Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall Skjátexti Skjátextaspjall Module Module talk Event Event talk Reykjavík 0 6 1985401 1983905 2026-11-07T01:13:09Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985401 wikitext text/x-wiki {{Um|höfuðborg Íslands|aðrar merkingar orðsins}} {{Sveitarfélagstafla | nafn = Reykjavíkurborg | nafn_í_eignarfalli = Reykjavíkurborgar | tegund_byggðar = [[Höfuðborg]] og [[Sveitarfélög Íslands|sveitarfélag]] | mynd = Reykjavik Main Image.jpg | mynd_texti = Myndir af Reykjavík: [[Hallgrímskirkja]], [[Miðborg Reykjavíkur|Miðbærinn]], [[Tjörnin]], [[Fríkirkjan í Reykjavík|Fríkirkjan]]. | fáni = Flag of Reykjavik, Iceland.svg | skjaldarmerki = ISL Reykjavik COA.svg | skjaldarmerki_hlekkur = Merki Reykjavíkurborgar | skjaldarmerki_stærð = 50px | kort = Reykjavíkurborg frá 2017 kort.png | hnit = {{hnit|64|08|48|N|21|56|24|W|display=inline}} | kjördæmi = [[Reykjavíkurkjördæmi norður]] | kjördæmi2 = [[Reykjavíkurkjördæmi suður]] | þéttbýli = {{Ubl|Reykjavík|[[Grundarhverfi]]}} | sveitarstjóri_titill = [[Borgarstjóri Reykjavíkur|Borgarstjóri]] | sveitarstjóri = [[Hildur Björnsdóttir]] {{LB|D}} | póstnúmer = 101–155 | sveitarfélagsnúmer = 0000 | vefsíða = {{URL|reykjavik.is}} }} '''Reykjavík''' ({{IPAc-is|r|eiː|c|a|v|iː|k}}) er [[höfuðborg]] [[Ísland]]s, fjölmennasta [[sveitarfélag]] landsins og eina [[borg]]in. Þannig er Reykjavík efnahagsleg, menningarleg og stjórnarfarsleg þungamiðja landsins. Í Reykjavík búa 147.625 manns júní 2026.) Þar af er um fjórðungur innflytjendur, eða 35.000 íbúar.<ref>{{vefheimild|titill=Innflytjendur eftir kyni og sveitarfélagi 1. janúar 1996-2023|url=https://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Ibuar/Ibuar__mannfjoldi__3_bakgrunnur__Uppruni/MAN43005.px/table/tableViewLayout2/|vefsíða=Hagstofan}}</ref> (Íbúar [[höfuðborgarsvæðið|höfuðborgarsvæðisins]] eru um 264 þúsund í sjö sveitarfélögum). <ref>[https://www.skra.is/um-okkur/frettir/frett/2026/06/04/Fjoldi-ibua-eftir-sveitarfelogum-1.-juni-2026/ Fjöldi íbúa eftir sveitarfélögum 1. júní 2026] Þjóðskrá, sótt 26.6 2026 </ref> Opinbert heiti sveitarfélagsins Reykjavíkur er Reykjavíkurborg.<ref>[https://www.althingi.is/altext/148/s/0558.html Þingskjal 558 — 270. mál.] Alþingi</ref> Í ''[[Landnáma|Landnámu]]'' er [[Ingólfur Arnarson]] sagður vera fyrsti [[landnám Íslands|landnámsmaður Íslands]]. Hann er þar sagður hafa sett bæ sinn niður í Reykjavík. Nýlegir fornleifafundir í [[miðborg Reykjavíkur]], einkum í [[Aðalstræti]], [[Suðurgata|Suðurgötu]] og [[Kirkjustræti]] hafa leitt í ljós mannvistarleifar frá um [[870]]. Sagan segir að Ingólfur hafi gefið bæ sínum nafnið vegna reykjarstróka úr [[hver]]um í grenndinni. [[Víkurkirkja (Reykjavík)|Víkurkirkja]] var reist við Reykjavíkurbæinn eftir kristnitöku og klaustur var stofnað í [[Viðey]] á 13. öld. Á 17. öld varð Reykjavík konungsjörð og á 18. öld tók að myndast þar lítið þorp og verslunarstaður. [[Landsnefndin fyrri]] stakk upp á því að gera Reykjavík að höfuðstað Íslands og eftir [[Móðuharðindin]] voru biskupsstólarnir fluttir þangað og [[Dómkirkjan í Reykjavík]] reist. Bærinn óx smátt og smátt alla 19. öldina og ákveðið var að flytja þangað endurreist [[Alþingi]], auk annarrar stjórnsýslu landsins. Hafnarstæðið þótti lengi ófullnægjandi og 1913 til 1917 var [[Reykjavíkurhöfn]] byggð. Borgin óx hratt eftir [[fyrri heimsstyrjöld]] og þar bjó um fimmtungur landsmanna árið 1921. [[Reykjavíkurflugvöllur]] var reistur af breska setuliðinu í Reykjavík í [[síðari heimsstyrjöld]]. [[Braggahverfi]] einkenndu borgina lengi eftir stríð. [[Hitaveita Reykjavíkur]] var stofnuð 1946 og árið 1970 voru yfir 90% húsa í Reykjavík tengd henni. Þá voru íbúar Reykjavíkur orðnir 40% landsmanna. Á síðari hluta 20. aldar stækkaði borgin hratt með nýjum íbúðahverfum í Breiðholti, Árbæ og Grafarvogi. [[Húsnæðiskreppa]] hefur reglulega komið upp í tengslum við fólksfjölgun í borginni, meðal annars á 21. öld. Samkvæmt lífsgæðavísitölu tímaritsins ''[[The Economist]]'' árið 2023 var Reykjavík í 47. sæti af 167 borgum og neðst af höfuðborgum Norðurlandanna.<ref>{{vefheimild|url=https://samstodin.is/2023/08/reykjavik-med-lokustu-lifsgaedi-hofudborga-nordurlanda/|titill=Reykjavík með lökustu lífsgæði höfuðborga Norðurlandanna|höfundur=Gunnar Smári Egilsson|dags=19. ágúst 2023|vefsíða=Samstöðin}}</ref> Reykjavík er vinsæll áfangastaður ferðafólks og hefur oft verið ofarlega á listum yfir öryggi og sjálfbærni.<ref>{{cite news | first = Sun | last = Yunlong | title = Reykjavík rated cleanest city in Nordic and Baltic countries | date = 23 December 2007 | url = http://news.xinhuanet.com/english/2007-12/23/content_7299747.htm | work = Xinhua News Agency | access-date = 29 September 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304040328/http://news.xinhuanet.com/english/2007-12/23/content_7299747.htm | archive-date = 4 March 2016 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite news | title = 15 Green Cities | date = 20 July 2007 | url = http://grist.org/article/cities3/ | work = Grist | access-date = 29 September 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130923035957/http://grist.org/article/cities3/ | archive-date = 23 September 2013 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite news | title = Iceland among Top 10 safest countries and Reykjavík is the winner of Tripadvisor Awards | date = 20 May 2010 | url = http://www.travelio.net/iceland-among-top-10-safest-countries-and-reykjavik-is-the-winner-of-tripadvisor-awards.html | work = TRAVELIO.net | access-date = 29 September 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140221205959/http://www.travelio.net/iceland-among-top-10-safest-countries-and-reykjavik-is-the-winner-of-tripadvisor-awards.html | archive-date = 21 February 2014 | url-status = dead }}</ref> == Saga == {{aðalgrein|Saga Reykjavíkur}} [[Mynd:Reykjavik population graph 1889-2016.svg|thumb|Íbúaþróun í Reykjavík.]] Samkvæmt [[Íslendingabók]] nam [[Ingólfur Arnarson]] allt suðvesturhorn landsins og byggði bæ sinn í Reykjavík. Með tíð og tíma byggðust fleiri bæir í kring og má þar helst nefna [[Laugarnes]] og [[Nes við Seltjörn]]. Árið [[1226]] hófst byggð í [[Viðey]] þegar munkar af [[Ágústínusarregla|Ágústínusarreglu]] stofnuðu þar klaustur. [[Víkurkirkja (Reykjavík)|Víkurkirkja]] stóð við Reykjavíkurbæinn að minnsta kosti frá 1200. Ekki fór að myndast þéttbýli að ráði í Reykjavík fyrr en á [[18. öldin|18. öld]], en fram að því lágu býli af ýmsum stærðum á víð og dreif um svæðið þar sem borgin stendur nú. Danakonungur keypti Reykjavíkurjörðina af ekkju Narfa Ormssonar sýslumanns 17. júlí 1613. Samkvæmt [[Jarðabókin]]ni 1703 tilheyrðu jörðinni átta hjáleigur: [[Landakot]], Götuhús, [[Grjótaþorp|Grjóti]], [[Melshús]], Hólakot, Skálholtskot, [[Stöðlakot]] og Suðurbær alveg við Reykjavíkurbæinn.<ref>{{cite journal|journal=Morgunblaðið II|volume=48|number=184|author=Árni Óla|title=Kvörn guðanna malar hægt|year=1961|url=https://timarit.is/page/1337470|page=7}}</ref> Á [[18. öld]] var gerð tilraun til að reka ullariðnað í Reykjavík. Þessi tilraun var þekkt sem [[Innréttingarnar]], og markaði hún þáttaskil í þróun svæðisins, sem í kjölfarið fór að taka á sig einhverja þorpsmynd. Danska konungsvaldið studdi þessar tilraunir til uppbyggingar með því að gefa jarðir sem það átti í Reykjavík og [[Örfirisey]]. Sextán hús voru byggð í Reykjavík vegna Innréttinganna, sem hefur verið mikil fjölgun á þeim tíma, merki um tvö þeirra má enn sjá. Þá var fyrsta fangelsi landsins byggt á árunum [[1761|1761–]][[1771|71]], stæðilegt steinhús sem í dag er [[Stjórnarráð Íslands]] við [[Lækjargata|Lækjargötu]]. [[Mynd:Reykjavik 1860s.jpg|thumb|left|Tjörnin í Reykjavík á sjöunda áratug 19. aldar.]] Í tillögum [[Landsnefndin fyrri|Landsnefndarinnar fyrri]] 1774 var mælt með því að gera Reykjavík að höfuðstað landsins. Þá var stungið upp á því að nefna bæinn „Kristjánsvík“ til heiðurs [[Kristján 7.|Kristjáni 7.]]<ref>{{cite journal|journal=Vísbending|author=Ásgeir Jónsson|title=Af hverju er Reykjavík höfuðborg Íslands?|url=https://timarit.is/gegnir/991003883799706886|volume=49|number=24|year=2006|pages=30-31}}</ref> Að tillögu [[Landsnefndin síðari|Landsnefndarinnar síðari]] var ákveðið að flytja biskupsstólinn frá [[Skálholt]]i til Reykjavíkur og reisa þar nýja [[Dómkirkjan í Reykjavík|dómkirkju]]. Reykjavík fékk [[kaupstaðarréttindi]] árið [[1786]], í kjölfar afnáms [[einokunarverslun]]ar í landinu, og sama ár var [[Hólavallaskóli]] stofnaður þar. Á nítjándu öld mynduðust þéttar þyrpingar lítilla húsa eða kofa sjómanna í bænum. [[Alþingi]] var endurreist í Reykjavík árið [[1845]]. Ári síðar var [[Menntaskólinn í Reykjavík]] fluttur frá [[Bessastaðir|Bessastöðum]] í miðbæinn. Árið [[1881]] var [[Alþingishúsið]] fullbúið. [[Stýrimannaskólinn]] tók til starfa [[1891]] eftir að [[þilskipaöldin|þilskip]] voru komin til landsins. Árið [[1898]] var [[Miðbæjarskólinn]] við [[Tjarnargata|Tjarnargötu]] fullbúinn. Hann var þó ekki tekinn í notkun fyrr en haustið 1908 og þá hófu tæplega þrjú hundruð grunnskólabörn nám þar. Í nóvember [[1906]] kom upp [[taugaveiki]]sfaraldur í [[Skuggahverfi]]nu.<ref>[http://efling.is/efling/frettir/?cat_id=22679&ew_0_a_id=352550 Vatnsveitan 100 ára]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Fyrsti bæjarstjóri Reykjavíkur, [[Páll Einarsson]], tók til starfa [[1908]] og [[Kvennaframboð í Reykjavík 1908-1916|fyrstu konurnar sem settust í bæjarstjórn á Íslandi]] voru kjörnar af kvennalistum sem buðu fram til [[Bæjarstjórnarkosningar í Reykjavík|bæjarstjórnarkosninga í Reykjavík]] í janúar árið 1908. [[Vatnsveita Reykjavíkur]] tók til starfa [[1909]]. [[Gasstöð Reykjavíkur]] við [[Hlemmur|Hlemm]] var tekin í gagnið árið 1910. Gasstöðin starfaði til [[1956]]. [[Reykjavíkurhöfn|Reykjavíkurhafnir]] voru byggðar í áföngum á árunum [[1913|1913–]][[1917|17]] og bættu mjög skipaaðstöðu. Þaðan af gátu hafskip lagst að bryggju en áður fyrr þurfti að ferja fólk og varning á milli smærri bryggja og hafskipa sem lágu úti fyrir. Veturinn 1917–1918, nefndur [[Frostaveturinn mikli 1917-18|Frostaveturinn mikli]], var sá kaldasti sem mælst hefur; þá lá hafís í Reykjavíkurhöfn og hitastigið fór niður í -24,5 °C. Í október 1918 barst [[spænska veikin]], sem geysaði víðar í heiminum, til Íslands með skipum frá [[Kaupmannahöfn]] og er talið að um þriðjungur bæjarbúa hafi veikst á örfáum vikum. [[Elliðaárvirkjun]] var byggð [[1921]] til þess að sjá ört stækkandi borginni fyrir rafmagni. Heims[[kreppan mikla]] hafði slæm áhrif um allan heim. Á Íslandi náðu þau hámarki í [[Gúttóslagurinn|Gúttóslagnum]] árið [[1932]] þegar þunnskipuð lögregla þurfti að berjast við verkamenn fyrir utan [[Góðtemplarahús Reykjavíkur]], þar sem haldinn var bæjarstjórnarfundur þar sem lækka átti laun í atvinnubótavinnu á vegum bæjarins. Einu sinni hafði áður skorist alvarlega í odda á milli lögreglunnar og annarra hópa, en það var í [[Hvíta stríðið|Hvíta stríðinu]] svokallaða rúmum áratugi fyrr. Í mars 1937 var [[Sundhöll Reykjavíkur]] vígð. Þann [[10. maí]] [[1940]] gengu breskir hermenn á land í Reykjavík og [[Ísland í seinni heimsstyrjöldinni|hernámu Ísland]]. Á meðan veru þeirra stóð hófu þeir byggingu varanlegs [[Reykjavíkurflugvöllur|flugvallar í Reykjavík]]. Bandaríkjamenn tóku við af Bretunum rúmu ári seinna og fóru ekki fyrr en að stríðinu loknu, [[8. apríl]] [[1947]]. == Landafræði == [[Mynd:Reykjavik (Iceland) OpenStreetMap 2026-10-25.png|thumb|right|OpenStreetMap kort af Reykjavík.]] [[Mynd:Reykjavik Esja.jpg|thumb|right|Esjan í bakgrunni.]] Reykjavík er á suðvesturhorni landsins. Strandlína Reykjavíkur einkennist af nesjum, fjörðum, skerjum og eyjum. Fjallið [[Esja]] (914 m) er þekkt kennileiti í Reykjavík. [[Elliðaár]] sem renna í gegnum [[Elliðaárdalur|Elliðaárdal]] eru virkjaðar. Stærsta eyjan sem liggur nærri Reykjavík er [[Viðey]], þar á eftir eru [[Engey (Kollafirði)|Engey]] og [[Akurey (Kollafirði)|Akurey]] í [[Kollafjörður (Faxaflóa)|Kollafirði]]. Í Reykjavík hafa verið gerðar samfelldar [[veðurathugun|veðurathuganir]] frá [[1920]], en elstu skráðu veðurathuganir eru frá fyrri hluta [[19. öld|19. aldar]]. Þann [[3. janúar]] [[1841]] mældist [[loftþrýstingur]]inn í Reykjavík 1058,5 [[hektópaskal|hPa]], sem er sá mesti sem mælst hefur á Íslandi. Meðal opinna og grænna svæða í Reykjavík má nefna [[Hljómskálagarðurinn|Hljómskálagarðinn]], [[Miklatún|Klambratún]], [[Öskjuhlíð]] og [[Elliðaárdalur|Elliðaárdal]]. Reykjarvík er 2 886 km frá norðurpólnum og 7116 km frá miðbaug. === Veðurfar === [[Golfstraumurinn]] gerir veðurfar í Reykjavík mun hlýrra og jafnara á ársmælikvarða en á flestum öðrum stöðum á sömu [[breiddargráða|breiddargráðu]]. [[Hiti|Hitastig]] að [[Vetur|vetrarlagi]] fer sjaldan undir -10 °[[Celsius|C]]. Lega borgarinnar á suðvesturströnd Íslands ber með sér fremur [[Vindur|vindasamt]] [[veður]] og eru [[rok]] algeng, sérlega að vetrarlagi. [[Sumar|Sumur]] eru svöl, hitastig venjulega á bilinu 10 °C til 15 °C og fer einstaka sinnum upp undir 20 °C. Þó svo að úrkoma sé ekki mjög mikil í Reykjavík mælist þó [[úrkoma]] að meðaltali 213 daga á ári. Lengri þurrkatímar eru sjaldgæfir. Vorið er að öllu jöfnu sólríkast og þá helst [[maí]]mánuður. Árlegir sólartímar mælast um 1.300 sem er sambærilegt við stóran hluta norðurhluta [[Evrópa|Evrópu]]. Hitamet í borginni var sett 30. júlí 2008 og mældist hiti þá 25 7 °C.<ref>[https://www.vedur.is/vedur/frodleikur/greinar/nr/1060 Hæsti hiti í Reykjavík]Veður.is</ref>Kaldast var 21. janúar 1918 og mældist hiti þá -24,5 °C. '''Veðuryfirlit''' <ref>{{Cite web |url=http://worldweather.wmo.int/097/c00189.htm |title=World Weather Information Service - Reykjavik |access-date=2010-03-20 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303191012/http://worldweather.wmo.int/097/c00189.htm |url-status=dead }}</ref> {{veðurlag| |hmjan=3.2 |hmfeb=2.8 |hmmar=3.2 |hmapr=6 |hmmaj=9.7 |hmjun=12 |hmjul=13.7 |hmaug=13.3 |hmsep=10.4 |hmokt=7.1 |hmnov=3.7 |hmdec=2.9 |lmjan=-3.0 |lmfeb=-2.1 |lmmar=-2.0 |lmapr=0.4 |lmmaj=3.9 |lmjun=7 |lmjul=8.7 |lmaug=8.1 |lmsep=5.3 |lmokt=2.5 |lmnov=-1 |lmdec=-2.5 |nbjan=75.6 |nbfeb=71.8 |nbmar=81.8 |nbapr=58.3 |nbmaj=43.8 |nbjun=50.0 |nbjul=51.8 |nbaug=61.8 |nbsep=66.5 |nbokt=85.6 |nbnov=72.5 |nbdec=78.5 }} == Stjórnsýsla == === Borgarstjórn === {{aðalgrein|Borgarstjórn Reykjavíkur}} Í [[borgarstjórn Reykjavíkur]] sitja 23 fulltrúar sem kjörnir eru hlutfallskosningu á fjögurra ára fresti. Frá árinu [[1908]] til dagsins í dag hafa 22 einstaklingar, þar af 18 karlmenn og fjórar konur, setið sem [[Listi yfir borgarstjóra Reykjavíkur|borgarstjórar Reykjavíkur]]. Síðast var kosið til borgarstjórnar í [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2022|sveitarstjórnarkosningum]] [[14. maí]] [[2022]]. Borgarstjórn kýs sér borgarstjóra, sem er framkvæmdastjóri borgarinnar. Síðan 2026 hefur [[Hildur Björnsdóttir]] verið borgarstjóri. Eftir kosningarnar 2026 mynduðu Sjálfstæðisflokkurinn, Viðreisn og Framsóknarflokkurinn, Píratar og Viðreisn meirihluta í borgarstjórn. === Ráð og nefndir === Borgarráð er framkvæmdastjórn borgarinnar. Þar sitja sjö borgarfulltrúar kosnir af borgarstjórn og sjö til vara, ásamt borgarstjóra. Önnur ráð borgarinnar skipuð kjörnum fulltrúum (árið 2022) eru mannréttinda- og ofbeldisvarnarráð, menningar-, íþrótta- og tómstundaráð, skóla- og frístundaráð, velferðarráð, umhverfis- og skipulagsráð og stafrænt ráð. Meðan nefnda borgarinnar eru almannavarnanefnd, barnaverndarnefnd, fjölmenningarráð og öldungaráð. Borgin skipar fulltrúa í stjórnir fyrirtækja sem eru í hennar eigu að hluta eða heild: [[Brú lífeyrissjóður|Brú lífeyrissjóðs]], [[Faxaflóahafnir|Faxaflóahafna]], [[Orkuveita Reykjavíkur|Orkuveitu Reykjavíkur]], [[Strætó]], [[Sorpa|Sorpu]], [[Slökkvilið Höfuðborgarsvæðisins]], [[Malbikunarstöðin Höfði|Malbikunarstöðvarinnar Höfða]], [[Félagsbústaðir|Félagsbústaða]] og [[Betri samgöngur|Betri samgangna]]. === Svið === Starfsemi borgarinnar skiptist á átta fagsvið; íþrótta- og tómstundasvið, skóla- og frístundasvið, menningar- og ferðamálasvið, velferðarsvið, mannauðs- og starfsumhverfissvið, fjármála- og áhættustýringarsvið og þjónustu- og nýsköpunarsvið. == Hverfaskipting == <!--[[Mynd:Reykjavík séð úr Hallgrímskirkju 6.JPG|thumb|right|Reykjavík séð úr Hallgrímskirkjuturni]]--> Samkvæmt samþykkt borgarráðs Reykjavíkur frá júní 2003 skiptist Reykjavík í tíu hverfi, hvert með sínu hverfisráði.<ref>[http://www.reykjavik.is/Portaldata/1/Resources/skjol/stjornkerfi/samthykktir/Sam_ykkt_um_skiptingu_Reykjav_kurborgar___hverfi.pdf Samþykkt um skiptingu Reykjavíkur í hverfi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120617054337/http://www.reykjavik.is/Portaldata/1/Resources/skjol/stjornkerfi/samthykktir/Sam_ykkt_um_skiptingu_Reykjav_kurborgar___hverfi.pdf |date=2012-06-17 }} (staðfest af borgarráði 16. júní 2003)</ref> Þau eru (með tilheyrandi hverfahlutum): [[Mynd:Administrative map of Reykjavík.png|thumb|upright=1.5]] {| class="wikitable sortable" |- ! Nr. !! Hverfi !! Stærð<br />(km²) !! Íbúar<br />(2023) !! Hverfahlutar |- | 1 || [[Vesturbær]] || align="right"| 2,9 || align="right"| 17.161 || [[Gamli Vesturbærinn]], [[Grandahverfi]], [[Örfirisey]], [[Hagahverfi]], [[Melahverfi]], [[Skjól]], [[Skildinganes]] og [[Litli Skerjafjörður]] |- | 2 || [[Miðborg Reykjavíkur|Miðborg]] || align="right"| 3,6 || align="right"| 11.498 || [[Háskóli Íslands|Háskólahverfi]], [[Kvosin]], [[Skuggahverfi]], [[Þingholt]] |- | 3|| [[Hlíðar]] || align="right"| 3,3 || align="right"| 12.178 || [[Norðurmýri]], [[Hlíðahverfi]], [[Hlíðarendahverfi]], [[Hlemmur]], [[Holt (hverfi)|Holt]] og [[Öskjuhlíð]] |- | 4|| [[Laugardalur (hverfi)|Laugardalur]] || align="right"| 6,4 || align="right"| 18.730 || [[Tún (hverfi)|Tún]], [[Teigar]], [[Lækir]], [[Laugarnes]], [[Laugarás (hverfi)|Laugarás]], [[Sundahöfn]], [[Sund (hverfi)|Sund]], [[Heimar]], [[Vogahverfi]], [[Skeifan]] og [[Merkur (hverfi)|Merkur]] |- | 5|| [[Háaleiti og Bústaðir]] || align="right"| 4,3 || align="right"| 16.345 || [[Mýrar og Múlar]], [[Kringlan (hverfahluti)|Kringlan]], [[Leiti]], [[Gerði]] og [[Fossvogur]] |- | 6|| [[Breiðholt]] || align="right"| 5,5 || align="right"| 22.798 || [[Hólar (hverfi)|Hólar]], [[Fellahverfi|Fell]], [[Berg (Reykjavík)|Berg]], [[Seljahverfi]], [[Bakkar]], [[Stekkir]] og [[Mjódd]] |- | 7|| [[Árbær]] || align="right"| 6,1 || align="right"| 11.974 || [[Selás]], [[Árbær]], [[Ártúnsholt]], [[Hálsahverfi]] og [[Norðlingaholt]] |- | 8|| [[Grafarvogur]] || align="right"| 14,0 || align="right"| 18.237 || [[Hamrahverfi|Hamrar]], [[Foldahverfi|Foldir]], [[Hús (hverfi)|Hús]], [[Rimahverfi|Rimar]], [[Flatir]], [[Leynar]], [[Borgir]], [[Víkur (hverfi)|Víkur]], [[Engjahverfi]], [[Staðir (hverfi)|Staðir]], [[Höfðar]], [[Bryggjuhverfi]] og [[Gufunes]] |- | 9|| [[Kjalarnes]] || align="right"| 61,7 || align="right"| 1.031 || [[Grundarhverfi]] og [[Álfsnes]] |- | 10|| [[Grafarholt og Úlfarsárdalur]] || align="right"| 22,5 || align="right"| 8.280 || [[Grafarholt]] og [[Úlfarsárdalur]] |- | -|| Óstaðsettir || align="right"| - || align="right"| 1.646 || &nbsp; |- |-style="background: #DDD;" | class="sortbottom" | &nbsp; || Alls || align="right"| 274,5 || align="right"| 143.558 || &nbsp; |} == Samgöngur == [[Mynd:Reykjavik Airport aerial.jpg|thumb|right|Loftmynd sem sýnir Reykjavíkurflugvöll.]] Einka[[bíll]]inn er algengur samgöngumáti í Reykjavík sem og leigubílar. Strætisvagnar [[Strætó bs.]] ganga um allan bæinn og tengja út fyrir borgarmörkin til [[Akranes]]s, [[Borgarfjörður|Borgarfjarðar]], [[Akureyri|Akureyrar]] og víðar. Á undanförnum árum hafa fleiri og fleiri hjólreiðastígar verið lagðir til þess að gera [[hjólreiðar]] að raunhæfari samgöngumáta og stefnt er að umbótum í almenningssamgöngum á höfuðborgarsvæðinu með [[Hraðvagn|hraðvagnakerfi]] sem nefnt er [[Borgarlína]]. Helsti innanlandsflugvöllur Íslands, [[Reykjavíkurflugvöllur]], er í [[Vatnsmýri]] í Reykjavík. Skiptar skoðanir eru um hvort færa eigi hann annað. Þann [[17. mars]] [[2001]] var haldin atkvæðagreiðsla meðal borgarbúa þar sem naumur meirihluti var fyrir því að flytja flugvöllinn burt. Hins vegar tóku aðeins 37% þátt þannig að kosningin var ekki bindandi. Tvær stórar hafnir eru í Reykjavík, annars vegar [[Reykjavíkurhöfn]] norðan við Kvosina í [[miðborg Reykjavíkur]], og hins vegar [[Sundahöfn]] í [[Vogar (hverfi)|Vogum]]. Reykjavíkurhöfn er stór uppskipunarhöfn og ferjuhöfn fyrir farþegaskip og minni skemmtiferðaskip, en Sundahöfn er aðallega gámahöfn fyrir flutningaskip og viðleguhöfn fyrir stærri skemmtiferðaskip. == Menning == === Söfn === Í Reykjavík eru flest söfn á Íslandi. Elsta listasafnið er [[Listasafn Einars Jónssonar]]. Í borginni er einnig að finna [[Listasafn Íslands]] og [[Listasafn Reykjavíkur]] sem hefur aðstöðu bæði í miðbæ Reykjavíkur og við Miklatún. [[Ásmundarsafn|Listasafn Ásmundar Sveinssonar]] tilheyrir einnig Listasafni Reykjavíkur. [[Borgarbókasafn Reykjavíkur]] er með útibú í sex af hverfum borgarinnar. [[Þjóðminjasafn Íslands]], [[Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn]] og [[Árnastofnun]] eru nærri miðbænum við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]]. [[Borgarsögusafn]] rekur meðal annars [[Sjóminjasafnið í Reykjavík]] og [[Árbæjarsafn]] þar sem hægt er að skoða gömul hús sem þangað hafa verið færð og torfbæinn Árbæ sem safnið dregur nafn sitt af, en hann hefur verið þar frá upphafi. [[Reðursafnið]] hefur verið vinsælt hjá ferðamönnum. === Hátíðir === [[Listahátíð í Reykjavík]] er gamalgróin hátíð sem rekja má til 1970. [[Hinsegin dagar]] hafa verið haldnir í ágúst frá 1999. [[Menningarnótt]] er eins konar bæjarhátíð Reykjavíkur og hefur verið haldin frá aldamótum 2000. [[Jazzhátíð Reykjavíkur]] á rætur að rekja til Norrænna útvarpsjazzdaga í maí 1990 og [[Innipúkinn]] hefur verið haldin um verslunarmannahelgi frá því árið 2001 (að undanskildum árunum 2020 og 2021 þegar hátíðin var felld niður vegna [[COVID-19]]). Aðrar tónlistarhátíðir eru til dæmis [[Iceland Airwaves]] um haustið og [[Myrkir músíkdagar]] um vorið. Hátíðir í júní eru [[Sjómannadagurinn]] og [[Þjóðhátíðardagur Íslendinga|17. júní]]. == Skipulagsmál == Í Reykjavík er í gildi [[aðalskipulag]] fyrir tímabilið 2010-2030 sem samþykkt var árið 2013. Vinna við endurskoðun aðalskipulagsins hófst árið 2007 og hefur Haraldur Sigurðsson skipulagsfræðingur haft umsjón með endurskoðun og breytingum aðalskipulagsins. Sviðsstjóri Umhverfis- og skipulagssviðs við endurskoðun var Ólöf Örvarsdóttir. Formaður umhverfis- og skipulagsráðs við samþykkt áætlunarinnar var Páll Hjaltason arkitekt og fullltrúi [[Besti flokkurinn|Besta flokksins]] í Borgarstjórn. Aðalskipulag Reykjavíkur 2010-2030 (AR 2010-30) markaði breytingar á áherslum í skipulagi borgarinnar með aukinni áherslu á þéttingu byggðar í stað uppbyggingar nýrra hverfa utan marka byggðar. == Systraborgir/Vinabæir == Reykjavík viðheldur vinabæjatengslum við eftirfarandi borgir: {{div col|colwidth="20em"}} *{{AZE}} [[Bakú]], Aserbaísjan *{{VEN}} [[Karakas]], Venesúela *{{DNK}} [[Kaupmannahöfn]], Danmörku *{{FIN}} [[Helsinki]], Finnlandi *{{UK}} [[Kingston upon Hull]], Bretlandi<ref name="sister_cities">{{Cite journal |url = http://static.hullcc.gov.uk/hullinprint/archive/dec2006/christmas_around_the_world.php |title = Christmas around the world |journal = Hull in print |date = December 2006 |publisher = Hull City Council }} </ref> *{{BOL}} [[La Paz]], Bólivíu *{{MEX}} [[Mexíkóborg]], Mexíkó<ref name="Mexico-Islandia">{{cite web|title=Convenio de amistad entre Ciudad de México y Reykjavík|publisher=Innanríkisráðuneyti Mexíkó|language=spænska|url=http://embamex.sre.gob.mx/dinamarca/index.php/relaciones-con-dinamarca-islandia-noruega|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140804013504/http://embamex.sre.gob.mx/dinamarca/index.php/relaciones-con-dinamarca-islandia-noruega|archivedate=2014-08-04|df=}}</ref> *{{UKR}} [[Lvív]], Úkraínu *{{GRL}} [[Nuuk]], Grænlandi *{{NOR}} [[Ósló]], Noregi *{{USA}} [[Seattle]], Bandaríkjunum (frá 1986)<ref>{{cite web|url=https://www.seattle.gov/oir/sister-cities/seattles-21-sister-cities/reykjavik|title=Reykjavík, Iceland - Sister Cities|accessdate=4 March 2015}}</ref> *{{SWE}} [[Stokkhólmur|Stokkhólm]], Svíþjóð *{{MKD}} [[Strumitsa]], [[Norður-Makedónía]] *{{FRO}} [[Þórshöfn (Færeyjum)|Þórshöfn]], Færeyjum<ref>{{cite web|url=http://www.torshavn.fo/Default.aspx?pageid=204|title=Vinarbýir - Tórshavnar kommuna|work=torshavn.fo|access-date=2019-04-01|archive-date=2016-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20161006160307/http://www.torshavn.fo/Default.aspx?pageid=204|url-status=dead}}</ref> *{{LTU}} [[Vilníus]], Litháen *{{CAN}} [[Winnipeg]], Kanada *{{POL}} [[Wrocław]], Póllandi<ref>{{cite web|url=http://www.tuwroclaw.com/wiadomosci,wroclaw-bedzie-mial-nowe-miasto-partnerskie,wia5-3266-32500.html|title=Wrocław będzie miał nowe miasto partnerskie|work=tuwroclaw.com}}</ref> *{{NLD}} [[Zevenaar]], Hollandi {{div col end}} Í júlí árið 2013 lagði [[Jón Gnarr]] borgarstjóri til að samstarfssamningur Reykjavíkur og Moskvu yrði endurskoðaður vegna lagasetninga sem beindust gegn mál­efn­um sam­kyn­hneigðra, tví­kyn­hneigðra og trans­fólks í Rússlandi.<ref name=rferl>{{Vefheimild|titill=End­urskoða sam­starfið við Moskvu|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2013/08/23/endurskoda_samstarfid_vid_moskvu/|útgefandi=[[mbl.is]] |árskoðað=2019|mánuðurskoðað=1. apríl|ár=2013|mánuður=23. júlí}}</ref> [[Lvív]] í Úkraínu kom í stað Moskvu árið [[2023]]. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{Wikiorðabók|Reykjavík}} * [https://reykjavik.is Reykjavik.is], opinber vefur Reykjavíkurborgar * [http://www.anok.is/arb/saga_reykjavikur/rvk/ Saga Reykjavíkur á vef Árbæjarsafnsins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928101111/http://www.anok.is/arb/saga_reykjavikur/rvk/ |date=2007-09-28 }} * [https://timarit.is/page/6531415?iabr=on#page/n43/mode/1up/search/sigurður%20s%C3%ADvertsen Reykjavík - upphaf höfuðstaðar;] Lýður Björnsson, Skírnir janúar 1979, bls. 42&ndash;63. === Skipulag Reykjavíkur === * [http://www.timarit.is/?issueID=418731&pageSelected=0&lang=0 ''Þáttaskil í byggingarsögu Reykjavíkur''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1959]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=419136&pageSelected=8&lang=0 ''Skipulag Reykjavíkur fyrr og síðar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1966] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728024327/http://timarit.is/?issueID=419136&pageSelected=8&lang=0 |date=2011-07-28 }} * [http://www.timarit.is/?issueID=419136&pageSelected=0&lang=0 Lesbók Morgunblaðsins; um Reykjavík og skipulag hennar; 1966]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=436254&pageSelected=4&lang=0 ''Framtíðarsýn''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728024119/http://timarit.is/?issueID=436254&pageSelected=4&lang=0 |date=2011-07-28 }} * [http://www.timarit.is/?issueID=437140&pageSelected=4&lang=0 ''Reykjavík árið 2000''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1978] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728024346/http://timarit.is/?issueID=437140&pageSelected=4&lang=0 |date=2011-07-28 }} * [https://timarit.is/page/3312692 ''Skipulag í eina öld''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1997] * [http://www.timarit.is/?issueID=435345&pageSelected=1&lang=0 ''Þyrnirósasvefn í heila öld''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1982] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728024145/http://timarit.is/?issueID=435345&pageSelected=1&lang=0 |date=2011-07-28 }} * [http://www.timarit.is/?issueID=420729&pageSelected=1&lang=0 ''Verður gamla Reykjavík reist á eiðinu í Viðey''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1980]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=416272&pageSelected=0&lang=0 ''Hverfi Reykjavíkur''; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1929]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=416273&pageSelected=0&lang=0 ''Hverfi Reykjavíkur''; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1929]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=417167&pageSelected=0&lang=0 ''Byggingarnefnd Reykjavíkur 100 ára''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1940]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=435259&pageSelected=1&lang=0 ''Vanþróunarsvipurinn á Miðbæ Reykjavíkur''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1981]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Reykjavík}} {{Sveitarfélög Íslands}} {{Höfuðborgir í Evrópu}} {{SSH}} {{Borgir og bæir á Íslandi}} [[Flokkur:Reykjavík| ]] [[Flokkur:Aðsetur sýslumanna á Íslandi]] [[Flokkur:Þéttbýlisstaðir Íslands]] [[Flokkur:Höfuðborgir í Evrópu]] [[Flokkur:Veðurathugunarstöðvar á Íslandi]] [[Flokkur:Örnefni í Reykjavík]] onudrcb0mgnw9cigjdqbc8qlzpxqcag Danmörk 0 591 1985299 1980791 2026-11-06T22:59:21Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985299 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Konungsríkið Danmörk | nafn_á_frummáli = Kongeriget Danmark | nafn_í_eignarfalli = Danmerkur | fáni = Flag of Denmark.svg | skjaldarmerki = National coat of arms of Denmark.svg | kjörorð = Forbundne, forpligtet, for Kongeriget Danmark (kjörorð konungsins) | staðsetningarkort = EU-Denmark.svg | tungumál = [[Danska]] | höfuðborg = [[Kaupmannahöfn]] | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Þjóðhöfðingjar Danmerkur|Konungur]] | nafn_leiðtoga1 = [[Friðrik 10.]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Danmerkur|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga2 = [[Mette Frederiksen]] | staða = Stofnun | staða_athugasemd = forsöguleg | atburður1 = Sameining | dagsetning1 = [[10. öld]] | atburður2 = [[Stjórnarskrá Danmerkur|Stjórnarskrá]] | dagsetning2 = 5. júní 1849 | atburður3 = [[Konungsríkið Danmörk]] | dagsetning3 = 24. mars 1948 | ESBaðild = [[1. janúar]] [[1973]] | stærðarsæti = 134 | flatarmál = 42.915,7 | hlutfall_vatns = 1,6 | mannfjöldaár = 2023 | mannfjöldasæti = 114 | fólksfjöldi = 5.935.619 | VLF_ár = 2022 | VLF = 416,568 | VLF_sæti = 53 | VLF_á_mann = 70.924 | VLF_á_mann_sæti = 11 | VÞL_ár = 2021 | VÞL = {{hækkun}} 0.948 | VÞL_sæti = 6 | íbúar_á_ferkílómetra = 131 | gjaldmiðill = [[Dönsk króna|Dönsk króna (kr)]] (DKK) | tímabelti = [[UTC]]+1 (+2 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | umferð = hægri | þjóðsöngur = [[Der er et yndigt land]] | tld = dk | símakóði = 45| }} '''Danmörk''' ([[danska]]: ''Danmark''; {{framburður|DA-Danmark.ogg}}) er [[ríki|land]] í [[Norður-Evrópa|Norður-Evrópu]] sem ásamt [[Grænland]]i og [[Færeyjar|Færeyjum]] myndar [[Konungsríkið Danmörk]]. Danmörk er langfjölmennasti hluti konungsríkisins sem er [[einingarríki]], en Grænland og Færeyjar hafa [[heimastjórn]]. Algengt er að undanskilja þau lönd þegar rætt er um Danmörku (til dæmis stærð og íbúafjölda). Danmörk er syðst [[Norðurlöndin|Norðurlandanna]] og er suðvestan við [[Svíþjóð]], sunnan við [[Noregur|Noreg]] og norðan við [[Þýskaland]] þar sem einu landamæri Danmerkur eru. Árið 2013 náði Danmörk, að Grænlandi og Færeyjum meðtöldum, yfir 1419 eyjar sem eru stærri en 100 m². 443 af þeim hafa nöfn og 78 eru byggðar.<ref>[https://irland.um.dk/en/about-denmark About Denmark]</ref> Danmörk sjálf samanstendur af [[Jótlandsskagi|Jótlandsskaga]], sem gengur til norðurs út úr meginlandi Evrópu, og 406 eyjum. Stærsta eyjan er [[Sjáland]] þar sem höfuðborgin, [[Kaupmannahöfn]], er. Á eftir koma [[Fjón]], [[Vendsyssel-Thy]] og [[Amager]]. Landslag í Danmörku einkennist af tiltölulega flötu [[ræktarland]]i, sandströndum og [[temprað loftslag|tempruðu loftslagi]]. Landið liggur að sjó að vestan, norðan og austan. Vestan megin eru [[Norðursjór]] og [[Vaðhafið]], norðan megin er [[Skagerrak]], en austan megin eru [[Kattegat]], [[Eyrarsund]] og [[Eystrasalt]]. Sunnan megin á Danmörk 68 km löng landamæri að Þýskalandi við suðurenda Jótlands. Íbúar Danmerkur eru tæplega 6 milljónir, og af þeim búa 800.000 í höfuðborginni, Kaupmannahöfn (um 2 milljónir á höfuðborgarsvæðinu). Aðrar stórar borgir í Danmörku eru [[Óðinsvé]] á Fjóni, [[Árósar]], [[Álaborg]], [[Esbjerg]], [[Randers]], [[Kolding]], [[Horsens]] og [[Vejle]] á Jótlandi. Danmörk var áður mun víðáttumeira ríki en það er í dag. Konungsríkið er talið stofnað á 8. öld og varð brátt öflugt sjóveldi sem tókst á um yfirráð yfir Eystrasalti við nágrannaríki. Árið 1397 mynduðu konungsríkin Noregur, Danmörk og Svíþjóð [[Kalmarsambandið]] sem stóð þar til Svíþjóð klauf sig úr því árið 1523. Eftir það var talað um Dansk-norska ríkið eða [[Danaveldi]], sem náði líka yfir [[Ísland]], [[Noregur|Noreg]], [[Dönsku Vestur-Indíur]] og [[Dönsku Austur-Indíur]]. Danaveldi átti miklar lendur austan Eyrarsunds ([[Skánn|Skán]], [[Halland]] og [[Blekinge]]) og bæði héruðin [[Slésvík]] og [[Holtsetaland]], auk þess sem landamærin náðu suður fyrir [[Hamborg]] þegar veldið var sem mest. Eftir röð ósigra á 17. öld gengu löndin austan Eyrarsunds til Svíþjóðar. Á nítjándu öld gekk Noregur úr konungssambandi við Danmörku og var þá um tíma undir sænska konunginum, og við uppgang Þýskalands á 19. öld missti Danmörk Holtsetaland og hluta Slésvíkur. Árið 1849 var [[einveldi]]ð lagt niður og [[þingbundin konungsstjórn]] tók við. Útflutningur á landbúnaðarafurðum efldist á síðari hluta 19. aldar. Árið 1933 lagði [[Kanslergade-samþykktin]] grunninn að því að gera Danmörk að [[velferðarríki]] með [[blandað hagkerfi]]. Danmörk var hlutlaus í [[fyrri heimsstyrjöld]] en Þjóðverjar [[Hernám Danmerkur|hernámu landið]] í [[síðari heimsstyrjöld]]. Árið 1944 sagði [[Ísland]] sig úr konungssambandi við Danmörku sem hafði verið í gildi frá 1918. Árið 1973 varð Danmörk hluti af því sem í dag er [[Evrópusambandið]]. Færeyjar kusu hins vegar að standa utan þess og Grænland kaus að segja sig úr sambandinu árið 1982. Danmörk er með tvær undanþágur frá [[Evrópulög]]um, meðal annars hvað varðar gjaldmiðilinn, [[Dönsk króna|dönsku krónuna]]. Danmörk er [[þróað ríki]] þar sem [[lífskjör]] eru með því besta sem gerist í heiminum. Landið er stofnaðili að [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalaginu]], [[Norðurlandaráð]]i, [[Efnahags- og framfarastofnunin]]ni, [[Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu]] og [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]]. Danmörk er hluti af [[Schengen-svæðið|Schengen-svæðinu]]. Danmörk á í nánu samstarfi við hin Norðurlöndin. == Heiti == [[Mynd:Jelling gr kl Stein.JPG|thumb|left|200px|Jalangurssteinarnir]] Mikið er deilt um orðsifjar „Danmerkur“, sambandið milli Dana og Danmerkur og sameiningu Danmerkur í eina þjóð. Deilurnar snúast um forskeytið „Dan“ og hvort það eigi við ættflokkinn [[Danir (ættflokkur)|Danir]] eða konunginn [[Dan konungur|Dan]], og merkingu viðskeytisins „-mörk“. Oftast er forskeytið talið eiga rætur að rekja til orðs sem þýðir „flatt land“, tengt [[þýska]] orðinu ''Tenne'' „þreskigólf“, [[enska]] ''den'' „ hellir“ og [[sanskrít]] ''dhánuṣ-'' (धनुस्; „ eyðimörk“). Viðskeytið „-mörk“ er talið eiga við skóga í Suður-[[Slésvík]], kannski svipað nöfnunum [[Finnmörk]], [[Heiðmörk (fylki í Noregi)|Heiðmörk]], [[Þelamörk]] og [[Þéttmerski]]. Í [[fornnorræna|fornnorrænu]] var nafnið stafað ''Danmǫrk''. Fyrsta þekkta notkun orðins „Danmörk“ í Danmörku sjálfri er á [[Jalangurssteinninn|Jalangurssteininum]], sem eru [[rúnasteinn|rúnasteinar]] taldir hafa verið settir upp af [[Gormur gamli|Gormi gamla]] (um árið 955) og [[Haraldur blátönn|Haraldi blátönn]] (um árið 965). Orðið „Danmörk“ er notað á báðum steinunum, í [[þolfall]]i „tanmaurk“ ([danmɒrk]) á stóra steininum og í [[eignarfall]]i „tanmarkar“ ([danmarkaɽ]) á litla steininum. Íbúar Danmerkur eru kallaðir „tani“ ([danɪ]) eða „Danir“ á steinunum. Vegna þessa eru steinarnir stundum kallaðir „skírnarvottorð Danmerkur“.<ref>{{vefheimild|url=https://natmus.dk/nyhed/danmarks-daabsattest-er-farverig/|titill=Danmarks dåbsattest er farverig|dags=12.10.2020|vefsíða=Nationalmuseet}}</ref> == Saga == === Fornsaga === Í Danmörku hafa fundist steinar sem getgátur eru um að menn hafi mótað, frá [[Eem-hlýskeiðið|Eem-hlýskeiðinu]] fyrir allt að 120.000 árum síðan, en það er mjög umdeilt.<ref>{{vefheimild|dags=20. október 2020|titill=Var der neandertalere i Danmark? Nyt forskningsprojekt skal løse mysteriet|url=https://videnskab.dk/kultur-samfund/var-der-neandertalere-i-danmark-nyt-forskningsprojekt-skal-loese-mysteriet/|vefsíða=Videnskab.dk}}</ref> Elstu fornleifar sem öruggt er að tilheyri mannabyggð eru um 15.000 ára gamlar. Með [[mannerfðarannsókn]]um hafa vísindamenn getið sér til um þrjár „bylgjur“ fólksflutninga til Danmerkur: Fyrir 10-8.000 árum, á [[fornsteinöld]], komu veiðimenn sem voru smávaxnir, dökkir á hörund og með blá eða grá augu; Fyrir 6.000 árum kom svo fólk sem hóf [[landbúnaður|landbúnað]] við upphaf [[nýsteinöld|nýsteinaldar]]; Síðustu stóru fólksflutningarnir voru [[hirðingjar]] sem komu fyrir um 5.000 árum ([[Jamna-menningin]]) frá Austur-Evrópu með það [[indóevrópsk mál|indóevrópska mál]] sem [[danska]] þróaðist frá.<ref>{{vefheimild|url=https://videnskab.dk/kultur-samfund/overrasket-topforsker-det-siger-genetik-om-danskhed/|dags=11. október 2016|titill=Overrasket topforsker: Det siger genetik om danskhed|höfundur=Rasmus Kragh Jakobsen|vefsíða=Videnskab.dk}}</ref> [[Bronsöld]]in í Danmörku hófst um 1700 f.Kr. Frá þeim tíma er [[Sólvagninn]] sem fannst í [[Trundholm-mýri]]. Um 500 f.Kr. hófst [[járnöld]] með verslun við [[Keltar|Kelta]], [[Rómaveldi|Rómverja]] og síðast [[Germanar|Germana]]. [[Gundestrup-ketillinn]] ber vitni um menningaráhrif frá Keltum í Danmörku. Frá þeim tíma eru líka [[Gullhornin]]. Sagnaritarinn [[Jordanes]] nefnir ættbálkinn Dani í ''[[Gotasaga|Gotasögu]]'' sinni, sem er talið vísa til elstu Dana. [[Jótar]] frá [[Jótland]]i ferðuðust til [[Bretlandseyjar|Bretlandseyja]] þegar [[Engilsaxar]] lögðu [[England]] undir sig undir forystu [[Vortigern]]s á 5. öld. Stór mannvirki, eins og [[Kanalhave-skurðurinn]] og [[Danavirki]] vitna um sterkt konungsvald í Danmörku frá þessum tíma. Styrking og stækkun virkisins árið 737 hefur verið tengd við stofnun konungsríkis í Danmörku. [[Gormur gamli]] sem er nefndur á [[Jalangurssteinarnir|Jalangurssteinunum]] frá 10. öld er venjulega talinn fyrsti sögulegi konungur Danmerkur og rakning Danakonunga hefst með honum. Á þeim tíma hófst sögulegur tími í Danmörku með [[víkingaöld]]. === Víkingaöld og miðaldir === Frá [[8. öldin|8. öld]] til [[11. öldin|11. aldar]] voru Danir meðal þeirra norrænu þjóða sem voru þekktar sem [[víkingar]], og versluðu og herjuðu um alla Evrópu. Í mörgum heimildum eru allir víkingar nefndir „Danir“, þótt gera megi ráð fyrir að þeir hafi líka komið frá núverandi Noregi og Svíþjóð, og jafnvel Norðvestur-Þýskalandi. Víkingar stofnuðu [[Danalög]] á Englandi og stofnuðu smákóngadæmi eða lénsveldi á [[Írland]]i, [[Skotland]]i og [[Frakkland]]i ([[Normandí]]). Undirstaða þessarar velgengni voru flotar hraðskreiðra og sjófærra [[víkingaskip]]a sem gerðu þeim kleyft að sigla alla leið til [[Grænland]]s og [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Allt frá 8. öld tala frankverskar heimildir um konunga í Danmörku, þótt óljóst sé hverjir þeir voru eða yfir hvaða löndum þeir ríktu. Um 965 innleiddi [[Haraldur blátönn]] [[kristni]] í Danmörku. Hugsanlega gerði hann það til að forða innrás frá [[Heilaga rómverska ríkið|Heilaga rómverska ríkinu]] sem efldist á sama tíma. Hann reisti [[Jalangurssteinarnir|Jalangurssteinana]] tvo yfir foreldra sína, [[Gormur gamli|Gorm gamla]] og [[Þyri Danabót]]. Hann lét líka reisa minnst fimm [[hringborg]]ir víðs vegar um Danmörku.<ref>{{vefheimild|url=https://videnskab.dk/kultur-samfund/harald-blaatands-ringborge-skulle-modstaa-vikingeangreb-og-sikre-kongen-en-mobil-haer/|titill=Harald Blåtands ringborge skulle modstå vikingeangreb og sikre kongen en mobil hær|höfundur=Søren M. Sindbæk|dags=19.7.2019|vefsíða=Videnskab.dk}}</ref> Danakonungar lögðu allt [[England]] undir sig tvisvar, 1013 og 1016, en eftir lát [[Knútur mikli|Knúts mikla]] leystist [[Norðursjávarveldið|Norðursjávarveldi]] þeirra upp.<ref>{{cite book|author=Heebøll-Holm, T. K.|year=2019|chapter=Medieval Denmark as a Maritime Empire|title=Empires of the Sea|pages=194-218|publisher=Brill}}</ref><ref>{{vefheimild|url=https://historychronicles.org/cnut-the-great-and-the-north-sea-empire/|titill=Cnut the Great and the North Sea Empire|vefsíða=HistoryChronicles|dags=24.12.2024}}</ref> Þegar [[Sveinn Ástríðarson]] varð konungur árið 1047 lauk víkingaöld í Danmörku. Á þessum tíma náði Danmörk yfir Jótland og eyjarnar, auk [[Halland]]s, [[Blekinge]] og [[Skánn|Skánar]], austan Eyrarsunds. Auk þess voru Danakonungar jafnframt hertogar af [[Slésvík]] og [[Holtsetaland]]i. Danmörk var því mun stærri en hún er í dag. Danir ríktu líka yfir [[Eistland]]i um tíma og lögðu oft undir sig [[Víkin (Noregi)|Víkina]] í Noregi. Á [[hámiðaldir|hámiðöldum]] áttu Danakonungar iðulega í átökum við [[Hansasambandið]] og keisara Heilaga rómverska ríkisins. Árið 1397 gekk Danmörk í [[konungssamband]] við Noreg og Svíþjóð undir stjórn [[Margrét mikla|Margrétar miklu]]. [[Kalmarsambandið]] stóð til ársins 1523 þegar Svíar sögðu sig frá því og kusu sér eigin konung. [[Siðaskiptin]] voru innleidd í Danmörku 1536 eftir sigur [[Kristján 3.|Kristjáns 3.]] í [[Greifastríðið|Greifastríðinu]]. === Endurreisn og einveldi === [[Mynd:Copenhagen_on_fire_1807_by_CW_Eckersberg.jpg|thumb|right|Frúarkirkjan í ljósum logum 1807, á málverki eftir C.W. Eckersberg.]] Eftir siðaskiptin gengu eigur kirkjunnar í öllu Danaveldi (þar á meðal á Íslandi, Færeyjum og Noregi) til konungs. Konungsvaldið efldist í kjölfarið og varð sjálfstæðara gagnvart landeigendaaðlinum. Auk þess gaf [[Eyrarsundstollurinn]] konungi sjálfstæðar tekjur sem hann gat nýtt til hallarbygginga og stríðsreksturs. Þegar [[þrjátíu ára stríðið]] braust út í Evrópu 1618 ákvað [[Kristján 4.]] að veita mótmælendum í Þýskalandi lið. Það fór illa og konungur samdi frið við keisarann. Í stað Dana urðu Svíar áhrifamiklir í stríðinu og í nokkur skipti [[Stríð Danmerkur og Svíþjóðar|herjuðu þeir á Danmörku]]. Afleiðingin var að Danir misstu lönd sín í núverandi Suður- og Suðvestur-Svíþjóð með [[Hróarskeldusáttmálinn|Hróarskeldusáttmálanum]] [[1658]]. Þrátt fyrir þessa ósigra er litið á valdatíð Kristjáns 4. sem stórveldistíma. Hann reisti hallir í endurreisnarstíl á borð við [[Rósenborgarhöll]], [[Friðriksborgarhöll]] og [[Krónborgarhöll]], stofnaði danskar nýlendur á [[Indland]]i ([[Tranquebar]]) og þar sem nú er [[Gana]] ([[Kristjánsborgarvirki]]). Danir tóku virkan þátt í [[Atlantshafsverslunin]]ni með þræla frá Afríku til Nýja heimsins og í tíð [[Friðrik 3.|Friðriks 3.]] stofnuðu Danir nýlendu í Vestur-Indíum ([[Dönsku Vestur-Indíur]]). Ósigrarnir gegn Svíum leiddu til átaka milli borgarastéttarinnar og aðalsins sem Friðrik nýtti til að koma á [[einveldi]] árið 1660. Með einveldinu varð til nútímalegt ríkisvald með ráðuneytum og ráðherrum skipuðum úr borgarastétt. Við dönsku hirðina varð til embættisaðall, undir menningarlegum áhrifum frá Frakklandi og Þýskalandi. [[Bruninn í Kaupmannahöfn árið 1728|Mikill bruni varð í Kaupmannahöfn]] árið 1728. [[Vistarband]] var innleitt 1730 til að hjálpa aðlinum að halda í bændur og bændasyni. Það var afnumið 1788 til 1800. Á síðari hluta 18. aldar blómstraði landbúnaður í Danmörku með verslun við bæði Frakkland og Bretland sem áttu oft í stríði. Í [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjöldunum]] 1807 gerðu Bretar [[stórskotaliðsárásin á Kaupmannahöfn|stórskotaliðsárás á Kaupmannahöfn]] sem olli mikilli eyðileggingu. Í friðarsamningunum í kjölfarið misstu Danir yfirráð yfir Noregi, sem gekk í konungssamband við Svíþjóð. Færeyjar, Ísland og Grænland heyrðu þó áfram undir Danaveldi. === Gullöldin og endalok einveldis === Eftir þessi áföll hófst blómaskeið í listum og vísindum sem er kallað [[danska gullöldin]].<ref>{{cite book|authors=Grand, K. L., Pennington, L., & Thomsen, A. M.|year=2013|chapter=Introduktion til dansk guldalder/Introduction to the Danish Golden Age|title=Guld: skatte fra den danske guldalder/Gold: treasures from the Danish Golden Age|pages=68-93|publisher=Systime Academic|url=https://pure.kb.dk/files/27860012/1_KLG_Introduktion_til_den_danske_guldalder_GULD_publiceret.pdf}}</ref> Arkitektinn [[C.F. Hansen]] tókst á við endurreisn Kaupmannahafnar með byggingum í [[klassískur stíll|klassískum stíl]], í anda lærimeistara síns, [[C.F. Harsdorff]]. Listmálararnir [[Christen Købke]], [[Constantin Hansen]] og [[Wilhelm Marstrand]] fengust við stór málverk byggð á sögulegum og goðsögulegum viðfangsefnum. Myndhöggvarinn [[Bertel Thorvaldsen]] hélt sig lengst af í Róm, en hafði mikil áhrif á danska myndlistarmenn sem fóru þangað í námsferðir, eins og [[C.W. Eckersberg]]. Tónskáldin [[C.E.F. Weyse]] og [[J.P.E. Hartmann]] sömdu sálmalög og ættjarðarlög. Á þessum tíma voru uppi eðlisfræðingurinn [[H.C. Ørsted]], heimspekingurinn [[Søren Kierkegaard]] og kirkjuumbótamaðurinn [[N.F.S. Grundtvig]]. [[J.M. Thiele]] safnaði dönskum þjóðsögum í anda Grimmbræðra og [[H.C. Andersen]] samdi ævintýri byggð á þeim. Í kjölfar styrjaldanna var [[Þýska ríkjasambandið]] stofnað. Danakonungar voru lénsherrar í þýskumælandi ríkjunum Slésvík, Holtsetalandi og [[Lauenburg]]. Þegar kom að samningu [[stjórnarskrá]]r fyrir Danmörku, líkt og gerð var krafa um í flestum ríkjum Evrópu, var spurning um stöðu þessara svæða. Frjálslyndir vildu halda Slésvík, en aðskilja Holtsetaland, sem yrði hluti af þýska sambandinu ([[Egðustefnan]]).<ref>{{vefheimild|url=https://danmarkshistorien.dk/vis/materiale/orla-lehmanns-tale-danmark-til-ejderen-28-maj-1842|titill=Orla Lehmanns tale 'Danmark til Ejderen', 28. maj 1842|höfundur=Carl Ploug|vefsíða=danmarkshistorien.dk|útgefandi=Aarhus Universitet|skoðað=16.5.2024}}</ref> Í kjölfarið gerðu íbúar Slésvíkur og Holtsetalands uppreisn og [[Fyrra Slésvíkurstríðið]] braust út. Danir unnu sigur, þrátt fyrir að [[Prússland]] sendi uppreisnarmönnum liðsauka, og niðurstaðan varð óbreytt landamæri, með Slésvík og Holtsetaland sem hertogadæmi innan Danmerkur. Einveldið var formlega afnumið með fyrstu [[stjórnarskrá Danmerkur]] 1849, en staða hertogadæmanna og hjálendanna í Atlantshafi var óviss. Þegar stjórnvöld hugðust gera Ísland að amti innan Danmerkur 1851 [[Þjóðfundurinn 1851|mótmæltu fulltrúar Íslendinga á Alþingi]].<ref>{{cite thesis|author=Magnús Kjartan Hannesson|title=Konungsríkið Ísland. Aðdragandi þess og þjóðhöfðingi|degree=PhD|pages=12-14|publisher=Háskóli Íslands|url=https://skemman.is/bitstream/1946/17135/1/Magn%C3%BAs%20Hannesson.pdf}}</ref> === Iðnvæðing og missir greifadæmanna === [[Mynd:Burmeister_og_Wain_(1885_painting).jpg|thumb|right|Málmsteypa Burmeister og Wain á málverki [[P.S. Krøyer]] frá 1885.]] Eftir miðja 19. öld iðnvæddist Danmörk hratt. Undirstaða iðnvæðingar voru meðal annars [[járnbraut]]arkerfið sem komið var á og útflutningur landbúnaðarafurða til Bretlands, auk breytinga á búsetulögum sem juku frjálsræði. Þessu fylgdi hröð þéttbýlisvæðing þar sem eldri kaupstaðir uxu og nýir bæir urðu til í kringum járnbrautarstöðvar (járnbrautarbæir). Í bæjunum þróuðust iðnfyrirtæki eins og málmsteypur, tígulsteinsverksmiðjur, vélsmiðjur, sögunarmyllur, bakarí og brugghús. Tekið var að rífa gömlu borgarmúrana í Kaupmannahöfn eftir 1850 þannig að borgin gat vaxið að umfangi. Íbúafjöldi borgarinnar fimmfaldaðist á milli 1850 og 1900, fór úr um 100.000 íbúum í um 500.000. Með nýju stjórnarskránni varð [[danska þingið]] til með tveimur deildum: fulltrúadeild (''Folketinget'') og öldungadeild (''Landstinget''). Í byrjun fór embættismannastéttin í Kaupmannahöfn, sem var höll undir frjálslynda þjóðernisstefnu, með völdin í öldungadeildinni, en átti í átökum við íhaldssama stórjarðeigendur sem oft nutu stuðnings konungsins. Konungur fór með mikil völd samkvæmt stjórnarskránni og ríkisstjórnin bar ábyrgð gagnvart honum, fremur en þinginu. Ríkisstjórn frjálslyndra reyndi að leysa Slésvíkurmálið með því að koma á sambandsþingi með [[Nóvemberstjórnarskráin|Nóvemberstjórnarskránni]]. Þegar [[Kristján 9.]] tók við völdum eftir óvænt andlát frænda hans, [[Friðrik 7.|Friðriks 7.]], var hans fyrsta verk að undirrita nýju stjórnarskrána. Það gaf [[Otto von Bismarck]] átyllu til að ráðast inn í [[Slésvík-Holtsetaland]]. [[Seinna Slésvíkurstríðið]] fór þannig að Danir biðu algjöran ósigur og bæði greifadæmin voru innlimuð í þýska ríkjasambandið. Eftir ósigurinn var gerð breyting á stjórnarskránni þannig að íhaldsmenn (hægrimenn) náðu yfirhöndinni í efri deild þingsins. Þegar ýmsir vinstriflokkar (aðallega bændaflokkurinn [[Bondevennerne]]) sameinuðust um stofnun [[Venstre]] 1872 og náðu meirihluta í fulltrúadeildinni, ákvað íhaldsstjórn [[J.B.S. Estrup]] að stjórna með tilskipunum og bráðabirgðafjárlögum án stuðnings þingsins, en með stuðningi konungs. [[Tilskipanastjórnin]] stóð í nær 20 ár. Eftir að hægrimenn biðu afhroð í þingkosningum 1901 neyddist Kristján 9. til að samþykkja stjórn Venstre og [[Kerfisbreytingin|Kerfisbreytinguna]] þar sem ríkisstjórnin varð í reynd að hafa meirihluta þings á bak við sig.<ref>{{vefheimild|url=https://danmarkshistorien.dk/vis/materiale/systemskiftet-1901|titill=Systemskiftet 1901|höfundur=Jens Wendel-Hansen|dags=25.8.2011|vefsíða=Danmarkshistorien.dk|útgefandi=Aarhus Universitet}}</ref> === Heimskreppa og heimsstyrjaldir === [[Mynd:Christian_X.jpg|thumb|right|Kristján 10. ríður um götur Kaupmannahafnar á afmælisdegi sínum árið 1940.]] Eftir kerfisbreytinguna tók við þingræði í Danmörku. Árið 1906 missti Venstre meirihluta sinn og eftir það hefur enginn flokkur náð hreinum meirihluta á danska þinginu. Danmörk var hlutlaus í [[fyrri heimsstyrjöld]]. Árið 1915 var stjórnarskránni breytt þannig að [[almennur kosningaréttur]] náði í fyrsta sinn til kvenna og vinnuhjúa. Eftir ósigur Þjóðverja í styrjöldinni var haldin þjóðaratkvæðagreiðsla í Slésvík og Holtsetalandi um sameiningu við Danmörku. Aðeins var meirihluti fyrir því í Norður-Slésvík. Mið- og Suður-Slésvík með [[Flensborg]] kusu að vera áfram hluti Þýskalands. Í [[Heimskreppan|heimskreppunni]] 1929 varð efnahagslíf Danmerkur fyrir áfalli og atvinnuleysi jókst. [[Sósíaldemókratar (Danmörku)|Sósíaldemókratar]] og [[Radikale Venstre]] komust til valda undir forsæti [[Thorvald Stauning]] 1929. Með [[Kanslergade-samþykktin]]ni 1933 gerði stjórnin samkomulag við Venstre um röð félagslegra umbóta sem lögðu grunn að [[norrænt velferðarkerfi|norrænu velferðarkerfi]]. Þrátt fyrir samkomulag við [[Þriðja ríkið]] í aðdraganda [[síðari heimsstyrjöld|síðari heimsstyrjaldar]] gerðu Þjóðverjar innrás í Danmörku 9. apríl 1940. Danska þingið og ríkisstjórnin fengu þó áfram að stjórna landinu að mestu án afskipta. Þannig tókst að [[björgun danskra gyðinga|bjarga nær öllum dönskum gyðingum]] til Svíþjóðar haustið 1943. Þá tók [[Hernám Danmerkur|hernámsstjórn Þjóðverja]] við völdum, en [[danska andspyrnuhreyfingin|dönsk andspyrnuhreyfing]] barðist gegn henni. [[Kristján 10.]] varð mikilvægt tákn andstöðu Dana við hernámið þegar hann reið daglega á hesti um götur Kaupmannahafnar. Árið 1944 sagði Ísland upp konungssambandi við Danmörku og gerðist lýðveldi. Danmörk var frelsuð þegar Þjóðverjar undirrituðu uppgjöf fyrir bresku herliði undir stjórn [[Bernard Montgomery]] 5. maí 1945. === Eftirstríðsárin === Eftir stríðið var ákveðið að leggja af hlutleysisstefnu Danmerkur og taka þátt í stofnun [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalagsins]]. Danmörk fékk [[Marshall-aðstoðin|Marshall-aðstoð]] frá Bandaríkjunum í kjölfarið. Staða Grænlands og Færeyja var óviss eftir stríð. Færeyingar höfðu samþykkt sjálfstæði í þjóðaratkvæðagreiðslu 1946 með naumum meirihluta, en þegar Lögþingið lýsti yfir sjálfstæði leysti [[Kristján 10.]] þingið upp og boðaði kosningar þar sem flokkar andsnúnir sjálfstæði fengu meirihluta. Í kjölfarið fengu Færeyjar heimastjórn. Grænland, sem hafði sagt sig úr lögum við Danmörku í stríðinu til að forðast hernám Bandaríkjamanna, var gert að dönsku amti með stjórnarskrárbreytingu árið 1953. Við sama tækifæri var danska þingið sameinað í eina deild og kveðið á um formlegt [[þingræði]]. Grænland fékk heimastjórn, líkt og Færeyjar, árið 1979. Á eftirstríðsárunum var nokkur uppgangur í dönsku efnahagslífi, sem fór saman við uppbyggingu velferðarkerfis. [[Jafnréttisbarátta]] setti svip sinn á 8. áratuginn og konur fóru í stórum stíl út á vinnumarkaðinn. Danmörk var stofnaðili að [[Fríverslunarsamtök Evrópu|Fríverslunarsamtökum Evrópu]] árið 1960. Árið 1973 gekk Danmörk í [[Evrópubandalagið]]. Færeyjar kusu hins vegar að standa utan þess. Það sama gerði Grænland árið 1985. Á 8. áratugnum hófst efnahagskreppa í kjölfar [[olíukreppan 1973|olíukreppunnar 1973]]. Danmörk var árum saman með neikvæðan viðskiptajöfnuð og atvinnuleysi var landlægt. Hinar ýmsu stjórnir íhaldsmannsins [[Poul Schlüter]] á 9. áratugnum beittu ströngu aðhaldi í efnahagsmálum sem var kallað „[[kartöflukúrinn]]“ og áratugurinn var nefndur „fattig-firserne“.<ref>{{vefheimild|url=https://faktalink.dk/1980erne|titill=1980'erne|höfundur=Anne Anthon Andersen|vefsíða=faktalink|dags=2019}}</ref> Afleiðingin varð að á 10. áratugnum nutu Danir þess að vera með jákvæðan viðskiptajöfnuð og atvinnuleysið hvarf nánast alveg. Danskir kjósendur höfnuðu [[Maastricht-sáttmálinn|Maastricht-sáttmálanum]] 1992, en samþykktu hann með fjórum undanþágum árið eftir. Danir hafa ekki tekið upp [[evra|evruna]]. [[Hrun Sovétríkjanna]] og sjálfstæði [[Eystrasaltsríkin|Eystrasaltsríkjanna]] gerði að verkum að Danir tóku að sér virkara hlutverk í utanríkismálum.<ref>{{vefheimild|url=https://um.dk/danida/60-aars-udviklingssamarbejde/1990erne|titill=1990'erne - Det lange seje træk: miljø, erhvervssamarbejde og demokrati |vefsíða=Udenrigsministeriet|skoðað=16.5.2024}}</ref> Danir voru meðal [[viljugar þjóðir|viljugra þjóða]] sem tóku þátt í [[Stríðið í Afganistan (2001–2021)|innrás NATO í Afganistan]] 2001 og [[Íraksstríðið|Íraksstríðinu]] 2003.<ref>{{vefheimild|url=https://danmarkshistorien.dk/vis/materiale/danmark-i-krig-1991-2011|titill=Danmark i krig 1991-2011|höfundur=Bo Lidegaard|dags=7.2.2018|vefsíða=danmarkshistorien.dk|útgefandi=Aarhus Universitet}}</ref> Hægristjórn [[Anders Fogh Rasmussen]] innleiddi „skattastopp“ sem kjarna í efnahagsstefnu þar sem bannað var að hækka skatta eða gjöld.<ref>{{vefheimild|titill=Statsminister Anders Fogh Rasmussen og den ideologiske værdikamp i 2000’erne|url=https://danmarkshistorien.dk/vis/materiale/statsminister-anders-fogh-rasmussen-og-den-ideologiske-vaerdikamp-i-2000erne|höfundur=Jesper Vestermark Køber|dags=10.8.2022|vefsíða=danmarkshistorien.dk|útgefandi=Aarhus Universitet}}</ref> [[Lars Løkke Rasmussen]] tók við sem forsætisráðherra þegar [[alþjóðlega fjármálakreppan]] stóð sem hæst og atvinnuleysi fór vaxandi í Danmörku. Sósíaldemókratinn [[Helle Thorning-Schmidt]] leiddi vinstristjórn eftir kosningar 2011. Árið 2015 tók Rasmussen aftur við með hægristjórn, en 2019 komust sósíaldemókratar aftur til valda undir forystu [[Mette Frederiksen]]. ==Landfræði== [[Mynd:Sandy_cliff_beach_at_North_Sea,_Denmark_2004_ubt.jpeg|thumb|Sandströnd í Vendsyssel á Norður-Jótlandi.]] Flatarmál Danmerkur (fyrir utan [[Grænland]] og [[Færeyjar]]) er 42.952 km<sup>2</sup>. Talan er breytileg vegna sjávarrofs og manngerðra landfyllinga. Landið er því eilítið minna en [[Eistland]] og eilítið stærra en [[Holland]]. Danmörk sjálf á ekki verulegt hafsvæði og bætast innan við þúsund ferkílómetrar við heildaryfirráðasvæði Danmerkur sé það tekið með í 43.094 km<sup>2</sup>. Stöðuvötn þekja 43 km<sup>2</sup>. Landið hækkar í norðri og austri um rétt undir 1 cm á ári sem stækkar ströndina út. Danmörk er í [[Skandinavía|Skandinavíu]] í [[Norður-Evrópa|Norður-Evrópu]] og á aðeins 68 km landamæri að [[Þýskaland]]i í suðri. Landið er umlukið hafi á þrjá vegu. Í vestri er [[Norðursjór]], í norðri er [[Skagerrak]], og í austri eru [[Kattegat]], [[Eyrarsund]] og [[Eystrasalt]].<ref>{{cite web | title=Danmark| website=Den Store Danske | date=2023-10-24 | url=https://denstoredanske.lex.dk/Danmark | access-date=2023-12-09}}</ref> Milli hafsvæðanna eru mörg [[sund (landslagsþáttur)|sund]]. [[Limafjörður]] liggur milli Kattegat og Norðursjávar í norðri, [[Litlabelti]], [[Stórabelti]] og Eyrarsund tengja Kattegat við Eystrasalt í austri, auk fjölda minni farvatna milli dönsku eyjanna. Stærsti hluti Danmerkur, eða 23.872 km<sup>2</sup>, er á [[Jótland]]sskaga. Afgangurinn deilist á 1419 eyjar, þar sem þær stærstu eru [[Sjáland]], [[Vendsyssel-Thy]] og [[Fjón]].<ref>{{vefheimild|útgefandi=Politikens oplysning|url=http://politiken.dk/pol_oplys/article469073.ece|titill=Hvilke øer er de 10 største i Danmark efter areal og befolkning?|vefsíða=politiken.dk|dags=8. febrúar 2008|sótt=7. febrúar 2010}}</ref> Í Danmörku eru fjórar borgir með yfir 100.000 íbúa: [[Kaupmannahöfn]] á Sjálandi, [[Árósar]] og [[Álaborg]] á Jótlandi, og [[Óðinsvé]] á Fjóni. Vegna hins mikla fjölda eyja á Danmörk eina lengstu strandlengju allra Evrópulanda, eða 8.750 km.<ref name="Nature and Environment">{{cite web |url=http://denmark.dk/portal/page?_pageid=374,520337&_dad=portal&_schema=PORTAL |archive-url=https://web.archive.org/web/20070403235436/http://denmark.dk/portal/page?_pageid=374,520337&_dad=portal&_schema=PORTAL |archive-date=3 April 2007 |title=Nature & Environment |access-date=3 February 2007 |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs (Denmark)|Ministry of Foreign Affairs of Denmark]] |url-status=dead }}</ref> Það eru 368 km frá nyrsta odda Danmerkur á [[Norðurströnd Skagen]], að þeim syðsta, [[Gedser Odde]]; og 452 km frá austasta oddanum, [[Østerskær]] í [[Ertholmene]], að þeim vestasta, [[Blåvands Huk]]. Alls eru 1008 [[stöðuvatn|stöðuvötn]] í Danmörku, þar af 16 sem eru yfir 500 [[hektari|hektarar]] að stærð. Stærsta stöðuvatn Danmerkur er [[Arresø]], norðvestan við Kaupmannahöfn.<ref>{{cite book|last=Jensen|first=Lene|chapter=Current status and trends in inland fisheries in Denmark|editor-first=Gunnar|editor-last=Lundqvist|title=Current Status and Trends in Inland Fisheries|location=Copenhagen|publisher=Nordic Council of Ministers|year=1999|isbn=978-9-28930-402-3|pages=10–18}}</ref> Danmörk er að mestu flatlendi með [[slétta|sléttum]], [[klettur|klettum]] og [[sandalda|sandöldum]]. Lægsti punktur Danmerkur er þurrkaði fjörðurinn [[Lammefjord]] á Sjálandi sem liggur 7,5 metra undir sjávarmáli.<ref>{{cite web | last=Ramskov | first=Jens | title=Eksperter strides: Er Lammefjorden eller stenbrud Danmarks laveste punkt? | website=Ingeniøren | date=2013-02-28 | url=https://ing.dk/artikel/eksperter-strides-er-lammefjorden-eller-stenbrud-danmarks-laveste-punkt | language=da | access-date=2023-12-09}}</ref> Hæsti náttúrulegi punktur Danmerkur er [[Møllehøj]] við [[Skanderborg]] á Jótlandi (170,86 metrar á hæð). Næstur kemur [[Yding Skovhøj]] (170,77 m) og [[Ejer Bavnehøj]] (170,35). Allar þessar hæðir eru hluti af [[Ejer-fjöll]]um suðvestan við Skanderborg.<ref>[http://www.danskebjerge.dk/dansktop.htm Kort þar sem hæstu fjöllin eru merkt]</ref> Landslag er ólíkt í ólíkum landshlutum Danmerkur. Á [[Borgundarhólmur|Borgundarhólmi]] er að finna [[berggrunnur|berggrunn]]. [[Vestur-Jótland]] einkennist af [[akur|ökrum]], [[plantekra|plantekrum]] og litlum [[engi|engjum]]. Á [[Norður-Jótland]]i eru sandstrendur við stóra kletta, og votlendissléttur. ==Stjórnmál== [[Mynd:Frederik, Crown Prince of Denmark in 2018.jpg|thumb|Friðrik 10. hefur verið Danakonungur frá 2024]] Í Danmörku er formlega [[þingbundin konungsstjórn]]. [[Danakonungur|Konungur Danmerkur]], [[Friðrik 10.]], er [[þjóðhöfðingi]] sem fer formlega með [[framkvæmdavald]] og er forseti [[ríkisráð Danmerkur|ríkisráðs Danmerkur]]. Eftir upptöku [[þingræði]]s í Danmörku er hlutverk þjóðhöfðingjans aðallega táknrænt eins og formleg skipun og uppsögn [[forsætisráðherra Danmerkur]] og annarra ráðherra í [[ríkisstjórn Danmerkur]]. Konungurinn ber ekki sjálfur ábyrgð á stjórnarathöfnum og persóna hans er friðhelg. Danmörk er í fimmta sæti í [[lýðræðisvísitalan|lýðræðisvísitölu]] ''[[Economist]]'' og í fyrsta sæti [[spillingarvísitalan|spillingarvísitölu]] [[Transparency International]]. ===Stjórnvöld=== [[Mynd:Det_danske_parlament.jpg|thumb|left|Fundarsalur danska þingsins í Kristjánsborgarhöll sem hýsir auk þess hæstarétt og skrifstofu forsætisráðherra]] Stjórnskipan í Danmörku byggist á [[stjórnarskrá Danmerkur]] sem var samin árið [[1849]]. Til að breyta stjórnarskránni þarf hreinan meirihluta á tveimur þingum og síðan einfaldan meirihluta í þjóðaratkvæðagreiðslu með minnst 40% þátttöku. Henni hefur verið breytt fjórum sinnum, síðast árið 1953. [[Þjóðþing Danmerkur]] (''Folketinget'') fer með [[löggjafarvald]] og situr í einni deild. Það er æðsti löggjafi landsins, getur sett lög um alla hluti og er óbundið af fyrri þingum. Til að lög öðlist gildi þarf að leggja þau fyrir ríkisráðið og þjóðhöfðingjann sem staðfestir þau með undirskrift sinni innan 30 daga. Í Danmörku er [[þingbundin konungsstjórn]] og [[fulltrúalýðræði]] með [[almennur kosningaréttur|almennum kosningarétti]]. Þingkosningar eru [[hlutfallskosning]]ar milli [[stjórnmálaflokkur|stjórnmálaflokka]] þar sem flokkar þurfa minnst 2% atkvæða til að koma að manni. Á þinginu eru 175 þingmenn auk fjögurra frá Grænlandi og Færeyjum. Þingkosningar eru haldnar á fjögurra ára fresti hið minnsta en forsætisráðherra getur óskað eftir því að þjóðhöfðingi boði til kosninga áður en kjörtímabili lýkur. Þingið getur neytt forsætisráðherra til að segja af sér með því að samþykkja [[vantraust]] á hann. Framkvæmdavaldið er formlega í höndum konungs, en forsætisráðherra og aðrir ráðherrar fara með það fyrir hennar hönd. Forsætisráðherra er skipaður sá sem getur aflað meirihluta í þinginu og er venjulega formaður stærsta stjórnmálaflokksins eða leiðtogi stærsta flokkabandalagsins. Oftast er ríkisstjórn Danmerkur [[samsteypustjórn]] og oft líka [[minnihlutastjórn]] sem reiðir sig á stuðning minni flokka utan ríkisstjórnar til að ná meirihluta í einstökum málum. Frá [[þingkosningar í Danmörku 2022|þingkosningum 2022]] hefur [[Mette Frederiksen]] verið forsætisráðherra í samsteypustjórn [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Danmörk)|Jafnaðarmannaflokksins]], [[Venstre]] og [[Moderaterne]]. ===Dómsvald=== Í Danmörku gildir [[rómverskur réttur]] sem skiptist milli dómstóla á sviði [[einkaréttur|einkaréttar]] og [[stjórnsýsluréttur|stjórnsýsluréttar]]. Dómskerfi landanna sem mynda konungsríkið er aðskilið en hægt er að skjóta málum frá Færeyjum og Grænlandi til [[hæstiréttur Danmerkur|hæstaréttar Danmerkur]] sem er æðsta dómsvald í Danmörku. Greinar 62 og 64 í stjórnarskránni kveða á um sjálfstæði dómstóla frá ríkisstjórn og þingi. ===Alþjóðatengsl og her=== [[Mynd:Danish_Military_Police.JPG|thumb|right|Danskir hermenn í þjálfun í Þýskalandi]] Alþjóðatengsl Danmerkur mótast að miklu leyti af aðild landsins að [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] sem Danmörk gekk í árið 1973. Danmörk hefur sjö sinnum farið með formennsku í [[Evrópuráðið|Evrópuráðinu]], síðast árið 2012. Danmörk batt enda á [[hlutleysi]] landsins sem hafði verið hornsteinn utanríkisstefnunnar í tvær aldir eftir [[Síðari heimsstyrjöld]] þegar landið var hernumið af [[Þýskaland|Þjóðverjum]]. Danmörk varð þannig stofnaðili að [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalaginu]] 1949. Danmörk rekur virka utanríkisstefnu með áherslu á [[mannréttindi]] og [[lýðræði]]. Á síðari árum hafa Grænland og Færeyjar í auknum mæli tekið sjálfstæðar ákvarðanir í utanríkismálum, meðal annars í tengslum við [[fiskveiðar]], [[hvalveiðar]] og Evrópumál. Færeyjar og Grænland eru hvorki aðilar að Evrópusambandinu né [[Schengen-svæðið|Schengen-svæðinu]]. [[Her Danmerkur]] (''Forsvaret'') hefur á að skipa um 33.000 manna liði á friðartímum sem skiptast milli [[landher Danmerkur|landhers]], [[floti Danmerkur|flota]] og [[flugher Danmerkur|flughers]]. Konungurinn er yfirmaður heraflans. [[Danska neyðarþjónustan]] hefur á að skipa um 2.000 manns og um 4.000 starfa í sérhæfðum deildum eins og [[danska landvarnasveitin|dönsku landvarnasveitinni]], [[rannsóknarþjónusta danska hersins|rannsóknarþjónustunni]] og [[danska leyniþjónustan|leyniþjónustunni]]. Að auki eru um 55.000 sjálfboðaliðar í [[danska heimavarnaliðið|danska heimavarnaliðinu]]. Danmörk hefur verið virkur þátttakandi í alþjóðlegum [[friðargæsla|friðargæslusveitum]], þar á meðal í [[Kosóvó]], [[Líbanon]] og [[Afganistan]]. Um 450 danskir hermenn voru í [[Írak]] frá 2003 til 2007. Danmörk hefur haft umsjón með aðstoð Atlantshafsbandalagsins við [[Eystrasaltslöndin]]. ===Stjórnsýslueiningar=== {{Image label begin|image=Denmark regions.svg|width=250|float=right}} {{Image label small|x=0.20|y=0.56|scale=250|text=[[Midtjylland]]}} {{Image label small|x=0.34|y=0.23|scale=250|text=[[Nordjylland]]}} {{Image label small|x=0.09|y=0.75|scale=250|text=[[Syddanmark]]}} {{Image label small|x=0.80|y=0.61|scale=250|text=[[Hovedstaden]]}} {{Image label small|x=0.68|y=0.84|scale=250|text=[[Sjælland]]}} {{Image label end}} Danmörk skiptist í fimm héruð. Héruðin skiptast enn fremur í tíu landshluta (kjördæmi) í þingkosningum. [[Norður-Jótland]] er eina héraðið sem er óskipt. Tölfræðistofnun Danmerkur skiptir landinu í ellefu landshluta. Höfuðborgarsvæðið, [[Hovedstaden]], skiptist í fjóra landshluta og þar af er eyjan [[Borgundarhólmur]] einn en hinir þrír á Stór-Kaupmannahafnarsvæðinu. Í Danmörku eru [[Listi yfir sveitarfélög í Danmörku|98 sveitarfélög]]. Austasta land Danmerkur, eyjan [[Ertholmene]], tilheyrir hvorki héraði né sveitarfélagi og heyrir undir [[danska varnarmálaráðuneytið]]. Héruðin voru stofnuð við sveitarstjórnarumbæturnar árið 2007 og tóku við af sextán [[amt|ömtum]]. Á sama tíma var sveitarfélögum fækkað úr 270. Nú er íbúafjöldi sveitarfélaga að jafnaði meiri en 20.000 með nokkrum undantekningum. Sveitarstjórnir og héraðsráð eru kosin í beinum kosningum á fjögurra ára fresti. Sveitarfélögin eru grunnstjórnsýslueining í héraði og jafngilda löggæsluumdæmum, héraðsdómsumdæmum og kjördæmum í sveitarstjórnarkosningum. Í héraðsráðum sitja 41 fulltrúi kjörnir til fjögurra ára í senn. Yfir héraðsráðinu er héraðsráðsformaður sem ráðið kýs sér. Héraðsráðin fara með [[heilbrigðisþjónusta|heilbrigðisþjónustu]], [[félagsþjónusta|félagsþjónustu]] og [[atvinnuþróun]], en ólíkt ömtunum innheimta þau ekki [[skattur|skatta]]. Heilsugæslan er að mestu fjármögnuð með sérstöku 8% heilbrigðisframlagi og fjármunum frá ríkinu og sveitarfélögum. Önnur mál sem ömtin báru ábyrgð á voru flutt til hinna stækkuðu sveitarfélaga. Héruðin eru mjög misfjölmenn. Höfuðborgarsvæðið er þannig meira en þrisvar sinnum fjölmennara en Norður-Jótland. Meðan ömtin voru við lýði höfðu sum sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu, eins og [[Kaupmannahöfn]] og [[Frederiksberg]], fengið sömu stöðu og ömtin. {|class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto;" |- style="background:#ccc;" ! colspan="2"| Danskt heiti !! Íslenskt heiti !! Stjórnarsetur !! Fjölmennasta borg || Íbúar<br><small>(janúar 2015)</small> !! Flatarmál<br/><small>(km²)</small> |- |style="background-color:#ff8080;"| || [[Hovedstaden]] || [[Höfuðborgarsvæði Danmerkur]] || [[Hillerød]] || [[Kaupmannahöfn]] || style="text-align:right;"| 1.768.125 || style="text-align:right;"| 2.568,29 |- |style="background-color:#cdde87;"| || [[Midtjylland]] || [[Mið-Jótland]] || [[Viborg (Danmörku)|Viborg]] || [[Árósar]] || style="text-align:right;"| 1.282.750 || style="text-align:right;"| 13.095,80 |- |style="background-color:#aaeeff;"| || [[Nordjylland]] || [[Norður-Jótland]] || [[Álaborg]] || [[Álaborg]] || style="text-align:right;"| 582.632 || style="text-align:right;"| 7.907,09 |- |style="background-color:#afe9af;"| || [[Region Sjælland|Sjælland]] || [[Sjálandshérað|Sjáland]] || [[Sórey]] || [[Hróarskelda]] || style="text-align:right;"| 820.480 || style="text-align:right;"| 7.268,75 |- |style="background-color:#e9c6af;"| || [[Syddanmark]] || [[Suður-Danmörk]] || [[Vejle]] || [[Óðinsvé]] || style="text-align:right;"| 1.205.728 || style="text-align:right;"| 12.132,21 |- | colspan=7 |'''Heimild:''' [http://www.noegletal.dk Lykiltölur] |} ===Grænland og Færeyjar=== [[Konungsríkið Danmörk]] er eitt óskipt ríki sem nær yfir [[Færeyjar]] og [[Grænland]], auk Danmerkur. Þetta eru tvö lönd í [[Norður-Atlantshaf]]i með [[heimastjórn]] í eigin málum þótt danska ríkið fari að mestu leyti með utanríkis- og varnarmál. Þau hafa því eigin þing og ríkisstjórn, en auk þess tvo fulltrúa hvort á danska þinginu. [[Ríkisumboðsmaður|Ríkisumboðsmenn]] eru fulltrúar danska ríkisins á [[lögþing Færeyja|lögþingi Færeyja]] og [[Grænlenska þingið|grænlenska þinginu]]. [[Grænlendingar]] eru auk þess skilgreindir sem sérstök [[frumbyggjar|frumbyggjaþjóð]] með aukinn [[sjálfsákvörðunarréttur|sjálfsákvörðunarrétt]]. {| class="wikitable" style="font-size:90%;" style="margin-left: auto; margin-right: auto;" |- ! Land ! [[Listi yfir lönd eftir mannfjölda|Íbúafjöldi]] <small>(2013)</small> ! Flatarmál <small>(km²)</small> ! [[Höfuðborg]] ! Þing ! Forsætisráðherra |- | {{GRL}} [[Grænland]] <small>(''Kalaallit Nunaat'')</small> | 56.370 | 2.166.086 | [[Nuuk]] | ''[[Inatsisartut]]'' | [[Jens-Frederik Nielsen]] |- | {{FRO}} [[Færeyjar]] <small>(''Føroyar'')</small> | 49.709 | 1.399 | [[Tórshavn]] | ''[[Løgting]]'' | [[Aksel V. Johannesen]] |- |} == Efnahagslíf == [[File:Lego Color Bricks.jpg|thumb|right|[[Lego]]-kubbar eru framleiddir af [[The Lego Group]] með höfuðstöðvar í [[Billund]].]] Danmörk býr við [[þróað hagkerfi|þróað]] [[blandað hagkerfi]] og telst vera [[hátekjuland]] samkvæmt [[Heimsbankinn|Heimsbankanum]].<ref>[http://data.worldbank.org/about/country-and-lending-groups#High_income Country and Lending Groups.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140702131322/http://data.worldbank.org/about/country-and-lending-groups#High_income |date=2 July 2014 }} Heimsbankinn. Skoðað 14. mars 2016.</ref> Árið 2017 var Danmörk í 16. sæti á lista yfir lönd eftir þjóðartekjum á mann kaupmáttarjafnað og í 10. sæti að nafnvirði.<ref name=wb>{{Cite web |url=http://databank.worldbank.org/data/download/GNIPC.pdf |title=Gross national income per capita 2017, Atlas method and PPP. World Development Indicators database, World Bank, 21 September 2018. Retrieved 6 December 2018. |access-date=6 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912071238/http://databank.worldbank.org/data/download/GNIpc.pdf |archive-date=12 September 2014 |url-status=live }}</ref> Danmörk er með hæstu löndum á [[Vísitala um viðskiptafrelsi|vísitölu um viðskiptafrelsi]].<ref>[http://www.heritage.org/index/Ranking "Country Ratings"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170916153902/http://www.heritage.org/index/ranking |date=16 September 2017 }}, 2012 Index of Economic Freedom. Sótt 12. janúar 2012.</ref><ref name="2011-09-20_fraserinstitute">{{cite web | url = http://www.freetheworld.com/2011/reports/world/EFW2011_complete.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20110926213117/http://www.freetheworld.com/2011/reports/world/EFW2011_complete.pdf | url-status=dead | archive-date = 26 September 2011 | title = Economic Freedom of the World: 2011 Annual Report Complete Publication (2.7 MB) | website = [[freetheworld.com]] | publisher = [[Fraser Institute]] | year = 2011 | access-date =20 September 2011 }}</ref> Hagkerfi Danmerkur er það 10. samkeppnishæfasta í heimi og það 6. samkeppnishæfasta í Evrópu, samkvæmt [[World Economic Forum]] árið 2018.<ref name="wefcomp">{{cite web |url=http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2018/competitiveness-rankings/ |title=Global Competitiveness Report 2018 |publisher=World Economic Forum |access-date=6 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181208123549/http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2018/competitiveness-rankings/ |archive-date=8 December 2018 |url-status=dead }}</ref> Danmörk er með fjórða hæsta hlutfall háskólamenntaðra í heimi.<ref>[http://www.uis.unesco.org/Library/Documents/ged09-en.pdf UNESCO 2009 Global Education Digest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111128145810/http://www.uis.unesco.org/Library/Documents/ged09-en.pdf |date=28 November 2011 }}, deilir 4. sæti með Finnlandi með hlutfallið 30,3%. Graf á s 28, tafla á s 194.</ref> Landið situr í efsta sæti hvað varðar [[réttindi verkafólks]].<ref>Kevin Short (28 May 2014). [https://www.huffingtonpost.com/2014/05/28/worst-countries-workers_n_5389679.html The Worst Places On The Planet To Be A Worker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140528214143/http://www.huffingtonpost.com/2014/05/28/worst-countries-workers_n_5389679.html|date=28 May 2014}}. ''[[The Huffington Post]].'' Sótt 28. maí 2014.</ref> Landsframleiðsla á vinnustund var sú 13. hæsta í heimi árið 2009. Tekjuójöfnuður í Danmörku er nálægt meðaltali [[OECD]]-ríkja,<ref>{{cite web |url=http://www.oecd.org/eco/public-finance/TacklingincomeinequalityTheroleoftaxesandtransfers.pdf |title=Tackling income inequality. The role of taxes and transfers. |first1=Isabelle|last1=Joumard|first2=Mauro|last2=Pisu|first3=Debbie|last3=Bloch |publisher=OECD |date=2012 |access-date=10 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141228060612/http://www.oecd.org/eco/public-finance/TacklingincomeinequalityTheroleoftaxesandtransfers.pdf |archive-date=28 December 2014 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cbs.dk/files/cbs.dk/new_papers_4.pdf |title=Sources and impact of rising inequality in Denmark |first1=Ioana |last1=Neamtu |first2=Niels |last2=Westergaard-Nielsen |date=March 2013 |access-date=10 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150211011217/http://www.cbs.dk/files/cbs.dk/new_papers_4.pdf |archive-date=11 February 2015 |url-status=dead }}</ref> en eftir skatta og opinbera styrki er hann umtalsvert lægri. Samkvæmt [[Eurostat]] er [[Gini-stuðull]] Danmerkur sá 7. lægsti í Evrópu árið 2017.<ref name=eurostat>{{Cite web |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey. Eurostat, last data update 20 November 2018, retrieved 6 December 2018. |access-date=6 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006122431/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do |archive-date=6 October 2014 |url-status=dead }}</ref> Samkvæmt [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðnum]] eru lágmarkslaun í Danmörku þau hæstu í heimi.<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/weodata/index.aspx |title=World Economic Outlook Database, October 2010 Edition |publisher=IMF |date=6 October 2010 |access-date=5 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110222101150/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/weodata/index.aspx |archive-date=22 February 2011 |url-status=live }}</ref> Í Danmörku eru engin lög um lágmarkslaun, þannig að þetta stafar af öflugum [[verkalýðsfélag|verkalýðsfélögum]]. Sem dæmi má nefna að vegna samninga verkalýðsfélagsins [[Fagligt Fælles Forbund]] og atvinnurekendasamtakanna [[Horesta]], hefur starfsfólk hjá [[McDonald's]] og öðrum skyndibitakeðjum í Danmörku 20 dollara á tímann, yfir helmingi meira en starfsfélagar þeirra fá í Bandaríkjunum, auk þess að fá greidd sumarfrí, [[foreldraorlof]] og lífeyri.<ref>Liz Alderman and Steven Greenhouse (27 October 2014). [https://www.nytimes.com/2014/10/28/business/international/living-wages-served-in-denmark-fast-food-restaurants.html Living Wages, Rarity for U.S. Fast-Food Workers, Served Up in Denmark] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141028002802/http://www.nytimes.com/2014/10/28/business/international/living-wages-served-in-denmark-fast-food-restaurants.html |date=28 October 2014 }}. ''[[The New York Times]].'' Retrieved 28 October 2014.</ref> Aðild að verkalýðsfélögum í Danmörku var 68% árið 2015.<ref>Sjá Anders Kjellberg og Christian Lyhne Ibsen [https://lup.lub.lu.se/search/ws/files/21682547/Kjellberg_og_Ibsen_2016_ur_Due_og_Madsen.pdf "Attacks on union organizing: Reversible and irreversible changes to the Ghent-systems in Sweden and Denmark"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309062312/https://lup.lub.lu.se/search/ws/files/21682547/Kjellberg_og_Ibsen_2016_ur_Due_og_Madsen.pdf |date=9 March 2017 }} in Trine Pernille Larsen and Anna Ilsøe (eds.)(2016) ''Den Danske Model set udefra (The Danish Model Inside Out) – komparative perspektiver på dansk arbejdsmarkedsregulering'', Copenhagen: Jurist- og Økonomforbundets Forlag (pp.292)</ref> Danmörk á hlutfallslega mikið ræktanlegt land og efnahagur landsins byggðist áður fyrr aðallega á [[landbúnaður|landbúnaði]]. Frá 1945 hafa [[iðnaður]] og [[þjónusta]] vaxið hratt. Árið 2017 stóð þjónustugeirinn undir 75% af vergri landsframleiðslu, framleiðsluiðnaður var um 15% og landbúnaður innan við 2%.<ref>{{Cite web |url=http://statistikbanken.dk/nabp10 |title=StatBank Denmark, Table NABP10: 1-2.1.1 Production and generation of income (10a3-grouping) by transaction, industry and price unit. Retrieved on December 6, 2018. |access-date=6 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117022122/http://statistikbanken.dk/NABP10 |archive-date=17 November 2018 |url-status=dead }}</ref> Helstu iðngreinar eru framleiðsla á [[vindhverfill|vindhverflum]], [[lyfjaiðnaðurinn|lyfjaframleiðsla]], framleiðsla á [[lækningatæki|lækningatækjum]], [[vél]]ar og flutningstæki, [[matvælavinnsla]] og [[byggingariðnaður]].<ref name="factbook2">{{cite web|date=3 December 2018|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/denmark/|title=Denmark|work=The World Factbook|publisher=CIA|access-date=18 December 2018|archive-date=18 janúar 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260118191623/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/denmark/|url-status=dead}}</ref> Um 60% af útflutningsverðmæti er vegna útflutningsvara, en 40% er vegna þjónustuútflutnings, aðallega skipaflutninga. Helstu útflutningsvörur Danmerkur eru vindhverflar, lyf, vélar og tæki, kjöt og kjötvörur, mjólkurvörur, fiskur, húsgögn og aðrar hönnunarvörur.<ref name="factbook2" /> Danmörk flytur meira út en inn af mat og orku og hefur í mörg ár búið við jákvæðan [[greiðslujöfnuður|greiðslujöfnuð]] þannig að landið á meira útistandandi en það skuldar. Þann 1. júlí 2018 jafngilti staða erlendra eigna 64,6% af vergri landsframleiðslu.<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-datasets/-/TIPSII40 |title=Eurostat: Net international investment position – quarterly data, % of GDP. Last update 24 October 2018, retrieved December 6 2018. |access-date=6 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181126221506/https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-datasets/-/TIPSII40 |archive-date=26 November 2018 |url-status=live }}</ref> [[File:Svin ved Tarm, Jylland aug 2015 (20871345365).jpg|thumb|Danmörk er stór framleiðandi og útflytjandi svínakjöts.]] Danmörk er hluti af [[innri markaður Evrópusambandsins|innri markaði Evrópusambandsins]] með 508 milljón neytendur. Viðskiptalöggjöfin er að hluta bundin samningum milli aðila sambandsins og löggjöf þess. Danskur almenningur styður almennt [[frjáls viðskipti]]; í könnun frá 2016 sögðust 57% svarenda telja að hnattvæðing væri tækifæri, meðan 18% litu á hana sem ógnun.<ref>[https://finans.dk/finans/okonomi/ECE9155832/danskerne-og-lo-elsker-globalisering/?ctxref=ext Danskerne og LO elsker globalisering. Newspaper article 17 November 2016 on finans.dk. Retrieved 6 December 2018.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181206192549/https://finans.dk/finans/okonomi/ECE9155832/danskerne-og-lo-elsker-globalisering/?ctxref=ext |date=6 December 2018 }}</ref> 70% af viðskiptum landsins eru innan Evrópusambandsins. Stærstu viðskiptalönd Danmerkur árið 2017 voru Þýskaland, Svíþjóð, Bretland og Bandaríkin.<ref name="factbook">{{cite web|date=19 January 2012|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/denmark/|title=Denmark|work=The World Factbook|publisher=CIA|access-date=4 February 2012|archive-date=18 janúar 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260118191623/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/denmark/|url-status=dead}}</ref> [[Dönsk króna]] (DKK) er gjaldmiðill í Danmörku. Hún er [[fastgengi|fest]] við [[evra|evru]] á genginu 7,46 krónur á evru, í gegnum [[gengissamstarf Evrópu]]. Þrátt fyrir að Danir hafi hafnað upptöku evrunnar í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 2000<ref name=denmarkandtheeuro>{{cite web|url=http://www.nationalbanken.dk/DNUK/Euro.nsf/side/Denmark_and_the_euro!OpenDocument |title=Denmark and the euro |access-date=3 February 2007 |date=17 November 2006 |publisher=[[Danmarks Nationalbank]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061116210231/http://nationalbanken.dk/DNUK/Euro.nsf/side/Denmark_and_the_euro!OpenDocument |archive-date=16 November 2006 }}</ref> fylgir Danmörk stefnu [[Efnahags- og myntbandalag Evrópu|Efnahags- og myntbandalags Evrópu]] og uppfyllir kröfur fyrir upptöku evrunnar. Í maí 2018 sögðust 29% svarenda í Danmörku í könnun frá [[Eurobarometer]] vera hlynnt myntbandalaginu og evrunni, meðan 65% voru á móti því.<ref>{{Cite web |url=http://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/Survey/getSurveyDetail/instruments/STANDARD/yearFrom/1999/yearTo/2018/surveyKy/2180 |title=Standard Eurobarometer 89, Spring 2018. The key indicators. Publication date June 2018. Retrieved 18 December 2018. |access-date=18 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226232843/http://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/Survey/getSurveyDetail/instruments/STANDARD/yearFrom/1999/yearTo/2018/surveyKy/2180 |archive-date=26 December 2018 |url-status=live }}</ref> Stærstu fyrirtæki Danmerkur miðað við veltu árið 2024 eru: [[A.P. Møller-Mærsk]] (skipaflutningar), [[Novo Nordisk]] (lyfjaframleiðandi), [[DSV (fyrirtæki)|DSV]] (flutningar), [[Andel]] (orkufyrirtæki), [[United Shipping & Trading Company]] (vöruflutningar), [[Vestas]] (vindmyllur), [[Arla Foods]] (mjólkurvörur), [[Nitor Energy]] (orkusala), [[Danfoss]] (tæknifyrirtæki), og [[ISS A/S]] (eignaumsýsla).<ref>{{cite web|url=https://lex.dk/Danmarks_10_st%C3%B8rste_virksomheder_2024_-_oms%C3%A6tning|title=Danmarks 10 største virksomheder 2024|author=Jørgen Andresen|access-date=3. nóvember 2025}}</ref> == Íbúar == [[Mynd:Vor Frelsers Kirke-view10.jpg|thumb|Kaupmannahöfn er stærsta borg Danmerkur með yfir milljón íbúa.]] Samkvæmt hagstofu Danmerkur ([[Danmarks Statistik]]) voru íbúar Danmerkur rúmar 5,9 milljónir 1. janúar 2023. Þar af voru íbúar af dönskum uppruna (þar sem annað foreldri er fætt í Danmörku, Færeyjum eða Grænlandi) 84,6%, en fólk af erlendum uppruna 11,8% og afkomendur þeirra 3,6%.<ref name=folk2>{{Cite web |url=http://www.statistikbanken.dk/folk2 |title=Statistikbanken, tabel FOLK2: Folketal 1. januar efter køn, alder, herkomst, oprindelsesland og statsborgerskab. Danmarks Statistik. Hentet 6. april 2023. |access-date=2024-12-19 |archive-date=2015-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721032418/http://www.statistikbanken.dk/folk2 |url-status=dead }}</ref> Af rúmlega 900.000 innflytjendum er um þriðjungur af vestrænum uppruna. Aðflutningur fólks veldur því að fólksfjölgun er um 0,5% á ári þrátt fyrir mjög lága [[fæðingartíðni]].<ref name="befolkning">{{cite report|title=Befolkningens udvikling|date=9. október 2024|publisher=Danmarks Statistik|url=https://www.dst.dk/da/Statistik/Publikationer/VisPub?pid=548}}</ref>{{rp|15}} Danmörk er ein elsta þjóð heims þar sem meðalaldur er yfir 40 ár og 27% landsmanna eru eldri en 60 ára.<ref name="befolkning" />{{rp|9}} Samkvæmt [[World Happiness Report]] eru Danir með hamingjusömustu þjóðum heims.<ref>{{cite web|url=https://worldhappiness.report/ed/2024/happiness-of-the-younger-the-older-and-those-in-between/|title=Happiness of the younger, the older, and those in between|website=World Happiness Report|access-date=19.12.2024}}</ref> Rúmlega 17.000 íbúa eru fædd á Grænlandi og tæplega 11.000 í Færeyjum.<ref name=BEF5G>[https://www.statbank.dk/BEF5G BEF5G: Personer født i Grønland og bosat i Danmark 1. januar efter køn, alder og forældrenes fødested, Hentet 6. april 2023.]</ref><ref name=BEF5F>{{cite web|url=https://www.statbank.dk/BEF5F|title=BEF5F: Personer født på Færøerne og bosat i Danmark 1. januar efter køn, alder og forældrenes fødested|access-date=6. apríl 2023|website=statbank.dk}}</ref> Þar fyrir utan er ekki til tölfræði yfir fjölda Grænlendinga og Færeyinga sem búa í Danmörku. Samkvæmt könnun frá 2006 voru Færeyingar um 22.000<ref>[https://politiken.dk/indland/art5432888/Færøske-unge-flygter-til-Danmark Færøske unge flygter til Danmark]. 30. august 2006.</ref> og samkvæmt könnun árið eftir var fjöldi Grænlendinga áætlaður 19.000.<ref>{{cite web | url = http://www.udsattegroenlaendere.dk/wp-content/uploads/dnag-groenlaendere-20i-20danmark-201-1.pdf | title = Grønlændere bosiddende i Danmark | dato = 6. juni 2007 | access-date = 2024-12-19 | archive-date = 2020-10-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201030034658/http://www.udsattegroenlaendere.dk/wp-content/uploads/dnag-groenlaendere-20i-20danmark-201-1.pdf | url-status = dead }}</ref> Dreifing íbúa í Danmörku er ójöfn milli landshluta. Í [[Austur-Danmörk]]u búa um 250 manns á ferkílómetra, en vestan við [[Stórabelti]] eru aðeins um 100 íbúar á ferkílómetra á [[Jótland]]i og 150 á [[Fjón]]i.<ref>[http://www.statistikbanken.dk/BEF1A07 Statistikbanken BEF1A07] Sótt 2. febrúar 2010.</ref> Rétt yfir milljón býr í höfuðborginni, Kaupmannahöfn, eða um fimmtungur íbúa landsins.<ref>[http://www.dst.dk/pukora/epub/Nyt/2009/NR160.pdf Nyt fra Danmarks Statistik – tabel 2]</ref> 85% íbúa Danmerkur búa í þéttbýli.<ref>[http://www.nyidanmark.dk/da-dk/Medborgerskab/Medborger_i_danmark/1+geografi+og+befolkning.htm 1 Geografi og befolkning] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100206153028/http://www.nyidanmark.dk/da-dk/Medborgerskab/Medborger_i_danmark/1+geografi+og+befolkning.htm |date= 6. februar 2010 }}. 1. februar 2010.</ref> Á [[Suður-Jótland]]i er minnihlutahópur sem er [[þýska|þýskumælandi]]. ===Trúarbrögð=== [[Mynd:Roskilde_mpazdziora.JPG|thumb|right|[[Dómkirkjan í Hróarskeldu]] hefur verið grafkirkja dönsku konungsfjölskyldunnar frá því á 15. öld.]] Yfir 72% íbúa Danmerkur eru skráðir í [[danska kirkjan|dönsku þjóðkirkjuna]] sem er [[lúterstrú|lútersk-evangelísk]] [[þjóðkirkja]]. Þrátt fyrir þennan mikla fjölda eru aðeins um 3% sem mæta reglulega í messur. Í stjórnarskrá Danmerkur er kveðið á um [[trúfrelsi]] en einn meðlimur dönsku konungsfjölskyldunnar verður að vera meðlimur þjóðkirkjunnar. Árið 1682 fengu þrjú trúfélög leyfi til að starfa utan þjóðkirkjunnar: [[kaþólsk trú|kaþólska kirkjan]], [[danska fríkirkjan]] og [[gyðingdómur|gyðingar]]. Upphaflega var samt ólöglegt að snúast til þessara trúarbragða. Fram á 8. áratug 20. aldar fengu trúfélög opinbera viðurkenningu en síðan þá er engin þörf á slíku og hægt er að fá leyfi til að framkvæma giftingar og aðrar athafnir án formlegrar viðurkenningar. [[Íslam|Múslimar]] eru rétt um 3% íbúa Danmerkur og eru fjölmennasti minnihlutatrúarhópur landsins. Árið 2009 voru nítján trúfélög múslima skráð í Danmörku. Samkvæmt tölum danska utanríkisráðuneytisins eru íbúar sem hafa önnur trúarbrögð um 2% íbúa landsins. == Menning == [[Mynd:Kim Larsen.jpg|thumb|right|[[Kim Larsen]] (1945-2018) var lengi einn ástsælasti tónlistarmaður Danmerkur.]] [[Frjálslyndi|Frjálslynd]] viðhorf eru oft sögð einkenna danska menningu. Danmörk var eitt af fyrstu löndum heims sem bannaði [[klám]] árið 1799, og líka það fyrsta sem aflétti slíku banni árið 1969.<ref>{{cite web|url=https://danmarkshistorien.dk/vis/materiale/lovgivning-om-pornografi-1799-1969|title=Lovgivning om pornografi, 1799-1969|author=Niels Nyegaard|date=5. júlí 2017|website=danmarkshistorien.dk}}</ref> Danmörk var eitt fyrsta landið til að heimila skráða [[Hjónabönd samkynhneigðra|sambúð samkynja para]] og árið 2012 voru orðin „karl“ og „kona“ tekin út úr lögum um [[hjónaband]] þannig að þau urðu [[kynhlutleysi|kynhlutlaus]].<ref>{{cite web|url=https://www.kristeligt-dagblad.dk/kirke-tro/historisk-dag-folkekirken-i-dag-vedtages-det-k%C3%B8nsneutrale-%C3%A6gteskab|title=Historisk dag for folkekirken: I dag vedtages det kønsneutrale ægteskab|author=Claus Vincents og Tobias Stern Johansen|date=7.6.2012|website=Kristeligt Dagblad}}</ref> Um leið gátu samkynja pör gengið í hjónaband innan dönsku þjóðkirkjunnar. Í könnun sem gerð var árið 2016 nefndu svarendur frjálslyndi (''frisind'') sem mikilvægasta danska gildið. Þar á eftir komu [[kynjajafnrétti]], [[velferðarsamfélag]]ið, [[traust]] á stofnunum samfélagsins og [[danska]] tungumálið.<ref>{{cite web|url=https://www.dr.dk/nyheder/kultur/befolkningen-har-talt-her-er-den-nye-danmarkskanon|title=Befolkningen har talt: Her er den nye Danmarkskanon|author=Silas Bay Nielsen|date=12. desember 2016|website=DR}}</ref> Í rannsókn frá 2016 lenti Danmörk í 4. sæti í samanburði 63 landa eftir [[hluttekning]]u.<ref>{{Cite journal |last1=Chopik |first1=William J. |last2=O'Brien |first2=Ed |last3=Konrath |first3=Sara H. |date=2017 |title=Differences in Empathic Concern and Perspective Taking Across 63 Countries |journal=Journal of Cross-Cultural Psychology |language=en |volume=48 |issue=1 |at=Supplementary Table 1 |doi=10.1177/0022022116673910 |issn=0022-0221 |hdl=1805/14139|s2cid=149314942 |hdl-access=free}}</ref> Árið 2024 voru Danir í öðru sæti á eftir Finnum í röð landa eftir [[hamingja|hamingju]].<ref>{{cite web|url=https://worldhappiness.report/ed/2024/happiness-of-the-younger-the-older-and-those-in-between/#ranking-of-happiness-2021-2023|title=Happiness of the younger, the older, and those in between|website=World Happiness Report|accessed-date=4.2.2025}}</ref> Stundum er vísað í hugtakið ''ligeglad'' í tengslum við viðmót Dana, í þeirri merkingu að þeir kippi sér ekki upp við smámuni og kunni að njóta lífsins. Sú ímynd breyttist eftir kosningasigur [[Danski þjóðarflokkurinn|Danska þjóðarflokksins]] í [[Þingkosningar í Danmörku 2001|þingkosningunum 2001]].<ref>{{tímarit.is|6804936|Frá frjálslyndi til forpokunar|höfundur=Eiríkur Bergmann|útgáfudagsetning=10. janúar 2016|blað=Fréttatíminn}}</ref> Á sama tíma jókst gagnrýni á frjálslynd viðhorf til [[vændi]]s, [[fíkniefni|fíkniefna]] og [[áfengi]]sneyslu í Danmörku.<ref>{{cite web|url=https://www.information.dk/moti/2009/07/dansk-frisind-paa-retur?page=1|title=Dansk frisind på retur?|author=Rasmus Bo Sørensen og Kristian Villesen|date=3. júlí 2009|website=Information}}</ref> Síðustu ár hefur annað hugtak, ''hygge'', vísað til þess að Danir leggja mikið upp úr því að njóta samveru í þægilegu umhverfi.<ref>{{cite web|url=https://www.afar.com/magazine/what-is-hygge-everything-to-know-about-denmarks-cozy-lifestyle|title=Hygge: The Danish Concept of Comfort We Need Now More Than Ever|author=Sarah Buder|date=20. janúar 2025|website=AFAR}}</ref> [[Jól]]in eru ein mikilvægasta hátíðin í Danmörku og danskar [[jólahefð]]ir og [[jólaskraut]] njóta vinsælda um allan heim. Danir flytja árlega út um 10 milljón [[jólatré]].<ref>{{cite web|url=https://foodnationdenmark.com/news/around-the-world-people-are-hanging-their-decorations-on-danish-christmas-trees/|title=Around the world people are hanging their decorations on Danish christmas trees|website=Food Nation Denmark|access-date=4.2.2025}}</ref> Meðal þekktra danskra vísindamanna eru stjörnufræðingurinn [[Tycho Brahe]], verkfræðingurinn [[Ludwig A. Colding]] og eðlisfræðingurinn [[Niels Bohr]]. Ævintýri [[H.C. Andersen]] hafa lengi notið vinsælda um allan heim. Þekktasti heimspekingur Danmerkur er [[Søren Kierkegaard]]. Aðrir frægir danskir höfundar eru meðal annars smásagnahöfundurinn [[Karen Blixen]], leikskáldið [[Ludvig Holberg]] og ljóðskáldið [[Piet Hein]]. Kirkjuleiðtoginn [[N. F. S. Grundtvig]] var í fararbroddi hreyfingar á 19. öld sem studdi stofnun [[fríkirkja]] og [[lýðháskóli|lýðháskóla]]. Hugmyndin um mikilvægi frjálslyndra viðhorfa er að hluta til frá honum komin.<ref>{{cite web|url=https://www.information.dk/kultur/2008/03/kampen-grundtvig|title=Kampen om Grundtvig |date=22. mars 2008|author=Anders Rou Jensen |website=Information}}</ref> Danskar kvikmyndir og sjónvarpsþættir hafa notið vinsælda um allan heim frá lokum 20. aldar og danskir leikarar á borð við [[Mads Mikkelsen]] og [[Sofie Gråbøl]] hafa náð alþjóðlegum frama. Dönsku leikstjórarnir [[Lars von Trier]] og [[Thomas Vinterberg]] stofnuðu [[Dogme 95]]-hreyfinguna í kvikmyndagerð árið 1995. Vinsældir danskra spennuþátta eins og ''[[Glæpurinn]]'' (2007-2012) og ''[[Brúin]]'' (2011-2018) ruddu brautina fyrir fleiri norræna sjónvarpsþætti undir merkjum ''[[nordic noir]]''.<ref>{{cite web|url=https://nordics.info/themes/nordic-noir|title=Nordic Noir|date=11.7.2024|author=Nicola Anne Witcombe|website=nordics.info}}</ref> Átta staðir í Danmörku eru á [[Heimsminjaskrá UNESCO]]: Bærinn [[Christiansfeld]], [[Jalangurssteinarnir]] (rúnasteinar, grafhaugar og kirkja), [[Krúnuborgarhöll]], [[Hróarskeldudómkirkja]], [[Parforce-veiðilönd á Norður-Sjálandi]], [[Hringborg]]ir frá víkingaöld, kalksteinskletturinn [[Stevns Klint]] og [[Vaðhafið]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/dk|title=Denmark|website=UNESCO World Heritage Convention|access-date=4.2.2025}}</ref> ===Íþróttir=== [[Mynd:Niels_Kristian_Iversen02.JPG|thumb|left|[[Niels Kristian Iversen]] keppir í speedway]] Danir hafa náð langt á alþjóðavísu í fjölda íþróttagreina. [[Knattspyrna]] er langvinsælasta íþróttin í Danmörku og er [[danska úrvalsdeildin]] efsta deildin.<ref>[http://www.netpub.dk/netpub/client_projects/udenrigsministeriet/project/8911/8911/pdf/Body_Culture_and_Sport.pdf Body, culture and sport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111116215753/http://www.netpub.dk/netpub/client_projects/udenrigsministeriet/project/8911/8911/pdf/Body_Culture_and_Sport.pdf |date=2011-11-16 }} (2003) Utanríkisráðuneyti Danmerkur</ref> Þekktustu knattspyrnumenn Danmerkur eru [[Allan Simonsen]], [[Peter Schmeichel]] og [[Michael Laudrup]]. [[Handbolti]] hefur vaxið að vinsældum síðustu áratugi og [[danska karlalandsliðið í handknattleik]] hefur unnið flest verðlaun allra liða í [[Evrópumót karla í handbolta|Evrópumóti karla í handbolta]]. [[Danska kvennalandsliðið í handknattleik]] hefur sigrað [[Evrópumót kvenna í handbolta]] þrisvar og unnið alls til fimm verðlauna. [[Vatnaíþrótt]]ir eins og [[kappsigling]]ar, [[kappróður]], [[kanó]]- og [[kajakróður]], [[sund]] og [[stangveiði]] eru vinsælar íþróttagreinar í Danmörku. [[Paul Elvstrøm]] vann gullverðlaun í siglingum á fjórum [[Ólympíuleikarnir|Ólympíuleikum]] í röð. Danmörk er mikið [[hjólreiðar|hjólreiðaland]]: Danski hjólreiðamaðurinn [[Bjarne Riis]] sigraði [[Tour de France]] árið 1996 og [[Jonas Vingegaard]] sigraði tvö ár í röð 2022 og 2023. [[Golf]], [[tennis]], [[badminton]] og [[íshokkí]] eru líka vinsælar greinar. [[Lene Køppen]] og [[Camilla Martin]] urðu heimsmeistarar í badminton 1977 og 1999. Danir hafa náð langt í [[speedway]]-[[mótorhjól]]akappakstri og unnið [[Speedway-heimsbikarinn]] nokkrum sinnum. Á [[sumarólympíuleikarnir 2012|ólympíuleikunum í London]] 2012 unnu Danir til gullverðlauna í kappróðri og hjólreiðum karla og silfurverðlaun í siglingum, [[skotfimi]] karla, kappróðri kvenna og [[badminton]] karla. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.norden.org/is/information/stadreyndir-um-danmorku Staðreyndir um Danmörku á Norden.org] * [https://www.dst.dk/da/ Danmarks Statistik] * [https://www.regeringen.dk/ Ríkisstjórn Danmerkur] * [https://www.ft.dk/ Danska þingið] * [https://denmark.dk/ Upplýsingavefur utanríkisráðuneytis Danmerkur] {{Evrópa}} {{Evrópusambandið}} {{Evrópuráðið}} {{Norðurlandaráð}} {{Atlantshafsbandalagið}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} [[Flokkur:Danmörk| ]] [[Flokkur:Norðurlönd]] ov0bc3bvebimws9tv5usnbgisfx6cjr Isaac Newton 0 1565 1985338 1928938 2026-11-06T23:58:22Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985338 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Newton|[[SI]]-mælieininguna [[njúton]]}} [[Mynd:Portrait_of_Sir_Isaac_Newton,_1689.jpg|thumb|right|Málverk af Isaac Newton eftir [[Godfrey Kneller]] frá [[1689]].]] [[Sir]] '''Isaac Newton''' ([[25. desember]] [[1642]] – [[20. mars]] [[1727]]){{efn|name=OSDN|Samkvæmt gregoríska tímtalinu sem nú er í notkun fæddist Newton 4. janúar 1643 og dó 31. mars 1727.}} var enskur [[stærðfræði]]ngur, [[guðfræði]]ngur, [[eðlisfræði]]ngur, [[stjarnfræðingur]], [[náttúruspekingur]] og [[gullgerðarlist|gullgerðarmaður]]. Hann bar höfuð og herðar yfir flesta samtímamenn sína og gjörbylti [[stærðfræði]] og [[eðlisfræði]] [[17. öldin|17. aldar]]. Framlög hans til þessara fræða voru meðal annars [[örsmæðareikningur]], [[klassísk aflfræði|aflfræðin]], [[þyngdarlögmálið]], lögmálið um hreyfingu reikistjarna á braut, [[tvíliðuröðin]] (binomial series), [[aðferð Newtons]] í tölulegri greiningu auk mikilla fræða um lausnir jafna og fleira. Hann var mikilvægur boðberi [[upplýsingin|upplýsingarinnar]]. Newton sagðist þola illa gagnrýni og þess vegna birti hann ekki niðurstöður rannsókna sinna fyrr en seint og um síðir og sumar aldrei. Sem dæmi um þetta er sagt að [[Edmund Halley]], sem [[halastjarna]] [[Halastjarna Halleys|Halleys]] er kennd við, hafi árið [[1684]] stungið upp á því við Newton að hann kannaði hvernig það aðdráttarlögmál væri, sem leiddi af sér niðurstöður [[Johannes Kepler|Keplers]] um hreyfingar reikistjarnanna. Þá svaraði Newton því til, að þetta væri hann búinn að leiða út fyrir mörgum árum. Það væri lögmálið um andhverfu fjarlægðarinnar í öðru veldi. Halley var undrandi á að Newton skyldi ekki hafa gefið þetta út, og skoraði á hann að birta niðurstöður rannsókna sinna. Newton lét loks af því verða árið [[1687]], er hann gaf út höfuðrit sitt ''[[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]''. Hin frægu þrjú [[lögmál Newtons]], sem hann setti fram í bókinni, leggja grunninn að klassískri aflfræði, en 2. lögmálið gefur tengsl [[kraftur|krafts]] og [[hröðun]]ar á þann veg að kraftur sé jafn margfeldi [[massi|massa]] og hröðunar, það er <math>F=ma</math>. Lögmál Newtons stóðu óhögguð í rúm 200 ár, en [[afstæðiskenningin]] sýndi að breyta þurfti þeim þegar fengist var við hluti sem fara með hraða, sem er nærri [[ljóshraði|ljóshraða]]. Meint viðkvæmni Newtons fyrir gagnrýni kom líka í veg fyrir að hann birti niðurstöður sínar í örsmæðareikningi þar til eftir að [[Leibniz]] hafði gert grein fyrir sínum niðurstöðum. Nú þykir nokkuð víst að Newton gerði uppgötvanir sínar á undan Leibniz, en lokaði þær niðri í skúffu. Leibniz hafði aldrei heyrt um þær getið er hann gerði sínar uppgötvanir fáum árum síðar og birti niðurstöðurnar strax. Þá loks dreif Newton sig í að koma sínum útreikningum á framfæri. Af þessum sökum eru þeir báðir taldir upphafsmenn örsmæðareiknings og er ekki gert upp á milli þeirra hvað það varðar. Newton smíðaði fyrsta nothæfa [[spegilsjónauki|spegilsjónaukann]] og þróaði [[litafræði]] með athugunum sínum á því hvernig hvítt ljós brotnar í litróf sýnilegs ljóss þegar það fer gegnum [[glerstrendingur|glerstrending]]. Hann gerði grein fyrir tilraunum sínum með ljós í bókinni ''[[Opticks]]'' sem kom út árið 1704. Hann setti einnig fram reynslulögmál um kælingu, gerði fyrstu fræðilegu útreikningana á [[hljóðhraði|hljóðhraða]] og setti fram hugmyndina um [[newtonskur vökvi|newtonskan vökva]]. Auk vinnu sinnar við örsmæðareikning lagði stærðfræðingurinn Newton framlög til rannsókna á [[veldaröðun]]um, leiddi [[tvíliðuregla|tvíliðuregluna]] út fyrir aðrar tölur en heiltölur, þróaði aðferð til að námunda [[núllstöð]]var falls og flokkaði flesta ferla þriðja stigs [[margliða]]. Newton kenndi við [[Trinity College]] og var annar [[Lucas-prófessor í stærðfræði]] við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]]. Hann var [[kristni|kristinn]] en hafði óhefðbundnar trúarskoðanir og hafnaði í laumi [[þrenningin|þrenningunni]]. Hann neitaði að vígjast til [[enska biskupakirkjan|ensku biskupakirkjunnar]] líkt og flestir kennarar við skólann gerðu á þeim tíma. Fyrir utan rannsóknir sínar á sviði stærðfræði fékkst Newton við [[gullgerðarlist]] og rannsóknir á tímatali [[Biblían|Biblíunnar]], en verk hans á þeim sviðum voru ekki gefin út fyrr en löngu eftir að hann lést. Hann var nátengdur [[Viggar (Bretland)|Viggum]] í pólitík og sat tvisvar um stutt skeið á þingi sem [[þingmaður Cambridge-háskóla]], 1689-1690 og 1701-1702. [[Anna Bretadrottning]] sló hann til riddara árið 1705. Síðustu þrjá áratugina sem hann lifði bjó hann í London þar sem hann starfaði sem umsjónarmaður (1696-1699) og síðan meistari (1699-1727) [[Konunglega breska myntsláttan|Konunglegu myntsláttunnar]]. Hann var líka forseti [[Konunglega breska vísindafélagið|Konunglega breska vísindafélagsins]] 1703 til 1727. SI-mælieining krafts, [[njúton]], var nefnd í höfuðið á honum. == Verk == === Útgefin meðan hann lifði === * ''[[De analysi per aequationes numero terminorum infinitas]]'' (1669, útgefin 1711)<ref>Anders Hald 2003 – ''A history of probability and statistics and their applications before 1750'' – 586 pages ''Volume 501 of Wiley series in probability and statistics'' [https://books.google.com/books?id=pOQy6-qnVx8C&q=de%20analysi%20per%20aequationes%20numero%20terminorum%20infinitas&pg=PA563 Wiley-IEEE, 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220602024647/https://books.google.com/books?id=pOQy6-qnVx8C&pg=PA563&q=de%20analysi%20per%20aequationes%20numero%20terminorum%20infinitas |date=2. júní 2022 }}</ref> * ''Of Natures Obvious Laws & Processes in Vegetation'' (óútgefin, um 1671–75)<ref>{{cite web|url=http://webapp1.dlib.indiana.edu/newton/mss/intro/ALCH00081/query/field1=text&text1=Of%20Natures%20obvious%20laws%20&%20processes%20in%20vegetation|title=Natures obvious laws & processes in vegetation – Introduction|last=|first=|date=|website=The Chymistry of Isaac Newton|archive-url=https://web.archive.org/web/20210117172142/http://webapp1.dlib.indiana.edu/newton/mss/intro/ALCH00081/query/|archive-date=17. janúar 2021|access-date=17. janúar 2021|url-status=live}} Umrituð á netinu hjá [[Indiana-háskóli (Bloomington)|Indiana-háskóla]].</ref> * ''[[De motu corporum in gyrum]]'' (1684)<ref>Whiteside, D.T., ed. (1974). ''Mathematical Papers of Isaac Newton, 1684–1691''. '''6'''. Cambridge University Press. [https://books.google.com/books?id=lIZ0v23iqRgC&pg=PA30 pp.&nbsp;30–91.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160610163025/https://books.google.com/books?id=lIZ0v23iqRgC&pg=PA30 |date=10. júní 2016 }}</ref> * ''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'' (1687)<ref>{{cite web|url=http://www.museumoflondon.org.uk/archive/exhibits/pepys/pages/largeImage.asp?id=101&size=3&nav=none |title=Sýningagripur í Museum of London með mynd af titilsíðunni eftir eintaki John Flamsteed af útgáfunni frá 1687.|publisher=Museumoflondon.org.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20120331192529/http://www.museumoflondon.org.uk/archive/exhibits/pepys/pages/largeImage.asp?id=101&size=3&nav=none |archive-date=31. mars 2012 |url-status=dead |access-date=16. mars 2012}}</ref> * ''[[Scala graduum Caloris. Calorum Descriptiones & signa]]'' (1701)<ref>Kom út nafnlaust sem greinin „Scala graduum Caloris. Calorum Descriptiones & signa.“ í ''Philosophical Transactions'', 1701, [https://books.google.com/books?id=x8NeAAAAcAAJ&pg=PA824 824] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200121085937/https://books.google.com/books?id=x8NeAAAAcAAJ&pg=PA824 |date=21. janúar 2020 }}–829; ed. Joannes Nichols, ''Isaaci Newtoni Opera quae exstant omnia'', vol. 4 (1782), [https://books.google.com/books?id=Dz2FzJqaJMUC&pg=PA403 403] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160617115723/https://books.google.com/books?id=Dz2FzJqaJMUC&pg=PA403 |date=17. júní 2016 }}–407. Mark P. Silverman, ''A Universe of Atoms, An Atom in the Universe'', Springer, 2002, [https://books.google.com/books?id=-Er5pIsYe_AC&pg=PA49 p. 49.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624011536/https://books.google.com/books?id=-Er5pIsYe_AC&pg=PA49 |date=24. júní 2016 }}</ref> * ''[[Opticks]]'' (1704)<ref>{{Cite book |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3362k |title=Opticks or, a Treatise of the reflexions, refractions, inflexions and colours of light. Also two treatises of the species and magnitude of curvilinear figures |last=Newton |first=Isaac |publisher=Sam. Smith. and Benj. Walford |year=1704 |access-date=17. mars 2018 |archive-date=24. febrúar 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224021530/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3362k |url-status=live }}</ref> * ''Reports as Master of the Mint'' (1701–1725)<ref name="Pickover2008">{{cite book|last=Pickover|first=Clifford|title=Archimedes to Hawking: Laws of Science and the Great Minds Behind Them|url={{Google books|SQXcpvjcJBUC|page=PA117|keywords=|text=|plainurl=yes}}|access-date=17. mars 2018|date=2008|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-979268-9|pages=117–118}}</ref> * ''[[Arithmetica Universalis]]'' (1707)<ref name="Pickover2008" /> === Útgefin eftir dauða hans === * ''De mundi systemate'' (1728)<ref name="Pickover2008" /> * ''Optical Lectures'' (1728)<ref name="Pickover2008" /> * ''[[The Chronology of Ancient Kingdoms Amended]]'' (1728)<ref name="Pickover2008" /> * ''Observations on Daniel and The Apocalypse of St. John'' (1733)<ref name="Pickover2008" /> * ''[[Method of Fluxions]]'' (1671, útgefin 1736)<ref>{{Cite journal |last=Swetz |first=Frank J. |title=Mathematical Treasure: Newton's Method of Fluxions |url=https://www.maa.org/press/periodicals/convergence/mathematical-treasure-newtons-method-of-fluxions |magazine=Convergence |publisher=Mathematical Association of America |access-date=17. mars 2018 |archive-date=28. júní 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170628213844/http://www.maa.org/press/periodicals/convergence/mathematical-treasure-newtons-method-of-fluxions |url-status=dead }}</ref> * ''[[An Historical Account of Two Notable Corruptions of Scripture]]'' (1754)<ref name="Pickover2008" /> == Tilvísanir == {{notelist}} {{reflist}} {{Wikivitnun}} {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Flokkur:Breskir stærðfræðingar]] [[Flokkur:Breskir stjarnfræðingar]] [[Flokkur:Breskir eðlisfræðingar]] {{fd|1642|1727}} s7yxdvav60inykkuzpfmj17tg3g15pv Þýskaland 0 1620 1985462 1984345 2026-11-07T02:39:46Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985462 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Sambandslýðveldið Þýskaland | nafn_á_frummáli = Bundesrepublik Deutschland | nafn_í_eignarfalli = Þýskalands | fáni = Flag of Germany.svg | skjaldarmerki = Coat of Arms of Germany.svg | kjörorð = Einigkeit und Recht und Freiheit | kjörorð_tungumál = þýska | kjörorð_þýðing = Eining, réttlæti og frelsi | staðsetningarkort = EU-Germany (orthographic projection).svg | tungumál = [[Þýska]] | höfuðborg = [[Berlín]] | stjórnarfar = [[Sambandslýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Þýskalands|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Frank-Walter Steinmeier]] | titill_leiðtoga2 = [[Kanslari Þýskalands|Kanslari]] | nafn_leiðtoga2 = [[Friedrich Merz]] | ESBaðild = [[25. mars]] [[1957]] | stærðarsæti = 63 | flatarmál = 357.022 | hlutfall_vatns = 1,27 | mannfjöldaár = 2022 | fólksfjöldi = 84,270,625 | mannfjöldasæti = 18 | íbúar_á_ferkílómetra = 232 | VLF_ár = 2021 | VLF = 4.319 | VLF_sæti = 5 | VLF_á_mann = 56.956 | VLF_á_mann_sæti = 15 | VÞL_ár = 2019 | VÞL = {{hækkun}} 0.947 | VÞL_sæti = 6 | staða = Stofnun | atburður1 = [[Verdun-samningurinn]] | dagsetning1 = 843 | atburður2 = [[Heilaga rómverska ríkið]] | dagsetning2 = 2. febrúar 962 | atburður3 = [[Þýska sambandið]] | dagsetning3 = 8. júní 1815 | atburður4 = [[Þýska keisaradæmið]] | dagsetning4 = 18. janúar 1871 | atburður5 = [[Vestur-Þýskaland|Sambandslýðveldið]] | dagsetning5 = 23. maí 1949 | atburður6 = [[Sameining Þýskalands|Sameining]] | dagsetning6 = 3. október 1990 | gjaldmiðill = [[Evra]] € | tímabelti = [[UTC]]+1 (+2 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | þjóðsöngur = [[Das Lied der Deutschen]] | umferð = hægra | tld = de | símakóði = 49 }} '''Þýskaland''' ([[þýska]]: ''Deutschland''; {{framburður|De-Deutschland.ogg}}), opinberlega '''Sambandslýðveldið Þýskaland''' (þýska: ''Bundesrepublik Deutschland''), er land í [[Mið-Evrópa|Mið-Evrópu]]. Þýskaland er að flatarmáli sjöunda stærsta ríki [[Evrópa|Evrópu]] og spannar rúmlega 357 þúsund km². Landið liggur milli [[Norðursjór|Norðursjávar]] og [[Eystrasalt]]s að [[Alpafjöll]]um í suðri. Það er líka næstfjölmennasta land Evrópu með 83 milljónir íbúa. Aðeins [[Rússland]] er fjölmennara. Þýskaland á landamæri að [[Danmörk]]u í norðri, [[Pólland]]i og [[Tékkland]]i í austri, [[Austurríki]] og [[Sviss]] í suðri, og [[Frakkland]]i, [[Lúxemborg]], [[Belgía|Belgíu]] og [[Holland]]i í vestri. Höfuðborgin og stærsta borgin er [[Berlín]], en fjármálamiðstöð landsins er í [[Frankfurt]]. Stærsta þéttbýlissvæði Þýskalands er í [[Ruhr]]. Heimildir eru um að ýmsir [[germanar|germanskir ættbálkar]] hafa búið í norðurhluta þess sem í dag er Þýskaland frá [[klassísk fornöld|klassískri fornöld]]. Fyrir árið 100 var þetta svæði kallað [[Germanía]]. Á 10. öld mynduðu þessi héruð meginhluta [[Heilaga rómverska ríkið|Heilaga rómverska ríkisins]] sem myndaðist við skiptingu hins mikla [[Frankaríki]]s [[Karlamagnús]]ar árið [[843]]. Á 16. öld hófst [[siðbreytingin]] í norðurhéruðum Þýskalands. Eftir [[Napóleonsstyrjaldirnar]] og upplausn Heilaga rómverska ríkisins 1806 var [[Þýska bandalagið]] stofnað 1815. Árið 1871 varð Þýskaland [[þjóðríki]] þegar flest þýsku ríkin [[stofnun Þýskalands|sameinuðust]] og mynduðu [[Þýska keisaradæmið]] þar sem [[Prússland]] var leiðandi. Eftir ósigur í [[fyrri heimsstyrjöld]] og [[þýska byltingin 1918-1919|þýsku byltinguna 1918-1919]] var [[Weimar-lýðveldið]] stofnað. [[Valdataka nasista]] árið 1933 leiddi til stofnunar [[alræði]]sríkis, [[Þriðja ríkið|Þriðja ríkisins]], sem hóf kerfisbundin morð á fötluðum, Gyðingum og öðrum hópum í [[Helförin]]ni og rak útþenslustefnu sem leiddi til [[síðari heimsstyrjöldin|síðari heimsstyrjaldarinnar]] 1939. Eftir ósigur Þýskalands fóru hernámslið [[Bandamenn (síðari heimsstyrjöld)|bandamanna]] með stjórn landsins sem leiddi til stofnunar [[Vestur-Þýskaland]]s á hernámssvæðum [[Vesturveldin|Vesturveldanna]] og [[Austur-Þýskaland]]s á hernámssvæði [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]]. Vestur-Þýskaland var stofnaðili að [[Evrópubandalagið|Evrópubandalaginu]] meðan Austur-Þýskaland var hluti af [[Austurblokkin]]ni og [[Varsjárbandalagið|Varsjárbandalaginu]]. Fall kommúnistastjórna í löndum Austurblokkarinnar 1989-1991 leiddi til [[sameining Þýskalands|sameiningar]] í eitt ríki árið 1990. Í dag er Þýskaland eitt mesta iðnveldi heims. Efnahagskerfi landsins er það stærsta í Evrópu og [[Lönd eftir landsframleiðslu (nafnvirði)|eitt það stærsta í heimi]]. Þýskaland er leiðandi í [[vísindi|vísinda-]] og [[tækni]]geirunum. Það er þriðji stærsti útflytjandi og innflytjandi á vörum í heimi. Landið er [[þróað land]] sem situr hátt á [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]]. Þar er boðið upp á [[almannatryggingar]] og [[opinber heilbrigðisþjónusta|opinbera heilbrigðisþjónustu]], umhverfisvernd og [[ókeypis háskólamenntun]]. Þýskaland er í 16. sæti á lista yfir [[friðsælustu lönd heims]]. Þýskaland á aðild að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]], [[NATO]], [[Evrópuráðið|Evrópuráðinu]], [[G7]], [[G20]] og [[OECD]]. Landið á þriðja mesta fjölda færslna á [[heimsminjaskrá UNESCO]]. == Heiti == Hugtakið „þýskt“ kemur fyrst fyrir í lok 11. aldar í [[Annokvæði]] sem ''Diutischemi lande, Diutsche lant, Diutischimo lante'' („þýsk lönd“) fyrir [[Austur-Frankaríki]] þar sem [[germönsk mál|germönskumælandi]] þjóðflokkar bjuggu, til aðgreiningar frá [[Vestur-Frankaríki]], þar sem [[fornfranska|fornfranskar mállýskur]] voru talaðar. Orðið ''Deutsch'' er dregið af [[fornháþýska|fornháþýsku]] ''diutisc'' af ''diot'' samanber [[gotneska|gotnesku]] ''þiuda'' „þjóð“, þ.e. „tengd þjóðinni, alþýðilegur“<ref>{{Vísindavefurinn|29267|Af hverju heitir Þýskaland svo ólíkum nöfnum á frekar líkum tungumálum?}}</ref> og á við um tungumálin. Orðið varð síðar ''tysk'' á dönsku, ''þýska'' á íslensku, og ''tedesco'' á ítölsku. Þýskaland var lengi vel eingöngu mállandafræðilegt hugtak sem náði yfir stærra landsvæði en núverandi Þýskaland (Belgíu, Holland [samanber enska heitið ''dutch''], Sviss, Liechtenstein, Lúxemborg, Austurríki, Suður-Týról/Alto Adige á Ítalíu og Elsass í Frakklandi), en ríkið var kallað [[Heilaga rómverska ríkið]] frá 12. öld. Talað var um „þýska þjóð“ fram til ársins 1806. Fyrst eftir byltinguna 1919 nefndist ríkið opinberlega „Þýskaland“. Enska heitið ''Germany'' og það rússneska og ítalska ''Germania'' eru dregin af latneska orðinu ''Germania'' en það nefndu [[Rómverjar]] landið handan eigin ríkis, norðan við [[Dóná]] og austan við [[Rínarfljót]]. Franska heitið ''Allemagne'' (svipað á spænsku, portúgölsku, arabísku og tyrknesku) er dregið af orðinu ''Alemanni'' sem er heiti á germönskum þjóðflokki sem bjó við frönsku landamærin við Rínarfljót. Slavneskar þjóðir, Ungverjar og Rúmenar nota nafn af rótinni ''nemez'' sem þýðir „mállaus“, í merkingunni „sá sem talar ekki (okkar) tungumál“, en ''slava'' er líklega dregið af orðinu yfir „orð“. Athyglisvert er að nafn fyrir landið (Þýskaland) og þjóðarheitið (Þjóðverjar) eru í sumum málum dregin af mismunandi rótum. Þýskaland var stundum kallað „Þjóðverjaland“ í íslenskum ritum frá 19. öld en orðmyndin Þýskaland er mun eldri. Á ítölsku heitir landið ''Germania'' en þjóðin ''Tedeschi'' og tungumálið ''tedesco''. == Saga == [[Þýska|Þýsk]] tunga og samkennd meðal Þjóðverja er yfir þúsund ára gömul en sameinað þýskt [[þjóðríki]] varð þó ekki til fyrr en með stofnun Þýska keisaradæmisins árið [[1871]]. Þýskaland rekur uppruna sinn til [[Verdun-samningurinn|Verdun-samningsins]] frá [[843]] en með honum var [[Frankaveldi]] skipt upp í vesturhluta sem varð að [[Frakkland]]i nútímans, miðhluta sem tók yfir Norður-[[Ítalía|Ítalíu]], [[Niðurlönd]] og fleiri svæði og austurhluta sem myndaði [[Heilaga rómverska keisaradæmið|Hið heilaga rómverska keisaradæmi]]. Það var til í ýmsum myndum allt til [[1806]] en var þó aldrei meira en mjög laustengt bandalag smá konungsríkja og hafði auk þess fleiri þjóðir en þá þýsku innan sinna vébanda. Á þessum þúsund árum juku Þjóðverjar mjög við áhrif sín í gegnum [[Kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjuna]], [[Norður-krossferðirnar]] og [[Hansasambandið]]. === Fornöld (100 f.Kr. – 300 e.Kr.) === [[Mynd:Imperium Romanum Germania.png|thumbnail|vinstri|[[Rómaveldi]] og landsvæði Germana snemma á [[2. öld]].]] Talið er að rekja megi uppruna germanskra þjóðflokka til [[Bronsöld|bronsaldar]] [[Norður-Evrópa|Norður-Evrópu]] (um [[1800 f.Kr.|1800]] – [[600 f.Kr.]]) eða í síðasta lagi til [[Járnöld|járnaldar]] Norður-Evrópu ([[5. öld f.Kr.|5. öld]] – [[1. öld f.Kr.]]) Þjóðflokkarnir breiddust út til suðurs, austurs og vesturs frá suðurhluta [[Skandinavía|Skandinavíu]] og norðurhluta Þýskalands á 1. öld f.Kr. og komust þá í kynni við [[Keltar|keltneska]] þjóðflokka í [[Gallía|Gallíu]] og [[íran]]ska og [[Slavar|slavneska]] þjóðflokka í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]]. Lítið er vitað um sögu germanskra þjóðflokka á þessum tíma, nema hvað varðar samskipti þeirra við [[Rómaveldi|Rómverja]] auk þekktra [[Fornleifar|fornleifa]].<ref>Jill N. Claster: ''Medieval Experience: 300-1400'' (New York: NYU Press, 1982): 35.</ref> Í valdatíð [[Ágústus]]ar hófu [[Rómverjar]], undir forystu rómverska herforingjans [[Publius Quinctilius Varus|Publiusar Quinctiliusar Varusar]], að ráðast inn á landsvæði Germana. Á þessum tíma kynntust Germanar herstjórnarlist Rómverja. Árið [[9|9 e.Kr.]] gereyddu Germanar, undir forystu [[Arminius]]ar (Hermans), þremur rómverskum herdeildum Varusar í [[Orrustan um Teutoburgs-skóg|orrustunni um Teutoburgs-skóg]]. Þar með héldust landsvæði Germana allt að [[Rín (fljót)|Rín]] og [[Dóná]] utan [[Rómaveldi]]s. Um [[100|100 e.Kr.]], þegar rit [[Tacitus]]ar ''[[Germanía (rit)|Germanía]]'' var samið, höfðu Germanar komið sér fyrir meðfram Rín og Dóná og réðu nú að mestu leyti yfir því svæði sem Þýskaland nær yfir nú á dögum. Á [[3. öld]] óx ýmsum vestur-germönskum þjóðflokkum eins og [[Alamannar|Alamönnum]], [[Frankar|Frönkum]], [[Saxar|Söxum]] og fleirum ásmegin. === Hið heilaga rómverska keisaradæmi (843 – 1806) === {{Aðalgrein|Hið heilaga rómverska keisaradæmi}} Þýskaland [[Miðaldir|miðalda]] átti rætur að rekja til veldis [[Karlamagnús]]ar, en hann var krýndur keisari [[25. desember]] árið [[800]]. Árið [[843]] var ríkinu skipt upp í þrjá hluta með [[Verdun-samningurinn|Verdun-sáttmálanum]]. Einn hluti ríkis Karlamagnúsar, Hið heilaga rómverska keisaradæmi, var til í einni mynd eða annarri til ársins [[1806]]. Landsvæði þess náði frá [[Egða|Egðu]] í norðri til [[Miðjarðarhaf]]s í suðri. Á árunum [[919]] – [[1024]] voru furstadæmin Lothringen, Saxland, Frankaland, Schwaben, Türingen og Bæjaraland innlimuð. Árin [[1024]] – [[1125]] lagði Hið heilaga rómverska keisaradæmi undir sig Norður-[[Ítalía|Ítalíu]] og Búrgund en á sama tíma misstu keisarar Hins heilaga rómverska keisaradæmis völd til kirkjunnar. Á árunum [[1138]] – [[1254]] jukust áhrif þýskra [[Fursti|fursta]] í suðri og austri á landsvæðum [[Slavi|Slava]]. Bæir í Norður-Þýskalandi uxu og döfnuðu innan [[Hansasambandið|Hansasambandsins]]. Árið [[1530]], eftir að umbótatilraunir [[Mótmælendatrú|mótmælenda]] innan [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunnar]] mistókust, var ný kirkja mótmælenda stofnuð í mörgum af þýsku ríkjunum. Þetta leiddi til innbyrðis deilna Þjóðverja, [[30 ára stríðið|30 ára stríðsins]] sem háð var frá [[1618]] til [[1648]] og lauk með [[Vestfalski friðurinn|Vestfalska friðinum]]. Eftir þessi átök reyndust Þjóðverjar illa undirbúnir til að takast á við [[Napóleon]] sem réðst inn í lönd Þjóðverja og leysti upp Hið heilaga rómverska keisaradæmi. Upp frá því varð [[Frakkland]] að erkióvini Þjóðverja fram yfir [[síðari heimsstyrjöld]]. === Þýska sambandið og bylting (1814 – 1871) === [[Mynd:Nationalversammlung in der Paulskirche.jpg|thumbnail|hægri|Þingið í [[Frankfurt]] árið [[1848]]/[[1849]].]] {{Aðalgrein|Þýska ríkjasambandið|Norður-þýska ríkjasambandið}} Mestu varanlegu áhrifin af upplausn Hins heilaga rómverska keisaradæmis voru þau að [[Austurríki]], sem hafði þá lengi verið öflugasta þýska ríkið, fjarlægðist þau norð- og vestlægari. [[Vínarfundurinn]], ráðstefna sem sigurvegarar [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjaldanna]] héldu, var settur í nóvember [[1814]] og stóð til júní [[1815]]. Á ráðstefnunni var ákveðið að stofna [[Þýska sambandið]], laustengt bandalag 39 [[fullveldi|fullvelda]]. [[Franska byltingin 1848|Byltingarnar í Frakklandi 1848]] höfðu mikil áhrif á sjálfstæðisanda innan Þýska Sambandssins og greina mátti vísi að [[Þjóðernishyggja|þjóðernisstefnu]]. Byltingarandinn leiddi til þess að vald konunganna í ríkjunum 39 dvínaði. [[Otto von Bismarck]] var gerður að forsætisráðherra í [[Prússland]]i en hann lagði mikið upp úr hernaðarstyrk ríkisins. Árið [[1864]] hafði þýska sambandið undir sameiginlegri stjórn Austurríkis og Prússlands betur í [[Síðara Slésvíkurstríðið|stríði]] gegn [[Danmörk]]u en upp úr samkeppni þessa tveggja jafningja varð [[Stríð Prússa og Austurríkismanna|þýska stríðið]] árið [[1866]] þar sem Prússland hafði betur. Undir þessum kringumstæðum gat Bismarck stofnað [[Norður-þýska sambandið]] og undanskilið Austurríki, fyrrum sterkasta þýska ríkinu, frá aðild. === Þýska keisaradæmið (1871 – 1918) === {{Aðalgrein|Þýska keisaraveldið}} Árið [[1871]] var lýst yfir stofnun [[Þýska keisaradæmið|Þýska keisaradæmisins]] í [[Versalir|Versölum]] eftir ósigur [[Frakkland|Frakka]] í [[Fransk-prússneska stríðið|Fransk-prússneska stríðinu]]. Otto von Bismarck átti stóran þátt stofnuninni. Öll þau ríki sem áður höfðu myndað Þýska sambandið, fyrir utan [[Austurríki]], [[Liechtenstein]] og [[Lúxemborg]], voru með í keisaradæminu. Keisaradæmið leið undir lok eftir ósigur Þjóðverja í [[fyrri heimsstyrjöld]] og keisaranum var gert að segja af sér. === Weimar-lýðveldið (1919 – 1933) === {{Aðalgrein|Weimar-lýðveldið}} Hið [[lýðræði]]slega [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldi]] var stofnað [[1919]] en Þjóðverjar voru ekki sérlega hrifnir af því. [[Heimskreppan]] og [[Versalasamningurinn|harðir friðarskilmálar]] frá fyrri heimsstyrjöld lögðust þungt á Þýskaland og stjórnmálamenn gátu lítið gert, fylgi andlýðræðislegra stjórnmálaafla á bæði [[vinstristefna|vinstri]] og [[hægristefna|hægri]] væng stjórnmálanna jókst mjög. Í tvennum þingkosningum árið [[1932]] fékk [[Nasistaflokkurinn]] 37,2% og 33,0% atkvæða og þann [[30. janúar]] [[1933]] var [[Adolf Hitler]] skipaður [[kanslari Þýskalands]]. Eitt af fyrstu verkum Hitlers í embætti var að leggja [[frumvarp]] fyrir þingið sem færði honum [[alræði]]svöld og nam stjórnarskrá Weimar-lýðveldisins í raun úr gildi. === Þriðja ríkið (1933 – 1945) === {{Aðalgrein|Þriðja ríkið}} [[Nasismi|Nasistar]] kölluðu veldi sitt [[Þriðja ríkið]] og það var við lýði í tólf ár, [[1933]] – [[1945]]. Sú stefna nasista að komast yfir landsvæði í nágrannalöndum og skapa Þjóðverjum þannig „lífsrými“ (''[[Lebensraum]]'') var ein af mörgum ástæðum fyrir upphafi [[Síðari heimsstyrjöldin|síðari heimsstyrjaldar]] þann [[1. september]] [[1939]]. [[Öxulveldin|Þýskaland og bandamenn]] þess unnu stóra sigra í fyrri hluta stríðsins og lögðu undir sig stóran hluta [[Evrópa|Evrópu]]. Eftir innrásina í [[Sovétríkin]] [[22. júní]] [[1941]] og stríðsyfirlýsingu gegn [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] [[11. desember]] sama ár fór að halla undan fæti fyrir Þjóðverja, þeir gáfust upp [[8. maí]] [[1945]] eftir að Hitler framdi [[sjálfsmorð]] í neðanjarðarbyrgi sínu í [[Berlín]] en þá var her Sovétmanna að ná borginni á sitt vald. Ofsóknir á hendur gyðingum og síðar [[helförin]], skipulögð tilraun til að útrýma [[Gyðingar|gyðingum]] í Evrópu, var alræmt stefnumál nasista á millistríðsárunum og í heimsstyrjöldinni síðari. === Klofnun (1945 – 1990) === {{Aðalgrein|Vestur-Þýskaland|Austur-Þýskaland}} Eftir Heimsstyrjöldina síðari misstu Þjóðverjar mikil landsvæði í austri þar sem nú er [[Pólland]] og þurftu milljónir Þjóðverja að flytja sig frá þessum svæðum. Því svæði sem var eftir var skipt í hernámssvæði [[Bandaríkin|Bandaríkjamanna]], [[Bretland|Breta]], [[Frakkland|Frakka]] og [[Sovétríkin|Sovétmanna]]. Þegar [[kalda stríðið]] hófst var Þýskalandi skipt í tvennt þar sem hernámssvæði Sovétmanna myndaði Þýska alþýðulýðveldið (''Deutsche Demokratische Republik'') eða [[Austur-Þýskaland]] og hernámssvæði hinna þjóðanna myndaði Sambandslýðveldið Þýskaland (''Bundesrepublik Deutschland'') eða [[Vestur-Þýskaland]]. [[Berlín]] hafði einnig verið skipt í fjögur hernámssvæði þrátt fyrir að borgin væri öll innan Austur-Þýskalands. Austur-Berlín var gerð að höfuðborg Austur-Þýskalands en Vestur-Berlín varð að [[Útlenda|útlendu]] sem vesturveldin héldu gangandi. Austur-Þjóðverjar höfðu áhyggjur af því að fólkið í austurhlutanum myndi flýja vestur og byrjuðu því að reisa [[Berlínarmúrinn]] og var hann fullreistur [[1963]] og stóð fram á árið [[1989]]. === Sameinað á ný (frá og með 1990) === {{Aðalgrein|Sameining Þýskalands}} Í lok [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]] voru þýsku ríkin sameinuð á ný [[3. október]] [[1990]] og höfuðborg Þýskalands flutt aftur til [[Berlín]]ar. Sameinað Þýskaland er fjölmennasta ríki [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]] og iðnaðarveldi á heimsmælikvarða, það er lykilmeðlimur í [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] og sækist nú eftir föstu sæti í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|Öryggisráði]] [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]]. Á árinu 2015 komu um milljón [[Evrópski flóttamannavandinn|flóttamenn og hælisleitendur]] til Þýskalands. == Landfræði == Þýskaland liggur í [[Mið-Evrópa|Mið-Evrópu]] og nær frá [[Alpafjöll|Ölpunum]] í suðri til stranda [[Norðursjór|Norðursjávar]] og [[Eystrasalt]]s í norðri. Nágrannalönd Þýskalands eru níu talsins: [[Danmörk]] í norðri (68 km), [[Pólland]] (456 km) og [[Tékkland]] (646 km) í austri, [[Austurríki]] (784 km) og [[Sviss]] (334 km) í suðri ásamt [[Frakkland]]i (451 km), [[Lúxemborg]] (138 km), [[Belgía|Belgíu]] (167 km) og [[Holland]]i (577 km) í vestri. Strandlengja landsins er samtals 2.389 km löng. Nyrsti punktur Þýskalands er kallaður [[Ellenbogen]] og er við norðurodda eyjarinnar [[Sylt]]. Rétt sunnan hans er bærinn [[List]] sem er nyrsti bær landsins. Syðsti punktur landsins er við [[Haldenwanger Eck]] í [[Bæjaraland|bæversku]] [[Alpafjöll|Ölpunum]]. Þar er bærinn [[Oberstdorf]] en hann er syðsti bær landsins. Austasti punktur landsins er við ána [[Neisse]] við [[Pólland|pólsku]] landamærin. Austasti byggðarkjarninn er borgin [[Görlitz]]. Vestasti punktur landsins er héraðið [[Selfkant]] við [[Holland|hollensku]] landamærin, norðan borgarinnar [[Aachen]]. Þýskalandi má skipta í þrjá landfræðilega afmarkaða hluta. Nyrst er norðurþýska láglendið (''Norddeutsche Tiefebene''). Sunnar hækkar landið og skiptist þá í meðalhá fjalllendi (''Mittelgebirge'') og stóra dali. Af helstu fjallgörðum má nefna [[Harzfjöll]], (''Harz'') og [[Svartiskógur|Svartaskóg]] (''Schwarzwald''). Syðst eru svo [[Alpafjöll]], en þau eru hæsti og stærsti fjallgarður Þýskalands. Þar er hæsta fjall landsins, [[Zugspitze]], sem er 2.962 metra hátt og markar landamærin á milli Þýskalands og [[Austurríki]]s. === Fljót og vötn === Í Þýskalandi eru mýmargar ár. Þar eiga stórfljót eins og [[Dóná]] upptök sín (í Svartaskógi). Flestar ár renna til norðurs og munda í [[Norðursjór|Norðursjó]] eða [[Eystrasalt]]i (eða eru þverár þessara áa). Eina undantekningin er Dóná, sem rennur til austurs og mundar í [[Svartahaf]]i. Stærstu ár landsins (listinn miðast við lengd ánna innanlands): {| class="wikitable" |- ! Röð !! Á !! Km innanlands !! Lengd alls í km !! Rennur í !! Upptök |- | 1 || [[Rín (fljót)|Rín]] (''Rhein'') || 865 || 1.320 || [[Norðursjór|Norðursjó]] || [[Sviss]] |- | 2 || [[Weser]] || 744 || || [[Norðursjór|Norðursjó]] || [[Thüringer-skógur]] |- | 3 || [[Saxelfur]] (''Elbe'') || 727 || 1.091 || [[Norðursjór|Norðursjó]] || [[Tékkland]] |- | 4 || [[Dóná]] (''Donau'') || 687 || 2.888 || [[Svartahaf]] || [[Svartiskógur]] |- | 5 || [[Main]] || 524 || || [[Rín (fljót)|Rín]] || [[Bæjaraland]] |- | 6 || [[Saale]] || 413 || || [[Saxelfur|Saxelfi]] || [[Bæjaraland]] |- | 7 || [[Spree]] || 382 || || [[Havel]] || [[Saxland]] |- | 8 || [[Ems]] || 371 || || [[Norðursjór|Norðursjó]] || [[Þjóðborgarskógur]] |- | 9 || [[Neckar]] || 367 || || [[Rín (fljót)|Rín]] || [[Baden-Württemberg]] |- | 10 || [[Havel]] || 325 || || [[Saxelfur|Saxelfi]] || [[Mecklenborg-Vorpommern]] |- | 11 || [[Isar]] || 265 || 283 || [[Dóná]] || [[Austurríki]] |- | 12 || [[Aller]] || 263 || || [[Weser]] || [[Saxland-Anhalt]] |} Í Þýskalandi er urmull stöðuvatna. Flest þeirra eru í [[Mecklenborg-Vorpommern]] og í [[Bæjaraland]]i. Stóru vötnin í Bæjaralandi mynduðust öll við bráðnun [[Ísöld|ísaldarjökulsins]]. Stærstu vötn Þýskalands: {| class="wikitable" |- ! Röð !! Stöðuvatn !! Stærð í km² !! Sambandsland !! Mesta dýpi í m |- | 1 || [[Bodensee]] || 536 || [[Baden-Württemberg]], [[Bæjaraland]] || 254 |- | 2 || [[Müritzsee]] || 117 || [[Mecklenborg-Vorpommern]] || 31 |- | 3 || [[Chiemsee]] || 80 || [[Bæjaraland]] || 72 |- | 4 || [[Schweriner See]] || 61 || [[Mecklenborg-Vorpommern]] || 52 |- | 5 || [[Starnberger See]] || 56 || [[Bæjaraland]] || 127 |- | 6 || [[Ammersee]] || 46 || [[Bæjaraland]] || 81 |} === Eyjaklasar og eyjar === Mýmargar eyjar eru við þýsku ströndina. [[Austurfrísnesku eyjarnar]] eru í [[Wattenmeer]] vestur af [[Bremen|Brimum]] í [[Norðursjór|Norðursjó]]. Meginþorri [[Norðurfrísnesku eyjarnar|Norðurfrísnesku eyjanna]] tilheyra einnig Þýskalandi, en þær nyrstu tilheyra [[Danmörk]]u. Nyrst þeirra í þýska hlutanum er [[Sylt]], en norðuroddi hennar er jafnframt nyrsti punktur Þýskalands. Stærstu eyjar landsins eru hins vegar í [[Eystrasalt]]i. Stærstu eyjar Þýskalands: {| class="wikitable" |- ! Röð !! Eyja !! Stærð í km² !! Íbúafjöldi !! Eyjaklasi / haf |- | 1 || [[Rügen|Ré]] (''Rügen'') || 926 || 22 þúsund || [[Eystrasalt]] |- | 2 || [[Usedom]] || 373 || 31 þúsund || [[Eystrasalt]] |- | 3 || [[Fehmarn]] || 185 || 14 þúsund || [[Eystrasalt]] |- | 4 || [[Sylt]] || 99 || 27 þúsund || [[Norðurfrísnesku eyjarnar|Norðurfrísnesk]], [[Norðursjór]] |- | 5 || [[Föhr]] || 82 || 9 þúsund || [[Norðurfrísnesku eyjarnar|Norðurfrísnesk]], [[Norðursjór]] |- | 6 || [[Nordstrand]] || 48 || 2.300 || [[Norðurfrísnesku eyjarnar|Norðurfrísnesk]], [[Norðursjór]] |- | 7 || [[Pellworm]] || 37 || 1.100 || [[Norðurfrísnesku eyjarnar|Norðurfrísnesk]], [[Norðursjór]] |- | 8 || [[Poel]] || 36 || 2.900 || [[Eystrasalt]] |- | 9 || [[Borkum]] || 31 || 5.500 || [[Austurfrísnesku eyjarnar|Austurfrísnesk]], [[Norðursjór]] |- | 10 || [[Norderney]] || 26 || 6.200 || [[Austurfrísnesku eyjarnar|Austurfrísnesk]], [[Norðursjór]] |} == Stjórnmál == [[Mynd: 2024-08-21 Event, CDU, Wahlkampf mit Friedrich Merz in Erfurt 2024 STP 3041 by Stepro (cropped).jpg|thumbnail|[[Friedrich Merz]] hefur verið kanslari Þýskalands frá 2025.]] Þýskaland er [[sambandsríki|samband]] 16 [[sambandslönd Þýskalands|sambandslanda]] sem kallast á þýsku ''Länder'' (eintala: ''Land'') eða óformlega ''Bundesländer'' (eintala: ''Bundesland''). Sambandslöndin hafa mikið sjálfstæði og búa öll við [[þingræði]] með þingkjörinni [[ríkisstjórn]] (''Landesregierung'', ''Staatsregierung'' eða ''Senat'') undir forsæti [[forsætisráðherra]] (''Ministerpräsident'', ''Regierender Bürgermeister'' eða ''Präsident des Senats''). Þing sambandslandanna (''Landtag'', ''Abgeordnetenhaus'' eða ''Bürgerschaft'') eru kosin til fimm ára í öllum ríkjum nema Brimum. Kjörtímabilin voru lengd úr fjórum árum í fimm í kringum aldamótin 2000. Stjórn hvers sambandslands sendir 3-6 fulltrúa eftir íbúafjölda á [[Sambandsráð Þýskalands]] (''Bundesrat''), en það er fulltrúaráð sem er sambærilegt öldungadeildum sumra þjóðþinga. [[Sambandsþing Þýskalands]] (''Bundestag'') er kosið til fjögurra ára í senn. Það og [[Sambandsráð Þýskalands]] fara saman með þau mál sem stjórnarskrá Sambandslýðveldisins Þýskalands hefur ekki falið þingum og ríkisstjórnum sambandslandanna. Við þingkosningar hafa allir ríkisborgarar eldri en 18 ára kosningarétt og tvö atkvæði. Svokallað fyrsta atkvæði (''Erststimme'') gildir í einmenningskjördæmum sem skipa 299 sæti á þinginu. Þar gildir einfaldur meirihluti. Samkvæmt öðru atkvæðinu (''Zweitstimme'') reiknast heildar sætaskipting í hverju sambandslandi fyrir sig og gefur að minnsta kosti önnur 299 sæti á sambandsþinginu. Flokkur eða listi nær manni á þing ef hann fær 5% allra gildra atkvæða á landslista, nema hann hafi náð að minnsta kosti 4 einmenningskjördæmum, þá umreiknast hans atkvæðafjöldi í sæti þótt hann hafi annars ekki náð 5%. Heildarfjöldi sæta sveiflast til af því að reglulega kemur fyrir að flokkur (aðallega CDU og CSU, en líka SPD) nái fleiri sætum í einmenningskjördæmum á stökum landslista en annað atkvæðið gefur til kynna. Fær þá flokkurinn að halda öllum þessum einmenningssætum (svokölluðum umframsætum), en síðan 2013 fá hinir flokkar jöfnunarsæti af landslista. Þannig voru þingsæti eftir kosningar í september 2013 ekki 598 heldur 631, þ.e. 33 umfram- og jöfnunarsæti voru á þingi aukalega. Ef þingmaður af lista með umfram- eða jöfnunarsæti hverfur af þingi á kjörtímabilinu kemur enginn nýr af listanum. Þannig getur fjöldi þingmanna dregist saman á kjörtímabili. [[Sambandsstjórn Þýskalands]] (''Bundesregierung'') starfar ekki í umboði forsetans eins og á Íslandi, heldur uns þingið kýs nýjan [[Kanslari Þýskalands|kanslara]], venjulega í kjölfar sambandsþingkosninga, en það getur líka gerst á miðju kjörtímabili. [[Kanslari Þýskalands]] (kk.: ''Bundeskanzler'', kvk.:''Bundeskanzlerin'') er æðsti stjórnandi sambandsstjórnarinnar. Það er á hans valdsviði að setja fram pólitíska stefnu ríkisstjórnarinnar og hann tilnefnir ráðherra og aðstoðarmenn ráðherra sem forsetinn skipar svo í embætti. Samt sem áður tekur ríkistjórnin allar ákvarðanir með atkvæðagreiðslu á ríkisstjórnarfundum. Ákæra gegn kanslara eða ráðherrum er ekki leyfileg, hins vegar getur þing einfaldlega kosið nýjan kanslara eftir þriggja daga umhugsunarfrest, eftir að tillaga um slíkt hefur verið lögð fram. [[Forseti Þýskalands]] (''Bundespräsident'') er [[þjóðhöfðingi]] landsins. Hann er kosinn til fimm ára á sameiginlegum kjörfundi þar sem allir þingmenn sambandsþingsins og jafnmargir sem kjörnir voru af þingum sambandsríkjanna hafa kosningarétt. Einungis eitt endurkjör er leyfilegt í senn. Staða hans samkvæmt stjórnarskrá er ekki mjög sterk, en það var gert viljandi eftir slæma reynslu af einræði Hitlers. Forsetinn skipar þó formlega alla embættismenn sambandslýðveldisins og veitir þeim lausn. Hann tilnefnir kanslaraefni við þingið og leysir þingið upp við þær kringumstæður sem stjórnaskráin skilgreinir. Hann staðfestir öll lög til birtingar með undirskrift sinni.<ref>{{cite book |title=Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland |at=Article 82 |language=de }}</ref> Forseti Þýskalands gerir samninga við erlend ríki en þeir þurfa alltaf á staðfestingu viðkomandi þings (sambands- eða sambandsríkisþing) að halda. Svigrúm hans til sjálfstæðrar ákvarðanatöku er því takmarkað undir venjulegum kringumstæðum. Í neyðartilfellum getur mikilvægi hans aukist gríðarlega. Frá stofnun embættisins 1949 hefur forsetinn synjað lögum staðfestingar níu sinnum. Engin regla er um þannig stöðu, en þingið reyndi að bregðast við athugasemdum forsetans. Réttur forsetans til að synja lögum undirskriftar er umdeildur.<ref>{{Cite web | url=https://www.bpb.de/apuz/31307/das-amt-des-bundespraesidenten-und-sein-pruefungsrecht?p=all | title=Das Amt des Bundespräsidenten und sein Prüfungsrecht &#124; bpb}}</ref> Ekki er gert ráð fyrir [[Þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslum]] (''Volksabstimmung'') í stjórnarskrá Sambandslýðveldisins Þýskalands nema við mjög afmörkuð tilefni: breytingar á skipulagi landsins (tilfærsla landamæra eða sameining/skipting sambandsríkja) og upptöku algjörlega nýrrar stjórnarskrár. Þetta var sett í stjórnarskrána eftir slæma reynslu á tímum [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldisins]] á millistríðsárunum. Kröfur um að setja þjóðaratkvæðagreiðslur inn í stjórnarskrána hafa þó verið gerðar reglulega. Í dag gera hins vegar allar stjórnarskrár sambandsríkjanna ráð fyrir þjóðaratkvæðagreiðslum og jafnvel lagafrumvörpum utan þings, ef nægilega margir sýna stuðning við þau í formlegri undirskriftasöfnun (''Volksbegehren'', „krafa þjóðarinnar“). Sama gildir um atkvæðagreiðslur á sveitastjórnarstigi. === Stjórnsýslueiningar === {{Þýsku sambandslöndin|options=float:right; border:3px; max-width:480px; width:50%;}} {|class="wikitable" style="text-align:left;" |- !Sambandsland!!Stærð í km²!!Íbúar!!Höfuðborg |- |[[Baden-Württemberg]]||35.751||10,7 milljónir||[[Stuttgart]] |- |[[Berlín]] (''Berlin'')||891||3,9 milljónir||borgríki |- |[[Brandenborg]] (''Brandenburg'')||29.477||2,5 milljónir||[[Potsdam]] |- |[[Bremen (sambandsríki)|Bremen]]||404||663 þús||borgríki |- |[[Bæjaraland]] (''Bayern'')||70.550||12,4 milljónir||[[München]] |- |[[Hamborg]] (''Hamburg'')||755||1,7 milljónir||borgríki |- |[[Hessen]]||21.114||6,1 milljón||[[Wiesbaden]] |- |[[Mecklenborg-Vorpommern]] (''Mecklenburg-Vorpommern'')||23.274||1,7 milljónir||[[Schwerin]] |- |[[Neðra-Saxland]] (''Niedersachsen'')||47.618||8 milljónir||[[Hannover]] |- ||[[Norðurrín-Vestfalía]] (''Nordrhein-Westfalen'')||34.042||18 milljónir||[[Düsseldorf]] |- ||[[Rínarland-Pfalz]] (''Rheinland-Pfalz'')||19.847||4,1 milljón||[[Mainz]] |- ||[[Saarland]]||2.568||1 milljón||[[Saarbrücken]] |- ||[[Saxland]] (''Sachsen'')||18.414||4,3 milljónir||[[Dresden]] |- ||[[Saxland-Anhalt]] (''Sachsen-Anhalt'')||20.445||2,5 milljónir||[[Magdeburg]] |- ||[[Slésvík-Holtsetaland]] (''Schleswig-Holstein'')||15.763||2,8 milljónir||[[Kiel]] |- ||[[Þýringaland]] (''Thüringen'')||16.172||2,3 milljónir||[[Erfurt]] |- class="sortbottom" style="background: #eeeeee;" ||'''Samtals (16)'''||'''357.093'''||'''82,2 milljónir'''|| |} == Efnahagslíf == [[Mynd:Frankfurt-Skyline-NilsJeppe.jpg|thumbnail|hægri|[[Frankfurt am Main]] er miðpunktur þýskra fjármála en þar hefur einnig [[Seðlabanki Evrópu]]sambandsins aðsetur.]] {{Aðalgrein|Hagkerfi Þýskalands}} Þýskaland er stærsta [[hagkerfi]] í [[Evrópa|Evrópu]] og fjórða stærsta hagkerfi heims á eftir [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], [[Alþýðulýðveldið Kína|Alþýðulýðveldinu Kína]] og [[Japan]]. <ref> {{vefheimild | url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html | titill = Field Listing :: GDP (official exchange rate) |mánuðurskoðað = 26. júní | árskoðað= 2011 }} </ref> Það er sjötta öflugasta hagkerfi heims miðað við [[Kaupmáttur|kaupmátt]].<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html Rank Order - GDP (purchasing power parity)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |date=2011-06-04 }} ''CIA Factbook'' 2005. Skoðað [[19. febrúar]] [[2006]].</ref> Útflutningsvörur eru ein meginstoð þýska hagkerfisins. Þýskaland er annað mesta útflutningsland heims en útflutningtekjur þess námu 1.337 milljörðum [[Bandaríkjadalur|dollara]] árið [[2010]].<ref> {{vefheimild | url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html | titill = Country Comparison :: Exports |mánuðurskoðað = 26. júní | árskoðað= 2011 }} </ref> Einungis [[Alþýðulýðveldið Kína]] flytur meira út heldur en Þýskaland. Stærstur hluti útflutningsvara eru [[bifreið]]ar, [[vél]]ar og [[efni]]. Þýskaland er stærsti framleiðandi [[Vindhverfill|vindhverfla]] í heimi. Stærstu fyrirtæki landsins eru [[Volkswagen AG]], [[Daimler AG]], [[Siemens AG]], [[E.ON AG]], [[Metro AG]], [[Deutsche Post AG]], [[Deutsche Telekom AG]], [[BASF SE]], [[BMW AG]] og [[ThyssenKrupp AG]]. == Íbúar == Íbúar Þýskalands eru rúmlega 80 milljónir samkvæmt manntali frá 2011<ref name="File 2013">{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/bevoelkerung_zensus2011.pdf?__blob=publicationFile |title=Zensus 2011: Bevölkerung am 9. Mai 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010084809/https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/bevoelkerung_zensus2011.pdf?__blob=publicationFile |archivedate=10 October 2017|accessdate=1 June 2013|publisher=Destatis}}</ref> og náðu 83,1 milljón árið 2019.<ref name="2018pop">{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/zensus-geschlecht-staatsangehoerigkeit-2020.html|title=Bevölkerung nach Geschlecht und Staatsangehörigkeit|accessdate=15 July 2018|website=Destatis|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190823083410/https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/zensus-geschlecht-staatsangehoerigkeit-2019.html|archivedate=23 August 2019|url-status=live}}</ref> Þýskaland er því fjölmennasta land Evrópusambandsins og annað fjölmennasta land Evrópu á eftir [[Rússland]]i. Það er 19. fjölmennasta land heims. [[Þéttleiki byggðar]] er 227 íbúar á ferkílómetra. [[Frjósemishlutfall]]ið er 1,57 börn á konu (miðað við 2022), sem er undir jafnvægishlutfallinu 2,1 og eitt af lægstu hlutföllum heims.<ref name="CIA">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/germany/ |title=Germany |website=World Factbook |publisher=CIA |accessdate=29 March 2020 |archivedate=9 January 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109075739/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/germany |url-status=dead }}</ref> Frá því á 8. áratugnum hefur [[dánartíðni]] í Þýskalandi verið hærri en fæðingartíðni, en bæði fæðingartíðni og aðflutningur fólks hefur aukist á 2. áratug 21. aldar. Þjóðverjar eru 3. elsta þjóð heims, með 47,4 ára [[miðaldur]].<ref name="CIA" /> Upprunalegir minnihlutahópar telja fjóra nokkuð stóra hópa fólks sem hafa búið í landinu um aldir.<ref name="BMI 2010">{{Cite web |url=http://www.bmi.bund.de/SharedDocs/Downloads/EN/Broschueren/2010/nat_minderheiten.pdf?__blob=publicationFile |title=National Minorities in Germany |date=May 2010 |publisher=[[Federal Ministry of the Interior (Germany)]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130421151141/http://www.bmi.bund.de/SharedDocs/Downloads/EN/Broschueren/2010/nat_minderheiten.pdf?__blob=publicationFile |archivedate=21 April 2013 |accessdate=23 June 2014}}</ref> Í [[Slésvík-Holtsetaland]]i er [[Danir|danskur]] minnihluti,<ref name="BMI 2010" /> [[Sorbar]] eru slavnesk þjóð sem býr í sögulega héraðinu [[Lúsatía|Lúsatíu]] í [[Saxland]]i og [[Brandenborg]], [[Rómafólk]] og [[Sinti]] búa um allt land, og [[Frísar]] eru búsettir á vesturströnd Slésvíkur-Holtsetalands og norðvesturhluta [[Neðra-Saxland]]s.<ref name="BMI 2010" /> Þýskaland er í öðru sæti yfir áfangastaði innflytjenda í heiminum, á eftir Bandaríkjunum.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/publications/migrationreport/docs/MigrationReport2015_Highlights.pdf |title=International Migration Report 2015 – Highlights |year=2015 |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160513001608/http://www.un.org/en/development/desa/population/migration/publications/migrationreport/docs/MigrationReport2015_Highlights.pdf |archivedate=13 May 2016 |accessdate=9 June 2016}}</ref> Flestir innflytjendur búa í Vestur-Þýskalandi, sérstaklega í þéttbýli. 18,6 milljón íbúar (22,5%) voru innflytjendur eða börn innflytjenda árið 2016 (þar á meðal afkomendur [[Þjóðverjar|þýskra]] innflytjenda).<ref name="Destatis1">{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressemitteilungen/2017/08/PD17_261_12511.html |title=Bevölkerung mit Migrationshintergrund um 8,5 % gestiegen|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170829035619/https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressemitteilungen/2017/08/PD17_261_12511.html |archivedate=29 August 2017 |publisher= [[Federal Statistical Office of Germany]]|language=German|accessdate= 1 August 2017}}</ref> Árið 2019 var Þýskaland í 7. sæti Evrópusambandslanda yfir hlutfall flóttafólks af íbúafjölda landsins, sem var 13,1%.<ref>{{cite web|url=https://data.oecd.org/migration/foreign-population.htm#indicator-chart|publisher=OECD|title=Foreign population|accessdate=28 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200313152632/https://data.oecd.org/migration/foreign-population.htm#indicator-chart|archivedate=13 March 2020|url-status=live}}</ref> === Borgir === Í Þýskalandi eru fjórar milljónaborgir. Tíu aðrar eru með meira en hálfa milljón íbúa. Stærsta þéttbýlissvæði Þýskalands er [[Ruhr]]-hérað í [[Norðurrín-Vestfalía|Norðurrín-Vestfalíu]] en þar búa allt að ellefu milljón manns á tiltölulega litlu svæði. Stærstu borgir Þýskalands: {| class="wikitable" |- ! Röð !! Borg !! Íbúar !! Sambandsland |- | 1 || [[Berlín]] || 3,4 milljónir || Borgríki, höfuðborg Þýskalands |- | 2 || [[Hamborg]] || 1,7 milljónir || Borgríki |- | 3 || [[München]] || 1,3 milljónir || Bæjaraland |- | 4 || [[Köln]] || 1,0 milljón || Norðurrín-Vestfalía |- | 5 || [[Frankfurt am Main]] || 667 þúsund || Hessen |- | 6 || [[Stuttgart]] || 591 þúsund || Baden-Württemberg |- | 7 || [[Dortmund]] || 588 þúsund || Norðurrín-Vestfalía |- | 8 || [[Essen]] || 584 þúsund || Norðurrín-Vestfalía |- | 9 || [[Düsseldorf]] || 577 þúsund || Norðurrín-Vestfalía |- | 10 || [[Bremen|Brimar]] (''Bremen'') || 547 þúsund || Borgríki |- | 11 || [[Hannover]] || 520 þúsund || Neðra-Saxland |- | 12 || [[Dresden]] || 517 þúsund || Saxland |- | 13 || [[Leipzig]] || 515 þúsund || Saxland |- | 14 || [[Nürnberg]] || 503 þúsund || Bæjaraland |- | 15 || [[Duisburg]] || 494 þúsund || Norðurrín-Vestfalía |} === Tungumál === {{Aðalgrein|Þýska}} Opinbert tungumál er [[þýska]] en hún er [[Germönsk mál|germanskt tungumál]]. Hins vegar eru til hinar og þessar [[Mállýska|mállýskur]] af þýsku, sumar jaðra við að vera eigið mál. Það á við um [[Lágþýska|lágþýsku]] (þ. ''plattdeutsch'') sem töluð er nyrst við [[Eystrasalt]], [[frísneska|frísnesku]], sem töluð á frísnesku eyjunum, og [[bæverska|bæversku]], sem töluð er í [[Bæjaraland]]i. Venjulega er þó talað um [[Háþýska|háþýsku]] og [[Lágþýska|lágþýsku]]. Auk þýsku eru töluð nokkur önnur mál í Þýskalandi, aðallega af minnihlutahópum. Þeirra helst eru [[tyrkneska]], [[kúrdíska]] og [[pólska]] enda [[Tyrkland|Tyrkir]], [[Kúrdar]] og [[Pólland|Pólverjar]] fjölmennir í landinu. Austast er töluð [[sorbneska]] en það er gamalt [[Slavnesk mál|slavneskt mál]] sem haldist hefur allt frá tímum þýsks landnáms austast í [[Saxland]]i og [[Brandenborg]]. === Trú === {{Aðalgrein|Trúarbrögð í Þýskalandi}} Segja má að í landinu séu tvær stórar kirkjur, nær jafnstórar, sem skipta þjóðinni í tvennt. 23,0% íbúanna tilheyra [[Kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunni]], en hún er mest í vestur- og suðurhluta landsins. 20,8% íbúanna tilheyra [[Mótmælendur|mótmælendum]], mest [[Evangelísk-lúthersk kirkja|lútersku kirkjunni]] en mótmælendur eru aðallega í norðurhluta landsins. 48,1% íbúanna tilheyra engri kirkju, aðallega í austurhluta landsins, enda var sá hluti [[Austur-Þýskaland|undir stjórn kommúnista]] í hartnær 40 ár. [[Íslam|Múslímar]] eru 4,0% þjóðarinnar og vegur þar mest sá mikli fjöldi [[Tyrkland|Tyrkja]] sem í landinu búa. [[Gyðingar]] eru um það bil 106 þúsund talsins en það gerir aðeins tæplega 0,13%.<ref>[https://fowid.de/meldung/religionszugehoerigkeiten-2025 Religionszugehörigkeiten 2025]</ref> == Menning == {{Aðalgrein|Þýsk menning}} === Bókmenntir === {{Aðalgrein|Þýskar bókmenntir}} Rekja má þýskar bókmenntir aftur til [[Miðaldir|miðalda]] og til verka rithöfunda á borð við [[Walther von der Vogelweide]] og [[Wolfram von Eschenbach]]. Fjölmargir þýskir rithöfundar og skáld hafa notið mikilla vinsælda, þar á meðal [[Johann Wolfgang von Goethe]] og [[Friedrich Schiller]]. Ævintýrin og þjóðsögurnar sem kenndar eru við [[Grimmsbræður]] hafa gert þýskar þjóðsögur þekktar víða. Meðal áhrifamikilla rithöfunda á [[20. öldin|20. öld]] má nefna [[Thomas Mann]], [[Bertolt Brecht]], [[Hermann Hesse]], [[Heinrich Böll]] og [[Günter Grass]]. {| class="wikitable" style="text-align:right; margin-right:50px;" |- ! align=center |[[Johann Wolfgang von Goethe|Johann Wolfgang v. Goethe]]<br /><small>(1749 – 1832)</small> ! align=center |[[Friedrich Schiller]]<br /><small>(1759 – 1805)</small> ! align=center |[[Grimmsbræður]]<br /><small>(1785 – 1863)</small> ! align=center |[[Thomas Mann]]<br /><small>(1875 – 1955)</small> ! align=center |[[Hermann Hesse]]<br /><small>(1877 – 1962)</small> |- | align=left | [[Mynd:Johann Heinrich Wilhelm Tischbein - Goethe in der roemischen Campagna.jpg|190px]] || align=left | [[Mynd:Gerhard von Kügelgen 001.jpg|129px]]|| align=left | [[Mynd:Grimm1.jpg|125px]]|| align=left | [[Mynd:Thomas Mann 1929.jpg|106px]] || align=left | [[Mynd:Hermann Hesse 1927 Photo Gret Widmann.jpg|110px]] |} === Heimspeki === {{Aðalgrein|Þýsk heimspeki}} [[Mynd:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|thumb|upright|[[Immanuel Kant]] ([[1724]] – [[1804]])]] Þýskir (og aðrir þýskumælandi) [[heimspeki]]ngar hafa haft gríðarleg áhrif á þróun heimspekinnar frá lokum [[Miðaldaheimspeki|miðalda]]. Tilkoma nútíma [[Náttúruvísindi|náttúruvísinda]] og hnignun [[Trúarbrögð|trúarbragða]] hafa getið af sér ýmsar spurningar, sem eru fyrirferðamiklar í þýskri heimspeki, meðal annars um sambandið milli [[trú]]ar og [[þekking]]ar, [[skynsemi]] og [[geðshræring]]a og heimsmynda [[Vísindi|vísindanna]], [[siðfræði]]nnar og [[list]]arinnar. [[Gottfried Leibniz]] var einn af mikilvægustu [[Rökhyggja|rökhyggjumönnunum]]. [[Immanuel Kant]] reyndi að sætta rökhyggju og [[Raunhyggja|raunhyggju]] en með heimspeki hans verður einnig til [[þýsk hughyggja]]. Hún lifði áfram í kenningum [[Johann Gottlieb Fichte|Johanns Gottliebs Fichte]], [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Georgs Wilhelms Friedrichs Hegel]] og [[Friedrich Wilhelm Joseph Schelling|Friedrichs Wilhelms Josephs Schelling]] og einnig hjá [[Arthur Schopenhauer]]. [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] voru frumkvöðlar [[þráttarefnishyggja|þráttarefnishyggju]], undir áhrifum frá Hegel, og [[Kommúnismi|kommúnisma]]. [[Heimspeki 19. aldar|Nítjándu aldar heimspekingurinn]] [[Friedrich Nietzsche]] nálgaðist heimspekilegar spurningar frá öðru sjónarhorni, afneitaði [[frumspeki]] forvera sinna og var forveri [[meginlandsheimspeki]]nnar, sem varð til á [[20. öld]]. Stærðfræðingurinn [[Gottlob Frege]] fann upp nútíma [[rökfræði]] á [[1881-1890|áttunda áratug]] [[19. öldin|19. aldar]] en hlaut litla eftirtekt fyrr en breski heimspekingurinn [[Bertrand Russell]] uppgötvaði mótsögn í kerfinu árið [[1901]]. Saman marka þeir upphafið að [[rökgreiningarheimspeki]]hefðinni sem naut mikilla vinsælda á 20. öld og hafði ómæld áhrif. Innan meginlandsheimspekinnar á 20. öld voru hins vegar áhrifamiklir þeir [[Martin Heidegger]] og [[Frankfurt-skólinn]] með þá [[Max Horkheimer]], [[Theodor Adorno]], [[Herbert Marcuse]] og [[Jürgen Habermas]] í broddi fylkingar. === Tónlist === {{Aðalgrein|Þýsk tónlist}} Þjóðverjar státa af ríkri tónlistarsögu og hafa meðal annars alið nokkur af þekktustu tónskáldum [[Klassísk tónlist|klassískrar tónlistar]], svo sem [[Ludwig van Beethoven]], [[Johann Sebastian Bach]], [[Johannes Brahms]] og [[Richard Wagner]]. En ýmsir áhrifamiklir [[popptónlist]]armenn hafa einnig komið frá Þýskalandi, þar á meðal [[Kraftwerk]], [[Boney M.]], [[Nico]], [[Nina Hagen]], [[Scorpions]], [[Toten Hosen]], [[Tokio Hotel]], [[Rammstein]] og [[Paul van Dyk]].<ref>[https://web.archive.org/web/20070205193206/http://news.warez.com/p2pnet/music-market-worth-us32-billion.html „Music market worth US$ 32 billion“] á P2pnet.net 7. apríl 2004. (Skoðað 7. desember 2006).</ref> Árið [[2006]] var Þýskaland fimmta stærsta markaðssvæði tónlistar í heimi. {| class="wikitable" style="text-align:right; margin-right:50px;" |- ! align=center |[[J.S. Bach]]<br /><small>[[Toccata and Fugue in D minor, BWV 565|Toccata und Fuge]]</small> ! align=center |[[Ludwig van Beethoven|L.v. Beethoven]]<br /><small>[[Symphony No. 5 (Beethoven)|Symphonie 5 c-moll]]</small> ! align=center |[[Richard Wagner|R. Wagner]]<br /><small>[[Die Walküre]]</small> |- | style="text-align:left; background:#dcdcdc;"| [[Mynd:Toccata et Fugue BWV565.ogg|110px]] || style="text-align:left; background:#d3d3d3;"| [[Mynd:Ludwig van Beethoven - Symphonie 5 c-moll - 1. Allegro con brio.ogg|110px]]|| style="text-align:left; background:silver;"|[[Mynd:Wagner - die walkure fantasie.ogg|110px]] || style="text-align:left; background:darkGrey;"| |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://timarit.is/?issueID=429535&pageSelected=17&lang=0 ''Sameinað Þýskaland 1871''; grein í Morgunblaðinu 1990]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Sambandslönd Þýskalands}} {{Evrópa}} {{Evrópusambandið}} {{Evrópuráðið}} {{Atlantshafsbandalagið}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{G-20}} [[Flokkur:Þýskaland]] 80yqv13ouk803mxxf9wy7dh345o5lvw Jörðin 0 1694 1985346 1978941 2026-11-07T00:07:51Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985346 wikitext text/x-wiki {{reikistjarna | bakgrunnur = LightsteelBlue | nafn = Jörðin | tákn = [[Mynd:Earth symbol (bold).svg|24px|🜨]] | mynd = The Blue Marble (remastered).jpg | alt = Jörðin séð úr geimnum. Disklaga form með bláum höfum, brúnleitum meginlöndum og hvítum skýjaslæðum. | myndatexti = Fræg mynd af jörðinni „[[Bláa perlan]]“ ([[enska|e]]. ''Blue Marble'') tekin frá ''[[Apollo 17]]''. | kyn = kvk | viðmiðunartími = J2000 | forskeyti_nándogfirrð = Sól | nánd = 152.098.232 km<br />0,98329134 [[Stjarnfræðieining|AU]] | firrð = 152.098.232 km<br />1,01671388 AU | hálfur_langás = 149.598.261 km<br />1,00000261 AU | miðskekkja = 0,01671123 | umferðartími = 365,256363004 [[sólarhringur|s]]<br />1,000017421 [[ár|á]] | meðalhraði = 29,78 km/s | meðalbrautarhorn = 357,51716° | brautarhalli = 7,155° (miðað við miðbaug sólar)<br />1.579° (miðað við [[fastaslétta|fastasléttu]]) | rishnútslengd = 348,73936° | stöðuhorn_nándar = 114,20783° | tungl = 1 ([[tunglið]]) | meðalgeisli = 6.371,0 ± 1,0 km | miðbaugsgeisli = 6.378,1 km | heimskautageisli = 6.356,8 km | pólfletja = 0,0033528 | ummál = 40.075,017 km ([[miðbaugur]]) | flatarmál_yfirborðs = 5,10072×10<sup>8</sup>km2</sup> | rúmmál = 1,08321×10<sup>12</sup> km<sup>3</sup> | massi = 5,9736×10<sup>24</sup> kg | þéttleiki = 5,515 g/cm<sup>3</sup> | þyngdarafl = 9,78 m/s<sup>2</sup> (0,997 [[þyngdarhröðun|g]]) | lausnarhraði = 11,186 km/s | stjarnbundinn dagur = 0.99726968 [[s]]ólarhringur<br />23k 56m 4,100s | snúningshraði = 1.674,4 km/klst (465,1 m/s) | möndulhalli = 23°26'21" | endurskinshlutfall = 0,367 | hitanafn1 = [[Kelvin]] | lægsti1 = 184 K | meðal1 = 287,2 K | hæsti1 = 331 K | hitanafn2 = [[Selsíus]] | lægsti2 = −89,2&nbsp;°C | meðal2 = 14&nbsp;°C | hæsti2 = 57,8&nbsp;°C | loftþrýstingur = 101,325 [[Paskal|kPa]] | samsetning_lofthjúps = {{einfaldur_listi|* ~78,8 [[nitur]] * 20,95% [[súrefni]] * 0,93% [[argon]] * 0,039% [[koltvísýringur]] * ~1% [[vatn]]sgufa (fer eftir loftslagi)}} }} '''Jörðin''' er þriðja [[reikistjarna]]n frá [[sólin|sólu]], sú stærsta af [[innri reikistjarna|innri reikistjörnum]] og sú fimmta stærsta af þeim öllum. Jörðin, sem talin er hafa myndast fyrir um 4,55 milljörðum ára, er sá eini hnöttur sem vitað er til að líf þrífist á. [[Tunglið]] er eini [[fylgihnöttur]] jarðar og hefur fylgt henni í að minnsta kosti 4,5 milljarða ára. Ef jörðin er skoðuð utan úr [[geimur|geimnum]] lítur hún út ekki ósvipað og djúpblá marmarakúla með hvítri slikju sem þekur hana hér og þar. Blái liturinn kemur til vegna úthafanna, en sá hvíti vegna skýja, sem að öllu jöfnu þekja talsverðan hluta hennar. Jörðin er talsvert björt, og af innri reikistjörnunum er það einvörðungu [[Venus]] sem endurkastar stærri hluta af því ljósi sem á hana fellur. Síðan [[jarðfræði|jörðin]] myndaðist hefur hún þróast stöðugt, og standa nú eftir litlar sem engar leifar af upphaflegri ásýnd hennar. Ysta lag jarðarinnar, [[jarðskorpa]]n, samanstendur af nokkrum [[flekakenningin|jarðflekum]] sem fljóta ofan á möttlinum. Þessir flekar eru á hreyfingu hver gagnvart öðrum og breytir þessi hreyfing ásýnd jarðarinnar smátt og smátt. Aflið sem knýr þetta ferli kemur úr iðrum jarðar, en bráðinn [[möttull]] hennar er á stöðugri hreyfingu. Möttullinn hvílir á [[kjarni jarðar|kjarna jarðar]], sem er að meginhluta til úr járni, og er uppspretta [[segulsvið]]s jarðarinnar. [[Úthaf|Úthöf]] jarðarinnar þekja um 70% af [[yfirborð]]i hennar, en hin 30% yfirborðsins samanstanda af [[eyja|eyjum]] og stærri [[meginland|meginlöndum]]. Umhverfis jörðina liggur þunnt lag lofttegunda, svokallaður [[lofthjúpur]], sem samanstendur að mestu leyti af [[nitur|köfnunarefni]] og [[súrefni]]. Lofthjúpurinn verndar jörðina fyrir áhrifum geislunar, temprar hitastig hennar, og [[dýr]] og [[planta|plöntur]] nýta ýmis efni úr lofthjúpnum. Jarðhræringar eru ekki eini áhrifavaldurinn á ásýnd jarðarinnar, ýmsir kraftar utan úr [[geimur|geimnum]] verka á jörðina. Tunglið veldur með snúningi sínum [[sjávarföll]]unum og hefur með því hægt á snúningshraða jarðarinnar síðan það myndaðist. Jörðin verður einnig fyrir stöðugum ágangi [[loftsteinn|loftsteina]]. Þá hefur sólin að sjálfsögðu mjög mikil áhrif, en hún hitar yfirborð reikistjörnunnar og knýr að auki [[veðrakerfi]]ð. == Heiti == Íslenska heitið „jörð“ er oftast ritað með litlum staf, nema þegar reikistjörnur sólkerfisins eru taldar upp.<ref>{{vísindavefurinn|67184|Á að skrifa Jörð eða jörð?|höfundur=Ari Páll Kristinsson|dags=19.5.2014}}</ref> Svipað heiti er að finna í öðrum germönskum málum, dregin af [[frumgermanska|frumgermönsku]] ''*erþō''.<ref>{{cite book|title=Íslensk orðsifjabók|author=Ásgeir Blöndal Magnússon|year=1989|publisher=Mál og menning}}</ref> Orðið merkir líka þurrlendi, landareign, mold, og yfirborð jarðar (höf og lönd). Til er eldra afbrigði af þágufallsmynd orðsins; „jörðu“ í stað „jörð“, eins og í ljóðlínunni „svo á jörðu sem á himni“.<ref>{{cite web|url=https://malfar.arnastofnun.is/grein/66225|title=Jörð|website=Málfarsbankinn|publisher=Árnastofnun}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Í [[norræn goðafræði|norrænni goðafræði]] er [[Jörð (norræn goðafræði)|Jörð]] (líka [[Fjörgyn]] eða Hlóðyn) gyðja og móðir [[Þór (norræn goðafræði)|Þórs]].<ref>{{Cite book |last=Lindow |first=John |url=https://books.google.com/books?id=KlT7tv3eMSwC |title=Norse Mythology: A Guide to Gods, Heroes, Rituals, and Beliefs |date=2002 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-983969-8 |language=en |author-link=John Lindow }}</ref> Í erlendum fræðiritum og samsettum hugtökum er oft notast við latneska heitið ''Terra'' eða skáldaheitið ''[[Tellus]]'', eða gríska heitið Γῆ ''Ge'' eða skáldaheitið Γαῖα ''[[Gaia]]''. Frumefnið [[tellúr]] er til dæmis nefnt eftir jörðinni, og hundategundin [[terrier]] merkir „jarðarhundur“ á frönsku. Ge- er forskeytið í alþjóðlegu hugtökunum ''geologia'' ([[jarðfræði]]) og ''geographia'' ([[landfræði]]) og Gaia hefur orðið þekkt síðustu ár vegna [[Gajukenningin|Gajukenningarinnar]].<ref>{{vísindavefurinn|3877|Um hvað fjallar Gaiakenningin?|höfundur=Þorsteinn G. Berghreinsson|dags=29.11.2003}}</ref> Ýmis [[myndtákn]] hafa verið notuð fyrir jörðina og núverandi [[stjörnutákn]] jarðarinnar er hringur með krossi, [[file:Earth symbol (fixed width).svg|20px|🜨|alt=An equilateral cross enclosed in a circle]],<ref name=NASA>{{cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/resources/680/solar-system-symbols/ | title= Solar System Symbols | publisher = [[NASA]] | date = 18 March 2019 | accessdate= 8 December 2019}}</ref> eða [[ríkisepli]], [[file:Globus cruciger (fixed width).svg|20px|♁]]. Ýmis önnur tákn eru notuð fyrir [[frumefnin fimm|frumefnið]] jörð. == Saga == {{aðalgrein|Jarðsaga}} Saga jarðarinnar hefur verið ítarlega rannsökuð og er þekkt með nokkurri vissu. Talið er að jörðin hafi myndast í árdaga [[sólkerfið|sólkerfisins]] fyrir um 4,55 milljörðum ára, á svipuðum tíma og sólin og hinar reikistjörnurnar. Tunglið myndaðist skömmu síðar, fyrir um 4,5 milljörðum ára. Þegar jörðin myndaðist fyrst var yfirborð hennar bráðið, en þegar hún kólnaði storknaði yfirborðið. Ýmsar lofttegundir sem losnuðu frá jörðinni, meðal annars í eldgosum, voru upphafið að lofthjúp jarðarinnar. Höfin mynduðust við það að vatnsgufa úr andrúmsloftinu þéttist smám saman og ís sem barst til jarðarinnar með [[halastjarna|halastjörnum]] bráðnaði.<ref>A. Morbidelli ''et al'', 2000, "[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2000M&PS...35.1309M Source Regions and Time Scales for the Delivery of Water to Earth]", ''Meteoritics & Planetary Science'', vol. 35, no. 6, pp. 1309–1320.</ref> Við þessar ólguríku aðstæður er talið að líf á jörðinni hafi kviknað. Fyrsta [[sameind]]in sem var fær um að afrita sjálfa sig er talin hafa orðið til fyrir um fjórum milljörðum ára, og [[síðasti sameiginlegi forfaðir allra núlifandi lífvera]] er talinn hafa lifað um hálfum milljarði ára síðar.<ref>W. Ford Doolitte, "Uprooting the Tree of Life", ''Scientific American'', feb. 2000.</ref> Þegar lífverur þróuðu með sér getu til [[ljóstillífun]]ar gátu þær í fyrsta skipti nýtt orku sólarinnar á beinan hátt, og byrjuðu þá að losa [[súrefni]] úr [[koldíoxíð]]i ([[ildisbyltingin]]). Súrefnið hafði mikil áhrif á lofthjúpinn. Hluti þess breyttist í [[óson]] og myndaði [[ósonlagið]], sem ver lífverur jarðarinnar fyrir skaðlegum útfjólubláum geislum sólarinnar. Þegar ágangur útfjólublárra geisla minnkaði gafst lífverum tækifæri á að stækka, og hópar af [[einfrumungur|einfruma lífverum]] runnu saman í fyrstu [[fjölfrumungur|fjölfrumungana]]. Engar einfruma lífverur frá þeim tíma eru enn núlifandi, aðeins afkomendur þeirra, en elstu fjölfrumungar í jarðsögunni eru [[svampdýr]], og elsta þannig núlifandi talið vera 15.000 ára gamalt. Smám saman breiddust lífverur út um alla jörðina. Hins vegar er 99% af öllum [[tegund (líffræði)|tegundum]] lífvera sem nokkurn tímann hafa lifað á jörðinni þegar [[útdauði|útdauðar]]. Eftir því sem ármilljónirnar liðu urðu til heimsálfur og liðu undir lok. Yfirborð jarðarinnar var á stöðugri hreyfingu, og jarðflekana, sem heimsálfurnar eru á, hefur rekið til og frá, og stundum hafa þeir búið til nokkurs konar risaheimsálfu. Fyrir um 750 milljónum ára byrjaði fyrsta risaheimsálfan, Rodinia, að brotna í sundur. Fyrir um 600 milljónum ára runnu heimsálfurnar aftur saman og myndyðu Pannotiu, sem brotnaði upp 150 milljónum ára síðar. Síðasta risaheimsálfan var [[Pangaea]], sem brotnaði upp fyrir um 180 milljónum ára.<ref>J.B. Murphy, R.D. Nance, "[http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm How do supercontinents assemble?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm |date=2007-07-13 }}", ''American Scentist'', vol. 92, pp. 324–333.</ref> Í jarðsögunni hafa orðið margar [[ísöld|ísaldir]], og hefur verið leitt að því líkum að sú sem stóð yfir fyrir milli 750 og 580 milljónum ára síðan hafi jafnvel verið svo köld að úthöf jarðarinnar hafi frosið.<ref> J.L. Kirschvink, 1992, "Late Proterozoic Low-Latitude Global Glaciation: The Snowball Earth", ''The Proterozoic Biosphere'', pp. 51–52.</ref> En óháð því hvort þessi ísöld hafi verið svo afgerandi er vitað að þegar henni lauk fyrir um 535 milljónum ára, spratt upp ótrúlegur fjöldi fjölfruma lífvera, á tímabili sem nefnist kambríatímabilið. Síðan á kambríatímabilinu hefur það gerst fimm sinnum að stór hluti tegunda hefur skyndilega dáið út.<ref>D. Raup & J. Sepkoski, 1982, "Mass extinctions in the marine fossil record", ''Science'', vol. 215, pp. 1501–1503.</ref> Síðast gerðist það fyrir 65 milljónum ára, þegar [[risaeðla|risaeðlurnar]] dóu út, sennilega af völdum stórs loftsteins sem rakst á jörðina. Lítil [[spendýr]] lifðu hins vegar af þær hamfarir sem þá gengu yfir. Á síðustu 65 milljónum ára hafa þróast fjölmargar tegundir spendýra og fyrir nokkrum miljónum ára er talið að afrískur api hafi öðlast þann hæfileika að geta staðið á tveimur fótum. Þeir [[api|apar]] sem gátu staðið á tveimur fótum höfðu þar með tvo útlimi lausa sem þeir gátu notað til ýmissa hluta, meðal annars til að fara að nota verkfæri. Í kjölfarið þróaðist akuryrkja, sem gerði [[maður|mönnunum]], afkomendum apanna, kleift að fjölga sér mikið. Mennirnir settust smám saman að alls staðar á jörðinni, nema á [[Suðurskautslandið|Suðurskautslandinu]], og hafa gjörbreytt allri ásýnd hennar, umhverfi og loftslagi. == Gerð == Jörðin er nánast kúlulaga, en vegna snúnings hennar er hún örlítið aflöguð, og í laginu eins bolti sem einhver hefur sest á. Meðalþvermál jarðarinnar er um það bil 12.742,6&nbsp;km (~ 40.000&nbsp;km / [[pí|π]]).<ref>"Geodetic Reference System 1980 (GRS80)", ''XVII General Assembly'', International Association of Geodesy.</ref> Jörðin sjálf samanstendur af jarðskorpunni, möttli og kjarna, en fyrir ofan yfirborð jarðarinnar liggur lofthjúpurinn. Lofthjúpur jarðar samanstendur aðallega af [[köfnunarefni]] (78%) og [[súrefni]] (21%), en afgangurinn (1%) samanstendur af öðrum lofttegundum, svo sem [[koldíoxíð]]i og [[vatnsgufa|vatnsgufu]]. Miðað við stærð jarðarinnar er hann örþunnur, og er oft miðað við 80–400&nbsp;km, þótt hjúpurinn hafi í raun engin föst endimörk, heldur þynnist hann smám saman. Lofthjúpurinn styður við líf á jörðinni með því að draga úr útfjólublárri geislun frá sólinni, tempra hitastig jarðar, stuðla að flutningi vatnsgufu af rakari stöðum á þurrari. Auk þess eru ýmsar lofttegundir í lofthjúpnum lífsnauðsynlegar fyrir dýr, plöntur og aðrar lífverur. Lofthjúpurinn er einn af aðaláhrifavöldunum á [[veður]] og [[loftslag]] jarðar. [[Mynd:Earth-crust-cutaway-icelandic.png|vinstri|thumbnail|upright=1.25|Myndin sýnir innri gerð jarðarinnar (í réttum hlutföllum) og hvolf lofthjúpsins (ekki í réttum hlutföllum)]] Undir lofthjúpnum liggur jarðkúlan sjálf, og er jarðskorpan efsta lag hennar. Jarðskorpan er á bilinu 5–70&nbsp;km þykk, og er hún þynnst í úthöfunum en þykkust undir heimsálfunum. Jarðskorpan skiptist í allnokkra [[flekakenningin|fleka]]. Flekarnir fljóta ofan á möttlinum og eru á hreyfingu hver gagnvart öðrum. Á flekamótum myndast núningur og spenna í jarðskorpunni, sem veldur [[jarðskjálfti|jarðskjálftum]]. Þar sem flekana rekur í sundur verður gliðnun og eru þar tíðari eldgos en annars staðar. Möttullinn liggur undir jarðskorpunni. Möttullinn er miklum mun þykkari en skorpan, og nær niður á 2890&nbsp;km dýpi. Honum er oft skipt í ytri og innri möttul, vegna mismunandi eiginleika hans eftir dýpi. Þótt möttullinn sé að mestu leyti úr föstu efni veldur hitastigið því að efnið getur hreyfst til yfir lengri tímabil. Hitastig möttulsins er breytilegt; eftir því sem farið er dýpra í möttulinn eykst hitastigið en einning rís heitt berg ofar í honum þar sem eru heitir reitir. Slíkur heitur reitur er við Ísland. Í efri hluta möttulsins er hitastigið um 500-900 °C en neðst er hitinn nær 4000 °C. Hreyfingar möttulsins tengjast reki jarðflekanna sem á honum fljóta, og er það varmaflutningur frá neðri hluta hans til þess efri sem knýr jarðsögulega virkni á yfirborðinu.<ref>{{cite book|author=Guðlaugsdóttir, H. L., & Snæbjörnsdóttir, R. A.|year=2023|title=Náttúrulega 3: Nemendabók (rafbók)|publisher=Menntamálastofnun|url=https://mms.is/namsefni/natturulega-3-nemendabok-rafbok}}</ref> Í miðju jarðar er kjarninn. Kjarninn samanstendur af föstum innri kjarna, sem er tæplega 2500&nbsp;km í þvermál, og fljótandi ytri kjarna, en kjarninn allur er um 7000&nbsp;km í þvermál. Meginuppistaða innri kjarnans er talinn vera [[járn]], auk einhvers [[nikkel]]s, en ytri kjarninn er talinn samanstanda af bæði járni og nikkeli, og ögn af léttari frumefnum. Talið er að [[segulsvið]] jarðarinnar sé myndað í kjarnanum, sennilega af völdum iðustrauma í ytri kjarnanum. Þær fræðigreinar sem fjalla um jörðina sérstaklega, myndun hennar, gerð og eðli, nefnast [[jarðfræði]], [[jarðefnafræði]] og [[jarðeðlisfræði]]. == Jörðin og sólkerfið == {{aðalgrein|Snúningur jarðar}} [[Mynd:Rotating earth (large).gif|thumbnail|vinstri|upright|Hreyfimynd sem sýnir snúning jarðar]] Jörðin er á stöðugum snúningi um [[möndull|möndul]] sinn, og liggur möndullinn á línu sem liggur gegnum [[norðurpóll|norðurpól]] og [[suðurpóll|suðurpól]] jarðarinnar. Hver snúningur miðað við fastastjörnur tekur tæplega einn [[sólarhringur|sólarhring]], eða 23 klukkustundir, 56 mínútur og 4,091 sekúndur, en sólarhringur miðast við einn snúning samanborið við sól og er nákvæmlega 24&nbsp;klst. Samhliða [[möndulsnúningur|möndulsnúningnum]] gengur jörðin umhverfis [[sólin]]a, eftir [[sporaskja|sporöskjulaga]] [[sporbraut]]. Auk þess hefur jörðin einn [[fylgihnöttur|fylgihnött]], [[tunglið]], sem gengur í kringum jörðina um það bil einu sinni á hverjum mánuði. Sólin, jörðin og tunglið eru öll hluti af [[sólkerfið|sólkerfinu]], sem samanstendur af sólinni og öllum þeim hnöttum og hnullungum sem eru föst í [[þyngdarsvið]]i hennar. Aðrir fylgihnettir sólarinnar eru [[reikistjarna|reikistörnurnar]] [[Merkúríus (reikistjarna)|Merkúríus]], [[Venus (reikistjarna)|Venus]], [[Mars (reikistjarna)|Mars]], [[Júpíter (reikistjarna)|Júpíter]], [[Satúrnus (reikistjarna)|Satúrnus]], [[Úranus (reikistjarna)|Úranus]], [[Neptúnus (reikistjarna)|Neptúnus]]; og [[Plútó (dvergreikistjarna)|Plútó]] og aðrar [[dvergreikistjarna|dvergreikistjörnur]], og hafa flestir fylgihnettirnir einnig eigin fylgihnetti, eða tungl. Einnig eru t.d. [[smástirni]] á leið um sólina, á svipaðri sporbraut og líka [[halastjarna|halastjörnur]], en þá á mun teygðari sporbrautum. Sú fræðigrein sem fjallar um sólina, aðrar fastastjörnur, reikistjörnur þeirra og hugsanlega fylgihnetti reikistjarnanna nefnist [[stjörnufræði]]. == Vatnshvolfið == {{aðalgrein|Vatnshvolf}} [[File:Ocean world Earth.jpg|thumb|Mynd af jörðinni sem sýnir [[heimshöfin]] og [[skýjahula|skýjahuluna]] sem þekja yfirborð jarðar.]] Vatnshvolf jarðar er allt vatn á jörðinni og sá hluti yfirborðsins sem það þekur. Megnið af vatnshvolfi jarðarinnar er í heimshöfunum, en vatnshvolfið nær líka til vatns í andrúmsloftinu og á landi. Þar á meðal eru ský, innhöf, vötn, ár, og grunnvatn. Massi úthafanna er um það bil 1,35{{e|18}} [[tonn]], eða um 1/4400 af heildarmassa jarðar. Úthöfin þekja 361,8 milljón km<sup>2</sup> og meðaldýpt þeirra er 3682 metrar, þannig að útreiknað ummál úthafanna er 1,332 milljarðar km<sup>3</sup>.<ref name="ocean23_2_112">{{Cite journal |last1=Charette |first1=Matthew A. |last2=Smith |first2=Walter H. F. |author-link2=Walter H. F. Smith|title=The Volume of Earth's Ocean |url=https://archive.org/details/oceanography_2010-06_23_2/page/112 |journal=Oceanography |volume=23 |issue=2 |pages=112–114 |date=June 2010 |doi=10.5670/oceanog.2010.51 |doi-access=free|bibcode=2010Ocgpy..23b.112C |hdl=1912/3862 |hdl-access=free }}</ref> Ef öll jarðskorpan væri í sömu hæð og jörðin þannig slétt, væri dýpt hafsins 2,7 til 2,8 km.<ref>{{cite web|title=Third rock from the Sun&nbsp;– restless Earth|url=https://ase.tufts.edu/cosmos/print_chapter.asp?id=4|access-date=12 April 2015|work=NASA's Cosmos|archive-date=6 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151106230149/http://ase.tufts.edu/cosmos/print_chapter.asp?id=4|url-status=live}}</ref> Um 97,5% af vatninu á jörðinni eru [[saltvatn]], en 2,5% eru [[ferskvatn]].<ref>{{Cite book|title=On Water|url=https://www.eib.org/en/publications/eib-big-ideas-on-water|access-date=7 December 2020|year=2019|doi=10.2867/509830|language=en|author1=European Investment Bank|publisher=Publications Office|isbn=9789286143199|archive-date=29 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129051604/https://www.eib.org/en/publications/eib-big-ideas-on-water|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Chart: Globally, 70% of Freshwater is Used for Agriculture|url=https://blogs.worldbank.org/opendata/chart-globally-70-freshwater-used-agriculture|access-date=7 December 2020|website=World Bank Blogs|date=22 March 2017|last1=Khokhar|first1=Tariq|language=en|archive-date=6 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201206080843/https://blogs.worldbank.org/opendata/chart-globally-70-freshwater-used-agriculture|url-status=live}}</ref> Mest af ferskvatninu, um 68,7%, er bundið í [[heimskaut]]aísnum og [[jökull|jöklum]].<ref>{{cite web|last=Perlman|first=Howard|date=17 March 2014|title=The World's Water|url=https://water.usgs.gov/edu/earthwherewater.html|access-date=12 April 2015|work=USGS Water-Science School|archive-date=22 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150422113320/http://water.usgs.gov/edu/earthwherewater.html|url-status=live}}</ref> Af því sem eftir er af ferskvatni eru 30% [[grunnvatn]], 1% [[yfirborðsvatn]] (sem þekur aðeins um 2,8% af þurrlendi)<ref name="Lake Scientist 2016">{{cite web | title=Where Are Lakes? | website=Lake Scientist | date=28 February 2016 | url=https://www.lakescientist.com/where-are-lakes/ | access-date=28 February 2023 | archive-date=28 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230228013824/https://www.lakescientist.com/where-are-lakes/ | url-status=live }}</ref> og aðrir ferskvatnsgeymar, eins og [[sífreri]], [[vatnsgufa]] í andrúmsloftinu, vatn í lífverum, o.s.frv.<ref name="School 2019">{{cite web | last=School | first=Water Science | title=How Much Water is There on Earth? – U.S. Geological Survey | website=USGS.gov | date=13 November 2019 | url=https://www.usgs.gov/special-topics/water-science-school/science/how-much-water-there-earth#science | access-date=3 March 2023 | archive-date=9 June 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220609050627/https://www.usgs.gov/special-topics/water-science-school/science/how-much-water-there-earth#science | url-status=live }}</ref><ref name="Education 2022">{{cite web | title=Freshwater Resources | website=Education | date=18 August 2022 | url=https://education.nationalgeographic.org/resource/freshwater-resources/ | access-date=28 February 2023 | archive-date=26 May 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220526195118/https://education.nationalgeographic.org/resource/freshwater-resources | url-status=live }}</ref> Á köldustu svæðum jarðarinnar helst snjóþekja allt sumarið og [[ísmyndun|breytist í ís]]. Uppsafnaður snjór og ís myndar [[jökull|jökla]], ísbreiður sem hreyfast undan eigin þunga. [[Fjallajökull|Fjallajöklar]] myndast í fjalllendi, en stórar [[ísbreiða|ísbreiður]] myndast á landi á heimskautasvæðunum. Flæði jöklanna sverfur yfirborðið og breytir því með afgerandi hætti, þar sem það myndar [[jökulsorfinn dalur|jökulsorfna dali]] og aðrar jarðmyndanir.<ref name="hendrix">{{Cite book|last=Hendrix|first=Mark|title=Earth Science: An Introduction|publisher=Cengage|year=2019|isbn=978-0-357-11656-2|location=Boston|page=330}}</ref> [[Hafís]] á norðurskautinu þekur svæði sem er um það bil jafn stórt og [[Kína]], þótt hann hopi hratt vegna loftslagsbreytinga.<ref name="hendrix" /> Meðal[[selta]] úthafanna er um það bil 35 grömm af salti í hverju kílói af sjó (3,5%).<ref name=kennish2001>{{cite book |first1=Michael J. |last1=Kennish |author-link1=Michael J. Kennish|date=2001 |title=Practical handbook of marine science |url=https://archive.org/details/practicalhandboo0000unse_f2m3 |page=[https://archive.org/details/practicalhandboo0000unse_f2m3/page/34 35] |edition=3rd |publisher=CRC Press |location=Boca Raton, Florida|series=Marine science series |isbn=978-0-8493-2391-1|doi=10.1201/9781420038484}}</ref> Mest af þessu salti kom til vegna eldgosa eða sem úrfellingar í kólnuðu [[storkuberg]]i.<ref name="mullen2002">{{cite web |last1=Mullen |first1=Leslie |date=11 June 2002 |url=http://www.astrobio.net/news/article223.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070630122335/http://www.astrobio.net/news/article223.html |archive-date=30 June 2007 |title=Salt of the Early Earth |work=NASA Astrobiology Magazine |access-date=14 March 2007}}</ref> Úthöfin geyma líka uppleystar lofttegundir úr andrúmsloftinu sem eru nauðsynlegar fyrir margar sjávarlífverur.<ref name="natsci_oxy4">{{cite web |last1=Morris |first1=Ron M |url=http://seis.natsci.csulb.edu/rmorris/oxy/oxy4.html |title=Oceanic Processes |publisher=NASA Astrobiology Magazine |access-date=14 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415082741/http://seis.natsci.csulb.edu/rmorris/oxy/oxy4.html |archive-date=15 April 2009}}</ref> Sjórinn hefur mikil áhrif á loftslag á jörðinni, þar sem hann virkar sem [[hitageymir]].<ref name="michon2006">{{cite web |last1=Scott |first1=Michon |date=24 April 2006 |url=http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ |title=Earth's Big heat Bucket |publisher=NASA Earth Observatory |access-date=14 March 2007 |archive-date=16 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916014057/http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ |url-status=live }}</ref> Breytingar á sjávarhita geta valdið breytingum á veðri, eins og gerist í [[suðursveiflan|suðursveiflunni]] (El Niño) í Suður-Kyrrahafi.<ref name="sample2005">{{cite web |first1=Sharron |last1=Sample |date=21 June 2005 |url=http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html |title=Sea Surface Temperature |publisher=NASA |access-date=21 April 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130427045816/http://science.nasa.gov/earth-science/oceanography/ |archive-date=27 April 2013}}</ref> Gnótt vatns, sérstaklega í vökvaformi, á yfirborði jarðar er einstakt fyrir jörðina og greinir hana frá öðrum reikistjörnum sólkerfisins. Sumar aðrar reikistjörnur geyma lítið af vatni í lofthjúp sínum, en þar eru ekki þær aðstæður á yfirborðinu að vatn geti haldist þar.<ref name="Center 2021">{{cite web |last=Center |first=Astrogeology Science |title=Tour of Water in the Solar System – U.S. Geological Survey |website=USGS.gov |date=14 October 2021 |url=https://www.usgs.gov/news/tour-water-solar-system |access-date=19 January 2022 |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119211912/https://www.usgs.gov/news/tour-water-solar-system |url-status=live }}</ref> Þótt sumir [[fylgihnöttur|fylgihnettir]] reikistjarnanna sýni ummerki um stóra forðageyma með vatni í vökvaformi, sem hugsanlega er meira en nemur heimshöfunum á jörðinni, eru þeir allir geymdir undir frosnu yfirborðslagi sem er yfir þúsund metrar á þykkt.<ref>{{cite web |title=Are there oceans on other planets? |website=NOAA's National Ocean Service |date=1 June 2013 |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/et-oceans.html |access-date=19 January 2022 |archive-date=19 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170619132905/http://oceanservice.noaa.gov/facts/et-oceans.html |url-status=live }}</ref> == Gufuhvolfið == {{aðalgrein|Gufuhvolf}} [[File:ISS-42 Waning sun.jpg|thumb|Mynd af jörðinni sem sýnir nokkur lög gufuhvolfsins: [[veðrahvolf]]ið þar sem skýin varpa skuggum; blátt [[heiðhvolf]]ið við sjóndeildarhring; og lína af grænum [[loftljómi|loftljóma]] við neðri hluta [[hitahvolf]]sins í um 100 km hæð við mörk geimsins.]] [[Loftþrýstingur]] við sjávarmál jarðar er að meðaltali 1013,25 [[millibar|millibör]],<ref>{{cite web|url=https://www.vedur.is/vedur/frodleikur/greinar/nr/1071|title=Mælingar á loftþrýstingi|author=Trausti Jónsson|date=23.10.2007}}</ref><ref name="Exline2006">{{cite book|last1=Exline|first1=Joseph D.|url=https://www.nasa.gov/pdf/288978main_Meteorology_Guide.pdf|title=Meteorology: An Educator's Resource for Inquiry-Based Learning for Grades 5–9|last2=Levine|first2=Arlene S.|last3=Levine|first3=Joel S.|date=2006|publisher=NASA/Langley Research Center|page=6|id=NP-2006-08-97-LaRC|access-date=28 July 2018|archive-date=28 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180528181043/https://www.nasa.gov/pdf/288978main_Meteorology_Guide.pdf|url-status=dead}}</ref> með um 8,5 km [[stikhæð]].<ref name="earth_fact_sheet" /> Þurrt loft er um það bil 78,084% [[köfnunarefni]], 20,946% [[súrefni]], 0,934% [[argon]] og snefill af koltvísýringi og öðrum gassameindum.<ref name="Exline2006" /> [[Vatnsgufa]] er milli 0,01% og 4%,<ref name="Exline2006" /> en meðaltalið er í kringum 1%.<ref name="earth_fact_sheet">{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=Earth Fact Sheet |work=[[NSSDCA]] |publisher=[[NASA Goddard Space Flight Center]] |first=David R. |last=Williams |date=15 November 2024 |access-date=30 December 2024 |archive-date=8 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |url-status=live }}</ref> [[Skýjahula]] þekur um tvo þriðju hluta yfirborðs jarðar, meira yfir sjó en landi.<ref name="King Platnick Menzel Ackerman 2013 pp. 3826–3852">{{cite journal |last1=King |first1=Michael D. |last2=Platnick |first2=Steven |last3=Menzel |first3=W. Paul |last4=Ackerman |first4=Steven A. |last5=Hubanks |first5=Paul A. |title=Spatial and Temporal Distribution of Clouds Observed by MODIS Onboard the Terra and Aqua Satellites |journal=IEEE Transactions on Geoscience and Remote Sensing |publisher=Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE) |volume=51 |issue=7 |year=2013 |issn=0196-2892 |doi=10.1109/tgrs.2012.2227333 |pages=3826–3852|bibcode=2013ITGRS..51.3826K |s2cid=206691291 |doi-access=free |hdl=2060/20120010368 |hdl-access=free }}</ref> Hæð [[veðrahvolf]]sins er breytileg eftir breiddargráðu, og nær frá 8 km við heimskautin, að 17 km við miðbaug, en getur líka verið breytileg eftir veðri og árstímum.<ref name="geerts_linacre97">{{cite web |last1=Geerts |first1=B. |last2=Linacre |first2=E. |url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html |title=The height of the tropopause |date=November 1997 |work=Resources in Atmospheric Sciences |publisher=University of Wyoming |access-date=10 August 2006 |archive-date=27 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427090700/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html |url-status=live }}</ref> [[Lífhvolf]] jarðar hefur haft mikil áhrif á samsetningu lofthjúpsins. [[Súrefnisbyltingin]] varð þegar [[ljóstillífun]] þróaðist fyrir 2,7 milljörðum ára og skapaði núverandi gufuhvolf gert úr blöndu köfnunarefnis og súrefnis.<ref name="NYT-20131003">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |author-link=Carl Zimmer |title=Earth's Oxygen: A Mystery Easy to Take for Granted |url=https://www.nytimes.com/2013/10/03/science/earths-oxygen-a-mystery-easy-to-take-for-granted.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003121909/http://www.nytimes.com/2013/10/03/science/earths-oxygen-a-mystery-easy-to-take-for-granted.html |archive-date=3 October 2013 |url-access=limited |date=3 October 2013 |work=[[The New York Times]] |access-date=3 October 2013}}</ref> Þessi breyting var undirstaða útbreiðslu [[loftháð lífvera|loftháðra lífvera]] og leiddi óbeint til myndunar ósonlagsins, vegna umbreytingar {{chem2|O2}} úr andrúmsloftinu í {{chem2|O3}}. Ósonlagið hindrar útfjólubláa [[geislun sólar]] sem gerir líf á þurru landi mögulegt.<ref name="Harrison 2002">{{cite book |first1=Roy M. |last1=Harrison |author-link1=Roy M. Harrison |last2=Hester |first2=Ronald E. |date=2002 |title=Causes and Environmental Implications of Increased UV-B Radiation |url=https://archive.org/details/causesenvironmen0000unse |publisher=Royal Society of Chemistry |isbn=978-0-85404-265-4}}</ref> Meðal annarra hlutverka gufuhvolfsins sem eru mikilvæg lífi má nefna flutning vatnsgufu, geymslu á nýtilegum gastegundum, brennslu á litlum loftsteinum áður en þeir skella á yfirborðinu, og temprun hita.<ref name="atmosphere">{{cite web |author=Staff |date=8 October 2003 |url=http://www.nasa.gov/audience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html |title=Earth's Atmosphere |publisher=NASA |access-date=21 March 2007 |archive-date=27 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427090422/https://www.nasa.gov/audience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html |url-status=dead }}</ref> Hið síðastnefnda stafar af [[gróðurhúsaáhrif]]um þar sem snefilefni í lofthjúpnum grípa [[varmaorka|varmaorku]] sem yfirborðið gefur frá sér og hækka þannig meðalhita. Vatnsgufa, koltvísýringur, [[metan]], [[nituroxíð]], og [[óson]] eru helstu gróðurhúsalofttegundirnar í gufuhvolfinu. Ef þau héldu ekki hitanum eftir, yrði meðalhiti á yfirborði jarðar -18°C, en ekki +15°C eins og nú.<ref name="Pidwirny2006_7">{{cite web |last1=Pidwirny |first1=Michael |year=2006 |url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html |title=Fundamentals of Physical Geography (2nd Edition) |publisher=University of British Columbia, Okanagan |access-date=19 March 2007 |archive-date=15 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815014033/http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html |url-status=live }}</ref> Þá myndi líf líklega ekki þrífast í núverandi mynd.<ref name="Narottam2008">{{cite book |url={{GBurl|id=i4kASIoKym8C|p=40}} |title=Climate Change and International Politics |publisher=Kalpaz Publications |first=Narottam |last=Gaan |page=40 |year=2008 |isbn=978-81-7835-641-9}}</ref> == Heimildir == {{reflist}} == Tenglar == {{Wiktionary|Jörðin|Jörðinni}} * [https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/jordin/ Jörðin á Stjörnufræðivefnum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240710163530/https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/jordin/ |date=2024-07-10 }} {{Sólkerfið}} {{Gæðagrein}} [[Flokkur:Jarðvísindi]] [[Flokkur:Jörðin|Jörðin]] [[Flokkur:Reikistjörnurnar]] [[Flokkur:Sólkerfið]] 5jv8qfbhcemvo6kvtmy4rf4r5swlebf John Maynard Keynes 0 1869 1985344 1969824 2026-11-07T00:03:20Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985344 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = John Maynard Keynes | mynd = John Maynard Keynes (1929).jpg | myndatexti = Keynes árið 1929. | fæðingardagur = [[5. júní]] [[1883]] | fæðingarstaður = [[Cambridge]], [[Bretland]]i | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1946|4|21|1883|6|5}} | dauðastaður = [[Tilton]], [[Sussex]], [[England]]i | þekkt_fyrir = | starf = Hagfræðingur | stjórnmálaflokkur = [[Frjálslyndi flokkurinn (Bretland)|Frjálslyndi flokkurinn]] | trú = | maki = [[Lydia Lopokova]] | foreldrar = John Neville Keynes og Florence Ada Keynes | undirskrift = JM Keynes signature.jpg }} '''John Maynard Keynes, fyrsti baróninn Keynes''' ([[5. júní]] [[1883]] – [[21. apríl]] [[1946]]) var mikilsvirtur [[hagfræðingur]], og kenningar hans um að [[ríkisvald]]inu bæri að stýra heildareftirspurninni í [[samfélag]]inu höfðu mikil áhrif á [[hagstjórn]] í heiminum eftir [[Fyrri heimsstyrjöldin|heimsstyrjöldina fyrri]]. Þekktasta bók hans, ''Altæka kenningin um atvinnu, vexti og peninga'' ([[enska]]: ''The General Theory of Employment, Interest and Money''),<ref name=":1">{{cite web|title=The General Theory of Employment, Interest, and Money|url=http://cas2.umkc.edu/economics/people/facultypages/kregel/courses/econ645/winter2011/generaltheory.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20191126172202/http://cas2.umkc.edu/economics/people/facultypages/kregel/courses/econ645/winter2011/generaltheory.pdf|archive-date=26 November 2019|access-date=7 May 2021}}</ref> kom út árið 1936 og hefur áhrif enn þann dag í dag á hagfræðina, þó að margir telji kenningar hans ekki hafa staðist tímans tönn. Þær hafa ætíð verið umdeildar. Keynes var [[stærðfræði]]ngur sem bætti til mikilla muna kenningar um orsakir [[hagsveifla|hagsveiflna]].<ref>{{cite book|author=Yergin, Daniel; Stanislaw, Joseph|year=2002|title=The Commanding Heights: The Battle for the World Economy|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-0-7432-2963-0}}</ref> Hann var einn af áhrifamestu hagfræðingum 20. aldar og lagði grunninn að [[skóli hagfræðikenninga|skóla hagfræðikenninga]] sem nefnist [[keynesísk hagfræði]].<ref>{{cite book |last1=Skidelsky |first1=Robert |title=Keynes: The Return of the Master |url=https://archive.org/details/keynesreturnofma0000skid_d8d6 |date=26 October 2010 |publisher=Public affairs |location=Cambridge |isbn=978-1-58648-897-0 }}</ref> Hann hefur verið nefndur „faðir [[þjóðhagfræði]]nnar“.<ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |date=23 December 2008 |title= Keynes offers us the best way to think about the financial crisis |work=Financial Times |author-link=Martin Wolf}}</ref> Í [[kreppan mikla|kreppunni miklu]] á 4. áratug 20. aldar olli Keynes [[keynesíska byltingin|byltingu]] með því að gagnrýna kenningar [[nýklassísk hagfræði|nýklassískrar hagfræði]] um að [[frjáls markaður]] myndi til skemmri tíma skapa [[full atvinna|fulla atvinnu]] sjálfkrafa, að því gefnu að verkafólk væri sveigjanlegt í launakröfum sínum. Hann færði rök fyrir því að [[heildareftirspurn]] (heildarneysla í tilteknu hagkerfi) réði efnahagsumsvifum, þannig að minni heildarneysla gæti leitt til mikils atvinnuleysis til lengri tíma, og þar sem laun og launakostnaður væru [[tregða (hagfræði)|tregbreytanleg]] niður á við myndi full atvinna ekki komast á sjálfkrafa.<ref name=":1" /> Keynes hvatti til þess að nota [[ríkisfjármál]] og [[peningamálastefna|peningamálastefnu]] til að milda áhrif [[efnahagslægð]]a og [[efnahagskreppa]]. Eftir að kreppan mikla skall á 1929 varð Keynes líka afhuga hugmyndinni um [[frjáls verslun|frjálsa verslun]] og gagnrýndi kenningu [[David Ricardo]] um [[hlutfallslegir yfirburðir|hlutfallslega yfirburði]] sem lágu henni til grundvallar. Keynes varð þannig fylgjandi [[efnahagsleg verndarstefna|efnahagslegri verndarstefnu]].<ref name="J.M. Keynes, free trade and protectionism">{{Cite journal |last1=Maurin |first1=Max |year=2011 |title=J.M. Keynes, le libre-échange et le protectionnisme |trans-title=J.M. Keynes, Free Trade and Protectionism |url=https://www.erudit.org/fr/revues/ae/2010-v86-n1-ae3990/045556ar/ |url-status=live |journal=L'Actualité Économique |language=fr |volume=86 |pages=109–129 |doi=10.7202/045556ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506024936/https://www.erudit.org/fr/revues/ae/2010-v86-n1-ae3990/045556ar/ |archive-date=6 May 2021 |access-date=14 May 2021 |doi-access=free}}</ref><ref name="The non-neoclassical foundations of protectionism">{{Cite thesis |url=http://www.sudoc.abes.fr/cbs/xslt/DB=2.1//SRCH?IKT=12&TRM=170778401 |title=Les fondements non neoclassiques du protectionnisme |year=2013 |publisher=Université Bordeaux-IV |last1=Maurin |first1=Max |language=fr}}</ref><ref name="National Self-Sufficiency">{{cite journal|url=http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/interwar/keynes.htm|author=John Maynard Keynes|title=National Self-Sufficiency|journal=The Yale Review|volume=22|number=4|date=June 1933|pages=755–769|access-date=14 May 2021|archive-date=15 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110515044928/http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/interwar/keynes.htm|url-status=dead}}</ref> Seint á 4. áratugnum voru kenningar hans lagðar til grundvallar hagstjórnarstefnu helstu ríkja á [[Vesturlönd]]um og tveimur áratugum eftir lát Keynes árið 1946 höfðu nær öll kapítalísk hagkerfi gert það. Keynes kom líka að stofnun helstu alþjóðastofnana á sviði hagstjórnar eftir [[síðari heimsstyrjöld]]. Á 8. áratugnum tóku áhrif Keynes að dvína, einkum vegna [[kreppuverðbólga|kreppuverðbólgu]] sem hrjáði efnahagslífið í Bretlandi og Bandaríkjunum á þeim tíma, en líka vegna gagnrýni hagfræðinga sem aðhylltust [[peningamagnhyggja|peningamagnhyggju]], eins og [[Milton Friedman]].<ref>{{cite book|last=Krugman|first=Paul |authorlink=Paul Krugman|title=Peddling Prosperity: Economic Sense and Nonsense in the Age of Diminished Expectations|url=https://books.google.com/books?id=GcmvijkDrEcC&pg=PA43|year=1995|publisher=W.W. Norton|isbn=978-0-393-31292-8|page=43}}</ref> Þessir hagfræðingar efuðust um getu ríkisins til að hafa áhrif á hagsveifluna með fjármálastefnu.<ref>{{cite news |title=To Set the Economy Right |date=27 August 1979 |access-date=13 November 2008 |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920558,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090404035920/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,920558,00.html |url-status=dead |archive-date=4 April 2009 |magazine=[[Time (magazine)|Time]]}}</ref> Kenningar Keynes komust aftur í tísku eftir [[Lausafjárkreppan 2007–2008|Lausafjárkreppuna 2007-2008]] og voru grundvöllur efnahagsstefnu [[Barack Obama]], [[Gordon Brown]] og fleiri stjórnarleiðtoga í kjölfar kreppunnar.<ref>{{cite news|url=https://www.ft.com/content/8a3d8122-d5da-11dd-a9cc-000077b07658|title=The undeniable shift to Keynes|author1=Chris Giles|author2=Ralph Atkins|author3=Krishna Guha|work=Financial Times|access-date=23 January 2009|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020111353/https://www.ft.com/content/8a3d8122-d5da-11dd-a9cc-000077b07658|url-status=live}}</ref> == Æviágrip == John Maynard Keynes fæddist [[1883]] í [[Cambridge]] á [[England]]i. Faðir hans var hagfræðingur og móðir hans var fyrsta konan til að útskrifast úr King's College í [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]]. Hann lauk B.A. prófi [[1904]] og M.A. prófi [[1909]] og starfaði svo við ýmsar stofnanir, m.a. breska seðlabankann. Árið [[1919]] fór hann til [[Versalir|Versala]] í Frakklandi sem hagfræðilegur ráðgjafi þáverandi forsætisráðherra Bretlands, [[David Lloyd George]]. Þar var [[Versalasamningurinn]] undirritaður, en þar var kveðið á um [[Stríðsskaðabætur í fyrri heimsstyrjöldinni|stríðsskaðabætur]] sem [[Þýskaland|Þjóðverjar]] voru látnir greiða. Keynes taldi þær allt of háar og sagði þær grafa undan efnahag Þjóðverja.<ref>Sveen og Aastad: 442</ref> Í framhaldi af þessu skrifaði hann bókina ''Áhrif friðar á efnahag'' ([[enska]]: The Economic Consequences of the Peace). Sú bók var víða lesin en tekið með nokkrum fyrirvara. Keynes lést í [[Sussex]] árið [[1946]], 63 ára að aldri. Hann er af mörgum talinn einn merkasti hugsuður [[20. öldin|20. aldarinnar]]. Heimspekingurinn [[Bertrand Russell]] sagði að Keynes hefði verið einn gáfaðasti maður sem hann hefði nokkru sinni þekkt og bætti við: „Ætíð þegar ég átti í rökræðum við Keynes fannst mér ég hafa líf mitt í lúkunum og gekk sjaldan frá slíkum rökræðum án þess að finnast ég vera svolítill kjáni.“<ref>„Every time I argued with Keynes, I felt that I took my life in my hands, and I seldom emerged without feeling something of a fool.“</ref> Keynes á að hafa sagt konu sinni að hann hefði hitt guð á 5:15 lestinni þegar hann hafði hitt lærisvein Russells, [[Ludwig Wittgenstein]]. == Hagfræði == === Kenningin === Helsta verk Keynes var kenningin um hlutverk ríkisvalds í efnahagsstjórnun. Kenningar hans urðu fyrst kunnar [[1929]] og voru þá settar inn í stefnuskrá frjálslynda flokksins í Bretlandi. Sumir vilja meina að þar hafi grunnur verið lagður að hugmyndafræði miðjuaflanna, þar sem öfgum til hægri og vinstri hafi verið hafnað. Keynes taldi að [[kreppan mikla]] hefði komið til vegna þess að minna var notað og meira sparað af tekjunum. [[Eyðsla]]n og [[eftirspurn]]in var ekki nóg. Þar með var til komið [[fjármagn]] á lausu; það ætti ríkið að taka að láni og koma í umferð meiri peningum en það gat aflað með sköttum. Út af því fjármagni sem lá óhreyft í sparnaði átti fjármagnsinnspýtingin ekki að valda [[verðbólga|verðbólgu]], heldur myndi jafnvægi milli eyðslu og sparnaðar nást aftur. Keynes sagði, að út af fyrir sig, væri það gott að borga hópi manna til að moka skurð einn dag og fylla svo aftur upp í skurðinn næsta dag, til þess eins að koma peningum af stað. Reyndar taldi hann að vegagerð væri heppilegustu verkefnin til að veita fólki vinnu og auka peningaflæði um hagkerfið. Hann mat [[margföldunaráhrif]]in vera á milli 2 og 3, sem þýðir að fyrir hverja krónu sem notuð var umfram tekjur á [[Kreppa|krepputíma]], yrðu til verðmæti upp á tvær eða þrjár krónur úti í samfélaginu.<ref>Dudley Dillard: 604</ref> „Og það skrýtna var að í sögunni hjá Keynes var enginn skúrkur sem kenna mátti um allt saman. Það þýddi ekkert að skamma [[Kapítalismi|kapítalistana]] fyrir að vilja ekki [[fjárfesting|fjárfesta]]. Þeir voru allir af vilja gerðir en það var engin [[eftirspurn]], studd peningum til að kaupa vörurnar. Og það þýddi lítið að skamma atvinnuleysingjana sem samkvæmt kenningunni brugðust skyldu sinni um að spara.“<ref>Jón Baldvin og Kolbrún: 115</ref> Þetta var því ekki það vegasalt sem kapítalistar höfðu haldið fram að hagkerfið væri, heldur lyfta, sem stundum færi upp en dytti stundum niður. Þegar það gerðist þyrfti að setja rafmagnið á aftur til að hún fengist haggað upp á við. === Mótrök === Kenningin var hins vegar langt í frá gallalaus. Stór galli var á gjöf Njarðar sem ekki kom fyllilega í ljós fyrr en [[1931]]. Aukin [[kaupmáttur|kaupgeta]] á heimamarkaði leiðir nefnilega óumflýjanlega til aukins [[Innflutningur|innflutnings]] sem aftur leiðir til þess að gjaldeyrisjöfnuðinum er ógnað. Breska pundinu, sem enginn bjóst við að yrði haggað, skrikaði fótur. Keynes tók kenninguna og prjónaði örlítið við hana. Hann sagði að þegar ríkið fengi peninga að láni og kæmi þeim inn í hagkerfið til að auka eftirspurn, yrðu [[innflutningstollar]], innflutningsstýring eða eitthvað sambærilegt að fylgja. Mörgum hefur þótt hugmyndafræði Keynes ekki hafa staðist tímans tönn. Ef til vill sást honum yfir að hagkerfi er ekki eins og vel smurð vél og mannlega hegðun er ekki hægt að kryfja til mergjar. Það skapar augljósa hættu að færa miðstýrt fjárfestingarvald á hendur fárra eins og mörg ríki hafa sopið seyðið af, þar á meðal Ísland.<ref>Margeir Pétursson</ref> Margir töldu að [[hagkerfi]]ð myndi ævinlega leita jafnvægis við fulla nýtingu framleiðsluþátta fyrir tilverknað hinnar ósýnilegu handar [[Markaður|markaðarins]]. Íhlutun í þann viðkvæma stillibúnað hagkerfisins gerði því aðeins illt.<ref>Jón Baldvin og Kolbrún: 113</ref> Austurríski hagfræðingurinn Schumpeter var ætíð á öndverðum meiði við Keynes. Schumpeter taldi að kapítalisminn væri bestur óheftur og að [[ríkisafskipti]] dræpu að lokum frumkvöðulinn í dróma og kapítalismann í leiðinni. Bandaríski hagfræðingurinn [[Milton Friedman]] lýsti ''Almennu kenningunni um atvinnu, vexti og peninga'' sem „merkilegri bók“ en hélt því þó fram að keynesisminn gæti leitt til lítillar framleiðslu og hárrar verðbólgu líkt og hagkerfi iðnríkja upplifðu snemma á áttunda áratugnum. Friedman fannst ''Tract on Monetary Reform'', sem kom út árið [[1923]], vera mun álitlegra rit og besta rit Keynes vegna þeirrar áherslu að halda stöðugleika í verðgildi. Hagfræðingurinn [[Friedrich von Hayek]] gagnrýndi kenningu Keynes einnig og sagði að Keynes fæli ríkisvaldinu allt of mikið vald og að það leiddi til [[Sósíalismi|sósíalisma]]. === Kenningin í reynd === Segja má að sátt hafi ríkt um uppbyggingu [[Velferðarkerfi|velferðarkerfa]] í anda kenninga Keynes frá lokum [[1931-1940|fjórða áratugarins]] og fram á þann [[1971-1980|áttunda]], bæði á Íslandi og annars staðar. Forseti [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] á [[1961-1970|sjöunda áratugnum]], [[John F. Kennedy]], framfylgdi til að mynda kenningum Keynes og í kjölfarið fylgdi lengsta [[hagvaxtarskeið]] BNA til þeirra tíma.<ref>Dillard: 719</ref> En þegar kom fram á áttunda áratuginn fóru að koma upp efasemdir um að þessi hagfræði stæðist. Til dæmis fór hagvöxtur minnkandi víða í Vestur-Evrópu auk þess sem [[verðbólga]] og [[atvinnuleysi]] fóru vaxandi. Hagfræðingar fóru að telja rót vandans felast í útþenslu [[ríki]]sins, sem í vaxandi mæli sogaði til sín [[fjármagn]] og hefði lamandi áhrif á [[frumkvæði]] [[Einstaklingur|einstaklinga]] og [[Fyrirtæki|fyrirtækja]].<ref>Stefanía Óskarsdóttir: 2</ref> Upp úr þessu unnu þeir sigur í kosningum sem afneituðu keynesismanum. Kosning [[Ronald Reagan]] í Bandaríkjunum og [[Margaret Thatcher]] í Bretlandi eru órækar sannanir þess. Reyndar mistókust margar aðgerðir [[Ronald Reagan|Reagans]], en núorðið telja menn að það megi rekja til þess að bandarískur [[iðnaður]] hafi ekki verið undir þær búinn. Seinna var róið að því öllum árum að efla [[samkeppnishæfni]] fyrirtækja og einstaklinga og hefur það skilað tilætluðum árangri. Má í því sambandi nefna [[Bill Clinton]], sem notaði það sem eitt af sínum aðalkosningamálum í forsetakosningunum árið [[1992]]. == General Theory of Employment, Interest and Money == Helsta verk John Maynard Keynes er eflaust bók hans Almenna kenningin um atvinnu, vexti og peninga (e. The General Theory of Employment, Interest and Money) sem gefin var út árið 1936. Bókin, sem gjarnan er kölluð Almenna kenningin, hefur haft gríðarleg áhrif á [[hagfræði]] dagsins í dag, hefur verið kölluð biblía þjóðhagfræðinnar og má segja upphafið af því sem kallað er [[keynísk hagfræði]].<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=A short history of economic thought|höfundur=Bo Sandelin, Hans-Michael Trautwein and Richard Wundrak}}</ref>Henni er skipt niður í sex bækur sem hver tekur fyrir ákveðin atriði.Helstu hugmyndir Keynes í Almennu kenningunni snúa að samsetningu á lögmálinu um [[Virk eftirspurn|virka eftirspurn]], [[lausafjárhneigð]] og [[Jaðarafköst fjármagns|jaðarafköstum fjármagns]] og [[Afkastavextir|afkastavexti jaðar fjárfestinga]]. Í bókinni setur Keynes fram rök sem fara gegn skoðunum hinna [[Klassísk Hagfæði|klassísku hagfræðinga]] að hagkerfi í ójafnvægi muni ná jafnvægi á ný án utanaðkomandi afla og að hagkerfi í jafnvægi geti sjálft náð fullu atvinnustigi.<ref>{{Cite web|url=http://www.aaronsw.com/weblog/generaltheory.html|title=A Summary/Explanation of John Maynard Keynes' _General Theory_ (Aaron Swartz's Raw Thought)|website=www.aaronsw.com|access-date=2021-10-08}}</ref> Keynes hafnar því [[Laissez-faire]] kenningum og færði rök fyrir því að atvinnustig ráðist af [[Framboð og eftirspurn|eftirspurninni]] en ekki verð vinnunnar sem gefur til kynna að hagkerfi geti ekki náð jafnvægi af sjálfu sér eftir tímabundna niðursveiflu. Hann taldi að það væri til staðar öfugt samband milli [[Verðbólga|verðbólgu]] og [[Atvinnuleysi|atvinnustigs]] og lagði þannig áherslu á hvernig [[peningastefna hins opinbera]] getur vegið á móti því. Á krepputímum ætti hið opinbera að auka útgjöld sem skapað getur [[Atvinna|atvinnu]]. Þannig sé hægt að auka peningaflæði í hagkerfinu til að koma í veg fyrir enn meiri verðbólgu og [[atvinnuleysi]]. <ref name=":0" />Bókin færði þar með góð rök fyrir inngripum hins opinbera á [[Markaður|mörkuðum]] en hagkerfi eru mörg hver, enn til dagsins í dag, rekin á forsendum sem Keynes lagði fram í bókinni. Klassískir hagfræðingar héldu því fram að fjárfesting væri ákvörðuð af sparnaði og [[jaðarframleiðni fjármagns]], sem í jafnvægi, væru jöfn [[Vextir|vöxtum]]. Í bókinni færir Keynes hins vegar rök fyrir því að það væri öfugt, að fjárfesting er ákvörðuð af [[Vextir|markaðsvöxtum]] og [[jaðarhagkvæmni fjármagns]], og að þau valdi breytingum á heildartekjum og þar með sparnaði. Ennfremur taldi Keynes að vextir gegna frábrugðnu hlutverki en það að samræma sparnað og fjárfestingu sem klassísk hagfræði hafði haldið fram. Keynes taldi hlutverk vaxta vera að halda jafnvægi, en ekki milli [[Framboð og eftirspurn|eftirpsurnar og framboðs]] á fjármagnsvörum, heldur á milli eftirspurnar og framboðs [[Peningar|peninga]]. Hann taldi því að vextir væru ákveðin umbun fyrir að eiga [[lausafé]] og ástæður fyrir eftirspurn eftir lausafé væru þrjár, [[viðskipakvöt, varúðarráðstöfun og vangaveltur.]]<ref name=":0" /> Keynes hafði miklar áhyggjur af hagkerfi síns tíma og hvernig það hegðaði sér og vonaðist eftir því að rit sitt myndi setja mark sitt á samfélagið. Hann var í raun viss um að þetta rit hans myndi hafa byltingarkennd áhrif á það hvernig fólk horfir á hagræn vandamál, sem varð heldur betur raunin. Bókin er fullkomið dæmi um vald gagnrýnnar hugsunar. Með róttækri endurskoðun á sumum grundvallarreglum og viðurkenndum kenningum klassískrar hagræði á þeim tíma, olli það byltingu í efnahagslegri hugsun og efnahagsstefnu stjórnvalda. Sjálfur [[forseti]] bandaríkjanna [[Richard Nixon|Richard Dixon]] sagði í viðtali „við erum öll Keynesar í dag“. == Arfleifð Keynes == Áhrif Keynes eru óumdeilanlega gríðarlega mikil enda frumkvöðullinn að heilum [[hagfræðiskóla]] sem nefndur er eftir honum sjálfum, Keynísk hagfræði sem segja má að hafi myndast út frá kenningum hans um hlutverk [[hins opinbera]] í efnahagsstjórnun. Þá trúði hann því innilega að ríkið búi yfir því valdi sem til þarf til þess að leysa helstu vandamál [[Kapítalismi|kapítalismans]]. Flestir kannast við viðurnefni [[Adam Smith]], föður hagfræðinnar, en má þá kalla John Maynard Keynes föður nútímahagfræðinnar. Hann lést þann 21. apríl árið 1946, aðeins 62 ára gamall. Hagfræðingsins, rithöfundarins, viðskiptamannsins og yfirburðar hugsuðarins Keynes, var sárt saknað af bresku þjóðinni en um það var rætt að þjóðin hafi einmitt þurft á skynsemi hans og snilligáfu að halda á þeim tímapunkti er hann féll frá. === Hagfræðin === Keynes sagði að [[Hagfræði|hagfræðin]] sem slík væri einfalt fag, sem fáir gátu náð góðum tökum á. Segja má að hann hafi sjálfur skilgreint snilligáfu sína og hvað það þýðir að raunverulega vera hagfræðingur og skilja fagið: “Sérfræðingur í hagfræði þarf að búa yfir sjaldgæfri samsetningu hæfileika. Hann þarf að vera stærðfræðingur, sagnfræðingur og heimspekingur að einhverju leyti. Hann þarf að skilja tákn en nota orð”. Þó Keynes sé ekki að lýsa sjálfum sér hér, heldur sínum gamla kennara, [[Alfred Marshall]], þá á þetta vel við hann sjálfan. “Hann þarf að læra í nútíðinni í ljósi fortíðarinnar, fyrir framtíðina.”<ref>{{Bókaheimild|titill=The worldly philosophers: The Lives, Times and Ideas of the Great Thinkers|höfundur=Robert L. Heilbroner}}</ref> Kenningar Keynes hafa, eins og áður hefur komið fram, haft gríðarlega áhrif á nútímahagfræði. Það hefur þó ekki verið raunin alla tíð. The General Theory of Employment, Interest and Money, helsta rit Keynes, sem hann skrifaði á tímum [[Kreppan mikla|kreppunnar miklu]], var mjög vel tekið. Hins vegar, eftir seinni heimsstyrjöldina var hugmyndafræði Keynes gagnrýnd. Einn helsti gagnrýnandi þessarar hugmyndafræði var [[Milton Friedman]], en hann benti á hvernig hún geti leitt til kreppuverðbólgu, þ.e. samspil stöðnunar og [[Verðbólga|verðbólgu]]. Þetta varð síðan raunin á áttunda áratugnum en var þá frekar horft til peningamagns til þess að leiðrétta verðbólgu. Keynísk hugmyndafræði lét því undan. Það var síðan eftir [[Fjármálakreppunnar|fjármálakreppuna]] 2007-2008 þar sem verður eins konar endurvakning Keynisma. === Pólitískar og samfélagslegar skoðanir === Keynes hafði mikil áhrif á [[pólitík]] í [[Bretland|Bretlandi]] á sinni ævi. Hann var ævilangt meðlimur í [[Frjálslyndi flokkurinn (Bretland)|frjálslynda flokknum]], sem fram að 1920 hafði verið annar af tveimur helstu [[Stjórnmálaflokkur|stjórnmálaflokkum]] í [[Bretland|Bretlandi]]. Hann aðstoðaði flokkinn í kostningabaráttum og viðburðum en neitaði samt alltaf að bjóða sig sjálfur fram, þrátt fyrir að vera margoft beðin um það. Frá 1926, þegar [[David Lloyd George]] varð leiðtogi frjálslynda flokksins, gegndi Keynes lykilhlutverki í að móta stefnu flokksins í efnahagsmálum en þá var flokkurinn ekki með sambærilegt fylgi vegna vaxandi áhrifa [[Verkamannaflokkurinn (Bretland)|verkamannaflokksins]]. Keynes fékk svo tækifæri árið 1939 að fara á þing sem sjálfstæður þingmaður fyrir hönd [[Cambridge-háskóli|Háskólans í Cambridge]], en hann afþakkaði sætið þar sem hann taldi sig geta haft víðtækari áhrif sem sjálfstæður hagfræðingur. Keynes var brautryðjandi í réttindum kvenna og [[jafnrétti]] kynjanna sem var fremur sjaldgæft á fyrri hluta [[20. öldin|20. aldarinnar]]. Árið 1923 varð hann varaforseti [[Marie Stopes Society for Constructive Birth Control]] og hélt margvíslega fyrirlestra um mikilvægi getnaðarvarna og ábata þess að eignast heilbrigð börn. Keynes gagnrýndi samfélagslega uppbyggingu samtíma síns. Hann taldi vandamál liggja sérstaklega í takmörkuðu framboði á getnaðarvörnum, skortur á [[Kynfræðsla|kynfræðslu]], refsiaðgerðir gegn [[samkynhneigð]], mismunun í starfi og launum gegn konum og að hjónabands- og skilnaðarráðgjöf meðhöndli kvenfólk sem undirmenn. Hann hélt því fram að ofangreind dæmi væru öll “miðaldra og algjörlega úr tengslum við siðmenntaðar skoðanir og venjur samtímans”.<ref>{{Cite web|url=http://www.theguardian.com/books/2015/mar/05/seven-things-john-maynard-keynes|title=Seven things you may not know about John Maynard Keynes|date=2015-03-05|website=the Guardian|language=en|access-date=2021-10-29}}</ref> Keynes var einn af meðlimum [[Bloomsbury-hópurinn|Bloomsbury-hópsins]]. == Framlög til umræðu efnahagsmála líðandi stundar == Framlög John Maynard Keynes til nútímas eru gríðarlega mikilvæg og hafa haft víðtæk áhrif, sérstaklega kenningar hans um íhlutun stjórnvalda í efnahagslífið sem enn eru áberandi í umræðum um stjórnun efnahagssamdrátta og stöðugleika í hagkerfinu. Kenningar Keynes veittu hugmyndafræðilegan grunn fyrir nútíma hagstjórn og stefnu sem mælir með virkri þátttöku stjórnvalda til að draga úr samdrætti, eins og hann setti fram í þekktu riti sínu ''[[The General Theory of Employment, Interest, and Money]]'' (1936). Kenningar hans mynduðu grunn fyrir kenningar Keynes um að á tímum efnahagssamdráttar ættu stjórnvöld að eyða umfram það sem þau afla sér til að örva eftirspurn, skapa störf og ýta undir hagvöxt. <ref>{{Bókaheimild|titill=The General Theory of Employment, Interest and Money|höfundur=John Maynard Keynes}}</ref> Hagfræðingasagnfræðingurinn [[Robert Heilbroner]] talar um Keynes sem einn af helstu áhrifavöldum nútíma hagfræðihugsunar. Heilbroner hrósar Keynes ekki aðeins fyrir tæknilegar innsýnir sínar heldur einnig fyrir heildræna sýn sína á hagfræði sem fræði sem tengist siðfræði, stjórnmálum og velferð samfélagsins. Heilbroner bendir á trú Keynes á að hagfræði ætti að þjóna samfélaginu og létta byrðar þess, frekar en að einblína eingöngu á kenningarlegan eða stærðfræðilegan stöðugleika. <ref>{{Bókaheimild|titill=The Worldly philosophers|höfundur=Robert Heilbroner}}</ref> Áhrif Keynes eru greinileg enn í dag í aðgerðum sem beitt er á krepputímum, svo sem í [[Fjármálakreppan 2008|fjármálakreppunni 2008]] og efnahagslegum samdrætti í kjölfar [[COVID-19]] faraldursins, þar sem stjórnvöld víðsvegar um heiminn gripu til Keynesískra hugsunarhátta. Þessar aðgerðir endurspegla trú hans á að á krepputímum geti ríkisútgjöld endurheimt traust, stutt við störf og endurnýjað efnahagslífið – meginreglur sem eru í góðu samræmi við sýn Heilbroners á hagfræði sem beinist að því að finna hagnýtar lausnir fyrir velferð samfélagsins. Samruni Keynesískrar hagfræði og mannúðarsjónar Heilbroners endurspeglar hvernig kenningar Keynes hafa mótað hagkerfi þar sem ákvarðanir um efnahagsstefnu byggjast ekki aðeins á markaðsöflum heldur einnig á því markmiði að ná fram meiri efnahagslegu jafnrétti og stöðugleika. === ''The Economic Consequences of the Peace (1919)'' === Þessi bók var gefin út skömmu eftir lok [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldar]] og er að gagnrýna [[Versalasamningurinn|Versalasamninginn]].  Keynes taldi Versalasamninginn leggja óréttlátar og skaðandi efnahagslegar skaðabætur á [[Þýskaland]]. Keynes tók þátt í Parísar friðarviðræðunum sem hluti af bresku sendinefndinni, þar sem hann varð vitni að því hvernig samningurinn var uppbyggður. Hann sagði sig frá störfum í mótmælaskyni við skilmálana og trúði því að skaðandi skilmálar skaðabótanna og landamæra breytinga myndu skapa óstöðugleika í Evrópu.   Rök Keynes voru tvenns konar.  Í fyrsta lagi hélt hann því fram að skaðabætur sem krafist var af Þýskalandi voru efnahagslega skaðandi.  Þýskaland, sem var veiklegt eftir stríðið myndi ekki geta greitt slíkar upphæðir, sem myndi leiða til mikils efnahagslegs hruns.  Í öðru lagi hélt hann því fram að þessi efnahagsleg óstöðugleiki myndi hafa pólitískar afleiðingar, sem gæti leitt til framtíðar átaka.   Keynes var einnig gagnrýninn á þá skammsýni sem einkenndi afstöðu [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|Bandamanna]] til Þýskalands, þar sem hann taldi að þeir vanræktu að sjá fyrir þær afleiðingar sem þvinganirnar gætu haft á þýska samfélagið. Hann áleit að ef [[Þýskaland]] yrði of veikburða efnahagslega yrði ekki aðeins framtíðarhagkerfi landsins í hættu heldur einnig stöðugleiki alls Evrópusvæðisins. Í sínum huga voru samningarnir ekki aðeins óréttlátir, heldur stefndu þeir heildarhagkerfi heimsálfunnar í hættu með því að grafa undan forsendum fyrir jafnvægi og viðskiptasamböndum milli ríkja. Bókin var ekki bara efnahagsleg greining heldur einnig siðferðileg gagnrýni. Keynes gagnrýndi leiðtoga Bandamanna, sérstaklega [[Georges Clemenceau]] frá Frakklandi, [[Woodrow Wilson]] frá Bandaríkjunum og [[David Lloyd George]] frá Bretlandi, fyrir að setja pólitíska hagsmuni og hefnd fram yfir langtímajafnvægi. Spádómar Keynes urðu því miður að veruleika: erfiðar efnahagslegar aðstæður í Þýskalandi eftir stríðið stuðluðu að uppgangi nasistaflokksins og upphafi síðari heimsstyrjaldar. ''The Economic Consequences of the Peace'' varð mjög áhrifamikil og styrkti orðspor Keynes sem opinberan hugsuð og gagnrýnanda á ríkjandi stefnu. === ''The Economic Consequences of Mr. Churchill'' === Seinna verk hans einblínir á ákvörðun Breta um að snúa aftur að [[Gullfótur|gullfætinum]] árið 1925, undir forystu [[Winston Churchill]], sem þá var [[fjármálaráðherra]]. Keynes gagnrýndi þessa ákvörðun harðlega, sérstaklega vegna þess að pundið var endurreist í gildi sínu fyrir stríð, sem Keynes hélt fram að væri ofmetið. Hann hélt því fram að þessi ákvörðun myndi leiða til verðhjöðnunar, samdráttar í útflutningi og [[Atvinnuleysi|atvinnuleysis]], og síðar reyndust þessi orð rétt. Gagnrýni Keynes snerist um takmörk í fjármálastýringu gullfótarins. Hann hélt því fram að þetta fjármálakerfi hindraði ríkisstjórnir í að nýta peningastefnu til að bregðast við efnahagslegum niðursveiflum eða [[atvinnuleysi]]. Með því að endurreisa pundið á fyrirstríðsgenginu gerði breska ríkisstjórnin útflutningsvörur sínar dýrari og minna samkeppnishæfar á alþjóðamörkuðum. Afleiðingarnar voru verulegar aukningar á atvinnuleysi, sérstaklega í iðngreinum eins og kolanámu- og framleiðsluiðnaði, sem þegar áttu í erfiðleikum. Keynes gagnrýndi einnig [[Winston Churchill|Churchill]] fyrir að skilja ekki efnahagsleg flækjustig málsins og hélt því fram að ákvörðunin væri byggð á úreltum efnahagslegum hugsunarhætti. Hann hélt í staðinn fram fyrir sveigjanlegra gjaldmiðla kerfi sem gæti brugðist betur við þörfum hagkerfisins. Bæði þessi verk sýna hversu framsýnn John Maynard Keynes var ásamt trú hans á raunsæja efnahagsstefnu sem leggur áherslu á stöðugleika og atvinnu fram yfir stífa hlýðni við úrelt kerfi.  Gagnrýni hans í þessum verkum lagði grunn að mörgum hugmyndum hans síðar, sem höfðu mikil áhrif á efnahagsstefnu 20. aldarinnar.   == Neðanmálsgreinar == <div class="references-small"><references/></div> == Heimildir == * [[Dudlay Dillard|Dillard, Dudlay]] ([[1967]]). ''Economic developmet of the North Atlantic Community''. New Jersey, BNA: Prentice-Hall, Inc. * Harrod, R.F., ''The Life of John Maynard Keynes'' (London: Macmillan, 1951). * [[Jón Baldvin Hannibalsson]] og [[Kolbrún Bergþórsdóttir]] ([[2002]]). ''Tilhugalíf''. Reykjavík: Vaka Helgafell. * Keynes, John Maynard. ''[[Encyclopædia Britannica]]''. Sótt þann 14. 02. 2003, af Encyclopædia Britannica Online. http://search.eb.com/eb/article?eu=46281 * Keynes, Milo (ritstj.), ''Essays on John Maynard Keynes'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1975). *Landreth, H. og Colander, D. ''History of Economic Thought.'' Houghton Mifflin. * [[Margeir Pétursson]] (2002). „Spákaupmennska og forsjárhyggja“. Sótt þann 22.02.2003 af vef MP-Verðbréfa. [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20030212015700/www.mp.is/web/Greinar/ThrotlausThekkingarleit?ArticleID=161] *Sandelin, B., Trautwein, H. og Wundrak, R. ''A Short History of Economic Thought'' (3. útg). Roudledge. * [[Stefanía Óskarsdóttir]] ([[2000]]). Útvarpserindi flutt í þættinum Víðsjá á Rás 1. Sótt þann 22.02.2003 af heimasíðu hennar, [http://www.stefania.is/custom.files/ruv2.doc]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}. * Sveen og Aastad ([[1995]]). ''Heimsbyggðin, saga mannkyns frá öndverðu til nútímans''. Reykjavík: Mál og Menning. * Keynes, John Maynard., The Economic Consequences of the Peace (1919) * Keynes, John Maynard., The Economic Consequences of Mr. Churchill (1925) == Tenglar == {{Commonscat|John Maynard Keynes|John Maynard Keynes}} * [http://www.liberalhistory.org.uk/item_single.php?item_id=31&item=biography Ævisaga Keynes eftir David Gowland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110616040146/http://www.liberalhistory.org.uk/item_single.php?item_id=31&item=biography |date=2011-06-16 }} (á ensku) * [http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2009/05/12/73_ara_gomul_hagfraedibok_kjorgripur_manadarins/ MBL.is: 73 ára gömul hagfræðibók kjörgripur mánaðarins] {{DEFAULTSORT:Keynes, John Maynard}} {{fd|1883|1946}} [[Flokkur:Breskir barónar]] [[Flokkur:Breskir hagfræðingar]] e398brlg5afcpp0jfe7wlj8d9i57tb8 Kína 0 3679 1985354 1970086 2026-11-07T00:21:54Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985354 wikitext text/x-wiki {{aðgreiningartengill|Kína (aðgreining)}} {{land | nafn = Alþýðulýðveldið Kína | nafn_í_eignarfalli = Kína | nafn_á_frummáli = 中华人民共和国<br/>Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó | fáni = Flag of the People's Republic of China.svg | skjaldarmerki = 中華人民共和國國徽.svg | þjóðsöngur = [[Mars sjálfboðaliðanna]] | staðsetningarkort = CHN_orthographic.svg | höfuðborg = [[Peking]] | tungumál = [[Kínverska]] | stjórnarfar = [[Flokksræði]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Alþýðulýðveldisins Kína|Forseti]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Alþýðulýðveldisins Kína|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Xi Jinping]] | nafn_leiðtoga2 = [[Li Qiang]] | staða = Sjálfstæði | atburður1 = [[Qin-veldið|Fyrsta keisaraveldið]] | dagsetning1 = 221 f.o.t. | atburður2 = [[Lýðveldið Kína (1912–1949)|Lýðveldið Kína]] | dagsetning2 = 1. janúar 1912 | atburður3 = [[Alþýðulýðveldið Kína]] | dagsetning3 = 1. október 1949 | flatarmál = 9.596.961 | stærðarsæti = 4 | hlutfall_vatns = 2,8 | fólksfjöldi = 1.408.280.000 | mannfjöldaár = 2024 | mannfjöldasæti = 2 | íbúar_á_ferkílómetra = 147 | VLF = 40.716 | VLF_ár = 2025 | VLF_sæti = 1 | VLF_á_mann = 28.978 | VLF_á_mann_sæti = 72 | VÞL = {{hækkun}} 0.797 | VÞL_ár = 2023 | VÞL_sæti = 78 | gjaldmiðill = [[Renminbi]] ''(júan)'' | tímabelti = [[UTC+8]] | tld = cn | símakóði = 86 }} '''Alþýðulýðveldið Kína''' ([[kínverska]]: 中华人民共和国; [[pinyin]]: ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó'') nær yfir megnið af því [[Kína (menningarsvæði)|svæði]] sem í menningarlegu, landfræðilegu og sögulegu samhengi hefur verið kallað [[Kína]] (中国 ''Zhōngguó'' „Miðríkið“). Allt frá stofnun þess árið 1949 hefur ríkið verið undir stjórn [[Kommúnistaflokkur Kína|Kommúnistaflokks Kína]]. Það er [[Listi yfir lönd eftir mannfjölda|annað fjölmennasta ríki veraldar]] með yfir 1,4 milljarða íbúa sem flestir teljast til [[Hankínverjar|Hankínverja]].<ref>{{Vísindavefurinn|6165|Getið þið sagt mér allt um Kína, helst sem fyrst?|höfundur=Sigrún Harðardóttir|dags=1.9.2006}}</ref> Það er stærsta ríki [[Austur-Asía|Austur-Asíu]] að flatarmáli og það fjórða stærsta í heiminum. Ríkið á landamæri að fjórtán ríkjum: [[Afganistan]], [[Bútan]], [[Indland]]i, [[Kasakstan]], [[Kirgistan]], [[Laos]], [[Mongólía|Mongólíu]], [[Mjanmar]], [[Nepal]], [[Norður-Kórea|Norður-Kóreu]], [[Pakistan]], [[Rússland]]i, [[Tadsíkistan]] og [[Víetnam]]. Höfuðborgin er [[Peking]], en [[Sjanghaí]] er stærsta borgin og fjármálamiðstöð landsins. Alþýðulýðveldið gerir tilkall til [[Taívan]] og nærliggjandi eyja sem í raun lúta þó stjórn [[Lýðveldið Kína|Lýðveldisins Kína]]. Hugtakið „meginland Kína“ er stundum notað til að lýsa Alþýðulýðveldinu og þá eru [[Hong Kong]] og [[Makaó]] yfirleitt ekki talin með sökum sérstöðu þeirra. Einnig gengur þessi hluti Kína undir nafninu „Rauða Kína“, yfirleitt á meðal andstæðinga eða gagnrýnenda þess. Þar sem Alþýðulýðveldið ræður yfir yfirgnæfandi meirihluta sögulegs landsvæðis Kínverja er það í daglegu tali yfirleitt einfaldlega kallað Kína og Lýðveldið Kína einfaldlega Taívan. Kína er oft talið ein af sex [[vagga siðmenningar|vöggum siðmenningar]] í heiminum. Menn tóku að setjast þar að á [[fornsteinöld]]. Seint á [[2. árþúsundið f.Kr.|2. árþúsundinu f.o.t.]] komu fyrstu konungsríkin fram í árdal [[Gulá]]r. Frá 8. til 3. aldar f.o.t. dróst [[Zhou-veldið]] saman um leið og ný tegund stjórnsýslu og hernaðartækni litu dagsins ljós. Á þeim tíma hófst klassíska tímabilið í [[klassískar kínverskar bókmenntir|bókmenntum]], [[kínversk heimspeki|heimspeki]] og [[kínversk sagnaritun|sagnaritun]]. Árið 221 f.o.t. var Kína sameinað undir [[Keisari Kína|keisara]] sem markar upphaf kínverskra keisaravelda sem telja meðal annars [[Qin-veldið]], [[Hanveldið]], [[Tangveldið]], [[Júanveldið]], [[Mingveldið]] og [[Tjingveldið]]. Kínversk menning blómstraði og hafði mikil áhrif á heimshlutann með útbreiðslu [[byssupúður]]s, [[pappír]]sgerðar, [[Silkivegurinn|Silkiveginum]], og [[Kínamúrinn|Kínamúrnum]]. Seint á 19. öld tóku Evrópuveldin að sækjast eftir aðstöðu í Kína og neyddu keisarastjórnina til að veita sér heimild til að koma þar upp aðstöðu. Eftir áratuga hnignunarskeið var Tjingveldinu steypt af stóli í [[Xinhai-byltingin|Xinhai-byltingunni]] 1911 og [[Lýðveldið Kína (1912-1949)|Lýðveldið Kína]] var stofnað árið eftir. Undir stjórn [[Beiyang-stjórnin|Beiyang-stjórarinnar]] var landið óstöðugt og klofnaði á endanum á [[Stríðsherratímabilið|Stríðsherratímabilinu]]. Því tímabili lauk þegar her [[Kuomintang]] sameinaði landið á ný eftir [[Norðurför Kuomintang|Norðurförina]]. [[Kínverska borgarastyrjöldin]] hófst árið 1927 þegar her Kuomintang framdi [[Sjanghaífjöldamorðin|fjöldamorð]] á meðlimum Kínverska kommúnistaflokksins. Kommúnistar hófu þá skæruhernað gegn [[stjórn þjóðernissinna]] undir forystu Kuomintang. Þegar [[Japan]]ar gerðu innrás í Kína árið 1937, mynduðu kommúnistar, undir forystu [[Mao Zedong]], og Kuomintang, bandalag til að berjast gegn Japönum. [[Annað stríð Kína og Japans]] endaði með sigri Kínverja, en kommúnistar og Kuomintang hófu borgarastríðið á ný um leið og Japanar hörfuðu. Árið 1949 tryggðu kommúnistar sér yfirráð yfir stærstum hluta landsins og lýstu yfir stofnun [[Alþýðulýðveldi]]sins Kína. Stjórn Kuomintang hörfaði til eyjunnar Taívan. Landið var því klofið og [[Tvö Kína|báðar stjórnirnar]] gerðu tilkall til þess að teljast eina lögmæta stjórn landsins. Eftir jarðaumbætur í upphafi fóru tilraunir kommúnista til að koma á efnahagsstjórn í anda sósíalisma illa. [[Stóra stökkið fram á við]] olli [[Hungursneyðin mikla í Kína|hungursneyðinni miklu]] þar sem milljónir Kínverja létu lífið, og [[Menningarbyltingin]] einkenndist af pólitísku umróti og ofsóknum í nafni [[maóismi|maóískrar]] lýðhyggju.<ref>{{Vísindavefurinn|5342|Hvað fólst í menningarbyltingunni í Kína?|höfundur=Sverrir Jakobsson|dags=20.10.2005}}</ref> Eftir [[klofningur Kína og Sovétríkjanna|klofning Kína og Sovétríkjanna]] tóku Kínverjar upp nánara stjórnmálasamband við [[Bandaríkin]] 1972. Árið 1978 hófust efnahagsumbætur sem færðu efnahagsstjórn Kína frá [[áætlunarbúskapur|áætlunarbúskap]] að [[markaðsbúskapur|markaðsbúskap]] og lögðu grunn að miklum [[hagvöxtur|hagvexti]]. Kröfur um lýðræðisumbætur stöðvuðust hins vegar þegar [[mótmælin á Torgi hins himneska friðar]] 1989 voru barin niður af hörku.<ref>{{vísindavefurinn|6606|Fyrir hverju var barist í stúdentamótmælunum á Torgi hins himneska friðar? Hvernig brást stjórnin við?|höfundur=Jón Egill Eyþórsson|dags=24.4.2007}}</ref> Kína er [[einingarríki]] og [[kommúnistaríki]] undir stjórn Kínverska kommúnistaflokksins sem skilgreinir landið sem [[sósíalismi|sósíalískt ríki]]. Það er eitt af fimm fastaríkjum [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|Öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna]]. Sæti Kína hjá Sameinuðu þjóðunum var áður skipað fulltrúa [[Taívan]]s til 1971 þegar fulltrúi Alþýðulýðveldisins Kína tók við sætinu. Kína er stofnaðili að ýmsum svæðissamtökum eins og [[Innviðafjárfestingabanki Asíu|Innviðafjárfestingabanka Asíu]], [[Silkivegssjóðurinn|Silkivegssjóðnum]], [[Nýþróunarbankinn|Nýþróunarbankanum]] og [[RCEP-fríverslunarsamningurinn|RCEP-fríverslunarsamningnum]]. Kína á aðild að [[G20]], [[Efnahagssamvinna Asíu- og Kyrrahafsríkja|Efnahagssamvinnu Asíu- og Kyrrahafsríkja]], [[Sjanghaísamstarfsstofnunin]]ni og [[Leiðtogafundur Austur-Asíuríkja|Leiðtogafundi Austur-Asíuríkja]]. [[Hagkerfi Kína]] myndar um fimmtung heimshagkerfisins og er [[Lönd eftir landsframleiðslu (KMJ)|stærsta hagkerfi heims kaupmáttarjafnað]]. Kína er annað auðugasta ríki heims á eftir [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], en situr fremur lágt á listum eftir [[lýðræði]], [[mannréttindi|mannréttindum]] og [[trúfrelsi]].<ref>{{Cite web |date=2024 |title=Democracy Index 2023: Age of conflict |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/Democracy-Index-2023-Final-report.pdf |website=[[Economist Intelligence Unit]] |page=3 |language=en-GB}}</ref> Landið hefur verið með einn mesta hagvöxt á heimsvísu og er stærsta framleiðsluland og útflutningsland heims, og annað mesta innflutningsland heims. Kína er [[kjarnorkuveldi]] og býr yfir fjölmennasta [[fastaher]] heims og er í öðru sæti yfir lönd eftir framlögum til varnarmála. Kína er [[stórveldi]] og hefur verið lýst sem rísandi [[risaveldi]].<ref>{{Vísindavefurinn|21886|Hvað bendir til þess að Kína verði eitt af stórveldum 21. aldarinnar?|höfundur=Geir Sigurðsson|dags=13.8.2009}}</ref><ref>{{cite journal|author=Cordesman, Anthony|date=1 October 2019|title=China and the United States: Cooperation, Competition, and/or Conflict|url=https://www.csis.org/analysis/china-and-united-states-cooperation-competition-andor-conflict|access-date=22 March 2021|journal=Center for Strategic and International Studies}}</ref> Kína er þekkt fyrir [[kínversk matargerð|matargerð]] og menningu,<ref>{{Vísindavefurinn|6153|Hvað getið þið sagt mér um kínverskt samfélag?|höfundur=Geir Sigurðsson|dags=28.8.2006}}</ref> [[líffjölbreytni]], og annan mesta fjölda [[Heimsminjaskrá UNESCO|heimsminja]] á eftir [[Ítalía|Ítalíu]], eða 60.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/cn|title=China|website=UNESCO World Heritage Convention|access-date=8.9.2025}}</ref> == Heiti == Heitið Kína hefur verið notað í ýmsum Evrópumálum frá því á 16. öld, en var ekki notað af Kínverjum sjálfum yfir land sitt á þeim tíma. Heitið barst til Evrópu með portúgölskum ferðalöngum til Indlands, þar sem það er dregið af orðinu ''Chīna'' í [[sanskrít]].<ref name=OED>{{cite web |url=https://www.oed.com/view/Entry/31735? |title= China |work= Oxford English Dictionary }}</ref> Á miðöldum kom Kína fyrir í evrópskum heimildum sem ''Kataí'', úr mongólsku heiti landsins sem [[Kitanar]] lögðu undir sig í norðurhluta Kína á 10. öld ([[Kara Kitai]]). Þaðan barst heitið með arabískum og rússneskum ritum til Evrópu. [[Marco Polo]] notar til dæmis það heiti í bók sinni ''Il Milione'' yfir ríki stórkansins. Heitið Kína kemur fyrir í dagbók [[Duarte Barbosa]] frá 1516 sem ''o Grande Reino da China''.<ref>{{citation |first=Duarte |last=Barbosa |title=Livro em que dá Relação do que Viu e Ouviu no Oriente |editor=Augusto Reis Machado |display-editors=0 |location=Lissabon |date=1946 |url=http://purl.pt/435 |url-status=dead |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20081022202824/http://purl.pt/435 |archive-date=2008-10-22 |lang=pt |access-date=2021-07-20 }}</ref><ref name=OED/> Þetta heiti kemur fyrir í íslenskum ritum frá 17. öld sem ''Sína'' eins og í [[latína|latínu]], ''Kín'' eða ''Kína''. Uppruni orðsins [[appelsína]], sem kemur úr lágþýsku, er til dæmis „Kína-[[epli]]“. Heitið sem Barbosa notaði var fengið úr [[persneska|persnesku]], ''Chīn'' (چین), sem aftur var dregið af [[sanskrít]], ''Cīna'' (चीन).<ref name="AmHer">"[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". ''The American Heritage Dictionary of the English Language'' (2000). Boston and New York: Houghton-Mifflin.</ref> Orðið ''Cīna'' kemur fyrir í fornum helgiritum Hindúa eins og ''[[Mahābhārata]]'' (5. öld f.o.t.) og ''[[Manusmṛti]]'' (2. öld f.o.t.).<ref name=wade>Wade, Geoff. "[https://www.sino-platonic.org/complete/spp188_yelang_china.pdf The Polity of Yelang and the Origin of the Name 'China']". ''Sino-Platonic Papers'', No. 188, maí 2009, s. 20.</ref> Árið 1655 stakk [[Martino Martini]] upp á því að orðið væri upphaflega dregið af heiti [[Qin-veldið|Qin-veldisins]] (221-206 f.o.t.).<ref name="Martini">Martino, Martin, ''Novus Atlas Sinensis'', Vín 1655, Formáli, s. 2.</ref><ref name=wade/> Indverskir textar sem nota orðið eru eldri en Qin-veldið, en þessi uppruni er samt gefinn upp af ýmsum heimildum.<ref>{{cite book |author=Bodde, Derk |editor=Denis Twitchett |editor2= Michael Loewe |url = https://books.google.com/books?id=A2HKxK5N2sAC&pg=PA20|title = The Cambridge History of China: Volume 1, The Ch'in and Han Empires, 221 BC – AD 220 |page = 20 |isbn = 978-0-521-24327-8|year=1978 }}</ref> Aðrar kenningar rekja orðið í sanskrít til heita [[Yelang]] eða ríkisins [[Chu (ríki)|Chu]].<ref name=wade/><ref>{{cite book |author=Yule, Henry |url = https://books.google.com/books?id=SAqgAb41ifIC&pg=PA3 |title = Cathay and the Way Thither |pages= 3–7 |isbn = 978-81-206-1966-1|year = 1866 }}</ref> Opinbert heiti nútímaríkisins er „Alþýðulýðveldið Kína“ (中华人民共和国 ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''). Stutta myndin er ''Zhōngguó'' (中国), dregið af ''zhōng'' („mið-“) og ''guó'' („ríki“), hugtak sem varð til á tímum [[Vestur-Zhou]] sem vísun í yfirráðasvæði þeirra. Heitið var síðan látið ná yfir svæðið í kringum [[Luoyi]] (nú [[Luoyang]]) á tímum [[Austur-Zhou]], og síðan yfir [[Miðsléttan (Kína)|Miðsléttuna]]. Síðar var það stundum notað sem heiti yfir ríkið á tímum [[Tjingveldið|Tjingveldisins]].<ref name=wilx>{{citation |last=Wilkinson |first=Endymion |title=Chinese History: A Manual |url=https://books.google.com/books?id=ERnrQq0bsPYC&pg=PA132|date=2000 |location=[[Cambridge, Mass.|Cambridge]] |publisher=Harvard University Asia Center |series=Harvard-Yenching Institute Monograph No. 52 |page=132|isbn=978-0-674-00249-4}}</ref> Það var oft notað sem menningarlegt hugtak til að aðgreina þjóðina [[Huaxia]] frá öðrum sem álitnir voru „barbarar“.<ref name=wilx/> Nafnið ''Zhongguo'' hefur þannig líka verið þýtt sem „Miðríkið“ í Evrópumálum.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=4n8u0HG-iYEC&pg=PA52|title=Greater China in an Era of Globalization|last1=Tang|first1=Xiaoyang|last2=Guo|first2=Sujian|last3=Guo|first3=Baogang|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|year=2010|isbn=978-0-7391-3534-1|location=Lanham, MD|pages=52–53}}</ref> Alþýðulýðveldið Kína er stundum kallað [[Meginlands-Kína]] til aðgreiningar frá [[Lýðveldið Kína|Lýðveldinu Kína]].<ref name=":6">{{cite news|title=Two "Chinese" flags in Chinatown 美國唐人街兩面「中國」國旗之爭|publisher=BBC|url=https://www.bbc.com/zhongwen/simp/world-49585512}}</ref><ref>{{cite news|title=Chou Hsi-wei on Conflict Zone|publisher=Deutsche Welle|url=https://www.dw.com/en/chou-hsi-wei-on-conflict-zone/av-49624866|quote=So-called 'China', we call it 'Mainland', we are 'Taiwan'. Together we are 'China'.}}</ref><ref name=":8">{{cite web|title=China-Taiwan Relations|url=https://www.cfr.org/backgrounder/china-taiwan-relations|publisher=Council on Foreign Relations|access-date=2021-07-20|archive-date=2020-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726215005/https://www.cfr.org/backgrounder/china-taiwan-relations|url-status=dead}}</ref><ref name=":7">{{cite news|title=What's behind the China-Taiwan divide?|publisher=BBC|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-34729538}}</ref> == Saga == === Mongólsk yfirráð === Í byrjun 13. aldar hófu Mongólar undir forystu [[Djengis Khan]] að leggja undir sig Kína. Djengis Khan lagði undir sig stóran hluta norður Kína en sonur hans og barnabarn lögðu síðar undir sig suðurhluta Kína. [[Mongólaveldið]] varð mjög stórt og náði frá Víetnam og Kóreuskaganum í austri til Ungverjalands í vestri. Mongólaveldið klofnaði eftir dauða [[Kúblaí Khan]] en afkomendur hans ríktu yfir Kína allt til ársins 1368 og þá lauk yfirráðum mongóla yfir Kína.<ref>{{vísindavefurinn|81746|Hverjar voru helstu ástæður þess að Mongólar urðu að heimsveldi á miðöldum en ekki Kínverjar?|höfundur=Geir Sigurðsson|dags=7.6.2021}}</ref> == Landfræði == [[File:East Asia topographic map.png|thumb|[[Hæðakort]] af Kína.]] Land Kína er mjög stórt og fjölbreytt. Það nær frá [[Góbíeyðimörkin]]ni og [[Talkamakan]] í þurru norðri, að [[hlýtempraður|hlýtempruðum]] skógum í röku suðrinu. Fjallgarðarnir [[Himalajafjöll]], [[Karakoramfjöll]], [[Pamírfjöll]] og [[Tian Shan]] skilja milli Kína og [[Suður-Asía|Suður-Asíu]] og [[Mið-Asía|Mið-Asíu]]. [[Jangtsefljót]] og [[Gulá]], þriðja og sjötta lengsta fljót jarðar, renna frá [[Tíbet]] að þéttbýlu austurströndinni. Strandlengja Kína við [[Kyrrahaf]] er 14.500 km að lengd og markast af [[Bóhaíhaf]]i, [[Gulahaf]]i, [[Austur-Kínahaf]]i og [[Suður-Kínahaf]]i. Kína tengist [[Evrasíusteppan|Evrasíusteppunni]] við landamærin að Kasakstan. Landsvæði Kína liggur á milli 18. og 54. breiddargráðu norður, og 54. og 73. lengdargráðu austur. Landfræðileg miðja Kína er við {{coord|35|50|40.9|N|103|27|7.5|E|region:CN-62_type:landmark|name=Geographical center of China}}. Landslag í Kína er mjög fjölbreytt. Í austri, við strendur [[Gulahaf]]s og [[Austur-Kínahaf]]s, eru þéttbýlar flóðsléttur, en á mongólsku hásléttunni í norðri, er [[gresja]] ríkjandi. Í suðurhluta Kína eru hæðir og lágir fjallgarðar, meðan miðausturhlutinn hefur árósa tveggja stærstu fljóta landsins: [[Gulá]]r og [[Jangtse]]. Aðrar stórar ár eru [[Xi-fljót]], [[Mekong]], [[Bramapútra]] og [[Amúrfljót]]. Í vestri eru helstu fjallgarðar landsins, eins og [[Himalajafjöll]]. Hásléttur í norðri innihalda sum af þurrustu svæðum jarðar, eins og [[Taklamakan]] og [[Góbíeyðimörkin]]a. Hæsti tindur heims, [[Everestfjall]] (8.848 metrar) liggur á landamærum Kína að Nepal.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm|title=Nepal and China agree on Mount Everest's height|date=8 April 2010|work=BBC News|access-date=18 January 2020|archive-date=12 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712190003/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm|url-status=live}}</ref> Lægsti punkturinn og þriðji lægsti punktur heims, er í uppþornuðu [[Ayding-vatn]]i (-154 metrar) í [[Turpandældin]]ni.<ref>{{cite web |date=28 February 2015 |title=Lowest Places on Earth |url=http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207222858/http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm |archive-date=7 February 2015 |access-date=2 December 2013 |website=[[National Park Service]] |publisher=}}</ref> Þótt Kína spanni ígildi fimm [[tímabelti|tímabelta]] (frá UTC+5 til UTC+9) notast ríkið við eitt tímabelti, kínverskan staðaltíma ([[UTC+8]]).<ref name=whyist>{{cite web | title=Why Is There Only 1 Time Zone in China? | website=timeanddate.com | url=https://www.timeanddate.com/time/china/one-time-zone.html | access-date=2025-08-28}}</ref><ref>{{cite web | title=About time: One huge country, one time zone | website=BBC News | date=2011-03-23 | url=https://www.bbc.com/news/av/world-asia-pacific-12841280 | access-date=2025-08-28}}</ref> Stefna um samræmdan tíma var tekin upp árið 1949.<ref name=whyist/> == Stjórnmál == {{Sjá einnig|Valdakynslóðir Alþýðulýðveldisins Kína}} {{multiple image | align = right | width = 250 | direction = vertical | caption_align = center | image1 = Great Hall Of The People At Night.JPG | caption1 = [[Alþýðuhöllin í Kína]]<br/>þar sem [[Alþýðuráð Kína]] kemur saman. | image2 = Lascar Xinhua Gate (Xinhuamen) (4497575335).jpg | caption2 = [[Zhongnanhai]], stjórnarsetur ríkisstjórnar Kína og Kínverska kommúnistaflokksins. }} Alþýðulýðveldið Kína er [[flokksræði]]sríki undir stjórn Kínverska kommúnistaflokksins. Kommúnistaflokkurinn lýsir hugmyndafræði sinni sem „sósísalisma með kínverskum einkennum“,<ref>{{vísindavefurinn|29009|Hvernig er stjórnarfarið í Kína?|höfundur=Helga Kristín Kolbeins|dags=8.7.2009}}</ref> sem er [[kínverskur marxismi]].<ref>{{Cite news |date=5 January 2013 |title=Xi reiterates adherence to socialism with Chinese characteristics |url=http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-01/05/c_132082389.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201174945/http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-01/05/c_132082389.htm |archive-date=1 February 2016 |access-date=14 January 2020 |agency=[[Xinhua News Agency]]}}</ref> [[Stjórnarskrá Kína]] skilgreinir Alþýðulýðveldið sem [[kommúnistaríki|sósíalískt ríki]] undir [[alræði alþýðunnar]] sem stjórnað er af verkalýðnum og byggist á bandalagi verkamanna og bænda. Hún segir að stofnanir ríkisins skuli starfa samkvæmt [[Lýðræðisleg miðstýring|lýðræðislegri miðstýringu]]<ref name="Constitution">{{Cite web |date=20 November 2019 |title=Constitution of the People's Republic of China |url=http://www.npc.gov.cn/englishnpc/constitution2019/201911/1f65146fb6104dd3a2793875d19b5b29.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230702212731/http://www.npc.gov.cn/englishnpc/constitution2019/201911/1f65146fb6104dd3a2793875d19b5b29.shtml |archive-date=2 July 2023 |access-date=20 March 2021 |website=[[National People's Congress]]}}</ref> og að helstu einkenni sósíalisma með kínverskum einkennum sé leiðtogahlutverk Kínverska kommúnistaflokksins.<ref name="2018-amendments-translated">{{Cite web |last=Wei |first=Changhao |date=11 March 2018 |title=Annotated Translation: 2018 Amendment to the P.R.C. Constitution (Version 2.0) |url=https://npcobserver.com/2018/03/11/translation-2018-amendment-to-the-p-r-c-constitution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181222125439/https://npcobserver.com/2018/03/11/translation-2018-amendment-to-the-p-r-c-constitution |archive-date=22 December 2018 |access-date=22 August 2019 |website=NPC Observer}}</ref> Opinberlega skilgreinir Kommúnistaflokkurinn stjórnarfar í Kína sem [[lýðræði]], eða „lýðræði fólksins í heildarferlinu“ (þar sem átt er við lýðræðislega ákvarðanatöku í nefndum og ráðum stjórnsýslunnar),<ref name="Decoding China-2021">{{Cite web |date=4 February 2021 |title=Democracy |url=https://decodingchina.eu/democracy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816041118/https://decodingchina.eu/democracy |archive-date=16 August 2022 |access-date=22 August 2022 |website=Decoding China |publisher=[[Heidelberg University]]}}</ref> en stjórn landsins er samt almennt lýst sem [[alræðisstjórn]].<ref>{{Cite book |last=Ringen |first=Stein |author-link=Stein Ringen |title=The Perfect Dictatorship: China in the 21st Century |url=https://archive.org/details/perfectdictators0000ring |date=2016 |publisher=[[Hong Kong University Press]] |isbn=978-9-8882-0893-7 |page=[https://archive.org/details/perfectdictators0000ring/page/2 3]}}</ref><ref name="Isabelle">{{Cite news |last1=Qian |first1=Isabelle |last2=Xiao |first2=Muyi |last3=Mozur |first3=Paul |last4=Cardia |first4=Alexander |date=21 June 2022 |title=Four Takeaways From a Times Investigation Into China's Expanding Surveillance State |url=https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116110333/https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html |archive-date=16 January 2023 |access-date=23 July 2022 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Þar eru einhverjar ströngustu takmarkanir heims á mörgum sviðum félagsmála, sérstaklega [[fjölmiðlafrelsi]], [[trúfrelsi]], [[félagafrelsi]], [[fundafrelsi]] og frjálsu aðgengi að [[Internetið|Internetinu]].<ref name="freedomhouse">{{Cite news |date=2024 |title=Freedom in the World 2024: China |url=https://freedomhouse.org/country/china/freedom-world/2024 |access-date=5 April 2024 |work=[[Freedom House]]}}</ref> Kína sat í 145. sæti af 167 löndum á [[Lýðræðisvísitala The Economist|lýðræðisvísitölu The Economist]] árið 2024.<ref>{{Cite news |date=27 February 2025 |title=The global democracy index: how did countries perform in 2024? |url=https://www.economist.com/interactive/democracy-index-2024 |access-date=27 February 2025 |newspaper=[[The Economist]]}}</ref> Aðrir telja að hugtakið „alræðisstjórn“ sé ekki nægjanlega lýsandi fyrir fjölda samráðsferla sem eiga sér stað í kínverska stjórnkerfinu.<ref>{{Cite book |last=Laikwan |first=Pang |title=One and All: The Logic of Chinese Sovereignty |date=2024 |publisher=[[Stanford University Press]] |isbn=978-1-5036-3881-5 |location=Stanford, CA |pages=1}}</ref> === Stjórnsýslueiningar === {{aðalgrein|Héruð Kína}} Alþýðulýðveldið Kína er samkvæmt stjórnarskrá [[einingarríki]] sem skiptist í 23 [[héruð Kína|héruð]], fimm [[sjálfstjórnarhéruð Kína|sjálfstjórnarhéruð]] þar sem tilteknir upprunahópar búa, og fjögur sveitarfélög undir beinni stjórn. Saman eru þessi landsvæði kölluð „Meginlands-Kína“. Auk þeirra eru tvö [[sérstjórnarhéruð Kína|sérstjórnarhéruð]] ([[Hong Kong]] og [[Makaó]]).<ref>{{Cite web |date=26 August 2014 |title=Administrative Division |url=http://english.www.gov.cn/archive/china_abc/2014/08/27/content_281474983873401.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709144054/http://english.www.gov.cn/archive/china_abc/2014/08/27/content_281474983873401.htm |archive-date=9 July 2022 |access-date=19 December 2022 |website=[[State Council of the People's Republic of China]]}}</ref> Alþýðulýðveldið gerir tilkall til [[Taívan]] og lítur svo á að [[Taívan (eyja)|eyjan Taívan]] sé [[Taívanhérað|sérstakt hérað]] innan Alþýðulýðveldisins, en að eyjarnar [[Kinmen]] og [[Matsueyjar]] séu hlutar af héraðinu [[Fujian]]. Aðrar eyjar undir stjórn Lýðveldisins Kína eru formlega skilgreindar sem hlutar héraðanna [[Hainan]] og [[Guangdong]].<ref>{{Cite book |last=Chang |first=Bi-yu |title=Place, Identity, and National Imagination in Post-war Taiwan |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-3176-5812-2 |pages=[https://books.google.com/books?id=hgaUBwAAQBAJ&q=9781317658122&pg=PA58 35–40, 46–60]}}</ref><ref name="asia-34729538">{{Cite news |date=6 November 2015 |title=What's behind China-Taiwan tensions? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-34729538 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151107103125/http://www.bbc.com/news/world-asia-34729538 |archive-date=7 November 2015 |access-date=10 November 2022 |work=[[BBC News]] |publisher=}}</ref> Landfræðilega er meginlandi Kína skipt í sex hluta: [[Norður-Kína]], [[Austur-Kína]], [[Suðvestur-Kína]], [[Syðri Mið-Kína]], [[Norðaustur-Kína]], og [[Norðvestur-Kína]].<ref name="Brown2013">{{Cite book |last=Brown |first=Kerry |title=Contemporary China |url=https://archive.org/details/contemporarychin0000brow |date=2013 |publisher=Macmillan International Higher Education – University of Sydney |isbn=978-1-1372-8159-3 |page=[https://archive.org/details/contemporarychin0000brow/page/6 7]}}</ref> {| class="wikitable" width=100% |+ Listi yfir stjórnsýslueiningar í Kína ! style="width: 23%" | Héruð {{nowrap|({{nobold|{{lang|zh-hans|省}}}})}} |{{columns-list|colwidth=12em|class=plainlist| *[[Anhui]] {{nowrap|({{lang|zh|安徽省}})}} *[[Fujian]] {{nowrap|({{lang|zh|福建省}})}} *[[Gansu]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|甘肃省}})}} *[[Guangdong]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|广东省}})}} *[[Guizhou]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|贵州省}})}} *[[Hainan]] {{nowrap|({{lang|zh|海南省}})}} *[[Hebei]] {{nowrap|({{lang|zh|河北省}})}} *[[Heilongjiang]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|黑龙江省}})}} *[[Henan]] {{nowrap|({{lang|zh|河南省}})}} *[[Hubei]] {{nowrap|({{lang|zh|湖北省}})}} *[[Hunan]] {{nowrap|({{lang|zh|湖南省}})}} *[[Jiangsu]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|江苏省}})}} *[[Jiangxi]] {{nowrap|({{lang|zh|江西省}})}} *[[Jilin]] {{nowrap|({{lang|zh|吉林省}})}} *[[Liaoning]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|辽宁省}})}} *[[Qinghai]] {{nowrap|({{lang|zh|青海省}})}} *[[Shaanxi]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|陕西省}})}} *[[Shandong]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|山东省}})}} *[[Shanxi]] {{nowrap|({{lang|zh|山西省}})}} *[[Sesúan]] {{nowrap|({{lang|zh|四川省}})}} *[[Yunnan]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|云南省}})}} *[[Zhejiang]] {{nowrap|({{lang|zh|浙江省}})}} }} |- ! style="width: 23%" | ''Tilkall'' | ''[[Taívanhérað]]'' {{nowrap|({{lang|zh-hans|台湾省}})}}, ''undir stjórn [[Lýðveldið Kína|Lýðveldisins Kína]]'' |- ! style="width: 23%" | Sjálfstjórnarhéruð {{nowrap|({{nobold|{{lang|zh-hans|自治区}}}})}} |{{columns-list|colwidth=12em|class=plainlist| *[[Guangxi]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|广西壮族自治区}})}} *[[Innri-Mongólía]] / ''Nei Menggu'' {{nowrap|({{lang|zh-hans|内蒙古自治区}})}} *[[Ningxia]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|宁夏回族自治区}})}} *[[Sjálfstjórnarhéraðið Tíbet|Tíbet]] / ''Xizang'' {{nowrap|({{lang|zh-hans|西藏自治区}})}} *[[Xinjiang]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|新疆维吾尔自治区}})}} }} |- ! style="width: 23%" | Sveitarfélög {{nowrap|({{nobold|{{lang|zh-hans|直辖市}}}})}} |{{columns-list|colwidth=12em|class=plainlist| *[[Peking]] {{nowrap|({{lang|zh|北京市}})}} *[[Chongqing]] {{nowrap|({{lang|zh-hans|重庆市}})}} *[[Sjanghaí]] {{nowrap|({{lang|zh|上海市}})}} *[[Tianjin]] {{nowrap|({{lang|zh|天津市}})}} }} |- ! style="width: 23%" | Sérstjórnarhéruð {{nowrap|({{nobold|{{lang|zh-hans|特别行政区}}}})}} |{{columns-list|colwidth=12em|class=plainlist| *[[Hong Kong]] / ''Xianggang'' {{nowrap|({{lang|zh-hans|香港特别行政区}})}} *[[Makaó]] / ''Aomen'' {{nowrap|({{lang|zh-hans|澳门特别行政区}})}} }} |} === Stærstu borgir === {{aðalgrein|Borgir Kína eftir fólksfjölda}} Borgarvæðing hefur aukist samhliða auknum íbúafjölda og efnahagsuppgangi. Erfitt getur verið að ákvarða íbúafjölda borga, bæði vegna ákvörðunar borgarmarka (sbr. Chongqing sem er bæði sveitarfélag og stórt hérað) og vegna stöðugs straums farandverkafólks til stærri borga. Eftirfarandi listi sýnir nokkrar stærstu borgirnar eftir áætluðum íbúafjölda innan borgarmarka og innan stjórnsýslueiningar til samanburðar.<ref>{{Citation|title=Liste des villes de Chine par nombre d'habitants|date=2021-09-19|url=https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Liste_des_villes_de_Chine_par_nombre_d%27habitants&oldid=186457296|work=Wikipédia|language=fr|access-date=2022-08-02}}</ref> {|class="wikitable sortable" ! <small>Borg</small> ! <small>Stjórnsýslustig</small> ! <small>Íbúafjöldi borgarkjarna (2020)</small> ! <small>Heildaríbúafjöldi á</small> <small>stjórnsýslustigi borgar (2020)</small> |- | [[Sjanghæ]] || [[Héruð Kína#Borghérað|hérað]] || 18.542.200 || 26.808.537 |- | [[Peking]] || [[Héruð Kína#Borghérað|hérað]] || 17.430.000 || 20.318.910 |- | [[Guangzhou]] || Sveitarfélag ||13.189.556 || 15.000.000 |- | [[Shenzhen]] || Sýsla || 12.280.242 || 13.300.000 |- | [[Hong Kong]] || [[Héruð Kína#Sérstjórnarhérað|Sérstjórnarhérað]] || 6.985.200 || 7.536.275 |- | [[Dongguan]] || Sýsla || 7.397.900 || 7.650.000 |- | [[Tianjin]] || [[Héruð Kína#Borghérað|hérað]] || 11.500.000 || 13.524.025 |- | [[Chongqing]] || [[Héruð Kína#Borghérað|hérað]] || 15.697.611 || 31.442.300 |- | [[Wuhan]] || Sveitarfélag || 8.331.671 || 9.400.000 |- | [[Harbin]] || Sveitarfélag || 6.340.878 || 8.499.000 |- | [[Shenyang]] || Sveitarfélag || 7.169.165 || 7.500.000 |- | [[Chengdu]] || Sveitarfélag || 9.080.788 || 11.300.000 |- |} == Efnahagslíf == [[MYnd:Shanghai_skyline_from_the_bund.jpg|thumb|right|[[Pudong]] er fjármálahverfið í Sjanghaí.]] Kína er [[Lönd eftir landsframleiðslu (nafnvirði)|annað stærsta hagkerfi heims]] miðað við [[verg landsframleiðsla|verga landsframleiðslu]] að nafnvirði,<ref>{{Cite news |last=Kollewe |first=Justin McCurry Julia |date=14 February 2011 |title=China overtakes Japan as world's second-largest economy |url=https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719223048/https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |archive-date=19 July 2019 |access-date=8 July 2019 |work=[[The Guardian]]}}</ref> og [[lönd eftir landsframleiðslu (KMJ)|það stærsta]] [[kaupmáttarjöfnuður|kaupmáttarjafnað]].<ref>{{Cite web |date=2018 |title=GDP PPP (World Bank) |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |archive-date=19 February 2019 |access-date=18 February 2019 |publisher=[[World Bank]]}}</ref> Árið 2022 var hagkerfi Kína 18% af [[heimshagkerfið|heimshagkerfinu]] miðað við landsframleiðslu að nafnvirði.<ref name="IMF-2023">{{Cite web |date=April 2023 |title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194731/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |archive-date=13 April 2023 |access-date=16 May 2023 |website=[[International Monetary Fund]]}}</ref> Kína er eitt af mestu hagvaxtarsvæðum heims,<ref>{{Cite web |title=Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930014300/https://www.worldbank.org/en/country/china/overview |archive-date=30 September 2020 |access-date=13 September 2020 |publisher=World Bank}}</ref> með í kringum 6% [[hagtvöxtur|hagvöxt]] að jafnaði á hverju ári eftir breytingar á efnahagsstefnu árið 1978.<ref>{{Cite web |title=GDP growth (annual %) – China |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531173009/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |archive-date=31 May 2022 |access-date=25 May 2018 |publisher=[[World Bank]]}}</ref> Samkvæmt Alþjóðabankanum óx landsframleiðsla í Kína úr 150 milljörðum dala árið 1978 í 17,96 billjón dali árið 2022.<ref>{{Cite web |title=GDP (current US$) – China |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906052638/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |archive-date=6 September 2019 |access-date=7 July 2023 |publisher=[[World Bank]]}}</ref> Kína er í 64. sæti á [[lönd eftir landsframleiðslu á mann (nafnvirði)|lista yfir lönd eftir landsframleiðslu á mann]], sem gerir landið að efri-miðtekjulandi.<ref>{{Cite web |date=2018 |title=GDP PPP (World Bank) |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |archive-date=2 September 2019 |access-date=18 February 2019 |publisher=World Bank}}</ref> 135 af [[Fortune Global 500|500 stærstu fyrirtækjum heims]] eru með höfuðstöðvar í Kína.<ref>{{Cite web |title=Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116163740/https://fortune.com/ranking/global500 |archive-date=16 January 2023 |access-date=3 August 2023 |website=[[Fortune Global 500]]}}</ref> Kína er með stærsta hlutafjármarkað og stærsta markað framvirkra samninga að minnsta kosti frá 2024, auk þess að vera með þriðja stærsta skuldabréfamarkað heims.<ref name=":Curtis&Klaus">{{Cite book |last1=Curtis |first1=Simon |title=The Belt and Road City: Geopolitics, Urbanization, and China's Search for a New International Order |last2=Klaus |first2=Ian |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-3002-6690-0 |location=New Haven and London |publication-date=2024 |doi=10.2307/jj.11589102 |jstor=jj.11589102}}</ref>{{Rp|page=153}} Sögulega var Kína eitt af stærstu efnahagsveldum heims stærstan hluta af síðustu 2000 árum,<ref>{{Cite book |last=Maddison |first=Angus |author-link=Angus Maddison |title=Contours of the World Economy 1–2030 AD: Essays in Macro-Economic History |url=https://archive.org/details/contoursofworlde0000madd |date=2007 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-1916-4758-1 |page=[https://archive.org/details/contoursofworlde0000madd/page/378 379]}}</ref> en á þeim tíma gekk landið í gegnum mörg tímabil vaxtar og hnignunar.<ref name="Dahlman Aubert 2001">{{Cite report |title=China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st Century |last1=Dahlman |first1=Carl J. |last2=Aubert |first2=Jean-Eric |year=2001 |publisher=World Bank Publications|series=WBI Development Studies |location=Herndon, VA}}</ref><ref>{{Cite web |title=Angus Maddison. Chinese Economic Performance in the Long Run. Development Centre Studies. |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |archive-date=9 October 2022 |access-date=15 September 2017 |page=29}}</ref> Frá efnahagsumbótunum 1978 hefur Kína þróað fjölþætt hagkerfi og er orðið einn af mikilvægustu aðilum heimsmarkaðarins. Meðal iðngreina þar sem landið hefur mest forskot, eru [[framleiðsluiðnaður]], [[smásala]], [[námavinnsla]], [[stáliðnaður]], [[textíliðnaður]], [[bílaiðnaður]], [[orkuvinnsla]] (þar á meðal hreinorkuvinnsla), [[fjármálaþjónusta]], [[rafeindaiðnaður]], [[fjarskiptaþjónusta]], [[fasteignamarkaður]], [[netverslun]] og [[ferðaþjónusta]]. Í Kína eru þrjár af tíu stærstu [[kauphöll]]um heims:<ref>{{Cite web |date=19 February 2019 |title=Top 10 Largest Stock Exchanges in the World By Market Capitalization |url=https://www.valuewalk.com/2019/02/top-10-largest-stock-exchanges/ |access-date=28 November 2019 |website=ValueWalk}}</ref> [[Kauphöllin í Sjanghaí]], [[Kauphöllin í Hong Kong]] og [[Kauphöllin í Shenzhen]]. Samanlagt markaðsvirði þeirra var meira en 15,9 billjónir árið 2020.<ref>{{Cite news |date=13 October 2020 |title=China's Stock Market Tops $10 Trillion First Time Since 2015 |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-10-13/china-s-stock-market-tops-10-trillion-for-first-time-since-2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031042855/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-10-13/china-s-stock-market-tops-10-trillion-for-first-time-since-2015 |archive-date=31 October 2020 |access-date=28 October 2020 |publisher=Bloomberg L.P.}}</ref> Í Kína eru auk þess þrjár af tíu helstu fjármálamiðstöðvum heims samkvæmt [[Global Financial Centres Index]]: [[Sjanghaí]], [[Hong Kong]] og [[Shenzhen]].<ref name="GFCI36">{{Cite web |title=GFCI 36 Rank – Long Finance |url=https://www.longfinance.net/programmes/financial-centre-futures/global-financial-centres-index/gfci-36-explore-the-data/gfci-36-rank/ |access-date=2024-09-24 |website=www.longfinance.net}}</ref> [[File:Graph of Major Developing Economies by Real GDP per capita at PPP 1990-2013.png|thumb|Hagvöxtur Kína borinn saman við önnur helstu þróunarríki 1990-2013. Mikill vöxtur Kína (bláa línan) er greinilegur.<ref>{{Cite web |title=World Bank World Development Indicators |url=http://data.worldbank.org/data-catalog/world-development-indicators |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220032256/http://data.worldbank.org/data-catalog/world-development-indicators |archive-date=20 December 2014 |access-date=8 December 2014 |publisher=World Bank}}</ref>]] Efnahagsstefnu Kína nútímans er oft lýst sem dæmi um [[ríkiskapítalismi|ríkiskapítalisma]] eða [[flokksræðiskapítalismi|flokksræðiskapítalisma]].<ref name="Pearson-2021">{{Cite journal |last1=Pearson |first1=Margaret |last2=Rithmire |first2=Meg |last3=Tsai |first3=Kellee S. |date=1 September 2021 |title=Party-State Capitalism in China |journal=[[Current History]] |volume=120 |issue=827 |pages=207–213 |doi=10.1525/curh.2021.120.827.207 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pearson |first1=Margaret M. |last2=Rithmire |first2=Meg |last3=Tsai |first3=Kellee S. |date=1 October 2022 |title=China's Party-State Capitalism and International Backlash: From Interdependence to Insecurity |journal=[[International Security]] |volume=47 |issue=2 |pages=135–176 |doi=10.1162/isec_a_00447 |doi-access=free}}</ref> Ríkið er ráðandi í ákveðnum lykilgeirum (undirstöðugreinum) eins og í orkuvinnslu og [[þungaiðnaður|þungaiðnaði]], en einkageirinn hefur líka stækkað gríðarlega. Árið 2008 voru um 30 milljón einkafyrirtæki skráð í landinu.<ref name="Ref_abf">John Lee. [https://web.archive.org/web/20080726102845/http://www.cis.org.au/issue_analysis/IA95/ia95.html "Putting Democracy in China on Hold"]. The Center for Independent Studies. 26 July 2008. Retrieved 16 July 2013.</ref><ref name="Ref_2005a">{{Cite web |date=22 August 2005 |title=China Is a Private-Sector Economy |url=http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080213222740/http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm |archive-date=13 February 2008 |access-date=27 April 2010 |website=[[Bloomberg Businessweek]]}}</ref><ref name="Ref_abg">{{Cite web |title=Microsoft Word – China2bandes.doc |url=http://www.oecd.org/dataoecd/16/3/36174313.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010154017/http://www.oecd.org/dataoecd/16/3/36174313.pdf |archive-date=10 October 2008 |access-date=27 April 2010 |publisher=OECD}}</ref> Samkvæmt opinberum tölum standa fyrirtæki í einkaeigu undir yfir 60% af landsframleiðslu í Kína.<ref>{{Cite news |last=Hancock |first=Tom |date=30 March 2022 |title=China Crackdowns Shrink Private Sector's Slice of Big Business |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328161405/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |archive-date=28 March 2024 |access-date=13 April 2023 |work=[[Bloomberg News]]}}</ref> Kína hefur verið stærsta framleiðsluland heims frá 2010. Það ár tók Kína fram úr Bandaríkjunum sem höfðu verið helsta framleiðsluland heims síðustu 100 ár þar á undan.<ref>{{Cite news |last=Marsh |first=Peter |date=13 March 2011 |title=China noses ahead as top goods producer |url=https://www.ft.com/content/002fd8f0-4d96-11e0-85e4-00144feab49a |url-access=subscription |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/002fd8f0-4d96-11e0-85e4-00144feab49a |archive-date=10 December 2022 |access-date=18 January 2020 |work=[[Financial Times]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Levinson |first=Marc |date=21 February 2018 |title=U.S. Manufacturing in International Perspective |url=https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf |archive-date=9 October 2022 |website=Federation of American Scientists}}</ref> Kína hefur líka verið annað stærsta hátækniframleiðsluland heims síðan 2012, samkvæmt [[Bandaríski rannsóknarsjóðurinn|Bandaríska rannsóknarsjóðnum]].<ref>{{Cite web |title=Report – S&E Indicators 2018 |url=https://www.nsf.gov/statistics/2018/nsb20181/report/sections/industry-technology-and-the-global-marketplace/patterns-and-trends-of-knowledge--and-technology-intensive-industries#medium-high-technology-industries-in-china |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923083925/https://www.nsf.gov/statistics/2018/nsb20181/report/sections/industry-technology-and-the-global-marketplace/patterns-and-trends-of-knowledge--and-technology-intensive-industries#medium-high-technology-industries-in-china |archive-date=23 September 2023 |access-date=8 July 2019 |website=nsf.gov}}</ref> Kína er með annan stærsta smásölumarkað heims á eftir Bandaríkjunum.<ref>{{Cite news |last=Shane |first=Daniel |date=23 January 2019 |title=China will overtake the US as the world's biggest retail market this year |url=https://www.cnn.com/2019/01/23/business/china-retail-sales-us/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240425193226/https://www.cnn.com/2019/01/23/business/china-retail-sales-us/index.html |archive-date=25 April 2024 |access-date=18 February 2019 |work=[[CNN]]}}</ref> Kína er leiðandi á heimsvísu í netverslun, með 37% markaðshlutdeild árið 2021.<ref>{{Cite news |last=Cameron |first=Isabel |date=9 August 2022 |title=China continues to lead global ecommerce market with over $2 trillion sales in 2022 |url=https://www.chargedretail.co.uk/2022/08/09/china-continues-to-lead-global-ecommerce-market-with-over-2-trillion-sales-in-2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202091337/https://www.chargedretail.co.uk/2022/08/09/china-continues-to-lead-global-ecommerce-market-with-over-2-trillion-sales-in-2022 |archive-date=2 December 2023 |access-date=19 May 2023 |work=Charged}}</ref> Bílaiðnaður Kína er talinn einn sá samkeppnishæfasti í heimi.<ref name=":37">{{Cite news |last1=Gelles |first1=David |last2=Sengupta |first2=Somini |last3=Bradsher |first3=Keith |last4=Plumer |first4=Brad |last5=Stevens |first5=Harry |date=2025-06-30 |title=There's a Race to Power the Future. China Is Pulling Away. |url=https://www.nytimes.com/interactive/2025/06/30/climate/china-clean-energy-power.html |access-date=2025-06-30 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Kína er stærsti framleiðandi og neytandi rafbíla í heimi. Þar var um helmingur allra rafbíla heims framleiddur og keyptur árið 2022.<ref>{{Cite news |last=Baraniuk |first=Chris |date=11 October 2022 |title=China's electric car market is booming but can it last? |url=https://www.bbc.com/news/business-62825830 |access-date=13 April 2023 |publisher=[[BBC News]]}}</ref> Kína er líka stærsti framleiðandi rafhlaða fyrir rafbíla, auk þess að framleiða mikið af lykilhráefnum fyrir framleiðslu rafhlaða.<ref>{{Cite web |date=9 September 2020 |title=China Dominates the Global Lithium Battery Market |url=https://www.instituteforenergyresearch.org/renewable/china-dominates-the-global-lithium-battery-market/ |access-date=28 March 2021 |website=Institute for Energy Research}}</ref> ==Íbúar== [[File:China Population Density, 2000 (6171905307).jpg|thumb|right|Þéttleiki byggðar í Kína árið 2000.]] Samkvæmt [[manntal í Kína 2020|manntali 2020]] var fjöldi íbúa Kína 1.411.778.724. Um 17,95% voru 14 ára eða yngri, 63,35% voru milli 15 og 59 ára, og 18,7% voru yfir 60 ára aldri.<ref name="2020_census2">{{Cite web |date=11 May 2021 |title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |archive-date=11 May 2021 |access-date=11 May 2021 |website=[[National Bureau of Statistics of China]]}}</ref> Milli 2010 og 2020 var meðalfólksfjölgun 0,53%.<ref name="2020_census2" /> Í Kína var opinber stefna að takmarka fjölda fæddra barna fyrir hverja fjölskyldu til þess að draga úr [[fólksfjölgun]]. Markið var tvö börn frá 1970 og aðeins eitt barn eftir 1979. Stefnan var óvinsæl og eftir miðjan 9. áratuginn hófu stjórnvöld að gera undantekningar, sérstaklega í dreifbýli. Í reynd voru mörkin því 1,5 barn á fjölskyldu frá um 1985 til 2015. Aðrir upprunahópar en Hankínverjar voru líka undanþegnir takmörkunum.<ref name=":13">{{Cite web |last=Kızlak |first=Kamuran |date=21 June 2021 |title=Çin'de üç çocuk: Siz yapın, biz bakalım |trans-title=Three children in China: You do it, we'll see |url=https://www.birgun.net/haber/cin-de-uc-cocuk-siz-yapin-biz-bakalim-349097 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816120012/https://www.birgun.net/haber/cin-de-uc-cocuk-siz-yapin-biz-bakalim-349097 |archive-date=16 August 2022 |website=[[BirGün]] |language=Turkish}}</ref> Í desember 2013 var enn slakað á mörkunum og fólki leyft að eignast tvö börn ef annað foreldrið var einkabarn.<ref>{{Cite news |date=28 December 2013 |title=China formalizes easing of one-child policy |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2013/12/28/china-one-child-policy/4230785 |access-date=16 May 2023 |work=[[USA Today]]}}</ref> Létt var á stefnunni í lok ársins 2015 og hverri fjölskyldu leyft að eiga tvö börn.<ref>{{Vefheimild|titill=Tveggja barna stefna lögfest í Kína|url=https://www.visir.is/g/2015151229262|útgefandi=''Vísir''|ár=2015|mánuður=28. desember|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=2. október|höfundur=Þórgnýr Einar Albertsson}}</ref><ref name="Birtles-2021">{{Cite news |last=Birtles |first=Bill |author-link=Bill Birtles |date=31 May 2021 |title=China introduces three-child policy to alleviate problem of ageing population |url=https://www.abc.net.au/news/2021-05-31/china-introduces-three-child-policy/100179832 |access-date=31 May 2021 |work=[[ABC News (Australia)|ABC News]]}}</ref> Þann 31. maí 2021 var tilkynnt um þriggja barna stefnu, vegna öldrunar þjóðarinnar,<ref name="Birtles-2021" /> og í júlí 2021 voru allar takmarkanir á stærð fjölskyldna og sektir fyrir brot á þeim numdar úr gildi.<ref>{{Cite news |last=Cheng |first=Evelyn |date=21 July 2021 |title=China scraps fines, will let families have as many children as they'd like |url=https://www.cnbc.com/2021/07/21/china-scraps-fines-for-families-violating-childbirth-limits.html |access-date=29 April 2022 |work=[[CNBC]]}}</ref> Árið 2023 var frjósemishlutfall í Kína 1,09, sem er með því lægsta sem gerist í heiminum.<ref>{{Cite web |last=Qi |first=Liyan |date=19 August 2023 |title=China's Fertility Rate Dropped Sharply, Study Shows |url=https://www.wsj.com/world/china/chinas-fertility-rate-dropped-sharply-study-shows-e97e647f |url-access=subscription |access-date=12 December 2023 |website=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}</ref> Árið 2023 áætlaði [[Hagstofa Kína]] að íbúum hefði fækkað um 850.000 milli 2021 og 2022, sem var fyrsta fólksfækkunin frá árinu 1961.<ref>{{Cite news |last=Ng |first=Kelly |date=17 January 2023 |title=China's population falls for first time since 1961 |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-64300190 |access-date=17 January 2023 |publisher=[[BBC News]]}}</ref> Sumir telja að um 400 milljónir færri hafi fæðst en ella vegna stefnunnar,<ref>{{cite web |url=http://www.theguardian.com/world/2013/dec/24/china-relaxation-one-child-policy-rolling-out |title=China's relaxation of one-child policy to begin rolling out early next year |access-date=2013-12-25 |archive-date=2013-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225022410/http://www.theguardian.com/world/2013/dec/24/china-relaxation-one-child-policy-rolling-out |url-status=dead }}</ref> en aðrir fræðimenn telja að takmarkanir á fjölda barna hafi lítil sem engin áhrif haft á fólksfjölgun<ref name="Wang Judge">{{Cite journal |last1=Feng |first1=Wang |last2=Yong |first2=Cai |last3=Gu |first3=Baochang |date=2012 |title=Population, Policy, and Politics: How Will History Judge China's One-Child Policy? |url=http://dragonreport.com/Dragon_Report/Challenges_files/Wang_pp115-129.pdf |url-status=dead |journal=[[Population and Development Review]] |volume=38 |pages=115–129 |doi=10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |archive-url=https://web.archive.org/web/20190606203524/http://dragonreport.com/Dragon_Report/Challenges_files/Wang_pp115-129.pdf |archive-date=6 June 2019 |access-date=16 May 2018}}</ref> eða heildarmannfjölda.<ref name="Whyte">{{Cite journal |last1=Whyte |first1=Martin K. |last2=Wang |first2=Feng |last3=Cai |first3=Yong |date=2015 |title=Challenging Myths about China's One-Child Policy |url=http://scholar.harvard.edu/files/martinwhyte/files/challenging_myths_published_version.pdf |url-status=live |journal=[[The China Journal]] |volume=74 |pages=144–159 |doi=10.1086/681664 |pmc=6701844 |pmid=31431804 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://scholar.harvard.edu/files/martinwhyte/files/challenging_myths_published_version.pdf |archive-date=9 October 2022}}</ref> Sú ályktun hefur þó líka verið gagnrýnd.<ref>{{Cite journal |last=Goodkind |first=Daniel |date=2017 |title=The Astonishing Population Averted by China's Birth Restrictions: Estimates, Nightmares, and Reprogrammed Ambitions |journal=[[Demography (journal)|Demography]] |volume=54 |issue=4 |pages=1375–1400 |doi=10.1007/s13524-017-0595-x |pmid=28762036 |s2cid=13656899 |doi-access=free}}</ref> Þessi stefna, ásamt því að fjölskyldur kusu heldur að eignast drengi, kann að hafa skekkt kynjahlutföll fæddra barna í Kína.<ref>{{Cite news |last=Parry |first=Simon |date=9 January 2005 |title=Shortage of girls forces China to criminalize selective abortion |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |archive-date=10 January 2022 |access-date=22 October 2012 |work=The Daily Telegraph}}{{cbignore}}</ref><ref name="Ref_2007a">{{Cite news |date=12 January 2007 |title=Chinese facing shortage of wives |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6254763.stm |access-date=23 March 2009 |work=BBC News}}</ref> Samkvæmt manntalinu 2020 voru karlar 51,2% mannfjöldans.<ref name="NBS China-2021">{{Cite web |date=11 May 2021 |title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 4) |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817189.html |access-date=16 May 2023 |website=[[National Bureau of Statistics of China]]}}</ref> Kynjahlutfallið er samt jafnara en það var árið 1953 þegar karlar voru 51,8% íbúa.<ref>{{Cite news |date=20 October 2011 |title=Chinese mainland gender ratios most balanced since 1950s: census data |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-04/28/c_13850191.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110911115321/http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-04/28/c_13850191.htm |archive-date=11 September 2011 |access-date=19 May 2023 |work=[[Xinhua News Agency]]}}</ref> === Trúarbrögð === Meðlimir kínverska kommúnistaflokksins eru trúleysingjar, en kínversk stjórnvöld leyfa venjulegu fólki að iðka trúarbrögð. Í Kína má segja að þar sé að finna ekki eina [[þjóð]] heldur margar. Því er einungis hægt að tala um hefðbundna eða ríkjandi [[Menning|menningu]] og lífsstíl sem einkennir kínversku þjóðina. Kínversk menning og siðfræði er undir áhrifum [[Konfúsíusarhyggja|konfúsíusarhyggju]], [[Daoismi|daoisma]], [[Búddismi|búddisma]], [[Qi Gong]] og [[Þjóðtrú|þjóðtrúar]]. Fyrir um 2500 árum, á tímum [[Zhou]] ættarinnar þegar þar ríkti ófriður á milli smákónga lifðu þar tveir spekingar í Kína, [[Konfúsíus]] og [[Laó Tse]]. Þeir höfðu mikil áhrif og kenningar þeirra urðu nánast sem [[trúarbrögð]]. Konfúsíus trúði því að menn væru góðir að eðli en þeir þyrftu fræðslu. Hann trúði því að ef fólk fengu kennslu um rétta hegðun þá yrði friður en ekki lengur stríð. Fólk átti að hlusta á kennara eða höfðingja sem myndi sinna sínu fólki. Hinsvegar kenndi Laó Tse mönnum að þeir ættu að lifa einföldu lífi í líkingu við lögmál náttúrunnar. Hann hélt því fram að menn ættu að stunda íhugun og innlifun til að öðlast þroska. ''[[Bókin um veginn]]'' er talinn vera bók sem Laó Tse skrifað sem er enn mikið lesin. Trúin er margvísleg og í hverjum héraði í Kína eru ólíkar tegundir af [[dýrkun]] iðkuð. Kínversk þjóðtrú byggist á dýrkun dreka, náttúruanda, goða og forfeðra. Margir kínverjar trúa á [[Qi Gong]], sem hefur verið löng hefð fyrir íhugun, líkamsæfinga og lífsorku. Markmiðið með því að stunda Qi er að fá hugarró og góða heilsu. [[Daoismi]] er hluti af kínversku þjóðtrúnni og eru kínversk [[heimspeki]] og [[trúarbrögð]] (sem byggja á kenningum Laó Tse frá 4. öld f.kr.). en hann gengur út á það að lifa í sátt við Dao (veginn sem er undirliggjandi kraftur alheimsins). Einnig líta margir á speki Konfúsíusar sem þýðingamikinn þátt í Kínverskri þjóðtrú. Konfúsíus var kínverskur heimspekingur sem hafði gífurleg áhrif á menningu í Kína og nágrannalanda. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{Vísindavefurinn|6137|Hvernig var líf kvenna í Kína á árunum 1000 f.Kr. til 200 f.Kr.?}} {{APEC}} {{Samvinnustofnun Sjanghæ}} {{G-20}} {{asía}} [[Flokkur:Alþýðulýðveldið Kína]] qthvetrkqd0x2zfdzv2lutctbf5rgb4 Ítalía 0 3875 1985454 1980989 2026-11-07T02:33:33Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985454 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Ítalía | nafn_á_frummáli = Repubblica italiana | nafn_í_eignarfalli = Ítalíu | fáni = Flag of Italy.svg | skjaldarmerki = Emblem_of_Italy.svg | staðsetningarkort = EU-Italy_(orthographic_projection).svg | tungumál = [[Ítalska]] | höfuðborg = [[Róm]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Ítalíu|Forseti]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Ítalíu|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Sergio Mattarella]] | nafn_leiðtoga2 = [[Giorgia Meloni]] | staða = Stofnun | atburður1 = [[Sameining Ítalíu|Sameining]] | dagsetning1 = 17. mars 1861 | atburður2 = [[Lýðveldi]]sstofnun | dagsetning2 = 1. janúar 1948 | ESBaðild = 25. mars 1957 | stærðarsæti = 71 | flatarmál = 301.340 | hlutfall_vatns = 1,24 | mannfjöldaár = 2022 | mannfjöldasæti = 23 | fólksfjöldi = 58.853.482 | íbúar_á_ferkílómetra = 201,3 | VLF_ár = 2021 | VLF = 2.106 | VLF_sæti = 13 | VLF_á_mann = 43.376 | VLF_á_mann_sæti = 29 | VÞL = {{hækkun}} 0.892 | VÞL_sæti = 29 | VÞL_ár = 2019 | gjaldmiðill = [[Evra|Evra (€)]] | tímabelti = [[UTC]]+1 (+2 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | þjóðsöngur = [[Il Canto degli Italiani]] | tld = it | símakóði = 39 }} '''Ítalía''' ([[ítalska]]: ''Italia''), opinbert heiti '''Ítalska lýðveldið''' (''Repubblica Italiana''), er [[land]] í [[Suður-Evrópa|Suður-Evrópu]]. Landið liggur aðallega á [[Appenínaskagi|Appenínaskaga]] sem gengur til suðausturs út í [[Miðjarðarhaf]]ið og minnir í lögun dálítið á [[stígvél]]. Að norðan nær landið allt upp í [[Alpafjöll]]. Lönd sem liggja að Ítalíu eru [[Frakkland]], [[Sviss]], [[Austurríki]] og [[Slóvenía]]. Einnig umlykur Ítalía tvö sjálfstæð ríki, [[San Marínó]] (sem er nálægt austurströndinni og [[Rímíní]]) og [[Vatíkanið]] eða Páfagarð, sem er hluti af [[Róm]]. [[Campione d'Italia]] er útlenda Ítalíu í Sviss. Róm er [[höfuðborg]]in og stærsta borg landsins. Íbúar Ítalíu eru um 58 milljónir og landið er þriðja fjölmennasta aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. Mikill fjöldi þjóða og menningarsamfélaga hafa staðið á Ítalíu frá fornu fari. Ýmsar [[fornþjóðir Ítalíu|fornþjóðir]] bjuggu þar sem í dag er Ítalía, og einn hópur þeirra þróaði [[ítalísk mál]]. Frá upphafi [[klassísk fornöld|klassískrar fornaldar]] stofnuðu [[Föníkumenn]] og [[Grikkland hið forna|Grikkir]] nýlendur við strendur og á eyjum í kringum Ítalíu.<ref name="WaldmanMason2006">{{cite book |author1=Carl Waldman |author2=Catherine Mason |title=Encyclopedia of European Peoples |url=https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |access-date=23 February 2013 |year=2006 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-2918-1 |page=586}}</ref> [[Grikkland hið forna|Forn-Grikkir]] stofnuðu það sam kallað var [[Magna Graecia]] á Suður-Ítalíu. Á sama tíma stóðu ríki [[Etrúrar|Etrúra]] og [[Keltar|Kelta]] á Mið- og Norður-Ítalíu. Ítalískur ættbálkur sem nefndist [[Latínar]] lögðu smám saman undir sig stærra landsvæði um miðjan skagann í kringum borgina Róm. [[Rómaveldi]] lagði síðan undir sig allan skagann og eyjarnar og stóran hluta Evrópu, Mið-Austurlanda og Norður-Afríku næstu aldirnar. Rómaveldi kom á [[Rómarfriður|Rómarfriði]] og breiddi út [[Rómarréttur|Rómarrétt]], rómverskar hefðir, tækni, trúarbrögð, byggingarlist, myndlist og bókmenntir.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/hannibalswarmili00laze|url-access=registration |page=[https://archive.org/details/hannibalswarmili00laze/page/29 29] |quote=Italy homeland of the Romans. |title=Hannibal's War: A Military History of the Second Punic War |first=John Francis |last=Lazenby |date=4 February 1998 |publisher=University of Oklahoma Press |via=Internet Archive |isbn=978-0-8061-3004-0}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ItsTDAAAQBAJ&q=italy+metropole+roman+empire&pg=PA45 |title=Contours of the World Economy 1-2030 AD: Essays in Macro-Economic History |first=Angus |last=Maddison |date=20 September 2007 |publisher=OUP Oxford |via=Google Books |isbn=978-0-19-922721-1}}</ref> Rómaveldi klofnaði í [[Vestrómverska keisaradæmið]], þar sem latína var töluð, og [[Austrómverska keisaradæmið]], þar sem gríska var töluð. Vestrómverska keisaradæmið féll vegna innrása þjóða úr norðri á [[Þjóðflutningatímabilið|Þjóðflutningatímabilinu]] á [[Ármiðaldir|ármiðöldum]]. Á [[síðmiðaldir|síðmiðöldum]] blómstruðu borgríki um alla Ítalíu vegna fjármálastarfsemi, verslunar og sjóflutninga á Miðjarðarhafi.<ref name="auto">{{cite web |last=Sée |first=Henri |title=Modern Capitalism Its Origin and Evolution |url=http://www.efm.bris.ac.uk/het/see/ModernCapitalism.pdf |work=University of Rennes |publisher=Batoche Books |access-date=29 August 2013|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131007010542/http://www.efm.bris.ac.uk/het/see/ModernCapitalism.pdf |archive-date=7 October 2013}}</ref> Þessi litlu ríki auðguðust sem milliliðir í verslun við Asíu og nutu oft mikils frjálsræðis, þótt þau heyrðu að nafninu til undir stærri ríki.<ref name=natgeo>{{cite book |last1=Jepson |first1=Tim |title=National Geographic Traveler: Italy |date=2012 |publisher=National Geographic Books |url={{Google books|f2jihJ0bq4EC |page=PA28 |keywords=trade%20routes%20italy%20new world |text= |plainurl=yes}}|isbn=978-1-4262-0861-4}}</ref> [[Endurreisnin]] hófst á Ítalíu og breiddist þaðan til annarra hluta Evrópu. Á endurreisnartímanum fór áhugi vaxandi á [[húmanismi|húmanisma]], [[landafundatímabilið|landkönnun]], [[vísindabyltingin|raunvísindum]] og [[endurreisnarlist|myndlist]]. Á þeim tíma blómstraði ítölsk menning, en efnahagslegt mikilvægi svæðisins minnkaði þegar nýjar siglingaleiðir til Asíu voru uppgötvaðar.<ref name=bouchard>{{cite book |last1=Bouchard |first1=Norma |last2=Ferme |first2=Valerio |title=Italy and the Mediterranean: Words, Sounds, and Images of the Post-Cold War Era |date=2013 |publisher=Palgrave Macmillan |url={{Google books|_XwhAQAAQBAJ |page=PT30 |keywords=new%20world%20trade italy |text= |plainurl=yes}}|access-date=17 December 2015|isbn=978-1-137-34346-8}}</ref> [[Ítalíustríðin]] á 15. og 16. öld leiddu til þess að Ítalía skiptist í mörg örríki sem heyrðu undir erlendar konungsættir og nutu minna sjálfstæðis en áður. Í kjölfar [[franska byltingin|frönsku byltingarinnar]] og [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjaldanna]] í upphafi 19. aldar hófst barátta fyrir [[sameining Ítalíu|sameiningu Ítalíu]] í eitt [[þjóðríki]]. Eftir sjálfstæðisbaráttu var [[konungsríkið Ítalía]] formlega stofnað árið 1861.<ref>{{cite web |url=http://library.thinkquest.org/TQ0312582/unification.html |title=Unification of Italy |publisher=Library.thinkquest.org |date=4 April 2003 |access-date=19 November 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307050237/http://library.thinkquest.org/TQ0312582/unification.html |archive-date=7 March 2009}}</ref> Iðnvæðing Norður-Ítalíu hófst í stórum stíl eftir sameininguna og undir lok aldarinnar gerðist Ítalía [[nýlenduveldi Ítalíu|nýlenduveldi]].<ref name="allempires.com">{{cite web |url=http://www.allempires.com/article/index.php?q=italian_colonial |title=The Italian Colonial Empire |publisher=All Empires |access-date=17 June 2012 |quote=At its peak, just before WWII, the Italian Empire comprehended the territories of present time Italy, Albania, Rhodes, Dodecanese, Libya, Ethiopia, Eritrea, the majority of Somalia and the little concession of Tientsin in China |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224012449/http://www.allempires.com/article/index.php?q=italian_colonial |archive-date=24 February 2012}}</ref> Norður-Ítalía nútímavæddist hratt meðan Suður-Ítalía glímdi við fátækt og vanþróaðan landbúnað á stórjarðeignum. Á þessum tíma fluttust stórir hópar Ítala til Ameríku í leit að tækifærum.<ref>{{cite web |author=Jon Rynn |url=http://globalmakeover.com/sites/economicreconstruction.com/static/JonRynn/FirstChapterDissertation.pdf |title=WHAT IS A GREAT POWER? |access-date=15 March 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170428053310/http://globalmakeover.com/sites/economicreconstruction.com/static/JonRynn/FirstChapterDissertation.pdf |archive-date=28 April 2017 |website=economicreconstruction.com}}</ref> Ítalía var í liði með [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöld)|bandamönnum]] í [[fyrri heimsstyrjöld]], en vonbrigði með niðurstöður stríðsins og ótti við byltingu verkafólks leiddu til valdatöku [[ítalski fasistaflokkurinn|fasista]] árið 1922. Ítalía gerðist síðan bandamaður [[Þýskaland]]s [[nasismi|nasista]] og eitt af [[öxulveldin|öxulveldunum]] í [[síðari heimsstyrjöld]]. Eftir ósigur fasista og hernám Ítalíu var konungdæmið afnumið og [[lýðveldi]] stofnað. Eftir erfiðleika í kjölfar stríðsins hófst [[ítalska efnahagsundrið]] með miklum vexti iðnframleiðslu á 6. áratug 20. aldar.<ref name=qq>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/pdf/text.pdf |title=IMF Advanced Economies List. World Economic Outlook, April 2016, p. 148|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160421023851/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/pdf/text.pdf |archive-date=21 April 2016}}</ref> Ítalía er háþróað iðnríki sem er með [[Lönd eftir landsframleiðslu (nafnvirði)|9. stærsta hagkerfi heims að nafnvirði]], áttunda mesta [[þjóðarauður|þjóðarauð]] heims og þriðja stærsta [[gullforði|gullforða]] heims. Landið situr hátt á listum yfir lönd eftir lífslíkum, lífsgæðum,<ref name="economist.com">[https://www.economist.com/media/pdf/QUALITY_OF_LIFE.pdf The Economist Intelligence Unit's quality-of-life index] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120802135752/http://www.economist.com/media/pdf/QUALITY_OF_LIFE.pdf |date=2 August 2012 }}, Economist, 2005</ref> gæðum heilbrigðisþjónustu<ref>{{cite web |url=http://www.photius.com/rankings/healthranks.html |title=The World Health Organization's ranking of the world's health systems |publisher=Photius.com |access-date=7 September 2015}}</ref> og menntun. Landið er stórveldi í sínum heimshluta<ref>Gabriele Abbondanza, ''Italy as a Regional Power: the African Context from National Unification to the Present Day'' (Rome: Aracne, 2016)</ref><ref>"''[[Operation Alba]] may be considered one of the most important instances in which Italy has acted as a regional power, taking the lead in executing a technically and politically coherent and determined strategy.''" See Federiga Bindi, ''Italy and the European Union'' (Washington, D.C.: Brookings Institution Press, 2011), p. 171.</ref> og hefur mikil áhrif á heimsvísu<ref name="Canada Among Nations">{{cite book |title=Canada Among Nations, 2004: Setting Priorities Straight |date=17 January 2005 |publisher=McGill-Queen's Press – MQUP |isbn=978-0-7735-2836-9 |page=85 |url={{Google books|nTKBdY5HBeUC |page= |keywords=Canada%20Among%20Nations%2C%202004%3A%20Setting%20Priorities Straight |text= |plainurl=yes}}|access-date=13 June 2016}} ("''The United States is the sole world's superpower. France, Italy, Germany and the United Kingdom are great powers''")</ref><ref name="Milena Sterio">{{cite book |last1=Sterio |first1=Milena |title=The right to self-determination under international law : "selfistans", secession and the rule of the great powers |date=2013 |publisher=Routledge |location=Milton Park, Abingdon, Oxon |isbn=978-0-415-66818-7 |page=xii (preface) |url=https://books.google.com/books?id=-QuI6n_OVMYC&q=The%20Right%20to%20Self-determination%20Under%20International%20Law%3A%20%22selfistans%22%2C%20Secession%20and%20the%20Rule%20of%20the%20Great%20Powers |access-date=13 June 2016}} ("''The great powers are super-sovereign states: an exclusive club of the most powerful states economically, militarily, politically and strategically. These states include veto-wielding members of the United Nations Security Council (United States, United Kingdom, France, China, and Russia), as well as economic powerhouses such as Germany, Italy and Japan.''")</ref> í efnahagslegu, hernaðarlegu, menningarlegu og stjórnmálalegu tilliti. Ítalía er einn af stofnaðilum [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]] og fjölda annarra alþjóðastofnana, eins og [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]], [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalagsins]], [[OECD]], [[Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu]], [[Alþjóðaviðskiptastofnun]]inni, [[G7]] og [[G20]], [[Miðjarðarhafsbandalagið|Miðjarðarhafsbandalaginu]], [[Latínubandalagið|Latínubandalaginu]], [[Evrópuráðið|Evrópuráðinu]], [[Schengen-bandalagið|Schengen-bandalaginu]] og fleirum. Ítölsk vísindi og menning, tíska og listir, matargerð og íþróttir, lögfræði, fjármálastarfsemi og verslun, hafa lengi haft mikil áhrif um allan heim.<ref>{{cite web |url=http://www.crvp.org/book/Series04/IV-5/chapter_vi.htm |title=The essence of Italian culture and the challenge of the global age |author=Michael Barone |date=2 September 2010 |publisher=Council for Research in Values and philosophy |access-date=22 September 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120922063927/http://www.crvp.org/book/Series04/IV-5/chapter_vi.htm |archive-date=22 September 2012}}</ref> Ítalía er fimmta mest heimsótta ferðamannaland heims og á flesta staði á [[Heimsminjaskrá UNESCO]] (58). == Saga == {{aðalgrein|Saga Ítalíu}} Á Ítalíu hafa komið upp mörg [[menningarsamfélag|menningarsamfélög]] frá því í [[fornöld]] en hugmyndin um Ítalíu sem [[ríki]] varð þó ekki til fyrr en með [[sameining Ítalíu|sameiningu Ítalíu]] (''risorgimento'') um miðja [[19. öldin|19. öld]]. Þrátt fyrir það er alvanalegt, þegar talað er um sögu Ítalíu, að fjalla um hluti eins og sögu [[Stór-Grikkland]]s (''[[Magna Graecia]]''), sögu [[Rómaveldi]]s, [[miðaldir]], þegar [[Býsans]], [[Frankaveldi]] og fleiri tókust á um yfirráð á skaganum, sögu [[borgríki|borgríkjanna]] á Norður-Ítalíu og [[ítalska endurreisnin|ítölsku endurreisnina]]. ===Sameining Ítalíu === Nútímaríkið Ítalía varð til [[17. mars]] [[1861]] þegar meirihluti borgríkjanna á Ítalíuskaganum sameinaðist í eitt [[konungsríki]] undir stjórn [[konungur|konungs]] af [[Savoja-ættin]]ni, [[Viktor Emmanúel 2.|Viktors Emmanúels 2.]], eftir yfir þrjátíu ára baráttu. Fyrst um sinn stóðu [[Róm]] og nærliggjandi héruð utan við ríkið þar sem þau töldust hluti [[Páfaríkið|Páfaríkisins]] (''Patrimonium Petri'') en [[20. september]] [[1870]] var Rómaborg hertekin eftir stutt átök og gerð að [[höfuðborg]]. Afleiðing þessa varð sú að [[páfi]]nn neitaði að viðurkenna Ítalíu sem ríki fram að [[Lateransamningarnir|Lateransamningunum]] [[1929]]. === Fyrri heimsstyrjöld og fasisminn === Ítalía barðist með [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|bandamönnum]] gegn [[Þýskaland|Þjóðverjum]] og [[Austurríki]]smönnum í [[fyrri heimsstyrjöldin]]ni. Samkvæmt [[Versalasamningurinn|Versalasamningnum]] fengu Ítalir þó ekki landsvæðið [[Fiume]] (''Rijeka''), sem tilheyrir [[Króatía|Króatíu]] í dag, sem þeir gerðu tilkall til. Vonbrigði og erfiðleikar millistríðsáranna, auk ótta við mögulega [[bylting]]u [[bolsévismi|bolsévika]], leiddu til fæðingar [[fasismi|fasismans]] og valdatöku [[Benito Mussolini]]s eftir [[Rómargangan|Rómargönguna]] [[1922]]. Mussolini varð [[einræði]]sherra [[1925]] og ríkti sem slíkur til [[1943]]. Á tímum fasismans stundaði Ítalía árásargjarna [[heimsvaldastefna|heimsvaldastefnu]] gagnvart [[Albanía|Albaníu]], [[Líbýa|Líbýu]], [[Eþíópía|Eþíópíu]] og [[Sómalía|Sómalíu]] og studdi [[falangistar|falangista]] í [[Spænska borgarastyrjöldin|Spænsku borgarastyrjöldinni]]. Ítalía gerði bandalag við [[Þýskaland]] [[Adolf Hitler|Hitlers]] ([[Stálbandalagið]]) og varð eitt af [[Öxulveldin|Öxulveldunum]] í [[síðari heimsstyrjöldin]]ni. Eftir fullnaðarsigur [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamanna]] í styrjöldinni var ný [[stjórnarskrá]] samin og lýst yfir stofnun [[lýðveldi]]s árið [[1948]]. === Lýðveldisstofnunin === Margir [[stjórnmál]]amenn sem höfðu haft embætti í fasistastjórinni gengu í endurnýjun lífdaga í nýstofnuðum miðjuflokki, [[Kristilegi demókrataflokkurinn (Ítalía)|Kristilega demókrataflokknum]] sem fór síðan óslitið með völd til [[1993]]. Ítalía varð félagi í [[NATO]] árið [[1949]] og gerðist aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]] [[1955]]. Mikill vöxtur var í [[efnahagslíf]]inu frá [[1958]] til [[1963]] og Ítalía var ekki lengur með fátækustu þjóðum [[Evrópa|Evrópu]] (''[[Ítalska efnahagsundrið]]''). Á [[1971-1980|8. áratugnum]] bar mikið á misskiptingu auðs og [[hryðjuverk]]um af hálfu [[vinstristefna|vinstri-]] og [[hægristefna|hægrisinnaðra]] öfgahópa (''[[Blýárin]]''). Einnig bar mikið á misvægi milli Suður-Ítalíu, þar sem efnahagslífið var bundið við [[landbúnaður|landbúnað]], stöðnun ríkti og [[skipulögð glæpastarfsemi]] blómstraði, og hinnar iðnvæddu og ríku Norður-Ítalíu, þar sem efnahagslífið byggði á [[framleiðsluiðnaður|framleiðsluiðnaði]]. === „Annað lýðveldið“ === Árið [[1992]]<nowiki/>–<nowiki/>[[1993|93]] fór fram víðtæk rannsókn á [[spilling]]u í ítölskum stjórnmálum (''[[Mani pulite]]'') sem batt endi á valdatíma Kristilegra demókrata. Þetta gerðist á sama tíma og Ítalir tókust á við efnahagslegar og stjórnarfarslegar umbætur sem voru undanfari þátttöku í [[Efnahags- og myntbandalag Evrópu|Efnahags- og myntbandalagi Evrópu]]. Spillingarrannsóknin skapaði stjórnmálakreppu sem ruddi brautina fyrir stjórnmálaferil fyrrverandi [[forsætisráðherra Ítalíu]], [[Silvio Berlusconi|Silvios Berlusconis]], og myndun nokkurs konar „[[tvíflokkakerfi]]s“ þar sem tvö stór kosningabandalög, hvort um sig myndað úr einum stórum miðjuflokki og smærri flokkum á vinstri og hægri væng stjórnmálanna, takast á í kosningum. == Landfræði == [[Mynd:Etna eruption seen from the International Space Station.jpg|thumb|right|Mynd tekin úr [[alþjóðlega geimstöðin|alþjóðlegu geimstöðinni]] af eldgosi í Etnu árið [[2002]].]] Ítalía er að stærstum hluta langur [[skagi]] ([[Appennínaskagi]]) sem gengur langt út í [[Miðjarðarhaf]]ið, auk tveggja stórra [[eyja]]; [[Sikiley]]jar og [[Sardinía|Sardiníu]]. Skaginn og eyjarnar afmarka hafsvæði eins og [[Adríahaf]] austan við skagann, [[Jónahaf]] í suðaustri, [[Tyrrenahaf]] í vestri og [[Lígúríuhaf]] í norðvestri. Norðurlandamæri Ítalíu eru í [[Alpafjöll]]unum, en frá þeim liggja [[Appennínafjöll]]in eftir endilöngum skaganum. Hæsti tindur Ítalíu er [[Mont Blanc]] (4.810 [[metri|m]]) en hæsti tindur Appennínafjallanna er [[Gran Sasso]] (2.912 m). [[Ítölsku vötnin]] eru stór stöðuvötn við rætur Alpana sem ísaldarjökullinn skapaði. Stærsta samfellda undirlendi Ítalíu er [[Pódalur]]inn þar sem áin [[Pó]] rennur ásamt [[þverá]]m sínum úr Alpafjöllunum, Appennínafjöllunum og [[Dólómítarnir|Dólómítunum]] 652 [[kílómetri|km]] leið út í Adríahaf. Önnur þekkt fljót á Ítalíu eru [[Arnó]], [[Adige]] og [[Tíberfljót]]. Á Ítalíu eru nokkur virkustu [[eldfjall|eldfjöll]] [[Evrópa|Evrópu]] eins og [[Etna]], [[Vesúvíus]] og [[Strombólí]]. [[Jarðskjálfti|Jarðskjálftar]] eru ekki óalgengir og þó nokkur [[jarðhiti]] er á mörgum stöðum. [[Þjóðgarðar á Ítalíu]] eru 25 talsins. ===Dýralíf=== Á Ítalíu finnast yfir 100 tegundir spendýra (þar með talin sjávarspendýr). Af einlendum tegundum eru tvær tegundir snjáldurmúsa (Soricidae), ein tegund leðurblaka (Chiroptera) og ein tegund stúfmúsa (Arvicolinae, e. vole). [[Korsíkukrónhjörtur]] (Cervus elaphus corsicanus) finnst á Sardiníu, Í [[Appennínafjöll]]um finnast villisvín (Sus scrofa) og fjallagemsan (Rupicapra pyrenaica ornata), í ítölsku Ölpunum finnst [[alpasteingeit]] í allt að 4.600 metra hæð. Rándýr eru meðal annars [[gaupa]] (lynx lynx), [[úlfur]] (canis lupus) og [[skógarbjörn]] (ursus arctos). Yfir 500 fuglar verpa á Ítalíu eða eru flækingar. Storkar, spætur, finkur og gaukar eru meðal algengra tegunda. rósastari (Sturnus roseus) er algengur á ökrum. Ránfuglar eins og gammar og ernir eru á staðbundnu svæði í landinu: T.d. [[Bonelli-örninn]] (aquila fasciata) og [[egypskur hrægammur]] (neophron percnopterus). <ref>[https://www.visindavefur.is/svar.php?id=58975 Getið þið sagt mér hvernig dýralíf á Ítalíu er?]Vísindavefurinn, skoðað 1. mars, 2021</ref> == Stjórnmál == [[Mynd:Parlament_italien.JPG|thumb|right|Ítalska þinghúsið, [[Montecitorio]], í [[Róm]].]] [[Mynd:8125 - Roma - Piazza Colonna - Foto Giovanni Dall'Orto, 29-Mar-2008.jpg|thumb|right|[[Palazzo Chigi]] er stjórnarhöllin í [[Róm]].]] Ítalía er [[lýðveldi]] með [[fulltrúalýðræði]] og [[þingræði]] eftir að ákveðið var að leggja [[konungur Ítalíu|ítalska konungdæmið]] niður í [[þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]] [[2. júní]] [[1946]]. [[Stjórnarskrá Ítalíu]] sem kveður á um stjórnskipan lýðveldisins gekk í gildi [[1. janúar]] [[1948]]. [[Forseti Ítalíu]] er [[þjóðhöfðingi]] landsins og er kjörinn af sameinuðu þingi til sjö ára í senn. Forsetinn má ekki sitja lengur en eitt kjörtímabil og ekki verða forseti í annað sinn. Forsetinn er einingartákn þjóðarinnar og á að tryggja að stjórnarskrá sé fylgt þegar hann undirritar lög frá þinginu. Forsetanum ber einnig að bera undir þingið lagafrumvörp sem fengið hafa tiltekinn fjölda undirskrifta almennings, en með þeim hætti geta almennir borgarar knúið fram að lagafrumvörp séu tekin fyrir á þinginu. [[Ítalska þingið]] skiptist í tvær deildir: fulltrúadeild, þar sem 630 fulltrúar sitja og öldungadeild þar sem sitja 315 kjörnir fulltrúar auk öldungadeildarþingmanna sem skipaðir eru ævilangt. Kjördæmin eru 26 talsins, og skipting þeirra er nokkurn veginn eftir héruðum. [[Langbarðaland]] greinist þó í þrjú kjördæmi, [[Piemonte]], [[Venetó]] og [[Latíum]] og [[Kampanía]] og [[Sikiley]] skiptast í tvö. Þessi héruð kjósa 618 þingmenn til fulltrúadeildarinnar, 12 þingmenn til viðbótar kjósa ítalskir ríkisborgarar sem búa erlendis. Til öldungadeildarinnar er kosið eftir sambærilegum kjördæmum, þar sem sitja 315 kjörnir fulltrúar þar af sex fyrir ítalska ríkisborgara sem búa erlendis. Auk þeirra sitja öldungadeildarþingmenn sem forsetinn skipar til lífstíðar og geta þeir verið fimm talsins auk fyrrum forseta lýðveldisins. Hvert löggjafarþing getur setið hámark fimm ár en eftir það er boðað til þingkosninga. [[Ríkisstjórn Ítalíu]] fer með [[framkvæmdavald]]ið og skiptist í þrennt: [[forsætisráðherra Ítalíu]], ráðherra og ríkisstjórnina sjálfa sem er fundur eða ráð fyrrnefndra stofnana. [[Dómsvald]]ið er á mörgum dómstigum en æðst þeirra er [[stjórnlagadómstóll Ítalíu]] sem dæmir um það hvort lög standist stjórnarskrána. Æðstaráð dómsvaldsins er æðsta vald í málefnum dómsvaldsins og sér um skipan dómara. Ráðið skipa að 1/3 dómarar sem þingið tilnefnir, en að 2/3 dómarar stofnanir dómsvaldsins kjósa. Þannig er reynt að tryggja sem mest sjálfstæði dómsvaldsins, bæði gagnvart framkvæmdavaldinu og löggjafarvaldinu. === Stjórnsýslueiningar === {{aðalgrein|Héruð Ítalíu}} [[Mynd:It-map-is.png|thumb|right|Kort af Ítalíu]] Ítalía skiptist í tuttugu héruð (''regioni'') sem hvert hefur sinn [[höfuðstaður|höfuðstað]]. Fimm héraðanna ([[Ágústudalur]], [[Fríúlí]], [[Sardinía]], [[Sikiley]] og [[Trentínó-Suður-Týról]]) hafa takmarkaða sjálfsstjórn sökum menningarlegrar sérstöðu. Héruðin skiptast í nokkrar [[ítalskar sýslur|sýslur]] (''province'') sem aftur skiptast í mörg [[ítölsk sveitarfélög|sveitarfélög]] (''comuni'') sem eru 7.904 talsins.<ref name="tuttitalia">{{cite news|title=Regioni italiane|url=https://www.tuttitalia.it/regioni/|access-date=30 April 2022|language=it}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ Héruð Ítalíu |- ! Hérað !! Nafn á ítölsku !! Höfuðstaður |- | [[Mynd:Flag of Abruzzo.svg|20px]] [[Abruzzo]] || ''Abruzzo'' || [[L'Aquila]] |- | [[Mynd:Flag of Apulia.svg|20px]] [[Apúlía]] || ''Puglia'' || [[Bari]] |- | [[Mynd:Flag of Valle d'Aosta.svg|20px]] [[Ágústudalur]] || ''Valle d'Aosta'' || [[Ágústa (borg)|Ágústa]] |- | [[Mynd:Flag of Basilicata.svg|20px]] [[Basilíkata]] || ''Basilicata'' || [[Potenza]] |- | [[Mynd:Flag of Emilia-Romagna.svg|20px]] [[Emilía-Rómanja]] || ''Emilia-Romagna'' || [[Bologna]] |- | [[Mynd:Flag of Friuli-Venezia Giulia.svg|20px]] [[Fríúlí]] || ''Friuli-Venezia Giulia'' || [[Tríeste]] |- | [[Mynd:Flag of Calabria.svg|20px]] [[Kalabría]] || ''Calabria'' || [[Catanzaro]] |- | [[Mynd:Flag of Campania.svg|20px]] [[Kampanía]] || ''Campania'' || [[Napólí]] |- | [[Mynd:Flag of Lombardy.svg|20px]] [[Langbarðaland]] || ''Lombardia'' || [[Mílanó]] |- | [[Mynd:Lazio Flag.svg|20px]] [[Latíum]] || ''Lazio'' || [[Róm]] |- | [[Mynd:Flag of Liguria.svg|20px]] [[Lígúría]] || ''Liguria'' || [[Genúa]] |- | [[Mynd:Flag of Marche.svg|20px]] [[Marke]] || ''Marche'' || [[Ancona]] |- | [[Mynd:Flag of Molise.svg|20px]] [[Mólíse]] || ''Molise'' || [[Campobasso]] |- | [[Mynd:Flag of Piedmont.svg|20px]] [[Piemonte]] || ''Piemonte'' || [[Tórínó]] |- | [[Mynd:Flag of Sardinia.svg|20px]] [[Sardinía]] || ''Sardegna'' || [[Cagliari]] |- | [[Mynd:Flag of Sicily.svg|20px]] [[Sikiley]] || ''Sicilia'' || [[Palermo]] |- | [[Mynd:Flag of Tuscany.svg|20px]] [[Toskana]] || ''Toscana'' || [[Flórens]] |- | [[Mynd:Flag of Trentino-South Tyrol.svg|20px]] [[Trentínó-Suður-Týról]] || ''Trentino-Alto Adige'' || [[Trento]] |- | [[Mynd:Flag of Umbria.svg|20px]] [[Úmbría]] || ''Umbria'' || [[Perugia]] |- | [[Mynd:Flag of Veneto.svg|20px]] [[Venetó]] || ''Veneto'' || [[Feneyjar]] |} == Efnahagslíf == [[Mynd:Palazzo mezzanotte Milan Stock Exchange.jpg|thumb|right|Kauphöllin í Mílanó.]] [[Mynd:20110722 Venice Santa Maria della Salute 4459.jpg|thumb|right|Ferðamenn í Feneyjum.]] Ítalía er eitt af [[sjö helstu iðnríki heims|sjö helstu iðnríkjum heims]] og [[Lönd eftir landsframleiðslu (nafnvirði)|níunda stærsta hagkerfi heims]] á eftir [[BNA|Bandaríkjunum]], [[Alþýðulýðveldið Kína|Kína]], [[Japan]], [[Þýskaland]]i, [[Indland]]i, [[Bretland]]i, [[Frakkland]]i og [[Kanada]]. Samkvæmt [[Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu]] er Ítalía sjötti stærsti útflytjandi heims á framleiðsluvörum. Langstærstur hluti fyrirtækja á Ítalíu eru lítil eða mjög lítil fyrirtæki. Ítölsk stórfyrirtæki eru yfirleitt í eigu fjölskyldna stofnendanna eða erlendra fjárfesta. Hugmyndin um [[almenningshlutafélag]] í dreifðri eign hefur ekki notið fylgis á Ítalíu og ítalskir sparifjáreigendur þykja yfirleitt íhaldssamir. Sterk skil eru á milli Norður- og Suður-Ítalíu hvað efnahagslíf varðar. Mestöll [[iðnvæðing]] á Ítalíu frá því á 19. öld fór fram í norðurhlutanum og þar eru langflest framleiðslufyrirtækin með starfsemi sína. [[Mílanó]] er þannig réttnefnd efnahagsleg höfuðborg Ítalíu og þar er [[ítalska verðbréfaþingið]]. Efnahagslíf suðurhlutans byggðist aftur á móti á [[landbúnaður|landbúnaði]] og þar er enn í dag meira [[atvinnuleysi]] og vanþróaðra efnahagslíf þrátt fyrir margar tilraunir til að efla atvinnulíf með ýmsum aðgerðum, meðal annars með ríkisreknum iðnfyrirtækjum. Skilin á milli hins ríka norðurhluta og vanþróaða suðurhluta hafa þó haft tilhneigingu til þess að færast suður á bóginn með árunum. Auk framleiðsluiðnaðar er [[ferðaþjónusta]] mikilvæg atvinnugrein á Ítalíu sem er í fjórða sæti (á eftir [[Frakkland]]i, [[Spánn|Spáni]] og [[BNA|Bandaríkjunum]]) hvað varðar fjölda heimsókna erlendra ferðamanna á ári (yfir 39 milljónir). Ítalía flytur inn langstærstan hluta alls [[hráefni]]s og 75% þeirrar [[orka|orku]] sem nýtt eru í landinu. Frá upphafi [[1991-2000|10. áratugar]] [[20. öldin|20. aldar]] hefur ítalska ríkið reynt að halda jafnvægi í ríkisfjármálum í tengslum við aðildina að [[Evrópubandalagið|Evrópubandalaginu]] og með því hefur tekist að halda [[verðbólga|verðbólgu]] og [[vextir|vöxtum]] niðri. Ítalíu tókst þannig að uppfylla öll skilyrðin fyrir aðild að [[myntbandalag Evrópu|myntbandalagi Evrópu]] og tók upp [[evra|evru]] í stað [[ítölsk líra|lírunnar]] árið [[1999]]. Ýmis vandamál plaga þó ríkisfjármálin, svo sem mikil og landlæg [[skattsvik]] og skuldir ríkisins sem námu 107,4% af [[landsframleiðsla|landsframleiðslu]] árið [[2006]]. == Íbúar == Íbúar Ítalíu eru um 60 milljónir og landið er það þriðja fjölmennasta innan Evrópusambandsins, á eftir Þýskalandi og Frakklandi. Íbúar á ferkílómetra eru 196,17, sem er yfir meðaltali Evrópusambandsins.<ref>{{Cite web|url=https://europa.eu/european-union/about-eu/figures/living_it|title=Superficie e popolazione dati Eurostat|access-date=28. janúar 2021}}</ref> Dreifing íbúa er mjög ójöfn. Þéttbýlustu svæðin eru í [[Pódalur|Pódalnum]] (þar sem um helmingur mannfjöldans býr) og á stórborgarsvæðum í kringum [[Róm]] og [[Napólí]]. Stór svæði í [[Alpafjöll]]um, í hálendi í [[Appennínafjöll]]um, á hásléttum [[Basilíkata]] og eyjunum [[Sardinía|Sardiníu]] og [[Sikiley]], eru mjög dreifbýl eða óbyggð. Seint á 19. öld og í byrjun 20. aldar fluttist fólk í stórum stíl frá Ítalíu til annarra landa, sérstaklega til [[Ameríka|Ameríku]] ([[Bandaríkin|Bandaríkjanna]], [[Brasilía|Brasilíu]], [[Argentína|Argentínu]] og [[Úrúgvæ]]) og Mið- og Norður-Evrópu (sérstaklega til [[Þýskaland]]s). Áætlað er að 750.000 manns hafi flust þaðan árlega frá 1898 til 1914.<ref>{{cite web |url=http://library.thinkquest.org/26786/en/articles/view.php3?arKey=4&paKey=7&loKey=0&evKey=&toKey=&torKey=&tolKey= |title=Causes of the Italian mass emigration |publisher=ThinkQuest Library |date=15 August 1999 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090701010600/http://library.thinkquest.org/26786/en/articles/view.php3?arKey=4&paKey=7&loKey=0&evKey=&toKey=&torKey=&tolKey= |archive-date=1 July 2009 |access-date=11 August 2014}}</ref> Talið er að um 60 milljónir manna af ítölskum uppruna búi utan Ítalíu, en um 4,2 milljónir með ítalskan ríkisborgararétt búa erlendis.<ref>{{cite web|url=https://www.famigliacristiana.it/articolo/l-italia-ricomincia-ad-emigrare.aspx|title=Migrantes: gli italiani se ne vanno|access-date=3. júlí 2013}}</ref> Á 20. öld urðu síðan miklir fólksflutningar innanlands frá suðri til norðurs. Þetta stafaði af hröðum vexti iðnaðar á Norður-Ítalíu á tímum [[ítalska efnahagsundrið|ítalska efnahagsundursins]] eftir miðja 20. öld. Til 1970 var fæðingartíðni fremur há á Ítalíu, en hnignaði hratt eftir það og er nú aðeins 1,34 barn að meðaltali á hverja konu. Þjóðin hefur elst hratt síðustu áratugi. Lífslíkur eru 85,1 ár hjá konum og 80,6 ár hjá körlum. Árið 2010 voru einn af fimm Ítölum yfir 65 ára aldri og miðaldur var 46,5 ár, sem gerir Ítala að fimmtu elstu þjóð heims.<ref>{{cite web |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-SF-08-072/EN/KS-SF-08-072-EN.PDF |title=Ageing characterises the demographic perspectives of the European societies – Issue number 72/2008 |author=EUROSTAT |access-date=28 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090102184227/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-SF-08-072/EN/KS-SF-08-072-EN.PDF |archive-date=2 January 2009 |author-link=EUROSTAT}}</ref> Fólksfjöldi og fæðingartíðni á Ítalíu væru enn lægri en raunin er ef ekki væri fyrir innflytjendur. Aðflutningur fólks erlendis frá hefur farið vaxandi frá 10. áratug 20. aldar. Í lok árs 2020 voru íbúar af erlendum uppruna rúmlega 5 milljónir, eða 8,46% íbúa.<ref>{{cite web|url=http://dati.istat.it/|title=Cittadini Stranieri. Popolazione residente e bilancio demografico al 31 dicembre 2020 (dati provvisori)|access-date=30-7-2021}}</ref> Stærstu hóparnir koma frá [[Rúmenía|Rúmeníu]] (1,1 milljón), [[Albanía|Albaníu]] (um 400 þúsund) og [[Marokkó]] (um 400 þúsund).<ref name=RapISTAT17>{{cite web|url=http://dati.istat.it/|title=Stranieri residenti al 31 dicembre|access-date=30-7-2021}}</ref> Að auki búa um 400.000 erlendir ríkisborgarar í landinu tímabundið, samkvæmt skýrslu frá 2015.<ref>{{cite web|url=http://www.repubblica.it/solidarieta/immigrazione/2015/12/02/news/rapporto_ismu-128656311|title=Immigrati, c'è un popolo di invisibili in Italia e sono più di 400 mila|access-date=23. júní 2016|website=la Repubblica}}</ref> === Tungumál === [[File:Linguistic map of Italy.png|thumb|right|Kort sem sýnir staðbundin tungumál á Ítalíu og Korsíku.]] Opinbert tungumál Ítalíu er [[ítalska]], eins og kemur fram í lögum nr. 482/1999<ref name="lang">{{cite web |title=Legge 15 Dicembre 1999, n. 482 "Norme in materia di tutela delle minoranze linguistiche storiche" pubblicata nella Gazzetta Ufficiale n. 297 del 20 dicembre 1999 |url=http://www.camera.it/parlam/leggi/99482l.htm |publisher=[[Ítalska þingið]] |access-date=2. desember 2014|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150512051856/http://www.camera.it/parlam/leggi/99482l.htm |archive-date=12 May 2015}}</ref> og stöðulögum Trentínó-Suður-Týról,<ref>Statuto Speciale per il Trentino-Alto Adige, Art. 99</ref> sem eru hluti af [[stjórnskipunarréttur|stjórnskipunarrétti]] í landinu. Um allan heim er talið að 64 milljónir eigi ítölsku að móðurmáli<ref>[https://www.ethnologue.com/language/ita Italian language] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150730230004/http://www.ethnologue.com/language/ita |date=30 July 2015 }} Ethnologue.com</ref><ref name="europa2006">{{cite web |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_sum_en.pdf |title=Eurobarometer – Europeans and their languages |format=485&nbsp;KB |date=February 2006|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430202903/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_sum_en.pdf |archive-date=30 April 2011}}</ref><ref>[[Nationalencyklopedin]] "Världens 100 största språk 2007" The World's 100 Largest Languages in 2007</ref> og 21 milljón í viðbót talar ítölsku sem annað mál.<ref name="Italian language">[http://www2.le.ac.uk/departments/modern-languages/lal/languages%20at%20lal/italian Italian language] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502004444/http://www2.le.ac.uk/departments/modern-languages/lal/languages%20at%20lal/italian |date=2 May 2014 }} University of Leicester</ref> Ítalska er oft töluð með staðbundnum framburði, sem er ekki það sama og [[ítalskar mállýskur]] eða minnihlutamál.<ref>{{cite web |url=http://www.unesco.org/languages-atlas/index.php |title=UNESCO Atlas of the World's Languages in danger |website=www.unesco.org |language=en|access-date=2 January 2018|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161218184822/http://www.unesco.org/languages-atlas/index.php |archive-date=18 December 2016}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/297241/Italian-language |title=Italian language |work=Encyclopædia Britannica |date=3 November 2008 |access-date=19 November 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091129081859/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/297241/Italian-language |archive-date=29 November 2009}}</ref> Með stofnun skólakerfis á landsvísu dró úr breytileika tungumála sem töluð eru í landinu á 20. öld. Stöðlun ítölskunnar jókst enn frekar á 6. og 7. áratugnum þegar ríkis[[fjölmiðill|fjölmiðlar]] tóku upp staðlaðan framburð. Söguleg [[minnihlutamál]] sem eru formlega viðurkennd eru [[albanska]], [[katalónska]], [[þýska]], [[gríska]], [[slóvenska]], [[króatíska]], [[franska]], [[próvensalska]], [[fríúlíska]], [[ladínska]], [[okkitíska]] og [[sardiníska]].<ref name="lang" /> Fjögur þessara mála eru auk þess opinber mál, til hliðar við ítölsku, í tilteknum héruðum: franska í [[Ágústudalur|Ágústudal]],<ref>L.cost. 26 febbraio 1948, n. 4, Statuto speciale per la Valle d'Aosta</ref> þýska í [[Suður-Týról]], ladínska í sumum hlutum sömu héraða og hluta [[Trentínó]],<ref>L.cost. 26 febbraio 1948, n. 5, Statuto speciale per il Trentino-Alto Adige</ref> og slóvenska í [[Tríeste]], [[Gorizia]] og [[Údíne]].<ref>L. cost. 31 gennaio 1963, n. 1, Statuto speciale della Regione Friuli Venezia Giulia</ref> Mörg önnur tungumál eru töluð í landinu en njóta ekki formlegrar viðurkenningar.<ref>Maurizio Tani, ''Hvaða tungumál tala Ítalir?'', ''Málfríður. Tímaritið samtaka tungumálakennara á Íslandi'', 2 (2012), bls. 16-18 og http://malfridur.ismennt.is/vor2012/vol-28-01-16-18_mt.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304220825/http://malfridur.ismennt.is/vor2012/vol-28-01-16-18_mt.htm |date=2016-03-04 }}</ref> Líkt og Frakkland hefur Ítalía undirritað [[Evrópusáttmáli um svæðisbundin tungumál og tungumál minnihlutahópa|Evrópusáttmála um svæðisbundin tungumál og tungumál minnihlutahópa]], en ekki fullgilt hann.<ref>{{cite web |url=https://rm.coe.int/European-centre-for-minority-issues-vol-1-/1680737191 |title=Ready for Ratification |publisher=European Centre for Minority Issues|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180103133317/https://rm.coe.int/European-centre-for-minority-issues-vol-1-/1680737191 |archive-date=3. janúar 2018}}</ref> Vegna aðflutnings fólks frá öðrum löndum eru stórir hópar búsettir á Ítalíu sem eiga sér önnur móðurmál en ítölsku eða staðbundnu málin. Samkvæmt [[Tölfræðistofnun Ítalíu]] er [[rúmenska]] algengasta móðurmálið meðal fólks af erlendum uppruna á Ítalíu: Nær 800.000 manns tala rúmensku sem fyrsta mál (21,9% af erlendum íbúum 6 ára og eldri). Önnur algeng fyrstu mál eru [[arabíska]] (töluð af um 475.000 manns eða 13,1% af erlendum íbúum), [[albanska]] (380.000 íbúar) og [[spænska]] (255.000 íbúar).<ref>{{cite web |url=http://www.istat.it/en/archive/129304 |title=Linguistic diversity among foreign citizens in Italy |publisher=[[Tölfræðistofnun Ítalíu]] |access-date=27. júlí 2014|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730134706/http://www.istat.it/en/archive/129304 |archive-date=30. júlí 2014 |date=24. júlí 2014}}</ref> === Trúarbrögð === [[Mynd:Tempio_Israelitico.JPG|thumb|right|[[Samkomuhúsið mikla í Flórens]] var reist um miðja 19. öld.]] Árið 2017 sögðust 74,4% Ítala aðhyllast [[rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska trú]].<ref>{{Cite news |url=http://www.acli.it/wp-content/uploads/2017/11/Cattolici-e-politica-analisi-Ipsos-novembre-2017.pdf |title=I cattolici tra presenza nel sociale e nuove domande alla politica – novembre 2017 |publisher=Ipsos MORI |date=17 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180124122738/http://www.acli.it/wp-content/uploads/2017/11/Cattolici-e-politica-analisi-Ipsos-novembre-2017.pdf|archive-date=24 January 2018}}</ref> Árið 1985 var hætt að skilgreina kaþólska trú sem [[ríkistrú]] á Ítalíu.<ref>{{cite news |title=Catholicism No Longer Italy's State Religion |url=http://articles.sun-sentinel.com/1985-06-04/news/8501220260_1_italian-state-new-agreement-church |access-date=7 September 2013 |newspaper=[[Sun Sentinel]] |date=4 June 1985 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020143004/http://articles.sun-sentinel.com/1985-06-04/news/8501220260_1_italian-state-new-agreement-church |archive-date=20 October 2013}}</ref> Ítalar eru fimmta fjölmennasta kaþólska þjóð heims og fjölmennasta kaþólska þjóð Evrópu.<ref>{{cite web|title=The Global Catholic Population|url=https://www.pewforum.org/2013/02/13/the-global-catholic-population/|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|date=13 February 2013 }}</ref> [[Páfastóll]], biskupsdæmi Rómar, er stjórnsýslumiðstöð [[Kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunnar]]. Það er viðurkennt af öðrum ríkjum sem [[fullveldi|fullvalda]] aðili að alþjóðarétti og þjóðhöfðingi þess er [[páfi]]nn, sem auk þess er [[biskup Rómar]].<ref>{{cite web |url=http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/europe/holy-see/ |title=Archived copy |access-date=5 February 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101231084624/http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/europe/holy-see/ |archive-date=31 December 2010}}</ref> [[Vatíkanið]] er borgríki innan landamæra Ítalíu, en Páfadómur eða Páfastóll vísar til stjórnsýsluumdæmis páfa.<ref>{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-is-the-difference-between-vatican-city-and-the-holy-see.html|title = What is the Difference Between the Vatican City and the Holy See?|date = 5 January 2021}}</ref> Vatíkanið var stofnað árið 1929 þegar samningar náðust milli Ítalíu og páfa. Árið 2011 var talið að aðrir kristnir söfnuðir á Ítalíu teldu 1,5 milljón í rétttrúnaðarkirkjunni (2,5% íbúa<ref>{{cite book |last1=Leustean |first1=Lucian N. |title=Eastern Christianity and Politics in the Twenty-First Century |date=2014 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-68490-3 |page=723}}</ref>), 500.000 í [[hvítasunnukirkja|hvítasunnukirkjum]] og [[evangelísk kirkja|evangelískum kirkjum]] (þar af 400.000 meðlimir í samtökunum [[Assemblies of God]]), 251.192 [[vottar Jehóva]],<ref>2017 Ársskýrsla Votta Jehóva</ref> 30.000 [[valdensar]],<ref>{{cite web |url=http://www.chiesavaldese.org/pages/storia/dove_viviamo.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20060211233818/http://www.chiesavaldese.org/pages/storia/dove_viviamo.php |url-status=dead |archive-date=11 February 2006 |title=Chiesa Evangelica Valdese – Unione delle chiese Metodiste e Valdesi (Waldensian Evangelical Church – Union of Waldensian and Methodist churches) |language=it |publisher=Chiesa Evangelica Valdese – Unione delle chiese Metodiste e Valdesi (Waldensian Evangelical Church – Union of Waldensian and Methodist churches) |access-date=30 May 2011}}</ref> 25.000 [[sjöunda dags aðventistar]], 26.925 í [[Kirkja Jesú Krists hinna síðari daga heilögu|kirkju hinna síðari daga heilögu]], 15.000 [[baptistar]] (auk 5.000 fríbaptista), 7.000 [[lúterstrú]]ar og 4.000 [[meþódistar]].<ref>{{cite web |url=http://www.oikoumene.org/en/member-churches/regions/europe/italy/evangelical-methodist-church-in-italy.html |title=World Council of Churches – Evangelical Methodist Church in Italy |publisher=World Council of Churches |access-date=30 October 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080709033652/http://www.oikoumene.org/en/member-churches/regions/europe/italy/evangelical-methodist-church-in-italy.html |archive-date=9 July 2008}}</ref> Ein af elstu minnihlutatrúarbrögðum Ítalíu er [[gyðingdómur]]. [[Ítalskir gyðingar]] hafa búið í landinu frá dögum [[Rómaveldi]]s. Ítalía hefur í gegnum tíðina oft tekið við gyðingum sem voru hraktir frá öðrum löndum, sérstaklega Spáni. Um 20% ítalskra gyðinga týndu lífinu í [[Helförin]]ni.<ref name=isbn0553343025>{{cite book |author=Dawidowicz, Lucy S. |title=The war against the Jews, 1933–1945 |url=https://archive.org/details/waragainstjews00lucy |publisher=Bantam Books |location=New York |year=1986 |isbn=978-0-553-34302-1}} p. 403</ref> Vegna þessa og brottflutnings eftir síðari heimsstyrjöld eru gyðingar á Ítalíu nú aðeins um 28.400.<ref>{{cite web |title=The Jewish Community of Italy (Unione delle Comunita Ebraiche Italiane) |url=http://www.eurojewcong.org/communities/italy.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130313095857/http://www.eurojewcong.org/communities/italy.html|url-status=dead|archive-date=13 March 2013 |publisher=The European Jewish Congress |access-date=25 August 2014}}</ref> Mikill aðflutningur fólks á síðustu tveimur áratugum hefur leitt til aukningar í trúfélögum sem ekki eru kristin. Á Ítalíu búa 120.000 [[hindúatrú|hindúar]] frá Suður-Asíu,<ref>{{cite web|url=https://eurispes.eu/news/eurispes-risultati-del-primo-rapporto-di-ricerca-su-linduismo-in-italia/|title=Eurispes, risultati del primo Rapporto di ricerca su "L'Induismo in Italia"|access-date=31 December 2021|language=it}}</ref> 70.000 [[síkar]] með 22 síkahof um allt land.<ref>{{cite web |url=https://www.nriinternet.com/EUROPE/ITALY/2004/111604Gurdwara.htm |title=NRI Sikhs in Italy |publisher=Nriinternet.com |date=15 November 2004 |access-date=30 October 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110207031755/http://nriinternet.com/EUROPE/ITALY/2004/111604Gurdwara.htm |archive-date=7 February 2011}}</ref> Til að standa vörð um trúfrelsi veitir ítalska ríkið 0,8% af tekjuskatti til viðurkenndra trúfélaga. Á skattframtalinu er hægt að velja að framlagið renni til kristinna trúfélaga, gyðinga, búddista og hindúa. Íslam stendur utan við þetta þar sem ekkert trúfélag múslima hefur gert samkomulag við ítalska ríkið.<ref>{{cite web |url=http://www.adnkronos.com/AKI/English/Religion/?id=3.1.880028077 |title=Italy: Islam denied income tax revenue – Adnkronos Religion |publisher=Adnkronos.com |date=7 April 2003 |access-date=2 June 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620070907/http://www.adnkronos.com/AKI/English/Religion/?id=3.1.880028077 |archive-date=20 June 2013}}</ref> Skattgreiðendur sem vilja ekki styrkja trúfélög geta ákveðið að framlag þeirra renni til velferðarmála.<ref>[https://documenti.camera.it/Leg16/dossier/Testi/BI0350.htm#_Toc278992388 Camera dei deputati Dossier BI0350] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927211619/http://documenti.camera.it/Leg16/dossier/Testi/BI0350.htm |date=27 September 2013 }}. Documenti.camera.it (10. mars 1998). Sótt 12. júlí 2013.</ref> == Menning == [[Mynd:Forum Romanum through Arch of Septimius Severus Forum Romanum Rome.jpg|thumb|right|Rústir [[Forum Romanum]] í Róm.]] Allt frá tímum [[Etrúrar|Etrúra]] og [[Rómaveldi]]s hefur framlag Ítalíu til heimsmenningarinnar verið gríðarlegt. Mikilvægi ítalskrar menningar hefur meðal annars stafað af því að þar var miðpunktur Rómaveldis, þar hefur [[páfi]]nn, höfuð hins [[rómversk-kaþólska]] heims, haft aðsetur lengst af og þar kom [[endurreisnin]] upp, sem markaði þáttaskil milli [[miðaldir|miðalda]] og [[nýöld|nýaldar]]. Ítalía er það land sem geymir flestar heimsminjar á [[Heimsminjaskrá UNESCO]] (41). Á tímum Rómaveldis var [[latína]] opinbert tungumál, en á Ítalíuskaganum voru töluð mörg tungumál; rómönsk, púnversk, etrúsk og gallversk. [[Ítalska]] þróaðist út frá ýmsum latneskum mállýskum á miðöldum. Elstu merki um hana er að finna í textum frá [[10. öldin|10. öld]] en hún var fyrst viðurkennd sem bókmenntamál með verkum rithöfunda á borð við [[Dante Alighieri]], [[Giovanni Boccaccio]] og [[Francesco Petrarca]] á [[13. öldin|13.]] og [[14. öldin|14. öld]]. === Bókmenntir === [[Mynd:Pinocchio.jpg|thumb|right|''Gosi'' er ein af þekktustu og mest þýddu skáldsögum sem samdar hafa verið á ítölsku.]] [[Latínubókmenntir]] urðu til á Ítalíu með leikritun á [[latína|latínu]] á 3. öld f.Kr.<ref>Duckworth, George Eckel. [https://books.google.com/books?id=BuLEo5U9sb0C&pg=PA3&dq#v=onepage&q&f=false ''The nature of Roman comedy: a study in popular entertainment.''] University of Oklahoma Press, 1994. p. 3. Web. 15 October 2011.</ref> Rómversk sagnaritun, heimspeki, ljóðlist, leikritun, ræðulist og sagnalist, hefur lengi haft mikil áhrif á [[bókmenntasaga|bókmenntasögu]] heimsins með verkum eftir [[Pliníus eldri]], [[Pliníus yngri]], [[Virgill|Virgil]], [[Hóratíus]], [[Propertíus]], [[Óvidíus]] og [[Livíus]], svo örfá dæmi séu tekin. Notkun [[ítalska|ítölsku]] hófst þegar skáld tóku að yrkja á alþýðumáli í stað latínu á 13. öld. Meðal þeirra fyrstu voru [[Frans frá Assisí]]<ref>{{Cite book | chapter=2 – Poetry. Francis of Assisi (pp. 5ff.) | chapter-url={{Google books|3uq0bObScHMC|page=PA5|keywords=|text=|plainurl=yes}} | title=The Cambridge History of Italian Literature | url={{Google books|3uq0bObScHMC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} | editor1-first=Peter | editor1-last=Brand | editor2-first=Lino | editor2-last=Pertile | editor2-link=Lino Pertile | year=1999 | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-66622-0 | access-date=31 December 2015 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20160610172548/https://books.google.com/books?id=3uq0bObScHMC&printsec=frontcover | archive-date=10 June 2016 | df=dmy-all }}</ref> og [[Giacomo da Lentini]] sem er talinn hafa fundið upp [[sonnetta|sonnettuna]].<ref>Ernest Hatch Wilkins, ''The invention of the sonnet, and other studies in Italian literature'' (Rome: Edizioni di Storia e letteratura, 1959), 11–39</ref> Annað frægt ítölskuskáld var húmanistinn [[Francesco Petrarca]] sem orti sonnettur á ítölsku, en skrifaði annars flest sín helstu verk á latínu. Á [[ítalska endurreisnin|endurreisnartímanum]] orti [[Dante Alighieri]] ''[[Hinn guðdómlegi gleðileikur|Hinn guðdómlega gleðileik]]'' á ítölsku og sýndi þar með fram á að hægt væri að nota málið í löngu söguljóði um alvarleg efni. Hann festi þannig ítölskuna í sessi sem [[bókmenntamál]], auk þess að finna upp [[þríhenda|þríhenduna]]. Annar rithöfundur á 14. öld, [[Giovanni Boccaccio]], náði miklum vinsældum með sagnasafninu ''[[Tídægra|Tídægru]]''. [[Niccolò Machiavelli]] ritaði ''[[Furstinn|Furstann]]'' á 16. öld og skömmu síðar orti [[Ludovico Ariosto]] riddarakvæðið ''Orlando furioso''. [[Torquato Tasso]] orti sagnakvæðið ''Gerusalemme liberata'' um átök milli kristinna manna og múslima, seint á 16. öld. Sagnasöfn eftir [[Giovanni Straparola]] og [[Giambattista Basile]] urðu þekktustu [[ævintýri|ævintýrasöfn]] Evrópu í upphafi nýaldar. Aðrir þekktir ítalskir höfundar á 17. og 18. öld voru skáldið [[Giambattista Marino]], vísindamaðurinn [[Galileo Galilei]], heimspekingurinn [[Tommaso Campanella]], líbrettistinn [[Metastasio]] og leikskáldið [[Carlo Goldoni]]. Rómantíska stefnan náði vinsældum á Ítalíu í upphafi 19. aldar og fór saman við baráttuna fyrir [[sameining Ítalíu|sameiningu Ítalíu]] með verkum [[Vittorio Alfieri]], [[Ugo Foscolo]] og [[Giacomo Leopardi]]. Sögulega skáldsagan ''I promessi sposi'' eftir [[Alessandro Manzoni]] hefur verið nefnd sem frægasta ítalska skáldsagan, en hún er almennt lesin í skólum.<ref name="Archibald Colquhoun 1954">Archibald Colquhoun. ''Manzoni and his Times.'' J.M. Dent & Sons, London, 1954.</ref> Seint á 19. öld kom [[raunsæið]] inn í ítalskar bókmenntir í formi [[verismi|verisma]], en helstu forvígismenn hans voru [[Giovanni Verga]] og [[Luigi Capuana]]. [[Emilio Salgari]] gaf út röð vinsælla ævintýrabóka um indverska sjóræningjann [[Sandokan]] undir lok 19. aldar. Á sama tíma samdi [[Carlo Collodi]] hina frægu sögu ''[[Gosi|Gosa]]'' (''Pinocchio''), sem er ein af mest þýddu barnabókum heims.<ref name=Gasparini>Giovanni Gasparini. ''La corsa di Pinocchio''. Milano, Vita e Pensiero, 1997. p. 117. {{ISBN|88-343-4889-3}}</ref> Um aldamótin 1900 var [[symbólismi]] vinsæl stefna með verkum [[Gabriele d'Annunzio]] og um 1911 kom listastefnan [[fútúrismi]] fram á Ítalíu, með skrifum [[Filippo Tommaso Marinetti]], og hafði mikil áhrif á ítalska myndlist og ljóðlist. Meðal þekktustu höfunda Ítalíu á 20. öld eru nóbelshöfundarnir [[Giosuè Carducci]], [[Grazia Deledda]], [[Luigi Pirandello]], [[Salvatore Quasimodo]], [[Eugenio Montale]] og [[Dario Fo]]; en auk þeirra má nefna [[Italo Calvino]], [[Giuseppe Ungaretti]], [[Carlo Levi]], [[Alberto Moravia]], [[Elsa Morante]], [[Giuseppe Tomasi di Lampedusa]], [[Natalia Ginzburg]], [[Pier Paolo Pasolini]], [[Umberto Eco]] og [[Oriana Fallaci]]. Meðal vinsælla höfunda á 21. öld má nefna [[Roberto Saviano]], [[Elena Ferrante]] og [[Valerio Massimo Manfredi]]. ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Héruð Ítalíu}} {{Evrópa}} {{Evrópusambandið}} {{Evrópuráðið}} {{Atlantshafsbandalagið}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{G-20}} {{Gæðagrein}} [[Flokkur:Ítalía| ]] sd27nd7rfg7okcpy8fp7yfyh1uh5tf8 Tékkland 0 4100 1985441 1984016 2026-11-07T02:13:39Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985441 wikitext text/x-wiki {{Land |nafn = Lýðveldið Tékkland |nafn_á_frummáli = Česká republika |nafn_í_eignarfalli = Tékklands |fáni = Flag of the Czech Republic.svg |skjaldarmerki = Coat of arms of the Czech Republic.svg |kjörorð = Pravda vítězí |kjörorð_tungumál = tékkneska |kjörorð_þýðing = (Sannleikurinn lifir) |staðsetningarkort = EU-Czech_Republic.svg |tungumál = [[Tékkneska]] |höfuðborg = [[Prag]] |stjórnarfar = [[Lýðveldi]] |titill_leiðtoga1 = [[Forseti Tékklands|Forseti]] |titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Tékklands|Forsætisráðherra]] |nafn_leiðtoga1 = [[Petr Pavel]] |nafn_leiðtoga2 = [[Andrej Babiš]] |ESBaðild=[[1. maí]] [[2004]] |stærðarsæti = 115 |flatarmál = 78.871 |hlutfall_vatns = 2,12 |mannfjöldaár = 2021 |mannfjöldasæti = 86 |fólksfjöldi = 10.701.777 |íbúar_á_ferkílómetra = 136 |VLF_ár = 2020 |VLF = 432,346 |VLF_sæti = 36 |VLF_á_mann = 40.585 |VLF_á_mann_sæti = 34 |staða = Sjálfstæði |atburður1 = [[Tékkóslóvakía]] |dagsetning1 = [[28. október]] [[1918]] |atburður2 = Aðskilnaður |dagsetning2 = 1. janúar 1993 |VÞL_ár = 2019 |VÞL = {{hækkun}} 0.900 |VÞL_sæti = 27 |gjaldmiðill = [[Tékknesk króna|Króna]] (CZK) |tímabelti = [[UTC]]+1 (+2 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) |þjóðsöngur = [[Kde domov můj]] |tld = cz |símakóði = 420 }} '''Tékkland''' ([[tékkneska]]: ''Česko''; opinberlega '''Lýðveldið Tékkland''', [[tékkneska]]: ''Česká republika'') er landlukt ríki í [[Mið-Evrópa|Mið-Evrópu]] og vestasta land gömlu [[Austantjaldslöndin|austantjaldsríkjanna]]. Landið var stofnað [[1. janúar]] [[1993]] þegar [[Tékkóslóvakía|Tékkóslóvakíu]] var [[skipting Tékkóslóvakíu|skipt í tvo hluta]], Tékkland og [[Slóvakía|Slóvakíu]]. Höfuðborgin er [[Prag]] og er hún jafnframt stærsta borg landsins. Tékkland er nánast miðsvæðis í Mið-Evrópu og á sér að miklu leyti náttúruleg landamæri í formi fjallgarða. Í vestri er [[Þýskaland]], en [[Eirfjöllin]] (''Krušné hory'') og [[Bæheimsskógur]] (''Šumava'') skilja þar á milli. Í norðri er [[Pólland]] en þar mynda [[Súdetafjöll]]in (''Sudety'') og [[Risafjöll]]in (''Krkonoše'') náttúruleg landamæri. Í austri er Slóvakía en landamærin liggja um [[Karpatafjöll]]. Í suðri er svo [[Austurríki]]. Tékklandi er gjarnan skipt í þrjá meginhluta: [[Bæheimur|Bæheim]] í vestri, [[Mæri]] í austri og syðsta hluti [[Slésía|Slésíu]] í norðaustri. Í höfninni í [[Hamborg]] er stór hafnarbakki, 30 þúsund m<sup>2</sup> að stærð, sem tilheyrir Tékklandi. Bakkinn kallast [[Moldárhöfn]] (''Vltavský přístav''). Hann var hluti af [[Versalasamningurinn|Versalasamningnum]] sem kvað á um að Tékkland skyldi eiga aðgang að hafnaraðstöðu í Hamborg, þaðan sem hægt er að sigla niður [[Saxelfur|Saxelfi]] alla leið til Bæheims. Samningurinn gildir í 99 ár og rennur út árið [[2028]]. == Heiti == Tékkar nota orðið Česko um land sitt. Hugtakið kom fyrst fram [[1777]] en var aldrei eða sárasjaldan notað fyrir [[1993]]. Meðan Tékkóslóvakía var til hét landið allt Československo. Þegar Tékkóslóvakíu var skipt í tvö ríki 1993 varð heitið Česko ofan á en það merkir Tékkar eða tékkneska þjóðin. Tékkneska heitið fyrir Bæheim er Čechy en oftast er það notað fyrir landið allt (líka Mæri og Slésíu). Þjóðsagan segir að forfaðirinn Čech hafi verið stofnandi tékknesku þjóðarinnar. Önnur tungumál, svo sem [[enska]] og þýska, hafa tekið síðara orðið að láni og myndað heitið Czech (enska) og Tschech (þýska) síðan Tékkóslóvakía var mynduð [[1918]]. Það hafa [[Ísland|Íslendingar]] einnig gert. Þó eru íbúar Mæris og Slésíu ekki allir sáttir við síðara heitið, enda útilokar það á vissan hátt íbúa þess en setur íbúa Bæheims ofar hinum. Tékkar sjálfir nota ekki neitt stuttheiti á landi sínu. Alþjóðlega heitir landið Česká republika. Þó er til styttri útgáfa í flestum öðrum málum. Í íslensku er heitið Tékkland gjarnan notað í staðinn fyrir Tékkneska lýðveldið, en áður kom fyrir að landið væri nefnt Tékkía.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=990456&issId=54398&lang=4 Alþýðublaðið, 01.06.1939]</ref><ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=54663&lang=4 Alþýðublaðið, 17.08.1939]</ref><ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=62229 Alþýðublaðið, 19.03.1940]</ref><ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1766389 Morgunblaðið, 14.06.1992]</ref> == Saga == === Upphaf === [[Mynd:Great moravia svatopluk.png|thumb|[[Stórmæri]] þegar hún náði mestri útbreiðslu.]] Fundist hafa mannvistarleifar frá [[fornsteinöld]] í Tékklandi. [[Venus frá Dolní Věstonice]] er keramikstytta af konu sem er talin vera frá því fyrir 29.000 til 25.000 árum. Frá 3. öld f.Kr. settist [[keltar|keltneski]] þjóðflokkurinn [[Bojar]] (gríska: Βόιοι) að á svæðinu. Talið er að heitið Bæheimur (Bohemia) vísi til þessa þjóðflokks. Á fyrstu öld e.Kr. settust [[Germanar|germanskir þjóðflokkar]] að á svæðinu og hröktu Keltana burt. Í Bæheimi voru til dæmis [[Markómannar]] en [[Rómaveldi|Rómverjar]] stöðvuðu útrás þeirra til suðurs. Á [[Þjóðflutningatímabilið|þjóðflutningatímabilinu]] á 5. öld gjörbreyttist íbúasamsetning landsins. Frá og með 550 settust [[Slavar]] frá ströndum [[Svartahaf]]s og [[Karpatafjöll]]um að í Bæheimi og Mæri. Þeir hrökkluðust þangað undan framrás [[Húnar|Húna]], [[Avarar|Avara]], [[Búlgarar|Búlgara]] og [[Magýarar|Magýara]] frá sléttum Asíu. Árið [[833]] var furstadæmið [[Stórmæri]] stofnað og náði það langt út fyrir mörk Bæheims og Mæris í dag. [[Svatopluk 1. af Mæri]] varð fursti í Stórmæri [[871]], en á hans tíma komu munkarnir (og bræðurnir) [[Kýrill og Meþódíus]] og kristnuðu þjóðina. Þeir höfðu verið sendir frá [[Mikligarður|Miklagarði]] og lögðu því grunninn að [[rétttrúnaðarkirkjan|rétttrúnaðarkirkjunni]] í Stórmæri. Árið [[895]] gekkst [[Spytihněv fursti]] [[Heilaga rómverska ríkið|Heilaga rómverska ríkinu]] á hönd, en keisari var þá [[Arnúlfur keisari]]. Stórmæri varð því hluti þess ríkis og var lögð niður tólf árum síðar. Afleiðingin var sú að [[rómversk-kaþólska kirkjan]] nam land í Bæheimi og óx hratt meðan rétttrúnaðarkirkjan átti undir högg að sækja. Árið [[1003]] réðist [[Boleslaw 1.]] konungur Póllands inn í Bæheim og hertók landið. Hersetan stóð hins vegar aðeins yfir í eitt ár. === Miðpunktur þýska ríkisins === [[Mynd:Karl IV. (HRR).jpg|thumb|Karl 4. gerði Prag að stórborg.]] Árið [[1085]] leyfði [[Hinrik 4. keisari]] stofnun konungsríkis í Bæheimi. Markgreifinn [[Vratislav 2.]] varð því krýndur konungur, enda var hann eindreginn stuðningsmaður Hinriks gegn [[Saxland|Söxum]]. Krýningin fór fram í [[Prag]], sem þar með varð að eiginlegri höfuðborg. Konungstitill Vratislavs var ekki arfgengur og eftirmenn hans voru því áfram hertogar þar til [[Ottókar 1.]] fékk [[Sikileyjarbréfið]] frá [[Friðrik 2. keisari|Friðriki 2. keisara]] sem staðfesti rétt erfingja hans til konungstitils í Bæheimi. [[Konungríkið Bæheimur]] var sjálfstætt sem slíkt en var undir verndarvæng og umsjón hins Heilaga rómverska ríkis. Í kjölfarið fylgdi nokkurt þýskt landnám í Bæheimi. Sökum stuðnings konunganna í Prag við hina þýsku keisara ríkisins, var konungur Bæheims hverju sinni einnig [[kjörfursti]], það er að segja hann sat í kjörfurstaráðinu sem valdi næsta konung hins Heilaga rómverska ríkis. Sem kjörfurstar höfðu konungar Bæheims mikil völd í ríkinu. Árið [[1300]] voru Bæheimur og [[Pólland]] undir sama konungi, fyrst [[Wenzel 2.]] og síðan [[Wenzel 3.]], en því fyrirkomulagi lauk [[1306]] er Wenzel 3. var myrtur í [[Olomouc]]. Árið [[1310]] kvæntist [[Jóhann blindi|Jóhann af Lúxemborg]], sonur [[Hinrik 7. keisari|Hinriks 7. keisara]], [[Elísabet af Bæheimi|Elísabetu]], dóttur [[Wenzel 2.|Wenzels 2.]] konungs í Bæheimi. Sonur þeirra hét Wenzel og tók við konungdæminu í Bæheimi [[1347]] sem Karl 1. Aðeins ári síðar stofnaði Karl konungur [[Háskólinn í Prag|háskóla í Prag]], en hann er elsti háskóli Evrópu norðan Alpafjalla. Á sama ári var hann kjörinn keisari Heilaga rómverska ríkisins og tók við embætti sem [[Karl 4. keisari]] í borginni [[Aachen]]. Karl ákvað að sitja í Prag, sem þar með varð að höfuðborg hins heilaga rómverska ríkis. Árið [[1355]] var Karl svo krýndur keisari í [[Róm]]. Karl gaf út [[Gullbréfið 1378]], en í því fastsetti hann reglur um konungskjör í Heilaga rómverska ríkinu, ásamt ýmsum öðrum grundvallarlögum. Gullbréfið var í gildi þar til Heilaga rómverska ríkið leið undir lok árið [[1806]]. Tveir synir Karls áttu einnig eftir að verða keisarar Heilaga rómverska ríkisins. [[Wenzel 4.]] var konungur [[1378]]–[[1400]] og [[Sigmundur keisari]] [[1411]]–[[1437]]. Sá síðarnefndi var krýndur keisari ríkisins árið [[1433]]. === Hússítar === [[Mynd:Jan Hus at the Stake.jpg|thumb|Jan Hus brenndur á báli 1415]] [[Hússítar]] voru umbótahreyfing innan kaþólsku kirkjunnar upprunnin í Bæheimi. Þeir hófu að vinna gegn kaþólsku kirkjunni og keisaranum, sem á þessum tíma voru jafnframt konungar Bæheims. Hússítar eru nefndir eftir guðfræðingnum [[Jan Hus]], sem á tímabili var rektor háskólans í Prag. Þegar Hus var brenndur á báli á [[kirkjuþingið í Konstanz|kirkjuþinginu í Konstanz]] [[1415]] fyrir [[villutrú]], gerðu fylgjendur hans uppreisn. Þegar Hússítar réðust inn í ráðhúsið í Prag [[1419]] og fleygðu fulltrúum konungs út um gluggana, hófust [[Hússítastríðin]]. Múgur manna réðst einnig inn í kirkjur og klaustur til að ræna og eyðileggja. Í [[desember]] 1419 fór fyrsta orrustan fram nálægt Plzeň, en henni lauk með sigri Hússíta undir forystu [[Jan Žižka]]. Árið [[1420]] réðist keisaraher inn í Prag en Hússítar náðu að hrekja hann á brott. Keisarinn missti meira og meira land í Bæheimi næstu árin, uns hann réði aðeins yfir nokkrum jaðarsvæðum. Nokkrir bæir sem héldu tryggð við kaþólsku kirkjuna og keisarann voru jöfnuð við jörðu. Í stríðinu réðust Hússítar einnig á lönd handan Bæheims, svo sem Austurríki (1428–1429), Saxland og jafnvel Ungverjaland. Eftir ýmsar orrustur, sem Hússítar höfðu yfirleitt sigur í, kom til lokaorrustu milli hófsamari [[Útrakistar|Útrakista]] og róttækari [[Taborítar|Taboríta]] 30. maí [[1434]]. Þar voru róttækir Hússítar loks gjörsigraðir og þeim nær útrýmt. Ósigur þeirra batt þó ekki alveg enda á siðbót Hússíta í Bæheimi, jafnvel þótt kaþólska kirkjan væri víða endurreist í landinu. Þar að auki hafði Jan Hus þýtt [[Biblían|Biblíuna]] á tékknesku og þannig átt stóran þátt í að festa tungumálið í ritmálinu. Þrátt fyrir ósigur Hússíta myndaðist í fyrsta sinn eiginleg þjóðarvakning meðal Tékka. Árið [[1458]] varð [[Georg Podiebrad]] konungur Bæheims. Þar með varð hann fyrsti siðbótarkonungur Evrópu á [[Miðaldir|miðöldum]]. === Habsborgarar og 30 ára stríðið === [[Mynd:Prager.Fenstersturz.1618.jpg|thumb|Fulltrúum keisarans hent út um glugga á kastalanum í Prag. Atburður þessi markaði upphaf 30 ára stríðsins.]] Frá og með [[1526]] urðu Bæheimur og Mæri lén [[Habsborgarar|Habsborgara]] er [[Ferdinand 1. keisari|Ferdinand 1.]] af Habsborg varð konungur landsins. Eftir það voru löndin tvö undir væng Austurríkis allt til loka heimsstyrjaldarinnar fyrri 1918. Habsborgarinn [[Rúdolf 2.]], keisari Heilaga rómverska ríkisins, flutti aðsetur sitt frá [[Vínarborg]] til Prag [[1583]]. Prag varð því næstu áratugi miðstöð stjórnmála, lista og vísinda í ríkinu. Rúdolf var opinn fyrir nýjum hugmyndum og veitti Bæheimi formlegt [[trúfrelsi]]. Hann var jafnframt ötull áhugamaður um listir og vísindi, og bauð ýmsum þekktum mönnum á þeim sviðum til Prag. Má þar nefna [[Tycho Brahe]] og [[Jóhannes Kepler]]. Árið [[1612]] lést Rúdolf. Þá varð [[Matthías keisari|Mattías]] konungur Bæheims og Heilaga rómverska ríkisins. Hann hóf þegar að þrengja að mótmælendum í Bæheimi og endurreisa kaþólsku kirkjuna. Þetta gekk svo langt að árið [[1618]] ruddust mótmælendur inn í [[Kastalinn í Prag|kastalann í Prag]] (''Hradčany'') og fleygðu fulltrúum keisarans út um gluggann. Atburður þessi markar upphafið að [[Þrjátíu ára stríðið|þrjátíu ára stríðinu]]. Ári síðar lést Mattías keisari og kusu gildin í Prag, sem voru mótmælendatrúar, [[Friðrik 5. kjörfursti|Friðrik frá Pfalz]] sem nýjan konung Bæheims. Samtímis varð [[Ferdinand 2. keisari|Ferdinand]] af Habsborg keisari Heilaga rómverska ríkisins. Vorið [[1620]] var fyrsta orrusta stríðsins háð í Bæheimi þegar keisaraher Ferdinands gjörsigraði Friðrik konung í [[orrustan við Hvítafjall|orrustunni við Hvítafjall]]. Friðrik flúði úr landi og var kallaður Vetrarkonungurinn. Hann var síðasti sjálfstæði konungur Bæheims. Mótmælendur í Prag voru ofsóttir. Sumir voru fangelsaðir, aðrir líflátnir og enn aðrir flúðu land. Í kjölfarið kom Ferdinand keisari kaþólsku kirkjunni á með valdi. Konungdæmið í Bæheimi varð hluti af titlum keisarans og sjálfstæði landsins að hluta afnumið. Bæheimi og Mæri var þaðan í frá stjórnað frá Vín, allt til 1918. Þýsk tunga ruddi sér til rúms, að minnsta kosti í opinberu lífi, en tékkneska hörfaði. === Ný þjóðarvakning === Á 19. öld myndaðist ný þjóðarvakning meðal Tékka, en þá höfðu Habsborgarkeisarar í Vín stjórnað landinu í tvær aldir. Í [[júní]] [[1848]] var [[Slavaráðstefnan í Prag 1848|Slavaráðstefnan mikla]] haldin í Prag. Tékkar heimtuðu að tékkneskt mál yrði viðurkennt á ný en það var þá orðið að minnihlutamáli. Auk þess kröfðust þeir aukinna stjórnmálalegra réttinda. Ráðstefnunni var vart lokið þegar [[Uppreisnin í Prag 1848|borgarauppreisn hófst í Prag]] og stóð í fimm daga (12.-17. júní). Mótmælendur heimtuðu sjálfstæði og gengu berserksgang út um allt. Götubardagar stóðu yfir í nokkra daga. Austurrískir varðliðar urðu að setja upp fallbyssur og umkringja borgina til að ráða niðurlögum mótmælanna. Í [[Iðnbyltingin|iðnbyltingu]] næstu áratuga varð Bæheimur að helsta iðnaðarhéraði keisaradæmisins í Vín. En þjóðin naut ekki þess frelsis sem aðrar þjóðir innan Austurríska keisaradæmisins nutu. Til að mynda var bannað að gefa út dagblöð á tékknesku. Allt lesefni var á þýsku. Það var ekki fyrr en [[1897]] að stjórnin í Vín leyfði borgum og sveitarfélögum að nota tékknesku til jafns við þýsku. Einnig fékk Bæheimur heimastjórn en hún var leyst upp árið [[1913]]. === Tékkóslóvakía === [[Mynd:Czechoslovakia01.png|thumb|Tékkóslóvakía eins hún leit út í upphafi: Bæheimur, Mæri, Slóvakía og vesturhluti Úkraínu]] [[Mynd:Bundesarchiv Bild 137-049535, Anschluß sudetendeutscher Gebiete.jpg|thumb|Hitler lætur hylla sig í Kraslice í október 1938 eftir að hafa innlimað Súdetahéruðin]] Tékkar börðust með Þjóðverjum og Austurríkismönnum í [[Heimstyrjöldin fyrri|heimsstyrjöldinni fyrri]], þrátt fyrir andstöðu almennings. Við stríðslok [[1918]] leystist [[Austurríska keisaradæmið]] upp. Skyndilega stóðu Tékkar uppi án stjórnar í Vín. Þann [[16. október]] 1918 sameinuðust héruðin Bæheimur, Mæri og suðurhluti Slésíu er stofnað var nýtt ríki með Prag sem höfuðborg. Tveimur vikum síðar, [[30. október]], sameinaðist [[Slóvakía]] nýja ríkinu, sem hlaut nafnið [[Tékkóslóvakía]]. Auk þess tilheyrði vestasti hluti Úkraínu nýja ríkinu. Í manntali [[1921]] kom í ljós að íbúar voru 14 milljónir, þar af rúmlega helmingur Tékkar, 23% Þjóðverjar, 14% Slóvakar, 5,5% Ungverjar, auk Rútena, Pólverja og Króata. Lýðveldið var því fjölþjóðaríki og erjur og sundurlyndi nánast daglegt brauð. Árið [[1938]] ásældist [[Adolf Hitler]] stóra hluta landsins, aðallega [[Súdetahéruðin]], enda bjuggu þar margir Þjóðverjar. Með [[München-sáttmálinn|München-sáttmálanum]] 29. september 1938 voru Súdetahéruðin innlimuð í Þýskaland. Ungverjaland og Pólland lögðu einnig undir sig hvert sinn skikann af landi Tékkóslóvakíu. Við þetta missti Tékkóslóvakía rúmlega 40% iðnaðar síns. Eftir stóð aðeins lítið og vanmáttugt ríki. Þjóðverjar hófu að reka Tékka burt úr innlimuðu héruðunum, en fangelsuðu og myrtu marga. Þann 5. október flúði [[Edvard Beneš]] forseti til [[London]]. Í kjölfarið lýstu Slóvakar yfir sjálfstæði. Þann [[15. mars]] [[1939]] innlimaði Hitler afganginn af Bæheimi og Mæri, og þar með leystist Tékkóslóvakía upp sem ríki. Það voru [[Sovétríkin|Sovétmenn]] sem frelsuðu landið að mestu leyti [[1945]]. Þann 5. maí hófu íbúar Prag uppreisn gegn Þjóðverjum sem stóð í þrjá daga. 8. maí hrökkluðust Þjóðverjar burt og degi síðar hertók [[Rauði herinn]] borgina. Í kjölfarið var Tékkóslóvakía endurreist, fyrir utan Úkraínuhlutann. Þremur milljónum Þjóðverja, aðallega í Súdetahéruðunum, var gert að yfirgefa landið. === Kommúnistaríkið og Vorið í Prag === Í kosningum [[1946]] hlutu [[Kommúnistaflokkur Tékkóslóvakíu|kommúnistar]] 40% greiddra atkvæða og mikilvæg embætti í stjórn landsins. Árið 1948 hrifsuðu þeir til sín öll völd í landinu gerðust hallir undir [[Moskva|Moskvu]]. Edvard Beneš, sem aftur var orðinn forseti, neitaði að skrifa undir nýja stjórnarskrá og sagði af sér. [[Klement Gottwald]], leiðtogi kommúnista, lýsti því yfir stofnun nýs sósíalísks lýðveldis og var fyrsti forseti þess. Árið [[1968]] var [[Alexander Dubček]] formaður kommúnistaflokksins og [[Ludvík Svoboda]] varð forseti. Þeir voru báðir mjög frjálslegir gagnvart kommúnismanum og hófu ýmsar umbætur í landinu. Til dæmis voru höftin á prentfrelsi afnumin, komið var á skoðanafrelsi og fólk mátti jafnvel ferðast til útlanda. Einnig unnu þeir að umbótum á efnahagssviðinu. Þessar umbætur gengu undir heitinu „[[vorið í Prag]]“. Þetta mæltist illa fyrir í öðrum austantjaldslöndum, sérstaklega í Póllandi og [[Austur-Þýskaland]]i. Þann 21. ágúst 1968 gerðu herir [[Varsjárbandalagið|Varsjárbandalagsins]], undir forystu Sovétmanna, [[innrás Varsjárbandalagsins í Tékkóslóvakíu|innrás í Tékkóslóvakíu]]. Tékkar fengu ekkert við ráðið. Allar lýðræðisbreytingar undanfarinna mánaða voru teknar til baka. Dubček var settur af og kommúnistaflokkurinn hreinsaður. Heimurinn stóð á öndinni. Tugþúsundir Tékka yfirgáfu landið í kjölfarið. Talið er að rúmlega 170 þúsund manns hafi flúið til Austurríkis. === Leiðin til lýðræðis === [[Mynd:Václav Havel cut out.jpg|thumb|Václav Havel forseti]] Í nóvember [[1989]] hófust [[Flauelsbyltingin|mótmæli]] gegn kommúnistastjórninni í Prag. Þíða hafði myndast í ýmsum [[austantjaldslönd]]um, ekki síst í [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]]. Í lok nóvember sagði stjórnin í Prag af sér. Í upphafi desember var mynduð ný stjórn án aðkomu kommúnista. Seinna í sama mánuði var rithöfundurinn og baráttumaðurinn [[Václav Havel]] kjörinn forseti landsins. Fyrstu lýðræðislegu kosningarnar landsins síðan 1945 fóru fram [[8. júní]] [[1990]]. Brátt kom þó í ljós að hagsmunir Tékka og Slóvaka voru mismunandi. Strax í upphafi árs [[1991]] hófust viðræður milli þjóðanna um aðskilnað, en ákveðið var að bíða eftir kosningum árið [[1992]]. Þegar þær voru afstaðnar komust forsætisráðherrar beggja þjóða að þeirri niðurstöðu að [[skipting Tékkóslóvakíu|aðskilja löndin]] á friðsamlegan hátt, án kosninga eða aðkomu almennings. Samkvæmt því fór aðskilnaðurinn fram [[1. janúar]] [[1993]] en við hann urðu Tékkland og Slóvakía til sem tvö sjálfstæð ríki. Í júní á sama ári gekk Tékkland í [[Evrópuráðið]] og [[1999]] í [[NATO]]. Þann [[1. maí]] [[2004]] fékk Tékkland síðan inngöngu í [[Evrópusambandið]]. Um það var kosið í þjóðaratkvæðagreiðslu en rúmlega 77% kusu með aðild. == Landfræði == Tékkland er [[landlukt land]] sem liggur að mestu milli 48. og 51. breiddargráðu norður og 12. til 19. lengdargráðu austur. Tékkland á landamæri að fjórum öðrum ríkjum: [[Þýskaland]]i (810 km) í vestri, [[Pólland]]i (762 km) í norðri, [[Austurríki]] (466 km) í suðri og [[Slóvakía|Slóvakíu]] (252 km) í austri. [[Mynd:Schneekoppe-W2008.JPG|thumb|Snætindur (Sněžka) er hæsti tindur Tékklands,1.603 m. Efst sér í veðurathugunarstöðina.]] Tékkland er nær umkringt fjallgörðum. Bæheimur er eins og skál í stórum fjalladal. Til vesturs eru [[Bæheimsskógur]] og [[Eirfjöllin]] en til norðurs eru [[Risafjöllin]] og [[Súdetafjöllin]]. Í síðastnefnda fjallgarðnum er hæsta fjall landsins, [[Snætindur]] (tékkneska: ''Sněžka''; þýska: ''Schneekoppe'') sem er 1.602 metra hátt. Í austurhluta landsins er vestasti hluti [[Karpatafjöll|Karpatafjalla]]. Nær gjörvallur Bæheimur tilheyrir vatnasviði [[Saxelfur|Saxelfar]], en fljótið rennur frá Risafjöllum um allt norðanvert landið uns það hverfur inn í Þýskaland. Mæri er hins vegar á vatnasviði [[Dóná]]r. Örlítill hluti nyrst í landinu tilheyrir vatnasviði [[Odra|Odru]], sem rennur í Eystrasalt. Lengstu fljót Tékklands eru [[Moldá]] (Vltava), Saxelfur (Labe), [[Ohre]] (Eger) og [[Morava]] (March). Moldá og Ohre eru þverár Saxelfar, en Morava rennur út í Dóná. Í Tékklandi eru stöðuvötn aðeins fá og lítil. == Stjórnmál == Í Tékklandi er fjölflokka[[þingræði]] og [[fulltrúlýðræði]]. [[Tékkneska þingið]] (''Parlament České republiky'') kemur saman í tveimur deildum; fulltrúadeild með 200 fulltrúa, og öldungadeild með 81 þingmann.<ref>{{cite web |url=http://www.psp.cz/en/docs/laws/constitution.html |title=The Constitution of the Czech Republic – Article 16 |publisher=Czech Republic |access-date=8 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150903213530/http://www.psp.cz/en/docs/laws/constitution.html |archive-date=3 September 2015 |url-status=dead}}</ref> Þingmenn fulltrúadeildar eru kosnir til 4 ára í senn með [[hlutfallskosning]]u þar sem 5% atkvæða þarf til að listi fái fulltrúa á þingi. Landið skiptist í 14 kjördæmi sem fara saman við héruðin. Fulltrúaþingið, sem er arftaki [[Þjóðarráð Tékklands|Þjóðarráðs Tékklands]], fer með sömu völd og [[sambandsþing Tékkóslóvakíu]] fór með áður. Öldungadeildarþingmenn eru kosnir í [[einmenningskjördæmi|einmenningskjördæmum]] með tveimur umferðum. Einn þriðji öldungadeildarþingmanna er kosinn á hverju hausti. Þetta kerfi byggist á bandaríska kerfinu, nema hvað hvert kjördæmi er um það bil jafnstórt og tvær umferðir eru notaðar. [[File:Slib poslanců 8. listopadu 2021.jpg|thumb|Fulltrúadeildin, neðri deild tékkneska þingsins.]] [[Forseti Tékklands]] er formlegur þjóðhöfðingi landsins með takmörkuð völd, sem skipar [[forsætisráðherra Tékklands|forsætisráðherra]], og aðra ráðherra samkvæmt tillögu forsætisráðherra. Frá 1993 og 2012 var forsetinn kosinn af sameinuðu þingi til fimm ára í senn og mátti ekki sitja í meira en tvö kjörtímabil. [[Václav Havel]] og [[Václav Klaus]] sátu þannig báðir í 2 kjörtímabil. Frá 2013 hefur forseti verið kosinn í almennum kosningum.<ref>{{cite news|title=Klaus signs Czech direct presidential election implementing law|url=http://www.ceskenoviny.cz/tema/zpravy/klaus-signs-czech-direct-presidential-election-implementing-law/823441|publisher=Czech Press Agency|date=1 August 2012|access-date=7 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116234425/http://www.ceskenoviny.cz/tema/zpravy/klaus-signs-czech-direct-presidential-election-implementing-law/823441|archive-date=16 January 2013|url-status=live}}</ref> Færð hafa verið rök fyrir því að með þessu hafi stjórarfarið fjarlægst þingræði og nálgast [[forsetaþingræði]].<ref>{{Cite journal|last=Hloušek|first=Vít|date=11 March 2015|title=Is the Czech Republic on its Way to Semi-Presidentialism?|journal=Baltic Journal of Law & Politics|volume=7|issue=2|pages=95–118|doi=10.1515/bjlp-2015-0004|doi-access=free | issn = 2029-0454 }}</ref> [[Ríkisstjórn Tékklands]] fer með framkvæmdavaldið samkvæmt [[stjórnarskrá Tékklands]]. [[Forsætisráðherra Tékklands]] er stjórnarleiðtogi, en í stjórninni sitja auk hans ráðherrar og aðstoðarforsætisráðherra. Ríkisstjórnin ber ábyrgð gagnvart þinginu.<ref>{{cite web |url=http://www.vlada.cz/en/vlada/ |title=Members of the Government |publisher=[[Government of the Czech Republic]] |access-date=8 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150831071310/http://www.vlada.cz/en/vlada/ |archive-date=31 August 2015 |url-status=live}}</ref> Forsætisráðherrann fer með stefnumörkun í utanríkis- og innanríkismálum og velur ráðherra.<ref>{{cite web |url=http://www.vlada.cz/en/clenove-vlady/premier/premier-en-50677/ |title=Prime Minister |publisher=[[Government of the Czech Republic]] |access-date=8 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185754/http://www.vlada.cz/en/clenove-vlady/premier/premier-en-50677/ |archive-date=4 March 2016 |url-status=live}}</ref> === Her === Í Tékklandi er [[tékkneski herinn|atvinnuher]]. Hann mynda landher og flugher, auk varahermanna. Alls þjóna 25 þúsund menn í tékkneska hernum. Æðsti yfirmaður hersins er forsetinn. Tékkneskir hermenn hafa sinnt friðargæslu í nokkrum stórum verkefnum, svo sem í [[Bosnía-Hersegóvína|Bosníu]], [[Kosóvó]], [[Írak]] (aðeins til [[2004]]) og [[Afganistan]]. === Stjórnsýslueiningar === Tékkland skiptist upp í þrettán [[hérað|héruð]] (tékkneska: ''Kraje'', ''Kraj'' í eintölu) auk höfuðborgarinnar Prag. [[Mynd:Czechia - Bohemia, Moravia and Czech Silesia III (en).png|thumb|right|Kort sem sýnir núverandi og söguleg héruð Tékklands.]] {| class="wikitable" |- ! style="width:1em" |<small>(Bílnúmer)</small> !Hérað ! style="width: 9em" | Höfuðstaður ! style="width:5em" | Íbúafjöldi <small>(áætlaður 2004)</small> ! style="width: 5em" | Íbúafjöldi <small>(áætlaður 2010)</small> |- | align=center | A || colspan=2 | Höfuðborgarsvæði Prag (''Hlavní město Praha'') || align=right |1.170.571 || align=right | 1.251.072 |- |align=center|S | [[Mið-Bæheimur]] (Středočeský kraj) || skrifstofur staðsettar í [[Prag]]|| align=right | 1.144.071 || align=right | 1.256.850 |- |align=center|C | [[Suður-Bæheimur]] (Jihočeský kraj) || [[České Budějovice]] || align=right |625.712 || align=right | 637.723 |- |align=center|P || [[Plzeň (hérað)|Plzeň]] (Plzeňský kraj) || [[Plzeň]] || align=right |549.618 || align=right | 571.831 |- |align=center|K || [[Karlsbað (hérað)|Karlsbað]] (Karlovarský kraj) || [[Karlovy Vary]]|| align="right" |304.588 || align=right | 307.380 |- |align=center|U || [[Ústí]] (Ústecký kraj)|| [[Ústí nad Labem]]|| align="right" |822.133 || align=right | 835.814 |- |align=center|L || [[Liberec (hérað)|Liberec]] (Liberecký kraj) || [[Liberec]] || align=right |427.563 || align=right | 439.458 |- |align=center|H |[[Královéhradecký kraj]]|| [[Hradec Králové]]|| align="right" |547.296 || align=right | 554.370 |- |align=center|E || [[Pardubice (hérað)|Pardubice]] (Pardubický kraj) || [[Pardubice]] || align=right |505.285 || align=right | 516.777 |- |align=center|M || [[Olomouc (hérað)|Olomouc]] (Olomoucký kraj) || [[Olomouc]] || align=right |635.126 || align=right | 641.555 |- |align=center| T || [[Suður-Slésía]] (Moravskoslezský kraj) || [[Ostrava]] || align=right |1.257.554 || align=right | 1.244.837 |- |align=center|B || [[Suður-Mæri]] (Jihomoravský kraj) || [[Brno]] || align=right |1.123.201 || align=right | 1.152.819 |- |align=center|Z || [[Zlín (hérað)|Zlín]] (Zlínský kraj) || [[Zlín]]|| align="right" |590.706 || align=right | 590.527 |- |align=center|J || [[Hálönd (Tékkland)|Hálönd]] (Vysočina) || [[Jihlava]]|| align="right" |517.153 || align=right | 514.805 |} == Efnahagslíf == Austurríki-Ungverjaland iðnvæddist hratt en stóð þó [[Bretland]]i og þýska ríkinu ([[Þýskaland]]i) nokkuð að baki enda hófst iðnaðaruppbygging þar síðar en í fyrrnefndum löndum og pólítískur óstöðugleiki í austurríska heimsveldinu árin fyrir stofnun keisaradæmisins Austurríkis-Ungverjalands hafði sín áhrif. Iðnaður varð sérstaklega öflugur í vestanverðu keisaradæminu og varð Prag í Bæheimi ein helsta þungamiðja þeirrar þróunar. Þannig varð svæðið sem nú nefnist Tékkland að einu af meginiðnaðarsvæðum Evrópu. Í austurhluta Austurríkis-Ungverjalands varð landbúnaður hins vegar ráðandi. Helstu framleiðsluvörur voru iðnvélar, [[stál]] og [[járn]], [[kol]], textíll og vefnaðarvörur, [[vopn]] og hergögn, efnavörur og margt fleira. Iðnaðurinn nútímavæddist í takt við tímann og gaf öðrum ekkert eftir og var til dæmis hafin bílaframleiðsla þar upp úr aldamótunum, [[1901]]. Bæheimur og Mæri voru kjarni alls iðnaðar Austuríkis-Ungverjalands þar til það veldi leystist upp. Í fyrri heimsstyrjöldinni var iðnaður svæðisins nýttur til [[Hergagnaframleiðsla|hergagnaframleiðslu]] þar sem Austuríki-Ungverjaland barðist við hlið Þjóðverja við [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöldin)|bandamenn]]. Brestir voru þó komnir í ríkjasambandið Austurríki-Ungverjaland og leið það undir lok í stríðslok. Eftir stríðið varð Tékkóslóvakía til sem sjálfstætt ríki í fyrsta sinn þegar Bæheimur, Mæri og Slóvakía, sem voru áður héruð í Austuríki-Ungverjalandi runnu saman í eitt ríki. Landið fékk stærstan hluta iðnaðar heimsveldisins fyrrverandi í sinn hlut og varð því eitt af öflugri iðnríkjum Evrópu og á því byggði landið ágætt gengi sitt á millistríðsárunum. [[Kreppan mikla]] á þriðja áratug [[20. öldin|20. aldar]] fór ekki framhjá Tékkóslóvakíu frekar en öðrum löndum hins vestræna heims. Iðnaðarframleiðsla dróst saman og atvinnuleysi jókst. Mun alvarlegri og dekkri ský hrönnuðust þó upp á sjóndeildarhringnum, sérstaklega þó í vestri en einnig í austri þó torræðari væru. Tékkóslóvakía varð fyrsta fórnarlamb [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]] í Evrópu og varð það áður en sú styrjöld hófst opinberlega enda var landinu fórnað fyrir ímyndaðan frið á samningaborði alþjóðlegra stjórnmála. Þjóðverjar hernámu meginhluta landsins 1938 – 1939 og afgangnum var skipt milli nágrannanna. Iðnaðarmáttur Tékkóslóvakíu var þegar settur í fulla vinnu fyrir þýsku hervélina og framleiddi gríðarlegt magn vopna allt stríðið svo sem skriðdreka, vélbyssur og fallbyssur. Vinnuafl þræla, bæði heimamanna og erlendra „verkamanna“ eða Fremdarbeiter eins og þeir voru kallaðir, var mikið notað við þessa framleiðslu. Margir lifðu þá vinnu ekki af enda aðbúnaður og meðferð skelfileg. Vopnaframleiðslan stöðvaðist ekki að fullu fyrr en við uppgjöf Þjóðverja vorið 1945 en þá hrúguðust upp óveðurskýin eina ferðinna enn og nú á austurhimni þar sem Tékkóslóvakía lenti á áhrifasvæði [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], en líkt og áður voru það örlög sem ákveðin voru við samningaborð stórveldanna á Jalta-ráðstefnunni. Við tóku nokkur ár óvissu í landinnu sem var þó fljótlega eytt. Þegar kommúnistar tóku yfir Tékkóslóvakíu árið 1948 var nokkurt jafnvægi milli hinna ýmsu þátta hagkerfisins. Iðnaður var þó þungamiðja atvinnulífsins enda landið eitt það iðnvæddasta í Evrópu þó enn væru Tékkóslóvakar að sjálfsögðu að súpa seyðið af seinni heimsstyrjöldinni líkt og aðrar þjóðir álfunnar. Eftir að kommúnistar tóku völdin lögðu þeir höfuðáherslu á [[Þungaiðnaður|þungaiðnað]] umfram aðra þætti atvinnulífsins svo sem landbúnað og framleiðslu almennra neitendavara. Margar helstu atvinnugreinar þjóðarinnar höfðu verið þjóðnýttar að hluta eða öllu leyti fyrir yfirtöku kommúnista og héldu þeir því áfram. Svo var komið, um árið [[1950|1950,]] að svo til allt efnahagslíf þjóðarinnar hafði verið þjóðnýtt og hélst það svo allt þar til kommúnistastjórnin féll í flauelsbyltingunni 1989. Vorið í Prag hafði að sjálfsögðu ákveðinn áhrif á iðnað líkt og aðra hluti þjóðfélagsins en varði svo stutt að engar meiriháttar breytingar höfðu komist í framkvæmd þegar það var kæft í fæðingu. Stóriðnaður fékk mikinn stuðning á 6. áratugnum en með því fylgdi að mikið var um úrgang og verksmiðjurnar voru ekki nægilega vel staðsettar til þess að geta nýtt allt það sem landið og fólkið í landinu hafði upp á að bjóða. Þrátt fyrir að starfsfólkið væri vel þjálfað og duglegt þá voru hvatir til vinnu og stjórnunar litlar. Það leiddi til minni veltu, minni framleiðslu og lélegri vara. Hagkerfið hrundi því að nokkru leyti á sjöunda áratugnum og þrátt fyrir ýmsar ráðstafanir og tilraunir til umbóta þá náðist ekki fullnægjandi árangur. [[Alþjóða gjaldeyrissjóðurinn]] aðstoðaði Tékkland árið 1989 að byggja upp innviðina á ný. Með því byrjaði iðnaður að dafna og erlendir fjárfestar fjárfestu í iðnaði. Iðnaður í Tékklandi var að einkavæðast. Árið [[1995]] voru mýmörg fyrirtæki einkavædd sem leiddi til þess að um 80% af öllum iðnaði í Tékklandi var kominn úr ríkiseign. Þó hafði tékkneska ríkið enn nokkra stjórn á stál-, fjarskipta- og orkuiðnaði í gegnum fyrirtækið CEZ Group, en það á um það bil 96 fyrirtæki og hefur starfsemi í allmörgum löndum svo sem [[Austurríki]], [[Pólland]]i, [[Serbía|Serbíu]], [[Tyrkland]]i og átta öðrum. Það því eitt stærsta ríkisrekna fyrirtæki í Evrópu. Einkavæðing CEZ Group átti að hefjast árið [[2001]] en þá stóð fyrirtækið undir 41% af vergri landframleiðslu og veitti 35% af fólki í Tékklandi atvinnu. En vegna efnahagslegrar niðursveiflu var hætt við það. Nú árið [[2012]] er enn verið að hugsa um hvort einkavæða eigi fyrirtækið. Tékkland er nú með eitt iðnvæddasta hagkerfi í Mið- og Austur-Evrópu. Þessi iðnstyrkur er arfleifð frá 19. öld þegar Bæheimur og Mæri voru iðnaðarhéröð í austurríska-ungverska keisaradæminu. Íbúar Tékklands eru vel menntaðir og innviðir Tékklands mjög þróaðir. === Helstu atvinnugreinar === [[Mynd:Bundesarchiv Bild 183-W0901-0110, Leipzig, Herbstmesse, Personenkraftwagen.jpg|thumb|Skoda-bílar á sýningu í Leipzig 1980]] Helstu atvinnugreinar Tékklands eru: bílaiðnaður, smíði véla, járn- og stálframleiðsla, járnvinnsla, raftæki, vefnaður, gler, kristall, postulín, vopnaframleiðsla, keramik og auðvitað bjórbruggun. Helstu landbúnaðarafurðir Tékklands eru: [[Sykurrófa|sykurrófur]], [[Kartafla|kartöflur]], [[hveiti]] og [[Humall|humlar]]. Eins og með mörg ríki í Mið-Evrópu er mikil hagvöxtur fólginn í eftirspurn og erlendri fjárfestingu. ==== Bílaiðnaður ==== Í Tékklandi voru framleiddir 465.268 bílar árið [[2001]] en framleiðslan er nú að ná um einni milljón bíla á ári. Meira en 800 fyrirtæki eru beintengd framleiðslu bíla í Tékklandi. Verg ársframleiðsla greinarinnar er um 9-10% af landsframleiðslu. Af bílaframleiðendum sem framleiða eitthvað eða allt í ökutækin í Tékklandi má nefna [[Skoda]], TPCA (Toyota Peugeot Citroën Automobile), [[Hyundai]], [[Tatra (bifreið)|Tatra]], [[Irisbus Iveco]] og [[Avia Ashok Leyland]]. ==== Orkuiðnaður ==== Samkvæmt hagstofu Tékklands er 65,4% af [[rafmagn]]i landsins búið til með [[Gufa|gufu]]. Gufan er ekki [[jarðhiti]] heldur búin til með því að hita [[vatn]] með brennslu [[kol]]a og annarra efna. 30% af rafmagninu er framleitt með [[Kjarnorka|kjarnorku]] en einungis 4,6% með endurnýtanlegum orkugjöfum svo sem [[fallvatn]]i. Mikið er notað af [[gas]]i í Tékklandi en það kemur með pípum frá [[Rússland]]i og [[Noregur|Noregi]]. Tvöfalt meira er notað af gasi en rafmagni í iðnaði. === Gjaldmiðill === Fram til 1918 var austurríska krónan gjaldmiðill í landinu. Þegar Tékkóslóvakía var stofnuð sem ríki var búinn til nýr gjaldmiðill, tékkóslóvakíska krónan. 1993 klofnaði landið í Tékkland og Slóvakía. Tékkland tók þá upp eigin mynt, tékknesku krónuna. 1 króna eru 100 Haleru (þýska: Heller). Þegar Tékkland gekk í [[Evrópusambandið]] var ætlunin að innleiða [[Evra|evruna]] árið [[2010]]. Af þessu hefur þó ekki orðið enn þá en stjórnin hefur skuldbundið sig til að taka upp evruna á allra næstu árum. ==Íbúar== Alls búa 10,5 milljónir í Tékklandi, þar af 75% þeirra í borgum. Þéttleikinn er 130 íbúar á km<sup>2</sup>, sem er talsvert undir meðallagi í [[Evrópa|Evrópu]]. Rúmlega 90% þjóðarinnar eru Tékkar. 3,7% eru Mærar (íbúar frá Mæri), en þessir þjóðflokkar voru ekki aðgreindir fyrr en [[1980]]. 3,9% eru útlendingar og fer þeim ört fjölgandi. Stærsti hópur útlendinga eru [[Úkraína|Úkraínumenn]] (1,2%), síðan [[Slóvakía|Slóvakar]], [[Víetnam]]ar, [[Rússland|Rússar]] og [[Pólland|Pólverjar]]. === Borgir === Sökum þess að Tékkland tilheyrði Austurríki í langan tíma ganga flestar borgir í landinu einnig undir þýskum heitum. Stærstu borgir landsins: {| class="wikitable" |- ! Röð !! Borg !! Þýskt heiti !! Íbúar !! Hérað |- | 1 || [[Prag]] (Praha) || Prag || 1,2 milljónir || Höfuðborgarsvæðið |- | 2 || [[Brno]] || Brünn || 371 þúsund || Suður-Mæri |- | 3 || [[Ostrava]] || Ostrau || 306 þúsund || Suður-Slésía |- | 4 || [[Plzeň]] || Pilsen || 169 þúsund || Plzeň |- | 5 || [[Liberec]] || Reichenberg || 101 þúsund || Liberec |- | 6 || [[Olomouc]] || Olmütz || 100 þúsund || Olomouc |- | 7 || [[Ústí nad Labem]]|| Aussig an der Elbe || 95 þúsund || Ústí |- | 8 || [[České Budějovice]] || Budweis || 94 þúsund || Suður-Bæheimur |- | 9 || [[Hradec Králové]]|| Königgrätz || 94 þúsund || Králové |- | 10 || [[Pardubice]] || Pardubitz || 90 þúsund || Pardubice |- | 11 || [[Havířov]]|| - || 82 þúsund || Suður-Slésía |- | 12 || [[Zlín]]|| Zlin || 75 þúsund || Zlín |- | 13 || [[Kladno]]|| - || 69 þúsund || Mið-Bæheimur |- | 14 || [[Most]]|| Brüx || 67 þús || Ústí |} === Trú === 59% allra landsmanna eru ekki skráðir í nein trúfélög og er það eitt hæsta hlutfall heims. 26% landsmanna eru [[Kaþólska kirkjan|kaþólikkar]], 7% eru í [[Rétttrúnaðarkirkjan|rétttrúnaðarkirkjunni]] en afgangurinn greinist í kirkjur mótmælenda. Eftir [[Heimstyrjöldin síðari|heimsstyrjöldina síðari]] voru kristnar kirkjur teknar eignarnámi. Áætlað er að endurgreiða skaðann sem þær urðu fyrir og á það að verða gert í síðasta lagi [[2013]]. === Tungumál === Opinbert tungumál Tékklands er tékkneska, sem er indóevrópskt tungumál af ætt vesturslavneskra tungumála. Tólf önnur tungumál eru opinberlega viðurkennd sem móðurmál minnihlutahópa í Tékklandi. Það eru [[slóvakíska]], romani, [[úkraínska]], [[pólska]], [[þýska]], [[gríska]], [[ungverska]], [[rússneska]], rútenska, [[búlgarska]], [[króatíska]] og [[serbneska]]. == Menning == === Kvikmyndir === Eftir fyrri heimstyrjöldina blómstraði kvikmyndaiðnaðurinn í Tékklandi. Margar kvikmyndir voru gerðar eða um áttatíu á ári. Svo var sjöundi áratugurinn gullöld kvikmyndagerðarinnar. Film and Television School of the Academy of Performing Arts (FAMU) einn elsti skóli sinnar tegundar í Evrópu var stofnaður í Prag og tvær tékkneskar myndir unnu [[Óskarsverðlaunin|Óskarinn]] fyrir bestu erlendu myndina. Nú flykkjast margir erlendir aðilar til Tékklands bæði til að taka upp myndir þar vegna minni kostnaðar og einnig til að kynna sér nýjar tékkneskar kvikmyndir. === Tónlist og bókmenntir === Ýmsir þekktir tónlistarmenn eru frá Tékklandi. Frá 19. öldinni eru nöfn eins og [[Bedřich Smetana]] og [[Antonín Dvořák]] heimsþekkt. Af þekktum rithöfundum má nefna [[Franz Kafka]] og [[Milan Kundera]]. === Íþróttir === Þjóðaríþrótt Tékka er [[íshokkí]]. Landsliðið hefur nokkrum sinnum orðið heimsmeistari, síðast [[2010]]. [[1998]] urðu Tékkar Ólympíumeistarar á vetrarleikunum í [[Nagano]] í [[Japan]]. Aðrar vetraríþróttir eru einnig hátt skrifaðar, svo sem skíðaíþróttir. Miðstöð skíðaíþrótta í landinu er [[Liberec]] í norðurhluta Bæheims en þar fór meðal annars fram heimsbikarmótið í norrænum greinum [[2009]]. [[Knattspyrna]] er einnig vinsæl íþrótt. Úrvalsdeildin heiti Gambrinus-deild og er með 16 lið. Landsliðið hefur síðustu ár verið að gera það gott á alþjóða vettvangi. Á [[EM í knattspyrnu 1996|EM 1996]] í [[England]]i komst liðið í úrslit en tapaði leiknum fyrir [[Holland]]i. Liðið hefur einu sinni komist í lokakeppni HM, árið [[2006]] í Þýskalandi, en komst ekki upp úr riðlakeppninni. Meðan Tékkóslóvakía var og hét komst liðið tvisvar í úrslit en tapaði báðum leikjum. Fyrst [[1934]] fyrir [[Ítalía|Ítalíu]], síðan [[1962]] fyrir [[Brasilía|Brasilíu]]. Af þekktum tékkneskum leikmönnum má nefna [[Milan Baroš]] (Galatassaray), [[Jan Koller]] (lengst af hjá [[Borussia Dortmund]]) og markmanninn [[Petr Čech]] hjá [[Chelsea F.C.|Chelsea]]. Í kappakstursbrautinni Automotodrom Brno er keppt í alþjóðlegum kappakstri. === Matargerð === [[Mynd:Budvar UK.JPG|thumb|Budweis-bjór]] Tékknesk matargerð einkennist af kjötréttum, sérstaklega svínakjöti. Landið er þó þekktara fyrir bjórframleiðsu, en [[Bjór (öl)|bjór]] er ein helsta útflutningsvara landsins. Tékkar framleiða á einum ársfjórðungi um 15.263 hektólítra af bjór og af þeim eru um 2.903 milljón hektólítrar fluttir út. Helstu kaupendur tékknesks bjórs eru Þjóðverjar, Slóvakar og Rússar. Þær borgir sem helst brugga bjór eru Plzeň og České Budějovice en þekktustu tegundirnar eru nefndar eftir borgunum (Pilsner og Budweis). Tékkar drekka hlutfallslega mestan bjór á mann í heimi. === Helgidagar === Í Tékklandi eru svipaðir helgidagar og í öðrum ríkjum Mið- og Vestur-Evrópu. Athygli vekur þó að [[uppstigningardagur]] og gamlársdagur eru ekki helgidagar í landinu. Opinberir helgidagar í Tékklandi: {| class="wikitable" |- ! Dags. !! Helgidagur !! Ath. |- | [[1. janúar]] || Þjóðhátíð || Tékkland stofnað 1. janúar 2003 |- | Að vori || [[Páskar]] || Tveir dagar |- | [[1. maí]] || Verkalýðsdagurinn || |- | [[8. maí]] || Frelsisdagur || Stríðslokadagur heimstyrjaldarinnar síðari |- | [[5. júlí]] || Dagur heilags Kyrills og heilags Meþóds || Kyrill og Meþód kristnuðu landið á 9. öld |- | [[6. júlí]] || Dagur Jans Hus || Dagurinn sem Jan Hus var brenndur á báli 1415 |- | [[28. september]] || Dagur tékkneska ríkisins || Dauðadagur heilags Wenzels 929 eða 935, verndardýrlingur Tékklands |- | [[28. október]] || Dagur Tékkóslóvakíu || Stofndagur Tékkóslóvakíu 1918 |- | [[17. nóvember]] || Baráttudagur fyrir frelsi og lýðræði || Stúdentamótmælin 1938 og 1989 |- | [[24. desember]] || Aðfangadagur || |- | [[25. desember]] || [[Jól]]adagur || |- | [[26. desember]] || Annar í jólum|| |} Auk ofangreindra helgidaga er haldið upp á nokkra aðra daga en aðeins í vissum landshlutum. == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál=de|titill=Tschechien|mánuðurskoðað=12. desember|árskoðað=2012}} == Tenglar == {{Wiktionary|Tékkland}} * [http://www.vlada.cz/en/ Ríkisstjórn Tékklands] * [https://www.visitczechrepublic.com/en-US Opinber ferðavefur] {{Evrópa}} {{Evrópusambandið}} {{Evrópuráðið}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} [[Flokkur:Tékkland| ]] [[Flokkur:Landlukt lönd]] roysitgo2cklldno2zu3tq3qt6bv3up Firefox 0 4243 1985313 1868887 2026-11-06T23:13:28Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985313 wikitext text/x-wiki {{Hugbúnaður |nafn = Mozilla Firefox |lógó = [[Mynd:Firefox logo, 2019.svg|100px]] |skjáskot = [[Mynd:Firefox 57 Windows.png|250px]] |myndatexti = Firefox 57.0 á [[Windows]] 10 |höfundur = [[Mozilla Corporation]] |hönnuður = Mozilla Corporation<br />[[Mozilla Foundation]] |útgáfudagur = 9. nóvember, 2004 |nýjasta útgáfa = 127.0.2 |nýjasti útgáfudagur = 25. júní 2024 og 115.12.0esr |nýjasta forskoðunarútgáfa = |nýjasti forskoðunarútgáfudagur = |stýrikerfi = [[Linux]]<br /> [[Windows]] 7 og nýrra<br />[[macOS]] 10.12 eða nýrra<br /> Android 5.0 eða nýrra<br /> iOS 13.0 eða nýrra |verkvangur = |tungumál = [https://www.mozilla.com/en-US/firefox/all.html 97 tungumál] |tegund = [[Vafri]] |notkun = |leyfi = |vefsíða = [https://www.mozilla.com/firefox www.mozilla.com/firefox] }} '''Mozilla Firefox''' eða einfaldlega '''Firefox''' (áður þekktur sem '''Phoenix''' og '''Mozilla Firebird''') er [[frjáls hugbúnaður|frjáls]] [[vafri]], þróaður af [[Mozilla Foundation]] og hundruðum sjálfboðaliða. Vafrinn, sem fellur undir hugtakið [[opinn hugbúnaður]], á að mæta þörf fólks á vafra sem er hraður og einfaldur. Firefox býr einnig yfir viðbótarkerfi sem gerir fólki mögulegt að sníða vafrann að þörfum sínum. Samkvæmt StatCounter er Firefox árið 2019 annar vinsælasti vinsælasti vafri heims á eftir [[Google Chrome|Chrome]] á hefðbundnum PC tölvum.<ref>https://gs.statcounter.com/browser-market-share/desktop/worldwide/</ref> Notkun á Firefox jókst upp í mest 32.21% í nóvember 2009, þegar [[Firefox 3.5]] varð vinsælli en [[Internet Explorer 7]], en þó ekki vinsælli en allar útgáfur af Internet Explorer til samans<!--;<ref>{{Cite web|url=https://gs.statcounter.com/#browser_version-ww-weekly-200827-200951|title=StatCounter Global Stats – Browser, OS, Search Engine including Mobile Usage Share|website=StatCounter Global Stats|access-date=July 14, 2018|archive-url=https://archive.today/20120526/http://gs.statcounter.com/%23mobile_browser-ww-monthly-201012-201111-bar#browser_version-ww-weekly-200827-200951|archive-date=May 26, 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://gs.statcounter.com/#browser_version-ww-monthly-200902-201006|title=StatCounter global stats – Top 12 browser versions|publisher=StatCounter|access-date=March 12, 2010|archive-url=https://archive.today/20120526/http://gs.statcounter.com/%23mobile_browser-ww-monthly-201012-201111-bar#browser_version-ww-monthly-200902-201006|archive-date=May 26, 2012|url-status=live}}</ref> its usage then declined in competition with [[Google Chrome]].<ref name=":2" /> {{As of|2022|12}}, according to [[StatCounter]], it had a 7.1% usage share as a desktop web browser, making it the fourth-most popular desktop web browser after Google Chrome (66.1%), [[Microsoft Edge]] (11.2%), and [[Safari (web browser)|Safari]] (9.6%).<ref>{{Cite web|title=Desktop Browser Market Share Worldwide|url=https://gs.statcounter.com/browser-market-share/desktop/worldwide/#monthly-200901-202208|access-date=September 5, 2022|website=StatCounter Global Stats|language=en}}</ref> [[usage share of web browsers|Across all platforms]], it again places fourth with a usage share of 3.04%-->.<ref>{{Cite web|url=https://gs.statcounter.com/browser-market-share#monthly-200901-202208|title=Browser Market Share Worldwide|website=StatCounter Global Stats|access-date=September 5, 2022}}</ref> <!--It uses the [[Gecko (software)|Gecko]] [[Browser engine|rendering engine]] to display web pages, which implements current and anticipated web standards.<ref>{{cite web|url=http://download-firefox.org/spread-firefox/gecko-layout-engine-and-mozilla-firefox/|title=Gecko Layout Engine|date=July 17, 2008|publisher=download-firefox.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20100615131607/http://download-firefox.org/spread-firefox/gecko-layout-engine-and-mozilla-firefox/|archive-date=June 15, 2010|access-date=May 10, 2012}}</ref> In November 2017, Firefox began incorporating new technology under the code name "[[Quantum (Mozilla)|Quantum]]" to promote [[Parallel computing|parallelism]] and a more intuitive [[user interface]].<ref>{{Cite web|url=https://blog.mozilla.org/blog/2017/11/14/introducing-firefox-quantum/|title=Introducing the New Firefox: Firefox Quantum|last=Mayo|first=Mark|date=November 14, 2017|website=The Mozilla Blog|archive-url=https://web.archive.org/web/20180627114050/https://blog.mozilla.org/blog/2017/11/14/introducing-firefox-quantum/|archive-date=June 27, 2018|access-date=May 26, 2018}}</ref> -->Óopinberar útgáfur af vafranum er til fyrir ýmis stýrikerfi t.d. [[FreeBSD]],<ref name="FreeBSD ports">{{cite web|title=FreeBSD ports|url=https://svnweb.freebsd.org/ports/head/www/firefox/|access-date=March 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323104221/https://svnweb.freebsd.org/ports/head/www/firefox/|archive-date=March 23, 2019|url-status=live}}</ref> [[OpenBSD]],<ref name="OpenBSD ports">{{cite web|title=OpenBSD ports|url=http://cvsweb.openbsd.org/cgi-bin/cvsweb/ports/www/mozilla-firefox/|access-date=March 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190120074628/http://cvsweb.openbsd.org/cgi-bin/cvsweb/ports/www/mozilla-firefox/|archive-date=January 20, 2019|url-status=dead}}</ref> [[NetBSD]],<ref name="NetBSD pkgsrc">{{cite web|title=NetBSD pkgsrc|url=http://cvsweb.netbsd.org/bsdweb.cgi/pkgsrc/www/firefox/|access-date=October 31, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181101015707/http://cvsweb.netbsd.org/bsdweb.cgi/pkgsrc/www/firefox/|archive-date=November 1, 2018|url-status=live}}</ref> [[illumos]]<ref name="OpenIndiana Wiki">{{cite web|title=OpenIndiana Wiki|url=https://wiki.openindiana.org/oi/Firefox|access-date=October 31, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181101015421/https://wiki.openindiana.org/oi/Firefox|archive-date=November 1, 2018|url-status=dead}}</ref> og [[Solaris Unix]].<ref name="Open Source software in Solaris, Github">{{cite web|title=Open Source software in Solaris, Github|website=[[GitHub]]|url=https://github.com/oracle/solaris-userland/tree/master/components/desktop/firefox|access-date=October 31, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181231234544/https://github.com/oracle/solaris-userland/tree/master/components/desktop/firefox|archive-date=December 31, 2018|url-status=live}}</ref> == Saga == [[Mynd:Ubuntu Netbook Remix-is (Firefox).png|thumb|left|Forsíða íslensku [[Wikipedia|Wikipediunnar]] á Firefox sem keyrir á tölvu með [[Ubuntu Netbook Remix]] ]] Firefox byrjaði sem tilraun hjá [[Dave Hyatt]] og [[Blake Ross]] í Mozilla-verkefninu. Þann [[3. apríl]] [[2003]] kynnti Mozilla Organization að þeir ætluðu að breyta áherslunni frá Mozilla Suite í Firefox og [[Thunderbird]]. Verkefnið hefur síðan skipt um nafn nokkrum sinnum. Í upphafi hét það Phoenix en var endurnefnt út af [[Phoenix Technologies]]. Í staðinn kom Firebird en var skipt yfir í Mozilla Firebird til að rugla ekki saman við [[Firebird free database software project]]. Vegna pressu frá Firebird skiptu þeir þann 9. febrúar yfir í Mozilla Firefox. Firefox var í mörgum útgáfum áður en útgáfan 1.0 kom út þann 9. nóvember 2004. 24. október 2006 gaf Mozilla út Firefox&nbsp;2. Firefox er sá vafri sem lengst af studdi Windows XP (af stóru nöfnunum í vafraheiminum). T.d. hætti Microsoft að styðja Windows XP fyrr. == Annað == * Helstu keppinautar Mozilla Firefox eru [[Google Chrome]], [[Safari]], [[Microsoft Edge]], [[Opera (vafri)|Opera]] og [[Internet Explorer]]. * Vafrinn og merki hans draga nafn sitt af [[Rauða pandan|rauðu pöndunni]], sem er einnig þekkt sem [[eldrefur]]inn. * [[Linux]] dreifingin [[Debian]] þurfti að breyta nafni vafrans vegna [[höfundaréttur|höfundaréttar]] á nafni og lógói. Forritið kallast Iceweasel innan Debian og er með annað lógó. == Heimildir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.mozilla.org/products/firefox/ Vefsíða Mozilla Firefox] {{Vafrar}} {{stubbur|hugbúnaður}} [[Flokkur:Frjáls hugbúnaður]] [[Flokkur:Vafrar]] s2vthchk1zi5xmjoinrq0lvi3jttwqg Írska lýðveldið 0 4256 1985450 1935733 2026-11-07T02:32:34Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 7 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985450 wikitext text/x-wiki {{land | nafn = Írland | nafn_á_frummáli = Éire {{mál|ga}}<br />Ireland {{mál|en}} | nafn_í_eignarfalli = Írlands | fáni = Flag of Ireland.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Ireland.svg | kjörorð = Éire go deo<br />(Írland að eilífu)'' | staðsetningarkort = EU-Ireland.svg | tungumál = [[írska]], [[enska]] | höfuðborg = [[Dublin]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Írlands|Forseti]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Írlands|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Catherine Connolly]] | nafn_leiðtoga2 = [[Micheál Martin]] | flatarmál = 70.273 | hlutfall_vatns = 2 | stærðarsæti = 118 | íbúar_á_ferkílómetra = 70 | fólksfjöldi = 4.921.500 | mannfjöldasæti = 122 | mannfjöldaár = 2019 | VLF = 412,797 | VLF_sæti = 46 | VLF_ár = 2019 | VLF_á_mann = 83.399 | VLF_á_mann_sæti = 5 | VÞL = {{hækkun}} 0.942 | VÞL_ár = 2018 | VÞL_sæti = 3 | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá Bretlandi | dagsetning1 = [[6. desember]] [[1921]] | gjaldmiðill = [[Evra]] | tímabelti = [[UTC]]+0 (UTC+1 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | umferð = vinstri | þjóðsöngur = [[Amhrán na bhFiann]] | tld = ie | símakóði = 353 }} '''Írland''' eða '''Írska lýðveldið''' ([[enska]]: ''Ireland''; [[írska]]: ''Éire'') er ríki sem nær yfir 5/6 hluta eyjunnar [[Írland]]s vestur af strönd [[Evrópa|Evrópu]]. Norðvesturhluti eyjarinnar tilheyrir [[Norður-Írland]]i sem er hluti af [[Bretland]]i. Írland á því aðeins landamæri að Bretlandi en [[Írlandshaf]] skilur á milli eyjarinnar og [[Stóra-Bretland]]s. Höfuðborg Írlands er [[Dublin]] við austurströnd eyjarinnar. Árið 1922, í kjölfar [[írska sjálfstæðisstríðið|írska sjálfstæðisstríðsins]] sem stóð frá 1919 til 1921, var [[Írska fríríkið]] stofnað. Þing [[Norður-Írland]]s, þar sem mótmælendur voru í meirihluta, nýtti sér þá möguleika til að segja sig úr hinu nýja ríki og varð sérstök eining innan breska konungsdæmisins. Írska fríríkið var í fyrstu hluti af [[Breska samveldið|Breska samveldinu]] en árið 1949 voru skyldur konungs afnumdar í írskum lögum og landið varð lýðveldi. Írska lýðveldið var lengi vel eitt af fátækustu ríkjum Evrópu. Landið gekk í [[Evrópusambandið]] árið 1973. Seint á 9. áratug 20. aldar hófust efnahagslegar umbætur í anda [[frjálshyggja|frjálshyggju]] sem leiddu til ört vaxandi hagsældar. Írland var um tíma í upphafi 21. aldar þekkt sem „[[keltneski tígurinn]]“. Í upphafi ársins 2008 hófst [[alþjóðlega fjármálakreppan]] sem kom mjög harkalega niður á Írlandi. Þrátt fyrir kreppuna er Írland enn með best stæðu löndum heims. Írland er [[þróað land]] og lífsgæði þar eru með þeim bestu í heimi. Landið situr líka hátt á listum yfir gæði [[heilbrigðisþjónusta|heilbrigðisþjónustu]], [[viðskiptafrelsi]] og [[fjölmiðlafrelsi]].<ref>{{cite web|title=Human Development Report 2020|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=29 January 2022|publisher=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]]|pages=343}}</ref><ref>{{Cite book|last=Henry|first=Mark|url=https://www.worldcat.org/oclc/1276861968|title=In Fact An Optimist's Guide to Ireland at 100.|date=2021|publisher=Gill Books|isbn=978-0-7171-9039-3|location=Dublin|oclc=1276861968}}</ref> Írland á aðild að [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] og er stofnaðili [[Evrópuráðið|Evrópuráðsins]] og [[OECD]]. Landið hefur haft [[hlutleysi]]sstefnu síðan fyrir síðari heimsstyrjöld og er því ekki aðili að [[NATO]],<ref>{{cite web|url=http://www.nato.int/cps/en/natolive/nato_countries.htm|title=NATO – Member countries|publisher=NATO|access-date=29 December 2014|archive-date=24 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110924014819/http://www.nato.int/cps/en/natolive/nato_countries.htm|url-status=live}}</ref> en tekur samt þátt í ýmsum samstarfsverkefnum þess eins og [[Partnership for Peace]]. ==Heiti== Ríkið sem stofnað var 1922 og myndað úr 26 af 32 [[sýslur Írlands|sýslum Írlands]] var þekkt sem „Írska fríríkið“.<ref>{{cite book|last1=Coleman|first1=Marie|title=The Irish Revolution, 1916–1923|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1317801467|page=230|url=https://books.google.com/books?id=BeMkAgAAQBAJ&pg=PT230|access-date=12. febrúar 2015}}</ref> Í [[stjórnarskrá Írlands]] sem tekin var upp árið 1937 stendur að nafn ríkisins sé ''Éire'', eða ''Ireland'' á ensku. Í 2. kafla [[Lög um lýðveldið Írland|laga um lýðveldið Írland]] frá 1948 stendur að „lýðveldið Írland“ sé lýsing á ríkinu en ekki nafn þess. Annað hefði verið í andstöðu við stjórnarskrána.<ref>Gallagher, Michael, "The changing constitution", in {{cite book|editor1-last=Gallagher|editor1-first=Michael|editor2-last=Coakley|editor2-first=John|title=Politics in the Republic of Ireland|date=2010|publisher=0415476712|isbn=978-0415476713|url=https://books.google.com/books?id=g84ajJ-1Yi4C&pg=PA76|access-date=12. febrúar 2015}}</ref> Ríkisstjórn Bretlands notaði upphaflega nafnið „Eire“ (án kommu) og frá 1949 „lýðveldið Írland“ þegar talað var um ríkið.<ref>Oliver, J.D.B., ''What's in a Name'', in {{cite book|editor1-last=Tiley|editor1-first=John|title=Studies in the History of Tax Law|date=2004|publisher=Hart Publishing|isbn=1841134732|pages=181–3|url=https://books.google.com/books?id=f9FGwkXiIS0C&pg=PA181|access-date=12. febrúar 2015}} Athugið að höfundur notar „Éire“ með kommunni.</ref> Það var ekki fyrr en með [[Föstudagssáttmálinn|Föstudagssáttmálanum]] 1998 að breska ríkisstjórnin notaði nafnið „Írland“.<ref>Oliver (2004), p. 178; Daly (2007), p. 80</ref> Auk heitanna „Írland“, „Éire“ og „lýðveldið Írland“ (eða „Írska lýðveldið“) hefur ríkið líka verið kallað „Lýðveldið“, „Suður-Írland“ eða „Suðrið“.<ref>{{cite book|last1=Acciano|first1=Reuben|title=Western Europe|date=2005|publisher=Lonely Planet|isbn=1740599276|page=616|url=https://books.google.com/books?id=Enrkj9PsKGwC&pg=PA616|access-date=12. febrúar 2015}}</ref> [[Írskir lýðveldissinnar]] tala stundum um það sem „Fríríkið“ eða „sýslurnar 26“.<ref>{{cite book|last1=Smith|first1=M.L.R|title=Fighting for Ireland?: The Military Strategy of the Irish Republican Movement|date=2002|publisher=Routledge|isbn=1134713975|page=2|url=https://books.google.com/books?id=EH-FAgAAQBAJ&pg=PA2|access-date=12. febrúar 2015}}</ref> == Saga == === Barátta fyrir heimastjórn === Saga lýðveldisins Írlands er aðeins lítill hluti af [[saga Írlands|sögu Írlands]] í heild, sem nær aftur um 33.000 ár.<ref>{{Cite web|last=Roseingrave|first=Louise|date=2021-04-18|title=Reindeer bone found in north Cork to alter understanding of Irish human history|url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-40269116.html|access-date=2021-04-23|website=Irish Examiner|language=en}}</ref> Frá gildistöku [[bresku sambandslögin 1800|bresku sambandslaganna]] 1. janúar 1801 varð Írland hluti af [[Sameinað konungsríki Bretlands og Írlands|Sameinuðu konungsríki Bretlands og Írlands]]. Þegar [[hallærið mikla (Írland)|hallærið mikla]] gekk yfir Írland 1845 til 1852 hrundi íbúafjöldi eyjunnar, sem var fyrir um 8 milljónir, um þriðjung. Um ein milljón lést úr hungri eða sjúkdómum og 1,5 milljón flutti úr landi, flestir til [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]].<ref>{{cite journal |last=Mokyr |first=Joel |author-link=Joel Mokyr |title=New Developments in Irish Population History 1700–1850 |journal=Irish Economic and Social History |volume=XI |pages=101–121 |year=1984 |hdl=10197/1406 |url=http://researchrepository.ucd.ie/bitstream/10197/1406/1/wp83_17.pdf |access-date=19 September 2019 |archive-date=24 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924160733/https://researchrepository.ucd.ie/bitstream/10197/1406/1/wp83_17.pdf |url-status=dead }}</ref> Brottflutningur hélt áfram næstu hundrað árin og leiddi til hnignandi fólksfjölda fram á 7. áratug 20. aldar.<ref>{{cite web | url = http://census.ie/in-history/population-of-ireland-1841-2006/ | publisher = [[Central Statistics Office (Ireland)|CSO]] | title = Population of Ireland 1841–2011 | access-date = 6 September 2018 | archive-date = 6 September 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180906195419/http://census.ie/in-history/population-of-ireland-1841-2006/ | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.wesleyjohnston.com/users/ireland/past/famine/demographics_pre.html | publisher = Wesleyjohnston.com | first1 = Wesley | last1 = Johnston | first2 = Patrick | last2 = Abbot | title = Prelude to the Irish Famine – Demographics | access-date = 6 September 2018 | archive-date = 7 July 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190707111107/http://wesleyjohnston.com/users/ireland/past/famine/demographics_pre.html | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.cso.ie/en/media/csoie/releasespublications/documents/population/2017/Chapter_1_Population_change_and_historical_perspective.pdf |title = Population Change and Historical Perspective |access-date = 6 September 2018 |publisher = CSO |archive-date = 17 April 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190417022844/https://www.cso.ie/en/media/csoie/releasespublications/documents/population/2017/Chapter_1_Population_change_and_historical_perspective.pdf |url-status = live }}</ref> [[File:Charles Stewart Parnell - Brady-Handy.jpg|thumb|upright|[[Írski þingræðisflokkurinn]] var stofnaður af [[Charles Stewart Parnell]] (1846–1891) árið 1882.]] Frá 1874, og sérstaklega eftir að [[Charles Stewart Parnell]] tók við 1880, varð [[Írski þingræðisflokkurinn]] áberandi í írskum stjórnmálum. [[Írska jarðabandalagið]] barðist fyrir og náði fram jarðaumbótum fyrir leiguliða þegar [[Írsku jarðalögin]] voru samþykkt frá 1870. Flokkurinn beitti sér fyrir [[heimastjórn á Írlandi]] með tveimur lagafrumvörpum sem hefðu gefið Írlandi takmarkað fullveldi ef þau hefðu verið samþykkt. Baráttan leiddi samt til grasrótarstjórnmála á Írlandi gegnum sveitarstjórnir, en áður voru völdin í höndunum á dómstólum þar sem landeigendur höfðu tögl og hagldir. [[Sambandssinnar á Írlandi]] óttuðust missi forréttinda ef [[kaþólskir Írar]] kæmust til valda í heimastjórn. Þegar [[bresku þingskaparlögin 1911]] afnámu neitunarvald [[breska lávarðadeildin|lávarðadeildarinnar]] og [[John Redmond]] hafði tryggt [[írsku heimastjórnarlögin 1914|heimastjórnarlögunum]] fylgi á breska þinginu, leit út fyrir að heimastjórn yrði að veruleika. Sambandssinnar í [[Ulster]] mynduðu þá [[Ulster-sjálfboðaliðarnir|Ulster-sjálfboðaliðana]] undir stjórn [[James Craig]] til að hindra „þvingun Ulster“.<ref>{{cite book | url = https://books.google.com/books?id=zWgfwHuOCHYC&q=%22the+Coercion+of+Ulster%22+craig&pg=PA128 | title = Ireland in the 20th Century | last = Coogan | first = Tim Pat | date = 2009 | publisher = Random House | pages = 127–128 | isbn = 9781407097213 | access-date = 19 November 2020 | archive-date = 5 July 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210705090337/https://books.google.com/books?id=zWgfwHuOCHYC&q=%22the+Coercion+of+Ulster%22+craig&pg=PA128 | url-status = live }}</ref> Þegar heimastjórnarlögin voru samþykkt 1914 lagði forsætisráðherra Bretlands, [[H. H. Asquith]], því fram breytingalög sem frestuðu gildistöku laganna í Ulster í sex ár. Þingmenn Írlands féllust treglega á þessa niðurstöðu. === Sjálfstæðisbarátta === [[File:Easter Proclamation of 1916.png|thumb|upright|[[Páskadagsyfirlýsingin]], 1916.]] Heimastjórnarlögin 1914 hlutu samþykki konungs og voru færð til bókar, en gildistöku þeirra var frestað vegna [[fyrri heimsstyrjöld|fyrri heimsstyrjaldar]] sem dró úr hættu á borgarastyrjöld á Írlandi. Redmond og [[Þjóðarsjálfboðaliðarnir]] studdu Bretland í átökunum í von um að lögin tækju gildi eftir að styrjöldinni lyki. Um 175.000 Írar gengu í 10. og 16. herdeild [[Her Kitcheners|hers Kitcheners]], meðan sambandssinnar í Ulster gengu í 36. herdeild.<ref>{{cite web|title=Irish Soldiers in the First World War |url=http://www.taoiseach.gov.ie/eng/Taoiseach_and_Government/History_of_Government/1916_Commemorations/Irish_Soldiers_in_the_First_World_War.html |work=1916 Commemorations |publisher=Department of the Taoiseach |access-date=29 August 2011 |year=2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110810192700/http://www.taoiseach.gov.ie/eng/Taoiseach_and_Government/History_of_Government/1916_Commemorations/Irish_Soldiers_in_the_First_World_War.html |archive-date=10 August 2011}}</ref> [[Írsku sjálfboðaliðarnir]] voru á móti Redmond og höfnuðu öllum stuðningi við Breta. Þeir hófu vopnaða uppreisn gegn breskum yfirráðum með [[Páskauppreisnin]]ni árið 1916. Uppreisnin hófst með [[Páskadagsyfirlýsingin|yfirlýsingu um stofnun lýðveldis á Írlandi]] þann 24. apríl. Eftir vikulanga bardaga, aðallega í Dublin, gáfust uppreisnarmenn upp. Flestir þeirra voru fangelsaðir og 15 þeirra, þar á meðal leiðtogarnir, voru teknir af lífi fyrir landráð gegn Bretlandi. Meðal þeirra voru [[Patrick Pearse]], talsmaður uppreisnarmanna, og sósíalistinn og verkalýðsleiðtoginn [[James Connolly]]. Ásamt [[herkvaðningarkreppan 1918|herkvaðningarkreppunni 1918]] áttu þessir atburðir mikinn þátt í að snúa almenningsálitinu á Írlandi gegn breskum stjórnvöldum.<ref>{{cite web |url=http://www.waterfordmuseum.ie/exhibit/web/Display/article/283/1/The_Hay_Plan__Conscription_In_Ireland_During_WW1_Introduction.html |title=The Hay Plan & Conscription in Ireland During WW1 |last1=Hennessy |first1=Dave |publisher=Waterford County Museum |access-date=6 September 2018 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225080831/http://www.waterfordmuseum.ie/exhibit/web/Display/article/283/1/The_Hay_Plan__Conscription_In_Ireland_During_WW1_Introduction.html |url-status=live }}</ref> Í írsku þingkosningunum 1918 voru 73 af 105 þingmönnum Íra á breska þinginu, kosnir úr röðum [[Sinn Féin]]. Þeir sátu hjá í öllum málum á [[fulltrúadeild breska þingsins|breska þinginu]]. Í janúar 1919 stofnuðu þeir írskt þing, [[Dáil Éireann (Írska lýðveldið)|Dáil Éireann]]. Þetta þing samþykkti sjálfstæðisyfirlýsingu þar sem lýst var yfir stofnun Írska lýðveldisins líkt og í Páskadagsyfirlýsingunni, en með þeirri viðbót að Írland væri ekki lengur hluti af Bretlandi. Ráðuneyti írska þingsins sendi sendinefnd undir forystu [[Seán T. O'Kelly]] á [[Friðarráðstefnan í París 1919|Friðarráðstefnuna í París 1919]], en var neitað um aðgang. [[File:Dáil Chamber.jpg|thumb|left|Árið 1922 var stofnað nýtt þing, [[Oireachtas Írska fríríkisins]], en Dáil Éireann varð neðri deild þess.]] [[Sjálfstæðisstríð Írlands]] hófst í janúar 1919 og átök milli [[írski lýðveldisherinn (1919-1922)|írska lýðveldishersins]] og breska hersins, lögreglu og stuðningsmanna þeirra. Í júlí 1921 var samið um vopnahlé og fulltrúar hvors aðila um sig gerðu [[samningur Írlands og Englands|samning Írlands og Englands]] í London milli 11. október og 6. desember. Írsku fulltrúarnir komu sér fyrir í [[Hans Place]] í [[Knightsbridge]] þar sem ákveðið var að mæla með samningnum við Dáil Éireann. Þingið samþykkti samninginn 7. janúar 1922 með 64 atkvæðum gegn 57.<ref>{{cite web|url = https://www.oireachtas.ie/en/debates/debate/dail/1922-01-07/2/|website = [[Oireachtas]]|title = Dáil Éireann debates, 7 January 1922: Debate on Treaty|access-date = 28 September 2019|archive-date = 28 September 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190928094536/https://www.oireachtas.ie/en/debates/debate/dail/1922-01-07/2/|url-status = dead}}</ref> Samkvæmt samningnum varð allt Írland að sjálfsstjórnarsvæði sem nefndist [[Írska fríríkið]] (''Saorstát Éireann''). Samkvæmt [[stjórnarskrá Írska fríríkisins]] fékk [[þing Norður-Írlands]] þann kost að segja sig frá fríríkinu og verða aftur hluti af Bretlandi einum mánuði seinna. Í millitíðinni náðu yfirráð fríríkisins ekki til Norður-Írlands. [[Norður-Írland]] nýtti sér þennan rétt og varð aftur hluti af Bretlandi 8. desember 1922 með áskorun til konungs um að yfirráð þings Írska fríríkisins næðu ekki til Norður-Írlands.<ref name=ahds1922>{{cite web |url=http://stormontpapers.ahds.ac.uk/stormontpapers/pageview.html?volumeno=2&pageno=1145#bak-2-1149 |title=Northern Ireland Parliamentary Report, 7&nbsp;December 1922 |publisher=Stormontpapers.ahds.ac.uk |date=7 December 1922 |access-date=9 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160415143605/http://stormontpapers.ahds.ac.uk/stormontpapers/pageview.html?volumeno=2&pageno=1145#bak-2-1149 |archive-date=15 April 2016 |url-status=dead }}</ref> Írska fríríkið var í [[konungssamband]]i við Bretland og önnur sjálfstjórnarríki innan [[Breska samveldið|breska samveldisins]]. Fulltrúi konungs var [[landstjóri Írska fríríkisins]]. === Borgarastyrjöldin === {{aðalgrein|Írska borgarastyrjöldin}} [[File:De Valera LCCN2016822004 (crop).jpg|thumb|upright|[[Éamon de Valera]] (1882–1975).]] Írska borgarastyrjöldin sem stóð frá 1922 til 1923 var bein afleiðing af samningnum um stofnun Írska fríríkisins.<ref>{{cite web | url = https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780199846719/obo-9780199846719-0149.xml | publisher = Oxford University Press | website = oxfordbibliographies | title = Literature of the Irish Civil War | date = 25 October 2018 | accessdate = 27 April 2021 | doi = 10.1093/OBO/9780199846719-0149 | last1 = Ward | first1 = Brian | archive-date = 27 April 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210427164828/https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780199846719/obo-9780199846719-0149.xml | url-status = live }}</ref> Andstæðingar samningsins, með [[Éamon de Valera]] í fararbroddi, mótmæltu því að með samningnum var Írska lýðveldið frá 1919 lagt niður, en þeir höfðu svarið því hollustueiða. Almenningur studdi samninginn, en þeir svöruðu með því að fólk hefði engan rétt til að breyta rangt.<ref>{{cite book |title=De Valera: Long Fellow, Long Shadow |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5CFlCwAAQBAJ&q=de+valera+%22people+have+no+right+to+do+wrong%22&pg=PT499 |chapter=21 de Valera Stands Tall |first=Tim Pat |author-link=Tim Pat Coogan |year=1993 |last=Coogan |isbn=9781784975371 |access-date=19 November 2020 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320174331/https://books.google.com/books?id=5CFlCwAAQBAJ&q=de+valera+%22people+have+no+right+to+do+wrong%22&pg=PT499 |url-status=live }}</ref> Helsti ásteytingarsteinninn var að Írska fríríkið var áfram hluti af [[breska heimsveldið|breska heimsveldinu]] og eiðurinn sem þingmenn á írska þinginu áttu að sverja jafngilti hollustueið við konung Bretlands. Samningssinnar, undir forystu [[Michael Collins (byltingarleiðtogi)|Michael Collins]], færðu rök fyrir því að samningurinn gæfi Írum færi á að öðlast fullt sjálfstæði.<ref>{{cite web |url-status=dead |archive-date=21 July 2011 |publisher=[[Dáil Éireann]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721130127/http://historical-debates.oireachtas.ie/D/DT/D.T.192112190002.html |url=http://historical-debates.oireachtas.ie/D/DT/D.T.192112190002.html |title=Dáil Éireann – Volume T – 19 December, 1921 (Debate on Treaty)}}</ref> Í upphafi borgarastyrjaldarinnar klofnaði írski lýðveldisherinn í samningssinna og [[írski lýðveldisherinn (1922-1969)|andstæðinga samningsins]]. Samningssinnar voru leystir upp og urðu hluti af [[írski herinn|írska hernum]]. Andstæðinga samningsins skorti yfirstjórn, svo Michael Collins náði að byggja upp her með tugum þúsunda uppgjafarhermanna úr fyrri heimsstyrjöld sem áttu auðvelt með að yfirbuga andstæðinginn. Samningssinnar fengu líka hergögn og skotfæri frá breska hernum. Almenningsálitið var auk þess fylgjandi samningssinnum. Um vorið 1923 var geta lýðveldissinna til að berjast nánast engin, og hófsamari leiðtogar þeirra, eins og [[Frank Aiken]], skoruðu á menn sína að leggja niður vopn. === Stjórnarskráin 1937 === Eftir þjóðaratkvæðagreiðslu í júlí 1937 tók ný [[stjórnarskrá Írlands]] gildi 29. desember sama ár.<ref>{{cite web | url = http://www.irishstatutebook.ie/eli/cons/en/html | publisher = Irish Statute Book | title = Constitution of Ireland, 1 July, 1937 | access-date = 6 September 2018 | archive-date = 3 May 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190503055502/http://www.irishstatutebook.ie/eli/cons/en/html | url-status = live }}</ref> Með nýju stjórnarskránni varð nafn ríkisins Éire eða „Ireland“ á ensku.<ref name="1937rename">T. Garvin, ''1922: the birth of Irish democracy'', Gill & Macmillan: Dublin, 2005.</ref><ref>{{cite book |title=The Irish Civil War 1922–23 |url=https://archive.org/details/irishcivilwar1920000cott |first=Peter |last=Cottrell |page=[https://archive.org/details/irishcivilwar1920000cott/page/85 85] |isbn=978-1-84603-270-7 |publisher=Osprey Publishing |year=2008 |quote=Irish voters approved a new constitution, ''Bunreacht na hÉireann'', in 1937 renaming the country Éire or simply Ireland.}}</ref><ref>{{cite web |title=Guide to Irish Law |first=Darius |last=Whelan |date=June 2005 |url=http://www.nyulawglobal.org/globalex/Ireland.htm |access-date=11 September 2009 |quote=This Constitution, which remains in force today, renamed the state ''Ireland'' (Article 4) and established four main institutions&nbsp;– the President, the Oireachtas (Parliament), the Government and the Courts. |archive-date=5 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090905133724/http://www.nyulawglobal.org/globalex/Ireland.htm |url-status=live }}</ref><ref>John T. Koch, Celtic culture: a historical encyclopedia, ABC-CLIO: Santa Barbara, 2006.</ref> Greinar 2 og 3 miðuðu land ríkisins auk þess við við alla eyjuna, en takmörkuðu lögsögu þess við það land sem hafði tilheyrt Írska fríríkinu. Áður hafði stjórn fríríkisins afnumið embætti landstjóra Írlands í desember 1936. Með stjórnarskránni var búið til embætti [[forseti Írlands|forseta Írlands]], en spurningunni um það hvort Írland væri lýðveldi var ekki svarað beint. Sendiherrar voru skipaðir af konungi en forsetinn fór annars með hlutverk þjóðhöfðingja.<ref>{{cite journal |last=Daly |first=Mary E. |author-link=Mary E. Daly |date=January 2007|title=The Irish Free State/Éire/Republic of Ireland/Ireland: "A Country by Any Other Name"?|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-british-studies_2007-01_46_1/page/72 |journal=Journal of British Studies|volume=46|issue=1|pages=72–90|doi=10.1086/508399|jstor=10.1086/508399|quote=After the enactment of the 1936 External Relations Act and the 1937 Constitution, Ireland's only remaining link with the crown had been the accreditation of diplomats. The president of Ireland was the head of state. When opposition deputies asked de Valera whether Ireland was a republic—a favorite pastime in the mid-1940s—he tended to resort to dictionary definitions showing that Ireland had all the attributes of a republic.|doi-access=free}}</ref> Forsetinn veitti til dæmis nýjum lögum samþykki sitt án þess að vísa til [[Georg 6.|Georgs 6.]] Í [[síðari heimsstyrjöld]] var Írland hlutlaust, á tímabili sem er kallað [[Neyðartímabilið]] af því þá giltu neyðarlög í landinu.<ref>{{cite book | title = The Emergency: Neutral Ireland 1939–45 |last=Girvin |first= Brian |publisher = Pan | date = 2007 | isbn = 9780330493291}}</ref> Með [[lög um Írska lýðveldið|lögum um Írska lýðveldið]] sem tóku gildi 18. apríl 1949 var staða landsins sem sjálfstjórnarríkis felld niður og landið lýst sjálfstætt lýðveldi.<ref>{{cite book |last1=Whyte |first1=J. H. |author-link1=John Henry Whyte |editor1-last=Hill |editor1-first=J. R. |title=A New History of Ireland |volume=VII: Ireland, 1921–84 |date=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0191615597 |page=277 (footnote 20) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PfFXarIhGqEC&pg=PA277 |access-date=6 August 2019 |chapter=Economic crisis and political cold war, 1949-57 |quote=The Republic of Ireland Act, 1948...repealed the external relations act, and provided for the declaration of a republic, which came into force on 18 Apr. 1949, when Ireland left the commonwealth.|archive-date=15 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115091428/https://books.google.com/books?id=PfFXarIhGqEC&pg=PA277 |url-status=live }}</ref> Á þeim tíma jafngilti stofnun lýðveldis úrsögn úr [[breska samveldið|breska samveldinu]], en þeirri reglu var breytt 10 dögum eftir gildistöku laganna með [[Lundúnayfirlýsingin|Lundúnayfirlýsingunni]] 28. apríl 1949. Írland sótti hins vegar ekki um aðild að samveldinu á ný. Nokkrum árum síðar voru [[lög um konungsríkið Írland 1542]] felld úr gildi.<ref>{{cite web | url = http://www.irishstatutebook.ie/eli/1962/act/29/enacted/en/html | publisher = Irish Statute Book | title = Statute Law Revision (Pre-Union Irish Statutes) Act, 1962 | access-date = 6 September 2018 | archive-date = 5 September 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180905111820/http://www.irishstatutebook.ie/eli/1962/act/29/enacted/en/html | url-status = live }}</ref> === Samtími === [[File:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|left|Írland gekk í [[Evrópubandalagið]] árið 1973, ásamt Bretlandi og Danmörku. Landið samþykkti [[Lissabonsáttmálinn|Lissabonsáttmálann]] árið 2007.]] Írland gerðist aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]] árið 1955, eftir að hafa áður verið neitað um aðild vegna hlutleysisstefnunnar í stríðinu.<ref>{{cite news |url=http://www.independent.ie/entertainment/books/review-ireland-at-the-un-memories-of-the-early-years-by-noel-dorr-26673946.html |title=Ireland at the UN |work=The Irish Independent |date=22 August 2010 |access-date=12 November 2010 |archive-date=16 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140716113300/http://www.independent.ie/entertainment/books/review-ireland-at-the-un-memories-of-the-early-years-by-noel-dorr-26673946.html |url-status=live }}</ref> Á þeim tíma fól aðildin í sér að taka til vopna gegn öðru ríki ef Sameinuðu þjóðirnar töldu það nauðsynlegt.<ref>{{cite news |url=http://www.independent.ie/entertainment/books/a-frank-account-of-irelands-un-affairs-26663319.html |title=Ireland's UN affairs |work=The Irish Independent |date=26 June 2010 |access-date=12 November 2010 |archive-date=16 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140716123540/http://www.independent.ie/entertainment/books/a-frank-account-of-irelands-un-affairs-26663319.html |url-status=live }}</ref> Á 6. áratugnum jókst áhugi á aðild að [[Evrópusamvinnan|Evrópusamvinnunni]] og stjórnin íhugaði aðild að [[Fríverslunarsamningur Evrópu|Fríverslunarsamningi Evrópu]]. Þar sem Bretland hugðist gerast aðili, sótti Írland um aðild í júlí 1961 vegna hinna miklu viðskiptatengsla landsins við Bretland. Önnur aðildarríki voru hins vegar efins um aðild Írlands vegna takmarkaðs efnahagslegs styrks, hlutleysisstefnunnar og verndarstefnu í efnahagsmálum.<ref>{{cite web |url=http://www.nationalarchives.ie/topics/EU/eu.htm |title=National Archives – Ireland and European Unity |publisher=Nationalarchives.ie |access-date=12 November 2010 |archive-date=1 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101084325/http://nationalarchives.ie/topics/EU/eu.htm |url-status=dead }}</ref> Margir írskir hagfræðingar og stjórnmálamenn hófu því baráttu fyrir efnahagsumbótum. Árið 1963 lýsti Frakklandsforseti, [[Charles de Gaulle]], því yfir að Frakkland myndi ekki styðja aðild Bretlands að bandalaginu, sem olli því að samningaviðræður féllu niður. Eftirmaður hans, [[Georges Pompidou]], var á öðru máli, svo viðræðurnar hófust á ný árið 1969 og aðildarsamningur var undirritaður árið 1972. Seinna sama ár var stjórnarskrá Írlands breytt með þjóðaratkvæðagreiðslu, sem staðfesti inngöngu landsins í Evrópusamstarfið 1. janúar 1973.<ref>{{cite web |url=http://ec.europa.eu/ireland/ireland_in_the_eu/index1_en.htm |title=Joining the European Community |publisher=European Commission |date=31 July 1961 |access-date=12 November 2010 |archive-date=6 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160606010430/http://ec.europa.eu/ireland/ireland_in_the_eu/index1_en.htm |url-status=live }}</ref> Seint á 8. áratugnum gekk landið í gegnum efnahagskreppu vegna fjárlaga ríkisstjórnar [[Fianna Fáil]], afnámi bílaskatta, óhóflegrar skuldasöfnunar og óstöðugleika á heimsmörkuðum, þar á meðal [[olíukreppan 1979|olíukreppunnar 1979]].<ref name="tcdtax">{{cite web|url=http://www.tcd.ie/Economics/TEP/1998/985.pdf|title=Taxations And savings in Ireland|last=O'Toole|first=Francis|author2=Warrington|work=Trinity Economic Papers Series|publisher=Trinity College, Dublin|page=19|access-date=17 June 2008|archive-date=24 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080624202457/http://www.tcd.ie/Economics/TEP/1998/985.pdf|url-status=live}}</ref> Frá 1989 var lagt í umtalsverða stefnubreytingu með efnahagsumbótum, skattalækkunum, umbótum í velferðarkerfinu, aukningu samkeppni og banni við lánum til að fjármagna útgjöld ríkisins. Stefnubreytingin hófst í tíð ríkisstjórna Fianna Fáil og [[Írski verkamannaflokkurinn|Verkamannaflokksins]], og Fianna Fáil og [[Framsæknir demókratar|Framsækinna demókrata]]. Írland varð eitt af mestu hagvaxtarríkjum heims undir lok 10. áratugarins og var kallað „[[keltneski tígurinn]]“. Þetta mikla vaxtarskeið stóð fram að [[alþjóðlega fjármálakreppan|alþjóðlegu fjármálakreppunni]] 2007 til 2009. Frá 2014 hefur efnahagur landsins endurheimt mikið af fyrri styrk.<ref>{{cite web | url=https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-nie/nie2017/summary/ | publisher = CSO | title = National Income and Expenditure 2017 (Figure 1.1 Growth Rates) | access-date = 6 September 2018 | archive-date = 6 September 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180906195352/https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-nie/nie2017/summary/ | url-status = live }}</ref> [[File:Wild Atlatic Way Cliffs Of Moher (124466337).jpeg|thumb|[[Moher-klettar]] á Atlantshafsströnd Írlands.]] Ríkisstjórnir Bretlands og Írlands hafa leitast við að finna friðsamlega lausn á deilum um stöðu Norður-Írlands og [[Átökin á Norður-Írlandi|átökunum þar]]. Árið 1998 var [[Föstudagssamkomulagið]] samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslum báðum megin við landamærin. Í framhaldinu var landakrafa Írska lýðveldisins í 2. og 3. grein stjórnarskrárinnar felld niður. Í hvítbók sem gerð var um [[Brexit|útgöngu Breta úr Evrópusambandinu]] var lögð áhersla á að friðarsamkomulagið stæði af hálfu Breta. Þar stóð að breska ríkisstjórnin styddi núverandi stöðu Norður-Írlands, að það væri hluti af Bretlandi en með sterk tengsl við Írland.<ref>{{cite report| work = Cm 9417 | publisher = HM Government | title = The United Kingdom's exit from and new partnership with the European Union | date = February 2017}}</ref> == Landfræði == Írska lýðveldið nær yfir um 5/6 hluta eyjunnar [[Írland]]s, en [[Norður-Írland]] (hluti [[Bretland]]s) nær yfir afganginn. Í norðri og vestri á eyjan strönd að [[Norður-Atlantshaf]]i, í norðaustri að [[Úlfreksfjörður|Úlfreksfirði]], í austri að [[Írlandshaf]]i, í suðaustri að [[Norðursund]]i og í suðri að [[Keltahaf]]i. Vesturhéruð landsins eru fjalllend, klettótt og hæðótt. Miðláglöndin eru þakin jökulseti úr leir og sandi. Þar eru líka stór [[mýri|mýrlendi]] og [[stöðuvatn|stöðuvötn]]. Hæsti tindur Írlands er [[Carrauntoohil]] í fjallgarðinum [[MacGillycuddy's Reeks]] í suðvestri. Sunnan við Dyflinni eru [[Wicklow-fjöll]]. Fljótið [[Shannon (fljót)|Shannon]] rennur um láglöndin og er lengsta á Írlands, 386 km að lengd. Skógþekja á Írlandi minnkaði mikið vegna landbúnaðar. Innlendar trjátegundir eru [[eik]], [[askur]], [[hesliviður]], [[birki]], [[elri]], [[víðir]], [[ösp]], [[álmur]], [[reyniviður]], [[ýviður]] og [[skógarfura]]. Vöxtur [[þekjumýri|þekjumýra]] og ruðning skóga vegna landbúnaðar hafa valdið [[skógeyðing]]u. Nú eru aðeins um 10% landsins þakin skógi, mest nytjaskógi með [[barrtré|barrtrjám]]. Talið er að innlendur skógur sé aðeins um 2%.{{heimild vantar}} Um 64% landsins er landbúnaðarland. Vegna þess er lítið eftir af víðerni fyrir villt dýralíf, sérstaklega stærri spendýr. Löng saga landbúnaðar og nútímaræktunaraðferðir eins og notkun [[skordýraeitur]]s og tilbúins [[áburður|áburðar]] hefur dregið úr [[líffjölbreytni]].{{heimild vantar}} === Veðurfar === [[Atlantshaf]]ið og [[Golfstraumurinn]] hafa mikil áhrif á veðurfar á Írlandi þar sem ríkir [[temprað úthafsloftslag]]. Hiti fer sjaldan niður fyrir -5°C eða upp fyrir 26°C. Lægsti hiti sem mælst hefur var -19,1° í [[Markree-kastali|Markree-kastala]] í Sligo, og hæsti hitinn var 33,3° í [[Kilkenny-kastali|Kilkenny-kastala]] árið 1887. Úrkoma er meiri yfir vetrarmánuðina. Mest úrkoma er í suðvesturhéruðunum vegna ríkjandi suðvestanvinda, en minnst í Dublin. Suðausturhéruðin eru sólríkust. Norðvesturhéruðin eru með vindasömustu svæðum Evrópu og hafa mikla möguleika til [[vindorka|vindorkuframleiðslu]]. Sólarstundir á Írlandi eru venjulega milli 1100 og 1600 á ári, eða milli 3,25 og 3,75 á dag á flestum stöðum. Maí og júní eru sólríkustu mánuðirnir með milli 5 og 6,5 sólarstundir á dag. == Stjórnmál == Írland er lýðveldi með [[þingræði]]sstjórn. [[Írska þingið]] (''Oireachtas'') skiptist í fulltrúadeild (''Dáil Éireann'') og öldungadeild (''Seanad Éireann''). Opinber bústaður [[forseti Írlands|forseta Írlands]] er [[Áras an Uachtaráin]], en þingið kemur saman í [[Leinster House]] í Dublin. Forseti Írlands er [[þjóðhöfðingi]] landsins. Hann er kjörinn til sjö ára í senn og má bjóða sig fram tvisvar. Völd forseta eru aðallega táknræn, en hann fer með tiltekin völd samkvæmt stjórnarskránni, að ráði ríkisstjórnarinnar. Forsetaembættið fer þó með sjálfstætt ákvörðunarvald í tilteknum málum, eins og að skjóta lögum til hæstaréttar til að dæma um hvort þau samræmist stjórnarskránni.<ref>{{cite web |url=http://www.president.ie/en/the-president/constitutional-role |title=Office of the President – Powers and Functions |access-date=4 January 2011 |archive-date=7 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150407175921/http://www.president.ie/en/the-president/constitutional-role |url-status=live }}</ref> [[Catherine Connolly]] varð tíundi forseti Írlands 11. nóvember 2025. [[Taoiseach]] (forsætisráðherra) er [[stjórnarleiðtogi]] og er skipaður af forseta samkvæmt tilnefningu fulltrúadeildarinnar. Flestir Taoiseach hafa verið leiðtogar þess stjórnmálaflokks sem fær flest þingsæti í kosningum. Á Írlandi er hefð fyrir [[samsteypustjórn]]um þar sem enginn einn flokkur hefur hlotið meirihluta frá 1989.<ref>{{cite book|last1=McGrath|first1=Conor|first2=Eoin|last2=O'Malley|title=Irish political studies reader: key contributions|editor=Conor McGrath, Eoin O'Malley|publisher=Routledge|year=2007|page=54|isbn=978-0-415-44648-8|url=https://books.google.com/books?id=H_fcNWfZ7hIC&q=%22in+1989+Haughey+called+a+snap+general+election+in+the+hope+of+gaining+an+overall+majority%22&pg=PA54|access-date=15 March 2011|archive-date=5 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210705090440/https://books.google.com/books?id=H_fcNWfZ7hIC&q=%22in+1989+Haughey+called+a+snap+general+election+in+the+hope+of+gaining+an+overall+majority%22&pg=PA54|url-status=live}}</ref> {{multiple image | align = left | caption_align = center | image1 = Catherine Connolly, 5 Nov 2025 (3x4 cropped).jpg | width1 = 130 | alt1 = Catherine Connolly | caption1 = [[Catherine Connolly]]<br /><small>[[Forseti Írlands|forseti]]</small> | image2 = Micheál Martin TD (cropped).jpg | width2 = 132 | alt2 = Micheál Martin | caption2 = [[Micheál Martin]]<br /><small>[[Taoiseach]]</small> }} Í fulltrúadeildinni, Dáil, sitja 160 þingmenn (''Teachta Dála'') kjörnir fyrir [[kjördæmi]] samkvæmt [[hlutfallskosning]]u með [[forgangsröðunaraðferðin]]ni. Í öldungadeildinni, Seanad, sitja 60 þingmenn. Þar af eru 11 skipaðir af [[Taoiseach]], sex kjörnir af tveimur háskólakjördæmum og 43 kosnir af fulltrúum almennings. [[Ríkisstjórn Írlands]] getur ekki haft fleiri en 15 ráðherra samkvæmt stjórnarskrá. Í mesta lagi tveir þeirra geta komið frá öldungadeildinni, og Taoiseach, [[Tánaiste]] (aðstoðarforsætisráðherra) og [[fjármálaráðherra Írlands]] verða að koma frá fulltrúadeildinni. Dáil verður að leysa upp innan fimm ára frá fyrsta fundi þess í kjölfar kosninga og almenn kosning til fulltrúaþings verður að eiga sér stað innan 30 daga frá upplausn þess. Samkvæmt [[stjórnarskrá Írlands]] verður að halda þingkosningar á minnst sjö ára fresti og hægt er að lækka þau mörk með lögum. Núverandi ríkisstjórn er samsteypustjórn flokkanna [[Fianna Fáil]], [[Fine Gael]] og [[Græningjar (Írlandi)|Græningja]]. [[Micheál Martin]] úr Fianna Fáil er Taoiseach og [[Simon Harris]] úr Fine Gael er Tánaiste. Stjórnarandstöðuflokkar sem nú sitja á þingi eru [[Sinn Féin]], [[Írski verkamannaflokkurinn]], [[People Before Profit–Solidarity]], [[Sósíaldemókratar (Írlandi)|Sósíaldemókratar]], [[Aontú]], auk nokkurra óháðra þingmanna. Írland hefur verið aðili að [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] frá 1973. Breskir ríkisborgarar mega ferðast til landsins án vegabréfs vegna samninga um [[sameiginlega ferðasvæðið]] (CTA) sem nær yfir Bretlandseyjar, en persónuskilríkja er þó krafist á flugvöllum og í ferjuhöfnum. === Stjórnsýslueiningar === Írska lýðveldið skiptist frá alda öðli í 26 [[sýsla|sýslur]] sem fólk notar almennt til að vísa til landshluta. [[Tipperary-sýsla|Tipperary-sýslu]] var skipt í Suður-Tipperary og Norður-Tipperary árið 1898 og [[Dublin-sýsla|Dublin-sýslu]] var skipt í [[Dún Laoghaire–Rathdown]], [[Fingal]] og [[Suður-Dublin]] árið 1994. Frá 2014 skiptist landið í 26 sveitasýslur, tvær borgar-sveitasýslur og þrjár borgarsýslur. [[Mynd:Ireland Administrative Counties.svg|300px|right]] {{div col|colwidth=13em}} # [[Fingal]] # [[Dublin-sýsla]] # [[Dún Laoghaire–Rathdown]] # [[Suður-Dublin]] # [[Wicklow-sýsla]] # [[Wexford-sýsla]] # [[Carlow-sýsla]] # [[Kildare-sýsla]] # [[Meath-sýsla]] # [[Louth-sýsla]] # [[Monaghan-sýsla]] # [[Cavan-sýsla]] # [[Longford-sýsla]] # [[Westmeath-sýsla]] # [[Offaly-sýsla]] # [[Laois-sýsla]] # [[Kilkenny-sýsla]] # [[Waterford-sýsla]] # [[Cork]] # [[Cork-sýsla]] # [[Kerry-sýsla]] # [[Limerick-sýsla]] # [[Tipperary]] # [[Clare-sýsla]] # [[Galway-sýsla]] # [[Galway]] # [[Mayo-sýsla]] # [[Roscommon-sýsla]] # [[Sligo-sýsla]] # [[Leitrim-sýsla]] # [[Donegal-sýsla]] {{div col end}} Í Írska lýðveldinu er neðra stjórnsýslustigið fimm hverfaráð og 75 bæjarráð. == Efnahagslíf == Írland býr við opið hagkerfi (3. sæti [[vísitala um viðskiptafrelsi|vísitölu um viðskiptafrelsi]]) og er í efsta sæti yfir lönd eftir verðmætri beinni erlendri fjárfestingu.<ref>{{cite news|url=https://www.irishtimes.com/business/economy/ireland-named-best-country-for-high-value-fdi-for-sixth-year-in-a-row-1.3204594|title=Ireland named best country for high-value FDI for sixth year in a row|newspaper=The Irish Times|date=31 August 2017|access-date=11 April 2018|archive-date=1 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401134403/https://www.irishtimes.com/business/economy/ireland-named-best-country-for-high-value-fdi-for-sixth-year-in-a-row-1.3204594|url-status=live}}</ref> Írland er í 5. sæti af 187 (AGS) og 6. af 175 ([[Heimsbankinn]]) á [[Lönd eftir landsframleiðslu á mann (nafnvirði)|lista yfir lönd eftir vergri landsframleiðslu á mann]] og er á topp 10 listanum yfir lönd eftir vergum þjóðartekjum. [[Hagstofa Írlands]] hefur búið til hliðarmælingu á þjóðartekjum þar sem starfsemi erlendra stórfyrirtækja er dregin frá til að gefa betri mynd af innanlandshagkerfinu.<ref>{{Cite web|url=https://www.cso.ie/en/csolatestnews/pressreleases/2017pressreleases/pressstatementmacroeconomicreleasesyear2016andquarter12017/|title=Press Statement Macroeconomic Releases Year 2016 and Quarter 1 2017 – CSO – Central Statistics Office|website=cso.ie|language=en|access-date=21 August 2018|archive-date=21 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180821160454/https://www.cso.ie/en/csolatestnews/pressreleases/2017pressreleases/pressstatementmacroeconomicreleasesyear2016andquarter12017/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-nie/nie2017/mgni/|title=Modified Gross National Income – CSO – Central Statistics Office|language=en|access-date=21 August 2018|archive-date=21 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180821160504/https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-nie/nie2017/mgni/|url-status=live}}</ref> Bandarísk fjölþjóðafyrirtæki hafa verið helsti drifkrafturinn í efnahagslífi Írlands síðasta áratug. Þau standa undir fjórðungi starfa í einkageiranum,<ref name="oecdx">{{cite web|url=http://www.oecd.org/investment/IRELAND-trade-investment-statistical-country-note.pdf|title=IRELAND Trade and Statistical Note 2017|publisher=OECD|year=2017|access-date=11 April 2018|archive-date=10 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180410201752/http://www.oecd.org/investment/IRELAND-trade-investment-statistical-country-note.pdf|url-status=live}}</ref> og greiða 80% af viðskiptasköttum landsins.<ref name="RTE">{{cite news|url=https://www.rte.ie/news/business/2017/0621/884543-corporation/|title=20 multinationals paid half of all Corporation tax paid in 2016|publisher=RTÉ News|date=21 June 2017|access-date=11 April 2018|archive-date=21 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621192623/https://www.rte.ie/news/business/2017/0621/884543-corporation/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://fora.ie/multinational-tax-ireland-2767900-May2016/|title=Most of Ireland's huge corporate tax haul last year came from foreign firms|publisher=sunday Business Post FORA|date=14 May 2016|access-date=11 April 2018|archive-date=17 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517014005/https://fora.ie/multinational-tax-ireland-2767900-May2016/|url-status=live}}</ref><ref name="ctx1">{{cite web|url=https://www.revenue.ie/en/corporate/documents/research/corporation-tax-returns-2016.pdf|title=An Analysis of 2015 Corporation Tax Returns and 2016 Payments|publisher=Revenue Commissioners|date=April 2017|access-date=14 April 2018|archive-date=28 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171128143457/https://revenue.ie/en/corporate/documents/research/corporation-tax-returns-2016.pdf|url-status=live}}</ref> 14 af 20 stærstu fyrirtækjum Írlands (miðað við veltu árið 2017) eru bandarísk fjölþjóðafyrirtæki<ref name="itimes">{{cite news|url=http://www.top1000.ie/companies|title=Ireland's Top 1000 Companies|newspaper=The Irish Times|year=2018|access-date=11 April 2018|archive-date=17 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917165911/https://www.top1000.ie/companies|url-status=live}}</ref> og 80% af erlendum fjölþjóðafyrirtækjum á Írlandi eru bandarísk.<ref name="idax">{{cite web|url=https://www.idaireland.com/docs/publications/ida_strategy_final|title=Winning FDI 2015–2019 Strategy|publisher=IDA Ireland|date=March 2015|access-date=11 April 2018|archive-date=15 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915015432/https://www.idaireland.com/docs/publications/ida_strategy_final|url-status=dead}}</ref><ref name="iday">{{cite web|url=https://www.idaireland.com/newsroom/publications/ireland-s-economic-and-competitiveness-update-q1|title=IDA Ireland Competitiveness|publisher=IDA Ireland|date=March 2018|access-date=11 April 2018|archive-date=5 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180405153100/https://www.idaireland.com/newsroom/publications/ireland-s-economic-and-competitiveness-update-q1|url-status=live}}</ref> <ref name="itimes"/> [[File:Ireland Product Exports (2019).svg|upright=1.35|thumb|right|Hlutfallsleg skipting útflutnings frá Írlandi árið 2019.]] Írland tók upp evruna árið 2002 ásamt ellefu öðrum Evrópusambandsríkjum.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ireland/ |work=The World Factbook |title=Ireland |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=28 August 2011 |archive-date=9 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109164445/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ireland/ |url-status=dead }}</ref> Í janúar árið 2023 náði evrusvæðið til 20 landa eftir að Króatía tók gjaldmiðilinn upp 1. janúar 2023.<ref>{{Cite web |title=Croatia set to join the euro area on 1 January 2023: Council adopts final required legal acts |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2022/07/12/croatia-set-to-join-the-euro-area-on-1-january-2023-council-adopts-final-required-legal-acts/ |access-date=2022-12-31 |website=www.consilium.europa.eu |language=en |archive-date=25 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220725212627/https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2022/07/12/croatia-set-to-join-the-euro-area-on-1-january-2023-council-adopts-final-required-legal-acts/ |url-status=live }}</ref> Eftir [[fjármálakreppan mikla|fjármálakreppuna miklu]] og hrun [[írska eignabólan|írsku eignabólunnar]] náði landið að komast út úr niðursveiflu árið 2010 eftir vöxt í útflutningi bandarískra stórfyrirtækja frá Írlandi.<ref>{{cite news |last=Fottrell |first=Quentin |url=https://www.wsj.com/news/articles/SB10001424052748703426004575338433422665358?mg=reno64-wsj&url=http%3A%2F%2Fonline.wsj.com%2Farticle%2FSB10001424052748703426004575338433422665358.html |work=The Wall Street Journal |title=Ireland Officially Exits Recession |date=30 June 2010 |access-date=30 June 2011 |archive-date=5 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150405045115/http://www.wsj.com/news/articles/SB10001424052748703426004575338433422665358?mg=reno64-wsj&url=http%3A%2F%2Fonline.wsj.com%2Farticle%2FSB10001424052748703426004575338433422665358.html |url-status=live }}</ref> Vegna aukins kostnaðar við opinbera lántöku vegna ábyrgða írska ríkisins á skuldum einkarekinna banka, samþykkti stjórn Írlands 85 milljarða evra björgunarpakka frá Evrópusambandinu og [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðnum]], og tvíhliða lánasamninga við Bretland, Svíþjóð og Danmörku.<ref>{{cite news |url=http://www.irishtimes.com/news/ireland-to-receive-85-billion-bailout-at-5-8-interest-rate-1.868001 |title=Ireland to receive €85&nbsp;billion bailout at 5.8% interest rate |newspaper=The Irish Times |date=28 November 2010 |access-date=30 June 2011 |archive-date=18 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518062057/http://www.irishtimes.com/news/ireland-to-receive-85-billion-bailout-at-5-8-interest-rate-1.868001 |url-status=live }}</ref> Eftir þriggja ára samdrátt varð hagvöxtur upp á 0,7% árið 2011 og 0,9% árið 2012.<ref>{{cite news |url=http://www.rte.ie/news/business/2013/0321/377718-gdp-growth-cso/ |title=Irish economy grew by 0.9% in 2012 – CSO |publisher=Raidió Teilifís Éireann |date=21 March 2013 |access-date=30 May 2013 |archive-date=3 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203042221/http://www.rte.ie/news/business/2013/0321/377718-gdp-growth-cso/ |url-status=live }}</ref> Atvinnuleysi var 14,7% árið 2012, en 18,5% hjá nýlega aðfluttum.<ref>{{cite news |url=http://www.irishtimes.com/news/social-affairs/irish-anti-immigrant-attitudes-growing-report-shows-1.1442460 |title=Irish anti-immigrant attitudes growing, report shows |first=Judith |last=Crosbie |newspaper=[[The Irish Times]] |date=26 June 2013 |access-date=6 December 2013 |archive-date=12 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212112759/http://www.irishtimes.com/news/social-affairs/irish-anti-immigrant-attitudes-growing-report-shows-1.1442460 |url-status=live }}</ref> Í mars 2016 gaf [[Hagstofa Írlands]] út að atvinnuleysið væri 8,6%, en hafði náð hápunktinum 15,1% í febrúar 2012.<ref>{{cite web|url=http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/er/mue/monthlyunemploymentmarch2016//#.UOIU2GeKBLM,|title=Monthly Unemployment March 2016 – CSO – Central Statistics Office|website=cso.ie|access-date=30 July 2017|archive-date=31 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731064048/http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/er/mue/monthlyunemploymentmarch2016//#.UOIU2GeKBLM,|url-status=live}}</ref> Auk atvinnuleysis varð nettóbrottflutningur fólks frá Írlandi 120.100 milli 2008 og 2013,<ref name="Financial Times">{{cite news |url=http://www.ft.com/cms/s/0/d27e950a-10bf-11e3-b291-00144feabdc0.html |title=One Irish person emigrates every six minutes |newspaper=Financial Times |date=29 August 2010 |access-date=2 May 2015 |archive-date=14 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140414141357/http://www.ft.com/cms/s/0/d27e950a-10bf-11e3-b291-00144feabdc0.html |url-status=live }}</ref> eða 2,6% af heildarmannfjölda samkvæmt manntalinu 2011. Þriðjungur þeirra sem fluttu burt voru á aldrinum milli 15 og 24 ára.<ref name="Financial Times"/> Í nóvember 2022 hafði atvinnuleysið aftur minnkað niður í 4,4%.<ref>{{Cite web |title=Monthly Unemployment November 2022 - CSO - Central Statistics Office |url=https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-mue/monthlyunemploymentnovember2022/ |access-date=2022-12-31 |website=www.cso.ie |language=en |archive-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208155846/https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-mue/monthlyunemploymentnovember2022/ |url-status=live }}</ref> Írland losnaði við björgunarpakka Evrópusambandsins og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins þann 15. desember 2013.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/business/2013/dec/13/ireland-first-country-exit-eurozone-bailout|title=Ireland becomes first country to exit eurozone bailout programme|first=Henry|last=McDonald|date=13 December 2013|access-date=30 July 2017|work=The Guardian|archive-date=20 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170720150945/https://www.theguardian.com/business/2013/dec/13/ireland-first-country-exit-eurozone-bailout|url-status=live}}</ref> Eftir niðurskurð, fjármálaumbætur og eignasölu fékk landið aftur aðgang að lánamörkuðum. Síðan þá hefur Írland getað selt langtímaskuldabréf á hagstæðu gengi.<ref>{{Cite web|url=http://cbonds.com/news/item/696585|title=Republic of Ireland raises €3.75&nbsp;billion from sale of new 10-year benchmark bond|website=cbonds.com|access-date=2 February 2017|archive-date=25 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525195931/http://cbonds.com/news/item/696585|url-status=live}}</ref> Til að vinda ofan af írsku lánakreppunni þurfti að flytja stórar skuldir af efnahagsreikningi einkageirans til opinbera geirans (sem var nær skuldlaus) með björgun írskra banka og opinberum útgjöldum umfram tekjur.<ref>{{cite news|url=https://www.ft.com/content/51a2e9bf-f654-333c-8ae8-b5155eea9ea0|title=Irish government debt four times pre-crisis level, NTMA says|newspaper=Financial Times|date=10 July 2017|access-date=11 April 2018|archive-date=11 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011023003/https://www.ft.com/content/51a2e9bf-f654-333c-8ae8-b5155eea9ea0|url-status=live|last1=Boland|first1=Vincent}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.irishexaminer.com/ireland/42-of-europes-banking-crisis-paid-by-ireland-219703.html|title=42% of Europe's banking crisis paid by Ireland|date=16 January 2013|access-date=11 April 2018|archive-date=18 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130118025227/https://www.irishexaminer.com/ireland/42-of-europes-banking-crisis-paid-by-ireland-219703.html|url-status=live}}</ref> Við þessa yfirfærslu skulda varð Írland árið 2017 eitt af þeim löndum innan Evrópusambandsins og OECD sem var skuldsettast bæði hjá opinbera geiranum og einkageiranum.<ref name="grek">{{cite news|url=https://www.irishtimes.com/business/economy/who-owes-more-money-the-irish-or-the-greeks-1.2236034|title=Who owes more money – the Irish or the Greeks?|newspaper=The Irish Times|date=4 June 2015|access-date=11 April 2018|archive-date=31 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190731231102/https://www.irishtimes.com/business/economy/who-owes-more-money-the-irish-or-the-greeks-1.2236034|url-status=live}}</ref><ref name="grek2">{{cite news|url=https://www.irishtimes.com/business/economy/why-do-the-irish-still-owe-more-than-the-greeks-1.3001026|title=Why do the Irish still owe more than the Greeks?|newspaper=The Irish Times|date=7 March 2017|access-date=11 April 2018|archive-date=7 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190707161122/https://www.irishtimes.com/business/economy/why-do-the-irish-still-owe-more-than-the-greeks-1.3001026|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.independent.ie/business/personal-finance/latest-news/irelands-colossal-level-of-indebtedness-leaves-any-new-government-with-precious-little-room-for-manoeuvre-34633087.html|title=Ireland's colossal level of indebtedness leaves any new government with precious little room for manoeuvre|newspaper=Irish Independent|date=16 April 2016|access-date=11 April 2018|archive-date=16 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116085125/https://www.independent.ie/business/personal-finance/latest-news/irelands-colossal-level-of-indebtedness-leaves-any-new-government-with-precious-little-room-for-manoeuvre-34633087.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fiscalcouncil.ie/wp-content/uploads/2017/07/Fiscal-Assessment-Report-June-2017-Presentation.pdf|title=Irish public debt levels 4th highest in EU28 June 2017 FAR Slide 7|publisher=Irish Fiscal Advisory Council|date=June 2017|access-date=11 April 2018|archive-date=23 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171023214019/http://www.fiscalcouncil.ie/wp-content/uploads/2017/07/Fiscal-Assessment-Report-June-2017-Presentation.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="debt0">{{cite news|url=https://www.irishtimes.com/business/economy/irish-household-debt-falls-but-still-among-highest-in-europe-1.3216828?mode=sample&auth-failed=1&pw-origin=https%3A%2F%2Fwww.irishtimes.com%2Fbusiness%2Feconomy%2Firish-household-debt-falls-but-still-among-highest-in-europe-1.3216828|title=Irish household debt still amongst the highest in Europe|newspaper=The Irish Times|date=11 September 2017|access-date=11 April 2018|archive-date=16 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116024148/https://www.irishtimes.com/business/economy/irish-household-debt-falls-but-still-among-highest-in-europe-1.3216828?mode=sample&auth-failed=1&pw-origin=https%3A%2F%2Fwww.irishtimes.com%2Fbusiness%2Feconomy%2Firish-household-debt-falls-but-still-among-highest-in-europe-1.3216828|url-status=live}}</ref><ref name="debt1">{{cite news|url=https://www.independent.ie/irish-news/politics/national-debt-now-44000-per-head-35904197.html|title=Net National debt now €44000 per head, 2nd highest in the World|newspaper=Irish Independent|date=7 July 2017|access-date=11 April 2018|archive-date=14 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191114065147/https://www.independent.ie/irish-news/politics/national-debt-now-44000-per-head-35904197.html|url-status=live}}</ref> Írland varð eitt af helstu löndum sem bandarísk lyfjafyrirtæki notuðu fyrir [[skattavíxlun]] frá 2009 til 2016<ref name="inver">{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/graphics/tax-inversion-tracker/|title=Tracking Tax Runaways|publisher=Bloomberg News|date=1 March 2017|access-date=11 April 2018|archive-date=17 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617014206/https://www.bloomberg.com/graphics/tax-inversion-tracker/|url-status=live}}</ref><ref name="pfizer2">{{cite news|url=https://www.independent.ie/business/irish/pfizer-pulls-out-of-140bn-irish-allergan-merger-34603518.html|title=Pfizer pulls out of €140bn Irish Allergan merger|newspaper=Irish Independent|date=6 April 2016|access-date=11 April 2018|archive-date=8 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180708104847/https://www.independent.ie/business/irish/pfizer-pulls-out-of-140bn-irish-allergan-merger-34603518.html|url-status=live}}</ref> og hefur líka orðið eitt helsta gistiríki bandarískra tæknirisa eins og Apple, Google, Microsoft og Facebook. == Íbúar == [[File:Population of Ireland 1951-2011.png|thumb|Íbúaþróun á Írlandi frá 1951.]] Erfðafræðilegar rannsóknir benda til þess að fyrstu íbúar Írlands hafi flust þangað frá [[Íberíuskagi|Íberíuskaga]] eftir síðustu [[ísöld]].<ref>[http://www.prospectmagazine.co.uk/magazine/mythsofbritishancestry/ "Myths of British ancestry"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191030165740/https://www.prospectmagazine.co.uk/magazine/mythsofbritishancestry |date=30 October 2019 }} ''Prospect'' magazine</ref> Eftir [[bronsöld]] barst [[keltar|keltnesk]] menning og mál til Írlands.<ref>''Origins of the British'', Stephen Oppenheimer, 2006</ref><ref>{{cite journal | pmc = 1182057 | pmid=15309688 | doi=10.1086/424697 | volume=75 | issue=4 | title=The Longue Durée of genetic ancestry: multiple genetic marker systems and Celtic origins on the Atlantic facade of Europe | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2004-10_75_4/page/693 | date=October 2004 | journal=Am. J. Hum. Genet. | pages=693–702 | last1 = McEvoy | first1 = B | last2 = Richards | first2 = M | last3 = Forster | first3 = P | last4 = Bradley | first4 = DG}}</ref> [[Gelar|Gelísk]] menning varð ríkjandi með tímanum. Uppruni Íra er blanda af gelískum, [[Norður-Germanar|norðurgermönskum]], [[Normannar|normönnskum]], [[Frakkar|frönskum]] og [[Bretar|breskum]] uppruna. Íbúafjöldi Írlands var tæplega 4,8 milljónir árið 2016, sem var 12,3% aukning frá 2006.<ref>{{cite web|date=April 2017|title=Census 2016 Summary Results - Part 1|url=https://www.cso.ie/en/media/csoie/newsevents/documents/census2016summaryresultspart1/Census2016SummaryPart1.pdf|access-date=30 January 2022|publisher=Central Statistics Office Ireland}}</ref> Árið 2011 var fæðingartíðni á Írlandi sú hæsta í Evrópusambandinu, með 16 fæðingar á 1000 íbúa.<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-20797166 Ireland continues to have highest birth rate in the European Union] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213064356/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-20797166 |date=13. febrúar 2019 }}. ''BBC News''. (20. desember 2012). Sótt 16. júlí 2013.</ref> Árið 2014 fæddust 36,3% barna utan hjónabands.<ref>{{cite web|url=http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-vsys/vitalstatisticsyearlysummary2014/|title=Vital Statistics Yearly Summary 2014 – CSO – Central Statistics Office|website=cso.ie|access-date=30 July 2017|archive-date=11 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711172822/http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-vsys/vitalstatisticsyearlysummary2014/|url-status=live}}</ref> Árleg fjölgun íbúa var 2% milli manntalanna 2002 og 2006, sem var rakið til bæði mikillar náttúrulegrar fjölgunar og aðflutnings.<ref>{{cite news |url=http://www.breakingnews.ie/ireland/mheykfauqlmh/ |title=Ireland's population still fastest-growing in EU |publisher=Thomas Crosbie Media |date=18 December 2007 |access-date=9 July 2009 |archive-date=11 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211090803/http://www.breakingnews.ie/ireland/mheykfauqlmh/ |url-status=dead }}</ref> Þessi fjölgun minnkaði aðeins milli manntalanna 2006 og 2011 og fór niður í 1,6%. [[Heildarfrjósemishlutfall]] árið 2017 var áætlað 1,8 börn á konu, undir jafnvægishlutfallinu 2,1 og töluvert undir methlutfallinu 4,2 frá árinu 1850.<ref>{{citation|url=https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?tab=chart&year=1849&country=IRL|title=Total Fertility Rate around the world over the last centuries|first=Max|last=Roser|year=2014|work=[[Our World in Data]], [[Gapminder Foundation]]|access-date=7 May 2019|archive-date=17 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200717171707/https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?tab=chart&year=1849&country=IRL|url-status=live}}</ref> Árið 2018 var [[miðaldur]] Íra 37,1 ár.<ref>{{citation|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ireland/|title=World Factbook EUROPE : IRELAND|work=[[The World Factbook]]|date=12 July 2018|access-date=23 January 2021|archive-date=18 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210118202615/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ireland/|url-status=dead}}</ref> Þegar manntalið 2016 var tekið var fjöldi erlendra íbúa 535.475, sem var 2% fækkun frá manntalinu 2011. Fimm helstu upprunalönd aðfluttra íbúa eru Pólland, Bretland, Litháen, Rúmenía og Lettland. Árið 2016 bættust Brasilía, Spánn, Ítalía og Frakkland á topp 10-listann yfir upprunalönd.<ref>{{Cite web|url=https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cpnin/cpnin/introduction/|title=Census 2016. Non-Irish Nationalities Living in Ireland|website=Central Statistics Office|access-date=13 October 2018|archive-date=13 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013172325/https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cpnin/cpnin/introduction/|url-status=live}}</ref> {{3 töfludálkar |dálkur1= [[File:Dublin city Luftbild (21951181938).jpg|150px]]<br /><small>[[Dublin]]</small><br />[[File:View over Cork from St. Anne's Church, Cork - panoramio (5).jpg|150px]]<br /><small>[[Cork]] |dálkur3= [[File:Limerick - Shannon River.JPG|150px]]<br /><small>[[Limerick]]</small><br />[[File:Galway (6254037166).jpg|150px]]<br /><small>[[Galway]]</small> |dálkur2= ! class="navbox-title" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"{{!}} <small>#</small> ! class="navbox-title" style="text-align:left; background:#f5f5f5;"{{!}} Heiti ! class="navbox-title" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"{{!}} Fjöldi ! class="navbox-title" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"{{!}} <small>#</small> ! class="navbox-title" style="text-align:left; background:#f5f5f5;"{{!}} Heiti ! class="navbox-title" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"{{!}} Fjöldi {{!}}- {{!}} style="background:#f0f0f0"{{!}} 1 {{!}}{{!}}align=left {{!}} '''[[Dublin]]''' {{!}}{{!}} 1.173.179<ref>{{cite web |url=http://census.cso.ie/sapmap2016/Results.aspx?Geog_Type=ST2016&Geog_Code=EED4C2E4-43BA-428E-96FC-1C65CC0A4340 |title=Settlement Dublin City And Suburbs |publisher=[[Central Statistics Office (Ireland)|Central Statistics Office]] |year=2016 |access-date=21 July 2017 |archive-date=13 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181113075445/http://census.cso.ie/sapmap2016/Results.aspx?Geog_Type=ST2016&Geog_Code=EED4C2E4-43BA-428E-96FC-1C65CC0A4340 |url-status=live }}</ref> {{!}}{{!}} 11 {{!}}{{!}}align=left {{!}} '''[[Kilkenny]]''' {{!}}{{!}} 26.512 {{!}}- {{!}} style="background:#f0f0f0"{{!}} 2 {{!}}{{!}}align=left {{!}} '''[[Cork]]''' {{!}}{{!}} 208.669<ref>{{cite web |url=http://census.cso.ie/sapmap2016/Results.aspx?Geog_Type=ST2016&Geog_Code=2640ADAE-4EBB-460C-BBD4-D666DEBB3C8A |title=Settlement Cork City And Suburbs |publisher=[[Central Statistics Office (Ireland)|Central Statistics Office]] |year=2016 |access-date=21 July 2017 |archive-date=30 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170730014501/http://census.cso.ie/sapmap2016/Results.aspx?Geog_Type=ST2016&Geog_Code=2640ADAE-4EBB-460C-BBD4-D666DEBB3C8A |url-status=live }}</ref> {{!}}{{!}} 12 {{!}}{{!}}align=left {{!}} '''[[Ennis]]''' {{!}}{{!}} 25.276 {{!}}- {{!}} style="background:#f0f0f0"{{!}} 3 {{!}}{{!}}align=left {{!}} '''[[Limerick]]''' {{!}}{{!}} 94.192<ref>{{cite web |url=http://census.cso.ie/sapmap2016/Results.aspx?Geog_Type=ST2016&Geog_Code=EFED8136-729D-43F0-BF74-FEFE83B62328 |title=Settlement Limerick City And Suburbs |publisher=[[Central Statistics Office (Ireland)|Central Statistics Office]] |year=2016 |access-date=21 July 2017 |archive-date=11 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211111739/http://census.cso.ie/sapmap2016/Results.aspx?Geog_Type=ST2016&Geog_Code=EFED8136-729D-43F0-BF74-FEFE83B62328 |url-status=live }}</ref> {{!}}{{!}} 13 {{!}}{{!}}align=left {{!}} '''[[Carlow]]''' {{!}}{{!}} 24.272 {{!}}- {{!}} style="background:#f0f0f0"{{!}} 4 {{!}}{{!}}align=left {{!}} '''[[Galway]]''' {{!}}{{!}} 79.934<ref>{{cite web |url=http://census.cso.ie/sapmap2016/Results.aspx?Geog_Type=ST2016&Geog_Code=4DB393A8-D39C-4EB9-9320-4B85F38C2A0E |title=Settlement Galway City And Suburbs |publisher=[[Central Statistics Office (Ireland)|Central Statistics Office]] |year=2016 |access-date=21 July 2017 |archive-date=30 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170730015334/http://census.cso.ie/sapmap2016/Results.aspx?Geog_Type=ST2016&Geog_Code=4DB393A8-D39C-4EB9-9320-4B85F38C2A0E |url-status=live }}</ref> {{!}}{{!}} 14 {{!}}{{!}}align=left {{!}} '''[[Tralee]]''' {{!}}{{!}} 23.691 {{!}}- {{!}} style="background:#f0f0f0"{{!}} 5 {{!}}{{!}}align=left {{!}} '''[[Waterford]]''' {{!}}{{!}} 53.504<ref>{{cite web |url=http://census.cso.ie/sapmap2016/Results.aspx?Geog_Type=ST2016&Geog_Code=C133497F-81D6-44BA-9A82-1499D92E5428 |title=Settlement Waterford City And Suburbs |publisher=[[Central Statistics Office (Ireland)|Central Statistics Office]] |year=2016 |access-date=21 July 2017 |archive-date=30 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170730015440/http://census.cso.ie/sapmap2016/Results.aspx?Geog_Type=ST2016&Geog_Code=C133497F-81D6-44BA-9A82-1499D92E5428 |url-status=live }}</ref> {{!}}{{!}} 15 {{!}}{{!}}align=left {{!}} '''[[Newbridge (Kildare)|Newbridge]]''' {{!}}{{!}} 22.742 {{!}}- {{!}} style="background:#f0f0f0"{{!}} 6 {{!}}{{!}}align=left {{!}} '''[[Drogheda]]''' {{!}}{{!}} 40.956<ref>{{cite web |url=http://census.cso.ie/sapmap2016/Results.aspx?Geog_Type=ST2016&Geog_Code=3322F7F8-96A1-450C-9703-23C4EDADFD3A |title=Settlement Drogheda |publisher=[[Central Statistics Office (Ireland)|Central Statistics Office]] |year=2016 |access-date=29 July 2017 |archive-date=30 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170730014620/http://census.cso.ie/sapmap2016/Results.aspx?Geog_Type=ST2016&Geog_Code=3322F7F8-96A1-450C-9703-23C4EDADFD3A |url-status=live }}</ref> {{!}}{{!}} 16 {{!}}{{!}}align=left {{!}} '''[[Portlaoise]]''' {{!}}{{!}} 22.050 {{!}}- {{!}} style="background:#f0f0f0"{{!}} 7 {{!}}{{!}}align=left {{!}} '''[[Swords (Dublin)|Swords]]''' {{!}}{{!}} 39.248<ref>{{cite web |url=http://census.cso.ie/sapmap2016/Results.aspx?Geog_Type=ST2016&Geog_Code=2B32F09A-1EA9-40C7-8EB5-9709E33C2983 |title=Settlement Swords |publisher=[[Central Statistics Office (Ireland)|Central Statistics Office]] |year=2016 |access-date=29 July 2017 |archive-date=30 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170730015429/http://census.cso.ie/sapmap2016/Results.aspx?Geog_Type=ST2016&Geog_Code=2B32F09A-1EA9-40C7-8EB5-9709E33C2983 |url-status=live }}</ref> {{!}}{{!}} 17 {{!}}{{!}}align=left {{!}} '''[[Balbriggan]]''' {{!}}{{!}} 21.722 {{!}}- {{!}} style="background:#f0f0f0"{{!}} 8 {{!}}{{!}}align=left {{!}} '''[[Dundalk]]''' {{!}}{{!}} 39.004<ref>{{cite web |url=http://census.cso.ie/sapmap2016/Results.aspx?Geog_Type=ST2016&Geog_Code=91DBC922-801B-421B-9D74-C2381BC684EC |title=Settlement Dundalk |publisher=[[Central Statistics Office (Ireland)|Central Statistics Office]] |year=2016 |access-date=29 July 2017 |archive-date=30 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170730014936/http://census.cso.ie/sapmap2016/Results.aspx?Geog_Type=ST2016&Geog_Code=91DBC922-801B-421B-9D74-C2381BC684EC |url-status=live }}</ref> {{!}}{{!}} 18 {{!}}{{!}}align=left {{!}} '''[[Naas]]''' {{!}}{{!}} 21.393 {{!}}- {{!}} style="background:#f0f0f0"{{!}} 9 {{!}}{{!}}align=left {{!}} '''[[Bray (Wicklow)|Bray]]''' {{!}}{{!}} 32.600<ref>{{cite web |url=http://census.cso.ie/sapmap2016/Results.aspx?Geog_Type=ST2016&Geog_Code=3AFC3DCF-1161-44B7-BDAE-C56872CF18A9 |title=Settlement Bray |publisher=[[Central Statistics Office (Ireland)|Central Statistics Office]] |year=2016 |access-date=29 July 2017 |archive-date=30 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170730015528/http://census.cso.ie/sapmap2016/Results.aspx?Geog_Type=ST2016&Geog_Code=3AFC3DCF-1161-44B7-BDAE-C56872CF18A9 |url-status=live }}</ref> {{!}}{{!}} 19 {{!}}{{!}}align=left {{!}} '''[[Athlone]]''' {{!}}{{!}} 21.349 {{!}}- {{!}} style="background:#f0f0f0"{{!}} 10 {{!}}{{!}}align=left {{!}} '''[[Navan]]''' {{!}}{{!}} 30.173<ref>{{cite web |url=http://census.cso.ie/sapmap2016/Results.aspx?Geog_Type=ST2016&Geog_Code=B92C48CA-4722-499A-9F93-29015C461C3F |title=Settlement Navan (An Uaimh) |publisher=[[Central Statistics Office (Ireland)|Central Statistics Office]] |year=2016 |access-date=29 July 2017 |archive-date=30 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170730014721/http://census.cso.ie/sapmap2016/Results.aspx?Geog_Type=ST2016&Geog_Code=B92C48CA-4722-499A-9F93-29015C461C3F |url-status=live }}</ref> {{!}}{{!}} 20 {{!}}{{!}}align=left {{!}} '''[[Mullingar]]''' {{!}}{{!}} 20.928 }} {{Clear}} == Menning == [[Mynd:St._Patricks_Festival,_Dublin_(6844456560).jpg|thumb|right|Götuleikhús á degi heilags Patreks í Dublin 2012.]] Írsk menning snýst meðal annars um [[írska]] tungumálið, [[írskar bókmenntir]], [[írsk tónlist|írska tónlist]], [[írsk myndlist|írska myndlist]], [[írsk goðafræði|írska goðafræði]] og [[alþýðumenning]]u, [[írsk matargerð|írska matargerð]] og [[íþróttir á Írlandi|íþróttir]] sem tengjast [[Írland]]i og [[Írar|Írum]]. Megnið af sögu Írlands hefur írsk menning byggst á [[Gelar|gelískum]] hefðum, undir áhrifum frá [[normannar|normönnskum]], [[England|enskum]] og [[Skotland|skoskum]] landnemum. [[Innrás Normanna í Írland]] á 12. öld og [[hernám Írlands]] á 16. og 17. öld með [[írsku plantekrurnar|írsku plantekrunum]], höfðu mikil áhrif á þróun írskrar menningar. [[Ulster-plantekran]] varð til þess að skosk áhrif urðu áberandi á Norður-Írlandi. Síðan þá hefur írsk menning átt margt sameiginlegt með menningu annarra [[enskumælandi lönd|enskumælandi landa]], [[kaþólska kirkjan í Evrópu|kaþólskra Evrópulanda]] og [[keltnesku þjóðirnar|keltnesku þjóðanna]]. Í dag er oft mikill menningarmunur á milli samfélaga [[írskir kaþólikkar|kaþólikka]] og [[írskir mótmælendur|mótmælenda]], og milli [[írskt förufólk|förufólks]] og landseta. Vegna mikilla fólksflutninga frá Írlandi á 19. og 20. öld hefur írsk menning breiðst út um heiminn, og írskar hátíðir, eins og [[dagur heilags Patreks]] og [[hrekkjavaka]], orðið að alþjóðlegum hátíðum.<ref>[http://www.irish-genealogy-toolkit.com/origin-of-Halloween.html "The origin of Halloween lies in Celtic Ireland"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170608051236/http://www.irish-genealogy-toolkit.com/origin-of-Halloween.html |date=8. júní 2017 }}</ref> Dagur heilags Patreks er þjóðhátíðardagur Írlands, haldinn hátíðlegur á messudegi verndardýrlings Írlands, [[heilagur Patrekur|heilags Patreks]], 17. mars. [[Músasmári]] er oft borinn á degi heilags Patreks sem er sagður hafa notað hann til að útskýra [[heilög þrenning|heilaga þrenningu]]. Írland er þekkt fyrir litríkar alþýðuhefðir, eins og [[írsk þjóðlagatónlist|írska þjóðlagatónlist]], [[írskur dans|írska dansa]]. [[Írskar þjóðsögur]] snúast oft um þjóðtrúarverur á borð við [[búálfur|búálfa]], [[vofa|vofur]] og [[álagablettur|álagabletti]]. Írski leikstjórinn [[lafði Gregory]] og skáldið [[W. B. Yeats]] áttu þátt í að gera írskar þjóðtrúarverur og [[írskar goðsögur]] þekktar um allan heim. ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.gov.ie/ Irish State]: Vefur ríkisstjórnar Írlands. * [http://www.president.ie/ Áras an Uachtaráin]: Vefur forseta Írlands. {{Evrópa}} {{Evrópusambandið}} {{Evrópuráðið}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} [[Flokkur:Írland]] skotlyenezrmkkwu26oakz4nvpbws6a Lettland 0 4582 1985358 1972367 2026-11-07T00:28:51Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985358 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Lettland | nafn_á_frummáli = Latvijas Republika | fáni = Flag of Latvia.svg | skjaldarmerki = Coat of Arms of Latvia.svg | nafn_í_eignarfalli = Lettlands | kjörorð = Föðurland og frelsi | þjóðsöngur = [[Dievs, svētī Latviju!]] <br />(Guð blessi Lettland) | staðsetningarkort = EU-Latvia.svg | höfuðborg = [[Ríga]] | tungumál = [[lettneska]] | stjórnarfar = [[Þingræði]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Lettlands|Forseti]] | titill_leiðtoga2 =[[Forsætisráðherra Lettlands|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Edgars Rinkēvičs]] | nafn_leiðtoga2 = [[Andris Kulbergs]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Rússland]]i | dagsetning1 = [[6. september]] [[1991]] | ESBaðild = 1. maí 2004 | flatarmál = 64.589 | stærðarsæti = 122 | hlutfall_vatns = 2,09 | mannfjöldasæti = 147 | fólksfjöldi = 1.907.675 | mannfjöldaár = 2020 | íbúar_á_ferkílómetra = 29,6 | VLF_ár = 2021 | VLF_sæti = 106 | VLF = 63,539 | VLF_á_mann = 33.393 | VLF_á_mann_sæti = 43 | VÞL = {{hækkun}} 0.866 | VÞL_sæti = 37 | VÞL_ár = 2019 | gjaldmiðill = [[evra]] (EUR) | tímabelti = [[UTC]]+2 | tld = lv | símakóði = 371 }} '''Lettland''' ([[lettneska]]: ''Latvija'') er eitt af [[Eystrasaltsríkin|Eystrasaltsríkjunum]] ásamt [[Litáen]] og [[Eistland]]i. Næstu nágrannar Lettlands eru Eistland í norðri, Litáen í suðri og [[Rússland]] og [[Hvíta-Rússland]] í austri. Í vestri liggur landið að [[Eystrasalt|Eystrasalti]] og þar mætast landhelgi þess og [[Svíþjóð|Svíþjóðar]]. Íbúar Lettlands eru tæplega 2 milljónir og landið er 64.589 km² að stærð. Þar er [[temprað loftslag]] ríkjandi. Lettland hefur í gegnum aldirnar verið hluti af [[Svíþjóð|Svíaveldi]], [[Pólland|Póllandi]] og [[Rússneska keisaradæmið|Rússneska keisaradæminu]], en [[Eystrasaltsþjóðverjar|þýskumælandi aðall]] ríkti yfir íbúunum. Lýðveldið Lettland var stofnað eftir [[Fyrri heimsstyrjöld]] þann [[18. nóvember]] [[1918]] en það breyttist í einræði eftir valdarán [[Kārlis Ulmanis]] 1934. Við upphaf [[Síðari heimsstyrjöld|Síðari heimsstyrjaldar]] var landið hernumið af [[Sovétríkin|Sovétmönnum]]. [[Þýskaland|Þjóðverjar]] gerðu innrás í landið [[1941]] en Sovétmenn náðu því aftur [[1944]]. Næstu hálfa öld var Lettland [[Sovétlýðveldið Lettland|sovétlýðveldi]]. Árið [[1987]] hófst [[Söngvabyltingin]] með kröfu um sjálfstæði frá Sovétríkjunum. Lettlandi lýsti yfir sjálfstæði 4. maí 1990 sem var viðurkennt í kjölfar [[upplausn Sovétríkjanna|upplausnar Sovétríkjanna]] 1991. Lettland er [[einstýrt ríki|einstýrt]] [[þingræði]]sríki með 110 sveitarstjórnir og 9 borgarstjórnir. Landið situr hátt á lista yfir [[lönd eftir þróun lífsgæða]]. [[Ríga]] var [[menningarhöfuðborg Evrópu]] árið 2014. Frumbyggjar Lettlands eru [[Lettar]] og [[Líflendingar]]. Lettneska er annað tveggja núlifandi [[baltnesk tungumál|baltneskra tungumála]] ásamt [[litáíska|litáísku]]. Þótt landið hafi verið undir erlendri stjórn frá [[13. öldin|13. öld]] til [[20. öld|20. aldar]] hafa tungumál landsins og menning haldið sérstöðu sinni. Fram að Síðari heimsstyrjöld bjuggu þar stórir hópar [[Eystrasaltsþjóðverjar|Eystrasaltsþjóðverja]] og [[gyðingar|gyðinga]]. Um fjórðungur íbúa Lettlands er af [[Rússland|rússneskum]] uppruna. Rúmur helmingur þeirra hefur ekki borgararéttindi vegna þeirra ströngu skilyrða sem sett voru fyrir borgararétti í Lettlandi eftir sjálfstæðið frá Sovétríkjunum. Rúmur þriðjungur íbúa eru [[lútherstrú|lútherstrúar]] en um fjórðungur [[Rómversk-kaþólsk trú|rómversk-kaþólskir]], aðallega í héraðinu [[Latgale]] í suðausturhluta landsins. Tæp 20% íbúa eru í [[rússneska rétttrúnaðarkirkjan|rússnesku rétttrúnaðarkirkjunni]]. Þann [[20. september]] [[2003]] [[kosningar|kusu]] Lettar um inngöngu í [[Evrópusambandið]] og samþykktu það. Innganga í sambandið varð að veruleika þann [[1. maí]] [[2004]]. Þann [[29. mars]] 2004 gerðist Lettland aðili að [[NATO]]. Auk þess er Lettland aðili að [[Evrópuráðið|Evrópuráðinu]], [[Eystrasaltsráðið|Eystrasaltsráðinu]], [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðnum]], [[NB8]], [[Norræni fjárfestingarbankinn|Norræna fjárfestingarbankanum]], [[Efnahags- og framfarastofnunin]]ni, [[Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu]] og [[Alþjóðaviðskiptastofnun]]inni. Lettland tók upp [[evra|evru]] sem gjaldmiðil 1. janúar 2014 í stað lettneska [[Lettneskt lat|lat]]sins. ==Heiti== Nafnið ''Latvija'' er dregið af heiti [[Lettgallar|Lettgalla]] sem voru ein af fjórum [[Eystrasaltsþjóðir|Eystrasaltsþjóðum]] (ásamt [[Kúrir|Kúrum]], [[Selir (þjóð)|Selum]] og [[Semgallar|Semgöllum]]) sem bjuggu á þessu svæði á miðöldum, ásamt finnskumælandi [[Líflendingar|Líflendingum]].<ref>{{cite web|url=http://latinst.lv/wp-content/uploads/2012/01/Latvia_in_brief.pdf |title=Latvia in Brief |year=2012 |publisher=Latvian Institute |access-date=12 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108155832/http://latinst.lv/wp-content/uploads/2012/01/Latvia_in_brief.pdf |archive-date=8 November 2012 }}</ref> Trúboðinn [[Hinrik af Lettlandi]] bjó til latnesku heitin ''Lettigallia'' og ''Lethia'' út frá nafni þjóðflokksins á 13. öld. Þaðan kom latneska heitið ''Letonia'' og þýska heitið ''Lettland''.<ref>{{cite web|url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/litol-0-X.html|title=Baltic Online|publisher=The University of Texas at Austin|access-date=12 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805131726/http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/litol-0-X.html|archive-date=5 August 2011|url-status=live}}</ref> Orðið „Letti“ kemur líklega fyrst fyrir í íslensku í grein [[Gísli Brynjúlfsson|Gísla Brynjúlfssonar]], „Frelsis hreifingarnar“ sem birtist í ''[[Norðurfari|Norðurfara]]'' árið 1849,<ref>{{cite journal|author=Gísli Brynjúlfsson|journal=Norðurfari|title=Frelsis hreifingarnar|year=1849|page=61|url=https://timarit.is/page/2022321?iabr=on}}</ref> en „Lettland“ kemur fyrst fyrir í ''[[Heimskringla (tímarit)|Heimskringlu]]'' árið 1918.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/2156621?iabr=on|journal=Heimskringla|number=21|year=1918|author=F. J. Bergmann|title=Skipulags-hrun|page=2}}</ref> == Saga == Elstu ummerki um menn frá [[Salaspils]] tilheyra [[Swider-menningin|Swider-menningunni]] og eru 11-12.000 ára gömul. Samkvæmt vinsælli kenningu settust forverar núverandi Letta að á austurströnd [[Eystrasalt]]sins um 3000 f.o.t.<ref>{{cite web|url=http://life.bio.sunysb.edu/ee/msr/Ethno/dategen1.html |title=Data: 3000 BC to 1500 BC |work=The European Ethnohistory Database |publisher=The Ethnohistory Project |access-date=6 August 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060622113922/http://life.bio.sunysb.edu/ee/msr/Ethno/dategen1.html |archive-date=22 June 2006 }}</ref> [[Baltneskar þjóðir]] komu á verslunarleiðum til [[Róm]]ar og [[Býsantíum]], þar sem þær versluðu með verðmætt [[raf]].<ref>A History of Rome, M Cary and HH Scullard, p455-457, Macmillan Press, {{ISBN|0-333-27830-5}}</ref> Um 900 bjuggu fjórir baltneskir þjóðflokkar þar sem Lettland er nú: [[Kúrir]] (''kurši''), [[Latgallar]] (''latgaļi''), [[Selir (Lettlandi)|Selir]] (''sēļi'') og [[Semgallar]] (''zemgaļi''), auk hinna finnsk-úgrísku [[Líflendingar|Líflendinga]] (''lībieši'').<ref>{{Cite journal |last1=Norvik |first1=Miina |last2=Balodis |first2=Uldis |last3=Ernštreits |first3=Valts |last4=Kļava |first4=Gunta |last5=Metslang |first5=Helle |last6=Pajusalu |first6=Karl |last7=Saar |first7=Eva |date=2021-12-20 |title=The South Estonian language islands in the context of the Central Baltic area |url=https://ojs.utlib.ee/index.php/jeful/article/view/jeful.2021.12.2.02 |journal=Eesti ja Soome-ugri Keeleteaduse Ajakiri. Journal of Estonian and Finno-Ugric Linguistics |language=en |volume=12 |issue=2 |pages=33–72 |doi=10.12697/jeful.2021.12.2.02 |issn=2228-1339 |access-date=16 February 2024 |archive-date=16 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216133311/https://ojs.utlib.ee/index.php/jeful/article/view/jeful.2021.12.2.02 |url-status=live }}</ref> Á 12. öld skiptist landið í eftirfarandi smáríki: [[Vanema]], [[Ventava]], [[Bandava]], [[Piemare]], [[Duvzare]], [[Sēlija]], [[Furstadæmið Koknese|Koknese]], [[Jersika]], [[Tālava]] og [[Adzele]].<ref>Latvijas vēstures atlants, Jānis Turlajs, page 12, Karšu izdevniecība Jāņa sēta, {{ISBN|978-9984-07-614-0}}</ref> === Miðaldir === [[File:Burg Turaida04.jpg|thumb|[[Turaida-kastali]] við [[Sigulda]], reistur af [[Albert af Ríga|Alberti af Ríga]] árið 1214.]] Tengsl Eystrasaltsþjóðanna við ríkin á meginlandi Evrópu urðu sterkari á 12. öld.<ref>{{cite web|url= http://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/EasternLatvia.htm|title= Data: Latvia|work= Kingdoms of Northern Europe&nbsp;– Latvia|publisher= The History Files|access-date= 25 April 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100202020032/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/EasternLatvia.htm|archive-date= 2 February 2010}}</ref> Páfi sendi fyrstu trúboðana eftir [[Daugava-fljót]]i seint á 12. öld.<ref name="embassy">{{cite web |url=https://www2.mfa.gov.lv/en/usa/culture/history-of-latvia-a-brief-synopsis|title=History of Latvia: A brief synopsis|website=Embassy of the Republic of Latvia to the United States of America|dags=2.12.2014}}</ref> [[Heilagur Meinhard]] frá Segeberg kom til [[Ikšķile]] með kaupmönnum árið 1184, til að snúa íbúum frá [[heiðni]]. Þegar friðsamlegar aðferðir til að kristna íbúana mistókust hugðist Meinhard snúa Líflendingum með vopnavaldi.<ref>{{cite news|url= http://www.balticsworldwide.com/the-crusaders/|title= The Crusaders|newspaper= City Paper|access-date= 28 July 2007|date= 22 March 2006|archive-url= https://web.archive.org/web/20101222014019/http://www.balticsworldwide.com/the-crusaders/|archive-date= 22 December 2010}}</ref> [[Selestínus 3.]] páfi kallaði eftir [[Líflandskrossferðin|krossferð]] gegn Eistum árið 1193. Eftirmenn Meinhards, [[Berthold frá Hanóver]] og [[Albert af Ríga]], leiddu krossferðina. Albert stofnaði Ríga og varð [[biskupsfursti]] með lén frá [[Hinrik 3. Þýskalandskonungur|Hinriki 3.]]. Hann stofnaði riddararegluna [[Sverðbræður]] sem síðar urðu hluti [[Þýsku riddararnir|Þýsku riddaranna]]. Þýskum krossförum fjölgaði á síðari hluta 13. aldar eftir hnignun og fall [[krossfararíki|krossfararíkjanna]] í [[Mið-Austurlönd]]um.<ref>{{cite web |last1=Žemaitis |first1=Augustinas |title=German crusader states (until 1561) |url=https://www.onlatvia.com/german-crusader-states-until-1561-68 |website=OnLatvia.com |access-date=26 August 2022 |archive-date=26 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220826224424/https://www.onlatvia.com/german-crusader-states-until-1561-68 |url-status=live }}</ref> Þýsku riddararnir stofnuðu krossfararíkið [[Terra Mariana]] („land Maríu“) sem náði yfir núverandi Lettland og suðurhluta núverandi Eistlands.<ref>{{cite web |title=Terra Mariana. 1186 – 1888 (2015) |url=https://www.manabiblioteka.lv/en/projekti/terra-mariana-1186-1888-2015/ |website=Manabiblioteka.lv |access-date=26 August 2022 |archive-date=10 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210510142925/https://www.manabiblioteka.lv/en/projekti/terra-mariana-1186-1888-2015/ |url-status=dead }}</ref> Árið 1282 varð [[Ríga]] hluti af [[Hansasambandið|Hansasambandinu]], og seinna borgirnar [[Cēsis]], [[Limbaži]], [[Koknese]] og [[Valmiera]]. Ríga varð mikilvæg hafnarborg og var í nánum samskiptum við [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]].<ref>{{Cite web|url=https://www.lonelyplanet.com/latvia/history|title=History of Latvia - Lonely Planet Travel Information|website=www.lonelyplanet.com|access-date=23 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326135852/https://www.lonelyplanet.com/latvia/history|archive-date=26 March 2020|url-status=live}}</ref> Fyrstu þýskumælandi landnemarnir voru riddarar frá Norður-Þýskalandi og borgarar frá norðurþýskum borgum sem töluðu [[lágþýska|lágþýsku]].<ref>{{cite book|title=Die deutschen Lehnwörter im Lettischen: Inaugural-Dissertation zur Erlangung der Doktorwürde der hohen philosophischen Fakultät I der Universität Zürich|author=Johann Sehwers|publisher=Berichthaus|date= 1918|language=de}}</ref> [[Eystrasaltsþjóðverjar]] mynduðu landeigendaaðal í Lettlandi og gerðu bændur að leiguliðum. === Pólsk og sænsk yfirráð === Árið 1558 hófst [[Líflandsstríðið]] um yfirráð yfir Líflandi. Helstu stríðsaðilar voru [[Pólsk-litáíska samveldið]] og [[Rússaveldi]], en bæði Danmörk og Svíþjóð tóku þátt um skeið. Eftir að Rússar biðu ósigur var Líflandi skipt þannig að Norður-Eistland fór til Svía og Eysýsla (Saaremaa) til Dana. Afgangurinn gekk til [[Stórhertogadæmið Litáen|litáíska stórhertogadæmisins]] sem [[hertogadæmið Lífland]] og til hins nýja [[hertogadæmi Kúrlands og Semigallíu|hertogadæmis Kúrlands og Semigallíu]] undir stjórn síðasta stórmeistara [[Líflandsreglan|Líflandsreglunnar]], [[Gotthard Kettler]].<ref>{{cite web|last1=Ceaser|first1=Ray A.|url=http://depts.washington.edu/baltic/papers/duchy.html|title=Duchy of Courland|publisher=University of Washington|access-date=11 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20030302122941/http://depts.washington.edu/baltic/papers/duchy.html|archive-date=2 March 2003|date=June 2001}}</ref> Austasti hlutinn, [[Latgallía]], varð [[landstjóraumdæmið Inflanty]] eða [[Pólska Lífland]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=IpR0-OrrwssC&q=Inflanty+Latgale&pg=PA14|title=Culture and Customs of the Baltic States|first=Kevin|last=O'Connor|date=3 October 2006|publisher=Greenwood Publishing Group|via=Google Books|isbn=978-0-313-33125-1|access-date=14 November 2020|archive-date=19 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119144020/https://books.google.com/books?id=IpR0-OrrwssC&q=Inflanty+Latgale&pg=PA14|url-status=live}}</ref> Á 17. og 18. öld tókust Pólsk-litáíska samveldið, Svíaveldi og Rússaveldi á um yfirráð yfir Eystrasalti. Eftir [[stríð Póllands og Svíþjóðar (1600-1611)]] komst norðurhluti Líflands undir sænsk yfirráð. Ríga varð höfuðborg [[Sænska Lífland]]s og stærsta borgin í öllu Svíaveldi.<ref>Kasekamp, p. 47</ref> Átök milli Svía og Pólverja héldu áfram þar til ríkin gerðu með sér [[vopnahléð í Altmark]] árið 1629.<ref>{{Cite web |title=Sweden, the nation's history {{!}} WorldCat.org |url=https://search.worldcat.org/title/17676837 |access-date=2023-12-06 |website=search.worldcat.org |language=en |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208020309/https://search.worldcat.org/title/17676837 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Rickard |first1=J |title=Truce of Altmark, 12 September 1629 |url=http://www.historyofwar.org/articles/truce_altmark.html |website=www.historyofwar.org |access-date=28 January 2021 |archive-date=22 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190722160109/http://www.historyofwar.org/articles/truce_altmark.html |url-status=live }}</ref> Líkt og Eistar, hafa Lettar talað um „gömlu góðu sænsku tímana“, þar sem sænsk yfirvöld drógu úr [[bændaánauð]], komu á sveitaskólum og drógu úr völdum þýsku landeigendanna.<ref>H. Strods, "'Dobrye Shvedskie Vremena' v Istoriografii Latvii (Konets XVIII V.&nbsp;– 70-E Gg. XX V.). ["'The good Swedish times' in Latvian historiography: from the late 18th century to the 1970s"] ''Skandinavskiy Sbornik'', 1985, Vol. 29, pp. 188–199</ref><ref>{{cite journal|author=J. T. Kotilaine|title=Riga's Trade With its Muscovite Hinterland in the Seventeenth Century|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-baltic-studies_summer-1999_30_2/page/129|journal=Journal of Baltic Studies|year=1999|volume= 30|issue =2|pages=129–161|doi=10.1080/01629779900000031}}</ref> Á þessum tíma urðu mikilvægar breytingar á menningu landsins. Lettar tóku að stærstum hluta upp [[lúterstrú]], undir sænskum og þýskum áhrifum.<ref>{{cite web |last1=Žemaitis |first1=Augustinas |title=Lutherans |url=https://www.onlatvia.com/lutherans-143 |website=OnLatvia.com |access-date=27 August 2022 |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925101326/https://www.onlatvia.com/lutherans-143 |url-status=live }}</ref> Hinar fornu þjóðir Kúra, Semigalla, Sela, Lífa og Latgalla, tóku að líta á sig sem [[Lettar|Letta]] og tala [[lettneska|lettnesku]] sem sameiginlegt tungumál.<ref>{{cite web |last1=Ereminas |first1=Gintautas |title=Latviai |url=https://www.vle.lt/straipsnis/latviai/ |website=Vle.lt |access-date=27 August 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Latvian language |url=https://www.britannica.com/topic/Latvian-language |website=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=27 August 2022 |archive-date=8 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008003509/https://www.britannica.com/topic/Latvian-language |url-status=live }}</ref> Ekkert lettneskt ríki var þó til, og mörk ríkja og skilgreining þjóða á þessum tíma eru mjög á reiki. Suðurhluti Latgalla hélt áfram að aðhyllast [[kaþólsk trú|kaþólska trú]] vegna áhrifa Pólverja og [[Jesúítar|Jesúíta]]. Mállýska þeirra hélst aðskilin, en með mörgum tökuorðum úr pólsku og rússnesku.<ref>{{cite journal|author= V. Stanley Vardys|title=The Role of the Churches in the Maintenance of Regional and National Identity in the Baltic Republics|url= https://archive.org/details/sim_journal-of-baltic-studies_fall-1987_18_3/page/287|journal=Journal of Baltic Studies|year=1987|volume=18 |issue =3|pages= 287–300|doi=10.1080/01629778700000141}}</ref> === Lífland og Kúrland í Rússaveldi === Í [[Norðurlandaófriðurinn mikli|Norðurlandaófriðnum mikla]] létust allt að 40% íbúa Lettlands úr hungri og farsóttum.<ref>{{cite book|author=Kevin O'Connor|title=The History of the Baltic States|url=https://books.google.com/books?id=b3b5nU4bnw4C&pg=PA29|date=1 January 2003|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-32355-3|pages=29–|access-date=11 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160427085953/https://books.google.com/books?id=b3b5nU4bnw4C&pg=PA29|archive-date=27 April 2016|url-status=live}}</ref> Helmingur íbúa Ríga fórst í [[Norðurlandaplágan mikla|Norðurlandaplágunni miklu]] 1710-1711.<ref>{{cite web|url=http://www.bank.lv/eng/main/am/jubmon/nmp/index.php?32661 |title=Collector Coin Dedicated to 18th Century Riga |access-date=19 July 2010 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20100719083420/http://www.bank.lv/eng/main/am/jubmon/nmp/index.php?32661 |archive-date=19 July 2010}}. Bank of Latvia.</ref> [[Uppgjöf Eistlands og Líflands]] 1710 og [[Nystad-samningurinn]] bundu enda á stríðið árið 1721. [[Vidzeme]] gekk til Rússlands (sem hluti af [[landstjóraumdæmið Lífland|landstjóraumdæminu Ríga]]). Latgallía var áfram hluti af Pólsk-litáíska samveldinu sem Landstjóraumdæmið Inflanty til 1772 þegar það var innlimað í Rússland. Árið 1795 lagði Rússland svo undir sig hertogadæmið Kúrland og Semigallíu í [[þriðja skipting Póllands|þriðju skiptingu Póllands]]. Þar með voru allir hlutar núverandi Lettlands orðnir hluti af Rússaveldi. Öll héruðin þrjú héldu í lög sín og þing ([[landtag]]) og þýska var áfram stjórnsýslumál. Bændaánauð var afnumin í Kúrlandi árið 1817 og í Vidzeme árið 1819.<ref>{{Cite web|last=Lazdins|first=Janiz|date=2 July 2011|title=THE ORIGINS OF A CIVIL SOCIETY BASED ON DEMOCRATICALLY LEGITIMATE VALUES IN BALTICS AFTER ABOLITION OF SERFDOM|url=https://www.apgads.lu.lv/fileadmin/user_upload/lu_portal/apgads/PDF/Juridiskas-konferences/ISCFLUL-7-2019/iscflul.7.2-11_Lazdins.pdf|access-date=9 July 2021|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709190054/https://www.apgads.lu.lv/fileadmin/user_upload/lu_portal/apgads/PDF/Juridiskas-konferences/ISCFLUL-7-2019/iscflul.7.2-11_Lazdins.pdf|url-status=live}}</ref> Í reynd kom það sér vel fyrir landeigendur og aðal, þar sem bændur misstu jarðir sínar bótalaust og neyddust því til að vinna á stórjarðeignum. Á þessum tveimur öldum var uppgangur í Lettlandi. Hafnir voru stækkaðar (Ríga varð stærsta höfnin í Rússaveldi), járnbrautir lagðar, nýjar verksmiðjur, bankar og háskólar stofnaðir; margar stórbyggingar voru reistar og almenningsgarðar stofnaðir. Breiðstrætin í Ríga eru frá þessum tíma. [[Talnalæsi]] var útbreiddara í Líflandi og Kúrlandi en öðrum hlutum Rússaveldis, sem gæti verið vegna áhrifa lúterstrúarinnar.<ref>{{cite book|author=Baten, Jörg |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present.|url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180 |date=2016|publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/isbn_9781107507180/page/50 50]|isbn=978-1-107-50718-0}}</ref> === Þjóðernisvakning === [[File:Latvians national rally in Dundaga in 1905.jpg|thumb|left|Þjóðfundur Letta í [[Dundaga]] árið 1905.]] Á 19. öld urðu miklar samfélagsbreytingar í Lettlandi.<ref name="LNA">{{cite web |title=Latvian national awakening (1860-1918) |url=https://www.onlatvia.com/latvian-national-awakening-1860-1918-74 |website=OnLatvia.com |access-date=19 March 2022 |archive-date=9 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409052455/https://www.onlatvia.com/latvian-national-awakening-1860-1918-74 |url-status=live }}</ref> Til varð stétt sjálfseignarbænda eftir að leiguliðar fengu að kaupa jarðir sínar. Um leið fækkaði fólki í sveitum og margir [[Lettar]] fluttu í borgirnar í leit að menntun og störfum í iðnaði.<ref name="LNA" /> Til varð stór [[verkalýðsstétt]] og lítil en áhrifamikil [[borgarastétt]].<ref name="LNA" /> [[Ungir Lettar]] (''Jaunlatvieši'') voru æskulýðshreyfing sem lagði grunninn að lettneskri þjóðernisstefnu frá miðri 19. öld. Margir af leiðtogum hreyfingarinnar horfðu til [[Slavahreyfingin|Slavahreyfingarinnar]] vegna andstöðu við hina þýskumælandi yfirstétt Lettlands.<ref name="YoungLatvians">{{cite web |title=Latvians in the Second Half of the 19th Century and the Early 20th Century: National Identity, Culture and Social Life |url=http://lnvm.lv/en/?page_id=1078 |website=National History Museum of Latvia |access-date=19 March 2022 |language=en |archive-date=22 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022201215/http://lnvm.lv/en/?page_id=1078 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |title=Another Baltic Postcolonialism: Young Latvians, Baltic Germans, and the emergence of Latvian National Movement |journal=Nationalities Papers |date=20 November 2018 |volume=42 |issue=1 |publisher=[[Cambridge University Press]] |pages=88–107 |doi=10.1080/00905992.2013.823391 |url=https://dspace.lu.lv/dspace/bitstream/handle/7/31253/Ijabs_Nationalities_Papers_2014.pdf?sequence=1&isAllowed=y |access-date=19 March 2022 |last1=Ijabs |first1=Ivars |s2cid=129003059 |archive-date=11 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230911002101/https://dspace.lu.lv/dspace/bitstream/handle/7/31253/Ijabs_Nationalities_Papers_2014.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref> Vaxandi notkun [[lettneska|lettnesku]] í bókmenntum og almennt í samfélaginu á þessum tíma hefur verið nefnd fyrsta [[lettneska þjóðernisvakningin]].<ref name="YoungLatvians" /> [[Rússneskuvæðing]] hófst í Latgallíu eftir [[Janúaruppreisnin|Janúaruppreisn]] Pólverja 1863. Á 9. áratugnum hafði hún breiðst út til annarra hluta landsins. Eftir Unga Letta varð [[Nýstefnan]], vinstrisinnuð stjórnmálahreyfing, leiðandi í þjóðernisvakningunni undir lok aldarinnar.<ref>{{cite web |last1=Šiliņš |first1=Jānis |title=Jaunā strāva |url=https://enciklopedija.lv/skirklis/22237 |access-date=19 March 2022 |website=[[Latvian National Encyclopedia]] |language=lv |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127112202/https://enciklopedija.lv/skirklis/22237 |url-status=live }}</ref> Óánægja almennings braust fram í [[Rússneska byltingin 1905|byltingunni 1905]] sem í Eystrasaltshéruðunum fékk á sig yfirbragð sjálfstæðisbaráttu.<ref>{{cite web |last1=Lapa |first1=Līga |title=1905. gada revolūcija Latvijā |url=https://enciklopedija.lv/skirklis/20773-1905-gada-revol%C5%ABcija-Latvij%C4%81 |website=Nacionālā enciklopēdija |access-date=19 March 2022 |language=lv |archive-date=19 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220319145330/https://enciklopedija.lv/skirklis/20773-1905-gada-revol%C5%ABcija-Latvij%C4%81 |url-status=live }}</ref> === Sjálfstæðisyfirlýsing og millistríðsárin === [[File:Janis Cakste.jpg|thumb|upright|[[Jānis Čakste]] (1859–1927) var fyrsti [[forseti Lettlands]].]] Miklir bardagar áttu sér stað í Lettlandi og öðrum vesturhéruðum Rússaveldis í [[fyrri heimsstyrjöld]]. Í byrjun snerust kröfur um [[sjálfsákvörðunarrétt]] um að fá [[heimastjórn]]. Þetta breyttist eftir [[Rússneska byltingin|rússnesku byltinguna]] 1917 og [[friðarsamningarnir í Brest-Litovsk|friðarsamningana í Brest-Litovsk]] milli Rússlands og Þýskalands í mars 1918. Þann 18. nóvember 1918 lýsti [[Alþýðuráð Lettlands]] yfir fullu sjálfstæði og [[Kārlis Ulmanis]] fékk það verkefni að mynda ríkisstjórn sem forsætisráðherra.<ref>{{Cite web|title=Kārlis Ulmanis {{!}} Valsts prezidenta kanceleja|url=https://www.president.lv/en/karlis-ulmanis|access-date=13 October 2021|website=www.president.lv|language=en|archive-date=18 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211018115339/https://www.president.lv/en/karlis-ulmanis|url-status=live}}</ref> Fulltrúi Þýskalands, [[August Winnig]], undirritaði formlega viðurkenningu þýska ríkisins á bráðabirgðastjórninni 26. nóvember. Í kjölfarið fylgdi [[sjálfstæðisstríð Lettlands]], eitt af mörgum landamæra- og borgarastríðum sem háð voru í Austur-Evrópu í kjölfar heimsstyrjaldarinnar. Vorið 1919 voru þrjár ríkisstjórnir sem gerðu tilkall til Lettlands: bráðabirgðastjórnin undir forystu [[Kārlis Ulmanis]], studd af Alþýðuráðinu og [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöld)|Bandamönnum]]; [[Sósíalíska lettneska sovétlýðveldið]] undir forystu [[Pēteris Stučka]], studd af [[Rauði herinn|Rauða hernum]]; og bráðabirgðastjórn undir forystu [[Andrievs Niedra]], studd af hersveitum þýskra landeigenda ([[Baltische Landeswehr]]) og þýsku [[Freikorps]]-sveitinni „Járndeildinni“. Eistneskar og lettneskar hersveitir sigruðu Þjóðverja í [[orrustan um Cēsis (1919)|orrustunni um Wenden]] í júní 1919,<ref>{{Cite news|url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/cesis_battle_of|title=Cēsis, Battle of {{!}} International Encyclopedia of the First World War (WW1)|access-date=15 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190223133640/https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/cesis_battle_of|archive-date=23 February 2019}}</ref> og hrundu stórsókn [[Vesturrússneski sjálfboðaliðaherinn|vesturrússneska sjálfboðaliðahersins]] undir stjórn [[Pavel Bermondt-Avalov]] í nóvember. Hersveitir Rauða hersins voru hraktar frá austurhluta landsins af lettneskum og pólskum hersveitum snemma árs 1920 (Pólverjar líta á [[orrustan um Daugavpils|orrustuna um Daugavpils]] sem hluta af [[stríð Póllands og Sovétríkjanna|stríði Póllands og Sovétríkjanna]]). Þjóðkjörið [[stjórnlagaþing]] kom saman 1. maí 1920 og samþykkti frjálslynda stjórnarskrá, [[stjórnarskrá Lettlands|Satversme]], í febrúar 1922.<ref>Bleiere, p. 155</ref> Kārlis Ulmanis nam stjórnarskrána úr gildi eftir [[Valdaránið í Lettlandi 1934|valdaránið 1934]], en hún var aftur tekin upp árið 1990. Þar sem megnið af iðnfyrirtækjum Lettlands höfðu verið flutt til Rússlands árið 1915 var helsta verkefni stjórnarinnar róttækar [[jarðaumbætur]].<ref>Bleiere, p. 195</ref> Árið 1923 var hlutfall ræktarlands orðið meira en fyrir stríðið. Efnahagur landsins óx hratt en varð fyrir áfalli í [[Kreppan mikla|heimskreppunni 1929]]. Þann 15. maí 1934 framdi Ulmanis valdarán án blóðsúthellinga og kom á þjóðernissinnaðri alræðisstjórn sem ríkti til 1940.<ref name="Country profile">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1108059.stm|title=Timeline: Latvia|work=BBC News|date=20 January 2010|access-date=5 February 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100420190840/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1108059.stm|archive-date=20 April 2010|url-status=live}}</ref> Ulmanis stofnaði ríkisfyrirtæki sem keyptu einkafyrirtæki í þeim tilgangi að „lettneskuvæða“ efnahagslífið.<ref>{{cite book|jstor=2119564|author1=Nicholas Balabkins|author2=Arnolds P. Aizsilnieks|title=Entrepreneur in a small country: a case study against the background of the Latvian economy, 1919–1940|url=https://books.google.com/books?id=PwaSAAAAIAAJ|access-date=19 February 2012|year=1975|publisher=Exposition Press|isbn=978-0-682-48158-8|pages=xiv, 143|archive-url=https://web.archive.org/web/20121112212508/http://books.google.com/books?id=PwaSAAAAIAAJ|archive-date=12 November 2012|url-status=live}}</ref> === Síðari heimsstyrjöld === [[File:Riga 1940 Soviet Army.jpg|thumb|[[Rauði herinn]] kemur til Ríga 1940.]] Snemma morguns 24. ágúst 1939 undirrituðu [[Sovétríkin]] og [[Þriðja ríkið]] 10 ára griðasáttmála ([[Mólotov-Ribbentrop-samningurinn]]).<ref>{{cite web |title=The Molotov-Ribbentrop pact – archive, August 1939 |url=https://www.theguardian.com/world/from-the-archive-blog/2019/jul/24/molotov-ribbentrop-pact-germany-russia-1939 |website=the Guardian |access-date=28 January 2021 |language=en |date=24 July 2019 |archive-date=27 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210627110113/https://www.theguardian.com/world/from-the-archive-blog/2019/jul/24/molotov-ribbentrop-pact-germany-russia-1939 |url-status=live }}</ref> Hluti sáttmálans voru leynileg ákvæði sem birt voru eftir ósigur Þýskalands 1945. Þar kom fram að ríkin tvö skiptu Norður- og Austur-Evrópu í „áhrifasvæði“.<ref name="mrtext">[http://www.fordham.edu/halsall/mod/1939pact.html ''Text of the Nazi-Soviet Non-Aggression Pact''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141114231303/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1939pact.html |date=14 November 2014 }}, executed 23 August 1939</ref> Í norðri lentu Finnland og Eistland á áhrifasvæði Sovétríkjanna.<ref name="mrtext" /> Viku síðar, 1. september 1939, gerði Þýskaland [[innrásin í Pólland|innrás í Pólland]] og 17. september gerðu Sovétmenn líka innrás hinum megin frá.<ref name="PBBG">{{cite book |first=Prit |last=Buttar |title=Between Giants |isbn=978-1-78096-163-7|date=21 May 2013 |publisher=Bloomsbury USA }}</ref>{{rp|32}} Eftir gerð Mólotov-Ribbentrop-samningsins fluttu flestir [[Eystrasaltsþjóðverjar]] frá Lettlandi eftir samkomulag stjórnar Ulmanis og Þýskalands um [[Heim in Reich]]-verkefnið.<ref name="Latvia in WWII">Lumans, pp. 71–74</ref> Alls höfðu 50.000 Eystrasaltsþjóðverjar flust á brott fyrir lokafrest í desember 1939, 1600 áttu eftir að ganga frá sínum málum og 13.000 kusu að búa áfram í Lettlandi.<ref name="Latvia in WWII" /> Flestir þeirra sem urðu eftir, fluttu sumarið 1940, þegar gerð var önnur áætlun um fólksflutninga.<ref>Lumans pp. 110–111</ref> Þeir sem hluti samþykki sem „hreinræktaðir Þjóðverjar“ fengu flestir lönd og fyrirtæki í Póllandi í skiptum fyrir það fé sem fékkst fyrir sölu á eigum þeirra í Lettlandi.<ref name=PBBG />{{rp|46}} Þann 5. október 1939 neyddist Lettland til að samþykkja samning við Sovétríkin um „gagnkvæma aðstoð“, sem gaf þeim leyfi til að koma fyrir 25-30.000 manna herliði í Lettlandi.<ref>Lumans, p. 79</ref> Embættismenn voru myrtir og aðilar hlynntir Sovétríkjunum skipaðir í þeirra stað.<ref name="wettig20">Wettig, Gerhard, ''Stalin and the Cold War in Europe'', Rowman & Littlefield, Landham, Md, 2008, {{ISBN|0-7425-5542-9}}, pp. 20–21</ref> Í kosningum voru víðast hvar aðeins frambjóðendur hlynntir Sovétríkjunum. Þingið sem kosið var óskaði strax eftir inngöngu í Sovétríkin.<ref name="wettig20" /> Mynduð var leppstjórn undir forystu [[Augusts Kirhenšteins]].<ref>Lumans, pp. 98–99</ref> Sovétríkin innlimuðu Lettland 5. ágúst 1940 sem [[Sovétlýðveldið Lettland]]. [[File:Bundesarchiv Bild 183-L19397, Lettland, Riga, Begrüßung der deutschen Soldaten.jpg|thumb|Þýskir hermenn koma til Ríga í júlí 1941.]] Sovétmenn tóku hart á [[óvinur alþýðunnar|andstæðingum sínum]] áður en [[Barbarossa-aðgerðin]] hófst. Minnst 34.250 Lettar voru fluttir úr landi eða drepnir.<ref>{{cite book|author=Simon Sebag Montefiore|author-link=Simon Sebag Montefiore|title=Stalin: The Court of the Red Tsar|page=334}}</ref> Flestir fóru til Síberíu þar sem dánarhlutfallið var áætlað 40%.<ref name=PBBG />{{rp|48}} Þann 22. júní 1941 hófst innrás Þjóðverja í Sovétríkin.<ref>{{cite news |title=Operation Barbarossa |url=https://www.history.com/topics/world-war-ii/operation-barbarossa#:~:text=On%20June%2022%2C%201941%2C%20Adolf,the%20frontier%20into%20Soviet%20territory. |website=HISTORY |access-date=28 January 2021 |language=en |archive-date=22 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210622142556/http://www.history.com/topics/world-war-ii/operation-barbarossa#:~:text=On%20June%2022%2C%201941%2C%20Adolf,the%20frontier%20into%20Soviet%20territory. |url-status=live }}</ref> Í nokkur skipti gerðu Lettar uppreisnir gegn Rauða hernum til að aðstoða Þjóðverja. Þann 29. júní náði þýski herinn Ríga og snemma í júlí var landið allt undir stjórn Þjóðverja.<ref>{{cite web |title=History of Latvia: A brief synopsis |url=https://www.mfa.gov.lv/en/usa/culture/history-of-latvia-a-brief-synopsis |website=www.mfa.gov.lv |access-date=28 January 2021 |archive-date=3 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210303083044/https://www.mfa.gov.lv/en/usa/culture/history-of-latvia-a-brief-synopsis }}</ref><ref name=PBBG />{{rp|78–96}} Í kjölfarið fylgdi þýskt hernámslið, [[Einsatzgruppen]], sem framfylgdu áætluninni [[Generalplan Ost]]. Hún fól í sér að íbúum Lettlands skyldi fækkað um 50%.<ref name=PBBG />{{rp|64}}<ref name=PBBG />{{rp|56}} Meðan á þýska hernáminu stóð heyrði Lettland undir [[Reichskommissariat Ostland]].<ref>{{cite web |title=Estonia - RomArchive |url=https://www.romarchive.eu/en/voices-of-the-victims/estonia/ |website=www.romarchive.eu |access-date=28 January 2021 |archive-date=7 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210207204810/https://www.romarchive.eu/en/voices-of-the-victims/estonia/ |url-status=live }}</ref> Hernámsstjórnin kom á fót lettneskum vopnuðum sveitum og [[Arajs Kommando|aðstoðarlögreglu]] sem tók þátt í [[Helförin]]ni og öðrum óhæfuverkum.<ref name="Country profile" /> 30.000 gyðingar voru skotnir til bana í Lettland haustið 1941.<ref name=PBBG />{{rp|127}} Önnur 30.000 úr gettóinu í Ríga voru myrt í Rumbula-skógi í nóvember og desember 1941 til að fækka fólki í gettóinu og rýma fyrir gyðingum sem voru fluttir þangað frá Þýskalandi og Vestur-Evrópu.<ref name=PBBG />{{rp|128}} Fyrir utan andspyrnuna var hlé á bardögum þar til eftir [[orrustan um Leníngrad|orrustuna um Leníngrad]] í janúar 1944. Sovétherinn sótti fram eftir það og lagði Ríga undir sig 13. október 1944.<ref name=PBBG />{{rp|271}} Yfir 200.000 Lettar týndu lífinu í síðari heimsstyrjöld, þar á meðal um 75.000 lettneskir gyðingar sem hernámslið nasista myrti.<ref name="Country profile" /> Lettneskir hermenn tóku þátt í bardögum með báðum aðilum, aðallega í þýska hernum þar sem 140.000 menn gengu í [[Lettneska fylkingin|lettnesku fylkinguna]] sem var hluti af [[Waffen-SS]]-liðinu<ref>"[https://www.theguardian.com/world/2010/mar/16/latvians-march-commemorate-ss-veterans Patriots or Nazi collaborators? Latvians march to commemorate SS veterans]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160721230200/https://www.theguardian.com/world/2010/mar/16/latvians-march-commemorate-ss-veterans |date=21 July 2016 }}" ''[[The Guardian]]''. 16. mars 2010</ref> [[308. riffilsveitin (Sovétríkin)|308. lettneska riffilsveitin]] var stofnuð innan Rauða hersins árið 1944. Í sumum tilvikum, sérstaklega árið 1944, börðust lettneskir hermenn hverjir við aðra.<ref name=PBBG />{{rp|299}} === Sovéttíminn === [[File:Red Army soldiers in Riga. October 1944.jpg|thumb|Hermenn úr rauða hernum fyrir framan [[Minnismerki um frelsi]] í Ríga sumarið 1944.]] Sumarið 1944 komst hluti Lettlands aftur undir stjórn Sovétríkjanna sem hófust strax handa við að endurreisa sovétstjórnina. Eftir uppgjöf Þjóðverja varð ljóst að Sovétmenn yrðu í Lettlandi til frambúðar og [[lettneska andspyrnan]] hóf brátt að berjast gegn nýju hernámsstjórninni, oft með aðstoð Letta sem áður börðust með Þjóðverjum.<ref>Lumans, pp. 395–396</ref> Allt frá 120.000 að 300.000 Lettum flúðu undan Sovéthernum til Þýskalands og Svíþjóðar.<ref>Lumans, p. 349</ref> Samkvæmt flestum heimildum voru flóttamenn frá Lettlandi milli 200 og 250.000, en allt að 100.000 ýmist náðust eða sneru aftur eftir stríðið.<ref>Lumans, pp. 384–385</ref> Sovétmenn hófu nauðungarflutninga frá Lettlandi og [[samyrkjuvæðing]]u landbúnaðar.<ref name="Country profile" /> Þann 25. mars voru 43.000 bændur („[[kúlakkar]]“) og lettneskir þjóðernissinnar fluttir til Síberíu í [[Priboi-aðgerðin]]ni sem náði til allra Eystrasaltslandanna.<ref>{{cite journal|author1=Strods, Heinrihs |author2=Kott, Matthew |year=2002|title=The File on Operation 'Priboi': A Re-Assessment of the Mass Deportations of 1949|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-baltic-studies_spring-2002_33_1/page/1 |journal=Journal of Baltic Studies |volume=33|issue=1|pages= 1–36|doi= 10.1080/01629770100000191|s2cid=143180209 }}</ref> Þessi aðgerð varð til þess að draga úr andspyrnu gegn Sovétríkjunum.<ref name=PBBG />{{rp|326}} Talið er að milli 136.000 og 190.000 Lettar hafi verið fluttir í [[Gúlagið]] á eftirstríðsárunum, frá 1945 til 1952.<ref>Lumans, pp. 398–399</ref> [[File:Shack from Gulag - Museum of the Occupation of Latvia.JPG|thumb|Endurgerður kofi í Gúlaginu í [[Hernámssafnið í Ríga|Hernámssafninu í Ríga]].]] Eftir stríð neyddist Lettland til að taka upp sovéskar framleiðsluaðferðir í landbúnaði.<ref>Bleiere, p. 384</ref> Gerð var áætlun um aukið [[tvítyngi]] og notkun lettnesku takmörkuð, meðan rússneska varð hið opinbera tungumál. Öllum skólum minnihlutahópa (gyðinga, Pólverja, Hvítrússa, Eista og Litáa) var lokað þannig að aðeins var kennt á tveimur málum í lettneskum skólum (lettnesku og rússnesku).<ref>Bleiere, p. 411</ref> Aðflutningur nýrra íbúa frá Rússlandi og öðrum sovétlýðveldum hófst. Þar sem Lettland bjó við þróaða innviði og átti menntaða sérfræðinga ákvað Moskvuvaldið að koma þar fyrir hátæknifyrirtækjumn. Ný iðnfyrirtæki eins og [[Strætisvagnaverksmiðja Ríga|vélaverksmiðja RAF]] í [[Jelgava]], raftæknifyrirtæki í [[Ríga]], efnaverksmiðjur í [[Daugavpils]], [[Valmiera]] og [[Olaine]], auk matvæla- og olíuvinnslufyrirtækja, voru stofnuð í landinu.<ref>Bleiere, p. 379</ref> Í Lettlandi voru framleiddar lestar, skip, rútur, skellinöðrur, símar, sjónvörp, hljómtæki, raf- og díselvélar, klæðaefni, húsgögn, föt, töskur, skór, hljóðfæri, heimilistæki, úr, verkfæri, flug- og landbúnaðartæki og margt fleira. Lettland var með sína eigin kvikmynda- og tónlistarframleiðslu. Til að reka allan þennan iðnað varð að flytja inn fólk alls staðar að úr Sovétríkjunum, sem dró úr hlutfalli íbúa af lettneskum uppruna.<ref>Lumans, p. 400</ref> Árið 1959 höfðu um 400.000 aðfluttir Rússar sest að í landinu og hlutfall íbúa af lettneskum uppruna orðið 62%.<ref>Bleiere, p. 418</ref> Íbúafjöldi Lettlands náði hámarki árið 1990 þegar hann var rétt innan við 2,7 milljónir. Síðla árs 2018 gaf Þjóðskjalasafn Lettlands út lista í stafrófsröð með nöfnum 10.000 aðila sem störfuðu sem uppljóstrarar eða fulltrúar sovésku öryggislögreglunnar [[KGB]].<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2019/01/09/latvia-opens-its-kgb-archives-while-russia-continues-whitewash-its-past/|department=Opinion |title=Latvia opens its KGB archives — while Russia continues to whitewash its past|author=Vladimir Kara-Murza |newspaper=Washington Post|access-date=9 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109190904/https://www.washingtonpost.com/opinions/2019/01/09/latvia-opens-its-kgb-archives-while-russia-continues-whitewash-its-past/|archive-date=9 January 2019|url-status=live}}</ref> === Sjálfstæði endurheimt === [[File:Riga barricade 1991.jpg|thumb|right|Götuvígi í Ríga til að stöðva sókn Sovéthersins til þingsins 1991.]] Seint á 9. áratugnum hóf sovéski aðalritarinn [[Mikhaíl Gorbatsjev]] umbætur í stjórnkerfinu sem nefndar voru ''[[perestrojka]]'' og ''[[glasnost]]''. Sumarið 1987 fóru fyrstu stóru mótmælin fram við [[Minnismerki um frelsi]] í Ríga. Sumarið 1988 urðu til andstæðar stjórnmálahreyfingar, [[Alþýðufylking Lettlands]] og [[Alþjóðlegi framvörður lettnesks verkafólks]] (Interfront). Sovétlýðveldið Lettland hlaut aukið sjálfræði, líkt og hin Eystrasaltslöndin, og árið 1988 var tekið að flagga [[fáni Lettlands|fána Lettlands]] að nýju. Árið 1990 varð hann nýr fáni landsins í stað Sovétfánans.<ref>{{cite web |title=Flag Log's World Flag Chart 1991 |url=https://flaglog.com/1991 |website=flaglog.com |access-date=9 December 2021 |archive-date=2 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220102050401/https://flaglog.com/1991 |url-status=live }}</ref><ref>More-detailed discussion in Daina Stukuls Eglitis, ''Imagining the Nation: History, Modernity, and Revolution in Latvia'' State College PA: Pennsylvania State Press, 2010), 41-46. {{ISBN|9780271045627}}</ref> Árið 1989 samþykkti [[Æðstaráð Sovétríkjanna]] ályktun um [[hernám Eystrasaltslandanna]] þar sem það lýsti hernámið andstætt lögum og vilja íbúa Sovétríkjanna. Í kosningum 1990 fékk Alþýðufylkingin tvo þriðju sæta í æðstaráði Sovétlýðveldisins Lettlands. Þann 4. maí samþykkti ráðið ályktun um endurheimt sjálfstæðis Lettlands. Sovétlýðveldið Lettland breytti um nafn og varð Lýðveldið Lettland.<ref name="Imagining">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=36JG1JBlNroC&q=latvia+political+history|title=Imagining the Nation: History, Modernity, and Revolution in Latvia|last=Eglitis|first=Daina Stukuls|date=1 November 2010|publisher=Penn State Press|isbn=978-0-271-04562-7|language=en|access-date=14 November 2020|archive-date=19 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119144024/https://books.google.com/books?id=36JG1JBlNroC&q=latvia+political+history|url-status=live}}</ref> Miðstjórnarvaldið í Moskvu hélt þó áfram að líta á Lettland sem sovétlýðveldi. Í janúar 1991 reyndi Sovétstjórnin að steypa yfirvöldum af stóli með því að ráðast gegn fjölmiðlum í Ríga og stofna bjargráðanefnd sem átti að taka yfir stjórnina. Á þessum tíma voru margir fulltrúar Sovétstjórnarinnar starfandi í Lettlandi.<ref name="Imagining" /> Alþýðufylkingin barðist fyrir því að allir íbúar landsins ættu rétt á lettneskum ríkisborgararétti, en það var ekki samþykkt. Þess í stað fengu íbúar sem voru ríkisborgarar við missi sjálfstæðis 1940 og afkomendur þeirra ríkisborgararétt. Afleiðingin var að meirihluti þeirra sem ekki voru Lettar að uppruna urðu [[lettneskir ekki-borgarar]]. Árið 2011 hafði yfir helmingur þeirra fengið lettneskan ríkisborgararétt, en árið 2015 voru enn yfir 290 þúsund ekki-borgarar í Lettlandi, eða 14,1% íbúa. Þeir eru án ríkisborgararéttar og geta ekki tekið þátt í þingkosningum.<ref>{{cite web|url=http://www.unhcr.org/ibelong/stories-of-statelessness-latvia-and-estonia/|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20151127055909/http%3A//www.unhcr.org/ibelong/stories%2Dof%2Dstatelessness%2Dlatvia%2Dand%2Destonia/|archive-date=27 November 2015|title=Stories of Statelessness: Latvia and Estonia – IBELONG|date=12 January 2015}}</ref> Börn þeirra eiga hins vegar rétt á að fá ríkisborgararétt sjálfkrafa. Lýðveldið Lettland lýsti yfir fullu sjálfstæði 21. ágúst 1991, eftir hina misheppnuðu [[valdaránstilraunin í Sovétríkjunum 1991|valdaránstilraun í Sovétríkjunum 1991]].<ref name="FINemb">{{cite web |url=http://www.finland.lv/public/default.aspx?nodeid=38439&contentlan=2&culture=en-US |title=History |publisher=Embassy of Finland, Riga |quote=Latvia declared independence on 21 August 1991...The decision to restore diplomatic relations took effect on 29 August 1991 |date=9 July 2008 |access-date=2 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511083836/http://www.finland.lv/public/default.aspx?nodeid=38439&contentlan=2&culture=en-US |archive-date=11 May 2011 }}</ref> Landið tók aftur upp stjórnmálasamband við vestræn ríki líkt og Svíþjóð.<ref>{{cite web |title=The King holds an audience with Latvia's President |url=https://www.kungahuset.se/royalcourt/latestnews/latestnews/thekingholdsanaudiencewithlatviaspresident.5.1af28464179eb669913b76a.html |website=Swedish Royal Court |access-date=26 August 2021 |archive-date=26 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826130749/https://www.kungahuset.se/royalcourt/latestnews/latestnews/thekingholdsanaudiencewithlatviaspresident.5.1af28464179eb669913b76a.html |url-status=dead }}</ref> Þing Lettlands, [[Saeima]], kom aftur saman árið 1993. Rússar drógu herlið sitt frá landinu 1994 og lokuðu ratsjárstöðinni [[Skrunda-1]] árið 1998. === Frá inngöngu í Evrópusambandið === Árið 2004 náði Lettland helstu markmiðum sínum frá 10. áratugnum: að ganga í [[Evrópusambandið]] og gerast aðili að [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalaginu]]. Leiðtogafundur NATO var haldinn í Ríga árið 2006.<ref>{{Cite web|url=http://www.nato.int/docu/pr/2006/p06-150e.htm |title=NATO Press Release |website=www.nato.int |access-date=16 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312162903/http://www.nato.int/docu/pr/2006/p06-150e.htm |archive-date=12 March 2014 }}</ref> [[Vaira Vīķe-Freiberga]] var [[forseti Lettlands]] frá 1999 til 2007. Hún var fyrsti kvenkyns forseti fyrrum sovétlýðveldis.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-49119077|title=From child refugee to president: Latvia's Vaira Vike-Freiberga|work=BBC News|date=4 August 2019|access-date=27 March 2021|archive-date=3 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200203204231/https://www.bbc.com/news/world-europe-49119077|url-status=live}}</ref> Lettland undirritaði [[Schengen-samkomulagið]] 16. apríl 2003 og varð hluti af Schengen-svæðinu 2007.<ref>{{cite web |title=Schengen Area - The 27 Member Countries of the Schengen Zone |url=https://www.schengenvisainfo.com/schengen-visa-countries-list/ |website=SchengenVisaInfo.com |language=en |access-date=3 June 2023 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320045320/https://www.schengenvisainfo.com/schengen-visa-countries-list/ |url-status=live }}</ref> Um 72% lettneskra ríkisborgara eru Lettar, meðan um 20% eru Rússar að uppruna.<ref>{{cite journal |author = Commercio Michele E |year = 2003 |title = Emotion and Blame in Collective Action: Russian Voice in Kyrgyzstan and Latvia |journal = Political Science Quarterly |volume = 124 |issue = 3 |pages = 489–512 |doi = 10.1002/j.1538-165X.2009.tb00657.x |s2cid = 55002696 }}</ref> Ríkisstjórnin einkavæddi þær eignir sem Sovétstjórnin hafði þjóðnýtt og afhenti þær fyrri eigendum eða greiddi þeim bætur. Flest ríkisfyrirtæki voru einkavædd. Þrátt fyrir erfiðleika við umbreytinguna úr áætlunarbúskap í markaðsbúskap varð Lettland eitt af mestu hagvaxtarlöndum Evrópusambandsins.<ref>{{cite web |title=Latvia Beat the Odds—But the Battle Is Far From Over |url=https://www.imf.org/en/Blogs/Articles/2012/06/01/latvia-beat-the-odds-but-the-battle-is-far-from-over |website=IMF |language=en |date=1 June 2012 |access-date=1 September 2023 |archive-date=1 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230901101035/https://www.imf.org/en/Blogs/Articles/2012/06/01/latvia-beat-the-odds-but-the-battle-is-far-from-over |url-status=live }}</ref> Í nóvember 2013 hrundi þakið á [[Zolitūde-verslunarmiðstöðin]]ni með þeim afleiðingum að 54 létust.<ref>{{cite news |title=Riga mourns Maxima roof collapse victims |url=https://www.baltictimes.com/news/articles/33833/ |work=www.baltictimes.com |access-date=1 September 2023 |archive-date=1 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230901100416/https://www.baltictimes.com/news/articles/33833/ |url-status=live }}</ref> Árið 2014 var Ríga [[menningarborg Evrópu]].<ref>{{Cite web|url=https://en.unesco.org/creativity/policy-monitoring-platform/riga-european-capital-culture|title=Riga – European Capital of Culture (ECoC) in 2014|date=29 April 2016|website=Diversity of Cultural Expressions|access-date=1 April 2021|archive-date=25 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625192236/https://en.unesco.org/creativity/policy-monitoring-platform/riga-european-capital-culture|url-status=live}}</ref> Sama ár tók Lettland upp [[evra|evru]] sem gjaldmiðil landsins<ref>{{Cite web |url=http://www.nouvelle-europe.eu/en/latvia-euro-zone-national-economic-outlook-2014 |title=Latvia in the euro zone: national economic outlook for 2014 |work=Nouvelle-europe.eu |last=Traykov |first=Peter |date=15 February 2014 |access-date=1 April 2021 |archive-date=30 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930004103/http://nouvelle-europe.eu/en/latvia-euro-zone-national-economic-outlook-2014 }}</ref> og hinn lettneski [[Valdis Dombrovskis]] var varaforseti [[Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins|framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins]].<ref>{{Cite web|url=https://www.latvia.eu/news/valdis-dombrovskis-named-european-commissions-vice-president|title=Valdis Dombrovskis Named as European Commission's Vice President|date=10 September 2014|website=[Latvia.eu]|access-date=1 April 2021|archive-date=25 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625192026/https://www.latvia.eu/news/valdis-dombrovskis-named-european-commissions-vice-president|url-status=live}}</ref> Árið 2015 fór Lettland með forsæti í [[ráðherraráð Evrópusambandsins|Ráðherraráði Evrópusambandsins]].<ref>{{cite web |url=https://apps.fas.usda.gov/newgainapi/api/report/downloadreportbyfilename?filename=Latvian%20Presidency%20of%20the%20Council%20of%20the%20European%20Union_Brussels%20USEU_EU-28_1-26-2015.pdf |title=Latvian Presidency of the Council of the European Union |publisher=Global Agricultural Information Network |date=26 January 2015 |access-date=9 December 2021 |archive-date=28 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210628054643/https://apps.fas.usda.gov/newgainapi/api/report/downloadreportbyfilename?filename=Latvian%20Presidency%20of%20the%20Council%20of%20the%20European%20Union_Brussels%20USEU_EU-28_1-26-2015.pdf |url-status=live }}</ref> Stórviðburðir eins og [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2003]]<ref>{{Cite web|url=https://eurovision.tv/event/riga-2003/final|title=Final of Riga 2003|website=Eurovision.tv|access-date=5 April 2021|archive-date=7 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210407194917/https://eurovision.tv/event/riga-2003/final|url-status=live}}</ref> og afhending [[evrópsku kvikmyndaverðlaunin|evrópsku kvikmyndaverðlaunanna]] 2014<ref>{{Cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/News-detail.155.0.html?&tx_ttnews%5Btt_news%5D=101&cHash=db27c93be44f1532113fa544be4c254a|title=European Film Academy: European Film Awards 2014 go to Riga|website=www.europeanfilmacademy.org|access-date=1 April 2021|archive-date=25 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625185828/https://www.europeanfilmacademy.org/News-detail.155.0.html?&tx_ttnews%5Btt_news%5D=101&cHash=db27c93be44f1532113fa544be4c254a|url-status=live}}</ref> hafa farið fram í Ríga. Þann 1. júlí varð Lettland aðili að [[OECD]].<ref>{{cite web |url=http://www.oecd.org/latvia/latvia-accession-to-the-oecd.htm |publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]] |title=Latvia's accession to the OECD |date=1 July 2016 |access-date=22 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160721223018/http://www.oecd.org/latvia/latvia-accession-to-the-oecd.htm |archive-date=21 July 2016 |url-status=live }}</ref> Í maí 2023 kaus þingið [[Edgars Rinkēvičs]] sem nýjan forseta Lettlands. Hann varð fyrsti opinberlega samkynhneigði þjóðhöfðingi Evrópusambandslands.<ref>{{cite news |title=Latvian parliament elects foreign minister as new president |url=https://www.impartialreporter.com/news/national/23559193.latvian-parliament-elects-foreign-minister-new-president/ |work=Impartial Reporter |date=31 May 2023 |language=en |access-date=3 June 2023 |archive-date=3 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603121301/https://www.impartialreporter.com/news/national/23559193.latvian-parliament-elects-foreign-minister-new-president/ |url-status=live }}</ref> Eftir áralangar deilur staðfesti Lettland [[Istanbúlsáttmálinn|Istanbúlsáttmálann]] um aðgerðir gegn ofbeldi gegn konum í nóvember 2023.<ref>{{Cite web |last=Kincis |first=Jānis |date=November 30, 2023 |title=Istanbul convention ratified by Saeima |url=https://eng.lsm.lv/article/politics/saeima/30.11.2023-istanbul-convention-ratified-by-latvian-saeima.a533654/ |access-date=2024-01-02 |website=Public Broadcasting of Latvia |language=en |archive-date=2 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102173130/https://eng.lsm.lv/article/politics/saeima/30.11.2023-istanbul-convention-ratified-by-latvian-saeima.a533654/ |url-status=live }}</ref> ==Landfræði== Lettland er í [[Norður-Evrópa|Norður-Evrópu]] við austurströnd [[Eystrasalt]]s og á norðausturhluta [[Austurevrópski meginlandskjarninn|Austurevrópska meginlandskjarnans]], milli 55. og 58. breiddargráðu norður, og 21. og 29. lengdargráðu austur. Lettland er um 65.000 ferkílómetrar að stærð. Þar af eru um 18.000 km² landbúnaðarland,<ref name="Agriculture – Key Indicators">{{cite web|url=http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/agriculture-key-indicators-30725.html|title=Agriculture – Key Indicators|publisher=Central Statistical Bureau Republic of Latvia|date=28 April 2012|access-date=17. maí 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120427161459/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/agriculture-key-indicators-30725.html|archive-date=27. apríl 2012|url-status=dead}}</ref> 35.000 km² skóglendi<ref name="Forestry – Key Indicators">{{cite web|url=http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/forestry-key-indicators-30729.html|title=Forestry – Key Indicators|publisher=Central Statistical Bureau Republic of Latvia|date=18. ágúst 2011|access-date=17. maí 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012183104/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/forestry-key-indicators-30729.html|archive-date=12. október 2012|url-status=dead}}</ref> og 2.400 km³ stöðuvötn.<ref name="Geographical Data – Key Indicators">{{cite web|url=http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/geographical-data-key-indicators-30773.html|title=Geographical Data – Key Indicators|publisher=Central Statistical Bureau Republic of Latvia|date=5 October 2011|access-date=17. maí 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120602190205/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/geographical-data-key-indicators-30773.html|archive-date=2. júní 2012|url-status=dead}}</ref> Lettland á landamæri að [[Eistland]]i í norðri, [[Rússland]]i í austri, [[Hvíta-Rússland]]i í suðaustri og [[Litáen]] í suðri. Landhelgi landsins liggur að landhelgi [[Svíþjóð]]ar, Eistlands og Litáen. Landið nær 210 km frá norðri til suðurs og 450 km frá vestri til austurs.<ref name="Geographical Data – Key Indicators" /> Megnið af landsvæði Lettlands er innan við 100 metra yfir sjávarmáli. Stærsta stöðuvatnið, [[Lubāns]], er 80,7 km² að stærð og dýpsta vatnið, [[Drīdzis]], er 65,1 metri á dýpt. Lengsta á Lettlands er [[Gauja]], 452 km löng, en lengsta áin sem rennur um Lettland er [[Daugava]] sem er alls 1.005 km löng, þar af 325 km í Lettlandi. Hæsti punktur Lettlands er hæðin [[Gaiziņkalns]] í 311,6 metra hæð. Strönd Lettlands við Eystrasalt er 494 km að lengd. Grunnur [[Rígaflói]] liggur að norðvesturhluta landsins. ==Stjórnmál== {{multiple image | align = right | direction = horizontal | total_width = 220 | caption_align = center | image1 = Edgars Rinkēvičs, Ministry Of Foreign Affairs of Estonia on 1 April 2022 (cropped).jpg | image2 = Evika Siliņa (Cropped).jpg | caption1 = [[Edgars Rinkēvičs]]<br /><small>[[forseti Lettlands]].</small> | caption2 = [[Evika Siliņa]]<br /><small>[[forsætisráðherra Lettlands]].</small> }} [[Lettneska þingið]] nefnist ''Saeima'' og kemur saman í einni deild. Þingkosningar fara fram á 4 ára fresti. [[Forseti Lettlands]] er kosinn af þinginu í sérstökum kosningum á 4 ára fresti. Forsetinn skipar [[forsætisráðherra Lettlands]], sem myndar [[ríkisstjórn]] sem fer með [[framkvæmdarvald]], eftir að hafa fengið samþykki þingsins í kosningum. Þetta er sama kerfi og var við lýði fyrir [[síðari heimsstyrjöld]].<ref>[http://www.likumi.lv/doc.php?mode=DOC&id=57980 Constitution of the Republic of Latvia with amendments and revisions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071025071603/http://www.likumi.lv/doc.php?id=57980&mode=DOC |date=25 October 2007 }} [http://www.saeima.lv/en/legislation/constitution (Official English translation)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131205030657/http://www.saeima.lv/en/legislation/constitution |date=5 December 2013 }} (Retrieved on 18 November 2011)</ref> Núverandi ríkisstjórn Lettlands skiptist á milli 13 ráðuneyta.<ref>{{Cite news|url=http://www.latvia.eu/key-facts/politics|title=Politics|date=9 January 2015|newspaper=[Latvia.eu]|language=en|access-date=31 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170105113236/http://www.latvia.eu/key-facts/politics|archive-date=5 January 2017|url-status=dead}}</ref> Þingið er skipað 100 þingmönnum sem eru kosnir með [[hlutfallskosning]]u í fimm kjördæmum (með mismörgum fulltrúum) á 4 ára fresti. Það kemur saman í þinghúsinu í Ríga. Flokkar þurfa að ná 5% atkvæða til að ná inn á þing. Síðustu þingkosningar voru haldnar árið 2022. Stærstu flokkarnir eru [[Ný eining]], [[Bandalag græningja og bænda]] og [[Framsóknarflokkurinn (Lettlandi)|Framsóknarflokkurinn]], sem mynduðu saman ríkisstjórn. Stærstu stjórnarandstöðuflokkarnir eru [[Sameinaði listinn]], [[Þjóðarbandalagið (Lettlandi)|Þjóðarbandalagið]] og [[Stöðugleiki!]].<ref>{{vefheimild|url=https://politpro.eu/en/latvia/parties|vefsíða=PolitPro|titill=Latvia: Political parties at a glance|skoðað=17.10.2024}}</ref> Forsetinn getur leyst þingið upp og boðað til kosninga áður en kjörtímabilinu lýkur. Það gerðist síðast árið 2011.<ref>{{Cite news |url=https://www.delfi.lv/news/national/politics/zatlers-nolemj-atlaist-saeimu.d?id=38755691 |title=Zatlers nolemj rosināt Saeimas atlaišanu |trans-title=Zatlers decides to initiate thedissolution of the Saeima |language=lv |date=28 May 2011 |access-date=28 May 2011 |work=Delfi}}</ref> Að flestu leyti eru völd forsetans aðeins táknræn. Forsetinn er yfirmaður heraflans, samþykkir lög með undirskrift sinni og er fulltrúi landsins erlendis, en hann fer með þessi völd eftir að hafa ráðfært sig við forsætisráðherra og ríkisstjórn, sem er bindandi. Forseti getur synjað lögum staðfestingar og boðað til þjóðaratkvæðagreiðslu, en þar sem hann er kosinn af þinginu en ekki í beinni kosningu, felur það í sér meiri áhættu fyrir hann. Forsetinn skipar forsætisráðherra, en ríkisstjórn þarf að standast [[vantraust]] í þinginu og þingið getur hvenær sem er sett forsætisráðherra af með vantrausti. [[Dómsvald]] í Lettlandi skiptist í umdæmisdómstóla, héraðsdómstóla og [[hæstiréttur Lettlands|hæstarétt]]. Skipan dómara er staðfest af þinginu til frambúðar. Þingið getur ekki sett dómara af nema eftir úrskurð aganefndar dómara eða dóm í sakamáli. Í Lettlandi er sérstakur [[stjórnlagadómstóll]] sem úrskurðar um hvort lög standist stjórnarskrá.<ref>{{vefheimild|url=https://e-justice.europa.eu/content_ordinary_courts-18-LV-de.do?clang=en|titill=National ordinary courts: Lettland|vefsíða=European justice|skoðað=17.10.2024}}</ref> ===Stjórnsýslueiningar=== [[Mynd:Statistiskie_regioni-A5.jpg|thumb|right|Tölfræðihéruð Lettlands.]] Lettland skiptist í 110 sveitarfélög (''novadi'') og 9 borgarlýðveldi (''republikas pilsētas'') með eigin borgarráð og stjórnkerfi. Borgirnar eru [[Daugavpils]], [[Jēkabpils]], [[Jelgava]], [[Jūrmala]], [[Liepāja]], [[Rēzekne]], [[Ríga]], [[Valmiera]] og [[Ventspils]]. Sögulega skiptist Lettland í fjögur héruð: [[Latgallía|Latgallíu]], [[Semgallía|Semgallíu]], [[Kúrland]] og [[Vidzeme]]. Þessi fjögur héruð eru nefnd í [[stjórnarskrá Lettlands]]. [[Selonía]], sem er hluti af Semgallíu, er stundum talin sér, en hefur enga opinbera stöðu. Í skipulagsmálum mynda Ríga og nærliggjandi sveitarfélög sérstakt skipulagssvæði, sem tekur hluta af hinum héruðunum fjórum. Skipulagssvæðin voru sett upp 2009 til að tryggja jafna þróun allra landsvæða. [[Tölfræðihéruð Lettlands]] eru sex talsins þar sem borgin Ríga og nærsveitir Ríga (Pieriga) eru aðskilin héruð. Ríga er stærsta borg Lettlands, en Daugavpils kemur þar á eftir og Liepaja í þriðja sæti. == Efnahagslíf == [[File:BlueEurozone.svg|thumb|Lettland er hluti af [[innri markaður Evrópusambandsins|innri markaði Evrópusambandsins]] (ljósblátt), [[evrusvæðið|evrusvæðinu]] (dökkblátt) og [[Schengen-svæðið|Schengen-svæðinu]] (ekki litað).]] [[File:GDP_per_capita_Baltics.svg|thumb|right|Þróun landsframleiðslu á mann í Eistlandi, Lettlandi og Litáen.]] [[File:Latvia Product Exports (2019).svg|thumb|right|Hlutfallslegt virði útflutningsvara frá Lettlandi 2019.]] Lettland á aðild að [[Alþjóðaviðskiptastofnun]]inni (frá 1999) og [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] (frá 2004). Þann 1. janúar 2014 tók landið upp [[evra|evru]] sem gjaldmiðil í stað [[lettneskt lat|lettneska latsins]]. Samkvæmt tölfræði frá 2013 studdu 43% þjóðarinnar upptöku evrunnar en 52% voru henni andsnúin.<ref name="apollo.lv">{{cite web |author=Apollo, redakcija@apollo.lv |url=http://www.apollo.lv/zinas/turpina-pieaugt-iedzivotaju-atbalsts-eiro-ieviesanai/625128 |title=Turpina pieaugt iedzīvotāju atbalsts eiro ieviešanai |date=2 December 2013 |publisher=Apollo.lv |access-date=23 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140404152209/http://www.apollo.lv/zinas/turpina-pieaugt-iedzivotaju-atbalsts-eiro-ieviesanai/625128 |archive-date=4 April 2014 |url-status=live }}</ref> Eftir upptöku evrunnar hafa kannanir Eurobarometer sýnt að stuðningur við nýja gjaldmiðilinn er í kringum 53%, sem er svipað og meðaltalið í Evrópu.<ref>{{cite news |url=https://www.economist.com/news/europe/21593502-latvias-president-nominates-laimdota-straujuma-prime-minister-new-currency-new-leader |title=New currency, new leader |newspaper=The Economist |date=14 January 2014 |access-date=10 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701155225/http://www.economist.com/news/europe/21593502-latvias-president-nominates-laimdota-straujuma-prime-minister-new-currency-new-leader |archive-date=1 July 2017 |url-status=live }}</ref> Hagvöxtur í Lettlandi hefur verið með því mesta sem gerist í Evrópu síðan 2000.<ref>{{cite web|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page?_pageid=1996,39140985&_dad=portal&_schema=PORTAL&screen=detailref&language=en&product=sdi_ed&root=sdi_ed/sdi_ed/sdi_ed1000 |title=Growth rate of real GDP per capita |publisher=[[Eurostat]] |access-date=28 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012010738/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page?_pageid=1996%2C39140985&_dad=portal&_schema=PORTAL&screen=detailref&language=en&product=sdi_ed&root=sdi_ed%2Fsdi_ed%2Fsdi_ed1000 |archive-date=12 October 2007 }}</ref> Þessi neysludrifni hagvöxtur leiddi líka til hruns landsframleiðslu seint árið 2008 og snemma árs 2009, sem varð enn verra vegna alþjóðlegu fjármálakreppunnar, skorti á lánstrausti og hversu mikið kostaði að bjarga [[Parex-banki|Parex-banka]].<ref>{{cite web|url=http://www.baltic-course.com/eng/finances/?doc=22011|title=Rimsevics: Failing to bail out Parex banka would result in closing down of four banks in Latvia|publisher=[[The Baltic Course]]|access-date=8 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212090529/http://www.baltic-course.com/eng/finances/?doc=22011|archive-date=12 December 2013}}</ref> Fyrstu fimm mánuði ársins 2009 dróst hagkerfi Lettlands saman um 18% sem var mesti samdráttur í Evrópusambandinu.<ref>{{cite news|author=Aaron Eglitis |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=ao7qqF0UESqc |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202141324/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=ao7qqF0UESqc |archive-date=2 December 2010 |title=Latvian GDP Shrank 18% in First Quarter, EU's Biggest Fall&nbsp;– |publisher=Bloomberg L.P. |date=11 May 2009 |access-date=16 October 2010}}</ref><ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8043972.stm |work=BBC News |title=Latvian economy in rapid decline |date=11 May 2009 | access-date=4 April 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090930090503/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8043972.stm | archive-date=30 September 2009 | url-status=live }}</ref> Fjármálakreppan 2009 leiddi í ljós það sem margir höfðu óttast að hinn mikli vöxtur væri [[efnahagsbóla]], þar sem hann var drifinn áfram af einkaneyslu innanlands og fjármagnaður með skuldasöfnun einkaaðila, auk neikvæðs [[viðskiptajöfnuður|viðskiptajöfnuðar]]. Fasteignaverð hækkaði um 150% á milli 2004 og 2006 og hafði mikil áhrif á myndun bólunnar.<ref>{{Cite web |title=A bubble burst: the downfall of Latvian real estate |url=https://www.baltictimes.com/news/articles/22120/ |access-date=6 April 2022 |website=[[baltictimes.com]]}}</ref> Nær öll lítil og meðalstór fyrirtæki sem áður voru í eigu ríkisins hafa verið [[einkavæðing|einkavædd]]. Einu fyrirtækin í ríkiseigu eru nokkur pólitískt mikilvæg stórfyrirtæki. Árið 2006 stóð einkageirinn undir 70% af vergri landsframleiðslu.<ref>{{Cite journal |last=Commercio |first=Michele E. |date=1 March 2008 |title=Systems of Partial Control: Ethnic Dynamics in Post-Soviet Estonia and Latvia |url=https://archive.org/details/sim_studies-in-comparative-international-development_spring-2008_43_1/page/81 |journal=Studies in Comparative International Development |language=en |volume=43 |issue=1 |pages=81–100 |doi=10.1007/s12116-007-9013-5 |s2cid=26143200 |issn=1936-6167}}</ref> Erlendar fjárfestingar eru enn takmarkaðar í Lettlandi, miðað við Norður- og Mið-Evrópu almennt. Árið 1997 voru sett lög til að auka svigrúm til sölu á landi, líka til útlendinga. Bandarísk fyrirtæki sem eiga 10,2% af erlendri fjárfestingu í Lettlandi, fjárfestu 127 milljón dölum árið 1999. Sama ár fluttu Bandaríkin vörur og þjónustu að andvirði 58,2 milljón dalir til Lettlands, og fluttu inn fyrir 87,9 milljónir. Lettlandi gerði samkomulag við Evrópusambandið árið 1995 í undanfara inngöngu landsins í [[Alþjóðaviðskiptastofnun]]ina, [[OECD]] og [[Evrópusambandið]]. Lettland hefur gert samninga um fjárfestingar, viðskipti, hugverkarétt og tvísköttun við Bandaríkin.<ref>{{cite web|url=https://www.irs.gov/pub/irs-trty/latvia.pdf|title=TAX CONVENTION WITH LATVIA|publisher=Internal Revenue Service|access-date=19 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170505121156/https://www.irs.gov/pub/irs-trty/latvia.pdf|archive-date=5 May 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wipo.int/wipolex/en/other_treaties/text.jsp?file_id=241419|title=Agreement between the United States of America and the Republic of Latvia on Trade Relations and Intellectual Property Rights Protection|publisher=World Intellectual Property Organization|access-date=19 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180520053732/http://www.wipo.int/wipolex/en/other_treaties/text.jsp?file_id=241419|archive-date=20 May 2018|url-status=live}}</ref> Árið 2010 tók Lettland að veita svokölluð „gyllt dvalarleyfi“ til að laða að erlenda fjárfesta. Með því fá erlendir aðilar dvalarleyfi í Lettlandi gegn því að fjárfesta 250.000 evrum í fasteignum eða fyrirtækjum með minnst 50 starfsmenn og 10 milljón evra veltu að lágmarki. Árið 2014 voru reglur um þetta hertar og fjöldi fjárfesta hrundi. Ástæður voru meðal annars að fjárfestar reyndust aðallega hafa áhuga á fasteignaviðskiptum sem ollu hækkandi fasteignaverði, en höfðu engan áhuga á lettneskum fyrirtækjum.<ref>{{vefheimild|url=https://www.occrp.org/en/goldforvisas/latvias-once-golden-visas-lose-their-shine-but-why|titill=Latvia's Once-Golden Visas Lose Their Shine - But Why?|höfundur=Sanita Jemberga og Xenia Kolesnikova|vefsíða=OCCRP|dags=8.3.2018|skoðað=20.8.2023}}</ref> == Íbúar == [[Mynd:Population-of-Latvia.svg|thumb|right|Þróun íbúafjölda í Lettlandi frá 1920 til 2014.]] Íbúar Lettlands eru 1,8 milljón talsins og hefur farið nokkuð hratt fækkandi frá því landið fékk sjálfstæði frá Sovétríkjunum, en þá bjuggu yfir 2,5 milljónir í landinu. Hlutfall íbúa af lettneskum uppruna var þá rétt rúmlega 50% en er nú um 60%.<ref>{{cite web|url=http://www.lka.edu.lv/modules.php?op=modload&name=News&file=index&topic=68 |title=About Latvia |publisher=Latvian Academy of Culture |access-date=28 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070629231221/http://www.lka.edu.lv/modules.php?op=modload&name=News&file=index&topic=68 |archive-date=29 June 2007 }}</ref><ref name="etnie">{{Cite web |title=Population by ethnicity at the beginning of year 1935 - 2023 |url=https://data.stat.gov.lv/pxweb/en/OSP_PUB/START__POP__IR__IRE/IRE010/ |access-date=8 July 2023}}</ref> Ásamt Litáen og [[Búlgaría|Búlgaríu]] er Lettland það Evrópuland sem verður fyrir mestum áhrifum vegna brottflutnings fólks. Helstu ástæður brottflutnings eru brottflutningur íbúa af rússneskum uppruna til Rússlands eða annarra fyrrum Sovétríkja, og brottflutningur lettneskra karlmanna vegna bágs efnahags- og atvinnuástands í Lettlandi.<ref>{{cite book|author=Mihails Hazans|chapter=Emigration from Latvia: A Brief History and Driving Forces in the Twenty-First Century|title=The Emigrant Communities of Latvia|series=IMISCOE Research Series|year=2019|publisher=IMISCOE}}</ref> Árið 2015 var áætlað að Lettland væri með lægsta hlutfall karla á móti konum af öllum löndum heims, eða 0,85 karla á hverja konu.<ref>{{cite web|title=Country Comparison to the World|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2018.html|website=Central Intelligence Agency|access-date=1 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016065003/https://www.cia.gov/library//publications/the-world-factbook/fields/2018.html|archive-date=16 October 2013|url-status=dead}}</ref> Af íbúum yfir 70 ára voru fleiri en tvær konur á hvern karl. Sögulega hefur Lettland verið fjölþjóðlegt land og íbúar talað fjölmörg tungumál. Stærsti einstaki upprunahópurinn eru [[Lettar]], sem eru [[Eystrasaltsþjóðir|Eystrasaltsþjóð]] sem talar [[lettneska|lettnesku]]. [[Latgallar]] eru skilgreindur minnihlutahópur Letta sem aðallega býr í austurhluta landsins. [[Líflendingar]] eru líka sögulegur minnihlutahópur sem talaði [[líflenska|líflensku]] (skyld [[eistneska|eistnesku]]), en síðasti íbúi Lettlands sem talaði líflensku sem móðurmál lést árið 2013. Áður bjó stór hópur [[Eystrasalts-Þjóðverjar|Eystrasalts-Þjóðverja]] í borgum og bæjum Lettlands, en langflestir þeirra fluttust á brott í aðdraganda [[síðari heimsstyrjöld|síðari heimsstyrjaldar]], eða sættu nauðungarflutningum á Sovéttímanum. Stórir hópar Eystrasalts-Þjóðverja fluttust til [[Kanada]] og [[Nýja-Sjáland]]s eftir stríðið. [[Lettneskir gyðingar]] eru annar minnihlutahópur sem hefur nánast horfið frá Lettlandi, eftir að tugir þúsunda létu lífið í [[Helförin]]ni og aðrir hafa flust til [[Ísrael]]s. Af um 100.000 gyðingum sem bjuggu í landinu um 1920 eru innan við 10.000 eftir. Stærsti einstaki minnihlutahópurinn sem býr í Lettlandi eru íbúar af rússneskum uppruna, sem eru um fjórðungur íbúa.<ref name="etnie" /> Þegar landið fékk sjálfstæði var ákveðið að íbúar sem flust hefðu til landsins eftir hernám Sovétríkjanna 1940 fengju ekki sjálfkrafa lettneskan ríkisborgararétt þar sem landið hefði verið hernumið á þeim tíma.<ref>Peter Van Elsuwege, ''From Soviet republics to EU member states: a legal and political assessment of the Baltic states' accession to the EU'', BRILL, 2008, p75</ref> Lettland leyfir ekki tvöfaldan ríkisborgararétt og umsækjendur um lettneskan ríkisborgararétt þurfa að þreyta próf, meðal annars í lettneskukunnáttu, og sýna fram á að þeir hafi ekki ríkisborgararétt í öðru landi. Þetta leiddi til þess að til varð stór hópur „lettneskra ekki-borgara“ sem hafa eins konar [[ríkisfang]] með sérstakt vegabréf og geta ferðast án áritunar innan [[Schengen-svæðið|Schengen]] og til Rússlands, en njóta ekki fullra borgararéttinda; hafa ekki kosningarétt, geta ekki sótt um opinberar stöður og eru undanþegnir herþjónustu (Lettland var með herskyldu til 2006). Nefnd Sameinuðu þjóðanna um afnám kynþáttamismununar hefur lýst því yfir að lög um „ekki-borgara“ mismuni þegnum á grundvelli uppruna.<ref>{{Cite web |url=http://www.bayefsky.com//html/latvia_t4_cerd.php |title=A/54/18 (1999) — Para. 395 |access-date=February 18, 2015 |archive-date=September 23, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923182717/http://www.bayefsky.com//html/latvia_t4_cerd.php |url-status=live }}</ref> Þessi mismunun hefur orðið til þess að íbúum af rússneskum uppruna hefur fækkað hratt frá því landið fékk sjálfstæði. Hluti þessara íbúa hefur sótt um lettneskan ríkisborgararétt. Í janúar 2022 voru tæplega 200.000 „ekki-borgarar“ eftir í Lettlandi, um 10% þjóðarinnar.<ref name="ReferenceA">[https://www.pmlp.gov.lv/lv/media/8190/download Latvijas iedzīvotāju sadalījums pēc valstiskās piederības]</ref><ref name="ReferenceB">[https://www.pmlp.gov.lv/lv/media/8187/download Latvijas iedzīvotāju skaits pašvaldībās]</ref> Eftir [[innrás Rússa í Úkraínu]] krafðist ríkisstjórn Lettlands þess árið 2023 að um 6000 Rússar búsettir í Lettlandi sem hefðu ekki sýnt neinn áhuga á að gerast lettneskir ríkisborgarar yfirgæfu landið.<ref>{{cite web |title=Latvia to ask thousands of Russian citizens to leave the country |url=https://www.lrt.lt/en/news-in-english/19/2050380/latvia-to-ask-thousands-of-russian-citizens-to-leave-the-country |date=4 August 2023}}</ref> == Menning == [[File:Festival da Canción Letoa.jpg|thumb|right|Lettneska söngvahátíðin 2018.]] Hefðbundin lettnesk [[alþýðumenning]], sérstaklega [[þjóðdans]]ar og [[þjóðlag|þjóðlög]], eiga sér yfir þúsund ára gamlar rætur. Yfir 1,2 milljón vísur (''[[daina]]'') og 30.000 lög hafa varðveist.<ref>{{cite web |url=http://www.li.lv/index.php?option=com_content&task=view&id=40&Itemid=124 |title=Welcome to Latvia&nbsp;– Folk Songs |publisher=Li.lv |date=1 May 2006 |access-date=16 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515145643/http://www.li.lv/index.php?option=com_content&task=view&id=40&Itemid=124 |archive-date=15 May 2011 }}</ref> Frá 13. öld til 19. aldar mynduðu [[Eystrasaltsþjóðverjar]] (sem sumir voru af innlendum uppruna) landeigendastétt í Lettlandi. Þeir þróuðu með sér sérstaka menningu undir áhrifum frá bæði lettneskum og þýskum hefðum. Á fyrri hluta 20. aldar fluttust þeir til annarra landa, einkum Þýskalands, Bandaríkjanna og Kanada. Lettneskt alþýðufólk var leiguliðar og hélt lengi í ýmsar [[heiðni|heiðnar]] hefðir sem blönduðust kristnum siðum. Ein vinsælasta hátíðin í Lettlandi er [[Jāņi]], heiðin sólstöðuhátíð sem haldin er hátíðleg á [[Jónsmessa|Jónsmessu]]. Lettnesk þjóðernishyggja mótaðist á 19. öld og sýndi lettneskunni og lettneskri alþýðumenningu aukinn áhuga. Lok 19. aldar og byrjun þeirrar 20. er oft álitið tímabil klassískrar lettneskrar menningar. Erlend áhrif má sjá í verkum listamanna eins og [[Bernhard Borchert]]. Þegar [[síðari heimsstyrjöld]] braust út flúðu margir lettneskir listamenn land og héldu áfram vinnu sinni fyrir brottflutta Letta erlendis.<ref>{{cite web|url=http://latvianart.org/historical.html |title=Historical Background |work=Global Society for Latvian Art |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029113142/http://latvianart.org/historical.html |archive-date=29 October 2009 }}</ref> [[Lettneska söngvahátíðin]] er mikilvæg menningarhátíð sem hefur verið haldin frá 1873, oftast á fimm ára fresti. Yfir 40.000 þátttakendur hafa sótt hátíðina síðustu skipti.<ref>[http://www.dziesmusvetki2003.lv/?sadala=15 23rd All Latvian Song Festival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922190552/http://www.dziesmusvetki2003.lv/?sadala=15 |date=22 September 2013 }}. Retrieved 7 March 2007</ref> Á hátíðinni er lögð áhersla á þjóðlög og klassísk kórverk, með áherslu á söng án undirleiks.<ref>{{Cite web|url=https://latviansongfest.com/music/|title=Music|website=Latvian Song & Dance Festival|access-date=8 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406114236/https://latviansongfest.com/music/|archive-date=6 April 2020|url-status=live}}</ref> Á Sovéttímanum varð tónlist og ljóðlist í vaxandi mæli tæki til að gagnrýna lífið undir kommúnistastjórninni og varðveita lettneska sjálfsmynd. Frá því landið hlaut sjálfstæði hafa leikhús og aðrar sviðslistir, [[kór]]söngur og klassísk tónlist verið áberandi hluti lettneskrar menningar.<ref>{{cite book|editor=Smith Graham|title=The Baltic States: The National Self-Determination of Estonia, Latvia and Lithuania|publisher=Macmillan|year=1994}}</ref><ref>{{cite report|author=Richard Letts et al.|title=The Protection and Promotion of Musical Diversity|publisher=UNESCO: International Music Council|year=2006|page=95|url=http://www.imc-cim.org/programmes/imc_diversity_report.pdf|access-date=11 desember 2023|archive-date=29 apríl 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190429110302/http://www.imc-cim.org/programmes/imc_diversity_report.pdf|url-status=dead}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3269758 ''Um Lettland''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1931] * [https://latvija.gov.lv/ Opinber þjónustuvefur] * [https://stat.gov.lv Lettnesk tölfræðigátt] * [https://www.latvia.travel Opinber ferðavefur] {{hnit|56|57|00|N|24|06|00|E|display=title|region:LV}} {{Evrópa}} {{Evrópusambandið}} {{Evrópuráðið}} {{Atlantshafsbandalagið}} [[Flokkur:Evrópulönd]] [[Flokkur:Evrópusambandslönd]] [[Flokkur:Lettland| ]] b2q2fqxvjqjif2yu3bhjagzdn67y8g1 Kaupmannahöfn 0 4864 1985352 1971681 2026-11-07T00:12:24Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985352 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Kaupmannahöfn | nafn_í_eignarfalli = Kaupmannahafnar | nafn_á_frummáli = København | nafn_opinbert = | tegund_byggðar = [[Höfuðborg]] | mynd = Copenhagen Collage.jpg | mynd_texti = Svipmyndir | skjaldarmerki = Greater coat of arms of Copenhagen.svg | teiknibóla_kort = Danmörk | teiknibóla_upphleypt = 1 | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning í Danmörku | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Danmörk}} | undirskipting_gerð1 = [[Danmörk#Stjórnsýslueiningar|Hérað]] | undirskipting_nafn1 = [[Höfuðborgarsvæði Danmerkur|Höfuðborgarsvæði]] | undirskipting_gerð2 = [[Sveitarfélög Danmerkur|Sveitarfélög]] | undirskipting_nafn2 = {{Plainlist| * [[Københavns Kommune|København]] * [[Dragør Kommune|Dragør]] * [[Frederiksberg Kommune|Frederiksberg]] * [[Tårnby Kommune|Tårnby]] }} | leiðtogi_titill = Borgarstjóri | leiðtogi_nafn = [[Sisse Marie Welling]] ([[Sósíalíski þjóðarflokkurinn|SF]]) | heild_gerð = Borg | flatarmál_heild_km2 = 90,01 | flatarmál_þéttbýli_km2 = 525,50 | flatarmál_stórborg_km2 = 3371,80 | flatarmál_neðan = <ref>{{cite web|url=https://www.statistikbanken.dk/20021|title=Statistikbanken|access-date=27 August 2022|archive-date=2 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220702025954/https://www.statistikbanken.dk/20021|url-status=live}}</ref> | hæð_hámark_m = | hæð_lágmark_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web|url=https://www.dst.dk/da/Statistik/emner/borgere/befolkning/befolkningstal|title=Befolkningstal|access-date=27 August 2022|archive-date=14 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814004340/https://www.dst.dk/da/Statistik/emner/borgere/befolkning/befolkningstal|url-status=live}}</ref><ref name=dstFOLK1A>{{cite web|url=https://www.statistikbanken.dk/statbank5a/selectvarval/define.asp?PLanguage=0&subword=tabsel&MainTable=FOLK1A&PXSId=199113&tablestyle=&ST=SD&buttons=0|title=Folketal den 1. I kvartalet efter område, køn, alder og civilstand – Statistikbanken – data og tal|access-date=27 August 2022|archive-date=27 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220827120855/https://www.statistikbanken.dk/statbank5a/selectvarval/define.asp?PLanguage=0&subword=tabsel&MainTable=FOLK1A&PXSId=199113&tablestyle=&ST=SD&buttons=0|url-status=dead}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 1. janúar 2025 | mannfjöldi_heild = 667.099 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | mannfjöldi_þéttbýli = 1.396.508 | mannfjöldi_þéttleiki_þéttbýli_km2 = auto | mannfjöldi_stórborg = 2.135.634 | mannfjöldi_þéttleiki_stórborg_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | svæðisnúmer = (+45) 3 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = 1050–1778, 2100, 2150, 2200, 2300, 2400, 2450, 2500 | vefsíða = {{URL|https://international.kk.dk}} }} [[Mynd:Christiansborg 2004.jpg|thumb|250px|[[Danska þingið]] hefur aðsetur sitt í [[Kristjánsborgarkastali|Kristjánsborgarkastala]] í miðri Kaupmannahöfn.]] [[Mynd:Christiansborg fra Nikolaj Kirken.jpg|thumb|Miðborg Kaupmannahafnar.]] '''Kaupmannahöfn''' ([[danska]]: ''København'') er [[höfuðborg]] [[Danmörk|Danmerkur]]. Kaupmannahöfn stendur við [[Eyrarsund]] á austurströnd [[Sjáland]]s og er að hluta til á eyjunni [[Amager]] sem er austan við Sjáland. Kaupmannahöfn varð höfuðborg Danmerkur [[ár]]ið [[1536]]. <!--[[1413]] þegar hún tók við því hlutverki af [[Nyborg]].--> == Orðsifjar == [[Íslenska]] heitið á Kaupmannahöfn á rætur sínar að rekja til þess tíma þegar borgin nefndist „Købmandshavn“ á dönsku. Nafnið hefur síðan einfaldast á máli Dana og orðið að ''København''. Bæði Íslendingar og Danir stytta heitið gjarnan í ''Köben'' (''Køben'') í daglegu máli, eða þá einfaldlega ''Höfn'' (''Havn''). Á íslensku hefur borgin einnig verið nefnd ''Kaupinhöfn'' eða ''Kaupinhafn''. [[Lágþýska]] heitið „Kopenhagen“ hefur gengið inn í önnur mál, svo sem [[enska|ensku]] (''Copenhagen''), [[franska|frönsku]] (''Copenhague'') og [[ítalska|ítölsku]] (''Copenaghen''). == Söguágrip == [[Sveinn tjúguskegg]] er talinn hafa stofnað borgina um árið [[1000]] eða hugsanlega sonur hans [[Knútur hinn ríki]] (Sveinsson), en fornleifar benda þó til þess að búið hafi verið þar sem borgin stendur nú fyrir um 5000 til 6000 árum. Fyrst er minnst á borgina árið [[1043]], en Kaupmannahöfn fékk nafn sitt „Købmandshavn“ um 1200. [[Absalon erkibiskup]] byggði virki á eyjunni [[Slotsholmen]] árið 1167 þar sem Kristjánsborgarhöll stendur í dag. Með vexti Kaupmannahafnar urðu árásir á hana algengari. [[Hansasambandið|Hansakaupmenn]] réðust á borgina á 14. öld. Í kjölfar [[Kalmarsambandið|Kalmarsambandsins]] (1397–1523) var borgin höfuðborg Danmerkur. [[Kaupmannahafnarháskóli]] var stofnaður árið 1479 sem gerir hann að elsta háskóla Norðurlanda. [[Kristján 4.]] Danakonungur lét byggja margar þekktar byggingar í borginni á 17. öld (Rósenborgarhöll og Sívalaturn t.d.). Tíð hans markaðist af miklum uppgangi og fjölgun í borginni. Árið [[1728]] varð [[Bruninn í Kaupmannahöfn árið 1728|bruninn í Kaupmannahöfn]] og brann 28% Kaupmannahafnar. Á síðari hluta 18. aldar naut Kaupmannahöfn hlutleysis Danmerkur þegar evrópsk stórveldi áttust við í styrjöldum. Hins vegar réðst [[Horatio Nelson]] flotaforingi fyrir hönd Breta árið 1801 á borgina (hluti af [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleónsstyrjöldunum]]) og sökkt var skipum úr dansk-norska flotanum. Bretar réðust aftur á borgina árið 1807 í sama tilgangi og skutu meðal annars eldflaugum á hana. Rafmagn kom árið 1892 og sporvagnar árið 1897. Um aldamótin voru íbúar orðnir 400.000 talsins og borgin þandist út til vesturs, ný hverfi eins og Nörrebro og Vesterbro urðu til. Frá 9. apríl [[1940]] þar til 4. maí [[1945]] var borgin hertekin af Þjóðverjum. ==Samfélag== [[Mynd:Amagertorv, Copenhagen.jpg|thumb|[[Amagertorg]] er á Strikinu.]] Árið [[2025]] bjuggu um 1,4 milljónir í Kaupmannahöfn en 2,1 milljón á stórborgarsvæðinu, þar af um 670 þúsund í innstu borginni eða indre by.<ref name="mannfjöldi" /> [[Flatarmál]] hennar er 525 [[km²]] og [[þéttleiki byggðar]] er um 2.700/km². [[Sveitarfélagið Kaupmannahöfn]] skiptist í tíu hluta (bydele): [[Indre By]], [[Østerbro]], [[Nørrebro]], [[Vesterbro]]/[[Kongens Enghave]], [[Valby]], [[Vanløse]], [[Brønshøj-Husum]], [[Bispebjerg]], [[Amager Øst]] og [[Amager Vest]]. Hverfi Kaupmannahafnar eru meðal annars: [[Slotsholmen]], [[Frederiksstaden]], [[Islands Brygge]], [[Holmen]], [[Christianshavn]], [[Carlsberg (hverfi)|Carlsberg]], [[Sluseholmen]], [[Sydhavn]], [[Amagerbro]], [[Ørestad]], [[Nordhavnen]], [[Bellahøj]], [[Brønshøj]], [[Ryparken]] og [[Vigerslev]]. Ennfremur samanstendur höfuðborgarsvæðið (Hovedstadsområdet) af sveitarfélögunum: [[Frederiksberg]], [[Albertslund]], [[Brøndby]], [[Gentofte]], [[Gladsaxe]], [[Glostrup]], [[Herlev]], [[Hvidovre]], [[Lyngby-Taarbæk]], [[Rødovre]], [[Tårnby]] og [[Vallensbæk]]. að auki eru hlutar [[Ballerup]], [[Rudersdal]], [[Ishøj]], [[Greve Strandog]] og [[Furesø]] hluti af því. ===Íþróttir=== [[F.C. København]] og [[Brøndby IF]] eru stærstu knattspyrnuliðin í borginni og er talsverður rígur á milli þeirra. [[Parken]] er þjóðarleikvangur Dana og um leið heimavöllur FC Köbenhavn. Önnur lið á stór-Kaupmannarhafnarsvæðinu eru FC Nordsjælland, Fremad Amager, B93, AB, Lyngby og Hvidovre IF. Helstu handboltaliðin eru Ajax, Ydun og HIK (Hellerup). Íshokkí, róður og rúgbí eru meðal annarra vinsælla keppnisíþrótta. Meðal almennings eru golf og hestamennska til að mynda vinsæl. Kaupmannahafnarmaraþonið er haldið hvert ár í lok ágúst. ==Samgöngur== [[Mynd:Copenhagen City Rail Schematic Map.jpg|thumb|Lestarkort af borginni.]] Kaupmannahöfn er ein hjólreiðavænasta borg í heimi en sérstakir hjólastígar eru meðfram mörgum götum. Neðanjarðarlest var hleypt á stokkana árið 2002 og hafa verið umbætur á kerfinu. Einnig er léttlest ofanjarðar; S-tog. [[Aðaljárnbrautarstöðin í Kaupmannahöfn]] er miðstöð lestarsamgangna. [[Eyrarsundsbrúin]] tengir Danmörku við Svíþjóð; Kaupmannahöfn við [[Malmö]] á [[Skánn|Skáni]]. [[Kastrupflugvöllur]] er sá flugvöllur á [[Norðurlönd]]um þar sem mest umferð er um. ==Áhugaverðir staðir== [[Mynd:Nyhavn copenhagen.jpg|thumb|Nyhavn er með 17. aldar byggingarlist.]] *[[Tívolíið í Kaupmannahöfn|Tívolí]]ið í Kaupmannahöfn er vinsæll skemmtigarður sem opnaði um miðja 19. öld. *[[Dýragarður Kaupmannahafnar]] er í Frederiksberg hverfinu. *[[Amalíuborg]] og [[Kristjánsborgarhöll]] og [[Rósenborgarhöll]] eru meðal þekktra halla. *[[Frelsarakirkjan]] í [[Christianshavn]] og [[Sívaliturn]] eru kirkjur þar sem útsýni yfir borgina. *[[Strikið]] er verslunargata sem iðar af mannlífi allt árið um kring. *[[Jónshús]] þar sem [[Jón Sigurðsson]] bjó var félagsheimili og fundarstaður Íslendinga um árabil. ===Söfn === Á vefnum má fá upplýsingar um öll helstu söfn í Danmörku, sem eru opin almenningi,<ref>[http://www.dmol.dk/ Danske Museer Online, vefsetur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612181955/http://www.dmol.dk/ |date=2010-06-12 }}. Skoðað 25. október 2010.</ref> * '''Arken'''. Safn fyrir nútímalist, tók til starfa 1996.<ref>[http://www.arken.dk/ Arken, vefsetur]. Skoðað 25. október 2010.</ref> * Det Kongelige Bibliotek. Konungsbókhlaða geymir ekki aðeins bækur og handrit á dönsku, heldur ýmislegt efni á öðrum tungumálum, og margt þetta má kynna sér á vefnum.<ref>[http://www.kb.dk/da/ Det Kongelige Bibliotek, vefsetur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923060525/http://www.kb.dk/da |date=2010-09-23 }}. Skoðað 25. október 2010.</ref> * '''Louisiana'''. Safnið geymir nútímalist. Það er í Humlebæk, skammt norðan við Kaupmannahöfn.<ref>[http://www.louisiana.dk/dk Louisiana Museum of Modern Art, vefsetur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110512103744/http://www.louisiana.dk/dk |date=2011-05-12 }}. Skoðað 25. október 2010.</ref> * '''Det Nationalhistoriske Museum''' - Frederiksborg Slot. Málverk og aðrir gripir, sem varða danska sögu. Safnið er í Hillerød skammt frá Kaupmannahöfn. Umhverfis Friðriksborgarhöll er stór garður.<ref>[http://www.frederiksborgslot.dk/ Det Nationalhistoriske Museum Frederiksborg Slot, vefsetur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101009002636/http://frederiksborgslot.dk/ |date=2010-10-09 }}. Skoðað 25. október 2010.</ref><ref>[http://www.ses.dk/da/SlotteOgHaver/Slotte/FrederiksborgSlotOgSlotshave.aspx Slots- og Ejendomsstyrelsen: ''Frederiksborg Slot og Slotshave'']. Skoðað 25. október 2010.</ref> * '''Nationalmuseet'''. Þjóðminjasafn Danmerkur en lætur sig jafnframt varða menningarsögu annarra þjóða. Safnið á upphaf að rekja til konungslistasafns, sem varð til um miðja 17. öld.<ref>[http://www.nationalmuseet.dk/ Nationalmuseet, vefsetur]. Skoðað 25. október 2010.</ref> * '''Ny Carlsberg Glyptotek'''. Þetta höggmyndasafn geymir fjölmörg verk úr fornöld, einkum frá Egyptum, Grikkjum, Rómverjum og Etrúskum, auk þess sem málverk frá seinni öldum eru mikilvægur hluti safnsins.<ref>[http://www.glyptoteket.dk/ Ny Carlsberg Glyptotek, vefsetur]. Skoðað 25. október 2010.</ref> * '''Rosenborg Slot – De Danske Kongers Kronologiske Samling'''. Munir úr eigu Danakonunga, þar á meðal krúnudjásnin. Umhverfis Rósenborgarhöll er stór garður (''Kongens Have''), sem margir heimsækja.<ref>[http://dkks.dk/ Rosenborg Slot, vefsetur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101004175313/http://dkks.dk/ |date=2010-10-04 }}. Skoðað 25. október 2010.</ref><ref>[http://www.ses.dk/da/SlotteOgHaver/Slotte/RosenborgSlotOgKongensHave.aspx Slots- og Ejendomsstyrelsen: ''Rosenborg Slot og Kongens Have'']. Skoðað 25. október 2010.</ref> * '''Statens Museum for Kunst'''. Ríkislistasafnið geymir 9.000 málverk og 300.000 koparstungur og grafíkverk, auk þess sem það varðveitir í annarri byggingu 2.600 gifsafsteypur.<ref>[http://www.smk.dk/ Statens Museum for Kunst, vefsetur]. Skoðað 25. október 2010.</ref> * '''Statens Naturhistoriske Museum'''. Þetta safn er þrískipt (grasafræði, dýrafræði, jarðfræði) og er á þremur stöðum.<ref>[http://snm.ku.dk/ Statens Naturhistoriske Museum, vefsetur]. Skoðað 25. október 2010.</ref> Á sviði náttúrufræði má sömuleiðis nefna '''Den Blå Planet''',(áður Danmarks akvarium ) sem hýsir þúsundir fiska .<ref>[http://www.danmarksakvarium.dk/ Danmarks Akvarium, vefsetur]. Skoðað 25. október 2010.</ref> * '''Thorvaldsens Museum.''' Safnið geymir höggmyndir eftir [[Bertel Thorvaldsen]] og safn hans af öðrum listmunum og forngripum.<ref>[http://www.thorvaldsensmuseum.dk/ Thorvaldsens Museum, vefsetur]. Skoðað 25. október 2010.</ref> [[Mynd:Copenhagen skyline.jpg|center|800px|thumb|Innri bærinn (Indre By).]] ==Heimild== * {{wpheimild|tungumál= en|titill= Copenhagen|mánuðurskoðað= 8. feb.|árskoðað= 2019}} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{commons|Copenhagen|Kaupmannahöfn}} * {{Opinber vefsíða}} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2510055 „Krærnar í Kaupmannahöfn“; grein í DV 1985] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?gegnirId=000545997 „Hafnarlíf“; grein í Eimreiðinni 1895] ;erlendir * [http://www.eremit.dk/ Eremit.dk - Ýmis rit og myndir sem tengjast sögu Kaupmannahafnar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050521024514/http://www.eremit.dk/ |date=2005-05-21 }} * [http://www.copenhagenet.dk/ Copenhagen Portal - Tourist & Visitors Guide to Copenhagen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100620030651/http://www.copenhagenet.dk/ |date=2010-06-20 }} * [http://www.visitcopenhagen.dk/ Opinber ferðamannasíða borgarinnar] * [http://www.netkontor.dk/cph/ Daglegar myndir frá Kaupmannahöfn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040402093123/http://netkontor.dk/cph/ |date=2004-04-02 }} {{Höfuðborgir í Evrópu}} {{Stærstu þéttbýlissvæði í Danmörku}} {{stubbur|Danmörk|landafræði}} [[Flokkur:Kaupmannahöfn| ]] [[Flokkur:Borgir í Danmörku]] [[Flokkur:Höfuðborgir í Evrópu]] ig5utabz64oh5bk0wgvnn1dqq8wa75u Róm 0 4872 1985405 1983085 2026-11-07T01:20:29Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985405 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Róm | nafn_í_eignarfalli = Rómar | nafn_á_frummáli = Roma ([[ítalska]]) | tegund_byggðar = [[Höfuðborg]] | mynd = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/3/2 | total_width = 290 | align = center | caption_align = center | image1 = Rome skyline panorama.jpg | caption1 = | image2 = Trevi Fountain - Roma.jpg | caption2 = | image3 = Rom_Colosseum_Sept_2021_3.jpg | caption3 = | image4 = Barcaccia_e_scalinata.jpg | caption4 = | image5 = Petersdom von Engelsburg gesehen crop.jpg | caption5 = | image6 = Engelsburg_und_Engelsbrücke_abends_(Zuschnitt).jpg | caption6 = | image7 = Pantheon_Rom_1_cropped.jpg | caption7 = | image8 = Roma- Altare della Patria (Piazza Venezia) - 52347399654 (cropped).jpg | caption8 = }} | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of Rome.svg | innsigli = | skjaldarmerki = Roma-Stemma-2.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = | kort_texti = | teiknibóla_kort = Ítalía | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning á Ítalíu | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Ítalía}} | undirskipting_gerð1 = [[Héruð Ítalíu|Hérað]] | undirskipting_nafn1 = [[Latíum]] | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = 21. apríl 753 f.Kr. | leiðtogi_titill = Borgarstjóri | leiðtogi_nafn = Roberto Gualtieri | leiðtogi_flokkur = [[Lýðræðisflokkurinn (Ítalía)|PD]] | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 1285 | hæð_m = 21 | mannfjöldi_frá_og_með = 2019 | mannfjöldi_heild = 2860009 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = 2236 | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = 00100; 00118 til 00199 | svæðisnúmer = 06 | vefsíða = {{URL|comune.roma.it}} }} [[Mynd:August_Fischer_-_Udsigt_over_Tiberen_mod_Engelsborg_og_Peterskirken_-_1895.png|thumb|August Fischer (1895)]] [[Mynd:Colosseo 2020.jpg|thumb|right|Hringleikahúsið í Róm (Kólosseum)]] '''Róm''' eða '''Rómaborg''' ([[ítalska]] og [[latína]]: ''Roma'') er [[höfuðborg]] [[Ítalía|Ítalíu]] og höfuðstaður héraðsins [[Latíum]]. [[Miðborg Rómar]] er sérstakt [[sveitarfélag]], ''Comune di Roma Capitale''. Íbúar eru rúmleg 2,8 milljónir á 1.285 km<sup>2</sup>. Róm er því fjölmennasta sveitarfélag Ítalíu og þriðja fjölmennasta borg [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]] ef miðað er við íbúa innan borgarmarka. Á höfuðborgarsvæði Rómar búa rúmlega 4,3 milljónir sem gerir það að þriðja stærsta borgarsvæði Ítalíu.<ref name="citypop">{{Cite web |url=http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html |title=Principal Agglomerations of the World |publisher=Citypopulation |date=January 2017 |access-date=6 April 2012 |archive-date=4 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100704112702/http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html |url-status=live}}</ref> Róm er staðsett um miðja vesturströnd [[Ítalíuskagi|Ítalíuskaga]] á bökkum fljótsins [[Tíber]]. [[Vatíkanið]], minnsta ríki heims,<ref>{{Cite news |url=https://www.history.com/news/what-is-the-smallest-country-in-the-world |title=What is the smallest country in the world? |work=History.com |access-date=27 September 2018 |language=en |archive-date=27 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927125308/https://www.history.com/news/what-is-the-smallest-country-in-the-world |url-status=live}}</ref> er sjálfstætt ríki innan borgarmarka Rómar og eina dæmið um ríki innan borgar. Róm er stundum nefnd [[sjöhæðaborgin]] og líka „borgin eilífa“.<ref>{{cite web |title=Why Is Rome Called The Eternal City? |url=https://www.rometales.com/rome-eternal-city.html |url-status=live |date=27 September 2021 |access-date=16 September 2021 |archive-date=16 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210916125622/https://www.rometales.com/rome-eternal-city.html }}</ref> Róm er almennt álitin vagga vestrænnar [[kristni]] og miðstöð [[kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunnar]].<ref>{{cite book |title=Understanding China Today: An Exploration of Politics, Economics, Society, and International Relations |first=Silvio |last=Beretta |year=2017 |isbn=9783319296258 |page=320 |publisher=Springer |quote=}}</ref><ref>{{cite book |title= Christianity: Religions of the Wold |first=Ann Marie |last=B. Bahr |year=2009 |isbn=9781438106397 |page=139 |publisher=Infobase Publishing |quote=}}</ref><ref>{{cite book |title=Rome in America: Transnational Catholic Ideology from the Risorgimento to Fascism |url=https://archive.org/details/romeinamericatra0000dago |first=Peter |last=R. D'Agostino |year=2005 |isbn=9780807863411 |page= |publisher=Univ of North Carolina Press }}</ref> Borgin stendur við [[Tíberfljót]] og reis upphaflega á sjö hæðum á vestri bakka fljótsins gegnt [[Tíbereyja|Tíbereyju]]; [[Palatínhæð]], [[Aventínhæð]], [[Kapítólhæð]], [[Kvirinalhæð]], [[Viminalhæð]], [[Eskvinalhæð]], [[Janikúlumhæð]]. Hún umlykur [[borgríki]]ð [[Vatíkanið]] þar sem höfuðstöðvar [[Kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunnar]] eru og aðsetur [[Páfi|páfans]], æðsta stjórnanda hennar. Þar var til forna höfuðborg [[Rómverska heimsveldið|rómverska heimsveldisins]], og þar með [[menning]]arleg höfuðborg [[Miðjarðarhaf]]ssvæðisins. Róm er stundum kölluð „borgin eilífa“. Í dag búa í Róm rúmar tvær og hálf milljónir manna. Borgarstjóri er [[Roberto Gualtieri]]. Öll [[stjórnsýsla]] ítalska ríkisins, utan héraðsþing [[Ítölsk sjálfstjórnarhéruð|sjálfstjórnarhéraðanna fimm]] er í borginni. Höll forseta lýðveldisins er í [[Kvirinalhöll]], sem áður var bústaður páfa. Að auki hýsir borgin ýmsar mikilvægar [[Alþjóðastofnun|alþjóðastofnanir]], eins og [[Alþjóða matvælastofnunin]]a (FAO). == Heiti == Samkvæmt arfsögn Rómverja um uppruna borgarinnar dregur borgin nafn sitt af [[Rómúlus]]i, stofnanda og fyrsta konungi borgarinnar.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/509038/Romulus-and-Remus |title=Romulus and Remus |work=Britannica.com |date=25 November 2014 |access-date=9 March 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150317100831/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/509038/Romulus-and-Remus |archive-date=17 March 2015}}</ref> Þó getur vel verið að Rómúlus hafi fengið nafn sitt frá borginni.<ref>Cf. Jaan Puhvel: ''Comparative mythology.'' The Johns Hopkins University Press, Baltimore and London 1989, p. 287.</ref> Í gegnum tíðina hafa komið fram ýmsar tilgátur um uppruna nafnsins, meðal annars: * ''Rumon'' eða ''Rumen'' er fornt nafn á Tíber, dregið af grísku sögninni ῥέω ''hreó'' „að flæða“, sem aftur er ættfræðilega sama orð og straumur og e. stream enda finnst þetta orð víða í indóevrópskum málum og virðist hafa tapað upphafsstöfunum í grísku og latínu. * Af etrúska orðinu 𐌓𐌖𐌌𐌀 ''ruma'' af rótinni ''*rum-'' „geirvarta“ sem vísun í arfsögnina um úlfynjuna sem ól Rómúlus og Remus eða form [[Palatínhæð]]ar og [[Aventínhæð]]ar. * Af gríska orðinu ῥώμη ''hróme'' „styrkur“. Borgin hefur fengið ýmis auknefni í gegnum tíðina eins og ''Urbs Aeterna'' „borgin eilífa“, ''Caput fidei'' „höfuðborg trúarinnar“, og ''[[Caput mundi]]'' „höfuðborg heimsins“. Á íslensku er Róm [[Kvenkyn (málfræði)|kvenkyns]]orð, en var haft í [[hvorugkyn]]i hér áður fyrri (annaðhvort skrifað ''Róm'' eða ''Rúm''). Þá var sagt að fara til Róms, ekki til Rómar. Róm er nú til dags oftast skrifað ''Rómar'' í [[eignarfall]]i. Róma er gamalt heiti á Róm. En stundum var Róma haft aðeins um borgarsvæðið norðan við [[Tíber]] (sem á íslensku var nefnd Tífur). : ''Róma heitir fyrir (norðan) Tífur, en Latran fyrir sunnan, en þó allt Rómaborg.'' Rétt er að skrifa Rómaborg, en ekki Rómarborg (og engin dæmi um það í orðabókum) og er nefnd ''skilgreinandi samsetning''. Eða [[bandstafssamsetning]], eftir því hvernig menn líta á samsetninguna. == Saga Rómar == === Stofnun=== Fundist hafa fornleifar sem benda til mannabyggðar í Róm frá því fyrir 14.000 árum, en þykk búsetulög sem eru miklu yngri þekja mögulegar minjar frá [[steinöld]].<ref name="Heiken, G. 2005">Heiken, G., Funiciello, R. and De Rita, D. (2005), ''The Seven Hills of Rome: A Geological Tour of the Eternal City''. Princeton University Press.</ref> Fundist hafa allt að 10.000 ára gömul steinverkfæri og leirmunir. Á grundvelli fornleifarannsókna hefur því verið haldið fram að Róm hafi þróast út frá byggðum hirðingja á [[Palatínhæð]] ofan við [[Forum Romanum]]. Á milli loka [[Bronsöld|bronsaldar]] og upphafs [[Járnöld|járnaldar]] byggðust þorp efst á hverri hæð frá ströndinn til Kapítólhæðar. Vitað er að þorp byggðist upp á Kapítólhæð á 14. öld f.o.t.<ref name=coa9>Coarelli (1984) p. 9</ref> Ekkert af þessum þorpum minnti samt á [[borg]].<ref name=coa9 /> Í dag er almennt talið að borgin hafi orðið til við samruna nokkurra þorpa við það stærsta, efst á Palatínhæð.<ref name=coa9 /> Aukin framleiðni landbúnaðar gerði þennan samruna mögulegan og leiddi til þróunar [[iðnaður|iðnaðar]] og [[stjórnsýsla|stjórnsýslu]]. Þessi þróun efldi síðan [[verslun]] við grísku nýlendurnar á Suður-Ítalíu, einkum [[Iskía|Iskíu]] og [[Kúmae]].<ref name=coa9 /> Fornleifar benda til þess að þróunin hafi átt sér stað á 8. öld f.o.t. og má túlka sem „stofnun“ borgar.<ref name=coa9 /> Ekkert bendir hins vegar til þess að meðvituð stofnun borgar hafi átt sér stað um miðja 8. öld f.o.t. eins og sögnin um [[Rómúlus]] heldur fram.<ref name="foundation">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/06/12/science/12rome.html |title=More Clues in the Legend (or Is It Fact?) of Romulus |first=John Nobel |last=Wilford |date=12 June 2007 |work=[[The New York Times]] |access-date=11 August 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090417112437/http://www.nytimes.com/2007/06/12/science/12rome.html |archive-date=17 April 2009}}</ref> [[File:Lupa Capitolina, Rome.jpg|thumb|Koparstytta af úlfynju með Rómúlus og Remus á brjósti.]] [[Rómaveldi|Rómverjar]] til forna áttu sér nokkrar [[arfsögn|arfsagnir]] um stofnun borgarinnar. Sú þekktasta er sagan um [[Rómúlus og Remus]], tvíbura sem úlfynja ól.<ref name="livy1797">{{cite book |publisher=Printed for A.Strahan |last=Livy |others=George Baker (trans.) |title=The history of Rome |year=1797}}</ref> Þeir ákváðu að reisa borg, en eftir deilur drap Rómúlus bróður sinn og borgin var nefnd eftir honum. Samkvæmt annálariturum Rómar gerðist þetta 21. apríl 753 f.o.t.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=73}} Samkvæmt annarri arfsögn var borgin stofnuð af prinsi frá [[Trója|Tróju]], [[Eneas]]i, sem flúði til Ítalíu og gerðist forfaðir [[Júlísk-kládíska ættin|júlísk-kládísku ættarinnar]].<ref name="livy2005">{{Cite book |publisher=Penguin Books Ltd |isbn=978-0-14-196307-5 |last=Livy |title=The Early History of Rome |year=2005}}</ref> Rómverska skáldið [[Virgill]] samdi viðamikið sagnkvæði um Eneas á 1. öld f.o.t. [[Strabon]] rekur þriðju söguna þar sem borgin er [[Arkadía (hérað)|arkadísk]] nýlenda sem [[Evander frá Pallene]] stofnaði. Strabon skrifar líka að rómverski sagnaritarinn [[Lucius Coelius Antipater]] hafi talið að Grikkir hefðu stofnað Róm.<ref>{{cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.perseus-grc1:5.3.3 |title=Strabo, Geography, book 5, chapter 3, section 3 |website=www.perseus.tufts.edu |access-date=21 February 2021 |archive-date=1 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301151855/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.perseus-grc1:5.3.3 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/5C*.html |title=LacusCurtius • Strabo's Geography — Book V Chapter 3 |website=penelope.uchicago.edu |access-date=20 February 2021 |archive-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210529132904/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/5C%2A.html |url-status=live}}</ref> === Konungsríki og lýðveldi === {{Aðalgrein|Rómaveldi}} Samkvæmt arfsögninni um Rómúlus, ríktu konungar yfir borginni næstu 244 árin, upphaflega af [[Latínar|latneskum]] og [[Sabínar|sabínskum]] uppruna, en síðar af [[Etrúrar|etrúskum]] ættum. Sjö sagnkonungar eru raktir í sögunum: [[Rómúlus]], [[Núma Pompilíus]], [[Túllus Hostilíus]], [[Ancus Marcíus]], [[Tarquiníus Priscus]], [[Servíus Túllíus]] og [[Lúcíus Tarquiníus Súperbus]].{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=73}} [[File:Palatino (Palatine Hill, Rome).jpg|thumb|Hinar fornu keisarahallir á Palatínhæð.]] Árið 509 f.o.t. ráku Rómverjar síðasta konunginn frá borginni og komu á fót [[lýðveldi]] með [[fámennisstjórn]]. Eftir það hófst tímabil innri átaka milli [[Patrisíar|patrisía]] (aðalsmanna) og [[plebeiar|plebeia]] (smájarðeigenda) sem einkenndist af stöðugum stríðum við aðrar þjóðir Mið-Ítalíu: Etrúra, [[Volscar|Volsca]], [[Aequiar|Aequia]] og [[Marsar|Marsa]].{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=77}} Eftir að Róm hafði náð yfirráðum yfir öllu héraðinu [[Latíum]] hóf lýðveldið stríð gegn [[Gallar|Göllum]], [[Oscar|Oscurum]]-[[Samnítar|Samnítum]] og grísku nýlendunni [[Tarantó]]. Tarantó var í bandalagi með [[Pyrrhos|Pyrrhosi frá Epírus]] sem hugðist leggja undir sig [[Ítalíuskagi|Ítalíuskagann]] allan.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=79}} Á 3. og 2. öld f.o.t. náði Rómaveldi yfirráðum yfir nær öllu [[Miðjarðarhaf]]i og [[Balkanskagi|Balkanskaga]] eftir þrjú [[Púnversku stríðin|púnversk stríð]] (264-146 f.o.t.) gegn borgríkinu [[Karþagó]], og þrjú [[makedónsku stríðin|makedónsk stríð]] (212-168 f.o.t.) gegn [[Makedónía (fornaldarríki)|Makedóníu]].{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | pp=81-83}} Fyrstu [[rómversk skattlönd|rómversku skattlöndin]] voru stofnuð á þessum tíma: [[Sikiley (rómverskt skattland)|Sikiley]], [[Korsíka og Sardinía]], [[Hispanía]], [[Makedónía (rómverskt skattland)|Makedónía]], [[Akkea (rómverskt skattland)|Akkea]] og [[Afríka (rómverskt skattland)|Afríka]].{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | pp=81-85}} Frá upphafi til 2. aldar f.o.t. tókust tveir hópar aðalsmanna á um völdin: [[optimates]], íhaldsmenn í [[rómverska öldungaráðið|rómverska öldungaráðinu]], og [[populares]], sem reiddu sig á stuðning plebeia. Á sama tíma urðu gjaldþrot smábænda og stofnun stórra plantekra með þrælum til þess að mikill fjöldi fólks hraktist til borgarinnar. Stöðug stríð leiddu til stofnunar atvinnuhers, sem reyndist síðan herforingjum sínum hollari en lýðveldinu. Af þessum ástæðum einkenndust seinni helmingur 2. aldar og 1. öldin f.o.t. af bæði innri og ytri átökum. Eftir misheppnaðar umbótatilraunir [[Tíberíus Gracchus|Tíberíusar]] og [[Gaius Gracchus|Gaiusar Gracchusar]],{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=89}} og stríðið gegn [[Júgúrta]],{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=89}} hófst [[borgarastyrjöld Súllu]] sem herforinginn [[Súlla]] sigraði.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=89}} [[Þriðja þrælastríðið í Róm]] hófst svo með uppreisn [[Spartacus]]ar,{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=91}}{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=91}} og [[fyrsta þríveldið]] fylgdi á eftir, þar sem [[Júlíus Caesar]], [[Pompeius]] og [[Marcus Licinius Crassus]], tóku völdin.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=91}} [[File:Trajansmärkte Forum.jpg|thumb|right|[[Trajanusartorg]].]] Með því að leggja [[Gallía|Gallíu]] undir Rómaveldi varð Caesar mjög valdamikill og vinsæll sem leiddi til [[borgarastyrjöld Caesars|borgarastyrjaldar Caesars]] gegn öldungaráðinu og Pompeiusi. Eftir sigur gerðist Caesar einræðisherra ævilangt.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=91}} Hann var myrtur eftir samsæri innan öldungaráðsins og við tók [[annað þríveldið]] þar sem [[Octavíanus]] (frændi og erfingi Caesars), [[Markús Antóníus]] og [[Marcus Aemilius Lepidus]] tóku við völdum. Á eftir fylgdi borgarastyrjöld milli Octavíanusar og Antóníusar.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=93}} === Keisaradæmið === Árið 27 f.o.t. varð Octavíanus ''princeps civitatis'' og tók upp titilinn [[Ágústus]]. Þar með varð til eins konar tvíveldi prins og öldungaráðs.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=93}} Í valdatíð [[Neró]]s keisara eyðilögðust tveir þriðju hlutar borgarinnar í [[bruninn mikli í Róm|brunanum mikla]] og ofsóknir gegn [[kristni|kristnum]] mönnum hófust.<ref>{{Cite web |url=http://www.pbs.org/wnet/secrets/great-fire-rome-background/1446/ |title=The Great Fire of Rome {{!}} Background {{!}} Secrets of the Dead {{!}} PBS|date=29 May 2014|website=Secrets of the Dead|language=en-US |access-date=7 April 2019 |archive-date=4 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404105016/http://www.pbs.org/wnet/secrets/great-fire-rome-background/1446/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nationalgeographic.org/thisday/jul19/great-fire-rome/ |title=Great Fire of Rome |last=Society |first=National Geographic |date=18 June 2014 |website=National Geographic Society |language=en |access-date=7 April 2019 |archive-date=30 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330173019/https://www.nationalgeographic.org/thisday/jul19/great-fire-rome/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book |title=Egypt, Greece, and Rome : civilizations of the ancient Mediterranean |url=https://archive.org/details/egyptgreeceromec0000char |last=Freeman |first=Charles |isbn=978-0-19-965191-7 |edition=Third |location=Oxford |oclc=868077503 |date=March 2014}}</ref> [[Rómaveldi]] var keisaraveldi ''de facto'' og náði mestri útbreiðslu á 2. öld, á valdatíð [[Trajanus]]ar. Róm var þá nefnd ''caput mundi'' „höfuðborg heimsins“. Fyrstu tvær aldirnar ríktu keisarar af [[júlísk-kládíska ættin|júlísk-kládísku ættinni]],{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=97}} [[flavíska ættin|flavísku ættinni]] (sem reistu hringleikahúsið [[Kólosseum]]),{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=97}} og [[antoníska ættin|antonísku ættinni]].{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=99}} Á þessum tíma breiddist [[kristni]] út um allt keisaraveldið og jafnvel út fyrir það.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=107}} Á valdatíð antonísku ættarinnar náði Rómaveldi sinni mestu útbreiðslu, frá [[Atlantshaf]]i í vestri að [[Efrat]] í austri, og frá [[Bretland]]i í norðri til [[Egyptaland]]s í suðri.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=99}} [[File:Foro Romano Musei Capitolini Roma.jpg|thumb|right|upright=1.27|[[Forum Romanum]] eru leifarnar af því sem áður var miðja Rómaveldis til forna.<ref>{{cite web |title=The Roman Forum |website=World History Encyclopedia |date=18 January 2012 |url=https://www.worldhistory.org/article/26/the-roman-forum/ |access-date=22 August 2019 |archive-date=20 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210420181638/https://www.worldhistory.org/article/26/the-roman-forum/ |url-status=live}}</ref>]] [[File:Rione X Campitelli, 00186 Roma, Italy - panoramio (128).jpg|thumb|right|[[Súla Trajanusar]].]] Eftir lok valdatíðar severísku ættarinnar árið 235 hófst 50 ára tímabil sem er þekkt sem [[þriðju aldar kreppan]]. Á þeim tíma gerðu margir herforingjar valdaránstilraunir og reyndu að tryggja sér völd í héruðum sem þeir voru settir yfir frá veiku miðstjórnarvaldi í Róm. Á þeim tíma kom Gallaveldið svokallaða upp og uppreisnir [[Zenóbía|Zenóbíu]] og föður hennar sem reyndu að verjast innrásum Persa. Sum svæði Rómaveldis, eins og Bretland, Spánn og Norður-Afríka, urðu fyrir litlum áhrifum frá þessum óstöðugleika. Efnahag heimsveldisins hnignaði og verðbólga varð til þess að stjórnin gjaldfelldi peninga til að mæta kostnaði. [[Germanar]], austan við [[Rínarfljót]] og norðan við Balkanskagann, hófu ránsferðir inn í lönd Rómaveldis frá miðri 3. öld. [[Sassanídaveldið]] gerði nokkrar innrásir úr austri, en voru sigraðir að lokum.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=101}} [[Díócletíanus]] keisari hóf endurreisn miðstjórnarvaldsins. Hann batt enda á prinsipatið og stofnaði [[fjórveldið]] til að auka völd ríkisins. Einkenni á stjórn hans voru fordæmalaus afskipti ríkisvaldsins, með skattheimtu allt niður á þorp, sem áður hafði verið bundin við borgir. Hann kom á [[verðstýring]]u til að reyna að hafa hemil á verðbólgunni, en það entist illa. Hann og eftirmaður hans, [[Konstantínus mikli]], komu á héraðsstjórnum og breyttu þannig stjórnkerfinu og tóku herstjórnarvald af landstjórum. Eftir það var herstjórn og borgaraleg stjórn aðskilin. Landstjórarnir báru ábyrgð á skattheimtu og að sjá herjum fyrir vistum, sem aftur dró úr sjálfstæði herjanna. Díócletíanus settist að í [[Nikómedía|Nikómedíu]] í austurhluta Rómaveldis, en [[Maximíanus]] ríkti yfir vesturhlutanum frá [[Mediolanum]].{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=101}} Árið 292 skipaði hann tvo yngri keisara, [[Konstantínus Clorus|Konstantínus]] sem ríkti frá [[Trier]], og [[Galerius]] sem ríkti frá [[Sirmium]] á Balkanskaga.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=101}} [[File:Piazza di porta san Paolo 102 2167.jpg|right|thumb|[[Píramídi Cestiusar]] og [[Árelíusarmúrarnir]].]] Eftir afsögn Díócletíanusar og Maximíanusar árið 305 og röð átaka milli eftirmanna þeirra var fjórveldið lagt niður. [[Konstantínus mikli]] hóf miklar umbætur á stjórnkerfi Rómaveldis. Hann kom á [[trúfrelsi]], líka fyrir kristna, og fyrirskipaði að eigum kirkjunnar sem gerðar hefðu verið upptækar skyldi skilað. Hann fjármagnaði sjálfur byggingu margra kirkna. Hann gerði bæinn [[Býsantíum]] að aðsetri sínu. Bærinn fékk síðar nafnið [[Konstantínópel]] og varð höfuðborg [[Austrómverska ríkið|Austrómverska ríkisins]].{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=103}} Kristni samkvæmt [[Níkeujátningin|Níkeujátningunni]] varð opinber trúarbrögð keisaradæmisins árið 380, með [[Þessalóníkutilskipunin]]ni sem var undirrituð af þremur keisurum, [[Gratíanus]]i, [[Valentiníanus 2.|Valentiníanusi 2.]] og [[Þeódósíus 2.|Þeódósíusi 2.]]. Þeódósíus var síðasti keisarinn sem ríkti yfir sameinuðu keisaraveldi. Eftir dauða hans árið 395 skiptu synir hans, [[Arkadíus]] og [[Honoríus keisari|Honoríus]] Rómaveldi í [[Vestrómverska ríkið]] og [[Austrómverska ríkið]]. Stjórnarsetur Vestrómverska ríkisins var flutt til [[Ravenna]] eftir [[umsátrið um Mílanó]] árið 402. Á 5. öld bjuggu flestir keisarar Vestrómverska ríkisins samt í Róm.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=103}} Róm missti þannig hlutverk sitt sem miðstöð stjórnsýslu keisaradæmisins. Árið 410 var borgin rænd af [[Vísigotar|Vísigotum]] undir stjórn [[Alaríkur 1.|Alaríks]],{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=115}} en flestar byggingar sluppu óskaddaðar. [[Páfi|Páfarnir]] létu reisa stórar dómkirkjur í borginni, eins og [[Santa Maria Maggiore]], en íbúafjöldinn hafði minnkað úr 800.000 í um 500.000 þegar borgin var rænd í annað sinn, í þetta sinn af [[Vandalar|Vandölum]] undir stjórn [[Genseríkur|Genseríks]].{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=117}} Veikir keisarar 5. aldar megnuðu ekki að stöðva hnignun ríksins og 22. ágúst árið 476 sagði síðasti keisara Vestrómverska ríkisins, [[Rómúlus Ágústúlus]], af sér.{{sfn | Kinder | Hilgemann | 1964 | p=103}} Fólksfækkun í borginni stafaði meðal annars af minnkandi kornflutningum frá Norður-Afríku, frá 440, og skorti á vilja yfirstéttarinnar til að styrkja korngjafir til almennings. Samt sem áður var lögð töluverð vinna í að viðhalda stórbyggingum í miðborginni, á Palatínhæð og stærstu böðunum sem héldu áfram starfsemi fram að umsátri Gota árið 537. Böð Konstantínusar á Kvirinalhæð voru löguð árið 443 og skemmdir á þeim ýktar í frásögnum.<ref>''Rome, An Urban History from Antiquity to the Present'', Rabun Taylor, Katherine W. Rinne and Spiro Kostof, 2016 pp.&nbsp;160–179</ref> Samt hafði borgin á sér yfirbragð hnignunar vegna fólksflótta sem skildi eftir stór óbyggð svæði. Íbúafjöldi var komin niður í 500.000 árið 452 og 100.000 árið 500. Eftir umsátur Gota árið 537 hrundi íbúafjöldinn niður í 30.000 en hafði aftur vaxið í 90.000 þegar [[Gregoríus mikli]] varð páfi.<ref>''Rome, Profile of a City: 321–1308'', [[Richard Krautheimer]], p.&nbsp;165</ref> Fólksfækkunin fór saman við hrun borgarlífs í Vestrómverska ríkinu á 5. og 6. öld, með örfáum undantekningum. Dreifing á korni til fátækra hélt áfram á 6. öld og kom líklega í veg fyrir að fólksfækkunin yrði meiri.<ref>''Rome, Urban History'', pp.&nbsp;184–185</ref> === Miðaldir === [[File:Sack of Rome by Alaric - sacred vessels are brought to a church for safety (2nd of 2).jpg|thumb|right|Mynd frá 15. öld sem sýnir Vísigota ræna Róm árið 410.]] Eftir [[hrun Vestrómverska ríkisins]] árið 476 var Róm fyrst undir stjórn [[Ódóaker]]s og varð síðan hluti af [[ríki Austurgota]] þar til [[Austrómverska ríkið]] lagði hana undir sig eftir sigur í [[Gotastríðið|Gotastríðinu]]. Í stríðinu var borgin tvisvar lögð í rúst, fyrst árið 546 og síðan árið 550. Íbúafjöldinn var þá kominn niður í nokkra tugi þúsunda.<ref>{{cite book |last=Tellier |first=Luc-Normand |title=Urban World History: An Economic and Geographical Perspective |url=https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC&pg=PA185 |year=2009 |publisher=PUQ |isbn=978-2-7605-2209-1 |page=185 |access-date=29 October 2015 |archive-date=13 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513083650/https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC&pg=PA185 |url-status=live}}</ref> Borgin hafði breyst í aðskildar húsaþyrpingar sem risu eins og eyjar innan um rústir og garða.<ref>Norman John Greville Pounds. ''An Historical Geography of Europe 450 B.C.–A.D. 1330''. p. 192.</ref> Eftir innrás [[Langbarðar|Langbarða]] á Ítalíu var borgin að nafninu til undir stjórn Austrómverska ríkisins, en í reynd naut [[páfi]] sjálfstæðis með því að reiða sig á víxl á stuðning Býsantíum, [[Frankar|Franka]] og Langbarða.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=19}} Árið 729 gaf Langbarðakonungurinn [[Liutprand]] páfa bæinn [[Sutri]] í Latíum, sem markar upphafið að veraldlegum yfirráðum kirkjunnar.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=19}} Þegar [[Pípinn stutti]] hafði sigrað Langbarða árið 756 gaf hann páfa eftir stjórn [[hertogadæmið Róm|hertogadæmisins Rómar]] og [[exarkatið Ravenna|exarkatsins Ravenna]]. Þar með varð [[Páfaríkið]] til.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=19}} Frá þessum tíma tókust þrjú öfl á um yfirráð yfir borginni: páfinn, aðallinn (ásamt herstjórum, dómurum, öldungaráðinu og íbúum) og Frankakonungur, sem einnig var konungur Langbarða, patrisíi og keisari.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=19}} Átök kirkjuveldisins, lýðveldisins og keisaraveldisins einkenndu lífið í Róm á miðöldum.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=19}} Á jólanótt árið 800 var [[Karlamagnús]] krýndur keisari [[Heilaga rómverska ríkið|Heilaga rómverska ríkisins]] af páfanum [[Leó 3.]] Þessi þrjú öfl komu þá í fyrsta sinn saman.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=19}} [[File:Detail coronation Charles the Great (Francis 1st of France) by Pope Leo III (Leo X) Vatican 11.jpg|right|thumb|Hluti af mynd [[Rafael]]s sem sýnir krýningu Karlamangúsar í gömlu Péturskirkjunni.]] Árið 846 reyndu [[Arabar]] að ráðast yfir borgarmúrana án árangurs, en rændu þess í stað [[Gamla Péturskirkjan|gömlu Péturskirkjuna]] og [[Pálskirkjan í Róm|Pálskirkjuna]], sem stóðu utan þeirra.<ref>{{cite web |url=http://www.metmuseum.org/toah/ht/06/eust/ht06eust.htm |title=Italian Peninsula, 500–1000 A.D. |date=5 December 2008 |website=[[Metropolitan Museum of Art|The Metropolitan Museum of Art]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205030647/http://www.metmuseum.org/toah/ht/06/eust/ht06eust.htm |archive-date=5 December 2008 |url-status=dead |access-date=22 August 2019}}</ref> Þegar veldi [[Karlungar|Karlunga]] tók að hnigna börðust nokkrar aðalsfjölskyldur við páfann, keisarann og hver aðra, um völd. Á þessum tíma náðu fylgdarkonan [[Theodora (öldungaráðskona)|Theodora]] og [[Marozia]] dóttir hennar völdum og urðu mæður nokkurra páfa, og [[Crescentíus yngri]] barðist gegn keisurunum [[Ottó 2.]] og [[Ottó 3.]]{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=20}} Eftir þetta tímabil var ákveðið að [[kardináli|kardinálar]] skyldu ráða kjöri páfa. [[Gregoríus 7.]] hóf [[skrýðingardeilan|skrýðingardeiluna]] gegn keisaranum [[Hinrik 4. keisari|Hinriki 4.]]{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=20}} Í kjölfarið var Róm rænd og brennd af [[Normannar|Normönnum]] [[Robert Guiscard]] sem komu þangað tl að styðja páfann sem sat í gíslingu í [[Castel Sant'Angelo]].{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=20}} Stjórn borgarinnar sjálfrar var í höndum öldungaráðsmanns (''senatore'') eða aðalsmanns (''patrizio''). Á 12. öld þróaðist þessi stjórn út í [[sveitarfélag]] undir stjórn auðmanna, eins og þá tóku við stjórn bæja og borga alls staðar í Evrópu.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=20}} [[Lúsíus 2.]] páfið barðist gegn sveitarstjórn Rómar og [[Evgeníus 3.]] hélt þeirri baráttu áfram. Sveitarfélagið naut stuðnings umbótamunksins [[Arnaldo frá Brescia|Arnaldos frá Brescia]].{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=21}} Þegar páfi lést tók [[Hadríanus 4.]] hann til fanga sem markaði endalok sjálfstæðis sveitarfélagsins.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=21}} [[Innósentíus 3.]] lagði öldungaráðið niður og skipaði sjálfur öldungaráðsmanns sem heyrði undir páfa.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=21}} Mikilvægi páfa í Vestur-Evrópu fór vaxandi og hann gegndi oft hlutverki sáttasemjara milli kristinna valdhafa.<ref name="Faus">Faus, José Ignacio Gonzáles. "''Autoridade da Verdade – Momentos Obscuros do Magistério Eclesiástico''". Capítulo VIII: Os papas repartem terras – Pág.: 64–65 e Capítulo VI: O papa tem poder temporal absoluto – Pág.: 49–55. Edições Loyola. {{ISBN|85-15-01750-4}}. Embora Faus critique profundamente o poder temporal dos papas ("''Mais uma vez isso salienta um dos maiores inconvenientes do status político dos sucessores de Pedro''" – pág.: 64), ele também admite um papel secular positivo por parte dos papas ("''Não podemos negar que intervenções papais desse gênero evitaram mais de uma guerra na Europa''" – pág.: 65).</ref> Árið 1266 var [[Karl af Anjou]] skipaður öldungaráðsmaður af páfa, á leið sinni suður að berjast gegn [[Hohenstaufen-ætt]]inni. Hann stofnaði [[Sapienza-háskóli|Sapienza-háskólann]] í Róm.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=21}} Á þessum tíma voru stöðugar erjur milli voldugustu ætta borgarinnar: [[Annibaldi-ætt]]ar, [[Caetani-ætt]]ar, [[Colonna-ætt]]ar, [[Orsini-ætt]]r og [[Conti-ætt]]ar, sem víggirtu sig í kastölum sínum sem reistir voru á grunni eldri rómverskra bygginga.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=21}} [[Bónifasíus 8.]], af Caetani-ætt, var síðasti páfinn sem hélt fram sjálfstæði kirkjunnar. Hann hóf krossferð gegn Colonna-ættinni og boðaði til fyrsta [[kristniafmæli]]sins árið 1300, sem dró milljónir [[pílagrímur|pílagríma]] til Rómar.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=21}} Franski konungurinn [[Filippus fagri]] lét handtaka hann og drepa í [[Anagni]].{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=21}} Síðan var nýr páfi kjörinn samkvæmt vilja Frakka og páfastóll fluttur til [[Avignon]] (1309-1377).{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} Eftir þetta komst plebeiinn [[Cola di Rienzo]] til valda í Róm.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} Hann vildi endurreisa Rómaveldi en íbúar höfnuðu umbótum hans.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} Cola flúði þá en sneri aftur í fylgdarliði kardinálans [[Gil Álvarez Carrillo de Albornoz|Albornoz]] sem átti að endurreisa vald kirkjunnar á Ítalíu.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} Cola komst þannig aftur til valda um stutt skeið, en var brátt tekinn af lífi af æstum múg. Albornoz tók þá við völdum í borginni. Árið 1377 var páfastóll aftur fluttur til Rómar þegar [[Gregoríus 11.]] varð páfi.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} Það leiddi til [[páfasundrungin|páfasundrungarinnar]] og næstu 40 árin gerðu tveir aðilar tilkall til páfadóms.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} === Nýöld === [[File:Wolf-Dietrich-Klebeband Städtebilder G 123 III.jpg|thumb|Kort af Róm frá 1575 sýnir helstu kennileiti borgarinnar.]] [[File:Fontana della Barcaccia restaurata, guardando verso Piazza Mignanelli.jpg|thumb|[[Fontana della Barcaccia]] eftir [[Gian Lorenzo Bernini]] frá 1629.]] Árið 1418 var páfasundrungin leyst á [[kirkjuþingið í Konstanz|kirkuþinginu í Konstanz]] og [[Marteinn 5.]] var kjörinn páfi í Róm.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} Þessu fylgdi friðartími sem markar upphaf [[Endurreisnin|endurreisnarinnar]] í Róm.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} Páfarnir á fyrri hluta 16. aldar unnu ötullega að því að efla og fegra borgina og réðu fjölda listamanna.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} Á þessum tíma fluttist þungamiðja [[ítalska endurreisnin|ítölsku endurreisnarinnar]] frá Flórens til Rómar. Frá þessum tíma eru [[Péturskirkjan]], [[Sixtínska kapellan]], [[Ponte Sisto]] (fyrsta brúin yfir [[Tíber]] frá fornöld). Meðal þeirra listamanna sem páfarnir réðu til Rómar voru helstu nöfn þess tíma, eins og [[Michelangelo]], [[Pietro Perugino|Perugino]], [[Raffaello Sanzio]] (Rafael), [[Domenico Ghirlandaio|Ghirlandaio]], [[Luca Signorelli]], [[Sandro Botticelli|Botticelli]] og [[Cosimo Rosselli]]. Páfastóll varð á sama tíma alræmdur fyrir spillingu. Margir páfar eignuðust börn og stunduðu [[frændhygli]] og [[símonska|símonsku]]. Spillinginn og kostnaðurinn við uppbyggingu borgarinnar áttu þátt í því að [[siðaskiptin]] hófust í Norður-Evrópu, og síðan [[gagnsiðbótin]] í kjölfarið. Forríkur páfastóll umbreytti borginni í miðstöð lista, bókmennta, mennta og menningar. Róm gat keppt við aðrar helstu borgir Evrópu hvað varðar auðlegð, mikilfengleika, listir, vísindi og byggingarlist. Yfirbragð Rómar tók miklum breytingum á endurreisnartímabilinu. Borgin náði hápunkti dýrðar sinnar í valdatíð [[Júlíus 2.|Júlíusar 2.]] (1503-1513) og eftirmanna hans, [[Leó 10.]] og [[Klemens 7.]], sem báðir voru af [[Medici-ætt]]inni. [[File:Lingelbach Karneval in Rom 001a.jpg|thumb|[[Kjötkveðjuhátíð]] í Róm, um 1650.]] Á þessu 20 ára tímabili varð Róm ein af helstu miðstöðvum myndlistar í heimi. [[Gamla Péturskirkjan]], sem [[Konstantínus mikli]] hafði reist<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.newadvent.org/cathen/13369b.htm |work=Catholic Encyclopedia |title=Basilica of St. Peter |publisher=Newadvent.org |date=1 February 1912 |access-date=3 February 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100110133607/http://www.newadvent.org/cathen/13369b.htm |archive-date=10 January 2010}}</ref> og var þá í niðurníðslu, var rifin og ný kirkja reist. Listamenn á borð við [[Ridolfo Ghirlandaio|Ghirlandaio]], [[Pietro Perugino|Perugino]], [[Sandro Botticelli|Botticelli]] og [[Donato Bramante|Bramante]] reistu kirkjuna [[San Pietro in Montorio]] og hófu endurnýjun [[Vatíkanið|Vatíkansins]]. Rafael varð einn af frægustu listamönnum Ítalíu vegna starfa sinna í Róm. Hann vann freskur í [[Villa Farnesina]] og sölum Rafaels í Páfahöllinni, auk margra annarra frægra verka. Michelangelo hóf að skreyta loftið á sixtínsku kapellunni og vann fræga styttu af Móses fyrir grafhvelfingu Júlíusar 2. Efnahagur Rómar var öflugur, meðal annars vegna tengsla páfa við bankamenn frá Toskana, þar á meðal [[Agostino Chigi]] sem var líka vinur Rafaels og listunnandi. Rafael gerði fyrstu áætlunina fyrir varðveislu fornminja í borginni. Borgin var rænd í fyrsta sinn í yfir 500 ár árið 1527 í [[stríð Cognac-bandalagsins|stríði Cognac-bandalagsins]]. Málaliðar [[Karl 5. keisari|Karls 5.]] rændu og rupluðu í borginni og bundu þar með enda á blómatíma endurreisnarinnar.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} Gagnsiðbótin hófst með [[kirkjuþingið í Trento|kirkjuþinginu í Trento]] árið 1545 sem átti að bregðast við siðaskiptunum í Norður-Evrópu. Siðaskiptin urðu til þess að kirkjan missti völd sín, líka í kaþólskum löndum.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} Seinni páfar reyndu að gera Róm að miðstöð umbótakirkju og létu reisa ný minnismerki um páfadóm.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=23}} Páfar og kardinálar 17. og 18. aldar héldu áfram að reisa og stækka hallir sínar með íburðarmiklum skreytingum.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=23}} Aðalsfjölskyldurnar í Róm ([[Barberini-ætt]], [[Pamphili-ætt]], [[Chigi-ætt]], [[Rospigliosi-ætt]], [[Altieri-ætt]] og [[Odescalchi-ætt]]) kepptu sín á milli um páfastól og þegar þær komu sínum páfa að stundaði hann oft frændhygli í stórum stíl. Páfarnir reistu risavaxnar barokkhallir fyrir ættingja sína.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=23}} Þegar [[upplýsingin]] náði til Rómar studdi páfastóll við fornleifarannsóknir og reyndi að bæta kjör fátækra í borginni.{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} Árið 1773 neyddu veraldleg yfirvöld í Evrópu páfa til að banna [[Jesúítar|Jesúítaregluna]].{{sfn | Bertarelli | 1925 | p=22}} === Nútíminn === Undir lok 18. aldar var hið skammlífa [[rómverska lýðveldið (18. öld)|rómverska lýðveldi]] (1798-1800) stofnað undir áhrifum frá [[franska byltingin|frönsku byltingunni]]. [[Páfaríkið]] var endurreist árið 1800, en undir stjórn [[Napóleon]]s var borgin gerð að sýslu (''département'') innan [[Fyrra franska keisaradæmið|franska keisaradæmisins]]: fyrst sem Tíbersýsla (1808-1810), og síðan Rómarsýsla (1810-1814). Eftir fall Napóleons var Páfaríkið aftur endurreist eftir [[Vínarþingið]] 1814. Árið 1849 var [[rómverska lýðveldið (19. öld)|annað rómverskt lýðveldi]] stofnað [[byltingarárið 1848]]. Tveir af helstu leiðtogum [[sameining Ítalíu|sameiningar Ítalíu]], [[Giuseppe Mazzini]] og [[Giuseppe Garibaldi]], börðust fyrir lýðveldið. Eftir stofnun konungsríkisins [[Ítalía|Ítalíu]] 1861 var [[Flórens]] gerð að tímabundinni höfuðborg, en Róm var gerð að yfirlýstri höfuðborg þótt hún tilheyrði enn Páfaríkinu. Síðustu leifar Páfaríkisins voru á þeim tíma varðar af frönsku setuliði sem [[Napóleon 3.]] hélt þar úti. Árið 1870 voru þessar hersveitir kallaðar til Frakklands þegar [[stríð Frakka og Prússa]] hófst. Ítalskar hersveitir gátu þá lagt Róm undir sig og héldu inn í borgina gegnum gat í borgarmúrunum við [[Porta Pia]]. Við hertökuna lýsti páfi, [[Píus 9.]], sig fanga í Vatíkaninu og neitaði að viðurkenna ítalska ríkið, hótaði jafnvel [[bannfæring]]u þeim sem tækju þátt í kosningum á Ítalíu. Málið var óleyst þar til [[Lateran-samningarnir]] voru gerðir milli páfa og ríkisstjórnarinnar (undir stjórn fasista) árið [[1929]]. Árið 1871 var höfuðborgin flutt frá Flórens til Rómar.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.newadvent.org/cathen/12134b.htm |work=Catholic Encyclopedia |title=Pope Pius IX |publisher=Newadvent.org |access-date=3 February 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170308223209/http://www.newadvent.org/cathen/12134b.htm |archive-date=8 March 2017}}</ref> Árið 1870 bjuggu 212.000 í borginni, allir innan borgarmarkanna frá því í fornöld, og árið 1920 var íbúafjöldinn 660.000. Stór hluti íbúa bjó þá utan múranna fyrir norðan og í kringum Vatíkanið handan árinnar. Skömmu eftir fyrri heimsstyrjöld komust [[fasistaflokkur Ítalíu|fasistar]] til valda og [[Benito Mussolini]] afnam lýðræðið í reynd árið 1926. Hann lýsti yfir stofnun nýs [[ítalska heimsveldið|heimsveldis]]. Undir stjórn Mussolinis var ráðist í ýmsar róttækar og mjög umdeildar breytingar á borginni, gömul hverfi rifin til að skapa pláss fyrir breiðgötur og torg sem hæfðu nútímahöfuðborg, en borgin hafði vaxið mjög hratt eftir að hún var gerð að höfuðborg. Borgin átti að bera merki um endurreisn fornrar frægðar.<ref>{{cite book |last1=Cederna |first1=Antonio |title=Mussolini urbanista |date=1979 |publisher=Laterza |location=Bari |pages=passim |language=it}}</ref> Á millistríðsárunum náði íbúafjöldi borgarinnar einni milljón, skömmu eftir 1930. Í [[Heimsstyrjöldin síðari|seinni heimsstyrjöld]] varð borgin fyrir miklum loftárásum, en var þó ekki eyðilögð. Sprengjuárásir á [[San Lorenzo-hverfið (Róm)|San Lorenzo-hverfið]] urðu til þess að 3.000 létust og 11.000 særðust, og 1.500 þeirra létust síðar.<ref>{{cite news|last=Baily|first=Virginia|url=https://www.theguardian.com/books/2015/jul/25/liberation-of-rome-italian-imagination|title=How the Nazi occupation of Rome has gripped Italy's cultural imagination|work=The Guardian|date=25 July 2015|access-date=5 January 2022}}</ref> Hún féll í hendur [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamanna]] [[4. júní]] [[1944]] eftir stutt tímabil [[herseta Þjóðverja í Róm|þýskrar hersetu]] (stjórn fasista féll [[1943]]). Eftir stríðið óx borgin hratt og gekk í gegnum blómaskeið á tímum [[ítalska efnahagsundrið|ítalska efnahagsundursins]] á 6. áratugnum. Á þessum tíma varð Róm þekkt sem kvikmyndaborg, með stórmyndum á borð við ''[[Ben Húr (kvikmynd frá 1959)|Ben Húr]]'', ''[[Quo Vadis (kvikmynd frá 1951)|Quo Vadis]]'', ''[[Gleðidagar í Róm]]'' og ''[[Hið ljúfa líf]]'', sem teknar voru í kvikmyndaverunum [[Cinecittà]]. Vöxtur borgarinnar hélt áfram fram á miðjan 9. áratuginn þegar yfir 2,8 milljónir bjuggu í borginni. Síðan þá hefur fólki fækkað vegna flutninga til nágrannasveitarfélaga sem eru orðin úthverfi í borginni. == Tengt efni == * [[Lífshættir Rómverja]] * [[Rómarsáttmáli]] == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{cite book |last1=Kinder |first1=Hermann |last2=Hilgemann |first2=Werner |title=Dtv-Atlas zur Weltgeschichte |volume=1 |publisher=Dtv |year=1964 |oclc=887765673 |language=de}} == Tenglar == * [http://www.romarvefurinn.is Rómarvefurinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130172126/http://www.romarvefurinn.is/ |date=2020-11-30 }} {{Höfuðborgir í Evrópu}} [[Flokkur:Róm| ]] [[Flokkur:Höfuðborgir í Evrópu]] [[Flokkur:Borgir á Ítalíu]] ha9tcr4ch0mt785jisdw601d3seg0xd Vatíkanið 0 4880 1985445 1973921 2026-11-07T02:20:18Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985445 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Vatíkan­borgríkið | nafn_á_frummáli = Status Civitatis Vaticanae<br />Stato della Città del Vaticano | nafn_í_eignarfalli = Vatíkansins | fáni = Flag of the Vatican City - 2001 version.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_the_Vatican_City.svg | staðsetningarkort = Vatican_Europe_Location.svg | tungumál = [[latína]] (''de jure'')<br />[[ítalska]] (''de facto'') | höfuðborg = Vatíkanið | stjórnarfar = [[Einveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Páfi]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Vatíkansins|Forsætisráðherra]] | titill_leiðtoga3 = [[Forseti postullegu nefndarinnar|Nefndarforseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Leó 14.]] | nafn_leiðtoga2 = [[Pietro Parolin]] | nafn_leiðtoga3 = [[Raffaella Petrini]] | staða = [[Sjálfstæði]] | staða_athugasemd = frá [[Frankaveldi]] og [[Ítalía|Ítalíu]] | atburður1 = [[Gjöf Pippins]] | dagsetning1 = 756 | atburður2 = [[Lateransamningarnir]] | dagsetning2 = 11. febrúar 1929 | stærðarsæti = 195 | flatarmál = 0,49 | mannfjöldaár = 2024 | mannfjöldasæti = 237 | fólksfjöldi = 882 | íbúar_á_ferkílómetra = 1800 | VÞL = 0,02 | VÞL_á_mann = 27.461 | gjaldmiðill = [[Evra]] | tímabelti = [[UTC+1]] (+2 á sumrin) | þjóðsöngur = [[Inno e Marcia Pontificale]] | tld = va | símakóði = 379 }} '''Vatíkanið''' eða '''Páfagarður''' ([[latína]]: ''Status Civitatis Vaticanae'', [[ítalska]]: ''Stato della Città del Vaticano'') er [[örríki]] og [[borgríki]] undir stjórn [[Páfastóll|Páfastóls]]. Höfuð [[Kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunnar]], [[páfi]]nn, er [[einræði|einráður]] yfir því. Landið er [[landlukt]] en eina ríkið sem það á [[landamæri]] að er [[Ítalía]], enda er ríkið staðsett inni í [[Róm]]aborg sem það er sögulega séð hluti af.<ref name="Britannica">{{cite web |title=Vatican City |url=https://www.britannica.com/place/Vatican-City |website=Encyclopedia Britannica |access-date=18 May 2021 |ref=121 |archive-date=18 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150318193720/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/623972/Vatican-City |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17994868 |title=Vatican country profile |date=17 November 2018 |work=BBC News |access-date=24 August 2018 |language=en-GB |archive-date=25 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180825011001/https://www.bbc.com/news/world-europe-17994868 |url-status=live}}</ref> Vatíkanið varð sjálfstætt frá Ítalíu með [[Lateransamningarnir|Lateransamningunum]] árið 1929. Þar er það skilgreint sem aðskilið [[yfirráðasvæði (land)|yfirráðasvæði]] í eigu Páfastóls sem er fullvalda stjórn og dómsvald þar. Páfastóll er fullvalda aðili að alþjóðarétti og fer með veraldlegt vald yfir Vatíkaninu. Páfinn og [[páfastjórn]] (''Curia Romana'') mynda Páfastól.<ref name="lateran">{{cite web |url=https://www.aloha.net/~mikesch/treaty.htm |title=Text of the Lateran Treaty of 1929 |access-date=3 August 2020 |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225060950/http://www.aloha.net/~mikesch/treaty.htm |url-status=dead}}</ref> Vatíkanið er 49 [[hektari|hektarar]] að stærð og íbúafjöldi var um 882 árið 2024.<ref name=population>{{Cite web |url=https://www.vaticanstate.va/it/stato-governo/note-generali/popolazione.html |title=Population |publisher=Vatican City State |date=31 December 2024 |language=it}}</ref> Það er því [[Listi yfir lönd eftir stærð|minnsta]] og [[Listi yfir lönd eftir mannfjölda|fámennasta fullvalda ríki heims]].<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/holy-see-vatican-city/ |title=Europe :: Holy See (Vatican City) — The World Factbook – Central Intelligence Agency |website=cia.gov |date=22 September 2021 |access-date=25 January 2021 |archive-date=26 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126204237/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/holy-see-vatican-city/ |url-status=dead}}</ref> Það er líka með eina fámennustu höfuðborg heims. Þar sem yfirstjórn Vatíkansins er jafnframt yfirstjórn [[kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunnar]], er Vatíkanið [[klerkaveldi]] undir stjórn páfa, sem er [[biskup Rómar]] og höfuð kaþólsku kirkjunnar.<ref name="factbook">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/holy-see-vatican-city/ |title=Holy See (Vatican City) |work=CIA—The World Factbook |date=22 September 2021 |access-date=25 January 2021 |archive-date=26 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126204237/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/holy-see-vatican-city/ |url-status=dead}}</ref><ref name="pages">{{cite web |url=https://www.catholic-pages.com/vatican/vatican_city.asp |title=Vatican City |publisher=Catholic-Pages.com |access-date=12 August 2013 |archive-date=22 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190322135430/http://www.catholic-pages.com/vatican/vatican_city.asp |url-status=live}}</ref> Æðstu embættismenn Vatíkansins eru allir [[kaþólskur klerkur|kaþólskir klerkar]] af einhverju tagi. Eftir að páfastóll var fluttur aftur til Rómar frá [[Avignon]] árið 1377 hefur opinbert aðsetur páfa verið í [[Páfahöllin]]ni þar sem Vatíkanið er nú, þótt páfi hafi áður lengst af búið í [[Kvirinalhöll]] í Róm og fleiri stöðum. Páfastóll (biskupsstóll Rómar) var stofnaður í frumkristni og er helsta [[biskupsdæmi]] kaþólsku kirkjunnar, sem um 1.329 milljónir manna tilheyra (miðað við 2018).<ref>{{cite news |title=Catholics increasing worldwide, reaching 1.329 billion |url=http://www.asianews.it/news-en/Catholics-increasing-worldwide,-reaching-1.329-billion-49663.html |access-date=9 March 2021 |agency=[[AsiaNews]] |date=26 March 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414050802/http://www.asianews.it/news-en/Catholics-increasing-worldwide,-reaching-1.329-billion-49663.html |url-status=live}}</ref> Borgríkið Vatíkanið var hins vegar stofnað 11. febrúar 1929 þegar Páfastóll og ítalska ríkið gerðu með sér [[Lateransamningarnir|Lateransamningana]] þar sem kveðið er á um stofnun nýs ríkis. Vatíkanið er þannig ekki framhald á [[Páfaríkið|Páfaríkinu]] (756-1870) sem áður náði yfir stóran hluta Mið-Ítalíu. Í Vatíkaninu er að finna fjölmarga markverða staði eins og [[Péturskirkjan|Péturskirkjuna]], [[Sixtínska kapellan|Sixtínsku kapelluna]], [[Vatíkanbókasafnið]] og [[Vatíkansöfnin]].<ref>{{cite journal|volume=63|number=32|url=https://timarit.is/page/3306944|title=Söfnin í Vatíkaninu - Þúsund salir fullir af fegurð|author=Brynja Tomer|journal=Lesbók Morgunblaðsins|year=1988|pages=10-11}}</ref> Þar getur að líta mörg af frægustu málverkum og höggmyndum heims. Efnahagur Vatíkansins byggist á framlögum frá kaþólikkum um allan heim, sölu frímerkja og minjagripa, aðgangseyri að söfnum og tekjum af útgáfu. Í Vatíkaninu eru hvorki innheimtir skattar né tollar.<ref>{{cite web|url=https://www.investopedia.com/articles/investing/030613/secret-finances-vatican-economy.asp|website=Investopedia|title=The Secret Finances of the Vatican Economy|author=Tim Parker|date=7. nóvember 2024}}</ref> == Heiti == Heitið „Vatíkanborg“ (''Civitas Vaticana'') var fyrst notað í [[Lateransamningarnir|Lateransamningunum]] sem voru undirritaðir 11. febrúar 1929. Samkvæmt samningunum var stofnað borgríki og nefnt eftir [[Vatíkanhæð]] á vesturbakka [[Tíber]]. Orðið kemur frá [[Etrúrar|etrúskri]] byggð, ''Vatica'' eða ''Vaticum'', á svæði sem Rómverjar kölluðu ''Ager Vaticanus'' („Vatíkanakur“).<ref>{{cite book |last=Richardson |first=L. |title=New Topographical Dictionary of Ancient Rome |url=https://archive.org/details/newtopographical0000rich |date=October 1992 |page=[https://archive.org/details/newtopographical0000rich/page/n444 405] |isbn=0-8018-4300-6 |publisher=Johns Hopkins University Press |location=Baltimore}}</ref> Á ítölsku er nafn borgríkisins ''Città del Vaticano'', eða ''Stato della Città del Vaticano'', sem merkir einfaldlega „ríki Vatíkanborgar“. Á latínu er nafnið ''Status Civitatis Vaticanae''<ref>{{cite web |url=https://w2.vatican.va/content/pius-xii/la/apost_constitutions/documents/hf_p-xii_apc_19451208_vacantis-apostolicae-sedis.html |title=Apostolic Constitution |language=la |access-date=3 August 2020 |archive-date=12 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200912234026/http://w2.vatican.va/content/pius-xii/la/apost_constitutions/documents/hf_p-xii_apc_19451208_vacantis-apostolicae-sedis.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Letter to John Cardinal Lajolo |author=Pope Francis |date=8 September 2014 |publisher=The Vatican |url=https://w2.vatican.va/content/francesco/la/letters/2014/documents/papa-francesco_20140908_lettera-card-giovanni-lajolo.html |language=la |access-date=28 May 2015 |archive-date=18 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150418013034/http://w2.vatican.va/content/francesco/la/letters/2014/documents/papa-francesco_20140908_lettera-card-giovanni-lajolo.html |url-status=live}}</ref> og það heiti er notað í opinberum skjölum [[Páfastóll|Páfastóls]] og páfa. == Saga == [[File:Obelisk of St. Peter.jpg|thumb|upright=0.8|left|[[Vatíkansúlan]] á [[Péturstorgið|Péturstorginu]] var flutt til Rómar frá [[Egyptaland]]i í valdatíð [[Kalígúla|Kalígúlu]].]] Á tímum [[Rómverska lýðveldið|rómverska lýðveldisins]] var votlendissvæði á vesturbakka [[Tíber]], utan við borgina, milli [[Janikúlumhæð]]ar, [[Vatíkanhæð]]ar og [[Mario-fjall]]s, nefnt ''Ager Vaticanus'' „Vatíkanakur“. Þetta svæði náði niður að [[Aventínhæð]] og allt upp að ármótum [[Cremera]] við Tíber.<ref name="Liverani 2016 21">{{harvnb|Liverani |2016|p=21}}</ref> Örnefnið ''Ager Vaticanus'' var notað fram á 1. öld, en eftir það var heitið ''Vaticanus'' notað yfir smærra svæði, eða Vatíkanhæð, svæðið þar sem [[Péturstorgið]] er nú, og hugsanlega þar sem Via della Conciliazione er í dag.<ref name="Liverani 2016 21" /> Vegna þess hve svæðið var nálægt helsta óvini Rómar, etrúsku borginni [[Veii]] (önnur nöfn yfir ''Ager Vaticanus'' voru ''Ripa Veientana'' og ''Ripa Etrusca''), höfðu Rómverjar illar bifur á þessu svæði.<ref>{{harvnb|Petacco|2016|p=11}}</ref> Rómverska skáldið [[Martialis]] (40-102) ritaði um léleg gæði víns frá Vatíkaninu, jafnvel eftir að landið var þurrkað upp.<ref>{{Cite web |url=https://mospace.umsystem.edu/xmlui/bitstream/handle/10355/8100/research.pdf?sequence=3 |title=Damien Martin, "Wine and Drunkenness in Roman Society"|access-date=27 August 2013|archive-date=18 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140918040152/https://mospace.umsystem.edu/xmlui/bitstream/handle/10355/8100/research.pdf?sequence=3|url-status=live}}</ref> Sagnaritarinn [[Tacitus]] skrifaði að árið 69 ([[ár keisaranna fjögurra]]), þegar norræni herinn hafði komið [[Vitellíus]]i til valda hafi hann sett upp búðir í Vatíkaninu, þar sem margir hermenn hafi látist vegna sjúkdóma.<ref>Tacitus, ''The Histories'', II, 93, translation by Clifford H. Moore (The Loeb Classical Library, first printed 1925)</ref> Á [[rómverska keisaradæmið|keisaratímanum]] voru reistar hallir á þessu svæði, eftir að [[Agrippína eldri]] (14 f.Kr.-18. október 33) þurrkaði svæðið upp og setti þar upp garða snemma á 1. öld. Árið 40 byggði sonur hennar, keisarinn [[Kalígúla]] (ríkti 37-41) skeiðvöll fyrir stríðsvagnakappakstur í görðunum hennar, sem [[Neró]] lauk síðar við og fékk nafnið ''Circus Gaii et Neronis'',<ref>Lanciani, Rodolfo (1892). [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Europe/Italy/Lazio/Roma/Rome/_Texts/Lanciani/LANPAC/3*.html#sec16 Pagan and Christian Rome] Houghton, Mifflin.</ref> en er oftast kallaður [[Skeiðvöllur Nerós]].<ref>{{cite web |url=https://www.vaticanstate.va/content/vaticanstate/en/stato-e-governo/storia/la-citta-del-vaticano-nel-tempo.html |title=Vatican City in the Past |access-date=3 August 2020 |archive-date=28 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190528110717/http://www.vaticanstate.va/content/vaticanstate/en/stato-e-governo/storia/la-citta-del-vaticano-nel-tempo.html |url-status=live}}</ref> [[Vatíkansúlan]] á Péturstorginu er það eina sem eftir er af Skeiðvelli Nerós. Hún var flutt frá [[Helíópólis]] í [[Aegyptus|Egyptalandi]] í valdatíð Kalígúlu. Steinsúlan stóð upphaflega í miðju (''spina'') skeiðvallarins.<ref>[[Pliníus eldri]], [[Náttúrusaga Pliníusar]] XVI.76.</ref> Á skeiðvellinum liðu margir kristnir menn píslarvættisdauða eftir [[Bruninn mikli í Róm|brunann mikla í Róm]] árið 64. Samkvæmt sagnahefðinni var [[Pétur postuli]] krossfestur með höfuðið niður á þessum stað.<ref>{{cite web |title=St. Peter, Prince of the Apostles |url=https://www.newadvent.org/cathen/11744a.htm#IV |publisher=Catholic Encyclopedia |access-date=12 August 2013 |archive-date=15 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190915021152/http://newadvent.org/cathen/11744a.htm#IV |url-status=live}}</ref> Steinsúlan var flutt á núverandi stað árið 1586 í valdatíð [[Sixtus 5.|Sixtusar 5.]] páfa með aðferð sem ítalski arkitektinn [[Domenico Fontana]] hannaði.<ref name="Tafur">{{cite web|url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/tafur.html#ch3|title=Travels and Adventures|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629042823/http://depts.washington.edu/silkroad/texts/tafur.html#ch3|archive-date=29 June 2011|author=Pero Tafur|series=The Broadway Travellers|editor=[[E. Denison Ross]] og [[Eileen Power]]|translation=[[Malcolm Letts]]|location=New York, London|publisher=Harper & brothers|year=1926}}</ref> Á móti skeiðvellinum, hinum megin við [[Via Cornelia]], var grafreitur. Þar voru reist minnismerki, stór og lítil grafhýsi, og ölturu til hinna ýmsu guða ólíkra fjölgyðistrúarbragða, sem stóðu þar þar til [[Péturskirkja Konstantínusar]] var reist á fyrri helmingi 4. aldar. Helgidómur frýgversku gyðjunnar [[Kýbele]] og [[Attis]] eiginmanns hennar stóð þar löngu eftir að kirkjan var reist.<ref>{{cite web |title=Altar dedicated to Cybele and Attis |url=https://mv.vatican.va/3_EN/pages/x-Schede/MGEs/MGEs_Sala16_03_040.html |publisher=Vatican Museums |access-date=26 August 2013 |archive-date=24 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120124211312/http://mv.vatican.va/3_EN/pages/x-Schede/MGEs/MGEs_Sala16_03_040.html |url-status=live}}</ref> Leifar af þessum forna grafreit hafa verið grafnar upp af ýmsum páfum á ýmsum tímum, sérstaklega eftir [[endurreisnin]]a. Skipulegur fornleifauppgröftur fór þar fram í valdatíð [[Píus 12.|Píusar 12.]] milli 1939 og 1941. Kirkja Konstantínusar var reist árið 326 ofan við það sem menn töldu vera [[gröf heilags Péturs]] í grafreitnum.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=37b9V9IXDsYC&dq=Gardner+%22reputed+grave%22&pg=PA126|author=Fred S. Kleiner|title=Gardner's Art through the Ages|publisher=Cengage Learning|year=2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912151621/https://books.google.com/books?id=37b9V9IXDsYC&pg=PA126&dq=Gardner+%22reputed+grave%22&hl=en&sa=X&ei=A3gQUqPdOYWThgeirYCgDg&redir_esc=y#v=onepage&q=Gardner%20%22reputed%20grave%22&f=false|archive-date=12. september 2015|isbn=978-1-13395479-8|page=126}}</ref> Frá því kirkjan var reist fjölgaði íbúum á svæðinu þar í kring. Höll var reist þar nálægt á 5. öld, í valdatíð [[Symmakus páfi|Symmakusar páfa]] (498-514).<ref>{{cite web|url=https://www.bartleby.com/65/va/Vatican.html |title=Vatican |website=Columbia Encyclopedia |date=2001–2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060207064352/https://www.bartleby.com/65/va/Vatican.html |archive-date=7 February 2006}}</ref> === Páfaríkið === {{aðalgrein|Páfaríkið}} Þegar svæðið varð aðsetur [[biskup]]sins í Róm og síðar páfans þar í borg fór byggingum þar smám saman að fjölga, einkum eftir að Páfagarður fór að verða pólitísk stofnun og ekki aðeins trúarleg. Eftir fall [[Rómverska keisaradæmið|Rómverska keisaradæmisins]] var Róm oftast undir stjórn páfa eða einhvers veldis sem naut stuðnings hans (svo sem [[Heilaga rómverska ríkið|Heilaga rómverska ríkisins]]). Smám saman jókst veraldleg umsýsla páfa. Lönd sem heyrðu undir páfastól voru kölluð [[Páfaríkið]]. Páfaríkið náði yfir stóran hluta Mið-Ítalíu í meira en þúsund ár, en um miðja 19. öld varð [[sameining Ítalíu]] til þess að héruðin voru innlimuð í [[Konungsríkið Ítalía|Konungsríkið Ítalíu]]. Lengst af á þessum tíma bjó páfi ekki í Vatíkaninu. [[Lateranhöll]], sem var á allt öðrum stað í borginni, var hefðbundinn íverustaður páfa í um þúsund ár. Frá 1309 til 1377 var páfastóll í [[Avignon]] í Frakklandi. Þegar páfi sneri aftur til Rómar tók hann upp búsetu í Vatíkaninu, en árið 1583 var [[Kvirinalhöll]] gerð að sumarhöll. [[Páll 5.]] páfi lauk við endurbyggingu hallarinnar í byrjun 17. aldar. Þegar ítalski herinn hertók Rómaborg árið 1870 lokaði páfi sig inni í höll sinni í Vatíkaninu og Kvirinalhöll varð aðsetur [[Konungur Ítalíu|konungs Ítalíu]] þegar Róm varð höfuðborg hins nýja ríkis árið eftir. === Undir ítalskri stjórn === Milli 1861 og 1929 var talað um „rómverska vandamálið“<ref>{{cite web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/questione-romana/|title=Questione romana|website=Treccani.it|publisher=Istituto della Enciclopedia Italiana}}</ref> og eftir innlimun Rómar í Ítalíu 1870 varð til óvissa um stöðu eigna páfastóls. Páfagarður undi aldrei ósjálfstæðinu, eftir að hafa verið eitt mesta pólitíska afl [[Vesturlönd|Vesturlanda]]. Í langan tíma voru páfarnir ekki á því að hætta öllum diplómatískum afskiptum, sem þeir þó neyddust til að gera. Ítalska ríkið hafði engin afskipti af páfa innan veggja Vatíkansins, en gerði hins vegar eigur kirkjunnar víða upptækar. Árið 1871 tók konungur Ítalíu yfir Kvirinalhöll og gerði hana að konungshöll. Eftir það fengu páfar að sitja óáreittir í Vatíkaninu og sérstök lög tryggðu þeim ákveðin forréttindi, eins og að mega taka við erlendum erindrekum. Páfi viðurkenndi hins vegar ekki rétt ítalska konungsins til yfirráða í Róm og neitaði að yfirgefa Vatíkanið þar til deilan var leyst. [[Píus 9.]], síðasti páfinn sem ríkti yfir Páfaríki, kallaði sig „fanga í Vatíkaninu“.<ref>{{Cite web |date=2024-01-15 |title=The Roman Question: The Pope vs. the New Nation of Italy |url=https://www.thecollector.com/roman-question-pope-nation-italy/ |access-date=2024-01-21 |website=TheCollector |language=en}}</ref> Á þessum tíma varð vald páfa fyrst og fremst andlegt.<ref name="World History">{{cite book |last=Wetterau |first=Bruce |title=World History: A Dictionary of Important People, Places, and Events, from Ancient Times to the Present |location=New York |publisher=Henry Holt & Co. |date=1994 |isbn=978-0-8050-2350-3 |url=https://archive.org/details/worldhistorydict00wett}}</ref> Páfagarður og Ítalía deildu um þess mál til 1929 þegar [[Fasismi|fasistaríkisstjórnin]] á Ítalíu samþykkti sjálfstæði Vatíkansins með [[Lateransamningarnir|Lateransamningunum]]. Samningarnir voru undirritaðir af [[Benito Mussolini]], forsætisráðherra Ítalíu, fyrir hönd konungsins, [[Viktor Emmanúel 3.|Viktors Emmanúels 3.]], og utanríkisráðherra páfa, [[Pietro Gasparri]] kardinála, fyrir hönd páfa, [[Píus 11.|Píusar 11.]]<ref name=Preamble>{{cite web |url=https://www.vaticanstate.va/content/dam/vaticanstate/documenti/leggi-e-decreti/Normative-Penali-e-Amministrative/LateranTreaty.pdf |title=Preamble of the Lateran Treaty |access-date=21 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010175158/https://www.vaticanstate.va/content/dam/vaticanstate/documenti/leggi-e-decreti/Normative-Penali-e-Amministrative/LateranTreaty.pdf|archive-date=10 October 2017|url-status=dead}}</ref><ref name="lateran" /><ref name=Statute>{{Cite web |url=https://www.vatican.va/roman_curia/secretariat_state/archivio/documents/rc_seg-st_19290211_patti-lateranensi_it.html#TRATTATO_FRA_LA_SANTA_SEDE_E_L%E2%80%99ITALIA |title=Patti lateranensi, 11 febbraio 1929 – Segreteria di Stato, card. Pietro Gasparri |website=The Holy See|access-date=5 April 2020|archive-date=19 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119131557/http://www.vatican.va/roman_curia/secretariat_state/archivio/documents/rc_seg-st_19290211_patti-lateranensi_it.html#TRATTATO_FRA_LA_SANTA_SEDE_E_L%E2%80%99ITALIA|url-status=live}}</ref> Samningurinn sem var staðfestur<ref>{{Cite book |last=Ekpo |first=Anthony |url=https://books.google.com/books?id=ow4IEQAAQBAJ&pg=PA8&dq=%22ratified+on+June+7,+1929%22 |title=The Roman Curia: History, Theology, and Organization |date=2024 |publisher=[[Georgetown University Press]] |isbn=978-1-64712-436-6 |location=Washington, DC |pages=8 |language=en}}</ref> og tók gildi 7. júní 1929,<ref>{{Cite web |title=Lateran Treaty |url=https://www.britannica.com/event/Lateran-Treaty |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318082705/https://www.britannica.com/event/Lateran-Treaty |archive-date=18 March 2025 |access-date=2025-03-25 |website=[[Encyclopedia Britannica]] |language=en}}</ref> gerði Vatíkanið að sjálfstæðu ríki og kvað auk þess á um sérstaka stöðu kaþólskrar trúar á Ítalíu.<ref name=Statute/> === Síðari heimsstyrjöld === [[File:The British Army in Italy 1944 NA16179.jpg|thumb|Tónlistarmenn úr 38. írska herfylki leika fyrir framan Péturskirkjuna í júní 1944.]] Í [[síðari heimsstyrjöld]] lýsti Páfastóll undir stjórn [[Píus 12.|Píusar 12.]] yfir hlutleysi. Herlið [[Þriðja ríkið|Þriðja ríkisins]] hernam Róm í september 1943 eftir að ný ríkisstjórn Ítalíu samdi um vopnahlé, en [[bandamenn (síðari heimsstyrjöld)|bandamenn]] hröktu það þaðan árið 1944. Báðir aðilar virtu hlutleysi Vatíkansins.<ref>{{cite web |url=https://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005446 |title=Rome |publisher=Ushmm.org |access-date=12 December 2013 |archive-date=15 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131215103412/http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005446 |url-status=live}}</ref> Eitt af forgangsmálum Píusar 12. var að koma í veg fyrir sprengjuárásir á borgina, og hann mótmælti jafnvel dreifingu áróðursbæklinga úr flugvélum [[Breski flugherinn|breska flughersins]].<ref name="chadwick" />{{rp|222–232}} Stefna bresku stjórnarinnar var að forðast allan yfirgang gagnvart Vatíkaninu, en að umgengni við aðra staði í borginni færi eftir því hvort ítalska ríkisstjórnin virti skilyrði.<ref name="chadwick">{{cite book|author=Chadwick, Owen|year=1988|title=Britain and the Vatican During the Second World War|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-36825-4}}</ref>{{rp|222–232}} Þegar Bandaríkjamenn hófu þátttöku í stríðinu voru yfirmenn þar á móti sprengjuárásum á Vatíkanið vegna ótta við viðbrögð kaþólskra hermanna, en sögðust ekki myndu stöðva Breta í að varpa sprengjum á borgina, ef þeir kysu það. Bandaríkjaher leyfði jafnvel kaþólskum hermönnum að segja sig frá þátttöku í loftárásum á Róm og aðra kaþólska helgistaði. Enginn hermaður kaus að nýta sér þessa undanþágu. Bretar lýstu því hins vegar yfir að þeir myndu varpa sprengjum á Róm eftir því sem þörf krefði.<ref name="chadwick" />{{rp|232–236}} Í desember 1942 stakk breskur sendiherra í Páfagarði upp á því að Róm yrði lýst [[óvarin borg]], en Mussolini hafnaði hugmyndinni. Þegar [[innrás bandamanna á Sikiley]] hófst, gerði [[bandaríski flugherinn]] loftárásir á Róm sem beindust sérstaklega að járnbrautarlínum. Um 1500 manns létu lífið og Píus 12. sem var sagður veikur af áhyggjum yfir mögulegum sprengjuárásum heimsótti staði sem urðu fyrir þeim. Önnur sprengjuárás átti sér stað 13. ágúst 1943, eftir að Mussolini var steypt af stóli.<ref name="chadwick" />{{rp|236–244}} Næsta dag lýsti ríkisstjórn Ítalíu Róm óvarða borg eftir að hafa ráðfært sig við Páfastól um orðalag yfirlýsingarinnar.<ref name="chadwick" />{{rp|244–245}} ===Eftir stríð=== [[File:St Peter's Square, Vatican City - April 2007.jpg|thumb|right|upright=1.1|Útsýni yfir Péturstorgið frá þaki Péturskirkjunnar.]] Píus 12. lét vera að skipa nýja [[kardináli|kardinála]] á stríðstímum. Þegar seinni heimsstyrjöldinni lauk voru margar mikilvægar stöður lausar, þar á meðal staða utanríkisráðherra, fjármálaráðherra, kanslara, og umsjónarmanns trúarregla og trúarsafnaða.<ref name="chadwick" />{{rp|304}} Píus 12. skipaði 32 nýja kardinála árið 1946 eftir að hafa tilkynnt þá fyrirætlun sína í jólapredikun árið áður. [[Páfaherinn]] (fyrir utan [[svissneski vörðurinn|svissneska vörðinn]]) var leystur upp með bréfi [[Páll 6.|Páls 6.]] 14. september 1970.<ref name="Vatican State">{{cite web |url=https://www.vaticanstate.va/EN/State_and_Government/History/Vatican_City_today.htm |title=Vatican City Today |publisher=Vatican City Government |access-date=28 November 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071211020340/https://www.vaticanstate.va/EN/State_and_Government/History/Vatican_City_today.htm |archive-date=11 December 2007}}</ref> [[Herlögregla Vatíkansins|Herlögreglu Vatíkansins]] var breytt í borgaralegt lögreglulið. Árið 1984 var gert nýtt samkomulag milli Páfastóls og Ítalíu þar sem tilteknum ákvæðum Lateransamninganna var breytt. Þar á meðal var afnám stöðu kaþólskunnar sem ríkistrúar, en kveðið hafði verið á um það frá stöðulögum [[Konungsríkið Sardinía|Konungsríkisins Sardiníu]] 1848.<ref name=Statute /> Árið 1995 var bygging nýs gestahúss, [[Domus Sanctae Marthae]], við hlið Péturskirkjunnar gagnrýnd af umhverfissamtökum með stuðningi ítalskra stjórnmálamanna, sem héldu því fram að nýja byggingin myndi skyggja á útsýni að kirkjunni frá nærliggjandi íbúðum.<ref name="guest house">{{cite book |last=Thavis |first=John |title=The Vatican Diaries: A Behind-the-Scenes Look at the Power, Personalities and Politics at the Heart of the Catholic Church |url=https://archive.org/details/vaticandiariesbe0000thav|url-access=registration |year=2013 |publisher=Viking |location=NY |isbn=978-0-670-02671-5 |pages=[https://archive.org/details/vaticandiariesbe0000thav/page/121 121–122]}}</ref> Um stutt skeið olli þetta spennu í samskiptum Vatíkansins við ríkisstjórn Ítalíu, en Vatíkanið hafnaði öllum tilraunum til að skerða rétt þess til að reisa byggingar innan sinna landamæra.<ref name="guest house" /> Í valdatíð [[Jóhannes Páll 2.|Jóhannesar Páls páfa 2.]] jók Vatíkanið afskipti sín af alþjóðastjórnmálum á ný, og nýtti sér það að eiga áheyrnarsæti í flestum helstu alþjóðastofnunum nútímans.<ref>{{cite web|url=https://www.ewtn.com/catholicism/library/john-paul-iis-legacy-in-diplomacy-1858|title=John Paul II's Legacy in Diplomacy|author=Zenit|date=17. apríl 2005|website=EWTN Global Catholic Network}}</ref> Breski lögfræðingurinn John R. Morss hefur haldið því fram að staða Vatíkansins sem fullvalda ríkis byggist á óhefðbundnum grunni og sé ýmsum vandkvæðum háð.<ref name=":0">{{cite journal |last1=Morss |first1=John R. |date=November 2015 |title=The International Legal Status of the Vatican/Holy See Complex |url=https://academic.oup.com/ejil/article/26/4/927/2599610 |journal=European Journal of International Law |publisher=OUP |volume=26 |issue=4 |page=927 |doi=10.1093/ejil/chv062|access-date=6 February 2021|doi-access=free|archive-date=22 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122174103/https://academic.oup.com/ejil/article/26/4/927/2599610|url-status=live |hdl=10536/DRO/DU:30081648|hdl-access=free|issn=0938-5428}}</ref> == Efnahagur == Efnahagskerfi Vatíkansins er einstakt í heiminum. Allar tekjur þess koma frá rómversk-kaþólskum kirkjum um allan heim, sölu á [[Minjagripir|minjagripum]] og [[Frímerki|frímerkjum]] eða aðgöngu að söfnum Vatíkansins. Þar er enginn einkageiri og því sem næst allir vinna fyrir sömu stofnunina, Páfagarð. Þrátt fyrir þetta óvenjulega kerfi eru aðstæður íbúa mjög góðar og jafnvel betri en íbúa Rómar sjálfrar. == Lýðfræði == Íbúasamsetning Vatíkansins er frábrugðin flestum öðrum ríkjum heims vegna þess að allir íbúarnir búa þar vegna starfs síns. Meiripartur íbúanna er klerkar, sökum þess að þar eru höfuðstöðvar stærsta trúfélags heims, allt frá [[Kardináli|kardinálum]] til [[Prestur|presta]] og yfir í óbreytta [[Munkur|munka]] og [[Nunna|nunnur]]. Flestir tala latínu starfs síns vegna, en koma frá hinum ýmsu stöðum heims og eiga því önnur móðurmál sem þeir nota dags daglega. Reyndar er stór hluti íbúanna af ítölsku bergi brotinn, en Ítalir hafa alltaf átt sterk ítök í æðstu stofnunum rómversk-kaþólsku kirkjunnar af sögulegum ástæðum. Flestir þeir sem búa í Vatíkaninu og eru ekki af klerkastétt, eru [[svissneski vörðurinn|svissnesku verðirnir]]. Það er her hins sjálfstæða ríkis Vatíkansins, en allir sem í honum eru eru [[sviss]]neskir. Af þeim sökum tala þeir þýsku sín á milli. Allir íbúar Vatíkansins eru, eðli málsins samkvæmt, rómversk-kaþólskir. == Merkilegir staðir == [[Mynd:Piazza_S.Pietro.jpg|thumb|Séð yfir [[Péturstorgið]], aðalaðkomu Vatíkansins.]] Vatikanið var lengi vel ein helsta valdamiðstöð [[Evrópa|Evrópu]] og þar eru margar merkilegar stofnanir og byggingar. Þar er [[Basilíka heilags Péturs]], sem er oft talin fallegasta kirkja heims, en óumdeilanlega sú stærsta. Kirkja sem byggð var árið [[326]] var fyrsta byggingin á því svæði sem í dag er Vatikanið. Sú sem stendur þar í dag var byggð á miðri [[16. öld]] og þá voru veggir og loft skreytt með málverkum sem í dag eru mörg hver talin meðal þeirra allra fegurstu. Sixtínska kapellan var byggð á [[15. öld]] að tilskipun [[Sixtus 4.|Sixtusar 4. páfa]] og hefur sama grunnform og [[Musteri Salomóns]]. Hún er líka þakin [[Freska|freskum]], þeirra frægust [[Sköpun Adams]]. Vatikanið rekur [[Listasafn|listasöfn]], því [[listaverk]] Páfastóls eru ekki einungis þau sem á veggjunum eru, heldur líka margar styttur, málverk og fleiri stök verk. Þessi söfn eru talin eiga mörg fegurstu listaverka Evrópu sem páfar hafa í gegnum tíðina sankað að sér. Auk þess hýsa þau ýmsa muni tengda sögu kristni, kaþólsku og einkum Páfastólnum sjálfum, svo sem fyrrverandi [[hásæti]] páfa. Þar að auki er í Vatikaninu eitt merkasta [[skjalasafn]] heims, [[Leyndarskjalasafn Vatikansins]]. Þar eru geymd flest skjöl sem Páfastóll hefur látið frá sér eða sankað að sér. [[1922]] var ákveðið að opna hluta þessa annars leynda skjalasafns fyrir vísindamönnum til rannsókna. Í páfatíð sinni opnaði [[Jóhannes Páll 2.]] páfi fleiri hluta safnsins og meðal annars þá hluta þess sem snúa að [[Heimsstyrjöldin síðari|heimsstyrjöldinni síðari]]. Enn er þó mikill hluti þessa skjalasafns algjörlega leyndur óviðkomandi og eru uppi margar [[samsæriskenning]]ar um hvað þar sé geymt. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.vatican.va Vefur Páfastóls] {{Evrópa}} {{Höfuðborgir í Evrópu}} [[Flokkur:Vatíkanið| ]] [[Flokkur:Landlukt lönd]] f68kwvyxcizer139xp306wkq3rp070e Króatía 0 5257 1985353 1982940 2026-11-07T00:19:49Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985353 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Króatía | nafn_á_frummáli = Republika Hrvatska | nafn_í_eignarfalli = Króatíu | fáni = Flag of Croatia.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Croatia.svg | staðsetningarkort = EU-Croatia_(orthographic_projection).png | tungumál = [[króatíska]] | höfuðborg = [[Zagreb]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Króatíu|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Zoran Milanović]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Króatíu|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga2 = [[Andrej Plenković]] | staða = Stofnun | atburður1 = [[Hertogadæmið Króatía|Hertogadæmi]] | dagsetning1 = 7. öld | atburður2 = [[Konungsríkið Króatía|Konungsríki]] | dagsetning2 = 925 | atburður3 = Konungssamband við Ungverjaland | dagsetning3 = 1102 | atburður4 = [[Ríki Habsborgara]] | dagsetning4 = 1. janúar 1527 | atburður5 = [[Júgóslavía]] | dagsetning5 = 4. desember 1918 | atburður6 = Sjálfstæðisyfirlýsing | dagsetning6 = 25. júní 1991 | stærðarsæti = 124 | flatarmál = 56.594 | hlutfall_vatns = 1,09 | mannfjöldaár = 2023 | mannfjöldasæti = 128 | fólksfjöldi = 3.861.967 | VLF_ár = 2025 | VLF = 196,12 | VLF_sæti = 79 | VLF_á_mann = 51.223 | VLF_á_mann_sæti = 41 | VÞL = {{hækkun}} 0.878 | VÞL_sæti = 39 | VÞL_ár = 2022 | íbúar_á_ferkílómetra = 68,4 | gjaldmiðill = [[Evra]] | tímabelti = [[UTC+1]] (+2 á sumrin) | þjóðsöngur = [[Lijepa naša domovino]] | tld = hr | símakóði = 385 | ESBaðild = 1. júlí 2013 }} '''Króatía''' er ríki á [[Balkanskagi|Balkanskaga]] í Suðaustur-[[Evrópa|Evrópu]]. Króatía á strönd að [[Adríahaf]]i og [[landamæri]] að [[Slóvenía|Slóveníu]] og [[Ungverjaland]]i í norðri, [[Serbía|Serbíu]] í austri og [[Svartfjallaland]]i á örstuttum kafla allra syðst. Króatía á einnig landamæri að [[Bosnía og Hersegóvína|Bosníu og Hersegóvínu]] en hún umlykur það land að mestu. Höfuðborg og stærsta borg Króatíu er [[Zagreb]]. Landið skiptist í 20 sýslur og Zagreb. Flestir íbúar eru [[Kaþólsk trú|rómversk-kaþólskir]]. [[Króatíska]] er opinbert tungumál landsins. Í [[fornöld]] var landið hluti af [[Illyría|Illyríu]] og síðan rómverska skattlandinu [[Dalmatía (skattland)|Dalmatíu]]. Króatar námu þetta land snemma á [[7. öldin|7. öld]] en deilt er um það hvaðan þeir komu. Á [[miðaldir|miðöldum]] voru þar tvö hertogadæmi undir keisaranum í [[Konstantínópel]], [[Hertogadæmið Pannónía|Pannónía]] og [[Hertogadæmið Dalmatía|Dalmatía]]. Á [[9. öldin|9. öld]] gerðust króatar [[kristni]]r og [[konungsríkið Króatía]] var stofnað um árið [[925]] en þetta ríki gekk í konungssamband við [[Ungverjaland]] árið [[1102]]. Landið varð fyrir árásum frá [[Tyrkjaveldi]] í austri og [[Feneyska lýðveldið|Feneyska lýðveldinu]] í vestri. Á [[16. öldin|16. öld]] varð það hluti af ríki [[Habsborgarar|Habsborgara]] og síðar Austurríki-Ungverjalandi. Eftir [[fyrri heimsstyrjöld]] lýsti króatíska þingið yfir sjálfstæði og ákvað síðan að gerast hluti af [[Júgóslavía|Júgóslavíu]]. Þegar [[Þýskaland|Þjóðverjar]] og [[Ítalía|Ítalir]] lögðu Júgóslavíu undir sig í [[síðari heimsstyrjöld]] var leppríki nasista stofnað í Króatíu en hlutar Dalmatíustrandarinnar voru hernumdir af Ítölum. Eftir stríð varð Króatía eitt af fylkjum sósíalíska sambandsríkisins Júgóslavíu. Króatía lýsti yfir sjálfstæði frá Júgóslavíu [[1991]] eftir að [[borgarastyrjöldin í Júgóslavíu]] hófst. [[Sjálfstæðisstríð Króatíu]] stóð í fjögur ár og lauk með sigri króata árið [[1995]]. Króatía gerðist aðili að [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalaginu]] árið [[2009]] og [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] árið [[2013]]. Króatía er [[hátekjuland]] með háa [[lífsgæðavísitala|lífsgæðavísitölu]]. Tveir þriðju vergrar landsframleiðslu liggja í [[þjónusta|þjónustugeiranum]]. [[Iðnaður|Iðnframleiðsla]] er aðallega bundin við [[skipasmíði|skipasmíðar]], [[matvælaframleiðsla|matvælaframleiðslu]], [[lyfjaframleiðsla|lyfjaframleiðslu]], [[upplýsingatækni]], [[líftækni]] og [[timbur]]. Króatía er líka vinsælt [[ferðaþjónusta|ferðamannaland]]. Frá aldamótunum 2000 hefur Króatía fjárfest verulega í [[hraðbraut]]um og [[járnbraut]]um sem tengja landið við stofnbrautakerfi Evrópu. Sjö alþjóðaflugvellir eru í Króatíu, í Zagreb, [[Zadar]], [[Split]], [[Dubrovnik]], [[Rijeka]], [[Osijek]] og [[Pula]]. ==Heiti== Uppruni heitis landsins er óviss en talið er að það sé komið úr [[norðvesturslavneska|norðvesturslavnesku]] sem heiti á slavneskum þjóðflokki. Heitið kemur fyrst fyrir í [[miðaldalatína|miðaldalatínu]] sem ''Croātia'' og í áletrun frá 9. öld þar sem [[Branímír af Króatíu]] er kallaður ''DUX CRUATORVM''. ==Landfræði== [[Mynd:Plitvice Lakes1.jpg|thumb|right|Plitvice-vötn í Króatíu.]] Króatía er á [[Balkanskagi|Balkanskaga]] í Suðaustur-Evrópu. Landið á strönd að [[Adríahaf]]i. Í norðaustri á Króatía landamæri að [[Ungverjaland]]i, í austri að [[Serbía|Serbíu]], í suðaustri að [[Bosnía og Hersegóvína|Bosníu og Hersegóvínu]] og [[Svartfjallaland]]i, og í norðvestri að [[Slóvenía|Slóveníu]].<ref>{{cite book | url=https://play.google.com/books/reader?id=KEzAEAAAQBAJ&pg=GBS.PT5&hl=en | isbn=978-1-7629-8824-9 | title=Introduction to Croatia | publisher=Gilad James Mystery School }}</ref> Landið er að mestu á milli 42. og 47. breiddargráðu norður, og 13. og 20. lengdargráðu austur. Syðst er [[útlenda]] í kringum borgina [[Dubrovnik]] sem er aðskilin frá meginlandi Króatíu með ströndinni við [[Neum]] sem tilheyrir Bosníu. [[Pelješac-brúin]] tengir útlenduna við meginlandið yfir sjó.<ref>{{Cite web |date= |title=Croatia opens long-awaited bridge bypassing Bosnia |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/7/26/croatia-opens-long-awaited-bridge-bypassing-bosnia |access-date=26 July 2022 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> Króatía er alls 56.594 ferkílómetrar. Landamæri Króatíu eru 2.237 km löng og strandlengjan er 5.835 km. [[Dinara-tindur]] er hæsti punktur landsins í 1.831 metra hæð í [[Dínarísku Alparnir|Dínarísku Ölpunum]]. Þar er [[karst]]landslag með djúpum hellum.<ref>{{cite web|url=http://www.geografija.hr/clanci/1011/rasirenost-krsa-u-hrvatskoj |title=Raširenost krša u Hrvatskoj |trans-title=Presence of Karst in Croatia |language=hr |publisher=Croatian Geographic Society |date=18 December 2006 |first=Mate |last=Matas |access-date=18 October 2011 |work=geografija.hr |archive-date=9 June 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120609163634/http://www.geografija.hr/clanci/1011/rasirenost-krsa-u-hrvatskoj}}</ref> 49 hellar eru dýpri en 250 metrar, 14 dýpri en 500 metrar, og þrír dýpri en 1000 metrar. Þekktustu vötn Króatíu eru [[Plitvice-vötn]], 16 stöðuvötn sem tengjast með fossum sem falla fram af [[dólómít]]- og [[kalksteinn|kalksteinsklettum]]. Vötnin eru þekkt fyrir sérstæðan lit frá [[túrkis]] yfir í mintugrænan, gráan og bláan.<ref name="BBC-Plitvice">{{cite web |work=BBC |url=http://www.bbc.com/travel/feature/20110617-the-best-national-parks-of-europe |title=The best national parks of Europe |date=28 June 2011 |access-date=11 October 2011 |archive-date=1 July 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701184734/http://www.bbc.com/travel/feature/20110617-the-best-national-parks-of-europe}}</ref> [[Listi yfir eyjar í Króatíu|Eyjar Króatíu]] eru yfir þúsund talsins og 3300 ferkílómetrar og eru [[Cres]] og [[Krk]] stærstar. Hæðótt landslag í [[Hrvatsko Zagorje]] og slétturnar við Slóveníu sem eru hluti af [[Pannóníusléttan|Pannóníusléttunni]] eru þveruð af mörgum ám. Helstu fljót í landinu eru [[Dóná]] (sem rennur í gegnum borgina [[Vukovar]]), [[Drava]], [[Kupa]] og [[Sava]]. Dóná rennur í gegnum borgina [[Vukovar]] austast í landinu og myndar hluta af landamærunum að [[Vojvodina]]. Mið- og suðurhlutinn við Adríahafsströndina einkennist af lágum fjöllum og skógi vöxnu hálendi. Í Króatíu eru að finna mikið af jarðefnum í vinnanlegu magni, eins og [[olía|olíu]], [[kalk]], [[gifs]], náttúrulegt [[malbik]], [[kísl]], [[glimmer]], [[leir]], [[salt]], og [[vatnsafl]]. Um 44% landsins er vaxið skógi og 9% landsins er verndað svæði, þar af eru 8 þjóðgarðar. == Stjórnmál == ===Stjórnsýslueiningar=== Stjórnskipan Króatíu er tvískipt: Frá 1992 hefur Króatíu verið skipt í 20 [[sýsla|sýslur]] líkt og á miðöldum þótt þessar sýslur séu gjörólíkar þeim fyrri. Zagreb nýtur þeirrar sérstöðu að vera bæði sýsla og borg. Sýslurnar skiptast svo í 429 [[sveitarfélag|sveitarfélög]] og 127 [[borg]]ir. [[Mynd:Counties_of_Croatia-fr.svg|500px|left|]] {| class="sortable wikitable" cellspacing="2" style="margin-top:7px; margin-right:0; background:none; text-align:left; font-size:90%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" |- ! <!--style="width:120/75/75/85px"--> [[Sýslur Króatíu|Sýsla]] !! Höfuðstaður !! Stærð (km²)!! Mannfjöldi í<br>manntali 2011 |- | [[Bjelovar-Bilogora-sýsla|Bjelovar-Bilogora]] || [[Bjelovar]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2.652|| style="text-align:right;padding-right:2px"|119.743 |- | [[Brod-Posavina-sýsla|Brod-Posavina]] || [[Slavonski Brod]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2.043|| style="text-align:right;padding-right:2px"|158.559 |- | [[Dubrovnik-Neretva-sýsla|Dubrovnik-Neretva]] || [[Dubrovnik]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|1.783|| style="text-align:right;padding-right:2px"|122.783 |- | [[Istria-sýsla|Istria]] || [[Pazin]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2.820|| style="text-align:right;padding-right:2px"|208.440 |- | [[Karlovac-sýsla|Karlovac]] || [[Karlovac]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|3.622|| style="text-align:right;padding-right:2px"|128.749 |- | [[Koprivnica-Križevci-sýsla|Koprivnica-Križevci]] || [[Koprivnica]] ||style="text-align:right;padding-right:2px"|1.746|| style="text-align:right;padding-right:2px"|115.582 |- | [[Krapina-Zagorje-sýsla|Krapina-Zagorje]] || [[Krapina]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|1.224|| style="text-align:right;padding-right:2px"|133.064 |- | [[Lika-Senj-sýsla|Lika-Senj]] || [[Gospić]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|5.350|| style="text-align:right;padding-right:2px"|51.022 |- | [[Međimurje-sýsla|Međimurje]] || [[Čakovec]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|730|| style="text-align:right;padding-right:2px"|114.414 |- | [[Osijek-Baranja-sýsla|Osijek-Baranja]] || [[Osijek]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|4.152|| style="text-align:right;padding-right:2px"|304.899 |- | [[Požega-Slavonia-sýsla|Požega-Slavonia]] || [[Požega]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|1.845|| style="text-align:right;padding-right:2px"|78.031 |- | [[Primorje-Gorski Kotar-sýsla|Primorje-Gorski Kotar]] || [[Rijeka]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|3.582|| style="text-align:right;padding-right:2px"|296.123 |- | [[Šibenik-Knin-sýsla|Šibenik-Knin]] || [[Šibenik]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2.939|| style="text-align:right;padding-right:2px"|109.320 |- | [[Sisak-Moslavina-sýsla|Sisak-Moslavina]] || [[Sisak]] ||style="text-align:right;padding-right:2px"|4.463|| style="text-align:right;padding-right:2px"|172.977 |- | [[Split-Dalmatia-sýsla|Split-Dalmatia]] || [[Split]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|4.534|| style="text-align:right;padding-right:2px"|455.242 |- | [[Varaždin-sýsla|Varaždin]] || [[Varaždin]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|1.261|| style="text-align:right;padding-right:2px"|176.046 |- | [[Virovitica-Podravina-sýsla|Virovitica-Podravina]] || [[Virovitica]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2.068|| style="text-align:right;padding-right:2px"|84.586 |- | [[Vukovar-Syrmia-sýsla|Vukovar-Syrmia]] || [[Vukovar]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2.448|| style="text-align:right;padding-right:2px"|180.117 |- | [[Zadar-sýsla|Zadar]] || [[Zadar]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|3.642|| style="text-align:right;padding-right:2px"|170.398 |- | [[Zagreb-sýsla]] || [[Zagreb]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|3.078|| style="text-align:right;padding-right:2px"|317.642 |- | [[Zagreb-borg]] || [[Zagreb]] ||style="text-align:right;padding-right:2px"|641|| style="text-align:right;padding-right:2px"|792.875 |} == Efnahagslíf == [[File:Croatian euro coins (8).jpg|thumb|right|upright=1.0|Króatía tók upp [[evra|evru]] 1. janúar 2023.]] Króatía er skilgreind sem [[hátekjuland]] og [[þróað ríki]].<ref name="World Bank Country Classification">{{cite web |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519#High_income |title=Country and Lending Groups |publisher=World Bank |access-date=10 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180111190936/https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519#High_income |archive-date=11 January 2018 |url-status=dead }}</ref> [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn]] áætlar að verg landsframleiðsla muni ná 88,8 milljörðum dala árið 2024, eða 22.966 dölum á mann.<ref name=":2" /> Áætlað er að kaupmáttarjöfnuð landsframleiðsla verði 175,269 milljarðar dala, eða 45.702 á mann.<ref name=":2">{{Cite web |title=Report for Selected Countries and Subjects |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report |access-date=2024-06-02 |website=IMF |language=en}}</ref> Samkvæmt [[Eurostat]], var kaupmáttarjöfnuð verg landsframleiðsla á mann 76% af meðaltali Evrópusambandsins árið 2023 og raunhagvöxtur það ár var 2,8%.<ref>{{Cite web |title=Eurostat - EU Countries by GDP per capita (PPS) to EU Average (%) |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/PRC_PPP_IND__custom_5506145/bookmark/table?lang=en&bookmarkId=0652db29-8c5d-4124-a9ad-974a7c123d64 |access-date=2 June 2024 |website=Statistics{{!}}Eurostat}}</ref><ref>{{Cite web |title=Government of the Republic of Croatia - PM Plenković: Croatia's GDP growth of 2.8 percent is among highest in the EU |url=https://vlada.gov.hr/news/pm-plenkovic-croatia-s-gdp-growth-of-2-8-percent-is-among-highest-in-the-eu/42035#:~:text=%22GDP%20growth%20in%202023%20was,Croatian-Italian%20Ministerial%20Coordination%20Committee. |access-date=2024-06-02 |website=vlada.gov.hr}}</ref> Meðallaun í Króatíu voru 1.326 evrur á mánuði í apríl 2024 nettó, eða 1.834 evru brúttólaun.<ref name="Web | Državni zavod za statistiku">{{Cite web |title=Web |url=https://podaci.dzs.hr/en/ |access-date=2024-06-02 |website=Državni zavod za statistiku |language=hr}}</ref> Í apríl 2024 var atvinnuleysi 5,6%, en hafði áður verið 7,2% í júlí 2019 og 9,6% í desember 2018.<ref name="Web | Državni zavod za statistiku" /> Milli 1996 og 2018 var atvinnuleysi að meðaltali 17,38% og náði hámarki, 23,6%, í janúar 2002.<ref>{{cite web|url=https://www.theglobaleconomy.com/Croatia/Unemployment_rate/ |title=Croatia Unemployment Rate |publisher=The Global Economy.com |access-date=3 February 2019}}</ref> Árið 2017 stóð [[þjónustugeirinn]] undir 70,1% af landsframleiðslu. Þar á eftir kom [[iðnaðargeirinn]] með 26,2% og [[landbúnaður]] með 3,7%.<ref name="cia">{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/croatia/|title=Croatia|date=22 September 2021|website=CIA World Factbook|access-date=28 febrúar 2025|archive-date=16 febrúar 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240216034630/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/croatia/|url-status=dead}}</ref> Samkvæmt gögnum frá 2017 störfuðu 1,9% mannaflans í landbúnaði, 27,3% í iðnaði og 70,8% í þjónustu.<ref name="cia"/> Skipasmíðar, matvælaframleiðsla, lyfjaframleiðsla, upplýsingatækni, líftækni og timburframleiðsla eru helstu framleiðslugreinar landsins. Árið 2018 nam útflutningur Króatíu 108 milljörðum [[kuna]] (14,61 milljörðum evra) og innflutningur 176 milljörðum kuna (23,82 milljörðum evra). Helstu viðskiptalönd Króatíu voru önnur Evrópusambandslönd, einkum Þýskaland, Ítalía og Slóvenía.<ref>{{cite web|url=https://web.dzs.hr/Hrv_Eng/publication/2019/04-02-02_01_2019.htm|title=ROBNA RAZMJENA REPUBLIKE HRVATSKE S INOZEMSTVOM u 2018.KONAČNI PODACI/FOREIGN TRADE IN GOODS OF THE REPUBLIC OF CROATIA, 2018 FINAL DATA | publisher = [[Croatian Bureau of Statistics]]|language=hr }}</ref> Samkvæmt Eurostat, býr Króatía yfir mestu vatnsbirgðum á mann í Evrópusambandinu (30.000 m<sup>3</sup>).<ref>{{cite web|url=https://www.croatiaweek.com/croatia-water-resources-eurostat-ranking/|title=Croatia ranks No.1 in EU for water resources per capita|publisher=Croatia Week|date=25 March 2024}}</ref> Borgarastyrjöldin í Júgóslavíu olli miklu tjóni á innviðum landsins og skaðaði ferðaþjónustuna. Frá 1989 til 1993 dróst landsframleiðsla saman um 40,5%. Króatíska ríkið stýrir lykilgreinum í hagkerfinu og hlutdeild þess er 40% af landsframleiðslu.<ref name="DOS">{{cite web|url=http://m.state.gov/md3166.htm|title=Background Note: Croatia|publisher=[[United States Department of State]]|access-date=4 December 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100527221958/http://m.state.gov/md3166.htm|archive-date=27 May 2010}}</ref> Landið hefur verið gagnrýnt fyrir biðlista í réttarkerfinu, óskilvirka stjórnsýslu og spillingu. Árið 2022 var Króatía í 57. sæti í [[spillingarvísitalan|spillingarvísitölu]] [[Transparency International]].<ref name="ti_2022">{{cite web |title=CPI 2022 |date=31 January 2023 |url=https://www.transparency.org/en/cpi/2022 |access-date=18 April 2023 |publisher=[[Transparency International]]}}</ref> Í lok júní 2020 stóðu þjóðarskuldir í 85,3% af landsframleiðslu,<ref>{{cite web|date=14 October 2020|title=Novac – Javni dug dosegnuo rekord: njegov udjel u BDP-u narastao na 85,3 posto|url=https://novac.jutarnji.hr/novac/aktualno/javni-dug-dosegnuo-rekord-njegov-udjel-u-bdp-u-narastao-na-85-3-posto-15025143|access-date=23 January 2021|website=novac.jutarnji.hr|language=hr-hr}}</ref> en árið 2023 var þetta hlutfall komið niður í rúm 60%.<ref>{{cite web|url=https://www.worlddata.info/europe/croatia/debt.php|title=National debt in Croatia|website=WorldData.info|access-date=28.2.2025}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3291429 ''Vanmegna vængir Íkarosar''; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1968] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3291446 ''Vanmegna vængir Íkarosar''; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1968] {{Evrópusambandið}} {{Evrópa}} {{Evrópuráðið}} {{stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Króatía| ]] 5g52bp2h8j53qqo1ympsw20dmn3skgw Encyclopædia Britannica 0 5545 1985306 1983873 2026-11-06T23:06:01Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985306 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Ad Encyclopaedia-Britannica 05-1913.jpg|thumb|Auglýsing frá árinu 1913 þar sem ellefta útgáfa Britannica er auglýst.]] '''''Encyclopædia Britannica''''' er elsta [[alfræðirit]]ið á [[enska|ensku]] um almenn málefni. Greinar hennar eru almennt taldar áreiðanlegar, nákvæmar og vel skrifaðar. == Saga == Upphaflega var alfræðiorðabókin gefin út í [[Edinborg]] af prentaranum [[Colin Macfarquhar]] og leturgrafaranum [[Andrew Bell]]. Fyrsta útgáfan var í þremur bindum sem komu út, eitt á ári, 1768 til 1771. Ritið seldist vel og þegar komið var að fjórðu útgáfunni árið 1809 voru bindin orðin tuttugu. Á áttunda áratug nítjándu aldar flutti útgáfan frá Edinborg til [[London]] og varð hluti af samsteypu dagblaðsins ''[[The Times]]''. Eftir elleftu útgáfu Britannicu, árið 1911, flutti hún á ný, nú til [[Chicago]], þar sem hún komst í eigu [[Sears]]-verslanafyrirtækisins. Hún er enn staðsett í Chicago, en frá 1996 hefur eigandinn verið svissneski milljarðamæringurinn [[Jacqui Safra]] sem á líka [[Merriam-Webster]]-orðabókina. Frá 1996 hefur alfræðiritið komið út í áskrift á vef. Árið 1999 var prentútgáfan klofin frá vefútgáfunni, vegna fjárhagserfiðleika þeirrar fyrrnefndu, en frá 2001 hafa fyrirtækin tvö haft sama framkvæmdastjóra. Síðasta prentútgáfan kom út í 32 bindum árið 2010. Í mars árið 2012 var tilkynnt að prentútgáfu ritsins yrði hætt en áfram yrði hugað að þróun Encyclopædia Britannica Online.<ref name="cnn-stop">{{cite news |last=Pepitone |first=Julianne |date=13 March 2012 |title=Encyclopedia Britannica to stop printing books |url=https://money.cnn.com/2012/03/13/technology/encyclopedia-britannica-books/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314232429/http://money.cnn.com/2012/03/13/technology/encyclopedia-britannica-books/ |archive-date=14 March 2012 |access-date=14 March 2012 |publisher=[[CNN]]}}</ref> == Samningur við íslenska ríkið == Þann 20. apríl 1999 gerði [[Björn Bjarnason (f. 1944)|Björn Bjarnason]] fyrir hönd [[Menntamálaráðuneyti Íslands|menntamálaráðuneytis Íslands]] samning við Encyclopedia Britannica International Ltd þess efnis að öll íslensk [[IP]]-net fengju aðgang að [[vefur (Internetið)|vefútgáfu]] alfræðiorðabókarinnar gegn ákveðnum skilyrðum, sem sett voru fram í samningnum. Gilti hann til 30. apríl 2000 og borgaði ráðuneytið 10.000 [[sterlingspund]], eða rúmlega eina milljón [[ISK|íslenskra króna]] fyrir. Þetta var í fyrsta skipti sem slíkur aðgangur hafði verið keyptur fyrir heilt land, en slíkir samningar eru oftast gerðir við einstaka [[skóli|skóla]], þá oftast mennta- eða háskóla. Verðið sem einstaklingur þarf að borga fyrir ársaðgang að alfræðiorðabókinni á vefnum er 40 pund. Miðað við það fékk menntamálaráðuneytið um 99,9 prósenta afslátt ef miðað er við að íbúar landsins hefðu allir keypt aðgang sjálfir. == Tenglar == * [http://www.britannica.com/ Vefsíða ''Encyclopædia Britannica''] * [https://search.eb.com Útgáfa Britannica sem Ísland hefur fullan aðgang að] * [https://encyclopedia.jrank.org/ Skönnuð útgáfa af ''Encyclopædia Britannica'' frá árinu 1911] * [https://www.gutenberg.org/etext/13600 Hluti 1911-útgáfunnar hjá] [[Project Gutenberg]]. * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041021161445/www.hvar.is/britannica/samningur.pdf Samingur menntamálaráðuneytisins við Encyclopedia Britannica International Ltd] * [https://web.archive.org/web/20070927174038/http://www.menntamalaraduneyti.is/frettir/Frettatilkynningar/nr/1656 Fréttatilkynningin „Aðgangur Íslendinga að alfræðiorðabókinni Encyclopædia Britannica“ frá menntamálaráðuneytinu] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041021161127/www.hvar.is/britannica/tolur.html Tölur um aðsókn frá íslenskum IP-netum að Britannica] [[Flokkur:Alfræðiorðabækur]] hhjglh5ptgewp2xevn4pxmqxdcow9t8 Kanada 0 5765 1985349 1982939 2026-11-07T00:09:54Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 6 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985349 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Kanada | nafn_á_frummáli = Canada | nafn_í_eignarfalli = Kanada | fáni = Flag of Canada.svg | skjaldarmerki = Royal Coat of arms of Canada.svg | kjörorð = A Mari Usque Ad Mare | kjörorð_tungumál = latína | kjörorð_þýðing = Frá hafi til hafs | staðsetningarkort = CAN_orthographic.svg | tungumál = [[enska]] og [[franska]] | höfuðborg = [[Ottawa]] | stjórnarfar = [[Sambandsríki]] með [[Þingbundin konungsstjórn|þingbundna konungsstjórn]] | staða = Sjálfstæði | staða_athugasemd = frá [[Bretland]]i | atburður1 = [[Bresku Norður-Ameríkulögin]] | atburður2 = [[Westminsterlögin 1931|Westminsterlögin]] | atburður3 = [[Kanadalögin 1982|Kanadalögin]] | dagsetning1 = [[1. júlí]] [[1867]] | dagsetning2 = [[11. desember]] [[1931]] | dagsetning3 = [[17. apríl]] [[1982]] | titill_leiðtoga1 = [[Breska konungsveldið|Konungur]] | nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Kanada|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga2 = [[Mark Carney]] | titill_leiðtoga3 = [[Landstjóri Kanada|Landstjóri]] | nafn_leiðtoga3 = [[Louise Arbour]] | stærðarsæti = 2 | flatarmál = 9.984.670 | hlutfall_vatns = 11,76 | mannfjöldaár = 2023 | mannfjöldasæti = 37 | fólksfjöldi = 40.000.000 | íbúar_á_ferkílómetra = 3,5 | VLF_ár = 2021 | VLF = 1.979 | VLF_sæti = 15 | VLF_á_mann = 51.713 | VLF_á_mann_sæti = 20 | VÞL = {{hækkun}} 0.929 | VÞL_ár = 2019 | VÞL_sæti = 16 | gjaldmiðill = [[Kanadískur dalur|dalur]] | tímabelti = [[UTC]]−3,5 til −8 | þjóðsöngur = [[O Canada]] | tld = ca | símakóði = +1 }} '''Kanada''' er annað stærsta land í heimi að flatarmáli (aðeins [[Rússland]] er stærra) og nær yfir nyrðri hluta [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]], frá [[Kyrrahaf]]i í vestri til [[Atlantshaf]]s í austri og að [[Norður-Íshaf]]inu í norðri. Í suðri og vestri á Kanada 8.891 km löng landamæri að [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] sem eru lengstu landamæri tveggja landa í heiminum. Kanada er sambandsríki, sem [[Kanadísk fylki og sjálfstjórnarsvæði|tíu fylki og þrjú sjálfstjórnarsvæði]] mynda. [[Ottawa]] er höfuðborg Kanada, en stærstu þéttbýli landsins eru í kringum [[Torontó]], [[Montréal]] og [[Vancouver]]. Ýmsar [[frumbyggjar Kanada|frumbyggjaþjóðir]] hafa búið þar sem Kanada er nú í þúsundir ára. Á 16. öld hófu [[Bretland|Bretar]] og [[Frakkland|Frakkar]] landkönnun og síðar landnám á austurströndinni. Eftir fjölmargar [[stríð Kanada|styrjaldir]] gaf Frakkland eftir nær allar [[Nýja Frakkland|nýlendur sínar]] í Norður-Ameríku árið 1763. Kanada var stofnað með [[Bresku Norður-Ameríkulögin|Bresku Norður-Ameríkulögunum]] frá [[1867]] þegar þrjár nýlendur í [[Breska Norður-Ameríka|Bresku Norður-Ameríku]] voru sameinaðar sem [[kanadíska fylkjasambandið]]. Eftir þetta hófust [[svæðisþróun Kanada|breytingar og skiptingar landsvæða]] undir breskri stjórn jafnframt þróun í átt til aukins sjálfstæðis. Aukið sjálfræði varð til þegar [[Westminster-lögin 1931]] voru samþykkt og landið varð að fullu sjálfstætt með [[Kanadalögin 1982|Kanadalögunum 1982]] þar sem síðustu leifunum af yfirráðum breska þingsins var eytt úr [[Stjórnarskrá Kanada]]. Í Kanada er [[þingræði]] og [[þingbundin konungsstjórn]]. Stjórnkerfi landsins byggist á [[Westminster-kerfið|Westminster-kerfinu]]. [[Forsætisráðherra Kanada]] er stjórnarleiðtogi en Bretakonungur, [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]], er þjóðhöfðingi landsins. Kanada er [[Breska samveldið|samveldisland]] og tvö alríkistungumál, [[enska]] og [[franska]], eru í landinu. Landið situr hátt á listum yfir gagnsæi, borgaraleg réttindi, lífsgæði, viðskiptafrelsi og menntun. Það er fjölmenningarsamfélag sem varð til við aðflutning fólks frá mörgum löndum. Samband Kanada við [[Bandaríkin]] hefur haft mikil áhrif á efnahag þess og menningu. Kanada er [[þróað ríki]] sem er í 20. sæti lista yfir [[Lönd eftir landsframleiðslu á mann (KMJ)|lönd eftir vergri landsframleiðslu á mann]] og 16. sæti á [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]]. Hagkerfi landsins er það tíunda stærsta í heimi og byggist aðallega á ríkulegum náttúruauðlindum og víðtækum alþjóðlegum viðskiptatengslum. Kanada á aðild að fjölmörgum alþjóðastofnunum og samtökum eins og [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[NATO]], [[Sjö helstu iðnríki heims|Sjö helstu iðnríkjum heims]], [[Tíu helstu iðnríki heims|Tíu helstu iðnríkjum heims]], [[G20]], [[USMCA]], [[Breska samveldið|Breska samveldinu]], [[Samtök frönskumælandi ríkja|Samtökum frönskumælandi ríkja]], [[Efnahagssamstarf Asíu- og Kyrrahafsríkjanna|Efnahagssamstarfi Asíu- og Kyrrahafsríkjanna]] og [[Samtök Ameríkuríkja|Samtökum Ameríkuríkja]]. ==Heiti== Nafnið Kanada er talið eiga uppruna sinn í [[St. Lawrence-Írókesar|Írókesa]]orðinu ''kanata'' sem þýðir „þorp“, „byggð“ eða „kofaþyrping“.<ref>{{Cite book |last1=Olson |first1=James Stuart |url=https://books.google.com/books?id=uyqepNdgUWkC&pg=PA109 |title=Historical Dictionary of European Imperialism |last2=Shadle |first2=Robert |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1991 |isbn=978-0-313-26257-9 |page=109}}</ref> Árið 1535 noturðu frumbyggjar orðið til að vísa landkönnuðinum [[Jacques Cartier]] á þorpið [[Stadacona]], þar sem nú stendur borgin [[Québecborg|Québec]].<ref name="Rayburn2001">{{Cite book |last=Rayburn |first=Alan |url=https://books.google.com/books?id=aiUZMOypNB4C&pg=PA14 |title=Naming Canada: Stories about Canadian Place Names |publisher=[[University of Toronto Press]] |year=2001 |isbn=978-0-8020-8293-0 |pages=14–22}}</ref> Cartier notaði síðan orðið ''Canada'' yfir allt svæðið sem heyrði undir [[Donnacona]], höfðingja Stadacona.<ref name="Rayburn2001" /> Árið 1545 voru evrópsk kort farin að nota nafnið yfir landsvæðið við [[Lawrence-fljót]]. Frá 16. til 18. aldar vísaði heitið ''Canada'' til þess hluta af [[Nýja Frakkland]]i sem stóð við Lawrence-fljót.<ref>{{Cite book |last=Magocsi |first=Paul R. |url=https://books.google.com/books?id=dbUuX0mnvQMC&pg=PA1048 |title=Encyclopedia of Canada's Peoples |publisher=University of Toronto Press |year=1999 |isbn=978-0-8020-2938-6 |page=1048}}</ref> Árið 1791 varð þetta svæði að tveimur breskum nýlendum sem nefndust [[Efri Kanada]] og [[Neðri Kanada]], saman nefndar [[Kanödurnar]] (enska: ''The Canadas'') þar til þær voru sameinaðar í eina [[Kanadasýsla|Kanadasýslu]] árið 1841.<ref>{{Cite web |year=1841 |title=An Act to Re-write the Provinces of Upper and Lower Canada, and for the Government of Canada |url=https://books.google.com/books?id=BCQtAAAAYAAJ&pg=PA20 |publisher=J.C. Fisher & W. Kimble |page=20}}</ref> Þegar landið var gert að sambandsríki árið 1867 var ''Canada'' tekið upp sem opinbert heiti hins nýja ríkis á [[Lundúnaráðstefnan 1866|Lundúnaráðstefnunni]] og talað um það sem „sjálfstjórnarsvæði“ (enska: ''dominion'').<ref>{{Cite book |last=O'Toole |first=Roger |title=Holy Nations and Global Identities: Civil Religion, Nationalism, and Globalisation |url=https://archive.org/details/holynationsgloba00hvit |publisher=Brill |year=2009 |isbn=978-90-04-17828-1 |editor-last=Hvithamar |editor-first=Annika |page=[https://archive.org/details/holynationsgloba00hvit/page/n137 137] |chapter=Dominion of the Gods: Religious continuity and change in a Canadian context |editor-last2=Warburg |editor-first2=Margit |editor-last3=Jacobsen |editor-first3=Brian Arly}}</ref> Á [[1951-1960|6. áratug 20. aldar]] var hætt að kalla landið sjálfstjórnarsvæði á opinberum skjölum.<ref>{{Cite web |title=November 8, 1951 (21st Parliament, 5th Session) |url=https://www.lipad.ca/full/permalink/1661272/ |access-date=April 9, 2019 |website=Canadian Hansard Dataset}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bowden |first=J.W.J. |year=2015 |title='Dominion': A Lament |url=https://www.researchgate.net/publication/319533946 |journal=The Dorchester Review |volume=5 |issue=2 |pages=58–64}}</ref> Kanadalögin frá 1982 nota aðeins heitið „Kanada“ og síðar sama ár var nafni þjóðhátíðardags Kanada breytt í „[[Kanadadagurinn]]“ úr „Dominion day“.<ref name="buckner">{{Cite book |title=Canada and the British Empire |url=https://archive.org/details/canadabritishemp0000unse |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2008 |isbn=978-0-19-927164-1 |editor-last=Buckner |editor-first=Philip |pages=[https://archive.org/details/canadabritishemp0000unse/page/37 37]–40, 56–59, 114, 124–125}}</ref> == Saga == ===Frumbyggjar Kanada=== Almennt er talið að [[landnám manna í Ameríku]] hafi átt sér stað fyrir um 14.000 árum og að fyrstu mennirnir hafi komið þangað um landbrú yfir [[Beringssund]] frá [[Síbería|Síberíu]].<ref>{{Cite book |last=Dillehay |first=Thomas D. |url=https://books.google.com/books?id=aM0CRBQ9kFcC&pg=PA61 |title=The Settlement of the Americas: A New Prehistory |publisher=Basic Books |year=2008 |isbn=978-0-7867-2543-4 |page=61 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="FaganDurrani2016">{{Cite book |last1=Fagan |first1=Brian M. |url=https://books.google.com/books?id=fMneCwAAQBAJ&pg=PA124 |title=World Prehistory: A Brief Introduction |last2=Durrani |first2=Nadia |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-317-34244-1 |page=124}}</ref> Elstu minjar um [[fornindíánar|fornindíána]] í Kanada hafa fundist í [[Old Crow Flats]] og [[Bluefish Caves]].<ref name="Rawat2012">{{Cite book |last=Rawat |first=Rajiv |url=https://books.google.com/books?id=AwlYiuPAX-UC&pg=PT58 |title=Circumpolar Health Atlas |publisher=University of Toronto Press |year=2012 |isbn=978-1-4426-4456-4 |page=58}}</ref> Samfélög frumbyggja einkenndust af föstum bústöðum, landbúnaði og víðtækum viðskiptatengslum.<ref>{{Cite book |last=Hayes |first=Derek |title=Canada: An Illustrated History |url=https://archive.org/details/canadaillustrate0000haye_t9y6 |publisher=Douglas & Mcintyre |year=2008 |isbn=978-1-55365-259-5 |pages=[https://archive.org/details/canadaillustrate0000haye_t9y6/page/7 7], 13}}</ref><ref>{{Cite book |last=Macklem |first=Patrick |url=https://books.google.com/books?id=quM1xyFyfhQC&pg=PA170 |title=Indigenous Difference and the Constitution of Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2001 |isbn=978-0-8020-4195-1 |page=170}}</ref> Sum menningarsamfélög frumbyggja voru horfin af sjónarsviðinu á 15. öld og hafa uppgötvast við fornleifarannsóknir.<ref>{{Cite book |last=Sonneborn |first=Liz |title=Chronology of American Indian History |url=https://archive.org/details/chronologyofamer0000sonn_h6w5 |date=January 2007 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-6770-1 |pages=[https://archive.org/details/chronologyofamer0000sonn_h6w5/page/2 2]–12}}</ref> Talið er að [[frumbyggjar Kanada]] hafi verið milli 200.000<ref name="dying">{{Cite book |last1=Wilson |first1=Donna M |url=https://books.google.com/books?id=p_pMVs53mzQC&pg=PA25 |title=Dying and Death in Canada |last2=Northcott |first2=Herbert C |publisher=University of Toronto Press |year=2008 |isbn=978-1-55111-873-4 |pages=25–27}}</ref> og 2 milljónir<ref name="Steckel">{{Cite book |last=Thornton |first=Russell |title=A population history of North America |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2000 |isbn=978-0-521-49666-7 |editor-last=Haines |editor-first=Michael R |pages=13, 380 |chapter=Population history of Native North Americans |editor-last2=Steckel |editor-first2=Richard Hall}}</ref> þegar Evrópumenn komu þangað. Talan 500.000 er notuð af [[Konungleg nefnd um málefni frumbyggja|Konunglegri nefnd um málefni frumbyggja]] sem viðmið.<ref>{{Cite book |last=O'Donnell |first=C. Vivian |title=Indians in Contemporary Society |publisher=Government Printing Office |year=2008 |isbn=978-0-16-080388-8 |editor-last=Bailey |editor-first=Garrick Alan |series=Handbook of North American Indians |volume=2 |page=285 |chapter=Native Populations of Canada |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Z1IwUbZqjTUC&pg=PA285}}</ref> Í kjölfar landnáms Evrópumanna fækkaði frumbyggjum um 40 til 80% og sumar [[frumþjóðir Ameríku|frumþjóðir]], eins og [[Beóþúkar]], hurfu alveg.<ref name="Marshall1998">{{Cite book |last=Marshall |first=Ingeborg |url=https://books.google.com/books?id=ckOav3Szu7oC&pg=PA442 |title=A History and Ethnography of the Beothuk |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1998 |isbn=978-0-7735-1774-5 |page=442}}</ref> Fækkunin stafaði bæði af sjúkdómum sem Evrópumenn fluttu með sér (eins og [[inflúensa|inflúensu]], [[mislingar|mislingum]] og [[bólusótt]]) og frumbyggja skorti ónæmi gegn,<ref name="dying" /><ref>{{Cite book |last=True Peters |first=Stephanie |url=https://books.google.com/books?id=v0zEiM_hijsC&pg=PA39 |title=Smallpox in the New World |publisher=Marshall Cavendish |year=2005 |isbn=978-0-7614-1637-1 |page=39}}</ref> átökum við landnema og stjórnvöld þeirra, og landráni sem takmarkaði aðgang frumbyggja að náttúruauðlindum sem þeir höfðu áður nýtt sér til viðurværis.<ref name="LaidlawLester2015">{{Cite book |last1=Laidlaw |first1=Z. |url=https://books.google.com/books?id=Ec-_BwAAQBAJ&pg=PT150 |title=Indigenous Communities and Settler Colonialism: Land Holding, Loss and Survival in an Interconnected World |last2=Lester |first2=Alan |publisher=Springer |year=2015 |isbn=978-1-137-45236-8 |page=150}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ray |first=Arthur J. |url=https://archive.org/details/ihavelivedheresi0000raya/page/244 |title=I Have Lived Here Since The World Began |publisher=Key Porter Books |year=2005 |isbn=978-1-55263-633-6 |page=[https://archive.org/details/ihavelivedheresi0000raya/page/244 244]}}</ref> Þrátt fyrir átök voru samskipti frumbyggja Kanada við evrópska Kanadabúa oftast friðsamleg.<ref>{{Cite book |last=Preston |first=David L. |url=https://books.google.com/books?id=L-9N6-6UCnoC&pg=PA43 |title=The Texture of Contact: European and Indian Settler Communities on the Frontiers of Iroquoia, 1667–1783 |publisher=[[University of Nebraska Press]] |year=2009 |isbn=978-0-8032-2549-7 |pages=43–44}}</ref> Frumþjóðirnar og [[Métisar]] (afkomendur frumbyggja og evrópskra Kanadabúa) léku lykilhlutverk í nýlendustofnun Evrópubúa í Kanada, sérstaklega með því að aðstoða skinnakaupmenn og landkönnuði í [[skinnaverslunin í Norður-Ameríku|skinnaversluninni]].<ref name="Miller2009j">{{Cite book |last=Miller |first=J.R. |url=https://books.google.com/books?id=TcPckf7snr8C&pg=PT34 |title=Compact, Contract, Covenant: Aboriginal Treaty-Making in Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=978-1-4426-9227-5 |page=34}}</ref> Samskipti [[Breska krúnan|Bresku krúnunnar]] og frumþjóðanna hófust á nýlendutímanum en [[Inúítar]] höfðu minna af evrópskum landnemum að segja framan af.<ref>{{Cite web |last=Tanner |first=Adrian |year=1999 |title=3. Innu-Inuit 'Warfare' |url=http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/innu_culture.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230222741/http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/innu_culture.html |archive-date=12-30-2014 |access-date=3-8-2017 |website=Innu Culture |publisher=Department of Anthropology, Memorial University of Newfoundland}}</ref> Frá lokum 18. aldar hófu evrópskir Kanadabúar að reyna að aðlaga menningu frumþjóðanna að þeirra eigin menningu.<ref>{{Cite book |last=Asch |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=9Uae4mTTyYYC&pg=PA28 |title=Aboriginal and Treaty Rights in Canada: Essays on Law, Equity, and Respect for Difference |publisher=UBC Press |year=1997 |isbn=978-0-7748-0581-0 |page=28}}</ref> Þetta náði hápunkti á 19. og 20. öld þegar kerfi [[Indíánaskólar Kanada|heimavistarskóla]] var komið upp af [[ríkisstjórn Kanada]] þar sem börn frumbyggja voru neydd til að dveljast fjarri fjölskyldum sínum og taka upp evrópska siði og venjur, um leið og þau máttu þola margvíslegt ofbeldi og misnotkun af hálfu starfsliðs skólanna.<ref>{{Cite book |last1=Kirmayer |first1=Laurence J. |url=https://books.google.com/books?id=AXYDxvx3zSAC&pg=PA9 |title=Healing Traditions: The Mental Health of Aboriginal Peoples in Canada |last2=Guthrie |first2=Gail Valaskakis |publisher=UBC Press |year=2009 |isbn=978-0-7748-5863-2 |page=9}}</ref> Sérstakri [[sáttanefnd Kanada|sáttanefnd]] var komið á fót af ríkisstjórninni 2008 til að ræða viðbrögð og mögulegar bætur handa þessum börnum.<ref>{{Cite web |year=2015 |title=Truth and Reconciliation Commission of Canada: Calls to Action |url=http://www.trc.ca/websites/trcinstitution/File/2015/Findings/Calls_to_Action_English2.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615202024/http://www.trc.ca/websites/trcinstitution/File/2015/Findings/Calls_to_Action_English2.pdf |archive-date=6-15-2015 |access-date=7-9-2016 |publisher=National Centre for Truth and Reconciliation |page=5}}</ref> ===Landnám Evrópubúa=== Fyrstir [[Evrópa|Evrópubúa]] til að heimsækja landið voru [[Leifur heppni|norrænir menn]] frá [[Grænland]]i, sem námu þar land í kringum árið 1000 eftir Krist, kölluðu það [[Vínland]] og settu á fót byggð í stuttan tíma. Fornleifar sem fundist hafa á [[L'Anse aux Meadows]] á norðurodda [[Nýfundnaland]]s eru taldar leifar af slíkri byggð.<ref name="CordellLightfoot2008">{{cite encyclopedia |title=L'Anse aux Meadows National Historic Site |work=Archaeology in America: An Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |url=https://books.google.com/books?id=arfWRW5OFVgC&pg=PA82 |year=2009 |pages=27, 82 |isbn=978-0-313-02189-3 |last2=Lightfoot |first2=Kent |last3=McManamon |first3=Francis |last4=Milner |first4=George |first1=Linda S. |last1=Cordell}}</ref> Eftir að sú byggð lagðist af komu engir Evrópubúar þangað svo vitað sé fyrr en 1497, þegar ítalski sæfarinn [[Giovanni Caboto]] sigldi að Atlantshafsströnd Kanada og gerði tilkall til landsins í nafni [[Hinrik 7.|Hinriks 7. Englandskonungs]].<ref name="BlakeKeshen2017p19">{{Cite book |last1=Blake |first1=Raymond B. |url=https://books.google.com/books?id=z4kwDwAAQBAJ&pg=PA19 |title=Conflict and Compromise: Pre-Confederation Canada |last2=Keshen |first2=Jeffrey |last3=Knowles |first3=Norman J. |last4=Messamore |first4=Barbara J. |publisher=University of Toronto Press |year=2017 |isbn=978-1-4426-3553-1 |page=19}}</ref> Árið 1534 kannaði franski landkönnuðurinn [[Jacques Cartier]] [[Lawrence-flói|Lawrence-flóa]] þar sem hann reisti 10 metra háan kross með áletruninni „lengi lifi konungur Frakklands“ og gerði þar með tilkall til [[Nýja Frakkland]]s í nafni [[Frans 1. af Frakklandi|Frans 1. Frakkakonungs]].<ref>{{Cite book |last1=Cartier |first1=Jacques |url=https://archive.org/details/voyagesofjacques0000cart |title=The Voyages of Jacques Cartier |last2=Biggar |first2=Henry Percival |last3=Cook |first3=Ramsay |publisher=University of Toronto Press |year=1993 |isbn=978-0-8020-6000-6 |page=[https://archive.org/details/voyagesofjacques0000cart/page/n79 26] |url-access=registration}}</ref> Snemma á 16. öld hófu [[Baskar]] hval- og fiskveiðar út frá bækistöðvum á Atlantshafsströnd Kanada.<ref name="Kerr1987n">{{Cite book |last=Kerr |first=Donald Peter |url=https://books.google.com/books?id=itsTLSnw8qgC&pg=PA47 |title=Historical Atlas of Canada: From the beginning to 1800 |publisher=University of Toronto Press |year=1987 |isbn=978-0-8020-2495-4 |page=47}}</ref> Fyrstu landnemabyggðirnar voru skammlífar vegna erfiðra veðurskilyrða, ótryggra siglingaleiða og samkeppni frá Norðurlöndunum.<ref>{{Cite book |last=Baten |first=Jörg |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present |url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180 |date=2016 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-50718-0 |page=84}}</ref><ref name="Wynn2007">{{Cite book |last=Wynn |first=Graeme |url=https://books.google.com/books?id=bxGFaFvo2oMC&pg=PA49 |title=Canada and Arctic North America: An Environmental History |publisher=ABC-CLIO |year=2007 |isbn=978-1-85109-437-0 |page=49}}</ref> Árið 1583 stofnaði [[Humphrey Gilbert]] bæinn [[St. John's (Nýfundnalandi)|St. John's]] á Nýfundnalandi með konungsleyfi frá [[Elísabet 1.|Elísabetu 1.]] Englandsdrottningu. Þetta var fyrsta nýlenda Englendinga í Nýja heiminum, þótt í raun væri um árstíðabundna bækistöð að ræða.<ref>{{Cite book |last=Rose |first=George A |url=https://books.google.com/books?id=tDNe7GOOwfwC&pg=PA209 |title=Cod: The Ecological History of the North Atlantic Fisheries |date=October 1, 2007 |publisher=[[Breakwater Books]] |isbn=978-1-55081-225-1 |page=209}}</ref> Um 1600 stofnuðu Frakkar verslunarstaðinn [[Tadoussac]] við Lawrence-fljót.<ref name="CordellLightfoot2008" /> Franski landkönnuðurinn [[Samuel de Champlain]] kom til Kanada 1603 og stofnaði fyrstu varanlegu landnemabyggðirnar í [[Port Royal (Annapolis-sýslu)|Port Royal]] 1605 og [[Québec]] 1608.<ref>{{Cite book |last1=Kelley |first1=Ninette |url=https://books.google.com/books?id=3IHyRvsCiKMC&pg=PA27 |title=The Making of the Mosaic: A History of Canadian Immigration Policy |last2=Trebilcock |first2=Michael J. |date=September 30, 2010 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-9536-7 |page=27}}</ref> Frakkar námu svo land við [[Saint Lawrence-fljót]] og á Atlantshafsströnd Kanada ([[Akadía]]) á [[16. öldin|16.]] og [[17. öldin|17. öld]]. Skinnakaupmenn og trúboðar könnuðu [[Vötnin miklu]], [[Hudson-flói|Hudson-flóa]] og vatnasvið [[Mississippifljót]]s allt til [[Louisiana]].<ref>{{Cite book |last=LaMar |first=Howard Roberts |url=https://archive.org/details/readersencyclope00lama_0/page/355 |title=The Reader's Encyclopedia of the American West |publisher=[[University of Michigan Press]] |year=1977 |isbn=978-0-690-00008-5 |page=[https://archive.org/details/readersencyclope00lama_0/page/355 355] |author-link=Howard R. Lamar}}</ref> [[Bjórastríðin]] um yfirráð yfir skinnaversluninni brutust út um miðja 17. öld.<ref>{{Cite book |last1=Tucker |first1=Spencer C |url=https://books.google.com/books?id=JsM4A0GSO34C&pg=PA394 |title=The Encyclopedia of North American Indian Wars, 1607–1890: A Political, Social, and Military History |last2=Arnold |first2=James |last3=Wiener |first3=Roberta |date=September 30, 2011 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-697-8 |page=394}}</ref> Englendingar stofnuðu fleiri nýlendur á [[Nýfundnaland]]i eftir 1610 og [[Nýlendurnar þrettán]] voru stofnaðar sunnar í álfunni skömmu síðar.<ref>{{Cite book |last1=Buckner |first1=Phillip Alfred |url=https://books.google.com/books?id=_5AHjGRigpYC&pg=PA55 |title=The Atlantic Region to Confederation: A History |last2=Reid |first2=John G. |publisher=University of Toronto Press |year=1994 |isbn=978-0-8020-6977-1 |pages=55–56}}</ref><ref name="hornsby">{{Cite book |last=Hornsby |first=Stephen J |title=British Atlantic, American frontier: spaces of power in early modern British America |url=https://archive.org/details/britishatlantica0000horn |publisher=[[University Press of New England]] |year=2005 |isbn=978-1-58465-427-8 |pages=[https://archive.org/details/britishatlantica0000horn/page/n33 14], 18–19, 22–23}}</ref> [[Stríð Indíána og Frakka|Fjögur stríð]] brutust út milli frumþjóðanna og Frakka frá 1689 til 1763, en síðustu styrjaldirnar á svæðinu tengdust [[Sjö ára stríðið|Sjö ára stríðinu]].<ref>{{Cite book |last=Nolan |first=Cathal J |url=https://books.google.com/books?id=Nn_61ts-hQwC&pg=PA160 |title=Wars of the age of Louis XIV, 1650–1715: an encyclopedia of global warfare and civilization |publisher=ABC-CLIO |year=2008 |isbn=978-0-313-33046-9 |page=160}}</ref> Bretar náðu yfirráðum yfir meginlandshluta [[Nova Scotia]] árið 1713 með [[Utrecht-samningurinn|Utrecht-samningnum]] og Kanada, ásamt meirihluta Nýja Frakklands, féllu í hlut Breta eftir að Sjö ára stríðinu lauk 1763.<ref>{{Cite journal |last=Allaire |first=Gratien |date=May 2007 |title=From 'Nouvelle-France' to 'Francophonie canadienne': a historical survey |journal=International Journal of the Sociology of Language |volume=2007 |issue=185 |pages=25–52 |doi=10.1515/IJSL.2007.024 |s2cid=144657353 | issn=0165-2516}}</ref> ===Breska Norður-Ameríka=== Frakkland afsalaði því nær öllu [[Nýja Frakkland]]i, eins og þeir nefndu það, til [[Bretland]]s, ásamt [[Akadía|Akadíu]], með [[Parísarsáttmálinn|Parísarsáttmálanum]] [[1763]]. Bretland kom á fót nýlendunum [[Nova Scotia]], [[Neðra-Kanada|Neðra Kanada]] og [[Efra-Kanada]]. [[Bretonhöfði]] var sérstakt svæði sem var seinna sameinað Nova Scotia.<ref name="buckner" /> Með [[Konungstilskipunin 1763|Konungstilskipun 1763]] var [[Québec]] gert að sérstöku fylki með meiri sjálfstjórn, þar sem staða [[franska|frönskunnar]], [[kaþólsk trú|kaþólskrar trúar]] og [[franskur réttur|fransks réttar]] var tryggð. Land nýlendunnar var stækkað þannig að það náði að [[Vötnin miklu|Vötnunum miklu]] og árdal [[Ohio-fljót]]s.<ref name="Hopkins1898">{{Cite book |last=Hopkins |first=John Castell |url=https://archive.org/details/canadaencyclop05hopk |title=Canada: an Encyclopaedia of the Country: The Canadian Dominion Considered in Its Historic Relations, Its Natural Resources, Its Material Progress and Its National Development, by a Corps of Eminent Writers and Specialists |publisher=Linscott Publishing Company |year=1898 |page=[https://archive.org/details/canadaencyclop05hopk/page/125 125]}}</ref> Með þessu reyndu bresk yfirvöld að forðast átök við frönskumælandi íbúa svæðisins á sama tíma og enskumælandi [[Nýlendurnar þrettán]] í suðri voru í auknum mæli farnar að mótmæla breskum yfirráðum. Sérréttindi Québec urðu sem olía á þann eld sem síðar braust út sem [[Frelsisstríð Bandaríkjanna]].<ref name="buckner" /> Með [[Parísarsáttmálinn 1783|Parísarsáttmálanum 1783]] var sjálfstæði [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] viðurkennt og þau fengu allt land sunnan við Vötnin miklu og austan við Mississippifljót. Þar á meðal voru svæði sem áður tilheyrðu Québec.<ref>{{Cite book |last1=Leahy |first1=Todd |url=https://books.google.com/books?id=999tRpj8VGQC&pg=PR49 |title=Native American Movements |last2=Wilson |first2=Raymond |date=September 30, 2009 |publisher=[[Scarecrow Press]] |isbn=978-0-8108-6892-2 |page=49}}</ref> Fyrir og eftir Frelsisstríðið yfirgáfu margir þeir sem hliðhollir voru Bretum Nýlendurnar þrettán og settust að í Kanada. Breytt íbúasamsetning strandhéraðanna varð til þess að [[Nýja-Brúnsvík]] var aðskilin frá Nova Scotia og [[Saint John]] varð fyrsta borg Kanada.<ref name="Newman2016">{{Cite book |last=Newman |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=kBGzCwAAQBAJ&pg=PA117 |title=Hostages to Fortune: The United Empire Loyalists and the Making of Canada |date=2016 |publisher=Touchstone |isbn=978-1-4516-8615-9 |page=117 |author-link=Peter C. Newman}}</ref> Sama gerðist í Québec sem var skipt í enskumælandi [[Efra-Kanada]] (síðar [[Ontaríó]]) og frönskumælandi [[Neðra-Kanada]] (síðar [[Québec]]). Hvor nýlenda hafði sitt eigið þing.<ref>{{Cite book |last=McNairn |first=Jeffrey L |url=https://books.google.com/books?id=T_A3pZQrHzIC&pg=PA24 |title=The capacity to judge |publisher=University of Toronto Press |year=2000 |isbn=978-0-8020-4360-3 |page=24}}</ref> Kanadanýlendurnar tvær urðu vígvöllur í [[Stríðið 1812|Stríðinu 1812]] milli Bretlands og Bandaríkjanna. Þegar samið var um frið 1815 var engum landamærum breytt..<ref name="HarrisonFriesen2010">{{Cite book |last1=Harrison |first1=Trevor |url=https://books.google.com/books?id=EVGDUAP3LjAC&pg=PA97 |title=Canadian Society in the Twenty-first Century: An Historical Sociological Approach |last2=Friesen |first2=John W. |publisher=Canadian Scholars' Press |year=2010 |isbn=978-1-55130-371-0 |pages=97–99}}</ref> Aðflutningur fólks frá [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]] jókst mikið og 960.000 fluttu til Kanada milli 1815 og 1850. <ref>{{Cite book |last=Harris |first=Richard Colebrook |url=https://books.google.com/books?id=tWkxht1Oa8EC&pg=PA21 |title=Historical Atlas of Canada: The land transformed, 1800–1891 |publisher=University of Toronto Press |year=1987 |isbn=978-0-8020-3447-2 |page=21 |display-authors=etal}}</ref> Margir innflytjendur voru að flýja [[Hallærið mikla (Írland)|Hallærið mikla]] á Írlandi og [[Hálandahreinsanirnar]] í Skotlandi.<ref>{{Cite journal |last=Gallagher |first=John A. |year=1936 |title=The Irish Emigration of 1847 and Its Canadian Consequences |url=http://www.cchahistory.ca/journal/CCHA1935-36/Gallagher.html |url-status=live |pages=43–57 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707141525/http://www.cchahistory.ca/journal/CCHA1935-36/Gallagher.html |archive-date=7. júlí, 2014 |journal=CCHA Report}}</ref> Fjórðungur til þriðjungur allra innflytjenda til Kanada fyrir 1891 létust af völdum smitsjúkdóma.<ref name="dying" /> [[Uppreisnirnar 1837]] hófust í Kanadanýlendunum vegna kröfunnar um [[ábyrgðarstjórn]].<ref name="Read1985">{{Cite book |last=Read |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=OWhXHCXuVvcC&pg=PR99 |title=Rebellion of 1837 in Upper Canada |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1985 |isbn=978-0-7735-8406-8 |page=99}}</ref> Í kjölfarið var gerð [[Durhamskýrslan|skýrsla]] þar sem mælt var með ábyrgðarstjórn og aðlögun frönskumælandi Kanadabúa að enskri menningu.<ref name="buckner" /> [[Sambandslögin 1840]] sameinuðu Kanadanýlendurnar í eitt [[Kanadafylki]] og ábyrgðarstjórn var komið á í öllum nýlendum Bresku Norður-Ameríku fyrir 1849.<ref>{{Cite journal |last=Romney |first=Paul |date=Spring 1989 |title=From Constitutionalism to Legalism: Trial by Jury, Responsible Government, and the Rule of Law in the Canadian Political Culture |journal=Law and History Review |volume=7 |issue=1 |pages=121–174 |doi=10.2307/743779 |jstor=743779}}</ref> Með [[Oregonsamningurinn|Oregonsamningnum]] 1846 var bundinn endir á deilur um landamæri Oregon og landamæri Kanada lengdust í vestur eftir 49. breiddargráðu. Með þessu opnaðist leið fyrir stofnun bresku nýlendanna á Vancouver-eyju 1849 og Bresku Kólumbíu 1858.<ref>{{Cite book |last1=Evenden |first1=Leonard J |title=Geographical Snapshots of North America |last2=Turbeville |first2=Daniel E |publisher=Guilford Press |year=1992 |isbn=978-0-89862-030-6 |editor-last=Janelle |editor-first=Donald G |page=[https://archive.org/details/geographicalsnap0000unse/page/52 52] |chapter=The Pacific Coast Borderland and Frontier |chapter-url=https://archive.org/details/geographicalsnap0000unse/page/52}}</ref> [[Alaskakaupin|Kaup Bandaríkjanna á Alaska]] frá [[Rússaveldi]] 1867 bjuggu til landamæri að Kanada í vestri en deilur héldu áfram um nákvæma staðsetningu þeirra.<ref>{{Cite web |last1=Farr |first1=DML |last2=Block |first2=Niko |date=August 9, 2016 |title=The Alaska Boundary Dispute |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/alaska-boundary-dispute |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171215092859/http://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/alaska-boundary-dispute/ |archive-date=December 15, 2017 |website=The Canadian Encyclopedia}}</ref> ===Stofnun sambandsríkis=== [[Mynd:Canada provinces evolution 2.gif|thumb|Söguleg þróun fylkja Kanada]] Þann [[1. júlí]] [[1867]] voru fjórar nýlendur, [[Ontaríó]], Québec, Nova Scotia og Nýja-Brúnsvík, sameinaðar í eitt [[sambandsríki Kanada]] með [[Bresku Norður-Ameríkulögin|Bresku Norður-Ameríkulögunum]].<ref>{{Cite book |last1=Dijkink |first1=Gertjan |url=https://books.google.com/books?id=3RRJr-5q1H0C&pg=PA226 |title=The Territorial Factor: Political Geography in a Globalising World |last2=Knippenberg |first2=Hans |publisher=[[Amsterdam University Press]] |year=2001 |isbn=978-90-5629-188-4 |page=226}}</ref><ref name="bothwell">{{Cite book |last=Bothwell |first=Robert |title=History of Canada Since 1867 |url=https://archive.org/details/historyofcanadas0000both_h4k7 |publisher=[[Michigan State University Press]] |year=1996 |isbn=978-0-87013-399-2 |pages=[https://archive.org/details/historyofcanadas0000both_h4k7/page/31 31], 207–310}}</ref> Kanada tók við stjórn [[Róbertsland]]s og [[Norðvestursvæðið|Norðvestursvæðisins]] sem voru sameinuð sem [[Norðvesturhéruðin]] en eftir [[Rauðáruppreisnin]]a þar sem [[Métisar]] gerðu uppreisn gegn Kanadastjórn var fylkið [[Manitóba]] stofnað 1870.<ref>{{Cite book |last=Bumsted |first=JM |title=The Red River Rebellion |url=https://archive.org/details/redriverrebellio0000bums |publisher=Watson & Dwyer |year=1996 |isbn=978-0-920486-23-8}}</ref> Breska-Kólumbía og Vancouver-eyja (sem höfðu sameinast 1866) gengu í sambandið 1871 gegn loforði um að járnbraut næði til Victoria innan 10 ára,<ref>{{Cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/railway-history|title=Railway History in Canada &#124; The Canadian Encyclopedia|website=www.thecanadianencyclopedia.ca|access-date=15. mars, 2021}}</ref> og Eyja Játvarðs prins gekk í sambandið 1873.<ref name="canatlas">{{Cite web |title=Building a nation |url=http://www.canadiangeographic.ca/atlas/themes.aspx?id=building&sub=building_basics_confederation&lang=En |archive-url=https://web.archive.org/web/20060303140806/http://www.canadiangeographic.ca/atlas/themes.aspx?id=building&sub=building_basics_confederation&lang=En |archive-date=3. mars, 2006 |access-date=23. maí, 2011 |website=Canadian Atlas |publisher=[[Canadian Geographic]]}}</ref> Þegar [[gullæðið í Klondike]] hófst í Norðvesturhéruðunum var [[Júkon]] skilið frá þeim. [[Alberta (fylki)|Alberta]] og [[Saskatchewan]] urðu fylki 1905.<ref name="canatlas" /> Milli 1871 og 1896 fluttist nær fjórðungur íbúa Kanada suður til Bandaríkjanna.<ref name="mdmols">{{Cite book |last=Denison |first=Merrill |title=The Barley and the Stream: The Molson Story |url=https://archive.org/details/barleystream0000deni |date=1955 |publisher=McClelland & Stewart Limited |page=[https://archive.org/details/barleystream0000deni/page/n29 8]}}</ref> Til að opna vesturhluta landsins fyrir nýjum landnemum var samþykkt að gera þrjár [[járnbraut]]ir þvert yfir landið (þar á meðal [[Kanadíska Kyrrahafsjárnbrautin|Kanadísku Kyrrahafsjárnbrautina]]), hefja landnám á sléttunum samkvæmt [[Kanadísku þjóðlendulögin|kanadísku þjóðlendulögunum]] (''Dominion Lands Act'') og stofna [[kanadíska riddaralögreglan|kanadísku riddaralögregluna]] til að treysta yfirráð alríkisstjórnarinnar yfir svæðunum.<ref>{{Cite web |year=2008 |title=Sir John A. Macdonald |url=http://www.collectionscanada.gc.ca/sir-john-a-macdonald/023013-5000-e.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614221958/http://www.collectionscanada.gc.ca/sir-john-a-macdonald/023013-5000-e.html |archive-date=14. júní, 2011 |access-date=23. maí, 2011 |publisher=Library and Archives Canada}}</ref><ref>{{Cite web |last=Cook |first=Terry |year=2000 |title=The Canadian West: An Archival Odyssey through the Records of the Department of the Interior |url=http://www.collectionscanada.gc.ca/publications/archivist-magazine/015002-2230-e.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614222015/http://www.collectionscanada.gc.ca/publications/archivist-magazine/015002-2230-e.html |archive-date=14. júní, 2011 |access-date=23. maí, 2011 |website=The Archivist |publisher=Library and Archives Canada}}</ref> Þessi útþensla landnáms í vesturátt varð til þess að frumþjóðirnar á sléttunum hröktust inn á [[verndarsvæði indíána]]<ref name="Hele2013">{{Cite book |last=Hele |first=Karl S. |url=https://books.google.com/books?id=IhLaAgAAQBAJ&pg=PT248 |title=The Nature of Empires and the Empires of Nature: Indigenous Peoples and the Great Lakes Environment |publisher=Wilfrid Laurier University Press |year=2013 |isbn=978-1-55458-422-2 |page=248}}</ref> og evrópskir landnemar stofnuðu þar [[nýlendublokk]]ir sem skiptust eftir uppruna landnemanna.<ref>{{Cite web |last=Gagnon |first=Erica |title=Settling the West: Immigration to the Prairies from 1867 to 1914 |url=https://pier21.ca/research/immigration-history/settling-the-west-immigration-to-the-prairies-from-1867-to-1914 |access-date=18. desember, 2020 |publisher=Canadian Museum of Immigration}}</ref> Við þetta hrundu stofnar [[amerískur vísundur|vísunda]] á sléttunum sem voru lagðar undir [[landbúnaður|landbúnað]] í stórum stíl, aðallega nautgriparækt og hveitirækt.<ref name="ArmitagePlummer2010">{{Cite book |last1=Armitage |first1=Derek |url=https://books.google.com/books?id=Z68_-biGhU8C&pg=PA183 |title=Adaptive Capacity and Environmental Governance |last2=Plummer |first2=Ryan |publisher=Springer Science & Business Media |year=2010 |isbn=978-3-642-12194-4 |pages=183–184}}</ref> Frumbyggjar á sléttunum misstu hefðbundnar veiðilendur sínar og féllu úr hungri og sjúkdómum.<ref name="Daschuk2013">{{Cite book |last=Daschuk |first=James William |url=https://books.google.com/books?id=mxwwZmSSOssC&pg=PA99 |title=Clearing the Plains: Disease, Politics of Starvation, and the Loss of Aboriginal Life |publisher=University of Regina Press |year=2013 |isbn=978-0-88977-296-0 |pages=99–104}}</ref> Neyðaraðstoð frá alríkisstjórninni var háð því skilyrði að indíánar flyttu sig inn á verndarsvæðin.<ref name="Hall2015">{{Cite book |last=Hall |first=David John |url=https://books.google.com/books?id=hLoeDAAAQBAJ&pg=PA258 |title=From Treaties to Reserves: The Federal Government and Native Peoples in Territorial Alberta, 1870–1905 |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2015 |isbn=978-0-7735-4595-3 |pages=258–259}}</ref> Á þessum tíma voru [[kanadísku indíánalögin]] samþykkt, en þau fólu í sér að alríkisstjórnin tók sér vald yfir samfélögum frumbyggja, stjórnkerfi þeirra, menntun og lagalegum réttindum.<ref name="JacksonJackson2020">{{Cite book |last1=Jackson |first1=Robert J. |url=https://books.google.com/books?id=u6zNDwAAQBAJ&pg=PT186 |title=Canadian Government and Politics |last2=Jackson |first2=Doreen |last3=Koop |first3=Royce |publisher=Broadview Press |year=2020 |isbn=978-1-4604-0696-0 |edition=7th |page=186}}</ref> ===Upphaf 20. aldar=== Eftir þetta gengu aðrar breskar nýlendur og sjálfstjórnarsvæði fljótlega í bandalag við Kanada og frá og með [[1880]] náði Kanada yfir það svæði, sem að það nær yfir í dag, fyrir utan [[Nýfundnaland og Labrador]], sem sameinuðust Kanada árið [[1949]]. Þar sem Bretland fór með utanríkismál landsins gilti stríðsyfirlýsing Breta 1914 sjálfkrafa einnig fyrir Kanada, sem þar með varð þátttakandi í [[Fyrri heimsstyrjöld]]. Sjálfboðaliðar sem fóru á [[Vesturvígstöðvarnar (Fyrri heimsstyrjöld)|Vesturvígstöðvarnar]] urðu síðar hluti af [[kanadíska herdeildin|kanadísku herdeildinni]] sem tók þátt í [[orrustan um Vimy-hálsinn|orrustunni um Vimy-hálsinn]] og fleiri stórorrustum.<ref name="morton-milhist">{{Cite book |last=Morton |first=Desmond |title=A military history of Canada |publisher=[[McClelland & Stewart]] |year=1999 |isbn=978-0-7710-6514-9 |edition=4th |pages=130–158, 173, 203–233, 258}}</ref> Af þeim 625.000 Kanadabúum sem tóku þátt í heimsstyrjöldinni létust 60.000 og 172.000 særðust.<ref>{{Cite book |last=Granatstein |first=J. L. |url=https://books.google.com/books?id=jqxyhNcha3sC&pg=PA144 |title=Canada's Army: Waging War and Keeping the Peace |publisher=University of Toronto Press |year=2004 |isbn=978-0-8020-8696-9 |page=144}}</ref> [[Herkvaðningarkreppan]] braust út 1917 þegar [[Sambandsflokkurinn (Kanada)|Sambandsflokkurinn]] vildi taka upp almenna herkvaðningu til að bæta við minnkandi raðir hermanna í virkri herþjónustu og íbúar Québec brugðust við með harðri andstöðu.<ref name="McGonigal1962">{{Cite book |last=McGonigal |first=Richard Morton |title=The Conscription Crisis in Quebec – 1917: a Study in Canadian Dualism |publisher=[[Harvard University Press]] |year=1962 |chapter=Intro}}</ref> Herþjónustulögin sem komu á [[herskylda|herskyldu]] urðu til þess að auka enn á andstöðu frönskumælandi Kanadabúa og ollu klofningi innan [[Frjálslyndi flokkurinn (Kanada)|Frjálslynda flokksins]]. Eftir að stríðinu lauk gerðist Kanada sjálfstæður aðili að [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalaginu]] 1919.<ref name="morton-milhist" /> Með [[Westminister-lögin 1931|Westminister-lögunum]] frá 1931 fékk Kanada opinberlega fulla sjálfstjórn.<ref name="Morton2002">{{Cite book |last=Morton |first=Frederick Lee |url=https://books.google.com/books?id=dj_4_H35nmYC&pg=PA63 |title=Law, Politics and the Judicial Process in Canada |publisher=University of Calgary Press |year=2002 |isbn=978-1-55238-046-8 |page=63}}</ref> Efnahagslíf Kanada varð fyrir áfalli í [[Kreppan mikla|Kreppunni miklu]] á [[1931-1940|4. áratugnum]] og lífskjör versnuðu um allt land.<ref>{{Cite book |last=Bryce |first=Robert B. |url=https://archive.org/details/maturinginhardti0000bryc |title=Maturing in Hard Times: Canada's Department of Finance through the Great Depression |date=1. júní 1986 |publisher=[[McGill-Queen's University Press|McGill-Queen's]] |isbn=978-0-7735-0555-1 |page=[https://archive.org/details/maturinginhardti0000bryc/page/41 41] |url-access=registration}}</ref> Til að bregðast við samdrættinum kom flokkurinn [[Co-operative Commonwealth Federation]] í Saskatchewan á umbótum í anda [[velferðarríki|velferðarríkja]] undir forystu [[Tommy Douglas]] á 5. og 6. áratugnum.<ref>{{Cite journal |last=Mulvale |first=James P |date=11. júlí 2008 |title=Basic Income and the Canadian Welfare State: Exploring the Realms of Possibility |journal=Basic Income Studies |volume=3 |issue=1 |doi=10.2202/1932-0183.1084 |s2cid=154091685}}</ref> Samkvæmt ráði forsætisráðherrans [[William Lyon Mackenzie King]] lýsti Kanada Þýskalandi stríði á hendur 10. september 1939 með yfirlýsingu [[Georg 6.|Georgs 6.]], sjö dögum á eftir Bretlandi. Töfin átti að undirstrika sjálfstæði Kanada.<ref name="morton-milhist" /> Fyrstu kanadísku hersveitirnar komu til Bretlands í desember 1939. Alls tóku yfir milljón Kanadabúar þátt í [[Síðari heimsstyrjöld]], um 42.000 létust og 55.000 særðust. <ref>{{Cite book |last=Humphreys |first=Edward |url=https://books.google.com/books?id=z-SsBAAAQBAJ&pg=PT151 |title=Great Canadian Battles: Heroism and Courage Through the Years |publisher=Arcturus Publishing |year=2013 |isbn=978-1-78404-098-7 |page=151}}</ref> Kanadískar hersveitir léku stór hlutverk í nokkrum lykilorrustum stríðsins, þar á meðal í [[árásin á Dieppe|árásinni á Dieppe]] 1942, [[innrás Bandamanna á Ítalíu]], [[innrásin í Normandí|innrásinni í Normandí]], [[Overlord-aðgerðin]]ni og [[orrustan um Scheldt|orrustunni um Scheldt]] 1944.<ref name="morton-milhist" /> [[Hollenska konungsfjölskyldan]] fékk hæli í Kanada eftir að Þjóðverjar hernámu Holland og Kanada hlaut heiðurinn af því að frelsa Holland undan hernámsliðinu.<ref name="netherlands">{{Cite book |last=Goddard |first=Lance |title=Canada and the Liberation of the Netherlands |url=https://archive.org/details/canadaliberation0000godd |publisher=[[Dundurn Press]] |year=2005 |isbn=978-1-55002-547-7 |pages=225–232}}</ref> Efnahagur Kanada blómstraði í stríðinu þar sem landið framleiddi hergögn fyrir Bretland, Kína og Sovétríkin.<ref name="morton-milhist" /> Þrátt fyrir aðra [[Herkvaðningarkreppan 1944|herkvaðningarkreppu]] í Québec 1944 stóð efnahagur landsins mjög vel þegar stríðinu lauk.<ref>{{Cite book |last=Bothwell |first=Robert |title=Alliance and illusion: Canada and the world, 1945–1984 |url=https://archive.org/details/allianceillusion0000both |publisher=UBC Press |year=2007 |isbn=978-0-7748-1368-6 |pages=[https://archive.org/details/allianceillusion0000both/page/11 11], 31}}</ref> ===Samtíminn=== Fjármálavandræði í kjölfar [[Kreppan mikla|Kreppunnar miklu]] leiddu til þess að [[Sjálfstjórnarríkið Nýfundnaland]] gaf eftir ábyrgðarstjórn sína og gerðist [[krúnunýlenda]] undir stjórn bresks landstjóra.<ref name="Buckner20082ed">{{Cite book |last=Alfred Buckner |first=Phillip |url=https://books.google.com/books?id=KmXnLGX7FvEC&pg=PA135 |title=Canada and the British Empire |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-927164-1 |pages=135–138}}</ref> Eftir [[þjóðaratkvæðagreiðslurnar í Nýfundnalandi 1949|tvær þjóðaratkvæðagreiðslur 1949]] kusu íbúar Nýfundnalands að gerast fylki í Kanada.<ref>{{Cite book |last=Boyer |first=J. Patrick |url=https://books.google.com/books?id=CWGN-RZcqNoC&pg=PA119 |title=Direct Democracy in Canada: The History and Future of Referendums |publisher=Dundurn Press |year=1996 |isbn=978-1-4597-1884-5 |page=119}}</ref> Hagvöxtur í kjölfar [[Síðari heimsstyrjöld|Síðari heimsstyrjaldar]] og stefna frjálslyndra ríkisstjórna eftir stríð leiddu til þess að til varð [[kanadísk sjálfsmynd]]. [[Fáni Kanada]] var tekinn upp árið 1965,<ref>{{Cite book |last=Mackey |first=Eva |title=The house of difference: cultural politics and national identity in Canada |url=https://archive.org/details/houseofdifferenc0000mack |publisher=University of Toronto Press |year=2002 |isbn=978-0-8020-8481-1 |page=[https://archive.org/details/houseofdifferenc0000mack/page/n57 57]}}</ref> franska og enska voru gerð að tveimur opinberum málum landsins 1969,<ref>{{Cite journal |last1=Landry |first1=Rodrigue |last2=Forgues |first2=Éric |date=May 2007 |title=Official language minorities in Canada: an introduction |journal=International Journal of the Sociology of Language |volume=2007 |issue=185 |pages=1–9 |doi=10.1515/IJSL.2007.022 |s2cid=143905306}}</ref> og [[fjölmenning]] varð opinber stefna landsins 1971.<ref>{{Cite journal |last1=Esses |first1=Victoria M |last2=Gardner |first2=RC |date=Júlí 1996 |title=Multiculturalism in Canada: Context and current status |url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-behavioural-science_1996-07_28_3/page/145 |journal=[[Canadian Journal of Behavioural Science]] |volume=28 |issue=3 |pages=145–152 |doi=10.1037/h0084934}}</ref> Ýmsar breytingar í anda [[sósíaldemókratismi|sósíaldemókratisma]] voru útfærðar, eins og [[Sjúkratryggingakerfi Kanada]], [[Lífeyriskerfi Kanada]] og [[Námslánakerfi Kanada]], þrátt fyrir andstöðu sumra fylkisstjórna.<ref>{{Cite web |last=Sarrouh |first=Elissar |date=22. janúar, 2002 |title=Social Policies in Canada: A Model for Development |url=http://www.escwa.un.org/information/publications/edit/upload/sd-01-09.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717075406/http://www.escwa.un.org/information/publications/edit/upload/sd-01-09.pdf |archive-date=17. júlí, 2010 |website=Social Policy Series, No. 1 |publisher=United Nations |pages=14–16, 22–37}}</ref> Eftir röð ráðstefna um stjórnarskrá landsins voru [[Kanadalögin 1982]] samþykkt af [[Breska þingið|breska þinginu]], en með þeim voru síðustu leifar yfirráða breska þingsins afnumin. [[Réttindaskrá Kanada]] var jafnframt tekin upp.<ref>{{Cite web |date=5. maí 2014 |title=Proclamation of the Constitution Act, 1982 |url=http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/politics-government/proclamation-constitution-act-1982/Pages/proclamation-constitution-act-1982.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211083245/http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/politics-government/proclamation-constitution-act-1982/Pages/proclamation-constitution-act-1982.aspx |archive-date=11. febrúar 2017 |publisher=Government of Canada |access-date=10. febrúar, 2017}}</ref><ref>{{Cite news |date=17. mars 2009 |title=A statute worth 75 cheers |work=[[The Globe and Mail]] |url=https://www.theglobeandmail.com/opinion/a-statute-worth-75-cheers/article1329730/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211081156/http://www.theglobeandmail.com/opinion/a-statute-worth-75-cheers/article1329730/ |archive-date=11. febrúar, 2017}}</ref><ref>{{Cite news |last=Couture |first=Christa |date=1. janúar, 2017 |title=Canada is celebrating 150 years of... what, exactly? |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |url=http://www.cbc.ca/2017/canada-is-celebrating-150-years-of-what-exactly-1.3883315 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170210001343/http://www.cbc.ca/2017/canada-is-celebrating-150-years-of-what-exactly-1.3883315 |archive-date=10. febrúar, 2017 |access-date=10. febrúar, 2017}}</ref> Síðan þá hefur Kanada verið sjálfstætt og fullvalda ríki, þótt Bretadrottning sé áfram þjóðhöfðingi landsins.<ref>{{Cite web |last=Trepanier |first=Peter |year=2004 |title=Some Visual Aspects of the Monarchical Tradition |url=http://www.revparl.ca/27/2/27n2_04e_trepanier.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304002130/http://www.revparl.ca/27/2/27n2_04e_trepanier.pdf |archive-date=4. mars 2016 |access-date=10. febrúar, 2017 |website=[[Canadian Parliamentary Review]]}}</ref><ref name="bickerton">{{Cite book |title=Canadian Politics |url=https://archive.org/details/canadianpolitics0000unse_n9l0 |publisher=[[Broadview Press]] |year=2004 |isbn=978-1-55111-595-5 |editor-last=Bickerton |editor-first=James |edition=4th |pages=[https://archive.org/details/canadianpolitics0000unse_n9l0/page/250 250]–254, 344–347 |editor-last2=Gagnon |editor-first2=Alain}}</ref> Árið 1999 varð [[Núnavút]] þriðja sjálfstjórnarsvæði Kanada eftir nokkrar samningaviðræður við alríkisstjórnina.<ref>{{Cite journal |last=Légaré |first=André |year=2008 |title=Canada's Experiment with Aboriginal Self-Determination in Nunavut: From Vision to Illusion |journal=International Journal on Minority and Group Rights |volume=15 |issue=2–3 |pages=335–367 |doi=10.1163/157181108X332659 |jstor=24674996}}</ref> Á sama tíma urðu miklar samfélagslegar breytingar í Québec sem voru kallaðar [[Þögla byltingin]]. Fylkisstjórnin tók stjórn heilbrigðis- og menntamála í eigin hendur, en hún hafði áður verið í höndum kaþólsku kirkjunnar. Frjálslynd fylkisstjórn reyndi að færa þróunina í átt til stefnu alríkisstjórnarinnar. Átakalínur í stjórnmálum fylkisins mynduðust þá milli sambandssinna og aðskilnaðarsinna. Áriði 1970 hófu róttækir aðskilnaðarsinnar í [[Front de libération du Québec]] röð sprengjuárása og mannrána sem voru kölluð [[Októberkreppan]].<ref>{{Cite journal |last=Munroe |first=HD |year=2009 |title=The October Crisis Revisited: Counterterrorism as Strategic Choice, Political Result, and Organizational Practice |url=https://archive.org/details/terrorism-and-political-violence_april-june-2009_21_2/page/288 |journal=Terrorism and Political Violence |volume=21 |issue=2 |pages=288–305 |doi=10.1080/09546550902765623 |s2cid=143725040}}</ref> Árið 1976 tók fullveldisflokkurinn [[Parti Quebecois]] við völdum í fylkinu. Flokkurinn stóð fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu um aðskilnað Québec en yfir 60% íbúa reyndust andsnúnir því. Tilraunir til að sætta öndverðar skoðanir með [[Meech Lake-sáttmálinn|Meech Lake-sáttmálanum]] mistókust.<ref name="sorens">{{Cite journal |last=Sorens |first=J |date=December 2004 |title=Globalization, secessionism, and autonomy |url=https://archive.org/details/sim_electoral-studies_2004-12_23_4/page/727 |journal=Electoral Studies |volume=23 |issue=4 |pages=727–752 |doi=10.1016/j.electstud.2003.10.003}}</ref> Önnur þjóðaratkvæðagreiðsla var haldin 1995 þar sem tillagan var aftur felld en með mun minni mun: aðeins 50,6% voru á móti.<ref>{{Cite book |last=Schmid |first=Carol L. |url=https://books.google.com/books?id=JIuO9HmX_8QC&pg=PA112 |title=The Politics of Language: Conflict, Identity, and Cultural Pluralism in Comparative Perspective: Conflict, Identity, and Cultural Pluralism in Comparative Perspective |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=978-0-19-803150-5 |page=112}}</ref> Árið 1997 úrskurðaði [[Hæstiréttur Kanada]] að einhliða úrsögn úr sambandsríkinu væri andstæð stjórnarskrá landsins. Auk deilna um sjálfstæði Québec gekk Kanada í gegnum ýmis áföll á 9. og 10. áratug 20. aldar. Þar á meðal voru sprengingin í [[Air India flug 182|Air India flugi 182]] sem er stærsta fjöldamorðið í sögu landsins;<ref>{{Cite web |title=Commission of Inquiry into the Investigation of the Bombing of Air India Flight 182 |url=http://www.majorcomm.ca/en/termsofreference/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20080622063429/http://www.majorcomm.ca/en/termsofreference/ |archive-date=22. júní 2008 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Government of Canada}}</ref> [[blóðbaðið í École Polytechnique]] 1989 þar sem byssumaður réðist á kvenkyns nemendur skólans;<ref>{{Cite web |last=Sourour |first=Teresa K |year=1991 |title=Report of Coroner's Investigation |url=http://www.diarmani.com/Montreal_Coroners_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228182645/http://www.diarmani.com/Montreal_Coroners_Report.pdf |archive-date=28. desember 2016 |access-date=8. mars 2017}}</ref> og [[Oka-kreppan]], átök við frumbyggja árið 1990.<ref>{{Cite news |year=2000 |title=The Oka Crisis |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |url=http://archives.cbc.ca/politics/civil_unrest/topics/99/ |access-date=23. maí 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804233458/http://archives.cbc.ca/politics/civil_unrest/topics/99/ |archive-date=4. ágúst 2011}}</ref><ref>{{Cite book |last=Roach |first=Kent |url=https://archive.org/details/september11conse00roac/page/15 |title=September 11: consequences for Canada |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2003 |isbn=978-0-7735-2584-9 |pages=[https://archive.org/details/september11conse00roac/page/15 15, 59–61, 194]}}</ref> Kanada tók þátt í [[Persaflóastríðið (1991)|Persaflóastríðinu]] 1990 og nokkrum friðargæsluverkefnum, þar á meðal [[UNPROFOR]]-verkefni [[NATO]] í [[Borgarastyrjöldin í Júgóslavíu|Júgóslavíu]].<ref>{{Cite journal |last1=Cohen |first1=Lenard J. |last2=Moens |first2=Alexander |year=1999 |title=Learning the lessons of UNPROFOR: Canadian peacekeeping in the former Yugoslavia |journal=[[Canadian Foreign Policy Journal]] |volume=6 |issue=2 |pages=85–100 |doi=10.1080/11926422.1999.9673175}}</ref> Kanada sendi herlið til [[Stríðið í Afganistan (2001–2021)|Afganistan]] 2001 en hafnaði þátttöku í [[Innrásin í Írak 2003|innrás Bandaríkjanna í Írak]] 2003.<ref>{{Cite journal |last1=Jockel |first1=Joseph T |last2=Sokolsky |first2=Joel B |year=2008 |title=Canada and the war in Afghanistan: NATO's odd man out steps forward |journal=[[Journal of Transatlantic Studies]] |volume=6 |issue=1 |pages=100–115 |doi=10.1080/14794010801917212 |s2cid=144463530}}</ref> Árið 2011 tók Kanada þátt í inngripum NATO inn í [[Borgarastyrjöldin í Líbíu|Borgarastyrjöldina í Líbíu]],<ref name="HehirMurray2013">{{Cite book |last1=Hehir |first1=Aidan |url=https://books.google.com/books?id=2TchAQAAQBAJ&pg=PT88 |title=Libya, the Responsibility to Protect and the Future of Humanitarian Intervention |last2=Murray |first2=Robert |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2013 |isbn=978-1-137-27396-3 |page=88}}</ref> og tók líka þátt í bardögum við [[Íslamska ríkið]] í Írak.<ref>{{Cite web |last=Juneau |first=Thomas |year=2015 |title=Canada's Policy to Confront the Islamic State |url=http://www.cgai.ca/canadas_policy_to_confront_the_islamic_state |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151211070017/http://www.cgai.ca/canadas_policy_to_confront_the_islamic_state |archive-date=11. desember 2015 |access-date=10. desember 2015 |publisher=[[Canadian Global Affairs Institute]]}}</ref> [[Kórónaveirufaraldurinn 2019-2021]] hófst í Kanada 27. janúar 2020 og olli víðtækri samfélags- og efnahagskreppu.<ref>{{cite web |title=Coronavirus disease (COVID-19) |url=https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/coronavirus-disease-covid-19.html |publisher=Government of Canada |year=2021 |access-date=2021-06-09 |archive-date=2021-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613213135/https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/coronavirus-disease-covid-19.html |url-status=dead }}</ref> Í febrúar 2022 nýtti þingið sér neyðarlög sem voru samþykkt 1988 gegn mótmælum vörubílstjóra og fleiri gegn [[COVID-19]]-takmörkunum í landinu. Atvinnulíf í miðborg Ottawa var lamað. Nær 200 voru handteknir, sektaðir og vörubílar gerðir upptækir. == Landfræði == [[Mynd:Moraine Lake 17092005.jpg|350px|thumbnail|Hin mikilfenglegu [[Kanadísku klettafjöllin|kanadísku Klettafjöll]]]] Kanada nær yfir norðurhluta [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Það á landamæri að [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] í suðri og í norðvestri ([[Alaska]]). Landið nær úthafa á milli, frá [[Atlantshaf]]i og [[Davissund]]i í austri til [[Kyrrahaf]]s í vestri og af því er kjörorð landsins dregið. Í norðri eru svo [[Beauforthaf]] og [[Norðuríshaf|Norður-Íshaf]]. Síðan [[1925]] hefur Kanada átt tilkall til hluta norðurheimskautssvæðisins á milli 60. og 141. lengdargráðu vestur, það er að segja tilkall Kanada til þess landsvæðis nær alveg upp að [[Norðurpóllinn|Norðurpól]]. Nyrsta byggð Kanada (og heimsins) er kanadíska herstöðin ''Alert'' á norðurenda Ellesmereeyjar — breiddargráða 82,5°N — aðeins 834 kílómetra frá Norðurpólnum. Kanada er næststærsta land í heiminum að flatarmáli, á eftir [[Rússland]]i, og nær yfir um 41% heimsálfunnar Norður-Ameríku. Hins vegar er stór hluti Kanada á [[norðurheimskaut|norðurheimskautssvæðinu]] og það er því aðeins fjórða stærsta land heimsins, á eftir [[Rússland]]i, [[Kína]] og Bandaríkjum Norður-Ameríku, ef horft er til byggilegs lands. Þéttleiki byggðar er aðeins um 3,2 manns á ferkílómetra, sem er mjög lítið samanborið við önnur lönd. Til samanburðar má þó geta að þéttleiki byggðar á Íslandi er mjög svipaður. Áttatíu prósent íbúa Kanada búa innan við 200 kílómetra frá landamærum Bandaríkjanna, þar sem [[Temprað belti|loftslag er temprað]] og land vel fallið til ræktunar. Þéttbýlasta svæði landsins er lægðin sem afmarkast af [[Stóru vötnin|Vötnunum miklu]] og [[Saint Lawrence fljót|Saint Lawrence fljóti]] að austan. Fyrir norðan þetta svæði er hinn víðfeðmi [[kanadíski skjöldur]], en hann er lag úr mjög fornu bergi, sem er jökulsorfið eftir [[Wisconsin jökull|síðustu ísöld]]. Ofan á þessu berglagi liggur nú þunnt, steinefnaríkt jarðvegslag, sundurskorið af vötnum og ám, en yfir 60% af stöðuvötnum heims eru í Kanada. Kanadíski skjöldurinn umlykur [[Hudsonflói|Hudsonflóa]]. [[File:Peggy&#039;s Cove, Halifax.jpg|thumb|Peggys Cove, Halifax.]] Kanadíski skjöldurinn nær að strönd Atlantshafs við [[Labrador]], fastalandshluta fylkisins [[Nýfundnaland og Labrador|Nýfundnalands og Labrador]]. Eyjan [[Nýfundnaland]], austasti hluti Norður-Ameríku, er við mynni [[Saint Lawrenceflói|Saint Lawrenceflóa]], sem er heimsins stærsti árós, og það landsvæði þar sem Evrópubúar námu fyrst land. [[Atlantshafsfylki]]n skaga til austurs sunnan við suðurströnd Saint Lawrenceflóa, milli flóans í norðri og [[Atlantshaf]]s í suðri. [[Fundyflói|Fundyflóa]], sem gengur inn úr Atlantshafi til norðausturs skilur að fylkin [[Nýja-Brúnsvík|Nýju-Brúnsvík]] og [[Nova Scotia]]. Þar eru mestu [[sjávarföll|sjávarfallabreytingar]] (munur [[flóð]]s og [[fjara|fjöru]]) í heimi. Minnsta fylki Kanada er [[Eyja Játvarðs prins]]. Vestur við Ontaríó eru hinar breiðu og flötu [[Slétturnar miklu|kanadísku sléttur]], sem ná yfir fylkin [[Manitóba]], [[Saskatchewan]] og [[Alberta (fylki)|Alberta]],og allt að [[Klettafjöll|Klettafjöllum]], en þau liggja á milli fylkjanna Alberta og [[Breska-Kólumbía|Bresku-Kólumbíu]]. Gróðurfar í norðurhluta Kanada breytist eftir því sem norðar dregur úr [[barrskógabelti|barrskógum]] yfir í [[freðmýri]] nyrst. Norðan við fastaland Kanada er [[Kanadíski eyjaklasinn|geysilegur eyjaklasi]], þar sem er að finna nokkrar af stærstu eyjum jarðar: [[Baffinsland]], [[Ellesmere-eyja]], [[Viktoríueyja (Kanada)|Viktoríu-eyja]] o.fl.. [[Júkon-fljót]] og [[Mackenziefljót]] eru stórfljót í norðurhluta landsins. Kanada er þekkt fyrir kalt loftslag. Vetur getur verið óvæginn víða í landinu, með hættu á [[hríðarbylur|hríðarbyljum]] og hitastigi niður undir -50&nbsp;°C í nyrstu hlutum þess. Strandfylkið Breska-Kólumbía er undantekning frá þessu og nýtur mun mildari vetra en aðrar hlutar landsins, vegna nálægðar við hlýrri sjó. Á þéttbýlustu svæðunum er sumarhitinn allt frá því að teljast mildur upp í að vera frekar hár. Sumarhiti í [[Montréal]] getur náð vel yfir 30&nbsp;°C en í [[Iqaluit]] í [[Núnavút]] allt að 15&nbsp;°C. Í [[Vancouver]] er hitastig yfirleitt á milli 0 til 25&nbsp;°C allt árið um kring, en á sléttunum miklu fer það allt niður í -40&nbsp;°C á veturna og upp í 35&nbsp;°C á sumrin. Nokkrir tugir [[Listi yfir þjóðgarða í Kanada|þjóðgarða eru í Kanada]] og var sá fyrsti stofnaður árið 1885. ==Stjórnmál== Kanada býr við „[[Lýðræðisvísitalan|fullt lýðræði]]“<ref>{{Cite web |title=Democracy Index 2017 |url=https://www.eiu.com/topic/democracy-index |access-date=29. nóvember 2017 |publisher=The Economist Intelligence Unit}}</ref> þar sem er rík hefð fyrir [[frjálslyndisstefna|frjálslyndi]],<ref name="WesthuesWharf2014">{{Cite book |last1=Westhues |first1=Anne |url=https://books.google.com/books?id=chTaAgAAQBAJ&pg=PA10 |title=Canadian Social Policy: Issues and Perspectives |last2=Wharf |first2=Brian |publisher=Wilfrid Laurier University Press |year=2014 |isbn=978-1-55458-409-3 |pages=10–11}}</ref> [[jafnréttisstefna|jafnrétti]]<ref name="BickertonGagnon2009">{{Cite book |last1=Bickerton |first1=James |url=https://books.google.com/books?id=1jd6oqRHxLYC&pg=PA56 |title=Canadian Politics |last2=Gagnon |first2=Alain |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=978-1-4426-0121-5 |page=56}}</ref> og [[hófsemdarstefna|hófsemd]]<ref name="Johnson2016">{{Cite book |last=Johnson |first=David |url=https://books.google.com/books?id=I_HzDQAAQBAJ&pg=PA13 |title=Thinking Government: Public Administration and Politics in Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2016 |isbn=978-1-4426-3521-0 |edition=4th |pages=13–23}}</ref> í stefnumálum stjórnmálaflokka. Áhersla á [[félagslegt réttlæti]] hefur verið einkenni á kanadískum stjórnmálum.<ref name="Fierlbeck2006">{{Cite book |last=Fierlbeck |first=Katherine |url=https://books.google.com/books?id=0bZBHlF4V8EC&pg=PA87 |title=Political Thought in Canada: An Intellectual History |publisher=University of Toronto Press |year=2006 |isbn=978-1-55111-711-9 |page=87}}</ref> Einkunnarorð ríkisstjórnar Kanada eru „[[friður, regla og góð stjórn]]“.<ref name="DixonScheurell2016">{{Cite book |last1=Dixon |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=npzDCwAAQBAJ&pg=PA48 |title=Social Welfare in Developed Market Countries |last2=P. Scheurell |first2=Robert |date=17. mars 2016 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-36677-5 |page=48}}</ref><ref name="Boughey2017">{{Cite book |last=Boughey |first=Janina |url=https://books.google.com/books?id=dgK-DgAAQBAJ&pg=PA105 |title=Human Rights and Judicial Review in Australia and Canada: The Newest Despotism? |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2017 |isbn=978-1-5099-0788-5 |page=105}}</ref> Kanadísk stjórnmál einkennast af tveimur breiðum miðjuflokkum, [[Frjálslyndi flokkurinn (Kanada)|Frjálslynda flokknum]] og [[Íhaldsflokkurinn (Kanada)|Íhaldsflokknum]] sem báðir stunda málamiðlunarstjórnmál. Frjálslyndi flokkurinn er hinn hefðbundni valdaflokkur og skilgreinir sig [[miðjustefna|á miðjunni]], meðan Íhaldsflokkurinn skilgreinir sig [[hægristefna|til hægri]]. [[Nýi lýðræðisflokkurinn]] er sósíaldemókratískur flokkur sem skilgreinir sig [[vinstristefna|til vinstri]]. Flokkar yst á hægri og vinstri vængnum hafa aldrei verið áberandi í kanadískum stjórnmálum.<ref>{{Cite journal |last1=Ambrose |first1=Emma |last2=Mudde |first2=Cas |year=2015 |title=Canadian Multiculturalism and the Absence of the Far Right |journal=Nationalism and Ethnic Politics |volume=21 |issue=2 |pages=213–236 |doi=10.1080/13537113.2015.1032033 |s2cid=145773856}}</ref><ref>{{Cite news |last=Taub |first=Amanda |date=27. júní 2017 |title=Canada's Secret to Resisting the West's Populist Wave |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2017/06/27/world/canada/canadas-secret-to-resisting-the-wests-populist-wave.html}}</ref> Í [[Alríkiskosningarnar í Kanada 2019|alríkiskosningunum 2019]] voru fimm flokkar kosnir á þing; Frjálslyndi flokkurinn sem myndaði minnihlutastjórn, Íhaldsflokkurinn sem er hinn opinberi stjórnarandstöðuflokkur, Nýi lýðræðisflokkurinn, [[Bloc Québécois]] og [[Græningjar (Kanada)|Græningjar]]. Í Kanada er [[þingræði]] og [[þingbundin konungsstjórn]] þar sem [[konungur Kanada]] er undirstaða framkvæmdavalds, löggjafarvalds og dómsvalds.<ref>{{Cite web |date=29. mars 1867 |title=Constitution Act, 1867: Preamble |url=http://www.solon.org/Constitutions/Canada/English/ca_1867.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203024121/http://www.solon.org/Constitutions/Canada/English/ca_1867.html |archive-date=3. febrúar 2010 |access-date=23. maí 2011 |publisher=[[Queen's Printer]]}}</ref><ref>{{Cite news |last=Smith |first=David E |date=10. júní 2010 |title=The Crown and the Constitution: Sustaining Democracy? |page=6 |work=The Crown in Canada: Present Realities and Future Options |publisher=[[Queen's University at Kingston|Queen's University]] |url=http://www.queensu.ca/iigr/conf/ConferenceOnTheCrown/CrownConferencePapers/The_Crown_and_the_Constitutio1.pdf |archive-url=https://www.webcitation.org/5qXvz463C?url=http://www.queensu.ca/iigr/conf/ConferenceOnTheCrown/CrownConferencePapers/The_Crown_and_the_Constitutio1.pdf |archive-date=17. júní 2010}}</ref><ref name="MacLeod16">{{Cite book |last=MacLeod |first=Kevin S |url=http://canadiancrown.gc.ca/DAMAssetPub/DAM-CRN-jblDmt-dmdJbl/STAGING/texte-text/crnMpls_1336157759317_eng.pdf?WT.contentAuthority=4.4.4 |title=A Crown of Maples |publisher=Queen's Printer for Canada |year=2012 |isbn=978-0-662-46012-1 |edition=2nd |page=16 |author-link=Kevin S. MacLeod |access-date=8. mars 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204231448/http://canadiancrown.gc.ca/DAMAssetPub/DAM-CRN-jblDmt-dmdJbl/STAGING/texte-text/crnMpls_1336157759317_eng.pdf?WT.contentAuthority=4.4.4 |archive-date=4. febrúar 2016}}</ref> [[Karl 3. Bretakonungur]] er núverandi einvaldur Kanada, auk 14 annarra ríkja í [[samveldið|samveldinu]] og í hverju fylki Kanada. Samt er um tvær aðskildar stofnanir að ræða: bresku og kanadísku krúnurnar.<ref name="Johnson2018">{{Cite book |last=Johnson |first=David |url=https://books.google.com/books?id=z2WHDgAAQBAJ&pg=PT196 |title=Battle Royal: Monarchists vs. Republicans and the Crown of Canada |date=2018 |publisher=Dundurn Press |isbn=978-1-4597-4015-0 |page=196}}</ref> Fulltrúi drottningar er [[yfirlandstjóri Kanada]] sem hún skipar samkvæmt ráði [[forsætisráðherra Kanada]] til að sinna skyldum hennar í landinu.<ref>{{Cite web |title=The Governor General of Canada: Roles and Responsibilities |url=http://gg.ca/document.aspx?id=3 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Queen's Printer |archive-date=2018-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915122338/http://gg.ca/document.aspx?id=3 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=ATi5R5XNb2MC&pg=PA54 |title=Commonwealth public administration reform 2004 |publisher=Commonwealth Secretariat |year=2004 |isbn=978-0-11-703249-1 |pages=54–55}}</ref> Þótt konungsvaldið sé þannig innbyggt í stjórnkerfi Kanada er hlutverk einvaldsins í reynd táknrænt.<ref name="MacLeod16" /><ref name="Forseyp1">{{Cite book |last=Forsey |first=Eugene |url=http://www2.parl.gc.ca/sites/lop/aboutparliament/forsey/PDFs/How_Canadians_Govern_Themselves-6ed.pdf |title=How Canadians Govern Themselves |publisher=Queen's Printer |year=2005 |isbn=978-0-662-39689-5 |edition=6th |pages=1, 16, 26 |author-link=Eugene Forsey |access-date=23. maí 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091229155255/http://www2.parl.gc.ca/Sites/LOP/AboutParliament/Forsey/PDFs/How_Canadians_Govern_Themselves-6ed.pdf |archive-date=29. desember 2009}}</ref><ref name="Montpetit">{{Cite web |last1=Marleau |first1=Robert |last2=Montpetit |first2=Camille |title=House of Commons Procedure and Practice: Parliamentary Institutions |url=http://www.parl.gc.ca/MarleauMontpetit/DocumentViewer.aspx?DocId=1001&Lang=E&Print=2&Sec=Ch01&Seq=5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828112251/http://www.parl.gc.ca/MarleauMontpetit/DocumentViewer.aspx?DocId=1001&Lang=E&Print=2&Sec=Ch01&Seq=5 |archive-date=28. ágúst 2011 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Queen's Printer}}</ref> [[Ríkisstjórn Kanada]] fer með framkvæmdavaldið og ber ábyrgð gagnvart [[Fulltrúaþing Kanada|fulltrúaþinginu]]. Forsætisráðherra Kanada velur ráðherra í ríkisstjórnina og er [[stjórnarleiðtogi]].<ref>{{Cite web |last=Edwards |first=Peter |date=4. nóvember 2015 |title='A cabinet that looks like Canada:' Justin Trudeau pledges government built on trust |url=https://www.thestar.com/news/canada/2015/11/04/new-government-to-be-sworn-in-today.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170128075156/https://www.thestar.com/news/canada/2015/11/04/new-government-to-be-sworn-in-today.html |archive-date=28. janúar 2017 |website=Toronto Star}}</ref> Einvaldurinn eða fulltrúi hans geta ef upp kemur [[stjórnarkreppa]] farið með vald sitt án þess að ráðgast við ríkisstjórnina.<ref name="Forseyp1" /> Landstjórinn skipar forsætisráðherra sem oftast er leiðtogi þess stjórnmálaflokks sem hefur traust meirihluta þingfulltrúa.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=David |url=https://archive.org/details/thinkinggovernme02ndjohn/page/134 |title=Thinking government: public sector management in Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2006 |isbn=978-1-55111-779-9 |edition=2nd |pages=[https://archive.org/details/thinkinggovernme02ndjohn/page/134 134–135, 149]}}</ref> Skrifstofa forsætisráðherra er þannig valdamesta stofnun ríkisins. Þaðan kemur megnið af lagafrumvörpum þingsins og þaðan koma tilnefningar til yfirlandstjóra, varalandstjóra, ráðherra, dómara og yfirmanna [[krúnustofnanir Kanada|krúnustofnana Kanada]] sem drottningin skipar.<ref name="Forseyp1" /> Leiðtogi þess flokks sem hlýtur næstflest sæti á þingi í kosningum er venjulega kallaður leiðtogi opinberrar stjórnarandstöðu sem á að veita stjórninni aðhald.<ref>{{Cite web |title=The Opposition in a Parliamentary System |url=http://www.parl.gc.ca/Content/LOP/researchpublications/bp47-e.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125122354/http://www2.parl.gc.ca/content/lop/researchpublications/bp47-e.htm |archive-date=25. nóvember 2010 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Library of Parliament}}</ref> Allir 338 þingfulltrúar á [[fulltrúaþing Kanada|fulltrúaþingi Kanada]] eru kjörnir með einföldum meirihluta í [[kjördæmaskipan Kanada|einmenningskjördæmum]]. Landstjórinn boðar til [[kosningar í Kanada|kosninga]], annað hvort samkvæmt ráði forsætisráðherra eða ef [[vantraust]] á stjórnina er samþykkt á þinginu.<ref>{{Cite web |title=About Elections and Ridings |url=http://www.lop.parl.gc.ca/parlinfo/Compilations/ElectionsAndRidings.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224103929/http://www.lop.parl.gc.ca/parlinfo/Compilations/ElectionsAndRidings.aspx |archive-date=24. desember 2016 |access-date=3. september 2016 |publisher=Library of Parliament}}</ref><ref>{{Cite web |last1=O'Neal |first1=Brian |last2=Bédard |first2=Michel |last3=Spano |first3=Sebastian |date=April 11, 2011 |title=Government and Canada's 41st Parliament: Questions and Answers |url=http://www.parl.gc.ca/Content/LOP/ResearchPublications/2011-37-e.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522071714/http://www.parl.gc.ca/Content/LOP/ResearchPublications/2011-37-e.htm |archive-date=22. maí 2011 |access-date=2. júní 2011 |publisher=[[Library of Parliament]]}}</ref> [[Stjórnarskrárlögin 1982]] gera ráð fyrir að ekki líði meira en fimm ár milli kosninga, en [[Kosningalög Kanada]] kveða á um fjögurra ára kjörtímabil með föstum kjördegi í október. Í [[öldungadeild Kanada]] sitja 105 fulltrúar sem skipaðir eru á grundvelli landfræðilegrar skiptingar og sitja til 75 ára aldurs.<ref>{{Cite book |last1=Griffiths |first1=Ann L. |url=https://books.google.com/books?id=GytLtJacxY8C&pg=PA116 |title=Handbook of Federal Countries |last2=Nerenberg |first2=Karl |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2003 |isbn=978-0-7735-7047-4 |page=116}}</ref> Þar sem Kanada er sambandríki skiptist stjórnvaldsábyrgðin milli alríkisstjórnarinnar og fylkjanna tíu. [[Fylkisþing Kanada]] sitja í einni deild og vinna á sama hátt og fulltrúadeildin.<ref name="Montpetit" /> Sjálfstjórnarsvæðin hafa líka hvert sitt þing, en þau eru ekki fullvalda og hafa færri hlutverk en fylkin.<ref>{{Cite web |year=2010 |title=Difference between Canadian Provinces and Territories |url=http://www.pco-bcp.gc.ca/aia/index.asp?lang=eng&page=provterr&doc=difference-eng.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20151201135354/http://pco-bcp.gc.ca/aia/index.asp?lang=eng&page=provterr&doc=difference-eng.htm |archive-date=December 1, 2015 |access-date=November 23, 2015 |publisher=Intergovernmental Affairs Canada}}</ref> Svæðisþingin eru líka ólíkt uppbyggð.<ref>{{Cite web |year=2008 |title=Differences from Provincial Governments |url=http://www.assembly.gov.nt.ca/visitors/what-consensus/differences-provincial-governments |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203044824/http://www.assembly.gov.nt.ca/visitors/what-consensus/differences-provincial-governments |archive-date=3. febrúar 2014 |access-date=30. janúar 2014 |publisher=Legislative Assembly of the Northwest Territories}}</ref> [[Kanadabanki]] er [[seðlabanki]] landsins. [[Hagstofa Kanada]] gefur út gögn sem [[fjármálaráðherra Kanada]] og [[iðnaðarráðherra Kanada]] nýta sér við áætlanagerð og mótun efnahagsstefnu.<ref>{{Cite web |year=2014 |title=About |url=https://www.statcan.gc.ca/about-apercu/mandate-mandat-eng.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115144515/http://statcan.gc.ca/about-apercu/mandate-mandat-eng.htm |archive-date=15. janúar 2015 |access-date=8. mars 2017 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Kanadabanki hefur einkarétt á seðlaútgáfu [[kanadadalur|kanadadals]],<ref name="GilbertHelleiner2003">{{Cite book |last1=Gilbert |first1=Emily |url=https://books.google.com/books?id=gnWGfLxm4L8C&pg=PA39 |title=Nation-States and Money: The Past, Present and Future of National Currencies |last2=Helleiner |first2=Eric |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-134-65817-6 |page=39}}</ref> en [[Konunglega kanadíska myntsláttan]] sér um útgáfu [[mynt]]arinnar.<ref name="CuhajMichael2011">{{Cite book |last1=Cuhaj |first1=George S. |url=https://books.google.com/books?id=ZheUkxvWhs8C&pg=PT4 |title=Coins of the World: Canada |last2=Michael |first2=Thomas |publisher=[[Krause Publications]] |year=2011 |isbn=978-1-4402-3129-2 |page=4}}</ref> ===Stjórnsýslueiningar=== {{Sjá einnig|Kanadísk fylki og sjálfstjórnarsvæði}} [[Mynd:Political map of Canada.png|thumbnail|Kanadísk fylki og sjálfstjórnarsvæði.]] Kanada er sambandsríki tíu [[fylki|fylkja]] og þriggja [[sjálfstjórnarsvæði|sjálfstjórnarsvæða]]. Þessi svæði eru oft flokkuð í [[héruð Kanada|fjögur héruð]]: [[Vestur-Kanada]], [[Mið-Kanada]], [[Atlantshafsfylkin]] og [[Norður-Kanada]] ([[Austur-Kanada]] er notað yfir bæði Mið-Kanada og Atlantshafsfylkin).<ref name="HamelKeil2015">{{Cite book |last1=Hamel |first1=Pierre |url=https://books.google.com/books?id=rB-NBgAAQBAJ&pg=PA81 |title=Suburban Governance: A Global View |last2=Keil |first2=Roger |publisher=University of Toronto Press |year=2015 |isbn=978-1-4426-6357-2 |page=81}}</ref> Fylkin hafa meiri sjálfstjórn en sjálfstjórnarsvæðin og bera ábyrgð á félagslegri þjónustu eins og heilsugæslu, menntun og félagsaðstoð.<ref>{{Cite book |last1=Doern |first1=G. Bruce |url=https://books.google.com/books?id=FBXaFRZtKJsC&pg=RA1-PA1976 |title=Canadian Public Budgeting in the Age of Crises: Shifting Budgetary Domains and Temporal Budgeting |last2=Maslove |first2=Allan M. |last3=Prince |first3=Michael J. |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2013 |isbn=978-0-7735-8853-0 |page=1}}</ref> Samanlagt eru tekjur fylkjanna meiri en tekjur alríkisstjórnarinnar, sem er einstakt meðal sambandsríkja í heiminum. Alríkisstjórnin getur notað sínar tekjur til að framkvæma stefnu sína í fylkjunum, eins og til dæmis [[kanadísku heilsulögin]] frá 1984. Fylkin geta sagt sig frá stefnunni, en gera það sjaldnast. Alríkisstjórnin notar [[jöfnunargreiðslur]] til að jafna aðstöðu fylkjanna. <ref>{{Cite book |last1=Clemens |first1=Jason |url=https://books.google.com/books?id=yc6RakXxLy0C&pg=PA8 |title=Beyond Equalization: Examining Fiscal Transfers in a Broader Context |last2=Veldhuis |first2=Niels |publisher=[[Fraser Institute]] |year=2012 |isbn=978-0-88975-215-3 |page=8}}</ref> Helsti munurinn á fylki og sjálfstjórnarsvæði er að völd fylkjanna koma frá Stjórnarskrá Kanada, meðan stjórnir sjálfstjórnarsvæða fá sín völd frá [[Kanadíska þingið|kanadíska þinginu]].<ref name="OliverMacklem2017a">{{Cite book |last1=Oliver |first1=Peter |url=https://books.google.com/books?id=ulsvDwAAQBAJ&pg=PA498 |title=The Oxford Handbook of the Canadian Constitution |last2=Macklem |first2=Patrick |last3=Des Rosiers |first3=Nathalie |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=978-0-19-066482-4 |pages=498–499}}</ref> Samkvæmt stjórnarskránni deilir alríkisstjórnin völdum með fylkjunum.<ref name="Meligrana2004">{{Cite book |last=Meligrana |first=John |url=https://books.google.com/books?id=uL9hLqPSdi0C&pg=PA75 |title=Redrawing Local Government Boundaries: An International Study of Politics, Procedures, and Decisions |publisher=UBC Press |year=2004 |isbn=978-0-7748-0934-4 |page=75}}</ref> Þar sem skipting valds milli alríkisstjórnar og fylkja er skilgreind í stjórnarskránni þurfa allar breytingar á henni að fara gegnum stjórnarskrárbreytingarferli, en þingið getur einhliða breytt völdum sjálfstjórnarsvæðanna.<ref name="Nicholson1979">{{Cite book |last=Nicholson |first=Norman L. |url=https://books.google.com/books?id=Ek7cloNk3E8C&pg=PA174 |title=The boundaries of the Canadian Confederation |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1979 |isbn=978-0-7705-1742-7 |pages=174–175}}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: center;" |+ Fylki Kanada |- ! scope="col" colspan="2" rowspan="2" | Fylki og<br />skammstöfun ! scope="col" colspan="2" | Borgir ! scope="col" rowspan="2" | Aðild að<br />{{shy|sambands|ríkinu}} ! scope="col" rowspan="2" | Manntal<br />(2021)<ref name=StatCan2021>{{cite web |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101 |title=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories |publisher=[[Statistics Canada]] |date=October 11, 2022 |access-date=October 11, 2022 |url-status=live |archive-date=February 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209134802/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000101}}</ref> ! scope="col" rowspan="2" | Stærð<br />(km<sup>2</sup>) |- ! scope="col" | {{Shy|Höfuð|borg}} ! scope="col" | Stærsta borg |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Alberta}} | AB | [[Edmonton]] | [[Calgary]] | {{dts|1905-09-01}} | {{right|4.262.635}} | {{right|661.848}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Breska-Kólumbía}}<br />{{small|{{nobold|(British Columbia)}}}} | BC | [[Viktoría (Bresku-Kólumbíu)|Viktoría]] | [[Vancouver]] | {{dts|1871-07-20}} | {{right|5.000.879}} | {{right|944.735}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Eyja Játvarðs prins}}<br />{{small|{{nobold|(Prince Edward Island)}}}} | PE | colspan="2" | [[Charlottetown]] | {{dts|1873-07-01}} | {{right|154.331}} | {{right|5.660}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Manitóba}}<br />{{small|{{nobold|(Manitoba)}}}} | MB | colspan="2" | [[Winnipeg]] | {{dts|1870-07-15}} | {{right|1.342.153}} | {{right|647.797}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Nova Scotia}}<br />{{small|{{nobold|(eða ''Nýja-Skotland'')}}}} | NS | colspan="2" | [[Halifax (Nova Scotia)|Halifax]] | {{dts|1867-07-01}} | {{right|969.383}} | {{right|55.284}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Nýfundnaland og Labrador}}<br />{{small|{{nobold|(Newfoundland and Labrador)}}}} | NL | colspan="2" | [[St. John's (Nýfundnalandi og Labrador)|St. John's]] | {{dts|1949-03-31}} | {{right|510.550}} | {{right|405.212}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Nýja-Brúnsvík}}<br />{{small|{{nobold|(New Brunswick)}}}} | NB | [[Fredericton]] | [[Moncton]] | rowspan="3" |{{dts|1867-07-01}} | {{right|775.610}} | {{right|72.908}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Ontaríó}}<br />{{small|{{nobold|(Ontario)}}}} | ON | colspan="2" | [[Torontó]] | {{right|14.223.942}} | {{right|1.076.395}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Québec}}<br />{{small|{{nobold|(Quebec)}}}} | QC | [[Québecborg]] | [[Montréal]] | {{right|8.501.833}} | {{right|1.542.056}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Saskatchewan}} | SK | [[Regina]] | [[Saskatoon]] | {{dts|1905-09-01}} | {{right|1.132.505}} | {{right|651.036}} |- class="sortbottom" ! scope="row" colspan="5" | {{right|Alls}} ! {{right|{{nts|36873821}}}} ! {{right|{{nts|6062931}}}} |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: center;" |+ Sjálfstjórnarsvæði Kanada |- ! scope="col" colspan="2" rowspan="2" | Svæði og<br />skammstöfun ! scope="col" colspan="2" | Borgir ! scope="col" rowspan="2" | Aðild að<br />{{shy|sambands|ríkinu}} ! scope="col" rowspan="2" | Manntal<br />(2021)<ref name=StatCan2021 /> ! scope="col" rowspan="2" | Stærð<br />(km<sup>2</sup>) |- ! scope="col" | {{Shy|Höfuð|borg}} ! scope="col" | Stærsta borg |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Júkon}}<br />{{small|{{nobold|(Yukon)}}}} | YT | colspan="2" | [[Whitehorse]] | {{dts|1898-06-13}} | {{right|40.232}} | {{right|482.443}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Norðvesturhéruðin}}<br />{{small|{{nobold|(Northwest Territories)}}}} | NT | colspan="2" | [[Yellowknife]] | {{dts|1870-07-15}} | {{right|41.070}} | {{right|1.346.106}} |- ! scope="row" style="text-align:left;" | {{fáni|Núnavút}}<br />{{small|{{nobold|(Nunavut)}}}} | NU | colspan="2" | [[Iqaluit]] | {{dts|1999-04-01}} | {{right|36.858}} | {{right|2.093.190}} |- class="sortbottom" ! scope="row" colspan="5" | {{right|Alls}} ! {{right|{{nts|118160}}}} ! {{right|{{nts|3921739}}}} |} ==Efnahagslíf== [[File:Toronto (15085972212).jpg|thumb|right|Fjármálahverfið í Torontó er önnur stærsta fjármálamiðstöð í Norður-Ameríku og í sjöunda sæti á heimsvísu.]] Kanada var [[Listi yfir lönd eftir vergri landsframleiðslu (KMJ)|10. stærsta hagkerfi heims]] árið 2018, með um það bil 1,73 billjónir bandaríkjadala verga landsframleiðslu.<ref name="GDP IMF">{{Cite web |date=April 2, 2019 |title=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=44&pr.y=11&sy=2018&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C668%2C914%2C672%2C612%2C946%2C614%2C137%2C311%2C546%2C213%2C962%2C911%2C674%2C314%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C836%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C624%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C565%2C924%2C283%2C233%2C853%2C632%2C288%2C636%2C293%2C634%2C566%2C238%2C964%2C662%2C182%2C960%2C359%2C423%2C453%2C935%2C968%2C128%2C922%2C611%2C714%2C321%2C862%2C243%2C135%2C248%2C716%2C469%2C456%2C253%2C722%2C642%2C942%2C643%2C718%2C939%2C724%2C734%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C726%2C646%2C199%2C648%2C733%2C915%2C184%2C134%2C524%2C652%2C361%2C174%2C362%2C328%2C364%2C258%2C732%2C656%2C366%2C654%2C144%2C336%2C146%2C263%2C463%2C268%2C528%2C532%2C923%2C944%2C738%2C176%2C578%2C534%2C537%2C536%2C742%2C429%2C866%2C433%2C369%2C178%2C744%2C436%2C186%2C136%2C925%2C343%2C869%2C158%2C746%2C439%2C926%2C916%2C466%2C664%2C112%2C826%2C111%2C542%2C298%2C967%2C927%2C443%2C846%2C917%2C299%2C544%2C582%2C941%2C474%2C446%2C754%2C666%2C698&s=NGDPD&grp=0&a=#cs120 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> Kanada er eitt af [[spillingarvísitalan|minnst spilltu löndum heims]],<ref name="RotbergCarment2018">{{Cite book |last1=Rotberg |first1=Robert I. |url=https://books.google.com/books?id=ujOoDwAAQBAJ&pg=PT12 |title=Canada's Corruption at Home and Abroad |last2=Carment |first2=David |publisher=Taylor & Francis |year=2018 |isbn=978-1-351-57924-7 |page=12}}</ref> og er ein af helstu verslunarþjóðum heims, með mjög [[alþjóðavæðing|alþjóðavætt]] hagkerfi.<ref>{{Cite web |date=17. apríl 2008 |title=Latest release |url=http://www.wto.org/english/news_e/pres08_e/pr520_e.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605043028/http://www.wto.org/english/news_e/pres08_e/pr520_e.htm |archive-date=5. júní 2011 |publisher=World Trade Organization |access-date=23. maí 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Index of Globalization 2010 |url=http://globalization.kof.ethz.ch/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531222435/http://globalization.kof.ethz.ch/ |archive-date=31. maí 2012 |access-date=22. maí 2012 |publisher=KOF}}</ref> Hagkerfi Kanada er [[blandað hagkerfi]] sem situr hærra á lista yfir lönd eftir [[vísitala efnahagsfrelsis|vísitölu efnahagsfrelsis]] en bæði Bandaríkin og öll Evrópuríkin,<ref>{{Cite web |year=2013 |title=Index of Economic Freedom |url=http://www.heritage.org/Index/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130629215405/http://www.heritage.org/index/ |archive-date=29. júní 2013 |access-date=27. júní 2013 |publisher=[[The Heritage Foundation]] and [[The Wall Street Journal]]}}</ref> og tekjujöfnuður er tiltölulega mikill.<ref>{{Cite web |last=Kay |first=Jonathan |date=13. desember 2012 |title=Jonathan Kay: The Key to Canada's Economic Advantage Over the United States? Less Income Inequality |url=http://news.nationalpost.com/full-comment/jonathan-kay-the-key-to-canadas-economic-advantage-over-the-united-states-less-income-inequality |url-status=dead |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515131854/http%3A//news.nationalpost.com/full%2Dcomment/jonathan%2Dkay%2Dthe%2Dkey%2Dto%2Dcanadas%2Deconomic%2Dadvantage%2Dover%2Dthe%2Dunited%2Dstates%2Dless%2Dincome%2Dinequality |archive-date=2016-05-15 |website=[[National Post]] |access-date=2021-06-21 }}</ref> Meðalráðstöfunartekjur í Kanada eru töluvert hærri en meðaltal OECD-ríkja.<ref name="OECDBLI">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=GEIoDwAAQBAJ&pg=PP3 |title=Better Policies Policies for Stronger and More Inclusive Growth in Canada |date=16. júní 2017 |publisher=OECD |isbn=978-92-64-27794-6 |pages=3–}}</ref> [[Kauphöllin í Torontó]] er níunda stærsta kauphöll heims, með yfir 1.500 fyrirtæki á skrá og samanlagða fjárfestingu upp á meira en 2 billjón bandaríkjadali.<ref>{{Cite web |title=Monthly Reports |url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics |publisher=World Federation of Exchanges}}. Nóvember 2018.</ref> Árið 2018 var heildarvelta kanadíska hagkerfisins með vörur og þjónustu 1,5 billjón kanadadalir.<ref name=econ/> Útflutningur var yfir 585 billjón kanadadalir, og innflutningur yfir 607 billjón dalir, þar af 391 frá Bandaríkjunum.<ref name="econ">{{Cite journal |year=2019 |title=Canada's State of Trade 2019 |url=https://www.international.gc.ca/gac-amc/publications/economist-economiste/state_of_trade-commerce_international-2019.aspx?lang=eng |journal=Canada's State of Trade |edition=20th |publisher=Global Affairs Canada |issn=2562-8313}}[https://www.international.gc.ca/gac-amc/assets/pdfs/publications/State-of-Trade-2019_eng.pdf PDF version]</ref> Árið 2018 var viðskiptahalli Kanada um 25 billjónir.<ref name=econ/> Vöxtur í námavinnslu, iðnframleiðslu og þjónustu frá upphafi 20. aldar hefur breytt hagkerfi Kanada úr dreifbýlu landbúnaðarhagkerfi, í nútímalegt iðnvætt hagkerfi.<ref name="HarrisMatthews1987l">{{Cite book |last1=Harris |first1=R. Cole |url=https://books.google.com/books?id=pD7vTXLqkugC&pg=PA2 |title=Historical Atlas of Canada: Addressing the Twentieth Century, 1891–1961 |last2=Matthews |first2=Geoffrey J. |publisher=University of Toronto Press |year=1987 |isbn=978-0-8020-3448-9 |page=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180320150918/https://books.google.com/books?id=pD7vTXLqkugC&pg=PA2 |archive-date=20. mars 2018 |url-status=live}}</ref> Líkt og í öðrum [[þróað ríki|þróuðum ríkjum]] er [[þjónusta|þjónustugeirinn]] ríkjandi, með 2/3 hluta vinnuaflsins,<ref>{{Cite web |date=8. janúar 2009 |title=Employment by Industry |url=http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/econ40-eng.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524063742/http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/econ40-eng.htm |archive-date=24. maí 2011 |publisher=Statistics Canada |access-date=23. maí 2011}}</ref> en [[frumframleiðsla|frumframleiðslugeirinn]] er líka mjög mikilvægur, einkum [[skógarhögg]] og [[olíuvinnsla]].<ref name="SueyoshiGoto2018">{{Cite book |last1=Sueyoshi |first1=Toshiyuki |url=https://books.google.com/books?id=s0RKDwAAQBAJ&pg=PA496 |title=Environmental Assessment on Energy and Sustainability by Data Envelopment Analysis |last2=Goto |first2=Mika |publisher=Wiley |year=2018 |isbn=978-1-118-97933-4 |page=496}}</ref> Kanada er tæknilega þróað og iðnvætt ríki, sem er sjálfbjarga í orkumálum, vegna síns mikla náttúrulega forða af [[jarðefnaeldsneyti]], ásamt [[kjarnorka|kjarnorku-]] og [[vatnsorka|vatnsorkuframleiðslu]]. Nýting [[náttúrulegar auðlindir|náttúruauðlinda]] og viðskipti, þá sérstaklega við [[Bandaríkin]], hafa lengi skipt höfuðmáli fyrir efnahag landsins. Þrátt fyrir að fjölbreytni hafi almennt séð aukist í kanadísku efnahagslífi, eru enn mörg héruð, sem reiða sig á vinnslu og sölu afurða úr náttúruauðlindum. Samþætting hagkerfis Kanada við hagkerfi Bandaríkjanna hefur aukist mikið frá lokum [[Síðari heimsstyrjöld|Síðari heimsstyrjaldar]].<ref>{{Cite book |last1=Mosler |first1=David |url=https://books.google.com/books?id=l00i5PKYDwcC&pg=PA38 |title=The American Challenge: The World Resists US Liberalism |last2=Catley |first2=Bob |publisher=[[Ashgate Publishing]] |year=2013 |isbn=978-1-4094-9852-0 |page=38}}</ref> Árið 1965 gerðu löndin með sér fríverslunarsamning um bílaparta, [[Automotive Products Trade Agreement]].<ref name="KerrPerdikis2014">{{Cite book |last1=Kerr |first1=William |url=https://books.google.com/books?id=FEsjBAAAQBAJ&pg=PA96 |title=The Economics of International Commerce |last2=Perdikis |first2=Nicholas |publisher=[[Edward Elgar Publishing]] |year=2014 |isbn=978-1-78347-668-8 |page=96}}</ref> Á 8. áratugnum setti ríkisstjórn [[Pierre Trudeau]] upp [[National Energy Program]] (NEP) og [[Foreign Investment Review Agency]] (FIRA) til að bregðast við áhyggjum yfir sjálfbærni í orkumálum og erlendri fjárfestingu í iðnaði.<ref>{{Cite book |last1=Morck |first1=Randall |title=Governance, Multinationals, and Growth |last2=Tian |first2=Gloria |last3=Yeung |first3=Bernard |publisher=Edward Elgar Publishing |year=2005 |isbn=978-1-84376-909-5 |editor-last=Eden |editor-first=Lorraine |page=50 |chapter=Who owns whom? Economic nationalism and family controlled pyramidal groups in Canada |editor-last2=Dobson |editor-first2=Wendy |chapter-url=https://books.google.com/books?id=q4gt2xhqpSIC&pg=PA50}}</ref> Á 9. áratugnum lagði íhaldsstjórn [[Brian Mulroney]] NEP niður og breytti nafni FIRA í [[Invest in Canada|Investment Canada]] til að hvetja til erlendrar fjárfestingar.<ref>{{Cite journal |last=Hale |first=Geoffrey |date=Október 2008 |title=The Dog That Hasn't Barked: The Political Economy of Contemporary Debates on Canadian Foreign Investment Policies |journal=[[Canadian Journal of Political Science]] |volume=41 |issue=3 |pages=719–747 |doi=10.1017/S0008423908080785 |jstor=25166298|s2cid=154319169 }}</ref> [[Fríverslunarsamningur Kanada og Bandaríkjanna]] frá 1988 afnam tolla milli landanna og 1994 var samningurinn látinn ná einnig yfir Mexíkó þegar [[Fríverslunarsamningur Norður-Ameríku]] var gerður.<ref name="Nzongola-NtalajaKrieger2001">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=2wd30pXJxpYC&pg=PA569 |title=The Oxford Companion to Politics of the World |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=978-0-19-511739-4 |editor-last=Krieger |editor-first=Joel |edition=2nd |page=569}}</ref> [[Samvinnubanki|Samvinnubankakerfið]] er sterkt í Kanada sem er með hæsta hlutfall meðlima í [[lánafélag|lánafélögum]] í heimi.<ref name="KobrakMartin2018">{{Cite book |last1=Kobrak |first1=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=yw9aDwAAQBAJ&pg=PA220 |title=From Wall Street to Bay Street: The Origins and Evolution of American and Canadian Finance |last2=Martin |first2=Joe |publisher=University of Toronto Press |year=2018 |isbn=978-1-4426-1625-7 |page=220}}</ref> Kanada flytur út meira af orku en landið flytur inn.<ref name="SueyoshiGoto2018" /><ref name="energy">{{Cite book |last=Brown |first=Charles E |title=World Energy Resources |url=https://archive.org/details/worldenergyresou0000brow |publisher=Springer |year=2002 |isbn=978-3-540-42634-9 |pages=[https://archive.org/details/worldenergyresou0000brow/page/323 323], 378–389}}</ref> Atlantshafsmegin eru gaslindir undan strönd landsins og í Alberta eru stórar olíu- og gaslindir. [[Athabasca-olíusandarnir]] eiga líka þátt í því að olíubirgðir Kanada eru metnar vera 13% af heildarolíuforða heimsins, í þriðja sæti á eftir [[Venesúela]] og [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]].<ref name="Lopez-Vallejo2016">{{Cite book |last=Lopez-Vallejo |first=Marcela |url=https://books.google.com/books?id=fgDtCwAAQBAJ&pg=PA82 |title=Reconfiguring Global Climate Governance in North America: A Transregional Approach |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-317-07042-9 |page=82}}</ref> Auk þess er Kanada einn af stærstu framleiðendum landbúnaðarvara í heiminum; Slétturnar í Kanada eru með stærstu ræktarlöndum [[korn]]s og [[repja|repju]] í heiminum.<ref>{{Cite web |year=2017 |title=Trade Ranking Report: Agriculture |url=https://www.fcc-fac.ca/fcc/knowledge/ag-economist/trade-ranking-report-agriculture-e.pdf |publisher=FCC |access-date=2021-06-21 |archive-date=2019-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003070556/https://www.fcc-fac.ca/fcc/knowledge/ag-economist/trade-ranking-report-agriculture-e.pdf |url-status=dead }}</ref> Samkvæmt [[Auðlindastofnun Kanada]] er landið leiðandi í útflutningi á [[sink]]i, [[úran]]i, [[gull]]i, [[nikkel]], [[platínumálmar|platínumálmum]], [[ál]]i, [[stál]]i, [[járngrýti]], [[kol]]um, [[blý]]i, [[kopar]], [[mólýbden]]i, [[kóbalt]]i og [[kadmín]]i.<ref name="Haldar2016">{{Cite book |last=Haldar |first=Swapan Kumar |url=https://books.google.com/books?id=3CDfCQAAQBAJ&pg=PA108 |title=Platinum-Nickel-Chromium Deposits: Geology, Exploration and Reserve Base |publisher=Elsevier Science |year=2016 |isbn=978-0-12-802086-9 |page=108}}</ref> Margir bæir í norðurhluta Kanada reiða sig á námavinnslu eða timburvinnslu fremur en landbúnað. Miðstöð iðnaðarframleiðslu í Kanada er í kringum Ontaríó og Québec þar sem [[bílaiðnaður]] og [[flugvélaiðnaður]] eru sérstaklega mikilvægar greinar.<ref>{{Cite web |date=22. janúar 2015 |title=Mapping Canada's Top Manufacturing Industries |url=https://www.ibisworld.com/media/2015/01/22/mapping-canadas-top-manufacturing-industries/ |website=Industry Insider}}</ref> ==Íbúar== Í manntali 2023 voru Kanadabúar 40 milljónir. Milli 1990 og 2008 fjölgaði Kanadabúum um 5,6 milljónir, eða 20,4%,<ref>{{Cite web |year=2011 |title=Energy Efficiency Trends in Canada, 1990 to 2008 |url=http://oee.nrcan.gc.ca/publications/statistics/trends10/chapter3.cfm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222162432/http://oee.nrcan.gc.ca/publications/statistics/trends10/chapter3.cfm |archive-date=22. desember 2015 |access-date=13. desember 2015 |publisher=Natural Resources Canada}}</ref> og helsta ástæða fjölgunarinnar var aðflutningur.<ref>{{Cite book |last1=Edmonston |first1=Barry |url=https://books.google.com/books?id=VVYOgvFPvBEC&pg=PA181 |title=The Changing Canadian Population |last2=Fong |first2=Eric |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2011 |isbn=978-0-7735-3793-4 |page=181}}</ref> Aðflutningur fólks til Kanada er með því mesta sem gerist í heiminum, miðað við höfðatölu,<ref>{{Cite book |last=Zimmerman |first=Karla |url=https://books.google.com/books?id=kv4nlSWLT8UC&pg=PA51 |title=Canada |publisher=[[Lonely Planet]] |year=2008 |isbn=978-1-74104-571-0 |edition=10th |page=51}}</ref> aðallega vegna efnahagsstefnu landsins og vegna sameiningar fjölskyldna.<ref name="HollifieldMartin2014" /><ref name="BeaujotKerr2007j">{{Cite book |last1=Beaujot |first1=Roderic P. |url=https://books.google.com/books?id=CofPBh5BRhwC&pg=PA178 |title=The Changing Face of Canada: Essential Readings in Population |last2=Kerr |first2=Donald W. |publisher=Canadian Scholars' Press |year=2007 |isbn=978-1-55130-322-2 |page=178}}</ref> Bæði almenningur í Kanada og helstu stjórnmálaflokkar landsins styðja þessa aðflutninga.<ref name="HollifieldMartin2014">{{Cite book |last1=Hollifield |first1=James |url=https://books.google.com/books?id=Ys9jBAAAQBAJ&pg=PA11 |title=Controlling Immigration: A Global Perspective |last2=Martin |first2=Philip |last3=Orrenius |first3=Pia |publisher=[[Stanford University Press]] |year=2014 |isbn=978-0-8047-8627-0 |edition=3rd |page=11}}</ref><ref name="FreemanHansen2013">{{Cite book |last1=Freeman |first1=Gary P. |url=https://books.google.com/books?id=A0s03B_RjhIC&pg=PA8 |title=Immigration and Public Opinion in Liberal Democracies |last2=Hansen |first2=Randall |last3=Leal |first3=David L. |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-1-136-21161-4 |page=8}}</ref> Árið 2019 fluttust 341.180 innflytjendur til Kanada, aðallega frá Asíu.<ref>{{Cite web |last=Anderson |first=Stuart |date=18. febrúar 2020 |title=Immigrants Flock To Canada, While U.S. Declines |url=https://www.forbes.com/sites/stuartanderson/2020/02/18/immigrants-flock-to-canada-while-us-declines/ |website=Forbes |access-date=16. apríl 2020}}</ref> Helstu upprunalönd innflytjenda til Kanada eru Indland, Filippseyjar og Kína.<ref>{{Cite news |date=6. júní 2019 |title=Is Canada asking countries for a million immigrants? |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-48466771}}</ref> Nýir innflytjendur hafa aðallega sest að á helstu þéttbýlissvæðum landsins, eins og Torontó, Montréal og Vancouver.<ref>{{Cite book |last=Grubel |first=Herbert G. |url=https://books.google.com/books?id=48LOyfxYihoC&pg=PA5 |title=The Effects of Mass Immigration on Canadian Living Standards and Society |publisher=Fraser Institute |year=2009 |isbn=978-0-88975-246-7 |page=5}}</ref> Kanada tekur líka við nokkrum fjölda [[flóttafólk]]s, eða um tíunda hluta allra flóttamanna sem fá hæli í heiminum á hverju ári. Kanada tók við yfir 28.000 flóttamönnum árið 2018.<ref>{{Cite web |title=2019 Annual Report to Parliament on Immigration |url=https://www.canada.ca/content/dam/ircc/migration/ircc/english/pdf/pub/annual-report-2019.pdf&ved=2ahUKEwjTzbT91dvtAhVFElkFHTpADOQ4ChAWMAJ6BAgGEAE&usg=AOvVaw2778i4CZyopbIr4md00X0- |access-date=19. desember 2020 |publisher=Minister of Immigration, Refugees and Citizenship. }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |last=Jason |first=Markusoff |date=23. janúar 2019 |title=Canada now brings in more refugees than the U.S. |url=https://www.macleans.ca/news/canada/refugee-resettlement-canada/ |website=Maclean's}}</ref> Þéttleiki byggðar er með því minnsta sem gerist í heiminum, eða aðeins 3,7 á ferkílómetra.<ref>{{Cite web |title=Population and dwelling counts, for Canada, provinces and territories, 2011 and 2006 censuses |url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table-Tableau.cfm?LANG=Eng&T=101&SR=1&S=10&O=A |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006234239/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table-Tableau.cfm?LANG=Eng&T=101&SR=1&S=10&O=A |archive-date=6. október 2014 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Kanada nær frá 83. til 41. breiddargráðu norður, en um 95% íbúa landsins búa sunnan við 55. breiddargráðu.<ref name="OECD2014" /> Um 4/5 íbúa búa innan við 150 km frá landamærunum við Bandaríkin.<ref>{{Cite book |last=Custred |first=Glynn |url=https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse/page/96 |title=Immigration policy and the terrorist threat in Canada and the United States |publisher=Fraser Institute |year=2008 |isbn=978-0-88975-235-1 |editor-last=Moens |editor-first=Alexander |page=[https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse/page/96 96] |chapter=Security Threats on America's Borders |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HmiqBgnkAXYC&pg=PA96 }}</ref> Þéttbýlasti hluti landsins, með um helming íbúa, er [[Québec-Windsor-ræman]] í suðurhluta Québec og Ontaríó við Vötnin miklu og Lawrence-fljót.<ref name="McMurryShepherd2004">{{Cite book |last1=McMurry |first1=Peter H. |url=https://books.google.com/books?id=1giH-mvhhw8C&pg=PA391 |title=Particulate Matter Science for Policy Makers: A NARSTO Assessment |last2=Shepherd |first2=Marjorie F. |last3=Vickery |first3=James S. |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |isbn=978-0-521-84287-7 |page=391}}</ref><ref name="OECD2014">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=_mjWAgAAQBAJ&pg=PA142 |title=OECD Environmental Performance Reviews OECD Environmental Performance Reviews: Canada 2004 |publisher=OECD |year=2014 |isbn=978-92-64-10778-6 |pages=142–}}</ref> Önnur 30% búa í [[Lower Mainland]] í Bresku Kólumbíu og á [[Calgary-Edmonton-ræman|Calgary-Edmonton-ræmunni]] í Alberta.<ref>{{Cite web |year=2001 |title=Urban-rural population as a proportion of total population, Canada, provinces, territories and health regions |url=https://www.statcan.gc.ca/pub/82-221-x/00503/t/th/4062283-eng.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110610194606/https://www.statcan.gc.ca/pub/82-221-x/00503/t/th/4062283-eng.htm |archive-date=10. júní 2011 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Meirihluti Kanadabúa, eða 67%, búa á heimili með fjölskyldu, 28,2% búa einir og 4,1% búa með óskyldum.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm|title=The Daily — Families, households and marital status: Key results from the 2016 Census|publisher=Statistics Canada|date=2. ágúst 2017}}</ref> 6,3% búa með eldri kynslóð og 34,7% ungs fólks á aldrinum 20 til 34 ára býr hjá foreldrum.<ref name="auto"/> 69% búa í eigin húsnæði, og 58% af þeim er með húsnæðislán.<ref>{{Cite web|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/130911/dq130911b-eng.htm|title=The Daily — 2011 National Household Survey: Homeownership and shelter costs in Canada|first=Statistics Canada|last=Government of Canada|date=11. september 2013|website=www150.statcan.gc.ca}}</ref> ===Uppruni=== Samkvæmt manntalinu frá 2016 telur um 32% íbúa sig vera kanadíska að uppruna. Þar á eftir kemur enskur uppruni (18,2%), skoskur (13,9%), franskur (13,6%), írskur (13,4%), þýskur (9,6%), kínverskur (5,1%), ítalskur (4,6%), frá frumþjóðunum (4,4%), indverskur (4%), og úkraínskur (3,9%).<ref name="ethnicity">{{Cite web |date=25. október 2017 |title=Immigration and Ethnocultural Diversity Highlight Tables |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/hlt-fst/imm/Table.cfm?Lang=E&T=31&Geo=01&SO=4D |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027195802/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/hlt-fst/imm/Table.cfm?Lang=E&T=31&Geo=01&SO=4D |archive-date=27. október 2017 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Í Kanada búa um 600 opinberlega viðurkenndar [[frumþjóðir Ameríku|frumþjóðir]], sem telja um 1,5 milljónir.<ref>{{Cite web |date=12. júní 2008 |title=Aboriginal Identity (8), Sex (3) and Age Groups (12) for the Population of Canada, Provinces, Territories, Census Metropolitan Areas and Census Agglomerations, 2006 Census&nbsp;– 20% Sample Data |url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=89122&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=73&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018234534/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=89122&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=73&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |archive-date=18. október 2011 |website=2006 Census: Topic-based tabulations |publisher=Statistics Canada |access-date=18. september 2009}}</ref> Um 22,3% íbúa tilheyra svokölluðum [[sýnilegur minnihlutahópur|sýnilegum minnihlutahópi]] sem tekur ekki til frumbyggja en nær yfir Kanadabúa af suðurasískum eða kínverskum uppruna, og þeldökkra Kanadabúa.<ref name="Census Profile, 2016 Census">{{Cite web |date=8. febrúar 2017 |title=Census Profile, 2016 Census |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015095154/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |archive-date=15. október 2017 |publisher=Statistics Canada |access-date=16. febrúar 2018}}</ref> Milli 2011 og 2018 fjölgaði í þessum hópi um 18,1%.<ref name="Census Profile, 2016 Census" /> Árið 1960 tilheyrðu innan við 2% íbúa Kanada sýnilegum minnihlutahópum.<ref>{{Cite web |last=Pendakur |first=Krishna |title=Visible Minorities and Aboriginal Peoples in Vancouver's Labour Market |url=http://www.rhdcc-hrsdc.gc.ca/eng/labour/equality/racism/racism_free_init/pendakur.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516021011/http://www.rhdcc-hrsdc.gc.ca/eng/labour/equality/racism/racism_free_init/pendakur.shtml |archive-date=16. maí 2011 |access-date=30. júní 2014 |publisher=Simon Fraser University}}</ref> ===Tungumál=== Mikill fjöldi tungumála er talaður af Kanadabúum en [[enska]] og [[franska]] eru móðurmál annars vegar 56% og hins vegar 21% íbúa landsins.<ref name="Highlightsb">{{Cite web |date=8. febrúar 2017 |title=Population by mother tongue and age groups (total), 2016 counts, for Canada, provinces and territories |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015095154/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |archive-date=15. október 2017 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Í austurfylkjunum [[Québec]] og [[Nýja-Brúnsvík|Nýju-Brúnsvík]], [[Ontaríó|austurhluta Ontaríó]] og í ákveðnum samfélögum [[Atlantshaf]]smegin og í vestri er mestmegnis töluð [[franska]]. [[Enska]] er töluð alls staðar annars staðar nema í ýmsum smærri samfélögum og meðal frumbyggja. Í manntali árið 2016 nefndu 7,3 milljónir Kanadabúa annað móðurmál en opinberu málin tvö. Meðal þeirra helstu eru [[mandarín]], [[púnjabíska]], [[spænska]], [[tagalog]], [[arabíska]], [[þýska]] og [[ítalska]]. Kanada er formlega tvítyngt ríki og franska og enska eru jafngild gagnvart stjórnkerfi og dómstólum alríkisins. Opinber [[minnihlutamál]] hafa eigin skóla í öllum fylkjum og sjálfstjórnarsvæðum.<ref>{{Cite web |date=16. júní 2009 |title=Official Languages and You |url=http://www.ocol-clo.gc.ca/html/faq1_e.php |publisher=Office of the Commissioner of Official Languages |access-date=10. september 2009 |archive-date=2009-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091027121057/http://www.ocol-clo.gc.ca/html/faq1_e.php |url-status=dead }}</ref> Með [[Lög 101 (Kanada)|Lögum 101]] árið 1977 var franska gerð að opinberu máli í [[Québec]].<ref>{{Cite journal |last1=Bourhis |first1=Richard Y |last2=Montaruli |first2=Elisa |last3=Amiot |first3=Catherine E |date=2007 |title=Language planning and French-English bilingual communication: Montreal field studies from 1977 to 1997 |journal=[[International Journal of the Sociology of Language]] |volume=2007 |issue=185 |pages=187–224 |doi=10.1515/IJSL.2007.031 |s2cid=144320961}}</ref> Yfir 75% frönskumælandi Kanadabúa búa í Québec, en stórir hópar frönskumælandi íbúa eru líka búsettir í Nýju-Brúnsvík, Alberta og Manitóba. Stærsti hópur frönskumælandi íbúa utan Québec er í Ontaríó. Þar hefur franskan sérstaka stöðu en ekki sem opinbert mál. Nýja-Brúnsvík er eina fylkið, fyrir utan Québec, þar sem franska hefur opinbera stöðu en þar eru frönskumælandi um þriðjungur íbúa. Frönskumælandi íbúa sem rekja uppruna sinn til frönsku nýlendunnar Akadíu er líka að finna í Nova Scotia, Cape Breton-eyju og Eyju Játvarðs prins. Í öðrum fylkjum hefur franska ekki opinbera stöðu en er víða notuð sem kennslumál í skólum, við dómstóla og aðrar opinberar stofnanir, samhliða ensku. Í Manitóba, Ontaríó og Québec er franska leyfð í umræðum á þingi og lög eru gefin út á báðum málum. Meðal frumbyggja Kanada eru töluð mál sem skiptast í 11 málaættir og telja yfir 65 tungumál og mállýskur. Mörg frumbyggjamál hafa opinbera stöðu í Norðvesturhéruðunum. [[Inúktitút]] er móðurmál meirihluta íbúa í Núnavút og er þar eitt af þremur opinberum málum.<ref>{{Cite book |last=Russell |first=Peter H |title=Unfinished constitutional business?: rethinking indigenous self-determination |publisher=[[Aboriginal Studies Press]] |year=2005 |isbn=978-0-85575-466-2 |editor-last=Hocking |editor-first=Barbara |page=180 |chapter=Indigenous Self-Determination: Is Canada as Good as it Gets? |chapter-url=https://books.google.com/books?id=mxreMX_cf4EC&pg=PA180}}</ref> Mörg [[táknmál]] eru töluð í Kanada. [[Amerískt táknmál]] er víða talað og notað sem kennslumál í grunn- og framhaldsskólum. [[Québec-táknmál]] er aðallega talað í Québec.<ref name="BaileyDolby2002">{{Cite book |last1=Bailey |first1=Carole Sue |url=https://books.google.com/books?id=_D_ZRFm_4EsC&pg=PR11 |title=The Canadian Dictionary of ASL Canadian Cultural Society of the Dead |last2=Dolby |first2=Kathy |last3=Campbell |first3=Hilda Marian |publisher=University of Alberta |year=2002 |isbn=978-0-88864-300-1 |page=11}}</ref> ==Menning== [[File:Statue outside Union Station.jpg|thumb|upright|''Minnismerki um [[fjölmenning]]u'' eftir Francesco Pirelli í [[Torontó]].]] Menning Kanada er undir áhrifum frá fjölbreyttum uppruna íbúa, og stefnumál sem snúast um að viðhalda „[[réttlátt þjóðfélag|réttlátu þjóðfélagi]]“ eru varin sérstaklega í stjórnarskrá landsins.<ref name="LaSelva1996k">{{Cite book |last=LaSelva |first=Samuel Victor |url=https://books.google.com/books?id=rcqMl9MK_x0C&pg=PA86 |title=The Moral Foundations of Canadian Federalism: Paradoxes, Achievements, and Tragedies of Nationhood |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1996 |isbn=978-0-7735-1422-5 |page=86}}</ref><ref>{{Cite book |last=Dyck |first=Rand |url=https://books.google.com/books?id=BUOoN8e5Ps0C&pg=PA88 |title=Canadian Politics |publisher=[[Cengage Learning]] |year=2011 |isbn=978-0-17-650343-7 |page=88}}</ref><ref name="Newman2012">{{Cite book |last=Newman |first=Stephen L. |url=https://books.google.com/books?id=ELWjuzADl7UC&pg=PA203 |title=Constitutional Politics in Canada and the United States |date=2012 |publisher=[[SUNY Press]] |isbn=978-0-7914-8584-2 |page=203}}</ref> Kanada hefur lagt áherslu á jafnrétti og þátttöku allra íbúa landsins.<ref name="GuoWong2015">{{Cite book |last1=Guo |first1=Shibao |url=https://books.google.com/books?id=HW8iCwAAQBAJ&pg=PA317 |title=Revisiting Multiculturalism in Canada: Theories, Policies and Debates |last2=Wong |first2=Lloyd |publisher=University of Calgary |year=2015 |isbn=978-94-6300-208-0 |page=317}}</ref> [[Fjölmenning]] er opinber stefna ríkisins og er oft talin með helstu afrekum Kanadabúa<ref name="Sikka2014v">{{Cite book |last=Sikka |first=Sonia |url=https://books.google.com/books?id=e4NLBAAAQBAJ&pg=PA237 |title=Multiculturalism and Religious Identity: Canada and India |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2014 |isbn=978-0-7735-9220-9 |page=237}}</ref> og lykileinkenni á sjálfsmynd þeirra.<ref name="JohnsonJoseph-Salisbury2018">{{Cite book |last1=Johnson |first1=Azeezat |url=https://books.google.com/books?id=Ib2rDwAAQBAJ&pg=PT148 |title=The Fire Now: Anti-Racist Scholarship in Times of Explicit Racial Violence |last2=Joseph-Salisbury |first2=Remi |last3=Kamunge |first3=Beth |date=2018 |publisher=Zed Books |isbn=978-1-78699-382-3 |page=148}}</ref><ref name="Caplow2001a">{{Cite book |last=Caplow |first=Theodore |url=https://books.google.com/books?id=JRunB0w4G-EC&pg=PA146 |title=Leviathan Transformed: Seven National States in the New Century |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2001 |isbn=978-0-7735-2304-3 |page=146}}</ref> Í Québec er sterk [[frönsk kanadísk menning]] sem hefur sérstöðu gagnvart ensku kanadísku meginstraumsmenningunni.<ref>{{Cite book |last1=Franklin |first1=Daniel P |url=https://books.google.com/books?id=NtvKidOH9pgC&pg=PA61 |title=Political Culture and Constitutionalism: A Comparative Approach |last2=Baun |first2=Michael J |publisher=Sharpe |year=1995 |isbn=978-1-56324-416-2 |page=61}}</ref> Menning Kanada er að minnsta kosti fræðilega séð mósaík ólíkra menningarstrauma staðbundinna upprunahópa.<ref>{{Cite journal |last1=Garcea |first1=Joseph |last2=Kirova |first2=Anna |last3=Wong |first3=Lloyd |date=January 2009 |title=Multiculturalism Discourses in Canada |journal=Canadian Ethnic Studies |volume=40 |issue=1 |pages=1–10 |doi=10.1353/ces.0.0069 |s2cid=144187704}}</ref> Sú nálgun Kanada að leggja áherslu á fjölmenningu, sem byggist á [[innflytjandi|aðflutningi]] útvalinna hópa, [[aðlögun]] og stöðvun öfgasinnaðrar þjóðernisstefnu, nýtur mikils almenns stuðnings.<ref name="Ambrosea">{{Cite journal |last1=Ambrosea |first1=Emma |last2=Muddea |first2=Cas |year=2015 |title=Canadian Multiculturalism and the Absence of the Far Right – Nationalism and Ethnic Politics |journal=Nationalism and Ethnic Politics |volume=21 |issue=2 |pages=213–236 |doi=10.1080/13537113.2015.1032033 |s2cid=145773856}}</ref> Opinber stefnumál eins og niðurgreitt heilbrigðiskerfi, hærri skattlagning til að dreifa auðlegðinni betur, niðurfelling [[dauðarefsing]]a, átak til að útrýma [[fátækt]], ströng [[vopnalög]], frjálslynd stefna í [[kvenfrelsi]]smálum og réttindum [[hinsegin]] fólks, lögleiðing [[dánaraðstoð]]ar og [[kannabis]]s, eru afleiðing þeirra pólitísku og menningarlegu gilda sem einkenna Kanada.<ref name="HollifieldMartin2014b">{{Cite book |last1=Hollifield |first1=James |url=https://books.google.com/books?id=oec_BAAAQBAJ&pg=PA103 |title=Controlling Immigration: A Global Perspective |last2=Martin |first2=Philip L. |last3=Orrenius |first3=Pia |publisher=Stanford University Press |year=2014 |isbn=978-0-8047-8735-2 |edition=3rd |page=103}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Bricker |first1=Darrell |title=What Canadians Think About Almost Everything |url=https://archive.org/details/whatcanadiansthi0000bric |last2=Wright |first2=John |publisher=Doubleday Canada |year=2005 |isbn=978-0-385-65985-7 |pages=[https://archive.org/details/whatcanadiansthi0000bric/page/8 8]–28}}</ref><ref>{{cite web |date=October 2016 |title=Exploring Canadian values |url=http://www.nanosresearch.com/sites/default/files/POLNAT-S15-T705.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405113447/http://nanosresearch.com/sites/default/files/POLNAT-S15-T705.pdf |archive-date=April 5, 2017 |access-date=February 1, 2017 |publisher=Nanos Research}}</ref> Kanadabúar styðja líka almennt utanríkisstefnu landsins, hlutverk þess í friðargæslu, [[þjóðgarðar Kanada|þjóðgarðakerfið]] og „Réttindaskrá Kanada“.<ref name="polls">{{cite web |year=2011 |title=A literature review of Public Opinion Research on Canadian attitudes towards multiculturalism and immigration, 2006–2009 |url=http://www.cic.gc.ca/english/resources/research/por-multi-imm/sec02-1.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133226/http://www.cic.gc.ca/english/resources/research/por-multi-imm/sec02-1.asp |archive-date=December 22, 2015 |access-date=December 18, 2015 |publisher=Government of Canada}}</ref><ref>{{cite web |year=2010 |title=Focus Canada (Final Report) |url=http://www.queensu.ca/cora/_files/fc2010report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204231952/http://www.queensu.ca/cora/_files/fc2010report.pdf |archive-date=February 4, 2016 |access-date=December 12, 2015 |publisher=Queen's University |page=4 (PDF page 8) |department=The Environics Institute}}</ref> Sögulega hefur Kanada verið undir miklum áhrifum frá [[bresk menning|breskri]] og [[frönsk menning|franskri]] menningu, auk [[frumbyggjamenning]]ar. [[Frumbyggjar Kanada]] hafa enn mikil áhrif á sjálfsmynd íbúa landsins með [[tungumál]]um sínum, myndlist og tónlist.<ref>{{Cite book |last=Magocsi |first=Paul R |url=https://books.google.com/books?id=GkAuYRVjlE8C&pg=PA3 |title=Aboriginal Peoples of Canada: a short introduction |publisher=University of Toronto Press |year=2002 |isbn=978-0-8020-3630-8 |pages=3–6}}</ref> Frá 20. öld hafa bæst við Kanadabúar af afrískum, karabískum og asískum uppruna.<ref name="TetteyPuplampu2005">{{Cite book |last1=Tettey |first1=Wisdom |url=https://books.google.com/books?id=QpoxptJZ73sC&pg=PA100 |title=The African Diaspora in Canada: Negotiating Identity & Belonging |last2=Puplampu |first2=Korbla P. |publisher=University of Calgary |year=2005 |isbn=978-1-55238-175-5 |page=100}}</ref> [[Kanadískur húmor]] er hluti af sjálfsmynd íbúa og birtist í [[kanadísk alþýðumenning|kanadískri alþýðumenningu]], bókmenntum, tónlist, myndlist og fjölmiðlum. Helstu einkenni hans eru háðsádeila og skopstælingar.<ref name="Nieguth2015">{{Cite book |last=Nieguth |first=Tim |url=https://books.google.com/books?id=wMjMCQAAQBAJ&pg=PA188 |title=The Politics of Popular Culture: Negotiating Power, Identity, and Place |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2015 |isbn=978-0-7735-9685-6 |page=188}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * {{Vísindavefurinn|4035|Hvenær fékk Kanada sjálfstæði?}} * {{Vísindavefurinn|3559|Hvaða tungumál eru töluð í Kanada?}} * {{Vísindavefurinn|50624|Hver er stærsti skógur Kanada?}} {{Kanada}} {{Norður-Ameríka}} {{Breska samveldið}} {{Atlantshafsbandalagið}} {{APEC}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{G-20}} {{Fríverslunarsamningur Norður-Ameríku}} [[Flokkur:Kanada| ]] [[Flokkur:Konungsveldi]] [[Flokkur:Ameríka]] bluubjxby1vluvl7hsmpf7azlz943bp Évora 0 5829 1985269 1985243 2026-11-06T17:20:37Z Kent Wang 121274 Replace cross-language caption/gallery links with local links; preserve red links, caption text and images 1985269 wikitext text/x-wiki {{Byggð | name = Évora | image_skyline = {{#property:P18}} | image_caption = [[Rómverska hofið í Évora|Rómverska hofið í Évora]], með [[dómkirkju Évora|dómkirkju Évora]] (til hægri í bakgrunni) og [[São João Evangelista-kirkjuna|São João Evangelista-kirkjuna]] (til vinstri) | subdivision_type = Land | subdivision_name = [[Portúgal]] }} [[Mynd:Praça de Giraldo, Evora (10250693386) (cropped).jpg|thumb|Evora.]] [[Mynd:LocalEvora.svg|thumb|Staðsetning Évóruhéraðs.]] '''Évora''' er [[borg]] í samnefndu [[hérað]]i í austurhluta [[Portúgal]]. Íbúar voru tæpir 54.000 árið 2021. Hún er staðsett í [[Alentejo]] í suðurhluta Portúgal og stendur hún í 300 metra hæð yfir sjávarmáli. Hún er [[höfuðborg]], og jafnframt stærsta borg, [[Alto Alentejo]]-héraðs. Miðbærinn er á heimsminjaskrá [[UNESCO]]. Rómverskar rústir eru þar. == Myndasafn == <gallery mode="packed"> File:Views from Igreja de São Francisco (Évora) 47.jpg|[[São Francisco-kirkjan (Évora)|Útsýni yfir Évora frá São Francisco-kirkjunni]] File:Main facade of Sé Catedral de Évora 98.jpg|[[dómkirkju Évora|Dómkirkjan í Évora]] File:Praça do Giraldo 72.jpg|[[Praça do Giraldo|Praça do Giraldo, aðaltorg Évora]] File:Facade of Igreja de São Francisco (Évora) 34.jpg|[[São Francisco-kirkjan (Évora)|São Francisco-kirkjan]] File:Capela dos Ossos 50.jpg|[[Capela dos Ossos|Innan úr beinakapellunni í São Francisco-kirkjunni]] File:Paços de Évora 61.jpg|[[Konungshöllin í Évora|Konungshöllin í Évora]] File:Coreto de Évora 58.jpg|Tónlistarskáli í almenningsgarðinum File:EvoraUniversityCourtyard.jpg|[[Universidade de Évora|Húsagarður Háskólans í Évora]] File:Interior of Igreja dos Lóios 81.jpg|[[São João Evangelista-kirkjuna|Innan úr São João Evangelista-kirkjunni (Lóios-kirkjunni), skreyttri azulejo-flísum]] File:EvoraWalls1.jpg|Borgarmúrar </gallery> {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Borgir í Portúgal]] 3av0jh6zt5rz27usuz0ahkgbrk1ws7a París 0 6277 1985391 1975179 2026-11-07T01:04:54Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985391 wikitext text/x-wiki {{Hatnote|París er einnig [[París (leikur)|leikur]] og [[París (mannsnafn)|mannsnafn]].}} {{Byggð | nafn = París | nafn_í_eignarfalli = Parísar | tegund_byggðar = [[Höfuðborg]] | mynd = La Tour Eiffel vue de la Tour Saint-Jacques, Paris août 2014 (2).jpg | mynd_texti = [[Eiffelturninn]] og [[Signa]] eru meðal tákna Parísarborgar. | mynd_alt = | fáni = Flag of Paris with coat of arms.svg | skjaldarmerki = Grandes Armes de Paris.svg | teiknibóla_kort = Frakkland | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning Parísar innan Frakklands | hnit = {{WikidataCoord|Q90|type:city(2,100,000)_region:FR-75C|display=it}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Frakkland}} | undirskipting_gerð1 = Hérað | undirskipting_nafn1 = [[Île-de-France]] | hlutar_gerð = Hverfi | hlutar = 20 [[arrondissement]]s | leiðtogi_titill = Borgarstjóri | leiðtogi_nafn = [[Emmanuel Grégoire]] | leiðtogi_flokkur = [[Sósíalistaflokkurinn (Frakkland)|PS]] | heild_gerð = Borg | flatarmál_heild_km2 = 105,4 | flatarmál_þéttbýli_km2 = 2853,5 | flatarmál_stórborg_km2 = 18940,7 | hæð_m = 78 | mannfjöldi_heild = 2102650 | mannfjöldi_frá_og_með = 2023 | mannfjöldi_neðan = <ref name=pop2023>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/1893198 Estimated populations on 1 January 2023] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170421215403/http://www.insee.fr/fr/statistiques/1893198 |date=2017-04-21 }}, [[INSEE]]. Sótt 27. mars 2023.</ref> | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = 20000 | mannfjöldi_þéttbýli = 10858852 | mannfjöldi_stórborg = 13024518 | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | vefsíða = {{URL|www.paris.fr}} }} '''París''' er höfuðborg [[Frakkland]]s og höfuðstaður héraðsins [[Île-de-France]]. París er jafnframt fjölmennasta borg Frakklands. Íbúafjöldinn í borginni var um 2,175 milljónir 2018, á 105 ferkílómetra svæði. Borgin byggðist út frá eyju í ánni [[Signa (á)|Signu]] þar sem er hinn sögulegi miðbær og dómkirkjan [[Notre Dame]]. Borgin hefur verið ein af helstu miðstöðvum fjármála, stjórnmála, viðskipta, tísku, matreiðslu, vísinda og lista í Evrópu frá 17. öld. Í héraðinu Île-de-France búa 12,2 milljónir íbúa, eða 18% íbúa landsins.<ref name="IDF_pop">{{cite web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-11|title=Comparateur de territoire: Région d'Île-de-France (11)|publisher=INSEE|access-date=10 February 2021}}</ref> [[Verg landsframleiðsla]] í héraðinu var 709 milljarðar evra árið 2017.<ref name="Euro-PR">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/9618249/1-26022019-AP-EN.pdf/f765d183-c3d2-4e2f-9256-cc6665909c80 |title=Regional GDP per capita in EU |publisher=Eurostat |date=28 February 2018 |access-date=6 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190902020336/https://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/9618249/1-26022019-AP-EN.pdf/f765d183-c3d2-4e2f-9256-cc6665909c80 |archive-date=2 September 2019 |url-status=live }}</ref> Samkvæmt könnun [[Economist Intelligence Unit]] á framfærslukostnaði um víða veröld var París önnur dýrasta borg heims, á eftir Singapúr; dýrari en Hong Kong, Zürich, Ósló og Genf.<ref>Economist Intelligence Unit Worldwide Cost of Living Survey, 2018, cited in the ''[[The Daily Telegraph|Daily Telegraph]]'', [https://www.telegraph.co.uk/travel/city-breaks/most-expensive-and-cheapest-cities-2018/ 16 March 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330170311/https://www.telegraph.co.uk/travel/city-breaks/most-expensive-and-cheapest-cities-2018/ |date=30 March 2019 }}</ref> París er stór samgöngumiðstöð fyrir bæði lestarsamgöngur, flugsamgöngur og þjóðvegakerfið í Evrópu. Í borginni eru tveir alþjóðaflugvellir, [[Charles de Gaulle-flugvöllur]] og [[Orly-flugvöllur]].<ref>{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/story/travel/flights/todayinthesky/2018/04/09/list-worlds-20-busiest-airports-2017/498552002/|title=List: The world's 20 busiest airports (2017)|work=USA Today|access-date=2018-05-02|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180625213204/https://www.usatoday.com/story/travel/flights/todayinthesky/2018/04/09/list-worlds-20-busiest-airports-2017/498552002/|archive-date=25 June 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.airport-world.com/news/general-news/6601-aci-figures-reveal-the-world-s-busiest-passenger-and-cargo-airports.html|title=ACI reveals the world's busiest passenger and cargo airports|date=2018-04-09|work=Airport World|access-date=2018-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180628125151/http://www.airport-world.com/news/general-news/6601-aci-figures-reveal-the-world-s-busiest-passenger-and-cargo-airports.html|archive-date=28 June 2018|url-status=dead}}</ref> Neðanjarðarlestarkerfi borgarinnar, [[Paris Métro]], var opnað árið 1900 og flytur 5,23 milljónir farþega á dag.<ref>{{cite web|title = Métro2030|url = http://www.ratp.fr/en/ratp/r_108501/metro2030-our-new-paris-metro/|website = RATP (Paris metro operator)|access-date = 25 September 2016|url-status=dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20161221051116/http://www.ratp.fr/en/ratp/r_108501/metro2030-our-new-paris-metro/|archive-date = 21 December 2016|df = dmy-all}}</ref> Það er annað mest notaða neðanjarðarlestarkerfi í Evrópu á eftir [[neðanjarðarlestarkerfi Moskvu]]. [[Gare du Nord]] er í 24. sæti yfir mest notuðu lestarstöðvar heims, en er líka sú mest notaða utan Japans, með 262 milljón farþega árið 2015.<ref>{{Cite news|url=https://japantoday.com/category/features/travel/the-51-busiest-train-stations-in-the-world-all-but-6-located-in-japan|title=The 51 busiest train stations in the world – all but 6 located in Japan|work=Japan Today|date=6 February 2013|access-date=22 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170422213423/https://japantoday.com/category/features/travel/the-51-busiest-train-stations-in-the-world-all-but-6-located-in-japan|archive-date=22 April 2017|url-status=live}}</ref> París er þekkt fyrir söfn og frægar byggingar. [[Louvre]] státar af mestum gestafjölda allra safna heims, með næstum 2,7 milljónir gesta árið 2020 þrátt fyrir lokanir vegna [[Covid-19-faraldurinn|Covid-19-faraldursins]] það ár.<ref>"Le Parisien", 8 January 2021, "Covid-19 - la frequentation du Musée du Louvre s'est effondrée de 72 percent en 2020"</ref> [[Musée d'Orsay]], [[Musée Marmottan Monet]] og [[Musée de l'Orangerie]] eru öll þekkt fyrir söfn myndlistar eftir [[impressjónismi|impressjónistana]]; og [[Centre Pompidou]] og [[Musée National d'Art Moderne]] geyma stærstu söfn nútíma- og samtímamyndlistar í Evrópu. [[Musée Rodin]] og [[Musée Picasso]] geyma verk eftir tvo fræga Parísarbúa. [[Musée des Arts et Métiers]], stofnað árið 1794, er tileinkað vísindum og tækni. Sögulegi miðbærinn meðfram ánni [[Signa (á)|Signu]] hefur verið á [[heimsminjaskrá UNESCO]] frá 1991. Þar eru meðal annars [[Notre Dame]]-dómkirkjan og konungskapellan [[Sainte-Chapelle]] á eyjunni [[Île de la Cité]]. [[Eiffelturninn]] var reistur í París fyrir [[Heimssýningin í París 1889|Heimssýninguna 1889]] og ráðstefnuhallirnar [[Grand Palais]] og [[Petit Palais]] voru reistar fyrir [[Heimssýningin í París 1900|Heimssýninguna 1900]]. [[Sigurboginn í París]] stendur við breiðgötuna [[Champs-Elysées]] og [[Sacré-Cœur-kirkjan]] stendur í listamannahverfinu [[Montmartre]] á hæð norðan við sögulegu miðborgina.<ref name = "unesco">{{cite web |url = http://whc.unesco.org/en/list/600 |title = Paris, Banks of the Seine |website = UNESCO World Heritage Centre |publisher = United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization |access-date = 17 October 2021}}</ref> Árið 2020 heimsóttu 12,6 milljónir ferðamanna París, byggt á gistináttafjölda, sem var 73% fækkun miðað við árið á undan. Fjöldi erlendra gesta minnkaði um 80,7%.<ref>"Le tourisme à Paris - Chiffres clés 2020 (édition 2021)", Official Website of the Paris Convention and Visitor Bureau, retrieved September 10, 2021</ref> Söfnin voru opnuð á ný árið 2021 en með fjöldatakmörkunum og grímuskyldu. Knattspyrnufélagið [[Paris Saint-Germain F.C.]] og ruðningsfélagið [[Stade Français]] eru staðsett í París. 80.000 manna leikvangur, [[Stade de France]], var reistur í [[Saint-Denis (Seine-Saint-Denis)|Saint-Denis]] utan við borgina fyrir [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1998]]. [[Opna franska meistaramótið í tennis]] er haldið árlega á tennisvöllum í [[Stade Roland Garros]]. Borgin hýsti [[Sumarólympíuleikarnir 1900|Ólympíuleikana 1900]], [[Sumarólympíuleikarnir 1924|1924]] og [[Sumarólympíuleikarnir 2024|2024]]. [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1938]] og [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1998|1998]], [[Heimsbikarmótið í ruðningi 2007]], [[Þjóðabikarinn 1960]], [[Evrópukeppnin í knattspyrnu 1984]] og [[Evrópukeppnin í knattspyrnu 2016|2016]], og úrslitaleikir í [[Meistaradeild Evrópu]], hafa líka verið haldin í borginni. Síðasti leggur árlegu hjólreiðakeppninnar [[Tour de France]] fer fram á Champs-Elysées í París. == Saga borgarinnar == Þegar [[Rómaveldi|Rómverjar]] lögðu undir sig [[Gallía|Gallíu]] árið 52 f.Kr. bjó gaulverskur ættflokkur á svæðinu sem Rómverjar kölluðu [[Parisii]]. Rómverjar nefndu sína borg ''Lutetia''. Um [[Jesús Kristur|Krists]] burð hafði borgin breiðst yfir á vesturbakka Signu þar sem núna er [[Latínuhverfið]], og fengið nafnið ''París''. París var höfuðborg [[Mervíkingar|Mervíkinga]] frá árinu 508. Á [[9. öldin|9. öld]] varð borgin fyrir ítrekuðum árásum [[Víkingar|víkinga]] en umfangsmesta umsátrið um borgina fór fram undir stjórn Reginherusar nokkurs, sem sumir vilja meina að sé [[Ragnar loðbrók]], sem rændi borgina þann [[28. mars]] árið 845 og fékk mikið lausnargjald fyrir að hafa sig á brott. Á [[11. öldin|11. öld]] breiddist borgin yfir á austurbakkann og óx hratt næstu aldirnar. Árið [[1257]] var [[Sorbonne-háskóli]] stofnaður með sameiningu nokkurra skóla sem fyrir voru. [[Loðvík XIV]] færði aðsetur konungsins frá borginni til [[Versalir|Versala]] árið [[1682]]. [[1789]] hófst [[franska byltingin]] með því að Parísarbúar réðust á fangelsið [[Bastillan|Bastilluna]] [[14. júlí]]. [[Fransk-prússneska stríðið]] [[1870]] endaði með sigri Prússa og umsátri um borgina. Í umsátrinu var [[Parísarkommúnan]] stofnuð, en gafst upp eftir tvo mánuði. Eftir þetta stríð voru breiðgötur Parísar búnar til með því að rífa hluta gömlu borgarhverfanna, meðal annars til þess að auðveldara væri að koma her inn í borgina. Borgin átti visst blómaskeið undir lok [[19. öldin|19. aldar]] þegar menningarlíf blómstraði þar. París var hernumin af [[Þýskaland|Þjóðverjum]] [[1940]] og frelsuð af bandamönnum í [[ágúst]] árið [[1944]]. [[1968]] átti [[Stúdentauppreisnin í París 1968|stúdentauppreisnin]] sér stað í París. == Menntun == * [[Université Paris-Cité]] * [[Université Paris-Saclay]] * [[HEC Paris]] * [[École polytechnique]] * [[Institut d'études politiques de Paris|Sciences Po]] * [[Sorbonne Université]] * [[Parísarháskóli]] * [[Framhaldsskóli Louis-le-Grand]] * [[Framhaldsskóli Henri IV]] == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=435769&pageSelected=3&lang=0 ''París er alltaf París''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1991]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=435765&pageSelected=4&lang=0 ''París er þó einnar messu virði''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1991]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=435255&pageSelected=7&lang=0 ''Père Lachaise''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1981]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Höfuðborgir í Evrópu}} {{Stærstu þéttbýlissvæði í heimi}} {{stubbur|landafræði}} [[Flokkur:París| ]] [[Flokkur:Höfuðborgir í Evrópu]] iltragfaosevs28cfoz3xmvnk83kzvu Indónesía 0 6288 1985337 1983718 2026-11-06T23:57:45Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985337 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Indónesía | nafn_á_frummáli = Republik Indonesia | fáni = Flag of Indonesia.svg | skjaldarmerki = Coat of Arms of Indonesia Garuda Pancasila.svg | nafn_í_eignarfalli = Indónesíu | kjörorð = Bhinneka Tunggal Ika | kjörorð_tungumál = kaúíska | kjörorð_þýðing = Sameining í fjölbreytni | þjóðsöngur = [[Indonesia Raya]] | staðsetningarkort = Indonesia (orthographic projection).svg | höfuðborg = [[Djakarta]] | tungumál = [[Indónesíska]] | stjórnarfar = [[Forsetaræði]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Indónesíu|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Prabowo Subianto]] | titill_leiðtoga2 = [[Varaforseti Indónesíu|Varaforseti]] | nafn_leiðtoga2 = [[Gibran Rakabuming Raka]] | staða = Sjálfstæði | staða_athugasemd = frá [[Holland]]i | atburður1 = Yfirlýst | dagsetning1 = 17. ágúst 1945 | atburður2 = Viðurkennt | dagsetning2 = 27. desember 1949 | flatarmál = 1.904.569 | stærðarsæti = 14 | hlutfall_vatns = 4,85 | mannfjöldasæti = 4 | fólksfjöldi = 284.438.782 | íbúar_á_ferkílómetra = 143 | mannfjöldaár = 2025 | VLF_ár = 2025 | VLF_sæti = 7 | VLF = 5.009 | VLF_á_mann = 17.612 | VLF_á_mann_sæti = 103 | VÞL_ár = 2023 | VÞL = {{hækkun}} 0.728 | VÞL_sæti = 113 | gjaldmiðill = [[Indónesísk rúpía|Rúpía]] (IDR) | tímabelti = [[UTC+7]], [[UTC+8]], [[UTC+9]] | tld = id | símakóði = 62 }} '''Indónesía''' er ríki í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]], milli [[Indlandshaf]]s og [[Kyrrahaf]]s, sem samanstendur af 17.508 eyjum í [[Malajaeyjar|Malajaeyjaklasanum]]. Stærstu eyjarnar eru [[Súmatra]], [[Java]] og [[Súlavesí]], en ríkið nær auk þess yfir hluta eyjanna [[Borneó]] og [[Nýja-Gínea|Nýju-Gíneu]]. Það er stærsta ríki heims sem telst til [[eyjaklasi|eyjaklasa]] og fjórða fjölmennasta ríki heims. Indónesía er jafnframt það ríki þar sem flestir [[íslam|múslimar]] búa. Indónesía er þó ekki [[íslamskt lýðveldi]]. Höfuðborg landsins er [[Djakarta]]. Landamæri þess liggja að [[Papúa-Nýja Gínea|Papúu-Nýju Gíneu]], [[Austur-Tímor]] og [[Malasía|Malasíu]]. Önnur nágrannaríki eru [[Singapúr]], [[Filippseyjar]], [[Ástralía]] og [[Andaman- og Níkóbareyjar]] sem tilheyra [[Indland]]i. Eyjarnar sem mynda Indónesíu hafa verið byggðar mönnum frá [[forsögulegur tími|forsögulegum tíma]], en þar hafa fundist steingervingar frá bæði ''[[Homo erectus]]'' og ''[[Homo sapiens]]''. Á 7. öld voru eyjarnar orðnar að miðstöð [[Indlandshafsverslunin|alþjóðlegrar verslunar á Indlandshafi]] þar sem sjóveldin [[Srivijaya]] og síðar [[Majapahit]] stunduðu verslun milli [[Kína]] og [[Indland]]s. Höfðingjar eyjarskeggja tóku upp ýmsa siði erlendis frá og þar urðu til blómleg ríki byggð á [[búddatrú]] og [[hindúasiður|hindúasið]]. [[Súnní íslam]] barst til eyjanna með [[arabar|arabískum]] kaupmönnum og síðar [[súfismi|súfískum]] fræðimönnum. Á [[landafundatímabilið|landafundatímabilinu]] tókust [[Evrópa|Evrópuveldin]] á um yfirráð yfir [[krydd]]versluninni þar. [[Holland|Hollendingar]] lögðu stærstan hluta svæðisins undir sig á 17. öld. Landið eins og það er í dag varð til þegar [[Hollensku Austur-Indíur]] fengu sjálfstæði 17. ágúst 1945. Síðan landið hlaut sjálfstæði hefur það staðið frammi fyrir miklum áskorunum, meðal annars vegna aðskilnaðarhreyfinga, átaka við nágrannaríki, spillingar og stjórnmálaóreiðu, auk náttúruhamfara. Árið [[1975]] tóku Indónesar yfir austurhluta eyjunnar [[Tímor]], en vesturhluti eyjunnar var fyrir hluti af Indónesíu. [[Austur-Tímor]] hlaut svo sjálfstæði á ný á árunum 1999 til 2002. Síðustu áratugir hafa einkennst af lýðræðisvæðingu og auknum hagvexti. Landið býr við [[forsetaræði]] með kjörnu [[Indónesíuþing|þingi]]. Það skiptist í [[héruð Indónesíu|38 héruð]] sem njóta mismikillar sjálfstjórnar. Landið er fjórða fjölmennasta land heims, en yfir helmingur íbúa býr á eyjunni Jövu. Höfuðborgin, [[Djakarta]], er ein af [[Listi yfir fjölmennustu borgir heims|stærstu borgum heims]]. Í Indónesíu búa mörg þjóðarbrot sem sum hver berjast fyrir [[sjálfstæði]], svo sem í [[Aceh]] og [[Papúa|Papúu]] (áður Irian Jaya). Þessi staðreynd endurspeglast í kjörorði landsins „Sameining í fjölbreytni“ (''Bhinneka Tunggal Ika''). [[Indónesíska]] er stöðluð og einfölduð útgáfa [[malasíska|malasísku]]. Indónesíska er þjóðtunga landsins, en flestir íbúar eiga sér annað móðurmál.<ref name="Ethnologue2009">{{Citation |last=Lewis |first=M. Paul |title=Ethnologue: Languages of the World |url=http://www.ethnologue.com/ |year=2009 |edition=16th |publisher=SIL International |access-date=17 November 2009}}</ref> Indónesía er [[nýiðnvætt ríki]] og stærsta hagkerfi Suðaustur-Asíu miðað við verga landsframleiðslu. Landið er [[miðveldi]] sem leikur lykilhlutverk í sínum heimshluta og á alþjóðavettvangi. Landið á aðild að mörgum alþjóðasamtökum, eins og [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[G20]], [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtökum hlutlausra ríkja]], [[ASEAN]], og [[Samtök um íslamska samvinnu|Samtökum um íslamska samvinnu]]. == Heiti == Nafnið Indónesía er dregið af [[forngríska|forngrísku]] orðunum Ἰνδός ''Indos'' og νῆσος ''nesos'', sem merkja „Indlandseyjar“.<ref name="EcoSeas1">{{cite book|last1=Tomascik|first1=Tomas|last2=Mah|first2=Anmarie Janice|last3=Nontji|first3=Anugerah|last4=Moosa|first4=Mohammad Kasim|title=The Ecology of the Indonesian Seas – Part One|url=https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse|publisher=Periplus Editions|year=1996|location=Hong Kong|isbn=978-962-593-078-7 }}</ref> Nafnið var búið til á 18. öld, löngu áður en nútímaríkið var stofnað.<ref name="indoety">{{cite web|url=http://www.pikiran-rakyat.com/cetak/0804/16/0802.htm|title=The origin of Indonesia's name|last=Anshory|first=Irfan|publisher=Pikiran Rakyat|language=id|date=16 August 2004|access-date=15 December 2006|url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20061215190155/http://www.pikiran-rakyat.com/cetak/0804/16/0802.htm |archive-date=15 December 2006 }}</ref> Árið 1850 stakk enski ferðalangurinn [[George Windsor Earl]] upp á hugtakinu ''Indunesians'' eða (sem hann vildi heldur) ''Malayunesians'', yfir íbúa „Indlandseyja eða [[Malajaeyjar|Malajaeyja]]“.{{sfn|Earl|1850|p=119}} Í sama riti notaði nemandi hans, [[James Richardson Logan]], orðið ''Indonesia'' sem samheiti fyrir „Indlandseyjar“.<ref>{{cite journal|last=Logan|first=James Richardson|title=The Ethnology of the Indian Archipelago: Embracing Enquiries into the Continental Relations of the Indo-Pacific Islanders|journal=Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia|year=1850|volume=4|pages=252–347 }}</ref>{{sfn|Earl|1850|pp=254, 277–278}} Hollenskir fræðimenn sem skrifuðu um Austur-Indíur voru hins vegar tregir til að nota heitið ''Indonesia'' og vildu heldur notast við Malajaeyjar (''Maleische Archipel''), [[Hollensku Austur-Indíur]] (''Nederlandsch Oost-Indië'' eða einfaldlega ''Indië''), Austrið (''de Oost''), eða ''Insulinde''.<ref name="Kroef">{{cite journal|title=The Term Indonesia: Its Origin and Usage|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1951_71_3/page/166|journal=Journal of the American Oriental Society|first=Justus M|last=van der Kroef|volume=71|issue=3|pages=166–171|year=1951|doi=10.2307/595186|jstor=595186 }}</ref> Eftir 1900 varð heitið Indónesía algengara meðal fræðimanna utan Hollands, og innlendir þjóðernissinnar tóku það upp í baráttu sinni.<ref name="Kroef" /> [[Adolf Bastian]] frá Berlínarháskóla gerði nafnið vinsælt með bók sinni ''Indonesien oder die Inseln des Malayischen Archipels, 1884–1894''. Fyrsti innlendi fræðimaðurinn sem notaði nafnið var [[Ki Hajar Dewantara]] þegar hann stofnaði fréttastofuna {{lang|nl|Indonesisch Pers-bureau}} í Hollandi árið 1913.<ref name="indoety" /> == Saga == [[Mynd:Borobudur ship.JPG|thumb|Skipsmynd á Borobudur, frá um 800.]] Steingervingar af ''[[Homo erectus]]'' ([[Jövumaðurinn]]) benda til þess að Indónesía hafi verið byggð mönnum fyrir tveim milljónum til 500.000 árum.<ref>{{Cite journal|last=Pope|first=G.G.|title=Evidence on the age of the Asian Hominidae|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1983-08_80_16/page/4988|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=80|issue=16|pages=4988–4992|year=1983|pmid=6410399|doi=10.1073/pnas.80.16.4988|pmc=384173|bibcode=1983PNAS...80.4988P|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=de Vos|first1=J.P.|last2=Sondaar|first2=P.Y.|title=Dating hominid sites in Indonesia|journal=Science|volume=266|issue=16|pages=4988–4992|year=1994|doi=10.1126/science.7992059|bibcode=1994Sci...266.1726D|doi-access=free}}</ref> ''[[Homo sapiens]]'' tók að flytjast til eyjanna fyrir um 50.000 árum.<ref>{{cite journal|last1=Brumm|first1=A.|last2=Jensen|first2=G.M.|last3=van den Bergh|first3=G.D.|last4=Morwood|first4=M.J.|last5=Kurniawan|first5=I.|last6=Aziz|first6=F.|last7=Storey|first7=M.|year=2010|title=Hominins on Flores, Indonesia, by one million years ago|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-04-01_464_7289/page/748|journal=Nature|volume=464|issue=7289|pages=748–752|bibcode=2010Natur.464..748B|doi=10.1038/nature08844|pmid=20237472}}</ref><ref>{{cite book|last1=O'Connor|first1=S.|last2=Bulbeck|first2=D.|title=The Oxford Handbook of the Archaeology and Anthropology of Hunter-Gatherers|chapter=Homo Sapiens Societies in Indonesia and South-Eastern Asia|publisher=Oxford Academic|editor-last1=Cummings|editor-first1=V.|editor-last2=Jordan|editor-first2=P.|editor-last3=Zvelebil|editor-first3=M.|date=1 October 2013|pages=346–367|doi=10.1093/oxfordhb/9780199551224.013.018}}</ref> Fornleifafundir, eins og [[hellamálverk]] á Súlavesí og Borneó, og steindysir á Súmötru, Súlavesí og austureyjunum, gefa vísbendingar um lifnaðarhætti og trúarlíf elstu íbúanna.<ref>{{Cite web|last=Harris|first=G.|date=4 July 2024|title=Oldest example of figurative art found in Indonesian cave|url=https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave|access-date=5 July 2024|website=The Art Newspaper|archive-url=https://archive.today/20240705071757/https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave|archive-date=5 July 2024|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Oktaviana|first1=A.A.|last2=Joannes-Boyau|first2=R.|last3=Hakim|first3=B.|display-authors=etal|date=3 July 2024|title=Narrative cave art in Indonesia by 51,200 years ago|journal=Nature|volume=631|issue=8022|pages=814–818|language=en|doi=10.1038/s41586-024-07541-7|issn=0028-0836|doi-access=free|pmid=38961284|pmc=11269172|bibcode=2024Natur.631..814O}}</ref><ref name="Tara">{{cite book|last=Steimer-Herbet|first=T.|url=https://www.jstor.org/stable/jj.15136043|title=Indonesian Megaliths: A Forgotten Cultural Heritage|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/jj.15136043|isbn=978-1-78491-844-6}}</ref> [[Ástrónesar]], sem eru meirihluti íbúa Indónesíu, komu frá [[Taívan]] um 2000 f.o.t. og höfðu mikil áhrif á tungumál og menningu landsins.{{sfn|Taylor|2003|pp=5–7}}<ref>{{cite book|title=The Austronesians: Historical and Comparative Perspectives|editor-last1=Bellwodd|editor-first1=P.|display-editors=etal|chapter=The Austronesians in History: Common Origins and Diverse Transformations|last1=Bellwood|first1=P.|display-authors=etal|series=Comparative Austronesian Series|publisher=ANU Press|date=2006|page=1|isbn=978-1-920942-85-4}}</ref> Mjög góð skilyrði til ræktunar eru í Indónesíu og [[hrísgrjón]]arækt undir vatni hófst þar á áttundu öld f.o.t. Hrísgrjónaræktin leiddi til þorpsmyndunar og elstu ríkin komu fram á 1. öld f.o.t.{{sfn|Taylor|2003|pp=8–9}} Staðsetning eyjanna byggði undir stöðug tengsl og verslun við ríki á Indlandsskaga og meginlandi Kína, sem hafði mikil áhrif á sögu og menningu landsins.{{sfn|Taylor|2003|pp=3, 9–11, 13–15, 18–20, 22–23}}{{sfn|Vickers|2013|pp=2}}{{sfn|Taylor|2003|pp=15–18}} Frá sjöundu öld dafnaði ríkið [[Srivijaya]] á Súmötru, en veldi þess byggðist á verslun og áhrifum frá hindúasið og búddatrú.<ref>{{cite journal|last=Manguin|first=P-Y.|title=Srivijaya: Trade and Connectivity in the Pre-modern Malay World|journal=Journal of Urban Archaeology|publisher=Brepols Online|date=2021|volume=3|pages=87–100|doi=10.1484/J.JUA.5.123677}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Wicahyah|first1=D.|last2=Asyari|first2=A.K.|last3=Irwanto|first3=D.|first4=Retno Susanti|last4=L.R.|title=The Relationship between Buddhist education in Sriwijaya and Buddhist education in India|journal=Ilomata International Journal of Social Science|date=July 2022|volume=3|issue=3|pages=303–313|doi=10.1484/J.JUA.5.123677}}</ref> Milli áttundu og tíundu aldar, risu og hnigu á eyjunni Jövu ríkin [[Sailendra]], sem var landbúnaðarsamfélag sem byggðist á búddisma, og [[Mataram]] sem var hindúaríki. Þessi samfélög skildu eftir sig stór minnismerki eins og [[Borobudur]] og [[Prambanan]].<ref>{{cite book|last=Munandar|first=A. A.|chapter=Ancient Religious Artworks in Central Java (8th-10th century AD)|title=Cultural Dynamics in a Globalized World|publisher=Taylor & Francis Group|date=2017|edition=3|isbn=978-1-315-22534-0|doi=10.1201/9781315225340}}</ref> Eftir misheppnaða [[innrás Mongóla á Jövu]], var hindúakonungsdæmið [[Majapahit]] stofnað á Austur-Jövu seint á 13. öld og undir stjórn [[Gajah Mada]] þá náðu áhrif þess yfir stóran hluta Indónesíu.<ref>{{cite book|last=Bade|first=D.W.|title=Of Palm Wine, Women and War: The Mongolian Naval Expedition to Java in the 13th Century|publisher=ISEAS Publishing|location=Singapore|date=2013|edition=3|isbn=978-981-4517-82-9}}</ref> Fyrstu merki um útbreiðslu íslam í Indónesíu eru frá [[13. öldin|13. öld]] á [[Súmatra|Norður-Súmötru]].{{sfn|Ricklefs|2001|pp=4, 7, 10–11}} Smám saman breiddist íslam út og varð ríkjandi trúarbrögð á Jövu og Súmötru í lok [[16. öldin|16. aldar]]. Ástundun íslamstrúar á eyjunum mótaðist líka af staðbundinni menningu, sérstaklega á Jövu.{{sfn|Ricklefs|1991|pp=12–14}} === Nýlendutíminn === {{aðalgrein|Hollensku Austur-Indíur}} [[Mynd:Myristica_fragrans_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|Múskatjurtin er upprunnin á [[Bandaeyjar|Bandaeyjum]] í Indónesíu. Þessi jurt var einu sinni ein eftirsóttasta varan í alþjóðaviðskiptum og laðaði fyrstu evrópsku nýlenduveldin til Indónesíu.]] Fyrstu Evrópubúarnir komu til Indónesíu árið [[1512]] þegar [[portúgal]]skir verslunarmenn undir forystu [[Francisco Serrão]] reyndu að einoka versun með [[múskat (krydd)|múskat]] og [[cubebpipar]] á [[Mólúkkaeyjar|Mólúkkaeyjum]].{{sfn|Ricklefs|2001|pp=27}} Síðar komu [[Holland|hollenskir]] og [[Bretland|breskir]] verslunarmenn og árið [[1602]] stofnuðu Hollendingar [[Hollenska Austur-Indíafélagið]] (''Verenigde Oostindische Compagnie'', VOC) og urðu voldugastir Evrópumanna á eyjunum.{{sfn|Ricklefs|2001|p=31}} Hollenska Austur-Indíafélagið varð gjaldþrota og leystist upp árið 1800. Ríkisstjórnin í Hollandi setti þá á stofn nýlenduna Hollensku Austur-Indíur. Stjórn Hollendinga var þó mismikil{{sfn|Friend|2003|p=8}} og á 19. öld gerðu innfæddir íbúar uppreisnir gegn þeim.{{sfn|Schwarz|1994|pp=3–4}} Nýlendustjórnin náði ekki stjórn á öllu því landi sem í dag tilheyrir Indónesíu fyrr en í byrjun 20. aldar{{sfn|Friend|2003|p=8}}{{sfn|Taylor|2003|pp=209–278}}{{sfn|Vickers|2013|pp=6}} þegar hún kom upp stjórnstöðvum á [[Vestur-Nýja-Gínea|Vestur-Nýju-Gíneu]].<ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Bilveer|title=Papua|date=2017|doi=10.4324/9781315125985|isbn=978-1-315-12598-5|page=26}}</ref> Þegar [[síðari heimsstyrjöld]] hófst gerðu [[Innrás Japana í Indónesíu|Japanar Innrás]], bundu enda á nýlendustjórnina og hvöttu til stofnunar sjálfstæðishreyfinga.<ref>{{cite book|last=Borch|first=F.L.|title=Military Trials of War Criminals in the Netherlands East Indies 1946-1949|chapter=Setting the Stage: The Dutch in the East Indies from 1595 to 1942|publisher=Oxford Academic|date=August 2017|volume=1|pages=6–18|doi=10.1093/oso/9780198777168.003.0002}}</ref><ref>{{cite book|last1=Elson|first1=R. E.|title=The Idea of Indonesia: A History|date=2008|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-87648-3|pages=1–12}}</ref> Skömmu eftir [[uppgjöf Japana]] gáfu sjálfstæðisleiðtogarnir [[Sukarno]] og [[Mohammad Hatta]] út [[Sjálfstæðisyfirlýsing Indónesíu|sjálfstæðisyfirlýsingu]]. Þeir urðu svo fyrsti forseti og varaforseta landsins, með [[Sutan Sjahrir]] sem forsætisráðherra.{{sfn|Ricklefs|2001|p=262, 268}}<ref>{{cite journal|title=Indonesia|last=van Mook|first=H.J.|author-link=Hubertus Johannes van Mook|journal=Royal Institute of International Affairs|date=1949|volume=25|issue=3|pages=274–285|doi=10.2307/3016666|jstor=3016666}}</ref><ref name="Bidien1945">{{cite journal|title=Independence the Issue|journal=Far Eastern Survey|last=Bidien|first=C.|volume=14|issue=24|pages=345–348|date=5 December 1945|doi=10.2307/3023219|jstor=3023219}}</ref> Hollendingar reyndu að ná nýlendunni aftur á sitt vald með hervaldi{{sfn|Ricklefs|2001|pp=265}} sem hratt [[sjálfstæðisstríð Indónesíu|sjálfstæðisstríði Indónesíu]] af stað.{{sfn|Friend|2003|p=35–38}}{{sfn|Ricklefs|2001|pp=261–286}} Átökin stóðu til 1949 þegar Hollendingar viðurkenndu sjálfstæði landsins eftir töluverðan þrýsting frá alþjóðasamfélaginu.{{sfn|Friend|2003|p=38}}<ref name="Bidien1945" /> === Samtíminn === Undir stjórn Sukarnos þróaðist stjórn landsins yfir í [[alræði]]sstjórn sem byggðist á valdajafnvægi milli andstæðra póla íslamskra stjórnmálahreyfinga, [[Indónesíuher]]s, og [[Kommúnistaflokkur Indónesíu|Kommúnistaflokks Indónesíu]].{{sfn|Ricklefs|2001|pp=312–341}} Vaxandi spenna leiddi til [[30. september-hreyfingin|valdaránstilraunar]] árið 1965. Í kjölfarið fylgdu blóðugar hreinsanir og fjöldamorð á kommúnistum að undirlagi hersins. Talið er að allt að hálf milljón hafi verið myrt og ein milljón að auki sætt fangavist.{{sfn|Melvin|2018|p=1}}{{sfn|Robinson|2018|p=3}}<ref>{{cite journal|last1=Cribb|first1=Robert|title=Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_july-august-2002_42_4/page/550|journal=Asian Survey|date=August 2002|volume=42|issue=4|pages=550–563|doi=10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref><ref>{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-41651047|title=Indonesia{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} massacres: Declassified US files shed new light|publisher=BBC|date=17 October 2017|access-date=19 September 2018|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20181118225021/https://www.bbc.com/news/world-asia-41651047|archive-date=18 November 2018}}</ref>{{sfn|Bevins|2020|pp=168, 185}} Stjórn Sukarnos veiktist eftir útrýmingu kommúnistaflokksins.{{sfn|Ricklefs|2001|pp=342–346}}{{sfn|Ricklefs|2001|pp=346, 348}} [[Suharto]] undirhershöfðingi sætti því færis og tók völdin árið 1968. Hann kom á [[herforingjastjórn]] undir heitinu [[Orde Baru]] („ný skipan“) með stuðningi Bandaríkjanna.<ref>{{cite journal|last1=Legge|first1=John D.|title=General Suharto's New Order|url=https://archive.org/details/sim_international-affairs_1968-01_44_1/page/40|journal=International Affairs|date=1968|volume=44|issue=1|pages=40–47|doi=10.2307/2613527|jstor=2613527}}</ref>{{sfn|Melvin|2018|pp=9-10}}<ref>{{cite book|editor-first1=David|editor-last1=Slater|title=Geopolitics and the Post-Colonial|url=https://archive.org/details/geopoliticspostc0000slat|date=2004|doi=10.1002/9780470756218|isbn=978-0-631-21452-6|page=[https://archive.org/details/geopoliticspostc0000slat/page/70 70]}}</ref> Stjórn Suhartos studdi beina erlenda fjárfestingu sem leiddi til stöðugs hagvaxtar í landinu.<ref>{{cite journal|last=Farid|first=H.|date=2005|title=Indonesia's original sin: mass killings and capitalist expansion, 1965–66|journal=Inter-Asia Cultural Studies|volume=6|issue=1|pages=3–16|doi=10.1080/1462394042000326879}}</ref>{{sfn|Robinson|2018|p=206}}{{sfn|Bevins|2020|pp=167–168}} [[Innrás Indónesíu í Austur-Tímor]] og hersetan sem fylgdi í kjölfarið árið 1975 var fordæmd af alþjóðasamfélaginu.<ref>{{cite web|last=Burr|first=W.|title=East Timor Revisited, Ford, Kissinger, and the Indonesian Invasion, 1975–76|work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62|publisher=[[National Security Archive]], [[George Washington University]]|location=Washington, DC|date=6 December 2001|url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB62/|archive-url=https://archive.today/20191127081609/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB62/|archive-date=27 November 2019|access-date=17 September 2006}}</ref><ref name="ETG">{{cite journal|url=https://ssrn.com/abstract=1462454|last=Suzannah|first=L.|title=Accounting for Atrocities in Indonesia|journal=Singapore Year Book of International Law|publisher=Faculty of Law at the National University of Singapore|date=2007|volume=11|pages=195–259}}</ref> Gagnrýni á mannréttindabrot stjórnar Suhartos fór auk þess vaxandi eftir að [[kalda stríðið|kalda stríðinu]] lauk.{{sfn|Vickers|2013|pp=212}}{{sfn|Friend|2003|pp=431}} Orde Baru-stjórnin lenti í miklum vandræðum þegar [[Asíukreppan]] hófst árið 1997.<ref>{{cite book|last=Delhaise|first=P.F.|title=Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems|publisher=Willey|year=1998|page=123|isbn=978-0-471-83450-2}}</ref> Stjórn Suhartos féll eftir hörð mótmæli í maí 1998.{{sfn|Vickers|2013|pp=209–212}}<ref>{{cite journal|last1=Pincus|first1=J.|last2=Ramli|first2=R.|title=Indonesia: from showcase to basket case|journal=Cambridge Journal of Economics|date=November 1998|volume=22|issue=6|pages=723–734|doi=10.1093/cje/22.6.723}}</ref> Árið 1999 samþykktu íbúar Austur-Tímor aðskilnað frá Indónesíu eftir 24 ára hernám sem sumir fræðimenn hafa kallað [[þjóðarmorð]].<ref name="ETG" /> Eftir fall stjórnar Suhartos hófst lýðræðisvæðing og valddreifingarferli þar sem héruðin fengu aukið sjálfræði. Fyrstu almennu forsetakosningarnar voru haldnar árið 2004.<ref name="OtonomiDaerah">{{cite journal|last1=Butt|first1=Simon|title=Regional Autonomy and Legal Disorder: The Proliferation of Local Laws in Indonesia|journal=Singapore Journal of Legal Studies|date=2010|pages=1–21|id={{ProQuest|753862185}}|jstor=24870542|ssrn=1729404}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Dagg|first1=C.J.|title=The 2004 elections in Indonesia: Political reform and democratisation|url=https://archive.org/details/sim_asia-pacific-viewpoint_2007-04_48_1/page/46|journal=Asia Pacific Viewpoint|publisher=Wiley Online Library|date=April 2007|volume=48|issue=1|pages=47–59|doi=10.22146/ijg.12792}}</ref> Óstöðugleiki og hryðjuverk hafa einkennt sögu Indónesíu eftir aldamótin 2000,<ref>{{cite journal|last1=Liddle|first1=R. William|title=INDONESIA IN 2000 A Shaky Start for Democracy|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_january-february-2001_41_1/page/208|journal=Asian Survey|date=February 2001|volume=41|issue=1|pages=208–220|doi=10.1525/as.2001.41.1.208}}</ref><ref>{{cite report|last1=Hwang|first1=Julie Chernov|title=Terrorism in Perspective: An Assessment of 'Jihad Project' Trends in Indonesia|date=September 2012|id={{ProQuest|1716947838}}|jstor=resrep06463}}</ref> en efnahagslífið hefur staðið sterkt á sama tíma, þrátt fyrir spillingu í stjórnkerfinu.<ref>{{cite book|last1=Mukartono|first1=A.|last2=Hartiwiningsih|first2=H.|last3=Rustamaji|first3=M.|chapter=The Development of Corruption in Indonesia (Is Corruption a Culture of Indonesia?)|title=Proceedings of the 3rd International Conference on Globalization of Law and Local Wisdom (ICGLOW 2019)|series=Advances in Social Science, Education and Humanities Research|publisher=Atlantis Press|date=October 2019|volume=358|doi=10.2991/icglow-19.2019.36|isbn=978-94-6252-819-2}}</ref> Átök milli þjóðernishópa og ólíkra trúarhópa eru enn vandamál sum staðar,<ref name="RIP">{{cite book|last=Harsono|first=A.|title=Race, Islam and Power: Ethnic and Religious Violence in Post-Suharto Indonesia|publisher=Monash University Publishing|date=May 2019|isbn=978-1-925835-09-0}}</ref> en árið 2005 náði stjórnin að binda enda á uppreisn aðskilnaðarsinna í [[Aceh]] með samkomulagi.<ref name="AcehPeace">{{citation|last1=Parks|first1=T.|display-authors=etal|title=The Contested Corners of Asia: Subnational Conflict and International Development Assistance|chapter=The Case of Aceh, Indonesia|publisher=The Asia Foundation|date=7 October 2013|isbn=978-616-91408-1-8}}</ref> ==Landfræði== [[File:Bromo-Semeru-Batok-Widodaren.jpg|thumb|Fjöllin [[Semeru]] og [[Bromo]] á [[Austur-Java|Austur-Jövu]]. Eldvirkni á Indónesíu er með því sem mest gerist í heiminum.]] Indónesía liggur milli 11. breiddargráðu suður og 6. breiddargráðu norður, og 95. og 151. lengdargráðu austur. Landið er stærsta [[eyríki]] heims. Það nær 5.120 km frá austri til vesturs og 1.760 km frá norðri til suðurs. Samkvæmt [[Samstarfsráðuneyti um landhelgi og fjárfestingar]] telur Indónesía 17.504 eyjar (þar af 16.056 skráðar hjá Sameinuðu þjóðunum)<ref>{{cite news|url=http://www.thejakartapost.com/news/2017/08/21/16000-indonesian-islands-registered-at-un.html|title=16,000 Indonesian islands registered at UN|newspaper=The Jakarta Post|date=21. ágúst 2017|access-date=3. desember 2018|url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20181130202043/http://www.thejakartapost.com/news/2017/08/21/16000-indonesian-islands-registered-at-un.html |archive-date=30. nóvember 2018}}</ref> dreifðar kringum miðbaug. Af þessum eyjum er um 6.000 byggðar.<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/indonesia/|title=The World Factbook: Indonesia|publisher=Central Intelligence Agency|date=29. október 2018|access-date=11. nóvember 2018|archive-date=2021-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413004319/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/indonesia|url-status=dead}}</ref> Stærstu eyjarnar eru [[Súmatra]], [[Java]], [[Borneó]] (sem Indónesía deilir með Brúnei og Malasíu), [[Súlavesí]] og [[Nýja-Gínea]] (sem Indónesía deilir með Papúu-Nýju-Gíneu).<ref>{{cite web|url=https://www.embassyofindonesia.org/index.php/basic-facts/|title=Facts & Figures|publisher=Embassy of the Republic of Indonesia, Washington, D.C.|access-date=14. mars 2021|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170606054934/https://www.embassyofindonesia.org/index.php/basic-facts/|archive-date=6. júní 2017}}</ref> Indónesía á landamæri að [[Malasía|Malasíu]] á eyjunum Borneó og [[Sebatik]], að [[Papúa Nýja-Gínea|Papúu Nýju-Gíneu]] á Nýju-Gíneu, og að [[Austur-Tímor]] á eyjunni [[Tímor]]. Auk þess liggur landhelgi landsins að landhelgi [[Singapúr]], Malasíu, [[Víetnam]], [[Filippseyjar|Filippseyjum]], [[Palá]] og [[Ástralía|Ástralíu]]. [[Puncak Jaya]] er hæsti tindur Indónesíu, 4.884 metrar á hæð. [[Tobavatn]] á Súmötru er stærsta stöðuvatnið, 1.145 km² að stærð. Lengstu ár Indónesíu eru á Kalimantan og Nýju-Gíneu. Meðal þeirra eru [[Kapuas-á]], [[Barito-á]], [[Mamberamo-á]], [[Sepik-á]] og [[Mahakam-á]]. Þær eru flutningsleiðir milli helstu byggða við þær.<ref>{{cite web|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html|title=Republic of Indonesia|publisher=Microsoft Encarta|date=2006|access-date=1. nóvember 2009|url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20091028130659/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html |archive-date=28. október 2009}}</ref> == Stjórnmál == [[File:Ruang MPR.jpg|thumb|Innsetningarathöfn [[Joko Widodo]] í [[MPR/DPR/DPD-byggingin|þinghúsinu]] í Djakarta árið 2014.]] Indónesía býr við [[forsetaræði]] samkvæmt stjórnarskrá sem skilgreinir helstu stofnanir ríkisvaldsins. Eftir fall stjórnar [[Suharto]]s árið 1998 voru nokkrar umfangsmiklar [[viðbætur við stjórnarskrá Indónesíu|viðbætur við stjórnarskrána]] samþykktar. Þær fólu í sér endurskipulagningu allra greina ríkisvaldsins og [[valddreifing]]u til héraðanna innan þess ramma sem [[einingarríki]]ð leyfði.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal|title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court|last1=Dwi Harijanti|first1=S.|last2=Lindsey|first2=T.|journal=International Journal of Constitutional Law|volume=4|issue=1|pages=138–150|doi=10.1093/icon/moi055|date=1 January 2006|doi-access=free}}</ref><ref>{{Citation|last1=Ardiansyah|first1=F.|last2=Marthen|first2=A.|last3=Amalia|first3=N.|title=Forest and land-use governance in a decentralized Indonesia|date=2015|doi=10.17528/cifor/005695|doi-access=free|hdl=10535/9986|hdl-access=free}}</ref> [[Forseti Indónesíu]] er bæði [[þjóðhöfðingi]], [[stjórnarleiðtogi]] og yfirmaður [[Indónesíuher|heraflans]] (''Tentara Nasional Indonesia'', TNI). Hann ber ábyrgð á utanríkisstefnu landsins og innanríkismálum. Forsetinn getur setið í tvö samliggjandi fimm ára kjörtímabil.<ref>(2002), ''Fjórði viðauki Stjórnarskrár Indónesíu frá 1945'', III. kafli – Framkvæmdavald, 7. grein.</ref> Löggjafarvaldið liggur hjá [[Ráðgjafarþing alþýðunnar|Ráðgjafarþingi alþýðunnar]] (''Majelis Permusyawaratan Rakyat'', MPR). Þingið ber ábyrgð á breytingum á stjórnarskrá, innsetningu forseta og samþykkt vantrausts, og útfærslu stefnumála ríkisins.<ref>II. kafli, 3. grein, 3. málsgrein stjórnarskrárinnar frá 1945.</ref><ref name="UUD45">{{cite web|url=http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_protect/---protrav/---ilo_aids/documents/legaldocument/wcms_174556.pdf|title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia|publisher=International Labour Organization|access-date=11 October 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011113409/http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_protect/---protrav/---ilo_aids/documents/legaldocument/wcms_174556.pdf|archive-date=11 October 2017}}</ref> Það kemur saman í tveimur deildum: [[Fulltrúaþing alþýðunnar|Fulltrúaþingi alþýðunnar]] (''Dewan Perwakilan Rakyat'', DPR), með 580 þingmenn sem fara með löggjöf og eftirlit með framkvæmdavaldinu, og [[Fulltrúaráð héraðanna|Fulltrúaráði héraðanna]] (''Dewan Perwakilan Daerah'', DPD), með 152 meðlimi sem fara með málefni héraðanna.<ref name="INAlegis">{{cite journal|last1=Sinukaban|first1=A.J.|title=The Existence of Regional Representative Boards in the Indonesian Representative Institution System|journal=Journal of Law Science|date=30 January 2020|volume=2|number=1|pages=15–23|doi=10.35335/jls.v2i1.1607|doi-access=free}}</ref> Frá 1998 hefur hlutverk þingsins vaxið í kjölfar umbóta.<ref name="Harijanti2006" /> Nokkrar lykilstofnanir fara með æðstu stjórn dómsvaldsins. [[Hæstiréttur Indónesíu]] (''Mahkamah Agung'') er æðsti dómstóll landsins og fer með lokastig áfrýjana og endurskoðun mála.<ref name="courts">{{cite journal|last1=Hamzah|first1=Hanim|last2=Narang|first2=Agnesya M.|last3=Yusari|first3=Anggi|title=Legal systems in Indonesia: overview|journal=Documents|date=2021|url=https://elischolar.library.yale.edu/ypfs-documents/11551/}}</ref> [[Stjórnlagadómstóll Indónesíu]] (''Mahkamah Konstitusi'') dæmir í málum er varða stjórnarskrána og stjórnmál,<ref name="courts" /> og trúardómstóllinn (''Pengadilan Agama'') hefur eftirlit með einkamálum sem varða [[sjaríalög]].<ref>{{cite journal|last1=Cammack|first1=Mark|last2=Feener|first2=R.|title=The Islamic Legal System in Indonesia|journal=Washington International Law Journal|date=2012|volume=21|issue=1|page=13|url=https://digitalcommons.law.uw.edu/wilj/vol21/iss1/5/}}</ref> Auk þess fer [[Dómstólaráð Indónesíu]] (''Komisi Yudisial'') með eftirlit með dómstólunum, og á að tryggja sjálfstæði dómsvaldsins.<ref>{{cite journal|last1=Adolf|first1=Huala|last2=Wibowo|first2=Gatot Dwi Hendro|title=STRENGTHENING THE POSITION AND FUNCTION OF THE JUDICIAL COMMISSION IN THE CONSTITUTIONAL SYSTEM OF THE REPUBLIC OF INDONESIA|journal=Journal of Liberty and International Affairs|date=31 January 2019|volume=4|issue=3|pages=99–105|url=https://e-jlia.com/index.php/jlia/article/view/135}}</ref> === Stjórnsýslueiningar === Í Indónesíu starfa staðbundin stjórnvöld á nokkrum stigum stjórnsýsluskiptingar. Efst eru [[héruð Indónesíu]] sem hvert hefur eigið þing (''Dewan Perwakilan Rakyat Daerah'', DPRD) og kjörinn landstjóra. Á öðru stigi eru lávarðsdæmi (''kabupaten'') og borgir (''kota'') undir stjórn lávarða (''bupati'') og borgarstjóra (''walikota''). Bæði hafa eigið þing (''DPRD Kabupaten/Kota''). Undir þeim eru svo umdæmi (''kecamatan'') og undir þeim eru þorp.<ref name="villages">{{cite journal|last=Kusumastuti|title=The Old Phase of Javanese Villages as an Early Form of Participatory Democratic Governance in Indonesia|journal=Journal of Regional and City Planning|publisher=Bandung Institute of Technology|date=6 December 2017|volume=28|number=3|pages=219–236|doi=10.5614/jrcp.2017.28.3.5}}</ref> Þorpin skiptast í samfélagshópa (''rukun warga'', RW) og hverfahópa (''rukun tetangga'', RT).<ref>{{cite journal|last1=Yuliastuti|first1=N.|display-authors=etal|title=The Role of Community Institutions "Rukun Tetangga" In Social Housing, Indonesia|journal=International Journal of Humanities and Social Science|publisher=Brooklyn Research and Publishing Institute|date=October 2015|volume=5|number=10|pages=44–52}}</ref> Á Jövu eru enn minni einingar eins og smáþorp (''dusun'' eða ''dukuh''). Þorpin eru lægsta stjórnsýslustigið, en þau hafa mikil áhrif á daglegt líf íbúa. Þorpin kjósa sér þorpsráð sem fara með staðbundin málefni.<ref>{{cite journal|last1=Ward|first1=B.|last2=Capri|first2=W.|last3=Dhian|first3=D.|title=A quiet revolution? Village head elections and the democratization of rural Indonesia|journal=Critical Asian Studies|publisher=Routledge|date=3 February 2021|volume=53|issue=1|pages=126–146|doi=10.1080/14672715.2021.1871852|hdl=11245.1/8ca40666-5d31-4898-8da0-369f324a68e3|hdl-access=free}}</ref> Frá stjórnarskrárbreytingunum 1999 hafa héruðin farið með meiri völd og bera ábyrgð á megninu af opinberri þjónustu.<ref name="OtonomiDaerah"/> Níu af héruðunum ([[Aceh]], [[Djakarta]], [[Yogyakarta]] og öll sex héruð [[Vestur-Nýja-Gínea|Vestur-Nýju-Gíneu]]) eru skilgreind sem [[sérstjórnarhérað|sérstjórnarhéruð]]. Aceh hefur heimild til að stjórna eftir [[sjaríalög]]um,<ref>{{cite journal|last=Miller|first=M.A.|title=The Nanggroe Aceh Darussalam law: a serious response to Acehnese separatism?|url=https://archive.org/details/asian-ethnicity_2004-10_5_3/page/333|journal=Asian Ethnicity|volume=5|issue=3|year=2004|pages=333–351|doi=10.1080/1463136042000259789}}</ref> Yogyakarta heldur í hefðbundið soldánsdæmi sitt innan lýðveldisins,<ref>{{cite journal|last1=Wiszowaty|first1=M.M.|last2=Wahyuni|first2=I.|title=Monarchy in the Republic – Sultanate of Yogyakarta in the Republic of Indonesia|journal=Constitutional Law Review|publisher=Adam Marszałek Publishing House|date=27 December 2023|volume=76|number=6|pages=321–336|doi=10.15804/ppk.2023.06.23}}</ref> en héruðin á Vestur-Nýju-Gíneu hafa fengið sérstaka sjálfstjórn til að kveða niður aðskilnaðarhreyfingar og flýta þróun.<ref>{{cite journal|last1=Emilianus|first1=J.E.|last2=Lumbuun|first2=T.G.|last3=Latif|first3=A.|last4=Sinaga|first4=P.|title=Protection of local wisdom of papua's original people by the papua people's assembly in Indonesia|journal=International Journal of Judicial Law|publisher=All Law Journal|date=2024|volume=3|issue=4|pages=10–15|doi=10.54660/IJJL.2024.3.4.10-15}}</ref> {{Héruð Indónesíu}} ==Tilvísanir== {{reflist}} == Heimildir == * {{cite book|last=Bevins|first=V.|author-link=Vincent Bevins|title=[[The Jakarta Method|The Jakarta Method: Washington's Anticommunist Crusade and the Mass Murder Program that Shaped Our World]]|date=2020|publisher=[[PublicAffairs]]|isbn=978-1-5417-4240-6}} * {{cite journal|last=Earl|first=G.S.W.|title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations|journal=Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia|year=1850}} * {{cite book|last=Friend|first=T.|title=Indonesian Destinies|publisher=[[Harvard University Press]]|year=2003|isbn=0-674-01137-6|url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo|url-access=registration}} * {{cite book|last1=Melvin|first1=Jess|title=The Army and the Indonesian Genocide|date=2018|doi=10.4324/9781351273329|isbn=978-1-351-27332-9}} * {{cite book|last=Ricklefs|first=M.C.|author-link=Merle Ricklefs|year=1991|title=A history of modern Indonesia since c. 1300|url=https://archive.org/details/historyofmoderni0000rick_i0z4|edition=2nd|place=Basingstoke; Stanford, CA|publisher=Palgrave; Stanford University Press|isbn=0-333-57690-X}} * {{cite book|last=Ricklefs|first=M.C.|author-link=Merle Ricklefs|year=2001|title=A history of modern Indonesia since c. 1200|url=https://archive.org/details/historyofmoderni0000rick_s3o0|edition=3rd|place=Basingstoke; Stanford, CA|publisher=Palgrave; Stanford University Press|isbn=978-0-8047-4480-5}} * {{cite book|last=Robinson|first=G.B.|date=2018|title=The Killing Season: A History of the Indonesian Massacres, 1965–66|url=https://press.princeton.edu/titles/11135.html|publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-1-4008-8886-3}} * {{cite book|last=Schwarz|first=A.|year=1994|title=A Nation in Waiting: Indonesia in the 1990s|publisher=Westview Press|isbn=1-86373-635-2|url=https://archive.org/details/nationinwaitingi00schw}} * {{cite book|last=Taylor|first=J.B.|title=Indonesia|publisher=[[Yale University Press]]|year=2003|url=https://archive.org/details/indonesia00jean|isbn=978-0-300-09709-2}} * {{cite book|last=Vickers|first=A.|title=A History of Modern Indonesia|edition=2nd|url=https://www.cambridge.org/universitypress/subjects/history/south-east-asian-history/history-modern-indonesia-2nd-edition|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2013|isbn=978-1-107-62445-0}} {{APEC}} {{ASEAN}} {{G-20}} {{asía}} [[Flokkur:Indónesía| ]] 8r01ffep3aqahcr47hh2g1vrktyc4j2 Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 0 8253 1985429 1970155 2026-11-07T01:56:21Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985429 wikitext text/x-wiki {{Sjónvarpsþáttur | nafn = {{noitalic|Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva}} | mynd = | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | annað_nafn = {{Plainlist| * {{noitalic|Eurovision Song Contest}} * {{noitalic|Eurovision}} * {{noitalic|ESC}} }} | tegund = [[Söngvakeppni]] | skapari = [[Samband evrópskra sjónvarpsstöðva]] | byggt_á = [[Sanremo tónlistarhátíðin]] | land = | tungumál = Enska og franska | fjöldi_þátta = {{Plainlist| * 70 keppnir * 110 beinar útsendingar }} | lengd = {{Plainlist| * ~2 klukkutímar (undanúrslit) * ~4 klukkutímar (úrslit) }} | frumsýning = {{Start date|1956|05|24}} | síðasti_þáttur = í dag | italic_title = no }} [[Mynd:ESC_2021_Rotterdam_-_Greenfloor_and_podium.jpg|thumb|hægri|Græna herbergið í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva í [[Rotterdam]] árið 2021.]] '''Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva''' ({{lang-en|Eurovision Song Contest}}; [[franska]]: ''Concours Eurovision de la chanson'') er alþjóðleg söngvakeppni sem er haldin árlega af [[Samband evrópskra sjónvarpsstöðva|Sambandi evrópskra sjónvarpsstöðva]]. Hvert þátttökuland sendir inn frumsamið lag til að flytja í beinni útsendingu í keppninni og gefur lögum hinna landanna stig til að ákvarða sigurvegara. Keppnin hefur verið haldin árlega síðan [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 1956|1956]] (fyrir utan [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2020|2020]]), sem gerir hana að langlífustu alþjóðlegu tónlistarkeppninni og eina af langlífustu sjónvarpsþáttum sem hafa verið gerðir. Keppnin er byggð á [[Sanremo-tónlistarhátíðin|Sanremo-tónlistarhátíðinni]] sem hefur verið haldin í Ítalíu síðan árið 1951. Sjónvarpsstöðvar sem eru virkir meðlimir í Sambandi evrópskra sjónvarpsstöðva og aðrar sem hafa fengið til þess boð hafa þátttökurétt í keppninni. Til og með 2027 hafa 53 lönd tekið þátt að minnsta kosti einu sinni. Hver sjónvarpsstöð sendir eitt frumsamið lag sem er þrjár mínútur að lengd eða styttra sem er svo flutt í beinni útsendingu af söngvara eða allt að sex manna hópi 16 ára og eldri. Hvert land gefur 1-8, 10 og 12 stig til tíu uppáhalds laga sinna, byggt á skoðunum dómnefndar landsins og áhorfenda í landinu. Lagið sem fær flest stig sigrar keppnina. Auk flutnings frá keppendum fara einnig fram opnunaratriði og ýmis skemmtiatriði. Þekktir flytjendur sem hefur komið fram sem skemmtiatriði eru [[Cirque du Soleil]], [[Madonna]], [[Justin Timberlake]], [[Mika (söngvari)|Mika]] og [[Rita Ora]]. Keppnin hófst sem stakur kvöldviðburður, en hefur stækkað eftir því sem ný lönd hafa bæst við (þar á meðal lönd utan Evrópu, eins og [[Ísrael í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva|Ísrael]] ,[[Ástralía í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva|Ástralía]] og [[Kanada í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva|Kanada]] sem leiddi til þess að undankeppni var bætt við árið 2004, og annarri undankeppni árið 2008. Til og með 2026 hefur [[Þýskaland í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva|Þýskaland]] tekið oftast þátt, en það hefur tekið þátt á hverju ári frá upphafi, nema árið [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 1996|1996]] þegar landið komst ekki upp úr forvalinu. [[Írland í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva|Írland]] og [[Svíþjóð í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva|Svíþjóð]] eiga metið yfir flesta sigra, með sjö sigra hvort í heildina. Hefð er fyrir því að keppnin sé haldin í því landi sem sigraði árið á undan og gefur því landi tækifæri til að kynna landið sem ferðamannastað. Þúsundir áhorfenda mæta á hverju ári, ásamt blaðamönnum sem fjalla um alla hluta keppninnar, þar á meðal æfingar á staðnum, blaðamannafundi með keppendum, auk annarra tengdra viðburða og sýninga í borginni sem keppnin er haldin í. Samhliða almenna Eurovision lógóinu er einstakt þema venjulega skapað fyrir hvert ár. Keppnin hefur verið sýnd í löndum í öllum heimsálfum og hefur verið aðgengileg í gegnum opinbera vefsíðu keppninnar síðan 2001. Árlega horfa hundruð milljóna áhorfenda á keppnina um allan heim. Að koma fram í keppninni hefur oft gefið flytjendum aukinn árangur í heimalandi sínu og í sumum tilfellum langvarandi árangri á heimsvísu. Nokkuð af söluhæsta tónlistarfólki heims hefur keppt í gegnum tíðina, þar á meðal [[ABBA]], [[Céline Dion|Celine Dion]], [[Julio Iglesias]], [[Cliff Richards]] og [[Olivia Newton-John]]. == Þátttaka == {{Aðalgrein|Lönd í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva}} [[File:European Broadcasting Area.svg|thumb|upright=1.5|alt=Kort af löndum í Evrópu, norður-Afríku og vestur-Asíu með gráum lit. Mörk evrópska útendingar svæðsisins lituð með rauðu|Svæði evrópska útsendingar svæðsins litað með rauðu]] [[File:EurovisionParticipants.svg|thumb|upright=1.5|alt=Kort af löndum í Evrópu, norður-Afríku og vestur-Asíu með viðbættri mynd af Ástralíu efst í hægra horni; lönd eru lituð til að gefa til kynna þátttöku og þátttökurétt.|right|Þátttaka síðan 1956: {{legend|#22b14c|Tók þátt einu sinni eða oftar}} {{legend|#ffc20e|Tók aldrei þátt, en hefur þátttökurétt}} {{legend|#d40000|Ætlaði að taka þátt, en hætti við}} {{legend|#00ff00|Tók þátt sem hluti af öðru landi, en aldrei sem sjálfstætt ríki}}]] Virkir meðlimir Sambands evrópskra sjónvarpsstöðva (EBU) hafa rétt til að taka þátt; virkir meðlimir eru þeir sem eru í ríkjum sem eru innan [[Evrópska útsendingar svæðið|Evrópska útsendingar svæðisins]], eða eru [[meðlimir Evrópuráðsins]].<ref name="EBUmembership">{{Cite web |date=27 April 2018 |title=EBU – Admission |url=https://www.ebu.ch/about/members/admission |archive-url=https://web.archive.org/web/20190913022313/https://www.ebu.ch/about/members/admission |archive-date=13 September 2019 |access-date=28 June 2020 |publisher=[[European Broadcasting Union]]}}</ref> Virkir meðlimir eru fjölmiðlar sem eru oft aðgengileg 98% heimila landsins sem hafa tækjabúnað til að taka á móti slíkum sendingum.<ref>{{Cite web |date=June 2013 |title=Regulation on Detailed Membership Criteria under Article 3.6 of the EBU Statutes |url=https://www.ebu.ch/files/live/sites/ebu/files/About/Governance/Regulation%202013_EN.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190516221310/https://www.ebu.ch/files/live/sites/ebu/files/About/Governance/Regulation%202013_EN.pdf |archive-date=16 May 2019 |access-date=28 June 2020 |publisher=[[European Broadcasting Union]]}}</ref> Fjölmiðlar sem eru meðlimir þurfa samþykki frá hópi keppninnar til þess að keppa.<ref name="Who can take part">{{Cite web |title=Which countries can take part? |url=https://eurovision.tv/page/about/which-countries-can-take-part#Which%20countries? |archive-url=https://web.archive.org/web/20170317083448/https://eurovision.tv/page/about/which-countries-can-take-part#Which%20countries? |archive-date=17 March 2017 |access-date=28 June 2020 |publisher=Eurovision Song Contest}}</ref> Evrópska útsendingar svæðið er skilgreint af [[Alþjóða símasambandið|Alþjóða símasambandinu]] sem landsvæðið á milli [[Alþjóða símasambands svæði |ITU svæði 1]] í vestri, 40° lengdargráðu í austri og breiddargráðu 30° í norðri. Armenía, Aserbaíjan, Georgía, hluti Íraks, Sýrlands og Úkraínu sem liggja utan þessara marka teljast einnig hluti af evrópska útsendingar svæðinu.<ref name="ITU-R Radio Regulation 2012">{{Cite web |year=2012 |title=ITU-R Radio Regulations 2012–15 |url=http://www.sma.gov.jm/sites/default/files/publication_files/ITU-R_Radio_Regulations_2012_%202015_%20Article_5_Table%20of%20Frequencies.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130816092114/http://sma.gov.jm/sites/default/files/publication_files/ITU-R_Radio_Regulations_2012_%202015_%20Article_5_Table%20of%20Frequencies.pdf |archive-date=16 August 2013 |access-date=28 June 2019 |publisher=[[International Telecommunication Union]], available from the Spectrum Management Authority of Jamaica}}</ref><ref name="ITU-R Radio Regulation 2004">{{Cite web |year=2004 |title=ITU-R Radio Regulations – Articles edition of 2004 (valid in 2004–07) |url=http://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S020200001A4501PDFE.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010235726/https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S020200001A4501PDFE.pdf |archive-date=10 October 2017 |access-date=28 June 2020 |publisher=[[International Telecommunication Union]]}}</ref> Rétturinn til að taka þátt í keppninni er því ekki bundinn við lönd í Evrópu, þar sem nokkur ríki sem eru landfræðilega utan marka heimsálfunnar eða spanna nokkrar heimsálfur eru hluti af evrópska útsendingar svæðinu.<ref name="Who can take part" /> Lönd frá þessum hópum hafa áður tekið þátt, þar á meðal lönd í vestur-Asíu, eins og Ísrael og Kýpur, lönd sem eru bæði í Evrópu og Asíu eins og Rússland og Tyrkland, og norður-afrísk lönd eins og Morokkó.<ref name="ESC History">{{Cite web |title=Eurovision Song Contest: History by events |url=https://eurovision.tv/events |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170825083217/https://eurovision.tv/events |archive-date=25 August 2017 |access-date=27 June 2020 |publisher=Eurovision Song Contest}}</ref> Ástralía varð fyrsta ríkið utan evrópska útsendingar svæðisins árið 2015, eftir að þeir fengu boðsbréf frá hópi keppninnar.<ref name="Australia">{{Cite web |date=10 February 2015 |title=Australia to compete in the 2015 Eurovision Song Contest.|url=https://eurovision.tv/story/australia-to-compete-in-the-2015-eurovision-song-contest |access-date=27 June 2020 |publisher=Eurovision Song Contest}}</ref>En síðan árið 2027 bættist Kanada inn í hópinn af löndum utan Evrópu sem taka þátt í Eurovision Meðlimir EBU verða að uppfylla skilyrði sem eru skilgreind í reglum keppninnar, drög eru gerð af afriti þeirra árlega. Mest geta 44 lönd tekið þátt í einni keppni.<ref name="Rules">{{Cite web |date=12 January 2017 |title=Eurovision Song Contest: Rules |url=https://eurovision.tv/about/rules/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220826013327/https://eurovision.tv/about/rules |archive-date=26 August 2022 |access-date=28 June 2020 |publisher=[[European Broadcasting Union]]}}</ref> Fjölmiðlar verða að greiða EBU þátttökugjald áður en fresturinn sem tilgreindur er í reglum ársins rennur út. Þetta gjald er mishátt eftir stærð landana og áhorfstölum.<ref name="FAQ">{{Cite web |date=12 January 2017 |title=FAQ – Eurovision Song Contest |url=https://eurovision.tv/about/faq/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200623153206/https://eurovision.tv/about/faq/ |archive-date=23 June 2020 |access-date=28 June 2020 |publisher=Eurovision Song Contest}}</ref> Fimmtíu og þrjú lönd hafa tekið þátt að minnsta kosti einu sinni.<ref name="ESC History" /> Þessi lönd eru skráð hér ásamt ári frumraunarinnar. <br clear="all" /> <div style="width:706px; padding-top:1px"> {| class="wikitable" style="font-size:94%; width:203px; float:left; vertical-align:top" |- ! scope="col"| Ár ! scope="col"| Land með frumraun |- ! scope="row" style="vertical-align:top center;" rowspan="7"| {{Escyr|1956}} | {{esc|Belgía}} |- | {{esc|Frakkland}} |- | {{esc|Holland}} |- | {{esc|Ítalía}} |- | {{esc|Lúxemborg}} |- | {{esc|Sviss}} |- | {{esc|Þýskaland}}{{efn|group=Participation|Í forsvari fyrir [[Vestur-Þýskaland]] til 1990; [[Austur-Þýskaland]] tók aldrei þátt. Kynnt öll árin sem 'Þýskaland', nema 1967 sem 'sambandslýðveldið Þýskaland', 1970 og 1976 sem 'Vestur-Þýskaland', og 1990 sem 'F.R. Germany'.}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top center;" rowspan="3"| {{Escyr|1957}} | {{esc|Austurríki}} |- | {{esc|Bretland}} |- | {{esc|Danmörk}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| {{Escyr|1958}} | {{esc|Svíþjóð}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| {{Escyr|1959}} | {{esc|Mónakó}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| {{Escyr|1960}} | {{esc|Noregur}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top center;" rowspan="3"| {{Escyr|1961}} | {{esc|Finnland}} |- | {{esc|Júgóslavía}}{{efn|group=Participation|Í forsvari fyrir [[Sósíalíska sambandslýðveldið Júgóslavía]] til 1991, og [[Serbía og Svartfjallaland|sambandslýðveldið Júgóslavía]] 1992.}} |- | {{esc|Spánn}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| {{Escyr|1964}} | {{esc|Portúgal}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| {{Escyr|1965}} | {{esc|Írland}} |} {| class="wikitable" style="font-size:94%; width:255px; float:right; vertical-align:top" |- ! scope="col"| Ár ! scope="col"| Land með frumraun |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| {{Escyr|2000}} | {{esc|Lettland}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| {{Escyr|2003}} | {{esc|Úkraína}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top center;" rowspan="4"| {{Escyr|2004}} | {{esc|Albanía}} |- | {{esc|Andorra}} |- | {{esc|Hvíta-Rússland}} |- | {{esc|Serbía og Svartfjallaland}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top center;" rowspan="2"| {{Escyr|2005}} | {{esc|Búlgaría}} |- | {{esc|Moldóva}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| {{Escyr|2006}} | {{esc|Armenía}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top center;" rowspan="4"| {{Escyr|2007}} | {{esc|Georgía}} |- | {{esc|Serbía}} |- | {{esc|Svartfjallaland}} |- | {{esc|Tékkland}}{{efn|group=Participation|Í forsvari fyrir 'Czechia' frá 2023.}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top center;" rowspan="2"| {{Escyr|2008}} | {{esc|Aserbaísjan}} |- | {{esc|San Marínó}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top center;" rowspan="1"| {{Escyr|2015}} | {{esc|Ástralía}}{{efn|group=Participation|Samstarfsaðili, fyrst tilkynntur sem þátttakandi í einni keppni til að fagna 60 ára afmæli keppninnar, en hefur tekið þátt árlega síðan þá.<ref name="Australia 2023">{{Cite web |date=12 February 2019 |title=Australia secures spot in Eurovision for the next five years |url=https://eurovision.tv/story/australia-secures-spot-in-eurovision-until-2023 |access-date=27 June 2020 |publisher=Eurovision Song Contest}}</ref><ref name="Participants">{{cite web |date=5 December 2023 |title=Eurovision 2024: 37 broadcasters head to Malmö |url=https://eurovision.tv/story/eurovision-2024-37-broadcasters-head-malmo |access-date=5 December 2023 |website= |publisher=Eurovision Song Contest}}</ref>}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top center;" rowspan="2"| {{Escyr|2027}} | {{esc|Kanada}} |- |} {| class="wikitable" style="font-size:94%; width:248px; vertical-align:top" |- ! scope="col"| Ár ! scope="col"| Land með frumraun |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| {{Escyr|1971}} | {{esc|Malta}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| {{Escyr|1973}} | {{esc|Ísrael}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| {{Escyr|1974}} | {{esc|Grikkland}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| {{Escyr|1975}} | {{esc|Tyrkland}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top center;" rowspan="1"| {{Escyr|1980}} | {{esc|Marokkó}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| {{Escyr|1981}} | {{esc|Kýpur}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| {{Escyr|1986}} | {{esc|Ísland}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top center;" rowspan="3"| {{Escyr|1993}} | {{esc|Bosnía og Hersegóvína}} |- | {{esc|Króatía}} |- | {{esc|Slóvenía}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top center;" rowspan="7"| {{Escyr|1994}} | {{esc|Eistland}} |- | {{esc|Litáen}} |- | {{esc|Pólland}} |- | {{esc|Rúmenía}} |- | {{esc|Rússland}} |- | {{esc|Slóvakía}} |- | {{esc|Ungverjaland}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top center;" rowspan="1"| {{Escyr|1998}} | {{esc|Norður-Makedónía}}{{efn|group=Participation|Í forsvari fyrir 'fyrrum Júgóslavíska lýðveldið Makedónía' (vegna nafnadeilu við Grikkland) fyrir 2019.}} |} </div> {{notelist|group=Participation}} == Sigurvegarar == {{sticky header}} {| class="wikitable sortable sticky-header" width="100%" ! Ár ! Land ! Lag ! Flytjandi ! Tungumál ! scope="col" width=40px data-sort-type="number" | Stig |- ! scope="row" | {{Escyr|1956}} | {{Esc|Sviss}} | „Refrain“ | [[Lys Assia]] | [[franska]] | {{Sdash}}{{Efn|Niðurstöðurnar fyrir keppnina árið 1956 eru ekki vitaðar, aðeins var sigurvegarinn kynntur.}} |- ! scope="row" | {{Escyr|1957}} | {{Esc|Holland}} | „Net als toen“ | [[Corry Brokken]] | [[hollenska]] | align=center | 31 |- ! scope="row" | {{Escyr|1958}} | {{Esc|Frakkland}} | „Dors, mon amour“ | [[André Claveau]] | franska | align=center | 27 |- ! scope="row" | {{Escyr|1959}} | {{Esc|Holland}} | „Een beetje“ | [[Teddy Scholten]] | hollenska | align=center | 21 |- ! scope="row" | {{Escyr|1960}} | {{Esc|Frakkland}} | „Tom Pillibi“ | [[Jacqueline Boyer]] | franska | align=center | 32 |- ! scope="row" | {{Escyr|1961}} | {{Esc|Lúxemborg}} | „Nous les amoureux“ | [[Jean-Claude Pascal]] | franska | align=center | 31 |- ! scope="row" | {{Escyr|1962}} | {{Esc|Frakkland}} | „Un premier amour“ | [[Isabelle Aubret]] | franska | align=center | 26 |- ! scope="row" | {{Escyr|1963}} | {{Esc|Danmörk}} | „Dansevise“ | [[Grethe & Jørgen Ingmann]] | [[danska]] | align=center | 42 |- ! scope="row" | {{Escyr|1964}} | {{Esc|Ítalía}} | „Non ho l'età“ | [[Gigliola Cinquetti]] | [[ítalska]] | align=center | 49 |- ! scope="row" | {{Escyr|1965}} | {{Esc|Lúxemborg}} | „Poupée de cire, {{nowrap|poupée de son“}} | [[France Gall]] | franska | align=center | 32 |- ! scope="row" | {{Escyr|1966}} | {{Esc|Austurríki}} | „Merci, Chérie“ | [[Udo Jürgens]] | [[þýska]] | align=center | 31 |- ! scope="row" | {{Escyr|1967}} | {{Esc|Bretland}} | „Puppet on a String“ | [[Sandie Shaw]] | [[enska]] | align=center | 47 |- ! scope="row" | {{Escyr|1968}} | {{Esc|Spánn}} | „La La La“ | [[Massiel]] | [[spænska]] | align=center | 29 |- ! scope="row" rowspan="4" | {{Escyr|1969}} | {{Esc|Bretland}} | „Boom Bang-a-Bang“ | [[Lulu (söngvari)|Lulu]] | enska | align=center rowspan="4" | 18{{Efn|Í keppninni árið 1969 voru fjórir sigurvegarar. Engar reglur voru þá til um bráðabana og voru þar af leiðandi öll löndin talin sem sigurvegarar.}} |- | {{Esc|Frakkland}} | „Un jour, un enfant“ | [[Frida Boccara]] | franska |- | {{Esc|Holland}} | „De troubadour“ | [[Lenny Kuhr]] | hollenska |- | {{Esc|Spánn}} | „Vivo cantando“ | [[Salomé (söngvari)|Salomé]] | spænska |- ! scope="row" | {{Escyr|1970}} | {{Esc|Írland}} | „All Kinds of Everything“ | [[Dana Rosemary Scallon|Dana]] | enska | align=center | 32 |- ! scope="row" | {{Escyr|1971}} | {{Esc|Mónakó}} | „Un banc, un arbre, une rue“ | [[Séverine]] | franska | align=center | 128 |- ! scope="row" | {{Escyr|1972}} | {{Esc|Lúxemborg}} | „Après toi“ | [[Vicky Leandros]] | franska | align=center | 128 |- ! scope="row" | {{Escyr|1973}} | {{Esc|Lúxemborg}} | „Tu te reconnaîtras“ | [[Anne-Marie David]] | franska | align=center | 129 |- ! scope="row" | {{Escyr|1974}} | {{Esc|Svíþjóð}} | „Waterloo“ | [[ABBA]] | enska | align=center | 24 |- ! scope="row" | {{Escyr|1975}} | {{Esc|Holland}} | „Ding-a-dong“ | [[Teach-In]] | enska | align=center | 152 |- ! scope="row" | {{Escyr|1976}} | {{Esc|Bretland}} | „Save Your Kisses for Me“ | [[Brotherhood of Man]] | enska | align=center | 164 |- ! scope="row" | {{Escyr|1977}} | {{Esc|Frakkland}} | „L'Oiseau et l'Enfant“ | [[Marie Myriam]] | franska | align=center | 136 |- ! scope="row" | {{Escyr|1978}} | {{Esc|Ísrael}} | „A-Ba-Ni-Bi“ {{small|(א-ב-ני-בי)}} | [[Izhar Cohen]] & [[Alphabeta]] | [[hebreska]] | align=center | 157 |- ! scope="row" | {{Escyr|1979}} | {{Esc|Ísrael}} | „Hallelujah“ {{small|(הללויה)}} | [[Milk and Honey (tónlistarhópur)|Milk and Honey]] | hebreska | align=center | 125 |- ! scope="row" | {{Escyr|1980}} | {{Esc|Írland}} | „What's Another Year“ | [[Johnny Logan]] | enska | align=center | 143 |- ! scope="row" | {{Escyr|1981}} | {{Esc|Bretland}} | „Making Your Mind Up“ | [[Bucks Fizz]] | enska | align=center | 136 |- ! scope="row" | {{Escyr|1982}} | {{Esc|Þýskaland}} | „Ein bißchen Frieden“ | [[Nicole Seibert|Nicole]] | þýska | align=center | 161 |- ! scope="row" | {{Escyr|1983}} | {{Esc|Lúxemborg}} | „Si la vie est cadeau“ | [[Corinne Hermès]] | franska | align=center | 142 |- ! scope="row" | {{Escyr|1984}} | {{Esc|Svíþjóð}} | „Diggi-Loo Diggi-Ley“ | [[Herreys]] | [[sænska]] | align=center | 145 |- ! scope="row" | {{Escyr|1985}} | {{Esc|Noregur}} | „La det swinge“ | [[Bobbysocks|Bobbysocks!]] | [[norska]] | align=center | 123 |- ! scope="row" | {{Escyr|1986}} | {{Esc|Belgía}} | „J'aime la vie“ | [[Sandra Kim]] | franska | align=center | 176 |- ! scope="row" | {{Escyr|1987}} | {{Esc|Írland}} | „Hold Me Now“ | [[Johnny Logan]] | enska | align=center | 172 |- ! scope="row" | {{Escyr|1988}} | {{Esc|Sviss}} | „Ne partez pas sans moi“ | [[Céline Dion]] | franska | align=center | 137 |- ! scope="row" | {{Escyr|1989}} | {{Esc|Júgóslavía}} | „Rock Me“ | [[Riva]] | [[serbókróatíska]] | align=center | 137 |- ! scope="row" | {{Escyr|1990}} | {{Esc|Ítalía}} | „Insieme: 1992“ | [[Toto Cutugno]] | ítalska | align=center | 149 |- ! scope="row" | {{Escyr|1991}} | {{Esc|Svíþjóð}} | „Fångad av en stormvind“ | [[Carola Häggkvist|Carola]] | sænska | align=center | 146 |- ! scope="row" | {{Escyr|1992}} | {{Esc|Írland}} | „Why Me?“ | [[Linda Martin]] | enska | align=center | 155 |- ! scope="row" | {{Escyr|1993}} | {{Esc|Írland}} | „In Your Eyes“ | [[Niamh Kavanagh]] | enska | align=center | 187 |- ! scope="row" | {{Escyr|1994}} | {{Esc|Írland}} | „Rock 'n' Roll Kids“ | [[Paul Harrington]] & [[Charlie McGettigan]] | enska | align=center | 226 |- ! scope="row" | {{Escyr|1995}} | {{Esc|Noregur}} | „Nocturne“ | [[Secret Garden]] | norska | align=center | 148 |- ! scope="row" | {{Escyr|1996}} | {{Esc|Írland}} | „The Voice“ | [[Eimear Quinn]] | enska | align=center | 162 |- ! scope="row" | {{Escyr|1997}} | {{Esc|Bretland}} | „Love Shine a Light“ | [[Katrina and the Waves]] | enska | align=center | 227 |- ! scope="row" | {{Escyr|1998}} | {{Esc|Ísrael}} | „Diva“ {{small|(דיווה)}} | [[Dana International]] | hebreska | align=center | 172 |- ! scope="row" | {{Escyr|1999}} | {{Esc|Svíþjóð}} | „Take Me to Your Heaven“ | [[Charlotte Perrelli|Charlotte Nilsson]] | enska | align=center | 163 |- ! scope="row" | {{Escyr|2000}} | {{Esc|Danmörk}} | „Fly on the Wings of Love“ | [[Olsen-bræður]] | enska | align=center | 195 |- ! scope="row" | {{Escyr|2001}} | {{Esc|Eistland}} | „Everybody“ | [[Tanel Padar]], [[Dave Benton]] & 2XL | enska | align=center | 198 |- ! scope="row" | {{Escyr|2002}} | {{Esc|Lettland}} | „I Wanna“ | [[Marie N]] | enska | align=center | 176 |- ! scope="row" | {{Escyr|2003}} | {{Esc|Tyrkland}} | „Everyway That I Can“ | [[Sertab Erener]] | enska | align=center | 167 |- ! scope="row" | {{Escyr|2004}} | {{Esc|Úkraína}} | „Wild Dances“ | [[Rúslana]] | enska, [[úkraínska]] | align=center | 280 |- ! scope="row" | {{Escyr|2005}} | {{Esc|Grikkland}} | „My Number One“ | [[Helena Paparizou]] | enska | align=center | 230 |- ! scope="row" | {{Escyr|2006}} | {{Esc|Finnland}} | „[[Hard Rock Hallelujah]]“ | [[Lordi]] | enska | align=center | 292 |- ! scope="row" | {{Escyr|2007}} | {{Esc|Serbía}} | „Molitva“ {{small|(Молитва)}} | [[Marija Šerifović]] | [[serbneska]] | align=center | 268 |- ! scope="row" | {{Escyr|2008}} | {{Esc|Rússland}} | „Believe“ | [[Díma Bílan]] | enska | align=center | 272 |- ! scope="row" | {{Escyr|2009}} | {{Esc|Noregur}} | „Fairytale“ | [[Alexander Rybak]] | enska | align=center | 387 |- ! scope="row" | {{Escyr|2010}} | {{Esc|Þýskaland}} | „Satellite“ | [[Lena Meyer-Landrut|Lena]] | enska | align=center | 246 |- ! scope="row" | {{Escyr|2011}} | {{Esc|Aserbaísjan}} | „Running Scared“ | [[Eldar Gasimov|Ell]] & [[Nigar Jamal|Nikki]] | enska | align=center | 221 |- ! scope="row" | {{Escyr|2012}} | {{Esc|Svíþjóð}} | „Euphoria“ | [[Loreen]] | enska | align=center | 372 |- ! scope="row" | {{Escyr|2013}} | {{Esc|Danmörk}} | „Only Teardrops“ | [[Emmelie de Forest]] | enska | align=center | 281 |- ! scope="row" | {{Escyr|2014}} | {{Esc|Austurríki}} | „Rise Like a Phoenix“ | [[Conchita Wurst]] | enska | align=center | 290 |- ! scope="row" | {{Escyr|2015}} | {{Esc|Svíþjóð}} | „Heroes“ | [[Måns Zelmerlöw]] | enska | align=center | 365 |- ! scope="row" | {{Escyr|2016}} | {{Esc|Úkraína}} | „1944“ | [[Jamala]] | enska, [[krímtataríska]] | align=center | 534 |- ! scope="row" | {{Escyr|2017}} | {{Esc|Portúgal}} | „Amar pelos dois“ | [[Salvador Sobral]] | [[portúgalska]] | align=center | 758 |- ! scope="row" | {{Escyr|2018}} | {{Esc|Ísrael}} | „Toy“ | [[Netta Barzilai|Netta]] | enska | align=center | 529 |- ! scope="row" | {{Escyr|2019}} | {{Esc|Holland}} | „Arcade“ | [[Duncan Laurence]] | enska | align=center | 498 |- ! scope="row" | {{Escyr|2020}} | colspan="5" {{N/A|''Keppni aflýst vegna [[Covid-19 faraldurinn|COVID-19 faraldursins]].''}} |- ! scope="row" | {{Escyr|2021}} | {{Esc|Ítalía}} | „Zitti e buoni“ | [[Måneskin]] | ítalska | align=center | 524 |- ! scope="row" | {{Escyr|2022}} | {{Esc|Úkraína}} | „Stefania“ {{small|(Стефанія)}} | [[Kalush Orchestra]] | úkraínska | align=center | 631 |- ! scope="row" | {{Escyr|2023}} | {{Esc|Svíþjóð}} | „[[Tattoo (lag)|Tattoo]]“ | [[Loreen]] | enska | align=center | 583 |- ! scope="row" | {{Escyr|2024}} | {{Esc|Sviss}} | „The Code“ | [[Nemo (rappari)|Nemo]] | enska | align=center | 591 |- ! scope="row" | {{Escyr|2025}} | {{Esc|Austurríki}} | „Wasted Love“ | [[JJ (söngvari)|JJ]] | enska | align=center | 436 |- ! scope="row" | {{Escyr|2026}} | {{Esc|Búlgaría}} | „Bangaranga“ | [[Dara (söngkona)|Dara]] | enska | align=center | 516 |} == Gagnrýni og deilur == {{Aðalgrein|Deilur í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva}} Keppnin hefur verið gangrýnd fyrir tónlistaratriðin, ætluð [[Stjórnmál|pólitísk]] áhrif á keppnina og nokkur umdeild atvik sem hafa gerst.<ref>{{Cite web |last=Robinson |first=Frances |date=3 May 2017 |title=13 times Eurovision got super political |url=https://www.politico.eu/article/13-times-eurovision-song-contest-got-political/ |access-date=8 July 2020 |website=[[Politico]]}}</ref> === Tónlistarstíll og framkoma === Gæði tónlistarinnar frá fyrrum atriðum hefur verið gagnrýnd og bent á að ákveðnir tónlistarstílar eru sýndir oftar en aðrir til að reyna að höfða til sem flestra kjósenda í alþjóðlegum áhorfshóp.<ref name="How to win">{{Cite news |date=16 May 2019 |title=How to win the Eurovision Song Contest |newspaper=[[The Economist]] |url=https://www.economist.com/europe/2019/05/16/how-to-win-the-eurovision-song-contest |access-date=8 July 2020}}</ref> Ballöður, [[þjóðlagatónlist]] og [[tyggigúmmítónlist]] eru taldar grunntónlistarstefnur keppninnar síðustu árin, sem hefur leitt til ásakana um að keppnin sé kerfisbundin.<ref>{{Cite web |last=Carniel |first=Jess |date=10 May 2018 |title=The Six Types of Eurovision Contestant |url=https://www.lifehacker.com.au/2018/05/the-six-types-of-eurovision-contestant/ |access-date=8 July 2020 |website=lifehacker.com.au}}</ref><ref name="Fringe">{{Cite web |last=Majendie |first=Paul |date=11 August 2007 |title=Fringe show celebrates Eurovision kitsch |url=https://uk.reuters.com/article/stage-arts-edinburgh-eurovision-dc/edinburgh-fringe-show-celebrates-eurovision-kitsch-idUKL1142844820070811 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010235342/http://uk.reuters.com/article/stage-arts-edinburgh-eurovision-dc/edinburgh-fringe-show-celebrates-eurovision-kitsch-idUKL1142844820070811 |url-status=dead |archive-date=10 October 2017 |access-date=7 July 2020 |website=[[Reuters]]}}</ref> Önnur algeng atriði í fyrri keppnum sem hefur verið gert grín að er skortur á breytingum í [[tóntegund]], textar um ást og/eða frið og enskur framburður af fólki sem hefur það ekki sem móðurtungumál.<ref name="How to win" /><ref>{{Cite web |date=11 May 2018 |title=What makes the perfect Eurovision song? |url=https://www.radiotimes.com/news/tv/2018-05-11/what-makes-the-perfect-eurovision-song/ |access-date=8 July 2020 |website=[[Radio Times]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Picheta |first=Rob |date=29 June 2020 |title=Want to win Eurovision? Write a nice, slow song about love |url=https://edition.cnn.com/style/article/eurovision-winners-analysis-scli-intl-style/index.html |access-date=8 July 2020 |publisher=[[CNN]]}}</ref> Þar sem keppnin er aðallega sjónvarpsþáttur, hafa atriði síðustu ára reynt að fanga athygli áhorfenda með öðru en tónlist, eins og með ljósasýningu, brellum, leikhústilburðum og búningum.<ref>{{Cite web |last=Picheta |first=Rob |date=18 May 2019 |title=Eurovision: What is it and what time is it on? |url=https://edition.cnn.com/2019/05/18/europe/eurovision-explainer-2019-intl/index.html |access-date=8 July 2020 |publisher=[[CNN]]}}</ref> Gagnrýnt hefur verið að þetta sé til að trufla áhorfanda frá lélegum tónlistaratriðum.<ref name="Antes cursi">{{Cite journal |last=Allatson |first=Paul |year=2007 |title='Antes cursi que sencilla': Eurovision Song Contests and the Kitsch-Drive to Euro-Unity |journal=Culture, Theory and Critique |volume=48 |issue=1 |pages=87–98 |doi=10.1080/14735780701293540 |s2cid=146449408}}</ref> Þó gert sé grín að mörgum þessara þátta þá eru aðrir sem fagna þessum þáttum og áskilja þá sem grunnatriði að því sem geri keppnina góða.<ref>{{Cite web |last=Campbell |first=Chuck |date=5 July 2020 |title='Eurovision' soundtrack kicks up the camp |url=https://eu.knoxnews.com/story/entertainment/columnists/chuck-campbell/2020/07/05/eurovision-soundtrack-will-ferrell-rachel-mcadams-6-lack-jessie-ware-dream-wife-peter-manos-review/5378820002/ |access-date=8 July 2020 |website=knoxnews.com}}</ref> Þó margir keppendanna á hverju ári uppfylli þessi atriði þá hefur keppnin sýnt marga tónlistarstíla eins og [[rokk]], [[þungarokk]], [[kántrítónlist]], [[raftónlist]], [[nútíma ryþmablús]], [[hipphopp]] og framandi tónlist.<ref>{{Cite web |last=Pattillo |first=Alice |date=14 May 2019 |title=The 10 Most Metal Moments in Eurovision |url=https://www.loudersound.com/features/the-most-metal-moments-in-eurovision |access-date=8 July 2020 |website=loudersound.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Escudero |first=Victor M. |date=11 August 2017 |title=Eurovision and all that jazz! |url=https://eurovision.tv/story/history-of-jazz-in-eurovision |access-date=8 July 2020 |publisher=Eurovision Song Contest}}</ref><ref>{{Cite web |last=Osborn |first=Michael |date=16 May 2006 |title=Rapping for glory at Eurovision |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/4900892.stm |access-date=8 July 2020 |website=[[BBC News]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Holden |first=Steve |date=4 June 2021 |title=Måneskin: The Eurovision winners storming the UK charts |url=https://www.bbc.co.uk/news/newsbeat-57331991 |access-date=22 November 2021 |website=[[BBC News]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Macdonald |first=Kyle |date=17 May 2022 |title=Serbia's viral Eurovision song featured Allegri's Miserere, and you might have missed it... |url=https://www.classicfm.com/composers/allegri/in-corpore-sano-konstrakta-eurovision-miserere-serbia/ |access-date=20 May 2022 |website=[[Classic FM (UK)|Classic FM]]}}</ref> === Pólitískar deilur === Þar sem tónlistarmenn og lög eru í forsvari fyrir land, hefur keppnin haft nokkur umdeild atvik á milli þjóða í keppninni vegna deilna án samkomulags og í sumum tilfellum stríðsástands sem endurspeglast í framkomu og kosningu.<ref>{{Cite news |last=Robinson |first=Frances |date=3 May 2017 |title=13 times Eurovision got super political |work=[[Politico]] |url=https://www.politico.eu/article/13-times-eurovision-song-contest-got-political/ |access-date=21 March 2021}}</ref> === Pólitísk og landfræðileg kosning === Keppninni hefur verið lýst að hafa einkenni pólitískra atriða í kosningu, áhrif þar sem lönd fá oftar og í meiri magni atkvæði frá öðrum löndum út frá pólitískum tengslum frekar en tónlistargæðum laganna sjálfra.<ref>{{Cite web |date=16 May 2004 |title=Eurovision votes 'farce' attack |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/south_east/3719157.stm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040603125500/http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/south_east/3719157.stm |archive-date=3 June 2004 |access-date=6 July 2020 |website=[[BBC News]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=14 May 2007 |title=Malta slates Eurovision's voting |work=[[BBC News]] |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6654719.stm |url-status=live |access-date=6 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070709104543/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6654719.stm |archive-date=9 July 2007}}</ref> Fjöldi rannsókna og fræðigreina hafa verið skrifaðar um viðfangsefnið, sem er lýst þannig að ákveðin lönd mynda hópa eða „klíkur“ með því að kjósa oft á sama hátt; ein rannsókn segir að þessir kosningahópar geta spilað stórt hlutverk til að ákvarða sigurvegara, á grundvelli þess að minnst tvisvar spiluðu kosningahópar lykilhlutverk í kosningu á sigurlaginu.<ref>{{Cite journal |last1=Fenn |first1=Daniel |last2=Suleman |first2=Omer |last3=Efstathiou |first3=Janet |last4=Johnson |first4=Niel F. |date=1 February 2006 |title=How does Europe Make Its Mind Up? Connections, cliques, and compatibility between countries in the Eurovision Song Contest |journal=Physica A: Statistical Mechanics and Its Applications |volume=360 |issue=2 |pages=576–598 |arxiv=physics/0505071 |bibcode=2006PhyA..360..576F |doi=10.1016/j.physa.2005.06.051 |s2cid=119406544}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gatherer |first=Derek |date=31 March 2006 |title=Comparison of Eurovision Song Contest Simulation with Actual Results Reveals Shifting Patterns of Collusive Voting Alliances |url=https://jasss.soc.surrey.ac.uk/9/2/1.html |journal=Journal of Artificial Societies and Social Simulation |volume=9 |issue=2 |issn=1460-7425 |access-date=6 July 2020}}</ref> === Hinsegin sýnileiki === Keppnin hefur haft dyggan stuðningshóp á meðal hinsegin samfélagsins og skipuleggjendur keppninnar hafa reynt að höfða til þeirra síðan 1990.<ref>{{Cite web |date=22 May 2015 |title=How Eurovision became a gay-friendly contest |url=https://www.france24.com/en/20150522-eurovision-gay-friendly-song-contest-lgbt-conchita-wurst |access-date=7 July 2020 |publisher=[[France 24]]}}</ref> [[Páll Óskar]] var fyrsti opinberlega samkynhneigði tónlistarmaðurinn til að keppa þegar hann keppti fyrir {{Esccnty|Ísland|y=1997}} árið {{Escyr|1997}}. Ísraelska söngkonan [[Dana International]], fyrsti trans tónlistarmaðurinn, varð fyrsti hinsegin tónlistarmaðurinn til að vinna keppnina {{Escyr|1998}}.{{sfn|West|2020|pp=191–195}}<ref name="Birmingham 98">{{Cite web |title=Eurovision Song Contest: Birmingham 1998 |url=https://eurovision.tv/event/birmingham-1998 |access-date=7 July 2020 |publisher=Eurovision Song Contest}}</ref> == Neðanmálsgreinar == * Keppnin er einnig stundum kölluð Eurovision, ESC eða Evróvision en sá titill er [[tvíræðni|tvíræður]]. Einnig hefur keppnin verið nefnd Evrópusöngvakeppnin.<ref>[http://www.timarit.is/?issueID=429974&pageSelected=11&lang=0 Morgunblaðið 1991]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> * RÚV og Íslensk málstöð hefur mælt með að menn segi Evrósjón (eða - en síður - Evróvisjón). Meginrökin eru þau að Evrópa heitir ekki Júrópa á íslensku, heldur Evrópa með vaffi. * Árið 1969 voru fjögur lönd sigurvegarar keppninnar, því að þá voru engar reglur til um hvað gera skyldi ef jafntefli kæmi upp. * Írland og Svíþjóð hafa unnið keppnina oftast eða 7 sinnum. * Árið 1993 var haldin [[Kvalifikacija za Millstreet|undankeppni]] þar sem að nokkur lönd kepptu sem voru úr [[Júgóslavía|Júgóslavíu]] og eitt land úr [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] og nokkur önnur lönd sem voru sjálfstæð á tíma hinna landana.Löndin sem unnu og komust til Millstreet voru [[Króatía]], [[Slóvenía]] og [[Bosnía og Hersegóvína]]. Keppnin var haldin í Slóveníu 3. apríl 1993. Þetta er fyrsta undankeppni Eurovision í sögunni þegar að lönd keppa saman. * Árið 1973 sendi [[Noregur]] lag sem var sungið á 12 tungumálum; ensku, frönsku, spænsku, ítölsku, hollensku, írsku, þýsku, hebresku, bosnísku (Júgóslavía), finnsku, sænsku og norsku. Lagið var með ensku nafni, „It's Just a Game“. Noregur var nr. 5 í röðinni en Ísrael var nr. 17. Ísrael var að gera frumþáttöku, þannig að Noregur var hálfgerðlega fyrsta landið til að syngja á [[hebreska|hebresku]] í Eurovision. * Árið 1977 var [[Túnis]] í sæti nr. 4 í röðinni til að syngja í [[London]] en sjónvarpsstöðin dró þátttökuna til baka. Sagt er að þau vildu ekki keppa við [[Ísrael]]. Sé það rétt þá gerðist það árið 2005 að [[Líbanon]] ætlaði að taka þátt en hætti við af sömu ástæðum og það er staðfest. * [[Covid-19 faraldurinn|COVID-19 faraldurinn]] gerði það að verkum að keppninni var aflýst árið 2020. == Athugasemdir == {{notelist}} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{commons|Eurovision Song Contest|Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva}} * {{Opinber vefsíða}} * [https://www.ruv.is/songvakeppnin Íslensk vefsíða í umsjá Ríkissjónvarpssins] * [https://esctoday.com/ Ein helsta aðdáendasíða keppninnar] * [https://glatkistan.com/2015/01/19/songvakeppni_sjonvarpsins_3__undankeppni_eurovision_tonlistarvidburdur/ Glatkistan] {{Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva}} [[Flokkur:Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva| ]] {{S|1956}} qqk8u46mw35rlv7cgg3mzb04ajov380 Norður-Evrópa 0 8421 1985385 1897123 2026-11-07T00:57:44Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985385 wikitext text/x-wiki '''Norður-Evrópa''' er [[hugtak]] yfir svæði sem ekki er greinilega afmarkað [[landafræði|landfræðilega]]. Norðurhluti [[Evrópu]] getur verið allt svæðið norðan [[Alpafjöll|Alpafjalla]] eða [[Norðurlönd]] ásamt [[Eystrasaltslöndin|Eystrasaltslöndunum]] og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. [[Grænland]] er stundum talið til Norður-Evrópu af því það er eitt [[Norðurlöndin|Norðurlandanna]], þótt það sé landfræðilega hluti [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Samkvæmt seinni skilgreiningunni tilheyra 10 ríki Norður-Evrópu. * [[Bretland]] * [[Danmörk]] * [[Eistland]] * [[Finnland]] * [[Írska lýðveldið]] * [[Ísland]] * [[Lettland]] * [[Litáen]] * [[Noregur]] * [[Svíþjóð]] Við þau bætast heimastjórnarsvæðin og hjálendurnar: * [[Álandseyjar]] * [[Ermarsundseyjar]] * [[Færeyjar]] * [[Mön]] * [[Svalbarði]] og [[Jan Mayen]] Þessi skilgreining er notuð af [[Tölfræðideild Sameinuðu þjóðanna]].<ref name="m49">{{Cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/|title=UNSD — Methodology|website=unstats.un.org|access-date=17 June 2019|archive-date=30 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170830170949/https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/|url-status=live}}</ref> Ýmsir aðrir aðilar, svo sem [[EuroVOC]] og ''[[CIA World Factbook]]'', skilgreina Bretlandseyjar sem hluta [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]] fremur en Norður-Evrópu.<ref>{{cite web |last1=Publications Office of the European Union |title=EU Vocabularies 7206 Europe |url=https://publications.europa.eu/en/web/eu-vocabularies/th-concept-scheme/-/resource/eurovoc/100277?target=Browse |publisher=[[EuroVoc]] |access-date=24 April 2019 |archive-date=24 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424195555/https://publications.europa.eu/en/web/eu-vocabularies/th-concept-scheme/-/resource/eurovoc/100277%3Ftarget%3DBrowse |url-status=live }}</ref> ''CIA World Factbook'' skilgreinir auk þess Eystrasaltslöndin sem hluta Austur-Evrópu.<ref>{{cite web |last1=CIA |title=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/ |access-date=26 January 2021 |archive-date=4 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210104183935/https://www.cia.gov/the-world-factbook/ |url-status=dead }}</ref> Samkvæmt þeirri skilgreiningu eru löndin í Norður-Evrópu aðeins fimm: * [[Danmörk]] * [[Finnland]] * [[Ísland]] * [[Noregur]] * [[Svíþjóð]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur|landafræði}} {{Heimshlutar}} {{Evrópa}} [[Flokkur:Evrópa]] tcaqqrwy35wtileqjfop79dlwyyko7e Freddie Mercury 0 8474 1985463 1922353 2026-11-07T03:36:13Z Lapin kuski 122574 mynd 1985463 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Freddie Mercury | mynd = Freddie Mercury performing in New Haven, CT, November 1977.jpg | mynd_texti = Mercury árið 1977 | fæðingarnafn = Farrokh Bulsara | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1946|09|5}} | fæðingarstaður = [[Stone Town]], [[Sansibar]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1991|11|24|1946|09|05}} | dánarstaður = [[Kensington]], [[London]], [[England]] | dánarorsök = Berkjulungnabólga sem fylgikvilli [[alnæmi]]s | þjóðerni = Breskur | hvíldarstaður = | önnur_nöfn = {{flatlist| * Freddie Bulsara * Larry Lurex<ref name="lurex">{{cite news |last=Runtagh |first=Jordan |title=Freddie Mercury: 10 Things You Didn't Know Queen Singer Did |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/freddie-mercury-10-things-you-didnt-know-queen-singer-did-114828/ |url-status=live |magazine=[[Rolling Stone]] |date=2016-11-23 |access-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823093059/https://www.rollingstone.com/music/music-news/freddie-mercury-10-things-you-didnt-know-queen-singer-did-114828/ |archive-date=2018-08-23}}</ref> }} | starf = {{flatlist| * Söngvari * lagahöfundur * framleiðandi }} | maki = {{plainlist| * Mary Austin (1970–1976) * Jim Hutton (1985–1991)}} | ár = 1969–1991 | module = {{Tónlistarfólk|embed=yes | stefna = [[Rokk]] | hljóðfæri = {{flatlist| * Rödd * píanó * hljómborð }} | útgefandi = {{flatlist| * [[Columbia Records|Columbia]] * [[Polydor Records|Polydor]] * [[EMI Records|EMI]] * [[Parlophone]] * [[Hollywood Records|Hollywood]] }} | áður_meðlimur = {{flatlist| * [[Queen]] * Ibex * Sour Milk Sea }} }} | undirskrift = Freddie Mercury signature 2.svg | undirskrift_alt = Undirskrift Freddie Mercury }} [[File:Queen 1984 0009.jpg|thumb|Mercury (1984)]] '''Freddie Mercury''' (5. september 1946 – 24. nóvember 1991), var aðalsöngvari og [[tónskáld]] bresku hljómsveitarinnar [[Queen]]. Hann fæddist sem '''Farrokh Bulsara''' í [[Stone Town]] á [[Sansibar]] en það er miðbær stærsta bæjarins, Zanzibar City. Foreldrar hans voru [[Indland|indverskir]] [[Parsi|parsar]] (af [[Íran|írönskum]] ættum) og Freddie er sagður Indverji í fæðingarvottorði sínu. Hann gekk í heimavistarskólann St. Peters í Panchgani nálægt Mumbai á Indlandi. Þar lærði hann meðal annars að spila á [[píanó]] og kom í fyrsta sinn fram á sviði þar með skólahljómsveitinni The Hectics, en í henni voru fjórir skólafélagar hans auk hans sjálfs. Hann var enn í þeim skóla er hann tók upp nafnið Freddie og jafnvel foreldrar hans fóru fljótlega að nota það. Hann kom til [[England]]s 18 ára gamall og tók próf í listum og grafískri hönnun frá Ealing Art College og fetaði þar í fótspor [[Pete Townshend]]. Freddie Mercury hafði sterka og áferðarfallega [[rödd]], sem hann hafði mjög á valdi sínu. Raddsviðið var einnig óvenju vítt, eða nálægt þrjár og hálf [[áttund]], en venjulegur maður ræður við tæplega tvær. Hann samdi mörg af frægustu lögum Queen, til dæmis Bohemian Rhapsody, Somebody to love og We are the Champions. Lagasmíðar hans eru sérstæðar og gætir þar áhrifa úr ýmsum áttum. Þær byggja á sterkri [[laglína|laglínu]], [[samhljómur|samhljóm]] og flókinni [[hljómsveitarútsetning]]u. Þegar Queen ákvað að gefa út lagið Bohemian Rhapsody árið 1975, sögðu allir þeim að það væri allt of langt (nálægt tvöfalt lengra en popplög almennt). Freddie gaf einum vina sinna, sem var plötusnúður á útvarpsstöð, eintak af prufuplötu með laginu og sagði honum að það væri handa honum persónulega og mætti hann ekki útvarpa því. En vinurinn stóð ekki við það, heldur útvarpaði laginu 14 sinnum á einum degi. Eftir það var lagið spilað á öllum stöðvum í óstyttri útgáfu og sló alveg í gegn. Eftir þetta varð Queen í hópi forystuhljómsveita áttunda áratugarins og áfram. Freddie hannaði skjaldarmerki hljómsveitarinnar Queen. Efst er fuglinn [[Fönix]] að rísa upp úr eldi. Miðpunktur merkisins er stafurinn Q og kóróna inni í honum. Tvö ljón standa til hliðar, krabbi liggur ofan á bókstafnum og neðarlega sitja svo tveir blómálfar. Þau tákna stjörnumerki hljómsveitarmeðlima. Brian (f. 19. júlí) er krabbinn, ljónin eru Roger (f. 26. júlí) og John (f. 19. ágúst) og blómálfarnir eru tákn meyjarmerkisins, en það er Freddie sjálfur (f. 5. september). Merkið var fyrst notað á Queen-albúminu, síðar var það endurhannað og notað á A Night at the Opera. Hann gaf út tvö sólóalbúm: Mr. Bad Guy (1985) og Barcelona (1988). Seinni platan var unnin í samvinnu við katalónsku sópransöngkonuna [[Montserrat Caballé]]. Samvinna þeirra, sem var hin fyrsta sinnar tegundar, kom mjög á óvart, en náði vinsældum og margir hafa fetað í þau fótspor. Eitt frægasta lag hans sem sólóista var endurútgáfa lagsins „The Great Pretender“ (1987), sem [[Platters]] höfðu gert frægt. Freddie hneigðist að báðum kynjum en kom aldrei út úr skápnum. Vinkona hans og kærasta í sex ár var Mary Austin, en sambandi þeirra lauk er hann sagði henni frá kynhneigð sinni. Þau voru samt nánir vinir áfram og hann arfleiddi hana að húsinu sínu, sem metið var á 18 milljónir punda er hann lést sem og stefgjöldum af lögum hans. Síðasti karlkyns kærasti hans var Jim Hutton. Þeir bjuggu saman í síðustu átta árin, sem Freddie lifði. Jim hjúkraði honum í veikindum og var hjá honum þegar hann dó. Þann 23. nóvember 1991 tilkynnti Freddie opinberlega að hann væri með [[eyðni]] (AIDS). Daginn eftir fékk hann hægt andlát, umkringdur vinum og fjölskyldu. Hann hafði haldið mikilli leynd yfir sjúkdómi sínum og aðeins þeir sem stóðu honum næstir vissu að hann var að dauða kominn. Lík hans var brennt í Kensal Green Cemetery. Líkbrennslan fór fram að sið [[saraþústratrú]]ar, sem var trú hans (persneski minnihlutinn í Indlandi er þeirrar trúar). Ekki er vitað hvar ösku hans er að finna. ==Sólóskífur== *Mr. Bad Guy (1985) *Barcelona (með Montserrat Caballé, 1988) == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{wpheimild | tungumál = en | titill = Freddie Mercury | mánuðurskoðað = 15. júní | árskoðað = 2005}} {{DEFAULTSORT:Mercury, Freddie}} {{fd|1946|1991}} [[Flokkur:Queen]] [[Flokkur:Breskir tónlistarmenn]] k9l9db9keuzb0b1tv78wv5gf8n30clm Venus (reikistjarna) 0 10386 1985446 1971978 2026-11-07T02:20:46Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985446 wikitext text/x-wiki {{Tilvísun|Venus|rómversku gyðjuna|Venus (gyðja)|aðra notkun á orðinu}} {{reikistjarna | bakgrunnur = #FFFDD0 | nafn = Venus | tákn = [[Mynd:Venus symbol (bold).svg|24px|alt=♀|Stjörnufræðitákn Venusar]] | mynd = Venus-real color.jpg | alt = Mynd af Venusi. Ljós og einkennalítil kúla. | myndatexti = Mynd af Venusi í raunverulegum litum. Yfirborðið er hulið þykkum lofthjúpi. | kyn = kvk | nefnt_eftir = [[Venus (gyðja)|Venus]] | viðmiðunartími = J2000 | forskeyti_nándogfirrð = Sól | nánd = 107.477.000 km<br />0,718440 [[Stjarnfræðieining|AU]] | firrð = 108.939.000 km<br />0,728213 AU | hálfur_langás = 108.208.000 km<br />0,723327 AU | miðskekkja = 0,006756 | umferðartími = 224,698 [[Sólarhringur|s]]<br />0,615190 [[ár|á]] | sólbundinn_umferðartími = 583,92 [[Sólarhringur|s]] | meðalhraði = 35,02 km/s | meðalbrautarhorn = 50.,115° | brautarhalli = 3,39458° (miðað við [[sólbaugur|sólbaug]])<br />3,86° (miðað við miðbaug sólar)<br />2,19° (miðað við [[Fastaslétta|fastasléttu]]) | rishnútslengd = 76,678° | stöðuhorn_nándar = 55,186° | tungl = engin | meðalgeisli = 6.051,8 ± 1.0 km<br />0,9499 jörð | pólfletja = 0 | flatarmál_yfirborðs = 4,60×10<sup>8</sup>km2</sup><br />0,902 jörð | rúmmál = 9.28×10<sup>11</sup> km<sup>3</sup><br />(0,866 jörð) | massi = 4,8685×10<sup>24</sup> kg<br />(0,815 jörð) | þéttleiki = 5,243 g/cm<sup>3</sup> | þyngdarafl = 8,87 m/s<sup>2</sup> (0,904 [[þyngdarhröðun|g]]) | lausnarhraði = 10,36 km/s | stjarnbundinn dagur = −243,0185 [[Sólarhringur|s]] <small>([[bakhreyfing]])</small> | snúningshraði = 6,52 km/klst (1,81 m/s) | möndulhalli = 177,3° | stjörnulengd_norðurpóls = 272,76° | stjörnubreidd = 67,16° | endurskinshlutfall = 0,67 | hitanafn1 = [[Kelvin]] | meðal1 = 735 K | hitanafn2 = [[Selsíus]] | meðal2 = 462&nbsp;°C | sýndarbirta = björtust −4,9 (hálfmáni)<br />−3,8 (full) | hornstærð = 9,7"–66,0 | loftþrýstingur = 9,2 [[Paskal|MPa]] (92 [[loftþyngd|atm]]) | samsetning_lofthjúps = {{einfaldur_listi|* ~96,5% [[koltvísýringur]] * ~3,5% [[nitur]] * 0,015% [[brennisteinstvísýringur]] * 0,007% [[argon]] * 0,002% [[vatn]]sgufa * 0,0017% [[kolsýringur]] * 0,0012% [[helín]] * 0,0007% [[neon]] * snefill [[karbónýl súlfíð]] * snefill [[vetnisklóríð]] * snefill [[vetnisflúoríð]]}} }} '''Venus''' er önnur [[reikistjarna]]n frá [[Sólin|sól]] og sú sjötta stærsta. [[Sporbraut]] Venusar er sú sem kemst næst því að vera hringlaga af öllum reikistjörnunum og nemur [[skekkja]]n frá hringlögun einungis einu prósenti. [[Þverganga|Þvergöngur]] Venusar eru tiltölulega sjaldgæfar og líður oft rúm [[öld]] á milli þeirra. Menn hafa þekkt Venus síðan á forsögulegum tíma. Hún er bjartasti hlutur á [[himinhvelfing]]unni fyrir utan sólina og [[tunglið]]. Eins og [[Merkúr (reikistjarna)|Merkúr]] var algengt að hún væri talin vera tveir aðskildir hlutir, þ.e. morgunstjarnan Eosfórus og kvöldstjarnan Hesperus. [[Grikkland|Grískir]] [[stjörnufræðingur|stjörnufræðingar]] vissu þó betur. Venus er [[jarðstjarna]] og er stundum kölluð systurpláneta jarðar enda eru þær á margan hátt mjög líkar: Venus er aðeins örlítið minni en [[jörðin]] (95% af [[þvermál]]i jarðar og 80% af [[massi|massa]] jarðar); fáir [[loftsteinagígur|lofsteinagígar]] eru á yfirborði hvorrar um sig, sem bendir til þess að yfirborð þeirra sé í yngra lagi; [[eðlisþyngd]] þeirra og [[efnafræði]]leg samsetning er svipuð. Vegna ofangreindra þátta var talið að neðan við þykka skýjahulu sína væri Venus mjög lík jörðinni og að þar væri jafnvel líf að finna. Frekari rannsóknir hafa þó leitt í ljós að í mörgum veigamiklum atriðum er Venus gjörólík jörðinni og jafnvel sú reikistjarna innan sólkerfis okkar sem er hvað fjandsamlegust öllu [[líf]]i. [[Þrýstingur]] [[lofthjúpur|lofthjúpsins]] við yfirborð Venusar er 90 [[loftþyngd]]ir. Þetta er nokkurn veginn sami þrýstingur og á 1 km dýpi í höfum jarðarinnar. Lofthjúpurinn er að mestu leyti úr [[koltvíoxíð|koltvísýring]]i (CO₂) og honum má skipta í nokkurra kílómetra þykk lög sem eru að mestu úr [[brennisteinssýra|brennisteinssýru]]. Það eru þessi skýjalög sem valda því að ókleift er að skoða yfirborð reikistjörnunnar með [[sjónauki|sjónaukum]]. Þéttur lofthjúpur Venusar hefur valdið þar svokölluðum [[gróðurhúsaáhrif]]um, sem hækkað hafa yfirborðshita upp í allt að 450&nbsp;°C. [[Hitastigið]] er í raun tvisvar sinnum hærra en á Merkúri þrátt fyrir næstum tvöfalt meiri fjarlægð frá sólinni. Lengd dags á Venusi er fjandsamleg lífríki eins og það hefur þróast á jörðinni. Einn dagur á Venus (einn snúningur plánetunnar um sjálfa sig) er ígildi 243 daga á jörðu. [[Ár]]ið er styttra á Venusi en dagurinn, það tekur plánetuna aðeins 224 daga að snúast um sólu. Venus er nefnd eftir hinni rómversku gyðju [[Venus (gyðja)|Venus]], sem var gyðja ástar og fegurðar. Nafnið er líklega komið til vegna birtu og litar Venusar eins og hún sést frá jörðu en hún hefur þótt afar falleg. Fyrirbæri á yfirborði Venusar hafa verið nefnd kvenkyns nöfnum (með nokkrum undantekningum þó). Í [[Kína|kínverskri]], [[japan]]skri, [[Kórea|kóreskri]] og [[víetnam]]skri menningu er hún kölluð Málmstjarnan, byggt á [[Frumefnin fimm|frumefnunum fimm]]. Venus á sér nokkur heiti á íslensku: Blóðstjarna, Friggjarstjarna, Glaðastjarna, Kvöldstjarna og Morgunstjarna. [[Könnun Venusar]] hófst fremur snemma vegna nálægðar plánetunnar við jörð. Sovéska könnunarfarið ''[[Venera 1]]'' flaug þar framhjá 1961 og ''[[Venera 7]]'' varð fyrsta könnunarfarið sem tókst að lenda á annarri reikistjörnu og senda þaðan gögn til jarðar árið 1970. Þykk skýjahula hindrar könnun yfirborðs Venusar og fyrstu kortin af plánetunni birtust ekki fyrr en geimkönnunarfarið ''[[Magellan (geimfar)|Magellan]]'' kortlagði hana með ratsjá 1991. Hugmyndir hafa verið uppi um könnun yfirborðsins með geimbílum eða öðrum hætti, en aðstæður á yfirborði Venusar eru mjög erfiðar sökum hita og þrýstings. == Könnun == Fyrsta sjálfstýrða [[geimkönnunarfar]]ið sem sent var til Venus var ''[[Venera 1]]'' frá sovésku [[Venera-áætlunin]]ni árið 1961, sem missti samband við jörð á leiðinni þangað.<ref name="mitchell_1">{{cite web |first=Don |last=Mitchell |date=2003 |work=The Soviet Exploration of Venus |title=Inventing The Interplanetary Probe |url=http://www.mentallandscape.com/V_OKB1.htm |access-date=27 December 2007 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012053708/http://mentallandscape.com/V_OKB1.htm |url-status=live }}</ref> [[File:Venera_1_(a)_(Memorial_Museum_of_Astronautics).JPG|thumb|Endurgerð af ''Venera 1''-geimfarinu.]] Fyrsta geimferðin til Venus sem tókst (og auk þess fyrsta vel heppnaða ferðin til annarrar plánetu) var bandaríska ''[[Mariner 2]]'' geimfarið sem þann 14. desember 1962 flaug framhjá Venus í 34.833 km hæð og safnaði gögnum um lofthjúp plánetunnar.<ref>{{cite journal | last1=Mayer | first1=C. H. | last2=McCullough | first2=T. P. | last3=Sloanaker | first3=R. M. |title=Observations of Venus at 3.15-cm Wave Length | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1958-01_127_1/page/1 | journal=The Astrophysical Journal | date=January 1958 | bibcode=1958ApJ...127....1M | volume=127 | page=1 | doi=10.1086/146433 }}</ref><ref>{{cite web |author=Jet Propulsion Laboratory |title=Mariner-Venus 1962 Final Project Report |publisher=NASA |date=1962 |version=SP-59 |url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19660005413_1966005413.pdf |access-date=7 July 2017 |archive-date=11 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140211144532/http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19660005413_1966005413.pdf |url-status=live }}</ref> [[File:Mariner 2.jpg|thumb|Málverk af ''[[Mariner 2]]'' sem var flöskulaga geimfar með stóran sendidisk.]] Þann 18. október 1967 náði sovéska geimfarið ''[[Venera 4]]'' að fljúga inn í lofthjúp Venus og framkvæma vísindarannsóknir. Ferð ''Venera 4'' sýndi fram á að yfirborðshiti Venus var hærri en ''Mariner 2'' hafði reiknað út, eða um 500˚C, og að 95% lofthjúpsins væri koltvísýringur. Þá kom líka í ljós að lofthjúpurinn var mun þéttari en hönnuðir geimfarsins höfðu gert ráð fyrir.<ref name="mitchell_2">{{cite web |first=Don |last=Mitchell |date=2003 |work=The Soviet Exploration of Venus |title=Plumbing the Atmosphere of Venus |url=http://www.mentallandscape.com/V_Lavochkin1.htm |access-date=27 December 2007 |archive-date=30 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180930201301/http://mentallandscape.com/V_Lavochkin1.htm |url-status=live }}</ref> Gögn frá ''Venera 4'' og ''[[Mariner 5]]'' voru greind sameiginlega af sovésk-bandarísku teymi vísindamanna í röð funda næsta árið.<ref>{{cite journal |title=Report on the Activities of the COSPAR Working Group VII |page=94 |date=11–24 May 1969 |location=Prague, Czechoslovakia |book-title=Preliminary Report, COSPAR Twelfth Plenary Meeting and Tenth International Space Science Symposium |publisher=[[National Academy of Sciences]]}}</ref> Þetta var eitt af fyrstu dæmunum um slíkt samstarf við geimrannsóknir risaveldanna.<ref>{{cite web |author=Sagdeev, Roald |author2=Eisenhower, Susan |date=28 May 2008 |title=United States-Soviet Space Cooperation during the Cold War |url=http://www.nasa.gov/50th/50th_magazine/coldWarCoOp.html |access-date=19 July 2009 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225032051/https://www.nasa.gov/50th/50th_magazine/coldWarCoOp.html |url-status=dead }}</ref> [[File:Venus as captured by Mariner 10.jpg|left|thumb|Mynd í fölskum litum af Venusi tekin af útfjólubláum geislum af ''Mariner 10''.]] Árið 1974 nýtti ''[[Mariner 10]]'' sér þyngdarafl Venusar til að sveigja í átt að Merkúr og tók þá útfjólubláar myndir af skýjum í lofthjúpnum sem sýndu fram á ótrúlegan vindhraða. Þetta var í fyrsta sinn sem [[þyngdarhjálp]] var notuð, ný tækni sem mörg seinni geimför áttu eftir að nýta sér, sérstaklega ''[[Voyager 1]]'' og ''[[Voyager 2]]''. Árið 1975 sendu lendingarför ''[[Venera 9]]'' og ''[[Venera 10]]'' fyrstu svarthvítu myndirnar af yfirborði Venusar. Árið 1982 komu fyrstu litmyndirnar frá lendingarförum ''[[Venera 13]]'' og ''[[Venera 14]]''. Bandaríska geimferðastofnunin náði fleiri gögnum 1978 með [[Pioneer-Venus-verkefnið|Pioneer-Venus-verkefninu]] sem fól í sér tvö geimför:<ref>{{cite journal |author=Colin, L. |author2=Hall, C. |date=1977 |title=The Pioneer Venus Program |url=https://archive.org/details/space-science-review_1977-05_20_3/page/283 |volume=20 |issue=3 |pages=283–306 |journal=[[Space Science Reviews]] |bibcode=1977SSRv...20..283C |doi=10.1007/BF02186467|s2cid=122107496 }}</ref> ''[[Pioneer Venus Orbiter]]'' og ''[[Pioneer Venus Multiprobe]]''.<ref>{{cite web |first=David R. |last=Williams |date=6 January 2005 |title=Pioneer Venus Project Information |publisher=NASA/Goddard Space Flight Center |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/pioneer_venus.html |access-date=19 July 2009 |archive-date=15 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190515084212/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/pioneer_venus.html |url-status=live }}</ref> Sovéska Venera-verkefninu var hætt í október 1983, þegar ''[[Venera 15]]'' og ''[[Venera 16]]'' voru sendar á braut um plánetuna til að kortleggja af nákvæmni 25% af yfirborði Venusar (frá norðurpólnum að 30˚N).<ref>{{cite book |last=Greeley |first=Ronald |author-link=Ronald Greeley |author2=Batson, Raymond M. |date=2007 |title=Planetary Mapping |page=47 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-03373-2 |url=https://books.google.com/books?id=ztodv66A1VsC&pg=PA47 |access-date=19 July 2009 |archive-date=29 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929074424/https://books.google.com/books?id=ztodv66A1VsC&pg=PA47 |url-status=live }}</ref> Nokkrar aðrar geimferðir fengust við könnun Venusar á 9. og 10. áratugnum, þar á meðal ''[[Vega 1]]'' (1985), ''[[Vega 2]]'' (1985), ''[[Galileo (geimfar)|Galileo]]'' (1990), ''[[Magellan (geimfar)|Magellan]]'' (1994), ''[[Cassini–Huygens]]'' (1998) og ''[[MESSENGER]]'' (2006). Öll þessi tilvik, fyrir utan ''Magellan'', voru í tengslum við þyngdarhjálp. Í apríl 2006 sendi [[Evrópska geimferðastofnunin]] ''[[Venus Express]]'' á braut um plánetuna. ''Venus Express'' var með sjö mælitæki og sendi gögn frá lofthjúp Venus í miklu lengri tíma en áður hafði verið gert. ''Venus Express''-verkefninu lauk í desember 2014.<ref>{{cite web|url=https://www.universetoday.com/117312/venus-express-out-of-gas-mission-concludes-spacecraft-on-death-watch/|title=Venus Express Out Of Gas; Mission Concludes, Spacecraft On Death Watch|website=[[Universe Today]]|last1=Howell|first1=Elizabeth|date=December 16, 2014|access-date=April 22, 2021|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422084103/https://www.universetoday.com/117312/venus-express-out-of-gas-mission-concludes-spacecraft-on-death-watch/|url-status=live}}</ref> Frá 7. desember 2015 hefur japanska geimfarið ''[[Akatsuki (geimfar)|Akatsuki]]'' verið á mjög frámiðlægri braut um Venus. Nokkrar áætlanir um sendingar geimkönnunarfara hafa verið til umræðu hjá [[Roskosmos]], [[Geimferðastofnun Bandaríkjanna]], [[Geimrannsóknastofnun Indlands]], [[Geimferðastofnun Evrópu]] og einkareknum geimferðafyrirtækjum (t.d. [[Rocketlab]]). == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/venus/ Stjörnufræðivefurinn: Venus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220130182949/https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/venus/ |date=2022-01-30 }} * [http://www.timarit.is/?issueID=417469&pageSelected=6&lang=0 ''Venus''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1945] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305195628/http://timarit.is/?issueID=417469&pageSelected=6&lang=0 |date=2016-03-05 }} * {{Vísindavefurinn|2254|Getið þið sagt mér eitthvað um plánetuna Venus?}} * {{Vísindavefurinn|7036|Sést Venus með berum augum á himninum?}} * {{Vísindavefurinn|49323|Ef kveikt er á eldspýtu á Venus, brennur andrúmsloftið upp?}} {{Sólkerfið}} [[Flokkur:Sólkerfið]] [[Flokkur:Reikistjörnurnar]] 601p7lafnyfbsz0wsdyaiom1i54cz10 Máritanía 0 10419 1985380 1939104 2026-11-07T00:47:53Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985380 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn_á_frummáli = الجمهورية الإسلامية الموريتانية<br />Al-Jumhuriyah al-Islamiyah al-Muritaniyah<br />République Islamique de Mauritanie | nafn = Íslamska lýðveldið Máritanía | nafn_í_eignarfalli = Máritaníu | fáni = Flag of Mauritania.svg | skjaldarmerki = Seal of Mauritania.svg | kjörorð = شرف إخاء عدل | kjörorð_tungumál = arabíska | kjörorð_þýðing = Heiður, bræðralag, réttlæti | staðsetningarkort = Mauritania_(orthographic_projection).svg | tungumál = [[arabíska]], [[franska]] | höfuðborg = [[Núaksjott]] | stjórnarfar = [[Íslamskt lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Máritaníu|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Mohamed Ould Ghazouani]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Máritaníu|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga2 = [[Mohamed Ould Djay]] | stærðarsæti = 28 | flatarmál = 1.030.000 | hlutfall_vatns = ~0 | mannfjöldaár = 2018 | mannfjöldasæti = 127 | fólksfjöldi = 4.403.313 | íbúar_á_ferkílómetra = 3,4 | VLF_ár = 2018 | VLF = 18,117 | VLF_sæti = 134 | VLF_á_mann = 4.563 | VLF_á_mann_sæti = 140 | VÞL_ár = 2019 | VÞL = {{hækkun}} 0.546 | VÞL_sæti = 157 | gjaldmiðill = [[Ouguiya]] (MRO) | tímabelti = [[UTC]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Frakkland]]i | dagsetning1 = [[28. nóvember]] [[1960]] | þjóðsöngur = [[Bilada-l ubati-l hudati-l kiram]] | tld = mr | símakóði = 222 }} '''Máritanía''' ([[arabíska]] موريتانيا‎ ''Mūrītānyā''; [[berbíska]] ''Muritanya'' eða ''Agawej''; [[wolof]] ''Gànnaar''; [[soninke]] ''Murutaane''; [[pulaar]] ''Moritani'') er land í [[Norður-Afríka|Norður-Afríku]], en er stundum einnig talið til [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] þar sem það tilheyrir bæði [[Magreb]]svæðinu og [[Sahel]]svæðinu. Það á strandlengju að [[Atlantshaf]]i í vestri og landamæri að [[Vestur-Sahara]] í norðri, [[Alsír]] í norðaustri, [[Malí]] í austri og [[Senegal]] í suðri. Ríkið dregur nafn sitt af hinu forna konungsríki [[Berbar|Berba]], [[Máretanía|Máretaníu]]. Höfuðborg og stærsta borg Máritaníu er [[Núaksjott]]. Þann 6. ágúst 2008 var gerð herforingjabylting í landinu og hershöfðinginn [[Mohamed Ould Abdel Aziz]] tók við völdum. Hann sagði af sér herforingjatign árið eftir til að taka þátt í forsetakosningum sem hann vann. [[Forsetakosningar í Máritaníu 2019]] voru fyrsta friðsamlega valdatilfærslan í landinu frá sjálfstæði. Máritanía er rík af náttúruauðlindum en landið er þó enn fátækt. Flestir landsmenn vinna við landbúnað, námugröft og í olíuvinnslu, auk fiskveiða. [[Þrælahald]] er útbreitt vandamál í Máritaníu, en áætlað er að 600.000 manns, tæplega 20% íbúa, lifi við þrældóm. Þrælahald hefur verið bannað með lögum í landinu oftar en einu sinni, síðast árið 2007. ==Heiti== Máritanía dregur nafn sitt af hinu forna [[Berbar|Berbaríki]] [[Máretanía|Máretaníu]] sem var við lýði á 3. öld f.Kr. og varð síðar [[rómverskt skattland]] til 7. aldar e.Kr. Löndin eru þó ekki alveg hin sömu: hin sögulega Máretanía var mun norðar en núverandi Máritanía, og náði yfir allan vesturhluta Miðjarðarhafsstrandar Afríku. Nafnið er upphaflega dregið af grísku, og síðar rómversku, heiti yfir þeldökka íbúa svæðisins, [[Márar|Mára]], sem einnig gáfu [[Marokkó]] nafn sitt. == Landfræði == [[Image:Mauritania Topography.png|thumb|Hæðakort af Máritaníu.]] Máritanía er í vestanverðri Afríku. Landið er rúmir milljón ferkílómetrar að stærð og er fremur flatlent með stórar þurrar sléttur með stöku hæðahryggi og kletta.<ref name="Schlüter2008"/> Máritanía á strönd að Norður-Atlantshafi, milli [[Senegal]] og [[Vestur-Sahara]], [[Malí]] og [[Alsír]].<ref name="Schlüter2008">{{cite book|author=Thomas Schlüter|title=Geological Atlas of Africa: With Notes on Stratigraphy, Tectonics, Economic Geology, Geohazards, Geosites and Geoscientific Education of Each Country|url=https://books.google.com/books?id=IfvKWpsISTQC&pg=PA166|year=2008|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-3-540-76373-4|page=166|access-date=7 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143906/https://books.google.com/books?id=IfvKWpsISTQC&pg=PA166|archive-date=22 May 2020|url-status=live}}</ref> Máritanía telst bæði til [[Sahel]]svæðisins og [[Magreb]]svæðisins. Um þrír fjórðu hlutar landsins eru eyðimörk eða hálfeyðimörk.<ref name="Wane2009">{{cite book|author=Njoki N. Wane|title=A Glance at Africa|url=https://books.google.com/books?id=BSyMf6m6E9wC&pg=PA58|year=2009|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4389-7489-7|pages=58–|access-date=7 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143903/https://books.google.com/books?id=BSyMf6m6E9wC&pg=PA58|archive-date=22 May 2020|url-status=live}}</ref> Vegna þrálátra og alvarlegra þurrka hefur eyðimörkin farið stækkandi frá miðjum 7. áratugnum. Í miðju landinu er röð af misgengisstöllum sem vísa í suðvestur og skilja á milli nokkurra sandsteinsslétta. Hæst þessara slétta er [[Adrarsléttan]] sem nær 500 metra hæð.<ref name="Hughes1992">{{cite book|author=R. H. Hughes|title=A Directory of African Wetlands|url=https://books.google.com/books?id=VLjafeXa3gMC&pg=PA401|year=1992|publisher=IUCN|isbn=978-2-88032-949-5|page=401|access-date=7 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143912/https://books.google.com/books?id=VLjafeXa3gMC&pg=PA401|archive-date=22 May 2020|url-status=live}}</ref> Vinjar með vatnsuppsprettum liggja undir sumum af þessum stöllum. Stök fjöll, sem oft eru auðug af jarðefnum, rísa yfir slétturnar. Minnstu tindarnir nefnast ''guelb'' og þeir stærri ''kediet''. [[Guelb er Richat]] er áberandi í norður-miðhéraðinu og [[Kediet ej Jill]] við borgina [[Zouîrât]] nær 915 metra hæð og er hæsti tindur landsins. Slétturnar lækka smám saman í norðaustur í átt að [[El Djouf]] eða „Auðninni“ þar sem stórar sandöldur renna saman við [[Sahara]]eyðimörkina. Í vestri, milli sjávar og hásléttanna, skiptast á landsvæði með leirjarðvegi (''reg'') og sandöldum (''erg'') sem sumar hverjar færast til undan vindi. Sandöldurnar fara stækkandi eftir því sem norðar dregur. Náttúrulegur gróður fylgir úrkomumynstri og nær frá leifum af hitabeltisregnskógi við [[Senegalfljót]], að kjarri og gresju í suðaustri. Eina sandeyðimörkin er í miðju landinu og norðurhlutanum. [[Richat-myndunin]], sem hefur verið kölluð „auga Sahara“,<ref>{{Cite web|date=2017-04-25|title=The Eye Of The Sahara - Mauritania's Richat Structure|url=https://www.worldatlas.com/articles/the-eye-of-the-sahara-mauritania-s-richat-structure.html|access-date=2021-12-09|website=WorldAtlas|language=en-US}}</ref> er klettamyndun sem minnir á sammiðja hringi á Adrarsléttunni við [[Ouadane]] í vestur-miðhluta landsins. == Stjórnmál == === Stjórnsýslueiningar === Stjórnsýsla landsins er í höndum hefðbundinna ráðuneyta, stofnana og opinberra félaga. Innanríkisráðherra er yfirmaður héraðsstjóra og umdæmisstjóra sem líkjast franska sveitarstjórnarkerfinu. Samkvæmt þessu kerfi skiptist Máritanía í 15 héruð (''[[wilaya]]'' eða ''régions''). Landið er mjög miðstýrt, en takmörkuð [[valddreifing]] hefur átt sér stað í nokkrum þing- og sveitarstjórnakosningum frá 1992. Héruðin skiptast í 44 [[sýslur Máritaníu|sýslur]] (''moughataa''). Héruðin og höfuðborgarumdæmið ásamt höfuðstöðum þeirra eru í stafrófsröð: [[Mynd:Mauritania,_administrative_divisions_-_de_-_colored.svg|thumb|right|300px|Héruð Máritaníu.]] {|class="wikitable" |- ! style="width:140px;"|Hérað !! style="width:110px;"|Höfuðstaður !! style-"width:30px;"|# |- |[[Adrarhérað|Adrar]] ||[[Atar (Máritaníu)|Atar]] ||1 |- |[[Assabahérað|Assaba]] ||[[Kiffa]] ||2 |- |[[Braknahérað|Brakna]] ||[[Aleg]] ||3 |- |[[Dakhlet Nouadhibou-hérað|Dakhlet Nouadhibou]] ||[[Nouadhibou]] ||4 |- |[[Gorgolhérað|Gorgol]] ||[[Kaédi]] ||5 |- |[[Guidimaka-hérað|Guidimaka]] ||[[Sélibaby]] ||6 |- |[[Hodh Ech Chargui-hérað|Hodh Ech Chargui]] ||[[Néma]] ||7 |- |[[Hodh El Gharbi-hérað|Hodh El Gharbi]] ||[[Ayoun el Atrous]] ||8 |- |[[Inchiri-hérað|Inchiri]] ||[[Akjoujt]] ||9 |- |[[Nouakchott-Nord-hérað|Nouakchott-Nord]] ||[[Dar-Naim]] ||10 |- |[[Nouakchott-Ouest-hérað|Nouakchott-Ouest]] ||[[Tevragh-Zeina]] ||10 |- |[[Nouakchott-Sud-hérað|Nouakchott-Sud]] ||[[Arafat, Mauritania|Arafat]] ||10 |- |[[Taganthérað|Tagant]] ||[[Tidjikdja]] ||11 |- |[[Tiris Zemmour-hérað|Tiris Zemmour]] ||[[Zouérat]] ||12 |- |[[Trarza-hérað|Trarza]] ||[[Rosso]] ||13 |} == Íbúar== [[File:Adrar-Mother&daughter.JPG|thumb|Márísk fjölskylda á Adrarsléttunni.]] Íbúar Máritaníu eru um 4,3 milljónir. Uppruni íbúa landsins er þrenns konar: [[Sahrawar]] (Bidhan) eða „hvítir Márar“, [[Haratinar]] eða „svartir Márar“, og ýmsir vesturafrískir þjóðflokkar. Um 52% íbúa eru Bidhan, um 30% Haratin og 17% af öðrum þjóðum samkvæmt tölfræðiskrifstofu. Bidhanar tala [[hassanya]]-arabísku og eru [[Berbar]] að uppruna. Haratinar eru afkomendur upprunalegra íbúa [[Tassili n'Ajjer]] og [[Acacus-fjöll|Acacus-fjalla]].<ref>Anthony Appiah; Henry Louis Gates (2010). Encyclopedia of Africa. Oxford University Press. p. 549. {{ISBN|978-0-19-533770-9}}., Quote: "Haratine. Social caste in several northwestern African countries consisting of blacks, many of whom are former slaves (...)"</ref><ref>Gast, M. (2000). "Harṭâni". Encyclopédie berbère - Hadrumetum – Hidjaba (franska). 22.</ref> Aðrir íbúar landsins eru aðallega af vesturafrískum uppruna. Þar á meðal eru [[nígerkongómál|nígerkongómælandi]] [[Fúlar]], [[Soninkar]], [[Bambarar]] og [[Wolofar]].<ref name="CIA">{{cite web|title=The World Factbook – Africa – Mauritania|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mr.html|publisher=CIA|access-date=16. maí 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20151122183210/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mr.html|archive-date=22. nóvember 2015|url-status=dead}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Arababandalagið}} {{Afríka}} {{Stubbur|afríka}} [[Flokkur:Máritanía| ]] 5vhppz5ztqwchua5mm3hjbq2rl6b30c Rúanda 0 10785 1985406 1926304 2026-11-07T01:20:54Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985406 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Rúanda | nafn_á_frummáli = Republika y'u Rwanda | nafn_í_eignarfalli = Rúanda | fáni = Flag of Rwanda.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of Rwanda.svg | staðsetningarkort = Location_Rwanda_AU_Africa.svg | kjörorð = Ubumwe, Umurimo, Gukunda Igihugu | kjörorð_tungumál = kinyarwanda | kjörorð_þýðing = Frelsi, samvinna, framþróun | þjóðsöngur = [[Rwanda nziza]] | tungumál = [[kinyarwanda]], [[franska]] og [[enska]] | höfuðborg = [[Kígalí]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Rúanda|Forseti]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Rúanda|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Paul Kagame]] | nafn_leiðtoga2 = [[Justin Nsengiyumva]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Belgía|Belgíu]] | dagsetning1 = [[1. júlí]], [[1962]] | stærðarsæti = 144 | flatarmál = 26.338 | hlutfall_vatns = 5,3 | mannfjöldasæti = 76 | mannfjöldaár = 2019 | fólksfjöldi = 12.374.397 | íbúar_á_ferkílómetra = 470 | VLF_ár = 2020 | VLF = 33,455 | VLF_sæti = 140 | VLF_á_mann = 2.641 | VLF_á_mann_sæti = 206 | VÞL = {{hækkun}} 0.543 | VÞL_ár = 2019 | VÞL_sæti = 160 | gjaldmiðill = [[rúandískur franki]] | tímabelti = [[UTC]]+2 | tld = rw | símakóði = 250 }} '''Rúanda''' er lítið [[landlukt]] [[land]] í [[Mið-Afríka|Mið-Afríku]] í [[Sigdalurinn mikli|Sigdalnum mikla]] við [[Stóru vötnin]]. Það er rétt sunnan við [[miðbaugur|miðbaug]] og á landamæri að [[Úganda]], [[Búrúndí]], [[Lýðstjórnarlýðveldið Kongó|Lýðstjórnarlýðveldinu Kongó]] og [[Tansanía|Tansaníu]]. Rúanda liggur mjög hátt og er frjósamt, hæðótt land sem hefur verið kallað „þúsund hæða landið“ (franska: ''pays des mille collines''). Einkenni á landfræði Rúanda eru fjöll í vestri og [[gresja]] í austri. Fjöldi vatna er í landinu. Loftslag er temprað hitabeltisloftslag með tvö regntímabil og tvö þurrkatímabil. Það er með þéttbýlustu löndum álfunnar. Íbúar Rúanda eru yfir 12,3 milljónir á 26.338 km<sup>2</sup> lands. Ein milljón býr í höfuðborginni og stærstu borginni, [[Kígalí]]. Rúandíska þjóðin er ung og býr aðallega í dreifbýli. Meðalaldur í Rúanda er aðeins 19 ár. Íbúar Rúanda eru nánast allir af sama uppruna, [[Banyarwanda]], en skiptast í þrjá undirhópa: [[Hútúar|Hútúa]], [[Tútsar|Tútsa]] og [[Twa]]. Twa eru [[pygmíar]] sem búa í skóglendi og eru álitnir afkomendur frumbyggja Rúanda. Fræðimönnum ber ekki saman um uppruna mismunarins milli Hútúa og Tútsa. Sumir telja hann stafa af fyrrum ólíkum [[stétt]]um sömu þjóðar, meðan aðrir halda að Hútúar og Tútsar hafi flust til landsins sem aðskildir hópar. [[Kristni]] eru helstu trúarbrögð landsins og móðurmál flestra íbúa og það mál sem nær allir íbúar tala er [[kinyarwanda]], en enska og franska eru líka opinber mál. Rúanda býr við [[forsetaræði]]. Núverandi forseti er [[Paul Kagame]] sem hefur gegnt því embætti frá 2000. Miðað við nágrannaríki býr Rúanda í dag við litla spillingu, en mannréttindasamtök hafa sagt frá því að stjórnarandstöðuhópum sé gert erfitt fyrir og málfrelsi takmarkað. Landið hefur búið við strangt stigveldi frá því áður en það varð nýlenda. Rúanda skiptist í fimm [[héruð Rúanda|héruð]] frá 2006. Árið 2008 varð rúandska þingið það fyrsta í heiminum þar sem konur voru meirihluti þingmanna. Sú staða er aðeins í tveimur öðrum löndum heims, [[Bólivía|Bólivíu]] og [[Kúba|Kúbu]]. Í Rúanda vinna konur í öllum starfsgreinum og aukin völd kvenna hafa meðal annars leitt til þess að forn feðraveldislög hafa verið afnumin. [[Veiðimenn og safnarar]] settust að í landinu á [[steinöld]] og [[járnöld]] og þar á eftir komu [[Bantúmenn]]. Fyrst mynduðust [[ættbálkar Rúanda|ættbálkar]] og síðan konungsríki. [[Konungsríkið Rúanda]] var ríki þar sem Tútsakonungar lögðu aðra íbúa undir sig og ríkti frá miðri 18. öld. Landið varð hluti af [[Þýska Austur-Afríka|Þýsku Austur-Afríku]] [[1895]], en varð að [[Belgía|belgísku]] verndarsvæði eftir [[fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöld]]. Bæði evrópsku nýlenduveldin stjórnuðu með aðstoð innlendra konunga og stefna þeirra var hliðholl Tútsum. Hútúar gerðu [[uppreisnin í Rúanda|uppreisn]] árið 1959, myrtu fjölda Tútsa og stofnuðu sjálfstætt lýðveldi undir stjórn forsetans [[Grégoire Kayibanda]]. [[Valdaránið í Rúanda 1973|Valdarán hersins]] árið 1973 steypti Kayibanda af stóli og [[Juvénal Habyarimana]] tók við völdum en var áfram hliðholl Hútúum. Stjórnmálaflokkurinn [[Föðurlandsfylking Rúanda]], sem var hliðhollur Tútsum, hóf [[Borgarastyrjöldin í Rúanda|borgarastyrjöld]] árið 1990. Habyarimana var myrtur í apríl 1994. Í kjölfarið fylgdi [[þjóðarmorðið í Rúanda]], þar sem öfgamenn myrtu 500.000 til 1.000.000 Tútsa og Hútúa á um hundrað dögum. Morðæðinu lauk með sigri Föðurlandsfylkingarinnar í júlí 1994. [[Efnahagslíf Rúanda]] hlaut mikinn skaða vegna þjóðarmorðsins 1994 en hefur styrkst síðan. Það byggist að mestu á [[sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskap]]. Helstu landbúnaðarafurðir til útflutnings eru kaffi og te. [[Ferðaþjónusta]] fer vaxandi og er aðalútflutningsgrein landsins. Rúanda er annað tveggja landa þar sem hægt er að sjá [[fjallagórilla|fjallagórillur]] með öruggum hætti, og ferðamenn greiða háar fjárhæðir fyrir leyfi til að rekja slóðir górilla. Tónlist og dans eru stór hluti af menningu Rúsanda, sérstaklega trommutónlist og flókinn ''intore''-dans. Hefðbundið handverk er framleitt um allt land, þar á meðal ''[[imigongo]]'' úr kúataði. Stjórnarfar í Rúanda hefur verið miðstýrt forsetaræði með tvískipt [[þing Rúanda|þing]] þar sem [[Föðurlandsfylking Rúanda]] hefur farið með öll völd frá 1994. Landið er aðili að [[Afríkusambandið|Afríkusambandinu]], [[Breska samveldið|Breska samveldinu]], [[COMESA]], [[Samtök frönskumælandi ríkja|Samtökum frönskumælandi ríkja]] og [[Austur-Afríkusambandið|Austur-Afríkusambandinu]]. == Heiti == Heitið ''Rwanda'' (úr [[rwanda-rundi]] ''u Rwanda'') er upphaflega heitið á frumbyggjum landsins sem nota þetta orð um sjálfa sig. Uppruni orðsins er óviss og kemur fyrir í nokkrum afbrigðum, þar á meðal ''Ruanda'' um 1834. Nútímaútgáfan, ''Rwanda'', var tekin upp sem nafn landsins, en stafsetning orðsins með „w“ virðist hafa orðið algengust eftir 1970.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/ngrams/graph?content=Rwanda%2CRuanda&year_start=1920&year_end=2019&corpus=26&smoothing=3&case_insensitive=true|title=Rwanda,Ruanda|website=Google Ngram Viewer|access-date=16.8.2025}}</ref> Á [[kinyarwanda]] er heitið borið fram /{{IPA|u.ɾɡwaː.nda}}/. == Saga == === Borgarastyrjöldin === Árið [[1990]] varð borgarastyrjöld í Rúanda á milli þjóðarbrotanna [[hútúar|Hútúa]] sem voru í ríkistjórn og [[tútsar|Tútsa]] sem voru andspyrnusinnar. Tútsar voru ljósari yfirlitum og hávaxnir og þar með líkari Belgum. Hútúar eru þeldökkir og ólíkari Belgum. Hvort sem það var af þeim sökum eða öðrum höfðu Belgar gert Tútsum hærra undir höfði þegar Rúanda var nýlenda Belgíu en þegar Belgar fóru fengu Hútúar, sem eru fjölmennari, völdin. Hútúmenn ákváðu að hefna sín á Tútsum og ætluðu hreinlega að drepa alla Tútsímenn í landinu. Í apríl [[1994]] var flugvél þáverandi forseta skotin niður og varð sá atburður kveikjan að þjóðarmorðinu. Útvarpsstöð sem var kölluð "Hutu power" eða "Kraftur Hútú" hafði mjög mikil áhrif á Hútúmenn og hvatti þá til þess að drepa alla Tútsa og líka Hútúmenn ef þeir voru að hýsa eða reyna að hjálpa Tútsímönnum. Vestrænar þjóðir gerðu lítið sem ekkert til þess að grípa inn í ástandið sem upp var komið og hafa margar Afríkuþjóðir fordæmt vestrænar þjóðir eftir þessi hræðilegu þjóðarmorð. Talið er að um 800 þúsund manns hafið látið lífið í þessum átökum. == Landfræði == [[File:KageraRuvubu.jpg|thumb|left|[[Kagera-á]] og [[Ruvubu-á]] eru hlutar af [[Efri-Níl]].]] Rúanda er 26.338 km<sup>2</sup> og fjórða minnsta landið á meginlandi Afríku, á eftir [[Gambía|Gambíu]], [[Esvatíní]] og [[Djibútí]]. Landið er svipað að stærð og [[Búrúndí]], [[Haítí]] og [[Albanía]].<ref name="cia-i" /> Landið liggur hátt; lægsti punktur þess er [[Rusizi-á]] í 950 metra hæð yfir sjávarmáli.<ref name="cia-i" /> Rúanda er í Mið-/Austur-Afríku og á landamæri að [[Lýðstjórnarlýðveldið Kongó|Lýðstjórnarlýðveldinu Kongó]] í vestri, [[Úganda]] í norðri, [[Tansanía|Tansaníu]] í austri og [[Búrúndí]] í suðri.<ref name="cia-i">{{cite web |author=Central Intelligence Agency (CIA) (I) |work=[[The World Factbook]] |title=Rwanda |author-link=CIA |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/rwanda/ |access-date=12 November 2015 |ref={{sfnRef|CIA (I)}} |archive-date=9 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109091722/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/rwanda |url-status=dead }}</ref> Það er nokkrum gráðum sunnan við [[miðbaugur|miðbaug]] og er [[landlukt]].{{sfn|U.S. Department of State|2004}} Höfuðborgin, Kígalí, er nálægt miðju landsins.<ref>{{cite web |author=Encyclopædia Britannica |year=2010 |title=Rwanda |author-link=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/514402/Rwanda |access-date=19 November 2015 |archive-date=30 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430202739/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/514402/Rwanda |url-status=live }}</ref> Vatnaskil [[Kongófljót]]s og [[Níl]]ar liggja í norður-suðurátt í gegnum Rúanda þar sem um 80% landsins eru á vatnasviði Nílar og 20% á vatnasviði Kongó um [[Rusizi-á]] og [[Tanganjikavatn]].<ref>{{cite web |author=Nile Basin Initiative |year=2010 |title=Nile Basin Countries |author-link=Nile Basin Initiative |url=http://www.nilebasin.org/newsite/index.php?option=com_content&view=article&id=48%3Anbi-country-profiles&catid=35%3Anbi-country-profiles&Itemid=67&lang=en |access-date=16 November 2015 |archive-date=14 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314045831/http://www.nilebasin.org/newsite/index.php?option=com_content&view=article&id=48%3Anbi-country-profiles&catid=35%3Anbi-country-profiles&Itemid=67&lang=en |url-status=dead }}</ref> Lengsta á landsins er [[Nyabarongo]] sem kemur upp í suðvestri, rennur norður, austur og suðaustur áður en hún rennur saman við [[Ruvubu-á]] og myndar [[Kagera-á]]. Kagera rennur svo norður meðfram austurlandamærunum að Tansaníu og að lokum út í [[Viktoríuvatn]]. Upptök árinnar í [[Nyungwe-skógur|Nyungwe-skógi]] hafa verið tilnefnd sem möguleg [[upptök Nílar]].<ref>{{cite news |author=BBC News (II) |date=31 March 2006 |title=Team reaches Nile's 'true source' |location=London |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/hampshire/4864782.stm |access-date=10 November 2015 |archive-date=1 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130601132100/http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/hampshire/4864782.stm |url-status=live }}</ref> Í Rúanda eru mörg vötn. Stærsta stöðuvatnið er [[Kivuvatn]] í [[Albertsdalur|Albertsdal]] þar sem vesturlandamæri Rúanda liggja. Kivuvatn er 480 metrar á dýpt<ref>{{cite book |last=Jørgensen |first=Sven Erik |year=2005 |title=Lake and reservoir management |location=Amsterdam |publisher=Elsevier |isbn=978-0-444-51678-7 |url={{google books |plainurl=y |id=pcJoaA85A48C}}}}</ref> og er því eitt af 20 dýpstu vötnum heims.<ref>{{cite book |last1=Briggs |first1=Philip |last2=Booth |first2=Janice |year=2006 |title=Rwanda&nbsp;– The Bradt Travel Guide |edition=3rd |location=London |publisher=Bradt Travel Guides |isbn=978-1-84162-180-7 |url={{google books |plainurl=y |id=L2Sq4S3P5fQC}}|page=153}}</ref> Önnur stór vötn eru [[Bureravatn]], [[Ruhondovatn]], [[Muhazi-vatn]], [[Rweru-vatn]] og [[Ihemavatn]] sem er röð vatna í [[Akageraþjóðgarðurinn|Akageraþjóðgarðinum]] í austurhluta landsins.<ref>{{cite book |last=Hodd |first=Michael |year=1994 |title=East African Handbook |publisher=Trade & Travel Publications |isbn=978-0-8442-8983-0 |url={{google books |plainurl=y |id=bL8tAQAAIAAJ}}}}</ref> [[File:RwandaVolcanoAndLake cropped2.jpg|thumb|Stöðuvatn og eldfjall í [[Virungafjöll]]um.]] Mið- og vesturhluti Rúanda er fjalllendur og landið er stundum kallað „''Pays des mille collines''“ á frönsku („þúsund hæða landið“).<ref>Christophe Migeon. "[https://www.lepoint.fr/art-de-vivre/voyage-au-rwanda-le-pays-des-mille-collines-26-05-2018-2221523_4.php Voyage au Rwanda, le pays des Mille Collines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407095409/https://www.lepoint.fr/art-de-vivre/voyage-au-rwanda-le-pays-des-mille-collines-26-05-2018-2221523_4.php |date=7 April 2019 }}" (á frönsku), ''[[Le Point]]'', 26 May 2018. Retrieved 31 July 2019.</ref> Þau eru hluti af fjöllum Albertsdals sem standa við austurgrein [[Sigdalurinn mikli|Sigdalsins mikla]] sem liggur í norður-suðurátt eftir vesturlandamærum Rúanda.<ref>{{cite web |author=World Wide Fund for Nature (WWF) |year=2001 |title=Terrestrial Ecoregions: Albertine Rift montane forests (AT0101) |author-link=World Wide Fund for Nature |url=https://secure.worldwildlife.org/wildworld/profiles/terrestrial/at/at0101_full.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20041222014550/https://secure.worldwildlife.org/wildworld/profiles/terrestrial/at/at0101_full.html |archive-date=22 December 2004 |access-date=16 November 2015 }}</ref> Hæstu tindarnir eru í [[Virungafjöll]]um í norðvestri. Hæsti tindurinn er [[Karisimbifjall]] (4.507 metrar á hæð).<ref>{{cite web |last1=Mehta |first1=Hitesh |last2=Katee |first2=Christine |year=2005 |title=Virunga Massif Sustainable Tourism Development Plan |publisher=[[International Gorilla Conservation Programme]] (IGCP) |url=http://www.igcp.org/wp-content/themes/igcp/docs/pdf/VirungaTourismMasterPlan_%20Final%20Report.pdf |access-date=13 November 2015 |archive-date=4 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304055030/http://www.igcp.org/wp-content/themes/igcp/docs/pdf/VirungaTourismMasterPlan_%20Final%20Report.pdf |url-status=dead|page=37}}</ref> Í vesturhluta landsins eru fjallaskógar í 1.500 til 2.500 metra hæð.<ref>{{cite book |last1=Munyakazi |first1=Augustine |last2=Ntagaramba |first2=Johnson Funga |year=2005 |title=Atlas of Rwanda |language=fr |location=Oxford |publisher=Macmillan Education |isbn=0-333-95451-3 |page=7}}</ref> Í miðhluta landsins eru aðallega hæðardrög, meðan austurhlutinn eru gresjur, sléttur og mýrar.<ref>{{cite book |last1=Munyakazi |first1=Augustine |last2=Ntagaramba |first2=Johnson Funga |year=2005 |title=Atlas of Rwanda |language=fr |location=Oxford |publisher=Macmillan Education |isbn=0-333-95451-3 |page=18}}</ref> == Stjórnmál == === Stjórnsýslueiningar === [[File:RwandaGeoProvinces.png|thumb|Provinces of Rwanda|alt=Kort af Rúanda sem sýnir núverandi fimm sýslur.]] Rúanda hefur frá fornu fari búið við strangt stigveldi.<ref>{{cite web |author=Organization of African Unity (OAU) |year=2000 |title=Rwanda&nbsp;– The preventable genocide |author-link=Organization of African Unity |work=The Report of International Panel of Eminent Personalities to Investigate the 1994 Genocide in Rwanda and Surrounding Events |url=http://www.aegistrust.org/images/stories/oaureport.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908042110/http://www.aegistrust.org/images/stories/oaureport.pdf |archive-date=8 September 2015 |access-date=16 November 2015 |page=14 }}</ref> Fyrir nýlendustofnunina ríktu [[konungar Rúanda]] með kerfi sýslna, umdæma, hæða og hverfa.<ref>{{cite book |last=Melvern |first=Linda |year=2004 |title=Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide |version=Revised |location=London; New York, N.Y. |publisher=Verso Books |isbn=978-1-85984-588-2 |url={{google books |plainurl=y |id=3NXIHf0t3aMC}} |page=5}}</ref> Núverandi stjórnarskrá skiptir Rúanda í [[sýslur Rúanda|sýslur]] (''intara''), [[umræmi Rúanda|umdæmi]] (''uturere''), borgir, sveitarfélög, bæi, deildir (''imirenge''), sellur (''utugari'') og þorp (''imidugudu''). Mörk sýslna og umdæma eru sett af þinginu.<ref>{{cite web |author=Commission Juridique Et Constitutionnelle Du Rwanda (CJCR) |date=26 May 2003 |title=Constitution of the Republic of Rwanda |url=http://www.cjcr.gov.rw/eng/constitution_eng.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325021301/http://www.cjcr.gov.rw/eng/constitution_eng.doc |archive-date=25 March 2009 |access-date=12 November 2015}}</ref> Sýslurnar fimm eru millistig milli ríkisstjórnarinnar og umdæmanna og hafa það hlutverk að tryggja að stefna stjórnarinnar sé útfærð á umdæmisstigi. Rammaáætlun um valddreifingu sem sveitarstjórnaráðuneytið hefur þróað ætlar sýslunum það hlutverk að samræma stjórnsýslu sýslunnar, eftirlit og mat.<ref name="minaloc07">{{cite web |author=Ministry of Local Government (MINALOC), Republic of Rwanda |date=August 2007 |title=Rwanda Decentralization Strategic Framework |url=http://www.minecofin.gov.rw/webfm_send/2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130329024025/http://www.minecofin.gov.rw/webfm_send/2014 |archive-date=29 March 2013 |access-date=19 November 2015 |page=8 }}</ref> Yfir hverri sýslu er landstjóri, skipaður af forseta og samþykktur af öldungadeild þingsins.{{sfn|Southern Province}} Umdæmin bera ábyrgð á samræmingu opinberrar þjónustu og efnahagsþróun. Þau skiptast í deildir sem sjá um að veita opinbera þjónustu samkvæmt því sem umdæmið krefst.<ref name="minaloc07" /> Umdæmi og deildir hafa kjörin ráð og er stjórnað af framkvæmdanefnd sem ráðin skipa.<ref name="minaloc04">{{cite web |author=Ministry of Local Government (MINALOC), Republic of Rwanda |year=2004 |title=Administrative Units |url=http://www.minaloc.gov.rw/index.php?id=450 |access-date=16 November 2015 |ref={{sfnRef|MINALOC|2004}} |archive-date=22 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022061048/http://www.minaloc.gov.rw/index.php?id=450 |url-status=dead }}</ref> Sellur og þorp eru minnstu einingarnar og tengja íbúa við umdæmin.<ref name="minaloc07" /> Allir fullorðnir borgarar eru meðlimir í selluráði í sinni sellu, og kjósa þar framkvæmdanefnd.<ref name="minaloc04" /> Borgin [[Kígalí]] er sveitarfélag á sýslustigi sem sér um borgarskipulag.<ref name="minaloc07" /> Núverandi skipting var teiknuð upp árið 2006 í þeim tilgangi að dreifa valdi og afnema tengingar við eldra kerfi frá tímum þjóðarmorðsins. Áður voru 12 sýslur sem tengdust stærstu borgum, en því var breytt árið 2006 í 5 sýslur sem byggjast aðallega á landfræðilegum þáttum.<ref>{{cite news |author=BBC News (I) |date=3 January 2006 |title=Rwanda redrawn to reflect compass |author-link=BBC News |location=London |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/4577790.stm |access-date=10 November 2015 |archive-date=1 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130601115308/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/4577790.stm |url-status=live }}</ref> Sýslurnar eru [[Norðursýsla (Rúanda)|Norðursýsla]], [[Suðursýsla (Rúanda)|Suðursýsla]], [[Austursýsla (Rúanda)|Austursýsla]], [[Vestursýsla (Rúanda)|Vestursýrla]] og sveitarfélagið Kígalí í miðjunni. == Menning == === Íþróttir === Mikilli orku hefur verið varið í uppbyggingu íþróttastarfs í Rúanda, þar sem íþróttir eru taldar vel til þess fallnar að sameina þjóðina og græða sár borgarastyrjaldarinnar. Opinber stefna yfirvalda er að hærra hlutfall íbúa skuli æfa íþróttir en í nokkru öðru Afríkulandi. Rúanda hefur sent íþróttamenn á alla sumarólympíuleika frá [[Sumarólympíuleikarnir 1984|leikunum 1984]]. Enginn þeirra hefur náð á verðlaunapall en [[Mathias Ntawulikura]] varð 8. í 10 km hlaupi í [[Sumarólympíuleikarnir 2004|Aþenu 2004]]. Sama ár hlaut [[Jean de Dieu Nkundabera]] bronsverðlaun á [[Ólympíuleikar fatlaðra|Ólympíuleikum fatlaðra]]. [[Körfubolti]] er í miklum metum í Rúanda. Eftir 2010 hefur [[karlalandslið Rúanda í körfuknattleik|karlalandsliðið]] verið í mikilli sókn og er í hópi sterkari liða Afríku. Vinsældir [[hjólreiðar|hjólreiða]] sem íþróttar hafa líka farið vaxandi, en reiðhjól eru daglegur ferðamáti fólks í Rúanda. [[Tour du Rwanda]] er kaflaskipt hjólreiðakeppni sem upphaflega var haldin 1988 og var endurvakin árið 2000. [[Knattspyrna]] er sú grein sem dregur að sér flesta áhorfendur. [[Karlalandslið Rúanda í knattspyrnu|Karlalandslið Rúanda]] hefur einu sinni komist í úrslitakeppni [[Afríkubikarinn|Afríkumótsins]], 2004 og aldrei verið nálægt því að komast í úrslitakeppni [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla|HM]]. Sigursælasta knattspyrnulið Rúanda er [[APR F.C.]] frá Kigali, sem vann sinn tuttugasta meistaratitil árið 2020, þrátt fyrir að vera ekki stofnað fyrr en árið 1993. Tengsl íþrótta og stjórnmála eru náin í Rúanda sem sést af því að APR er rekið af stjórnarflokknum RFP. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur|afríka}} {{Afríka}} [[Flokkur:Rúanda]] [[Flokkur:Landlukt lönd]] nnhbf0v09ghyanp6gp0umgwmjcp5x77 Líbía 0 10800 1985366 1891745 2026-11-07T00:37:28Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985366 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Líbía | nafn_á_frummáli = دولة ليبيا<br />Dawlat Lībiyyā | nafn_í_eignarfalli = Líbíu | fáni = Flag of Libya.svg | skjaldarmerki = Seal_of_the_Government_of_National_Unity_(Libya).svg | staðsetningarkort = Libya_(centered_orthographic_projection).svg | tungumál = [[arabíska]] | höfuðborg = [[Trípólí]] | stjórnarfar = [[Líbíska þjóðarráðið|Bráðabirgðastjórn]] | titill_leiðtoga1 = Formaður [[forsetaráð Líbíu|forsetaráðs]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Líbíu|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Mohamed al-Menfi]] | nafn_leiðtoga2 = [[Abdul Hamid Dbeibeh]] | stærðarsæti = 16 | flatarmál = 1.759.541 | mannfjöldasæti = 108 | fólksfjöldi = 6.959.000 | mannfjöldaár = 2021 | íbúar_á_ferkílómetra = 3,74 | gjaldmiðill = [[líbískur dínar|Dínar]] | tímabelti = [[UTC]]+2 | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Ítalía|Ítalíu]] | dagsetning1 = [[10. febrúar]], [[1947]] | atburður2 = valdarán Gaddafis | dagsetning2 = 1. september 1969 | atburður3 = [[líbíska byltingin]] | dagsetning3 = 17. febrúar 2011 | þjóðsöngur = [[Libya, Libya, Libya]] | tld = ly | símakóði = 218 | VLF_ár = 2020 | VLF = 31,531 | VLF_á_mann = 4.746 | VÞL = {{hækkun}} 0.724 | VÞL_ár = 2019 | VÞL_sæti = 105 }} '''Líbía''' ([[arabíska]]: ليبيا, [[umritun|umritað]] ''Lībiyyā'') er land í [[Norður-Afríka|Norður-Afríku]] með strandlengju við [[Miðjarðarhaf]], á milli [[Egyptaland]]s og [[Alsír]] og [[Túnis]], með landamæri að [[Súdan]], [[Tjad]] og [[Níger]] í suðri. Landið skiptist sögulega í þrjá landshluta, [[Tripolitana]], [[Fezzan]] og [[Kýrenæka|Kýrenæku]]. Líbía er um 1,76 milljón ferkílómetrar að stærð og 17. stærsta land heims. Landinu stjórnar nú bráðabirgðastjórn eftir að einræðisstjórn [[Muammar Gaddafi]] var steypt af stóli árið [[2011]]. Höfuðborgin Trípólí er jafnframt stærsta borg landsins með 1,7 milljón íbúa. Langflestir íbúar landsins búa við ströndina í borgunum Trípólí, [[Benghazi]] og [[Misrata]] en suðurhluti landsins er mjög strjálbýll. Þar búa [[Túbúar]] í [[Tíbestífjöll]]um við landamærin að [[Tjad]]. Í vesturhlutanum búa einnig [[Berbar]] og [[Túaregar]]. 97% íbúa eru [[íslam|múslimar]]. Efnahagur landsins byggist fyrst og fremst á útflutningi [[jarðolía|jarðolíu]] og olíuafurða sem stendur undir 80% af vergri landsframleiðslu og er 97% útflutnings. Árið 2009 var Líbía með einn hæsta stuðul Afríku í [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]] og fimmtu mestu landsframleiðslu í álfunni. Líbía á sér mjög langa sögu. Berbar hófu að setjast þar að á [[síðbronsöld]]. [[Fönikía|Föníkumenn]] stofnuðu þar verslunarstaði við ströndina og á [[5. öldin f.Kr.|5. öld f.Kr.]] ríkti sú stærsta þeirra, [[Karþagó]], yfir stórum hluta Norður-Afríku. [[Grikkland hið forna|Forn-Grikkir]] stofnuðu aftur borgina [[Kýrene]] í austurhluta landsins. Svæðið þar í kring varð síðan þekkt sem Kýrenæka. [[Persaveldi]] náði Kýrenæku á sitt vald [[525 f.Kr.]] og næstu ár var landið ýmist undir stjórn Persa eða [[Egyptaland hið forna|Forn-Egypta]]. Eftir landvinninga [[Alexander mikli|Alexanders mikla]] varð Kýrenæka hluti af [[Ptólemajaríkið|Ptólemajaríkinu]]. Eftir sigur [[Rómaveldi|Rómverja]] í [[orrustan um Karþagó|orrustunni um Karþagó]] [[146 f.Kr.]] varð Tripolitana upphaflega hluti af [[Númidía|Númidíu]] en Rómverjar gerðu alla hluta landsins að [[Skattland|skattlöndum]] á [[1. öldin f.Kr.|1. öld f.Kr.]] Borgunum tók að hnigna um leið og Rómaveldi hnignaði. Um miðja [[7. öldin|7. öld]] lagði her [[Rasjidunkalífadæmið|Rasjidunkalífadæmisins]] löndin undir sig. Berbar tóku þá upp íslam en börðust jafnframt gegn auknum yfirráðum [[arabar|Araba]] næstu aldirnar. Þeir stofnuðu ríki [[Hafsídar|Hafsída]] [[1229]] sem ríkti yfir löndunum þar til [[Tyrkjaveldi]] lagði þau undir sig [[1574]]. Upphaflega var [[pasja]] staðsettur í Trípólí en síðar [[dey]]. Á [[19. öldin|19. öld]] tók Líbía þátt í [[Barbarístríðin|Barbarístríðunum]] sem [[Bandaríkin]] háðu gegn Norður-Afríkuríkjunum til að stöðva [[sjórán]] á Miðjarðarhafi og [[Atlantshaf]]i. Í kjölfar [[Stríð Ítalíu og Tyrklands|stríðs Ítalíu og Tyrklands]] (1911-12) lagði [[Ítalía]] héruðin þrjú (Tripolitana, Fezzan og Kýrenæku) undir sig og kallaði þau upphaflega [[Ítalska Norður-Afríka|Ítölsku Norður-Afríku]] en síðan „Líbýu“ frá [[1934]]. Það var upphaflega nafn sem Forn-Grikkir notuðu um alla Norður-Afríku. Andspyrna gegn yfirráðum Ítala var barin niður af mikilli hörku. [[Bandamenn (Síðari heimsstyrjöldin)|Bandamenn]] náðu Líbýu af Ítölum árið [[1943]] og eftir að stríðinu lauk var landið áfram hernámssvæði. Árið [[1951]] lýsti Líbýa yfir sjálfstæði og konungsríki var stofnað undir stjórn [[Idris]]s konungs. Uppgötvun mikilla olíulinda árið [[1959]] varð til þess að landið auðgaðist mjög um leið og spenna milli ólíkra hagsmunahópa jókst. Þann [[1. september]] [[1969]] framdi hópur ungra herforingja undir stjórn hins 27 ára gamla Muammar Gaddafi valdarán. Gaddafi stofnaði síðan [[alþýðulýðveldi]] í anda [[sósíalismi|sósíalisma]] en stjórn hans var í reynd [[alræði]]sstjórn. Gaddafi var steypt af stóli og hann drepinn í [[Borgarastyrjöldin í Líbíu 2011|líbísku borgarastyrjöldinni]] árið 2011. Fljótlega eftir það braust [[önnur borgarastyrjöldin í Líbíu]] út þar sem ríkisstjórnir í Trípólí og Tobruk, ásamt ýmsum herflokkum, tókust á um stjórn landsins. Vopnahlé var samþykkt árið 2020 og sameinuð ríkisstjórn tók við völdum. Líbía hefur verið aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]] frá 1955, og á aðild að [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtökum hlutlausra ríkja]], [[Arababandalagið|Arabandalaginu]], [[Samtök um íslamska samvinnu|Samtökum um íslamska samvinnu]] og [[Samtök olíuframleiðsluríkja|Samtökum olíuframleiðsluríkja]]. [[Íslam]] er opinber trúarbrögð í landinu og 96,6% íbúa eru [[súnní íslam|súnnítar]]. == Heiti == Nafnið „Líbía“ kemur fyrst fyrir í áletrun frá tímum [[Ramses 2.|Ramsesar 2.]] sem ''rbw''. Þetta nafn var almennt heiti á stóru bandalagi [[Berbar|Berba]] sem bjuggu á frjósömum landsvæðum í [[Kýrenæka|Kýrenæku]] og [[Marmaríka|Marmaríku]]: „Konungurinn [[Meryey]] leiddi 40.000 manna her og bandalag ættbálka sem nefnist „höfðingjar Libua“ í stríði gegn [[Mernepta]] faraó árið 5 (1208 f.o.t.)“.<ref name="3.8 MERENPTAH (1236-1230 BC)">{{cite book |last1=Roberts |first1=Peter |title=HSC Ancient History |url=https://books.google.com/books?id=Vhs2_vi4Yc0C&q=King+meryey&pg=PA72 |year=2006 |publisher=Pascal Press |isbn=9781741251784 |access-date=26 May 2020 |archive-date=31 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210531052740/https://books.google.com/books?id=Vhs2_vi4Yc0C&q=King+meryey&pg=PA72 |url-status=live }}</ref> Þessi átök eru nefnd í [[Stóra Karnakáletrunin|Stóru Karnakáletruninni]] í vesturhluta Nílarósa á 5. og 6. ríkisári Mernepta og þeim lyktaði með ósigri Meryeys. Nafnið Líbía er dregið af ''Libu'' eða ''Libúē'' (gríska: Λιβύη ''Libyē'') sem vísaði almennt til íbúa Kýrenæku og Marmaríku. Það var endurvakið árið 1934 sem heiti á nýlendunni [[Ítalska Líbía|Ítölsku Líbíu]]<ref>{{cite web |url=http://www.tafsuit.com/index.php?option=com_content&view=article&id=91:preservation-of-the-libyan-culture&catid=37:news |title=Preservation of the Libyan culture |publisher=Tafsuit.com |date=6 June 2011 |access-date=23 December 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130501035247/http://www.tafsuit.com/index.php?option=com_content&view=article&id=91:preservation-of-the-libyan-culture&catid=37:news |archive-date=1 May 2013 }}</ref> til að taka við af eldri heitum [[Trípólítana|Trípólítönu]] sem áður heyrði undir Tyrkjaveldi. Upphaflega hafði ítalski landfræðingurinn Federico Minutilli stungið upp á þessu heiti árið 1903.<ref name="be177">"Bibliografia della Libia"; [[#Bertarelli|Bertarelli]], p. 177.</ref> Líbía fékk sjálfstæði árið 1951 sem „[[sameinaða konungsríkið Líbía]]“ ([[arabíska]]: المملكة الليبية المتحدة ''al-Mamlakah al-Lībiyyah al-Muttaḥidah''), en breytti nafninu í „konungsríkið Líbía“ (المملكة الليبية ''al-Mamlakah al-Lībiyyah'') árið 1963. Eftir að [[Muammar Gaddafi]] leiddi valdarán gegn konunginum árið 1969 var nafni landsins breytt í „arabíska lýðveldið Líbía“. (الجمهورية العربية الليبية ''al-Jumhūriyyah al-‘Arabiyyah al-Lībiyyah''). Opinbert heiti landsins frá 1977 til 1986 var „sósíalíska arabíska alþýðulýðveldið Líbía“ (الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الاشتراكية) og „hið mikla sósíalíska arabíska alþýðulýðveldi Líbía“<ref name="name">{{cite web |url=http://www.geographic.org/geographic_names/name.php?uni=9093369&fid=3769&c=libya |title=Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya: Libya |work=Geographical Names |access-date=1 November 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118153704/http://geographic.org/geographic_names/name.php?uni=9093369&fid=3769&c=libya |archive-date=18 January 2012 }}</ref> (الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الاشتراكية العظمى,<ref>{{cite web |url=http://www.geographic.org/geographic_names/name.php?uni=6485614&fid=3784&c=libya |title=الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الاشتراكية: Libya |work=Geographical Names |access-date=26 February 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724133149/http://www.geographic.org/geographic_names/name.php?uni=6485614&fid=3784&c=libya |archive-date=24 July 2014 }}</ref> ''al-Jamāhīriyyah al-‘Arabiyyah al-Lībiyyah ash-Sha‘biyyah al-Ishtirākiyyah al-‘Udmá'') frá 1986 til 2011. [[Líbíska þjóðarráðið]] sem var stofnað 2011 notaði einfaldlega nafnið „Líbía“ og Sameinuðu þjóðirnar viðurkenndu landið opinberlega sem „Líbíu“ árið 2011<ref>{{cite web |url=http://unterm.un.org |title=United Nations interoffice memorandum dated 16 September 2011 from Desmond Parker, Chief of Protocol, to Shaaban M. Shaaban, Under-Secretary-General for General Assembly and Conference Management, attaching memorandum from Stadler Trengove, Senior Legal Officer |publisher=[[United Nations Multilingual Terminology Database|United Nations]] |date=16 September 2011 |access-date=5 February 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122071953/http://unterm.un.org/ |archive-date=22 January 2013 }}</ref> eftir beiðni frá fastanefnd Líbíu sem vísaði í [[Stjórnarskráryfirlýsing Líbíu|stjórnarskráryfirlýsingu Líbíu]] frá 3. ágúst 2011. Í nóvember 2011 var [[ISO 3166-1]]-staðlinum breytt þannig að nýtt nafn landsins varð „Libya“ á ensku og „Libye“ á frönsku.<ref>{{cite web |url=http://www.iso.org/iso/nl_vi-11_name_change_for_libya.pdf |access-date=13 December 2011 |date=8 November 2011 |title=ISO 3166-1 Newsletter VI-11: Name change for Libya |publisher=International Organization for Standardization |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117170551/http://www.iso.org/iso/nl_vi-11_name_change_for_libya.pdf |archive-date=17 January 2012 }}</ref> Í desember 2017 tilkynnti fastanefnd Líbíu Sameinuðu þjóðunum að opinbert heiti landsins yrði hér eftir „Líbíuríki“ en „Líbía“ yrði áfram styttri útgáfa nafnsins.<ref>{{cite web |url=https://unterm.un.org/UNTERM/Display/Record/UNHQ/NA/fd428e58-b85e-4d39-81a8-896368359dd5 |access-date=5 January 2018 |title="State of Libya" in UNTERM (United Nations terminology database) |publisher=United Nations |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180105233707/https://unterm.un.org/UNTERM/Display/Record/UNHQ/NA/fd428e58-b85e-4d39-81a8-896368359dd5 |archive-date=5 January 2018 }}</ref> == Landfræði == [[File:Libya 4983 Tadrart Acacus Luca Galuzzi 2007.jpg|thumb|Sandöldur, klettar og fjöll í Tadrart Acacus, eyðimerkursvæði í suðvesturhluta Líbíu.]] Líbía er 1.759.540 km² að stærð og er því 16. stærsta land heims. Landið á strönd að [[Miðjarðarhaf]]i í norðri og landamæri að [[Túnis]] og [[Alsír]] í vestri, [[Níger]] í suðvestri, [[Tjad]]í suðri, [[Súdan]] í suðaustri og [[Egyptaland]]i í austri. Líbía er á milli 19. og 34. breiddargráðu norður og 9. og 26. lengdargráðu austur. Strönd Líbíu er 1.770 km að lengd, sú lengsta af ströndum allra Afríkuríkja við Miðjarðarhaf.<ref>{{cite web|title=Libya Background|url=http://www.educationlibya.org/country_profile.htm|publisher=Education Libya|archive-url=https://web.archive.org/web/20040426000721/http://www.educationlibya.org/country_profile.htm|archive-date=26 April 2004|date=30 March 2004}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html |title=Field Listings – Coastlines |work=The World Factbook |access-date=5 February 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170716042040/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html |archive-date=16 July 2017 }}</ref> Hafsvæðið við strönd Líbíu er stundum kallað [[Líbíuhaf]]. Loftslag er mjög þurrt eyðimerkurloftslag að mestu, en í norðurhéruðunum er mildara [[Miðjarðarhafsloftslag]].<ref>{{cite web |url=http://www.southtravels.com/africa/libya/weather.html |title=Weather and Climate in Libya |publisher=Southtravels.com |access-date=23 December 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605125808/http://www.southtravels.com/africa/libya/weather.html |archive-date=5 June 2013 }}</ref> Helsta náttúruváin í Líbíu eru þurr og heitur [[svækjuvindur]] (sem í Líbíu nefnist ''gibli'') og blæs úr suðri í einn til fjóra daga í senn á vorin og haustin. Auk hans ganga stundum [[rykstormur|ryk]]- og [[sandstormur|sandstormar]] yfir landið. [[Vin]]jar finnast á víð og dreif í eyðimörkinni í Líbíu. Þær helstu eru [[Ghadames]] og [[Kufra]].<ref name="WorldCulturalHeritage">{{cite web|title=Old Town of Ghadames (1986) Libyan Arab Jamahirya|url=http://heindorffhus.motivsamler.dk/worldheritage/frame-LibyaGhadames.htm|website=World Cultural Heritage|access-date=10 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160810022226/http://heindorffhus.motivsamler.dk/worldheritage/frame-LibyaGhadames.htm|archive-date=10 August 2016 |date=20 July 2006}}</ref> Líbía er eitt af sólríkustu og þurrustu löndum heims út af ríkjandi eyðimerkurloftslagi. Líbía var leiðandi í verndun villtra dýra í Afríku þegar [[El Kouf]]-náttúruverndarsvæðið var stofnað árið 1975. Eftir fall stjórnar Gaddafis hefur [[veiðþjófnaður]] aukist mikið. Dýrafræðingurinn Khaled Ettaieb hefur talað um að fyrir fall stjórnarinnar hafi jafnvel veiðirifflar verið bannaðir, en nú felli veiðiþjófar dýr með stríðstólum og allt að 200 gasellur hafi fundist í fórum hersveita sem drepa þær sér til skemmtunar.<ref>{{Cite web |url=https://orientxxi.info/magazine/le-maghreb-prend-conscience-du-declin-de-sa-biodiversite,4034 |title=Le Maghreb prend conscience du déclin de sa biodiversité |date=4 August 2020 |access-date=13 October 2020 |archive-date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415011801/https://orientxxi.info/magazine/le-maghreb-prend-conscience-du-declin-de-sa-biodiversite,4034 |url-status=dead }}</ref> == Stjórnmál == === Stjórnsýslueiningar === [[File:Libya, administrative divisions - Nmbrs - colored.svg|thumb|300px|Umdæmi Líbýu frá 2007]] Sögulega skiptist Líbía milli þriggja héraða (eða fylkja), [[Tripolitana]] í norðvestri, [[Kýrenæka|Kýrenæku]] í austri og [[Fezzan]] í suðvestri. Þessi þrjú héruð mynduðu fyrst eitt ríki þegar Ítalía vann þau af Tyrkjaveldi árið [[1912]]. Frá 2007 hefur Líbýa skipst í 22 umdæmi (''baladiyat''): {{div col}} # [[Nuqat al Khams]] # [[Zawiya-umdæmi|Zawiya]] # [[Jafara]] # [[Tripoli-umdæmi|Tripoli]] # [[Murqub-umdæmi|Murqub]] # [[Misrata-umdæmi|Misrata]] # [[Sirte-umdæmi|Sirte]] # [[Benghazi-umdæmi|Benghazi]] # [[Marj-umdæmi|Marj]] # [[Jabal al Akhdar]] # [[Derna-umdæmi|Derna]] # [[Butnan-umdæmi|Butnan]] # [[Nalut-umdæmi|Nalut]] # [[Jabal al Gharbi-umdæmi|Jabal al Gharbi]] # [[Wadi al Shatii-umdæmi|Wadi al Shatii]] # [[Jufra-umdæmi|Jufra]] # [[Al Wahat-umdæmi|Al Wahat]] # [[Ghat-umdæmi|Ghat]] # [[Wadi al Hayaa-umdæmi|Wadi al Hayaa]] # [[Sabha-umdæmi|Sabha]] # [[Murzuq-umdæmi|Murzuq]] # [[Kufra-umdæmi|Kufra]] {{div col end}} == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur|afríka}} {{Samtök olíuútflutningsríkja}} {{Arababandalagið}} {{Afríka}} [[Flokkur:Líbía| ]] oeyojzp6vuymdjmeyc4jqf80e8mf6rq Lýðstjórnarlýðveldið Kongó 0 10802 1985370 1868307 2026-11-07T00:39:36Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985370 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðstjórnarlýðveldið Kongó | nafn_á_frummáli = République Démocratique du Congo | nafn_í_eignarfalli = Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó | fáni = Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo (grey spear).svg | staðsetningarkort = Democratic_Republic_of_the_Congo_(orthographic_projection).svg | kjörorð = Démocratie - Justice - Unité | kjörorð_tungumál = franska | kjörorð_þýðing = Lýðræði - Réttlæti - Sameining | þjóðsöngur = [[Debout Congolais]] | tungumál = [[franska]] | höfuðborg = [[Kinsasa]] | stjórnarfar = Lýðveldi | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó|Forseti]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Félix Tshisekedi]] | nafn_leiðtoga2 = [[Judith Suminwa]] | staða = Sjálfstæði | staða_athugasemd = frá [[Belgía|Belgíu]] | atburður1 = Dagur | dagsetning1 = [[30. júní]], [[1960]] | stærðarsæti = 11 | flatarmál = 2.345.409 | hlutfall_vatns = 3,32% | fólksfjöldi = 92.377.393 | mannfjöldaár =2021 | mannfjöldasæti = 15 | íbúar_á_ferkílómetra = 39,4 | gjaldmiðill = [[kongóskur franki]] | tímabelti = [[UTC]]+1 til +2 | tld = cd | símakóði = 243 | VLF = 77,486 | VLF_ár = 2019 | VLF_á_mann = 843 | VLF_sæti = 94 | VLF_á_mann_sæti = 222 | VÞL = {{hækkun}} 0.480 | VÞL_sæti = 175 | VÞL_ár = 2019 }} '''Lýðstjórnarlýðveldið Kongó''' ([[franska]]: ''République Démocratique du Congo'') eða einfaldlega '''Kongó''', eða '''Austur-Kongó''' til aðgreiningar frá [[Lýðveldið Kongó|Lýðveldinu Kongó]], er land í [[Mið-Afríka|Mið-Afríku]] og þriðja stærsta land [[Afríka|álfunnar]]. Það hefur áður heitið Belgíska Kongó, Kongó-Kinsasa og Saír (til [[1997]]). Það á landamæri að Lýðveldinu Kongó í vestri, [[Mið-Afríkulýðveldið|Mið-Afríkulýðveldinu]] og [[Suður-Súdan]] í norðri, [[Úganda]], [[Rúanda]], [[Búrúndí]] og [[Tansanía|Tansaníu]] í austri, og [[Sambía|Sambíu]] og [[Angóla]] í suðri. Aðgangur að sjó er um 40 km breiða ræmu við [[Gíneuflói|Gíneuflóa]]. Elstu mannvistarleifar í Kongó eru um 80.000 ára gamlar. Þar risu ríki eins og [[Lundaríkið]], [[Lubaveldið]] og [[Konungsríkið Kongó]] við ósa [[Kongófljót]]s. Fyrsti Vesturlandabúinn sem kannaði vatnasvið Kongófljóts var [[Henry Morton Stanley]] sem síðar aðstoðaði [[Leópold 2. Belgíukonungur|Leópold 2.]] konung [[Belgía|Belgíu]] við að gera landið að einkanýlendu sinni sem hann kallaði [[Fríríkið Kongó]]. Leópold kom á [[gúmmítré|gúmmíplantekrum]] og stýrði nýlendunni af mikilli grimmd sem hneykslaði alþjóðasamfélagið. Að lokum féllst [[Ríkisstjórn Belgíu|Belgíustjórn]] á að taka stjórn nýlendunnar yfir vegna þrýstings frá öðrum Evrópuríkjum. Kongó fékk sjálfstæði árið [[1960]] og fyrsti forsætisráðherra landsins var [[Patrice Lumumba]]. Árið [[1965]] leiddi [[Joseph Mobutu]] herforingjabyltingu gegn honum. Árið 1971 breytti hann nafni landsins í Saír. Mobutu var einræðisherra og nýtti aðstöðu sína til að hagnast persónulega á auðlindum landsins. Í kjölfar [[borgarastyrjöldin í Rúanda|borgarastyrjaldarinnar í Rúanda]] braust [[Fyrsta styrjöldin í Kongó|borgarastyrjöld]] út í austurhluta landsins sem lyktaði með því að Mobutu flúði land og nafni landsins var aftur breytt. [[Önnur styrjöldin í Kongó]] hófst árið 1998 og stóð til 2003. Eftir að stríðinu lauk hafa reglulega blossað upp staðbundin átök í landinu. [[Kynferðisofbeldi]] er útbreitt, og [[Farsótt|sjúkdómar]] og [[hungursneyð]]ir herja á íbúana.<ref>{{Cite web|url=https://www.hrw.org/blog-feed/democratic-republic-congo-crisis|title = Democratic Republic of Congo in Crisis &#124; Human Rights Watch}}</ref> Íbúar Kongó eru yfir 90 milljónir talsins. Landið er fimmtánda fjölmennasta land heims og það fjórða fjölmennasta í Afríku. Í landinu búa um 200 þjóðarbrot sem flest tala [[bantúmál]]. Frumbyggjar landsins eru [[pygmíar]] sem eru aðeins um 600.000. Um 95% íbúa landsins eru [[kristni]]r, þar af um helmingur [[rómversk-kaþólska kirkjan|rómversk-kaþólskir]]. Landið á miklar náttúruauðlindir og er stærsti [[kóbalt]]framleiðandi heims en langvinnur ófriður hefur orðið til þess að íbúar landsins eru með einar lægstu meðaltekjur í heimi. Árið 2018 höfðu um 600.000 íbúar landsins flúið vegna átaka í mið- og austurhluta landsins.<ref>{{cite web|url=https://www.yahoo.com/amphtml/news/dr-congo-crisis-stirs-concerns-central-africa-013608788.html|title=DR Congo crisis stirs concerns in central Africa|author=Samir Tounsi|date=6 June 2018|agency=AFP|access-date=6 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613062552/https://www.yahoo.com/amphtml/news/dr-congo-crisis-stirs-concerns-central-africa-013608788.html|archive-date=13 June 2018|url-status=dead}}</ref> Bardagar hafa hrakið 4,5 milljónir á flótta og tvær milljónir barna eiga á hættu að deyja vegna vannæringar.<ref>{{cite news|url=https://www.latimes.com/world/africa/la-fg-congo-crisis-20180412-story.html|title=Violence is roiling the Democratic Republic of Congo. Some say it's a strategy to keep the president in power|author=Robyn Dixon|date=12 April 2018|newspaper=Los Angeles Times|access-date=8 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180608045928/http://www.latimes.com/world/africa/la-fg-congo-crisis-20180412-story.html|archive-date=8 June 2018|url-status=live}}</ref> == Landfræði == [[File:An aerial view of the towering volcanic peak of Mt. Nyiragongo.jpg|thumb|[[Nyiragongo-fjall]] sem gaus síðast 2021.]] [[File:La rivière Lulilaka, parc national de Salonga, 2005.jpg|thumb|[[Salonga-þjóðgarðurinn]].]] [[File:Paysage du territoire de Masisi (28130228449).jpg|thumb|[[Masisiland]].]] Lýðstjórnarlýðveldið Kongó er í miðri [[Afríka sunnan Sahara|Afríku sunnan Sahara]], með landamæri að [[Lýðveldið Kongó|Lýðveldinu Kongó]] í norðvestri, [[Mið-Afríkulýðveldið|Mið-Afríkulýðveldinu]] í norðri, [[Suður-Súdan]] í norðaustri, [[Úganda]], [[Rúanda]], [[Búrúndí]], og [[Tansanía|Tansaníu]] (handan [[Tanganjikavatn]]s) í austri, [[Sambía|Sambíu]] í suðri og suðaustri, [[Angóla]] í suðvestri; og strönd að [[Atlantshaf]]i í vestri. Landið á líka landamæri að angólsku útlendunni [[Cabinda]]. Landið er milli 6. og 14. breiddargráðu norður, og 12. og 32. lengdargráðu austur. Það liggur á [[miðbaugur|miðbaug]], með einn þriðja norðan hans og tvo þriðju sunnan hans. Landið er 2.345.408 km<sup>2</sup> að stærð, sem er aðeins stærra en Spánn, [[Frakkland]], [[Þýskaland]], [[Svíþjóð]] og Noregur samanlagt. Landið er annað stærsta Afríkulandið, á eftir [[Alsír]]. Vegna staðsetningar landsins við miðbaug er mikil úrkoma í landinu og mest tíðni þrumuveðurs í heimi. Ársúrkoma getur verið allt að 2.000 mm sum staðar. Í landinu er [[Kongóskógurinn]] sem er annar stærsti regnskógur heims á eftir [[Amasónskógurinn|Amasónskóginum]]. Stór hluti af vatnasviði [[Kongófljót]]s á láglendinu sem hallar í átt að Atlantshafinu, er þakinn þéttum frumskógi. Umhverfis þetta svæði eru [[háslétta|hásléttur]] sem renna saman við [[gresja|gresjur]] í suðri og suðvestri, fjalllendi í vestri og þétt [[graslendi]] í norðri. Austast í landinu eru [[Rwenzori-fjöll]], há og snævi þakin fjöll. [[Hitabeltisloftslag]]ið mótast líka af Kongófljóti og þverám þess sem eru helstu einkenni svæðisins auk regnskóganna sem það rennur um. Landið dregur nafn sitt af fljótinu. Vatnasviðið nær yfir næstum allt landið. Fljótið og þverár þess mynda undirstöðu efnahagslífs og vöruflutninga í Kongó. Helstu þverárnar eru [[Kasai-á]], [[Sangha-á]], [[Ubangi-á]], [[Ruzizi-á]], [[Aruwimi]] og [[Lulonga-á]]. Upptök Kongófljóts eru í [[Albertsdalur|Albertsdal]] sem er vesturendi [[Sigdalurinn mikli|Sigdalsins mikla]], auk [[Tanganjikavatn]]s og [[Mweru-vatn]]s. Fljótið rennur í vesturátt frá [[Kisangani]] rétt eftir [[Boyoma-fossar|Boyoma-fossa]] en sveigist síðan hægt í suðvestur, framhjá [[Mbandaka]] þar sem [[Ubangi-á]] rennur í það, og þaðan í [[Malebovatn]] (Stanleyvatn). Kinsasa og [[Brazzaville]] standa á sitt hvorum bakka fljótsins við vatnið. Eftir það mjókkar fljótið og rennur um nokkrar flúðir í djúpum gjám sem eru þekktar sem [[Livingstone-fossar]], og framhjá [[Boma (Kongó)|Boma]] út í Atlantshafið. Fljótið er annað vatnsmesta fljót og með annað stærsta vatnasviðið í heimi (á eftir [[Amasónfljót]]i). Áin og aðeins 37 km strönd á norðurbakka hennar eru eini aðgangur landsins að sjó. Albertsdalur á stóran þátt í mótun landslags Kongó. Þar er landið mun fjalllendara auk þess sem þar er [[eldvirkni]] sem hefur stundum kostað mannslíf. [[Stóru vötnin]] í Afríku mynduðust líka þar. Fjögur þeirra liggja við austurlandamæri Kongó: [[Albertsvatn]], [[Kivuvatn]], [[Játvarðsvatn]] og [[Tanganjikavatn]]. [[Semliki-á]] liggur milli Játvarðsvatns og Albertsvatns. Í kringum Sigdalinn mikla er mjög mikið af verðmætum jarðefnum að finna sem eru unnin með námavinnslu í suður- og austurhluta landsins. Helstu auðlindir landsins eru [[kóbalt]], [[kopar]], [[kadmín]], [[demantur|demantar]], [[gull]], [[silfur]], [[sink]], [[mangan]], [[tin]], [[german]], [[úran]], [[radín]], [[báxít]], [[járngrýti]] og [[kol]]. Öll þessi efni er að finna í miklum mæli í landinu, sérstaklega í héraðinu Katanga.<ref>{{Cite web|url=http://pamojasolutions.org/home/about-katanga/|title=About Katanga {{!}} Pamoja Tujenge|website=pamojasolutions.org|language=en-US|access-date=29 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171029174110/http://pamojasolutions.org/home/about-katanga/|archive-date=29 October 2017|url-status=dead}}</ref> Þann 17. janúar 2002 gaust [[Nyiragongo-fjall]] í Kongó og úr því runnu þrír hraunstraumar á miklum hraða gegnum borgina [[Goma]] með þeim afleiðingum að 45 létust og 120.000 misstu heimili sín. 400.000 manns voru fluttir frá borginni í kjölfar eldgossins. Hraunið eitraði [[Kivuvatn]] og drap fiska. Tvær flugvélar tóku á loft frá flugvellinum þar sem óttast var að hraunið ylli sprengingu í eldsneyti. Hraunið fór framhjá flugvellinum en eyðilagði flugbrautina og lokaði nokkrar flugvélar inni. Hálfu ári eftir eldgosið gaus nærliggjandi [[Nyamuragira-fjall]] líka. Það fjall gaus síðan aftur 2006 og 2010.<ref>{{Cite web|url=http://www.volcanolive.com/nyamuragira.html|title=Nyamuragira Volcano, Democratic Republic of Congo {{!}} John Seach|website=Volcanolive.com|access-date=29 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171114120624/http://www.volcanolive.com/nyamuragira.html|archive-date=14 November 2017|url-status=live}}</ref> Þjóðgarðar skráðir sem [[heimsminjar]] í Lýðstjórnarlýðveldinu Kongó: [[Virunga-þjóðgarðurinn]] (1979), [[Garamba-þjóðgarðurinn]] (1980), [[Kahuzi-Biega-þjóðgarðurinn]] (1980), [[Salonga-þjóðgarðurinn]] (1984) og [[Okapi-friðlandið]] (1996). == Stjórnmál == === Héruð === {| style="border-spacing: 20px 1px;" | rowspan="13" | [[File:Provinces_de_la_République_démocratique_du_Congo_-_2005.svg|thumb|upright=1.15]] | 1. [[Kinshasa]] || 14. [[Ituri Province]] |- | 2. [[Kongo Central]] || 15. [[Haut-Uele]] |- | 3. [[Kwango]] || 16. [[Tshopo]] |- | 4. [[Kwilu-hérað]] || 17. [[Bas-Uele]] |- | 5. [[Mai-Ndombe-hérað]] || 18. [[Nord-Ubangi]] |- | 6. [[Kasaï-hérað]] || 19. [[Mongala]] |- | 7. [[Kasaï-Central]] || 20. [[Sud-Ubangi]] |- | 8. [[Kasaï-Oriental]] || 21. [[Équateur]] |- | 9. [[Lomami-hérað]] || 22. [[Tshuapa]] |- | 10. [[Sankuru]] || 23. [[Tanganyika Province]] |- | 11. [[Maniema]] || 24. [[Haut-Lomami]] |- | 12. [[Suður-Kivu]] || 25. [[Lualaba-hérað]] |- | 13. [[Norður-Kivu]] || 26. [[Haut-Katanga-hérað]] |} == Íbúar == === Tungumál === [[File:Map - DR Congo, major languages.svg|thumb|Landfræðileg útbreiðsla helstu bantúmálanna í Kongó.]] [[Opinbert tungumál]] í Lýðstjórnarlýðveldinu Kongó er [[franska]]. Franska er líka notuð almennt sem ''[[lingua franca]]'' eða samskiptamál milli hinna ólíku þjóðarbrota sem búa í landinu. Samkvæmt skýrslu frá [[Samtök frönskumælandi ríkja|Samtökum frönskumælandi ríkja]] frá 2014 gátu 33 milljónir landsmanna (47% íbúa) skrifað og lesið frönsku.<ref>{{cite book |author=Organisation internationale de la Francophonie |title=La langue française dans le monde 2014 |url=http://www.francophonie.org/Langue-Francaise-2014/ |location=Paris |publisher=Éditions Nathan |page=17 |date=2014 |isbn=978-2-09-882654-0 |access-date=16 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702202909/http://www.francophonie.org/Langue-Francaise-2014/ |archive-date=2 July 2015 |url-status=dead |author-link=Organisation internationale de la Francophonie }}</ref> Í höfuðborginni, [[Kinsasa]], gátu 67% íbúa talað og skrifað frönsku, og 68,5% töluðu og skildu frönsku.<ref>{{cite book |author=Organisation internationale de la Francophonie |title=La langue française dans le monde 2014 |url=http://www.francophonie.org/Langue-Francaise-2014/ |location=Paris |publisher=Éditions Nathan |page=30 |date=2014 |isbn=978-2-09-882654-0 |access-date=16 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702202909/http://www.francophonie.org/Langue-Francaise-2014/ |archive-date=2 July 2015 |url-status=dead |author-link=Organisation internationale de la Francophonie }}</ref> Um 242 tungumál eru töluð í landinu. Fjögur þeirra hafa stöðu þjóðtungu: [[kitubamál]] (kikongo), [[lingalamál]], [[tshiluba-mál]] og [[svahílí]]. Sumir íbúar tala þessi mál sem móðurmál, en langflestir íbúar læra þau sem annað mál, eftir því máli sem talað er af því þjóðarbroti sem þau tilheyra. Lingala var opinbert mál nýlenduhersins, [[Force Publique]], á tímum belgísku nýlendustjórnarinnar og er enn í dag ríkjandi tungumál innan hersins. Eftir uppreisnir síðustu ára notar hluti hersins í austurhéruðunum líka svahílí þar sem hún er ráðandi. Á tímum nýlendustjórnarinnar var komið á kennslu í þjóðtungunum fjórum í grunnskólum, sem var eitt af fáum dæmum um kennslu á Afríkumálum á nýlendutímanum. Þetta lagðist af eftir að landið fékk sjálfstæði og franska varð eina kennslumálið á öllum skólastigum.<ref name=lang_educ>{{cite book |author=Organisation internationale de la Francophonie |title=La langue française dans le monde 2014 |url=http://www.francophonie.org/Langue-Francaise-2014/ |location=Paris |publisher=Éditions Nathan |page=117 |date=2014 |isbn=978-2-09-882654-0 |access-date=16 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702202909/http://www.francophonie.org/Langue-Francaise-2014/ |archive-date=2 July 2015 |url-status=dead |author-link=Organisation internationale de la Francophonie }}</ref> Frá 1975 hafa þjóðtungurnar fjórar aftur verið teknar upp fyrstu tvö ár grunnskólans en franska eftir það, en í reynd er franska oft eina kennslumálið í þéttbýlinu öll árin.<ref name=lang_educ /> Portúgalska er kennd sem annað mál og þykir auðlærð vegna líkinda við frönsku. Flestir portúgölskumælandi íbúar Kongó eru innflytjendur frá Angóla og Mósambík. ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Afríka}} [[Flokkur:Austur-Kongó| ]] eerapwihvg7coonb31xur9wrvnrkku7 Barein 0 10831 1985286 1983029 2026-11-06T22:33:33Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985286 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Konungsríkið Barein | nafn_á_frummáli = مملكة البحرين <br />Mamlakat al Bahrayn | fáni = Flag of Bahrain.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Bahrain.svg | nafn_í_eignarfalli = Barein | þjóðsöngur = [[Baḥraynunā]] | staðsetningarkort = Bahrain_on_the_globe_(Afro-Eurasia_centered).svg | höfuðborg = [[Manama]] | tungumál = [[arabíska]] | stjórnarfar = [[Konungsríki]] | titill_leiðtoga1 = [[Konungur Barein|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Krónprins Barein|Krónprins]] | titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Barein|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga2 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga3 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Bretland]]i | dagsetning1 = [[15. ágúst]] [[1971]] | flatarmál = 787 | stærðarsæti = 173 | hlutfall_vatns = 0 | mannfjöldasæti = 149 | fólksfjöldi = 1.463.265 | íbúar_á_ferkílómetra = 1.864 | mannfjöldaár = 2021 | VLF_ár = 2026 | VLF_sæti = 98 | VLF = 118,060 | VLF_á_mann = 71.460 | VLF_á_mann_sæti = 23 | VÞL_ár = 2023 | VÞL = {{hækkun}} 0.899 | VÞL_sæti = 38 | gjaldmiðill = [[bareinskur dínar]] (BHD) | tímabelti = [[UTC+3]] | tld = bh | símakóði = 973 }} '''Barein''' ([[arabíska]]: البحرين‎ ''al-Baḥrayn''), formlega '''Konungsríkið Barein''' (arabíska: مملكة البحرين‎ ''Mamlakat al-Baḥrayn''), er [[eyríki]] í [[Persaflói|Persaflóa]] úti fyrir [[strönd]] [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]] í vestri og [[Katar]] í suðri. Barein er lítill eyjaklasi með 51 náttúrulegri og 33 manngerðum eyjum, þar sem stærsta eyjan, Barein, nær yfir 83% af landi ríkisins. Landið tengist Sádi-Arabíu með vegbrú, [[Fahd-vegtengingin|Fahd-vegtengingunni]], og í bígerð er að byggja brú til Katar einnig. Meira en helmingur af 1,5 milljón íbúum landsins eru ekki bareinskir að uppruna. Landið er aðeins 780 ferkílómetrar að stærð og er því þriðja minnsta land Asíu, á eftir [[Maldíveyjar|Maldíveyjum]] og [[Singapúr]]. [[Manama]] er bæði höfuðborg landsins og stærsta borgin. Talið er að Barein hafi verið miðstöð [[Dilmun|Dilmunmenningarinnar]] í fornöld.<ref name=":1">[http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm Oman: The Lost Land] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006085542/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm |date=6. október 2014 }}. Saudi Aramco World. Sótt 7. nóvember 2016.</ref> Síðar varð það hluti af ríkjum [[Parþar|Parþa]] og [[Sassanídar|Sassanída]]. Barein var lengi frægt fyrir [[perluveiði]]. Landið var eitt það fyrsta sem snerist til Íslam árið [[628]], þegar [[Múhameð spámaður]] var enn á lífi. Eftir að hafa verið undir [[Arabar|arabískum]] yfirráðum um langt skeið lögðu [[Portúgal|Portúgalar]] það undir sig árið [[1521]] en þeir voru reknir burt af [[Abbas mikli|Abbas mikla]] sem lagði landið undir veldi [[Safavídaríkið|Safavída]] árið [[1602]]. Árið [[1783]] lagði [[Bani Utbah]]-ættbálkurinn eyjuna undir sig og síðan þá hefur [[Al Khalifa-fjölskyldan]] ríkt þar. Seint á [[19. öld]] varð landið [[Bretland|breskt]] verndarsvæði. Í kjölfar þess að Bretar drógu sig út úr heimshlutanum seint á [[1961-1970|7. áratug 20. aldar]] lýsti Barein yfir sjálfstæði árið [[1971]]. Landið var formlega lýst [[konungsríki]] árið [[2002]] en var áður [[emír]]sdæmi (furstadæmi). Frá [[2011]] til [[2013]] stóð þar uppreisn meirihluta [[Sjía|sjíamúslima]] gegn stjórninni sem hófst eftir [[Arabíska vorið]].<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2012/10/31/world/meast/bahrain-amnesty-protests/index.html|title=Bahrain says ban on protests in response to rising violence|date=1. nóvember 2012|access-date=16 November 2012|publisher=CNN}}</ref> Al Khalifa-fjölskyldan hefur verið sökuð um [[mannréttindi í Barein|mannréttindabrot]] og ofbeldi gegn stjórnarandstæðingum. <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2017/jul/17/bahrain-accused-sport-whitewash-history-torture-human-rights-abuses|title=How Bahrain uses sport to whitewash a legacy of torture and human rights abuses &#124; David Conn &#124; Sport|newspaper=The Guardian|access-date=19. júlí 2018}}</ref> Barein var fyrsta landið [[Arabia|Arabíumegin]] við Persaflóa þar sem [[Jarðolía|olíulindir]] uppgötvuðust árið [[1932]].<ref>{{Cite news|title=Bahrain: Reform-Promise and Reality|url=http://www.jepeterson.net/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/Peterson_Bahrain_Reforms.pdf|publisher=J.E. Peterson|page=157}}</ref> Frá síðari hluta 20. aldar hefur efnahagur landsins byggst á fleiri þáttum, einkum [[banki|banka-]] og [[ferðaþjónusta|ferðaþjónustu]],<ref name="EDB">{{cite web|title=Bahrain's economy praised for diversity and sustainability|url=http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154653/http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-date=28. desember 2010|publisher=Bahrain Economic Development Board|access-date=24. júní 2012}}</ref> en [[eldsneyti|eldsneytisútflutningur]] er enn helsti útflutningsvegur landsins og stendur undir 11% af [[Verg landsframleiðsla|vergri landsframleiðslu]]. Helstu vandamál landsins stafa af minnkandi olíu- og vatnsbirgðum og [[atvinnuleysi]] ungs fólks. [[Alþjóðabankinn]] skilgreinir Barein sem [[hátekjuland]] og það situr hátt á [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]]. Barein er aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtökum hlutlausra ríkja]], [[Arababandalagið|Arababandalaginu]], [[Samtök um íslamska samvinnu|Samtökum um íslamska samvinnu]] og [[Persaflóasamstarfsráðið|Persaflóasamstarfsráðinu]]. == Heiti == Orðið Barein er [[tvítala]] orðsins ''Bahr'' sem merkir „[[haf]]“, svo ''al-Bahrayn'' merkti upphaflega „höfin tvö“. Hins vegar hefur nafnið breyst í [[sérnafn]] í kvenkyni, og fylgir því ekki tvítölubeygingu og fær á sig endingar óbreytt, eins og í nafni þjóðsöngsins, ''[[Bahraynunā]]'', eða [[þjóðarheiti]]nu ''Bahraynī''. Þetta kom fram hjá málfræðingnum [[al-Jawahari]] á 11. öld.<ref>{{cite web|title=Bahrain Etymology, History, Geography, Government and politics, The Free Encyclopedia|url=https://rsmag.org/en/Bahrain-0826228008|access-date=2022-04-21|website=rsmag.org|language=en-US|archive-date=4 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204134124/https://rsmag.org/en/Bahrain-0826228008|url-status=usurped}}</ref> Deilt er um hver séu höfin tvö sem nafnið vísar til. Nafnið kemur fimm sinnum fyrir í [[Kóraninn|Kóraninum]], en vísar þá ekki til eyjarinnar, sem upphaflega nefndist ''Awal'' á arabísku.<ref name="EoI">{{cite encyclopedia|last=Houtsma|first=M. Th.|author-link=Martijn Theodoor Houtsma|title=Baḥrayn|encyclopedia=Encyclopedia of Islam|year=1960|publisher=E.J. Brill|location=Leiden|volume=I|page=941}}</ref> Í dag er yfirleitt lagður sá skilningur í nafnið að höfin tvö séu ýmist flóarnir sitt hvorum megin við eyjuna,<ref>{{cite web|title=Bahrain|url=https://teachmideast.org/country-profiles/bahrain/|access-date=2022-04-21|website=TeachMideast|language=en-US|archive-date=24 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524180020/https://teachmideast.org/country-profiles/bahrain/|url-status=live}}</ref> höfin norðan og sunnan við hana,<ref>{{Cite book|publisher=E.J. Brill|title=First encyclopaedia of Islam 1913–1936|isbn=978-90-04-09796-4|page=584|url=https://books.google.com/books?id=rezD7rvuf9YC&pg=PA584|year=1993}}</ref> eða saltvatn og ferskvatn ofan og neðan jarðar, þar sem víða eru uppsprettur (líka í sjó) þar sem ferskvatn streymir upp á yfirborðið.<ref>{{Cite journal|title=Bahrain Human Development Report 2018|url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/bahrain_hdr_2018.pdf|journal=Bahrain Human Development Report 2018|access-date=21 April 2022|archive-date=30 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220130104211/http://hdr.undp.org/sites/default/files/bahrain_hdr_2018.pdf|url-status=live}}</ref> Fram að [[síðmiðaldir|síðmiðöldum]] átti heitið ''Bahrain'' við um hérað í [[Austur-Arabía|Austur-Arabíu]] (''Iqlīm al-Bahrayn'') sem náði yfir, auk eyjunnar, núverandi suðurhluta [[Írak]]s, [[Kúveit]], [[Al-Hasa]] og [[Qatif]] (í Sádi-Arabíu). Þetta svæði náði frá [[Basra]] að [[Óman]] í [[Hormússund]]i. Heitið átti þannig við um alla austurströnd [[Arabíuskagi|Arabíuskagans]] í meira en þúsund ár.<ref name="maj">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bJLjAKH7-rIC&pg=PR16|title=Dialect, Culture, and Society in Eastern Arabia: Glossary|year=2001|pages=XIX|isbn=9004107630|last1=Holes|first1=Clive|publisher=BRILL}}</ref> Ekki er vitað nákvæmlega hvenær tekið var að nota orðið um eyjuna eingöngu.<ref name="Rentz">{{cite book|author=Rentz, G.|chapter=al- Baḥrayn|title=Encyclopaedia of Islam|editor1=P. Bearman|editor2=Th. Bianquis|editor3=C.E. Bosworth|editor4=E. van Donzel|editor5=W.P. Heinrichs|publisher=Brill|year=2008|url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/EIEO/COM-0089.xml}}</ref> == Saga == === 19. og 20. öld === Snemma á 19. öld gerðu bæði Ómanar og [[Sádætt]] innrásir í Barein. Árið 1802 gerði ómanski soldáninn, [[Sayyid]], 12 ára son sinn, Salim, að landstjóra í [[Arad-virki]].<ref>{{cite book|author=Onley, James|url=https://exeter.academia.edu/JamesOnley/Papers/335321/_The_Politics_of_Protection_in_the_Gulf_The_Arab_Rulers_and_the_British_Resident_in_the_Nineteenth_Century_2004_|title=The Politics of Protection in the Persian Gulf: The Arab Rulers and the British Resident in the Nineteenth Century|publisher=Exeter University|year=2004|page=44}}</ref> Árið 1816 fékk fulltrúi Breta í Persaflóa, William Bruce, bréf frá sjeik Barein sem hafði áhyggjur af orðrómi um stuðning Breta við innrás frá [[Múskat (borg)|Múskat]]. Bruce fór til Barein þar sem hann fullvissaði sjeikinn um hlutleysi Breta og gerði við hann óformlegt vináttusamkomulag.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1vUckJbC8JIC&q=Bahrain+Britain+1816+Bruce&pg=PP58|title=The Arabian Frontier of the British Raj. Merchants, Rulers and British in the Nineteenth-Century Gulf|last=Onley|first=James|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-19-922810-2|location=Oxford|entry=Chapter 1, (2.7)}}</ref> [[File:Coronation of Hamad bin Isa Al Khalifa 1933.jpg|thumb|Krýning Hamad bin Isa Al Khalifa sem hakím Barein í febrúar 1933.]] Árið 1820 viðurkenndu Bretar Al Khalifa-ættina sem landstjóra ([[hakím]]) Barein eftir að þeir gerðust aðilar að [[Almenni hafsáttmálinn 1820|Almenna hafsáttmálanum]] ásamt [[Sáttarstrandarríkin|Sáttarstrandarríkjunum]] (nú Sameinuðu arabísku furstadæmin).<ref>{{Cite book|last=Al-Baharna|first=Husain|title=Legal Status of the Arabian Gulf States: A Study of Their Treaty Relations and Their International Problems|year=1968|publisher=Manchester University Press|isbn=0-7190-0332-6|page=31|url=https://books.google.com/books?id=BH27AAAAIAAJ}}</ref> Tíu árum síðar neyddust þeir engu að síður til að greiða árlegan skatt til Egyptalands, þrátt fyrir að hafa leitað eftir vernd frá bæði Persíu og Bretlandi.<ref name="NAS">{{Cite book|last3=Pridham|first3=B. R.|last2=Smith|first2=G. Rex|last1=Smart|first1=J. R.|year=2004|title=New Arabian Studies|url=https://books.google.com/books?id=mu3tEPkVBpIC|publisher=University of Exeter Press|pages=51, 52, 53, 67, 68|isbn=978-0-85989-706-8}}</ref> Árið 1860 leitaði Al Khalifa-fjölskyldan á ný ásjár hjá bæði Persum og [[Tyrkjaveldi]], þegar Bretar hugðust beygja landið undir sig. Að lokum náði [[Breska Indland]] samt yfirráðum yfir Barein þar sem Persar neituðu að koma þeim til varnar. [[Lewis Pelly]] ofursti undirritaði nýjan sáttmála þar sem Al Khalifa-fjölskyldan lagði Barein undir vernd og yfirráð Breta.<ref name=NAS /> Eftir [[stríð Katar og Barein]] 1868 gerðu fulltrúar Breta nýtt samkomulag við Al Khalifa-fjölskylduna. Þar kom fram að þau mættu ekki veita neitt af landi sínu til annarra aðila nema Breta og mættu ekki taka upp samband við erlendar ríkisstjórnir án samþykkis Breta.<ref>{{Cite book|last2=University of Exeter. Centre for Arab Gulf Studies|last1=Pridham|first1=B. R.|year=1985|title=The Arab Gulf and the West|url=https://books.google.com/books?id=vpIOAAAAQAAJ|publisher=Taylor & Francis|page=7|isbn=978-0-7099-4011-1}}</ref><ref name=TPG /> Í staðinn lofuðu Bretar að verja Barein fyrir árásum af sjó og styðja landið ef til árása kæmi af landi.<ref name=TPG /> Aðalatriðið var samt að Bretar lofuðu að styðja yfirráð Al Khalifa-fjölskyldunnar yfir Barein, sem styrkti hana í sessi. Aðrir samningar 1880 og 1892 staðfestu enn frekar stöðu Barein sem verndarríkis Breta.<ref name=TPG>{{Cite book|last=Wilson|first=Arnold T.|year=2011|title=The Persian Gulf: A historical sketch from the earliest times to the beginning of the twentieth century|url=https://books.google.com/books?id=FocirvdZKjcC|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-84105-7}}</ref> Órói hófst meðal íbúa Barein þegar Bretar tóku formlega yfir stjórn svæðisins 1892. Fyrsta uppreisnin og útbreidd uppþot gegn þáverandi sjeik, Issa bin Ali, áttu sér stað í mars 1895.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Issa var fyrsti ráðamaðurinn af Al Khalifa-ættinni sem ríkti án tengsla við Persíu. Fulltrúi Breta í Persaflóa, [[Arnold Wilson]], kom til Barein frá Múskat á þessum tíma.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Uppreisnin hélt áfram og nokkrir mótmælendur voru drepnir af breskum hermönnum.{{sfn | Mojtahed-Zadeh | 1999 | p=130}} Áður en olía fannst við Barein byggðist efnahagur eyjarinnar nær alfarið á [[perluveiðar|perluveiðum]] sem fram á 19. öld voru taldar einhverjar þær fegurstu í heimi.{{sfnp|''EB''|1878}} Árið 1903 kom þýski landkönnuðurinn [[Hermann Burchardt]] til Barein og tók margar ljósmyndir af sögulegum stöðum, þar á meðal höll sjeiksins ''Qaṣr es-Sheikh''. Ljósmyndirnar eru varðveittar á [[Mannfræðisafnið í Berlín|Mannfræðisafninu í Berlín]].<ref>{{cite web|url=http://www.smb-digital.de/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&module=collection&objectId=625685&bt=europeanaapi|title=The old Qaṣr es-Sheikh|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813114115/http://www.smb-digital.de/eMuseumPlus?service=ExternalInterface&module=collection&objectId=625685&bt=europeanaapi |archive-date=13 August 2021 }}</ref> Fyrir [[fyrri heimsstyrjöld]] voru um 400 bátar á perluveiðum og árlegur útflutningur nam yfir 30.000 pundum.{{sfnp|''EB''|1911}} Árið 1911 krafðist hópur kaupmanna frá Barein takmarkana á áhrifum Breta í landinu. Leiðtogar hópsins voru í kjölfarið handteknir og sendir í útlegð til Indlands. Árið 1923 hófu Bretar [[stjórnarfarsumbætur í Barein 1923|stjórnarfarsumbætur í Barein]] og settu son Issa bin Ali til valda. Sumir andstæðingar Breta af klerkastétt og fjölskyldur, eins og [[Dawasir-ættbálkurinn]], fluttu í kjölfarið til [[Damman]] hinum megin við flóann.<ref>{{cite news|title=Bahrain's Re-Reform Movement|first=Jane|last=Kinninmont|url=http://www.foreignaffairs.com/articles/67553/jane-kinninmont/bahrains-re-reform-movement|newspaper=Foreign Affairs|date=28 February 2011|access-date=7 July 2012|archive-date=5 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140105084741/http://www.foreignaffairs.com/articles/67553/jane-kinninmont/bahrains-re-reform-movement|url-status=live}}</ref> Þremur árum síðar settu Bretar landið undir ''de facto'' stjórn [[Charles Belgrave]] sem var formlega ráðgjafi landstjórans til 1957.<ref name="All at sea over 'the Gulf'">{{cite news|title=All at sea over 'the Gulf'|first=Mahan|last=Abedin|url=http://atimes.com/atimes/Middle_East/FL09Ak03.html|work=Asia Times|date=9 December 2004|access-date=7 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625054007/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/FL09Ak03.html|archive-date=25 June 2012|url-status=unfit}}</ref><ref name="archiveeditions">{{cite web|url=http://www.archiveeditions.co.uk/titledetails.asp?tid=8|title=Near & Middle East Titles: Bahrain Government Annual Reports 1924–1970|publisher=Cambridge Archives Editions|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000023/http://www.archiveeditions.co.uk/titledetails.asp?tid=8|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Belgrave stóð fyrir ýmsum umbótum eins og stækkun skólakerfisins og fór fyrir afnámi [[þrælaverslun Araba|þrælahalds]] 1937 eftir þrýsting frá bresku ríkisstjórninni.<ref>{{cite web|url=http://gulfnews.com/opinions/columnists/treasure-troves-of-history-and-diversity-1.1137150|title=Treasure troves of history and diversity|archive-url=https://web.archive.org/web/20141127215535/http://gulfnews.com/opinions/columnists/treasure-troves-of-history-and-diversity-1.1137150 |archive-date=27 November 2014|website=Gulf News|date=25 January 2013}}</ref> Á sama tíma tók perluiðnaðurinn stórstígum framförum. Árið 1927 krafðist Íranskeisari, [[Rezà Shàh]], þess með bréfi til [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalagsins]] að yfirráð hans yfir Barein væru viðurkennd. Belgrave brást við með því að fá sjeikinn til að breyta lögum sem heimiluðu fólki með írönsk vegabréf frjálsa för um Barein, þar sem það gæti bent til viðurkenningar á tilkalli Írans. Belgrave gekk jafnvel svo langt að stinga upp á að endurnefna Persaflóa „Arabíuflóa“, en breska stjórnin hafnaði því.<ref>{{cite journal|author=Mueller, C.|year=2018|title=The Persian Gulf, 1919–39: Changes, Challenges, and Transitions|journal=Journal of Arabian Studies|volume=8|number=2|pages=259–274|doi=10.1080/21534764.2018.1551984}}</ref><ref name="All at sea over 'the Gulf'" /> Áhugi Breta á þróun Barein stafaði af áhyggjum þeirra af auknum áhrifum Sáda og Írana í heimshlutanum. [[File:First Oil Well, Bahrain.jpg|thumb|Fyrsta olíulindin í Barein þar sem olíuvinnsla hófst 1932.]] [[Olíufélag Barein]] (BAPCO), sem var dótturfélag bandaríska olíufélagsins [[Standard Oil Company]],<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/01/13/business/forum-the-incessant-lure-of-kuwait-s-oil.html|title=The Incessant Lure of Kuwait's Oil|date=13 January 1991|work=The New York Times|access-date=5 October 2012|first1=Daniel|last1=Yergin|archive-date=14 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514081731/http://www.nytimes.com/1991/01/13/business/forum-the-incessant-lure-of-kuwait-s-oil.html|url-status=live}}</ref> hóf olíuvinnslu í Barein 1932.<ref>{{cite book|last1=Yergin|first1=Daniel|title=The Prize, The Epic Quest for Oil, Money & Power|url=https://archive.org/details/prizeepicquestfo0000yerg_n6u7|date=1991|publisher=Touchstone|location=New York|isbn=978-0-671-79932-8|pages=[https://archive.org/details/prizeepicquestfo0000yerg_n6u7/page/282 282]–283}}</ref> Snemma á [[1931-1940|4. áratugnum]] var [[Bareinflugvöllur]] reistur. Flugfélagið [[Imperial Airways]] flaug þangað, meðal annars með [[Handley Page HP42]]-tvíþekjum. Barein var hluti af [[Bandamenn (síðari heimsstyrjöld)|Bandamönnum]] í [[síðari heimsstyrjöld]] frá 10. september 1939. Þann 19. október 1940 vörpuðu fjórar ítalskar sprengjuflugvélar sprengjum á Barein og [[Dharan]]-olíuvinnslusvæðið í Sádi-Arabíu.<ref>{{cite web|url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197604/air.raid.a.sequel.htm|title=Air Raid! A Sequel|author=Mulligan, William E.|date=July–August 1976|work=Saudi Aramco World|archive-date=29 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120929071403/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197604/air.raid.a.sequel.htm|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Þær réðust líka á olíuhreinsistöðvar Bandamanna.<ref name=Hamza /> Á hvorugum staðnum urðu miklar skemmdir, en atvikið varð til þess að Bandamenn neyddust til að styrkja varnir Barein.<ref name=Hamza>{{Cite book|last=Hamza|first=Abdul Aziz|title=Tears on an Island: A History of Disasters in the Kingdom of Bahrain|year=2009|publisher=Al Waad|isbn=978-99901-92-22-3|page=165}}</ref> Eftir síðari heimsstyrjöld fór andstaða við yfirráð Breta vaxandi í öllum Arabaríkjunum og leiddi til mótmæla í Barein. Mótmælin bitnuðu einkum á Gyðingasamfélaginu þar.<ref name=MOMENT>{{cite news|title=The Unlikely Emissary: Houda Nonoo|first=Sarah|last=Breger|url=http://momentmag.com/Exclusive/2011/04/bahrain.html|newspaper=Moment|year=2011|access-date=7 July 2012}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}{{dead link|date=June 2016}}</ref> Eftir [[Óeirðirnar í Manama 1948|óeirðir og rán 1948]]<ref name="israelnationalnews.com">{{cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/127201|title=The King of Bahrain Wants the Jews Back|author=Ratzlav-Katz, Nissan|date=14 August 2008|publisher=Arutz Sheva|archive-date=3 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003051455/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/127201|access-date=2 October 2012|url-status=live}}</ref> flúðu flestir Gyðingar frá Barein til [[Bombay]] á Indlandi og síðar til Ísraels og Bretlands.<ref name="israelnationalnews.com" /> Á 6. áratugnum var stofnuð [[Þjóðarsamstöðunefnd]] í kjölfar átaka milli trúarhópa. Nefndin krafðist fulltrúaþings með kjörnum fulltrúum og afsagnar Belgraves. Í kjölfarið fylgdu mótmæli og verkföll. Árið 1965 brutust út mótmæli þegar hundruðum verkamanna olíufélagsins var sagt upp.<ref name="BBC 11.5.2012">{{cite episode|author-link=Adam Curtis|author-last=Curtis|author-first=Adam|date=11 May 2012|url=https://www.bbc.co.uk/webarchive/https%3A%2F%2Fwww.bbc.co.uk%2Fblogs%2Fadamcurtis%2F2012%2F05%2Fif_you_take_my_advice_-_id_rep.html|title=If you take my advice – I'd repress them|archive-url=https://web.archive.org/web/20121008083704/http://www.bbc.co.uk/blogs/adamcurtis/2012/05/if_you_take_my_advice_-_id_rep.html|archive-date=8 October 2012|series=[[BBC News]]|url-status=live|access-date=27 June 2012}}</ref> === Sjálfstæði === [[File:Manama Souq 1965.JPG|thumb|[[Manama souq]] árið 1965.]] Sameinuðu þjóðirnar stóðu fyrir [[þjóðaratkvæðagreiðsla um sjálfstæði Barein|þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfstæði Barein]] og lýstu því yfir að yfirgnæfandi meirihluti íbúa væri fylgjandi sjálfstæði. [[Íranskeisari]] lýsti því yfir að hann sætti sig við niðurstöðuna, þótt hann gæfi ekki formlega eftir tilkall [[Íran]]s til Barein. Þann 15. ágúst 1971 lýsti landið yfir sjálfstæði og undirritað vináttusamning við Bretland.<ref>{{cite web|url=http://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|title=Bahrain – Kingdom of Bahrain – Country Profile – Al Bahrayn – Persian Gulf|first=klaus kästle -|last=nationsonline.org|access-date=14 August 2013|archive-date=3 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603123808/https://www.nationsonline.org/oneworld/bahrain.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://didyouknow.org/lists/independence/|title=Country independence dates|publisher=didyouknow.org}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Barein gerðist aðili að Sameinuðu þjóðunum og [[Arababandalagið|Arababandalaginu]] síðar sama ár.<ref>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Routledge|isbn=1-85743-184-7|page=225|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA225}}</ref> Verðhækkanir á olíu á [[1971-1980|8. áratugnum]] komu sér vel fyrir landið, en niðursveiflan í kjölfarið hafði neikvæð áhrif á efnahaginn. Þá hafði landið þegar tekið að auka fjölbreytni í hagkerfinu og tók við af [[Beirút]] sem fjármálamiðstöð Mið-Austurlanda þegar [[borgarastyrjöldin í Líbanon]] hófst.<ref>{{cite web|url=https://en.majalla.com/node/322873/business-economy/how-lebanons-civil-war-helped-bahrain-become-regional-finance-hub|title=How Lebanon's civil war helped Bahrain become a regional finance hub|website=Al Majalla|author=Amer Ziab Al-Tamimi|date=1. nóvember 2024}}</ref> Eftir [[byltingin í Íran 1979|byltinguna í Íran 1979]] gerðu sjíamúslimar í Barein [[Valdaránstilraunin í Barein 1981|misheppnaða valdaránstilraun]] undir forystu [[Íslamski framvörðurinn fyrir frelsun Barein|Íslamska framvarðarins fyrir frelsun Barein]]. Til stóð að koma sjíkaklerkinum [[Hadi al-Modarresi]] (sem var í útlegð í Íran) til valda og stofna [[klerkaveldi]] í Barein.<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|title=Gulf States: Stay Just on the Horizon, Please|author=Talbott, Strobe|date=25 October 1982|magazine=Time|archive-date=3 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003125315/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,953597-4,00.html|access-date=2 October 2012|url-status=dead}}</ref> Í desember 1994 kastaði hópur ungmenna steinum í kvenkyns hlaupara í alþjóðlegu maraþonhlaupi í Barein, af því þær hlupu berleggjaðar. Í kjölfarið fylgdu átök við lögreglu sem breyttust í óeirðir.<ref>{{cite web|url=https://www.questia.com/read/1G1-55237347|title=Bahrain remains stable despite arson attacks that took place in the country|author=Darwish, Adel|date=1 March 1999|work=The Middle East|url-access=|access-date=15 júlí 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527112654/https://www.questia.com/read/1G1-55237347/bahrain-insider|archive-date=27 maí 2019|url-status=dead}}{{dead link|date=July 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117074426/http://www.highbeam.com/doc/1G1-83925934.html|url-status=dead|archive-date=17 January 2013|title=The Rich/Poor & Sunni/Shiite Rift|date=18 March 2002|work=APS Diplomat|via=[[HighBeam Research]]|access-date=5 October 2012}}</ref> [[Uppreisnin í Barein 1994|Sama ár hófst uppreisn]] vinstrimanna, frjálslyndra og bókstafstrúarmanna í Barein.<ref>{{cite journal|url=http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|title=Rebellion in Bahrain|author=Darwish, Adel|date=March 1999|journal=Middle East Review of International Affairs|volume=3|issue=1|archive-date=14 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414210838/http://meria.idc.ac.il/journal/1999/issue1/jv3n1a7.html|access-date=2 October 2012|url-status=live}}</ref> Um 40 létu lífið í uppreisninni sem lauk eftir að [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] varð emír árið 1999.<ref>{{cite web|title=Bahrain's monarch opens parliament after a span of nearly 30 years|author=Malik, Adnan|agency=Associated Press|via=[[HighBeam Research]]|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20121004010101/http://www.highbeam.com/doc/1P1-70367092.html|archive-date=4 October 2012|url-status=dead|date=14 December 2002}}</ref> Hann kom á þingkosningum og kosningarétti kvenna, og leysti pólitíska fanga úr haldi.<ref name="AI_Bahr_promising">{{cite web|title=Bahrain: Promising human rights reform must continue|publisher=[[Amnesty International]]|date=13 March 2001|url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|access-date=9 February 2011|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230124914/https://www.amnesty.org/en/documents/mde11/005/2001/en/|url-status=live}}</ref> Í þjóðaratkvæðagreiðslu 14.-15. febrúar 2001 kom fram yfirgnæfandi stuðningur við [[Þjóðaraðgerðaskrá Barein]] sem átti að binda enda á uppreisnina.<ref name="UNDP-POGAR">{{cite web|title=Country Theme: Elections: Bahrain|publisher=[[United Nations Development Program|UNDP]]-Programme on Governance in the Arab Region|year=2011|url=http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|access-date=9 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510021433/http://www.pogar.org/countries/theme.aspx?t=3&cid=2|archive-date=10 May 2011|url-status=dead}}</ref> Hluti af því var að Barein breytti formlegu heiti sínu úr Barein-„ríki“ (''dawla'') í Konungsríkið (''mamlakat'') Barein.<ref>{{cite news|title=The Kingdom of Bahrain: The Constitutional Changes|url=http://www.theestimate.com/public/022202b.html|access-date=17 February 2011|newspaper=The Estimate: Political and Security Analysis of the Islamic World and its Neighbors|date=22 February 2002|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003120816/http://www.theestimate.com/public/022202b.html|archive-date=3 October 2009}}</ref> Um leið var titli þjóðhöfðingjans, Hamad bin Isa al-Khalifa, breytt úr emír í konung.<ref>{{cite web|url=https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|title=Ruling Bahrain (Part I): The emir declares himself king|date=14 March 2019|access-date=2 October 2021|archive-date=5 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905141349/https://english.alaraby.co.uk/opinion/ruling-bahrain-part-i-emir-declares-himself-king|url-status=live}}</ref> Barein tók þátt í [[stríðið í Afganistan (2001-2021)|hernaðaraðgerðum]] gegn [[Talíbanar|Talíbönum]] í október 2001 með því að senda freigátu til [[Arabíuhaf]]s fyrir mannúðarstarf. Í nóvember það ár lýsti stjórn [[George W. Bush]] Bandaríkjaforseta Barein sem „mikilvægum bandamanni utan NATO“.<ref name=Europa /> Barein var á móti [[Íraksstríðið|innrás Bandaríkjanna í Írak 2003]] og hafði boðið [[Saddam Hussein]] hæli dagana áður en innrásin hófst.<ref name=Europa>{{Cite book|title=The Middle East and North Africa 2004|year=2003|publisher=Europa Publications|isbn=1-85743-184-7|page=232|url=https://books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA232}}</ref> Samband við nágrannaríkið [[Katar]] batnaði eftir að deilur um yfirráð yfir [[Hawar-eyjar|Hawar-eyjum]] voru leystar fyrir [[Alþjóðadómstóllinn|Alþjóðadómstólnum]] í Hag árið 2001.<ref>{{cite web|last1=International Court of Justice|title=Maritime Delimitation and Territorial Questions between Qatar and Bahrain (Qatar v. Bahrain)|url=https://www.icj-cij.org/case/87|website=icj-cij|publisher=United Nations|access-date=3 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007210805/https://www.icj-cij.org/case/87|url-status=live}}</ref> Í kjölfarið á stjórnmálaumbótum gerði Barein fríverslunarsamning við Bandaríkin 2004.<ref>{{cite web|title=To Implement the United States-Bahrain Free Trade Agreement, and for Other Purposes|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|publisher=White House Archives|access-date=23 June 2012|archive-date=15 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120715085829/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/07/20060727-14.html|url-status=live}}</ref> Árið 2005 var virkið [[Qal'at al-Bahrain]] skráð á [[heimsminjaskrá UNESCO]]. Í kjölfar [[arabíska vorið|arabíska vorsins]] hófu sjíamúslimar í Barein [[dagur reiðinnar (Barein)|umfangsmikil mótmæli]] gegn súnnískum ráðamönnum snemma árs 2011.<ref name="reutbahsoe">{{cite news|title=Bahrain declares state of emergency after unrest|url=http://uk.reuters.com/article/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|agency=Reuters<!--Citation bot-->|date=15 March 2011|access-date=3 October 2012|archive-date=23 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023021911/http://uk.reuters.com/article/2011/03/15/us-bahrain-emergency-idUKTRE72E3E620110315|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=162–163|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> Í byrjun heimilaði ríkisstjórnin göngu til stuðnings mótmælendum sem létust í árás lögreglu á búðir þeirra við [[Perluhringtorgið]].<ref>{{cite web|date=23 November 2011|title=BICI {{!}} Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|access-date=22 November 2020|website=bici.org.bh|pages=73–74; 88|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref> Mánuði síðar óskaði stjórnin eftir aðstoð frá Sádi-Arabíu og öðrum aðildarríkjum [[Persaflóaráðið|Persaflóaráðsins]], og lýsti yfir þriggja mánaða neyðarástandi.<ref name="bici">{{cite web|date=23 November 2011|title=Report of the Bahrain Independent Commission of Inquiry|url=http://www.bici.org.bh/|publisher=BICI|pages=132–139|access-date=29 January 2012|archive-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209064419/http://www.bici.org.bh/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/2011703169979/f/f/skodanir|title=Herlög gengin í gildi í Barein|date=16. mars 2011|website=Vísir}}</ref> Í kjölfarið hóf stjórnin aðgerðir gegn stjórnarandstöðunni sem fólust í handtöku þúsunda og kerfisbundnum pyntingum.<ref name="BBC News">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12975832|title=Police Brutality Turns Bahrain Into 'Island of Fear|date=7. apríl 2011|author=Bill Law|website=BBC News}}</ref> Nær dagleg átök milli mótmælenda og öryggissveita ollu tugum mannsláta.<ref name="AJE 23.4.2012">{{cite web|author=Carlstrom, Gregg|date=23 April 2012|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html|title=Bahrain court delays ruling in activists case|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915180335/https://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/04/20124231124916976.html |archive-date=15 September 2018}}</ref> Sum mótmælin voru skipulögð af flokkum í stjórnarandstöðu.<ref name="reutbahral">{{cite news|title=Thousands rally for reform in Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|agency=Reuters<!--Citation bot-->|author=Solomon, Erika|archive-date=22 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022170504/http://www.reuters.com/article/2011/06/11/us-bahrain-idUSTRE75A19G20110611|date=11 June 2011|url-status=live}}</ref> Yfir 80 almennir borgarar og 13 lögreglumenn höfðu látið lífið í mars 2014.<ref>{{cite news|title=Bomb blast kills three Bahrain policemen|publisher=BBC|date=3 March 2014|access-date=6 March 2014|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923092231/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26421744|url-status=live}}</ref> Samkvæmt bandarísku mannúðarsamtökunum [[Physicians for Human Rights]] tengdust 34 andlát notkun [[táragas]]s frá bandaríska fyrirtækinu [[Federal Laboratories]] af hálfu stjórnarinnar.<ref name="phr">{{cite web|title=Tear Gas or Lethal Gas? Bahrain's Death Toll Mounts to 34|url=http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|publisher=Physicians for Human Rights|access-date=12 January 2018|date=6 March 2012|archive-date=13 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113043946/http://physiciansforhumanrights.org/blog/tear-gas-or-lethal-gas.html|url-status=live}}</ref> Mótmælin í Barein fengu minni athygli í fjölmiðlum Persaflóaríkja en aðrar uppreisnir tengdar arabíska vorinu, sem hefur vakið deilur.<ref name="Hammond">{{cite news|last=Hammond|first=Andrew|title=Gulf media find their red line in uprisings:Bahrain|url=https://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|agency=Reuters<!--Citation bot--> Africa|access-date=26 April 2013|date=14 April 2011|archive-date=14 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114122647/http://www.reuters.com/article/oukwd-uk-mideast-protests-media-idAFTRE73D1HB20110414?sp=true|url-status=live}}</ref> Samkvæmt [[Amnesty International]] jókst kerfisbundin mismunun og kúgun gegn stjórnarandstæðingum, baráttufólki fyrir mannréttindum, klerkum og sjálfstæðum félagasamtökum, í kjölfar mótmælanna. Samtökin sögðu að stjórnin hefði í reynd lokað á tjáningarfrelsi og friðsamlegar baráttuaðgerðir.<ref>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|title=Bahrain: Dreams of reform crushed 10 years after uprising|date=11 February 2021|publisher=Amnesty International|access-date=1 May 2022|archive-date=18 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518181146/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/02/bahrain-dreams-of-reform-crushed-10-years-after-uprising/|url-status=live}}</ref> Barein er áfram háð Sádi-Arabíu og Sameinuðu arabísku furstadæmunum hernaðarlega og fjárhagslega,<ref name="france1">{{cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|title=Ten years on, Bahrain paralysed by legacy of Arab Spring|publisher=France 24|date=2021-02-12|access-date=2022-05-02|archive-date=1 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220501202630/https://www.france24.com/en/live-news/20210212-ten-years-on-bahrain-paralysed-by-legacy-of-arab-spring|url-status=live}}</ref> en áætlað er að það breytist með efnahagsumbótum stjórnarinnar.<ref>{{Cite web|title=Bahrain News Agency|url=https://www.bna.bh/en/index.aspx|access-date=2023-03-07|website=bna.bh|archive-date=2 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902233604/https://www.bna.bh/en/index.aspx|url-status=dead}}</ref> Í febrúar 2026 hófu Bandaríkin og Ísrael [[Íransstríðið 2026|árásir á Íran]] og myrtu æðsta leiðtoga Írans, [[Ali Khamenei]]. Íran hefur brugðist við með [[drónaárás]]um gegn bandarískum herstöðvum og bandamönnum Bandaríkjamanna við Persaflóa. Þeirra á meðal er Barein þar sem mannfall hefur orðið.<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/06/iran-deadly-drone-strikes-on-bahrain-and-saudi-arabia-may-constitute-war-crimes-new-research/|title=Iran: Deadly drone strikes on Bahrain and Saudi Arabia may constitute war crimes – new research|date=18. júní 2026|website=Amnesty International}}</ref> ==Landfræði== [[File:Colours of the Persian Gulf ESA353290.jpg|thumb|Gervihnattamynd af Barein og austurströnd Sádi-Arabíu árið 2016.]] Barein er flatlendur og þurr [[eyjaklasi]] í Persaflóa. Lág eyðimerkurslétta hækkar örlítið að lágum bakka í miðjunni þar sem hæsti punktur landsins er [[Reykfjall]] (Jabal ad Dukan) 134 metrar á hæð.<ref>{{cite web|title=Bahrain Geography and Population|url=http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm|access-date=29. júní 2012|publisher=countrystudies.us|archive-date=23. september 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060923065706/http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm}}</ref> Barein var áður 665 ferkílómetrar að stærð, en vegna endurheimtar lands er það nú 780 ferkílómetrar.<ref name= Britannica>{{cite web|title=Bahrain|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/49072/Bahrain|publisher=Britannica Online Encyclopedia|access-date=29. júní 2012}}</ref> Barein er oft sagt vera eyjaklasi 33 eyja,<ref>{{cite report |title=Kingdom of Bahrain National Report |publisher=[[International Hydrographic Organization]] |year=2013 |url=http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |access-date=11. júní 2013 |page=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010140839/http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |archive-date=10. október 2017 |url-status=dead }}</ref> en vegna endurheimtar lands taldi það 84 eyjar árið 2008.<ref>{{cite book| title=تاريخ البحرين الحديث (1500–2002) |trans-title=Modern History of Bahrain (1500–2002) | isbn=978-99901-06-75-6 |year=2009 |last1=Abdulla |first1=Mohammed Ahmed |last2=Zain al-'Abdeen |first2=Bashir |location=Bahrain |publisher=Historical Studies Centre, [[Bareinháskóli]] |pages=26, 29, 59}}</ref> Barein á engin landamæri að öðru landi, en er með 161 km langa strandlengju og gerir tilkall til bæði 12 mílna landhelgi og 24 mílna aðliggjandi lögsögu. Stærstu eyjar eyjaklasans eru [[Bareineyja]], [[Hawar-eyjar]], [[Muharraq-eyja]], [[Umm an Nasan]] og [[Sitra]]. Loftslag í Barein einkennist af mildum vetrum og heitum, rökum sumrum. Helstu náttúruauðlindir eru miklar olíulindir, jarðgaslindir og fiskimið undan ströndum landsins. Ræktarland er aðeins 2,82% af þurrlendinu.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html |title=CIA World Factbook, "Bahrain" |publisher=Cia.gov |access-date=25. janúar 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101229005328/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html |archive-date=29. desember 2010 |url-status=dead}}</ref> ==Stjórnmál== ===Stjórnsýslueiningar=== Fyrsta [[sveitarfélag]]ið í Barein var [[Manama]] sem var stofnað í júlí 1919.<ref name=MMAUP>{{cite web|title=History of Municipalities |url=http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |publisher=Ministry of Municipalities Affairs and Urban Planning – Kingdom of Bahrain |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121213042316/http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |archive-date=13. desember 2012 }}</ref> Sveitarstjórnarmenn voru kosnir árlega. Sveitarfélagið var sagt vera það fyrsta í Arabaheiminum.<ref name=MMAUP/> Sveitarfélagið bar ábyrgð á hreinsun gatna og leigu húsnæðis. Árið 1929 hóf það vegagerð auk þess að opna markaði og sláturhús.<ref name=MMAUP/> Árið 1958 hóf sveitarfélagið hreinsun vatns.<ref name=MMAUP/> Árið 1960 voru fjögur sveitarfélög í Barein: ''Manama'', ''Hidd'', ''Al Muharraq'' og ''Riffa''.<ref name=Statoids>{{cite web|title=Governorates of Bahrain|url=https://www.statoids.com/ubh.html|publisher=Statoids|access-date=5. júlí 2012}}</ref> Á næstu 30 árum var þessum 4 sveitarfélögum skipt í 12 sveitarfélög eftir því sem bæir eins og [[Hamad-bær]] og [[Isa-bær]] uxu.<ref name=Statoids/> Þessum sveitarfélögum var stýrt af sveitarstjórnarráði í Manama og fulltrúar þess voru skipaðir af konungi.<ref>{{cite web|title=Bahrain Government |url=http://www.un.int/bahrain/government.html |publisher=Permanent Mission of the Kingdom of Bahrain to the United Nations |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120603152143/http://www.un.int/bahrain/government.html |archive-date=3. júní 2012 }}</ref> Fyrstu sveitarstjórnarkosningarnar í Barein eftir að landið fékk sjálfstæði 1971, voru haldnar 2002.<ref>{{cite web|title=Three Polls, Three Different Approaches |url=http://www.theestimate.com/public/051702.html |publisher=The Estimate |access-date=5 July 2012 |date=17. maí 2002 |archive-date=17. janúar 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000004/http://www.theestimate.com/public/051702.html |url-status=live }}</ref> Þær síðustu voru haldnar 2022. Miðumdæmið var lagt niður í september 2014 og landsvæðinu skipt milli Norðurumdæmis, Suðurumdæmis og Höfuðborgarumdæmis.<ref>{{cite web|url= http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=386389|work= Gulf Daily News|title= Central Governorate dissolved|access-date= 2020-12-27|archive-date= 2017-10-10|archive-url= https://web.archive.org/web/20171010152732/http://archives.gdnonline.com/NewsDetails.aspx?date=04%2F07%2F2015&storyid=386389|url-status= dead}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Kort !! Landstjóraumdæmi |- | rowspan="4" | [[File:New Governorates of Bahrain 2014.svg|256px]] || <span style="background:yellow"> 1</span> – '''[[Höfuðborgarumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:#F0DC82"> 2</span> – '''[[Muharraq-umdæmi]]''' |- | | <span style="background:#7bf;"> 3</span> – '''[[Norðurumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:pink"> 4</span> – '''[[Suðurumdæmi (Barein)]]''' |} == Íbúar == [[File:Joining in prayer - Flickr - Al Jazeera English.jpg|thumb|Bareinbúar taka þátt í bænastund í Manama.]] Árið 2010 voru íbúar Barein 1,2 milljónir. Þar af voru 568.399 ríkisborgarar og 666.172 utanaðkomandi.<ref name="2010-census">{{cite web|title=General Tables|url=http://www.census2010.gov.bh/results_en.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120320104234/http://www.census2010.gov.bh/results_en.php|archive-date=20 March 2012|access-date=3 March 2012|publisher=Bahraini 2020}}</ref> Talan hafði þá hækkað úr 1,05 milljón (517.368 utanaðkomandi) árið 2007, þegar íbúafjöldinn fór í fyrsta sinn yfir milljón.<ref name="Ref_2008c">{{cite web|url=http://gulfnews.com/news/gulf/bahrain/bahrain-s-population-crossed-1m-in-december-1.86848|title=Bahrain's population crossed 1&nbsp;m in December|work=Gulf News|date=28 February 2008|access-date=3 June 2012|archive-date=12 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120812065355/http://gulfnews.com/news/gulf/bahrain/bahrain-s-population-crossed-1m-in-december-1.86848|url-status=live}}</ref> Flestir íbúar eru af miðausturlenskum uppruna, en stór hópur upprunninn frá Suður-Asíu býr í landinu. Árið 2008 voru þar um 290 þúsund indverskir ríkisborgarar, sem voru stærsti hópur innflytjenda í landinu, flestir frá [[Kerala]].<ref name="Ref_2008d">{{cite web|url=http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=222148|title=290,000 Indians in Bahrain|publisher=Gulf-daily-news.com|date=5 July 2008|access-date=27 June 2010|archive-date=27 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427130959/http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=222148|url-status=live}}</ref><ref name="IndEmb">{{cite web|url=http://www.indianembassybahrain.com/indian_community.html|title=Indian Community|publisher=Indian Embassy|access-date=6 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120307050746/http://www.indianembassybahrain.com/indian_community.html|archive-date=7 March 2012|url-status=dead}}</ref> Barein er fjórða þéttbýlasta sjálfstæða ríki heims, með 1.646 íbúa á ferkílómetra árið 2010.<ref name="2010-census" /> Einu ríkin sem eru þéttbýlli eru [[borgríki]]. Flestir íbúar hafast við í norðurhluta landsins.<ref name="2010-census" /> Norðurhlutinn er svo þéttbýll að margir líta á hann sem eitt samfellt [[stórborgarsvæði]]. Innfæddir Bareinbúar skiptast í stórum dráttum í tvo upprunahópa þar sem annar er [[arabar|arabískur]] og hinn [[persía|persneskur]]. Hvor hópur um sig telur bæði [[súnní íslam|súnníta]] og [[sjía íslam|sjíta]]. Þannig eru súnnítar ýmist [[Arabar]] eða [[Huwalar]] (arabískir Íranar), og sjítar ýmist [[Bahamar]] (arabískir sjítar) eða [[Ajamar]] (frá Vestur-Íran).<ref>{{cite web|url=http://www.hoteltravel.com/bahrain/manama/bahrains-rainbow-nation.htm|title=Bahrain's Rainbow Nation in Manama|publisher=HotelTravel.com|access-date=20 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227153823/http://www.hoteltravel.com/bahrain/manama/bahrains-rainbow-nation.htm|archive-date=27 February 2014|url-status=dead}}</ref> Um helmingur múslima í Barein eru súnnítar og um helmingur sjítar. Önnur helstu trúarbrögð í Barein eru [[kristni]], [[hindúasiður]] og [[búddatrú]].<ref name="pew">[http://www.globalreligiousfutures.org/countries/bahrain/religious_demography Pew Research Center's Religion & Public Life Project: Bahrain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190723035338/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/bahrain/religious_demography |date=23 July 2019 }}. [[Pew Research Center]]. 2020.</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Arababandalagið}} {{Asía}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Barein]] 6yczh9iy93wgfjben51aa8r1b5k16lo Jórdanía 0 10937 1985345 1962244 2026-11-07T00:06:18Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985345 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Hasém­íska konungs­ríkið Jórd­anía | nafn_á_frummáli = {{nobold|المملكة الأردنّيّة الهاشميّة<br />Al Mamlakah al Urduniyah al Hashimiyah}} | fáni = Flag of Jordan.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Jordan.svg | nafn_í_eignarfalli = Jórdaníu | kjörorð_þýðing = Guð, ríki, konungur | kjörorð = الله، الوطن، الملك<br />''Al-Lāh, Al-Waṭan, Al-Malik'' | kjörorð_tungumál = arabíska | þjóðsöngur = [[As-salam al-malaki al-urdoni]] | staðsetningarkort = Jordan_(orthographic_projection).svg | höfuðborg = [[Amman]] | tungumál = [[arabíska]] | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Konungur Jórdaníu|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Jórdaníu|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Abdúlla 2.]] | nafn_leiðtoga2 = [[Jafar Hassan]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalaginu]] | dagsetning1 = [[25. maí]] [[1946]] | flatarmál = 89.342 | stærðarsæti = 110 | hlutfall_vatns = 0,6 | mannfjöldasæti = 84 | fólksfjöldi = 11.042.719 | íbúar_á_ferkílómetra = 114 | mannfjöldaár = 2021 | VLF_ár = 2020 | VLF_sæti = 84 | VLF = 102,158 | VLF_á_mann = 10.007 | VLF_á_mann_sæti = 110 | VÞL = {{hækkun}} 0.729 | VÞL_ár = 2019 | VÞL_sæti = 102 | gjaldmiðill = [[jórdanskur dínar]] (JOD) | tímabelti = [[UTC]]+2 (+3 á sumrin) | tld = jo | símakóði = 962 }} '''Jórdanía''' ([[arabíska]]: أردنّ ''ʼUrdunn''; opinbert heiti: '''Hasém­íska konungs­ríkið Jórd­anía''') er [[land]] í [[Miðausturlönd]]um með landamæri að [[Sýrland]]i í norðri, [[Írak]] í norðaustri, [[Sádí-Arabía|Sádí-Arabíu]] í austri og suðri og [[Ísrael]] og [[Vesturbakkinn|Vesturbakkanum]] í vestri. Það deilir [[strönd|strandlengju]] með Ísrael við [[Akabaflói|Akabaflóa]] og [[Dauðahaf]]. Konungsríkið varð til þegar [[Bretland|Bretar]] og [[Frakkland|Frakkar]] skiptu [[Vestur-Asía|Vestur-Asíu]] upp í kjölfar [[Fyrri heimsstyrjöld|fyrri heimsstyrjaldar]]. Landið varð sjálfstætt ríki sem Transjórdanía. Þegar landið lagði Vesturbakkann undir sig í [[Fyrsta stríð araba og Ísrael|fyrsta stríði Araba og Ísrael]] 1948 tók [[Abdúlla 1.]] upp titilinn [[konungur Jórdaníu]]. Ísrael lagði Vesturbakkann undir sig í [[Sex daga stríðið|sex daga stríðinu]] 1967. Jórdanía lét eftir tilkall sitt til landsvæðisins árið 1988 og varð annað Arabaríkið sem gerði friðarsamning við Ísrael árið 1994.<ref name="HKJ">{{cite book|last=Khalil|first=Muhammad|year=1962|publisher=Khayats|place=Beirut|pages=[https://archive.org/details/arabstatesandthe012664mbp/page/53 53]–54|title=The Arab States and the Arab League: a Documentary Record|url=https://archive.org/details/arabstatesandthe012664mbp}}</ref> Jórdanía er stofnaðili að [[Arababandalagið|Arababandalaginu]] og [[Samtök um íslamska samvinnu|Samtökum um íslamska samvinnu]]. Jórdaníu er [[þingbundin konungsstjórn]] en konungurinn hefur samt sem áður mikil völd. Jórdanía er hálfþurrt land, tæplega 90.000 km<sup>2</sup> að stærð. Þar búa um 9 milljónir og landið er 11. fjölmennasta Arabaríkið. Langflestir íbúar, eða um 95%, aðhyllast [[súnní íslam]], en í landinu er líka innlendur [[kristni|kristinn]] minnihluti. Jórdanía hefur oft verið kölluð „stöðugleikavin“ í [[Mið-Austurlönd]]um. [[Arabíska vorið]] árið 2010 hafði tiltölulega lítil áhrif þar.<ref name="TDBC">{{cite news|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2013/10/05/jordan-the-last-arab-safe-haven.html|title=Jordan: The Last Arab Safe Haven|work=The Daily Beast|date=5 October 2013|access-date=12 October 2015|first=Christopher|last=Dickey|archive-url=https://web.archive.org/web/20150930200255/http://www.thedailybeast.com/articles/2013/10/05/jordan-the-last-arab-safe-haven.html|archive-date=30 September 2015|url-status=live}}</ref> Allt frá 1948 hefur Jórdanía tekið við flóttafólki frá átökum í nágrannalöndum. Um 2,1 milljón [[Palestínumenn|Palestínumanna]] og 1,4 milljón [[Sýrlendingur|sýrlenskra flóttamanna]] var í landinu samkvæmt manntali árið 2015.<ref name="census">{{cite web|url=http://www.jordantimes.com/news/local/population-stands-around-95-million-including-29-million-guests|title=Population stands at around 9.5 million, including 2.9 million guests|access-date=12 June 2018|work=The Jordan Times|last=Ghazal|first=Mohammad|date=22 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180208092804/http://www.jordantimes.com/news/local/population-stands-around-95-million-including-29-million-guests|archive-date=8 February 2018|url-status=dead}}</ref> Þar eru líka þúsundir [[kristnir Írakar|kristinna Íraka]] á flótta undan [[Íslamska ríkið|Íslamska ríkinu]].<ref name="thenational.ae">{{cite news|url=http://www.thenational.ae/world/middle-east/jordan-the-safe-haven-for-christians-fleeing-isil#full|title=Jordan: The safe haven for Christians fleeing ISIL|work=The National|date=14 February 2015|first=Justin|last=Vela|access-date=12 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150930153700/http://www.thenational.ae/world/middle-east/jordan-the-safe-haven-for-christians-fleeing-isil#full|archive-date=30 September 2015|url-status=live}}</ref> Fjöldi flóttafólks frá Sýrlandi hefur valdið álagi á innviði landsins.<ref name="UNHCR">{{cite web|url=http://www.unhcr.org/pages/49e486566.html|access-date=12 October 2015|title=2015 UNHCR country operations profile – Jordan|publisher=UNHCR|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20141002061205/http://www.unhcr.org/pages/49e486566.html|archive-date=2 October 2014}}</ref> [[Alþjóðabankinn]] skilgreinir Jórdaníu sem [[nývaxtarland]]. Efnahagslíf landsins er fjölbreytt en auðlindir fáar og iðnaður lítt þróaður. Jórdanía er auðug af [[fosfat]]námum og er einn stærsti framleiðandi fosfats í heimi. Jórdanía er í 102. sæti [[Vísitala um þróun lífsgæða|Vísitölu um þróun lífsgæða]] og er flokkað sem efra meðaltekjuland. Landið hefur laðað að sér fjárfestingu og ferðafólk, sérstaklega heilsuferðamenn vegna þróaðrar [[heilbrigðisþjónusta|heilbrigðisþjónustu]].<ref name="tourists">{{cite news|url=http://www.petra.gov.jo/Public_News/Nws_NewsDetails.aspx?Site_Id=1&lang=2&NewsID=242529&CatID=13&Type=Home&GType=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20160312061219/http://www.petra.gov.jo/Public_News/Nws_NewsDetails.aspx?Site_Id=1&lang=2&NewsID=242529&CatID=13&Type=Home&GType=1|url-status=dead|archive-date=12 March 2016|title=Jordan second top Arab destination to German tourists|publisher=Petra|agency=Jordan News|date=11 March 2016|access-date=12 March 2016}}</ref> Takmarkaðar náttúruauðlindir, mikill straumur flóttafólks og átök í heimshlutanum hafa staðið hagvexti fyrir þrifum.<ref name=washington>{{cite web|title=Jordan's Economy Surprises|url=http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/jordans-economy-surprises|publisher=Washington Institute|access-date=9 April 2016|date=29 June 2015|work=Washington Institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010122524/http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/jordans-economy-surprises|archive-date=10 October 2017|url-status=live}}</ref> == Heiti == Jórdanía heitir eftir ánni [[Jórdan]] sem myndar stóran hluta af norðvesturlandamærum landsins.<ref name="CIA factbook">{{cite web|url= https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/jordan/|title= The World Fact book – Jordan|work= CIA World Factbook|access-date= 15 June 2018|archive-date= 3 júní 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210603094219/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/jordan/|url-status= dead}}</ref> Til eru nokkrar kenningar um uppruna nafns árinnar, en líklegast þykir að hún dragi nafn sitt af [[semísk mál|semíska]] orðinu ''Yarad'' sem merkir „niðurfarinn“ og vísar til rennslishalla árinnar.<ref name="etm1">{{cite book|url= https://books.google.com/books?id=goq0VWw9rGIC|title= Mercer Dictionary of the Bible|access-date= 15 June 2018|year= 1990|pages= 466–467, 928|first1= Watson E.|last1= Mills|first2= Roger Aubrey|last2= Bullard|publisher= Mercer University Press|isbn= 9780865543737|archive-url= https://web.archive.org/web/20171018095243/https://books.google.com/books?id=goq0VWw9rGIC|archive-date= 18 October 2017|url-status= live}}</ref> Mest af því svæði sem nú er hluti Jórdaníu var áður nefnt [[Transjórdanía]] sem merkir „landið handan Jórdan“.<ref name="etm1"/> Í [[Hebreska biblían|Hebresku biblíunni]] er landið nefnt עבר הירדן ''Ever HaYarden'' „handan Jórdan“.<ref name="etm1"/> Elstu annálar á arabísku nefna ána ''Al-Urdunn'', sem samsvarar ''Yarden''.<ref name="etm2"/> ''[[Jund Al-Urdunn]]'' var setuliðsumdæmi í kringum ána snemma í sögu íslam.<ref name="etm2">{{cite book|url= https://archive.org/details/palestineundermo00lest|title= Palestine Under the Moslems: A Description of Syria and the Holy Land from A. D. 650 To 1500|page= [https://archive.org/details/palestineundermo00lest/page/52 52]|publisher= Alexander P. Watt for the Committee of the Palestine Exploration Fund|first= Guy|last= Le Strange|date= 1890|access-date= 15 June 2018|archive-url= https://web.archive.org/web/20101005052930/http://www.archive.org/details/palestineundermo00lest|archive-date= 5 October 2010|url-status= live}}</ref> Þegar [[krossferð]]irnar hófust á 2. árþúsundinu var lávarðsdæmið [[Oultrejordain]] stofnað þar.<ref>{{cite book|url= https://books.google.com/books?id=nx4TAQAAIAAJ|title= Crusader Warfare: Muslims, Mongols and the struggle against the Crusades|first= David|last= Nicolle|publisher= Hambledon Continuum|date= 1 November 2008|access-date= 15 June 2018|page= 118|isbn= 9781847251466}}</ref> == Landfræði == [[File:Mountain in Wadi Rum, Jordan.jpg|thumb|left|Landslag [[Wadi Rum]] minnir svo á landslag á Mars að það hefur orðið vinsæll tökustaður og ferðamannastaður.]] Jórdanía er á hernaðarlega mikilvægum stað á þar sem Asía, Afríka og Evrópa mætast,<ref name="mattel">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=tI9L9gepYAUC|pages=173, 408|title=Jordan|first=Matthew|last=Teller|publisher=Rough Guides|year=2002|access-date=9 April 2016|isbn=9781858287409|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530225119/https://books.google.com/books?id=tI9L9gepYAUC|archive-date=30 May 2016|url-status=live}}</ref> í [[Frjósami hálfmáninn|frjósama hálfmánanum]] þar sem ein [[vagga siðmenningar]] hefur verið.<ref name="geo"/> Landið er 89.341 km<sup>2</sup> að stærð, og er 400 km að lengd frá norðri til suðurs. Nyrsti punktur landsins er [[Umm Qais]] og sá syðsti er [[Aqaba]].<ref name="CIA factbook"/> Landið er milli 29. og 34. breiddargráðu norður og 34. og 40. lengdargráðu austur. Það á landamæri að [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]] í suðri og austri, [[Írak]] í norðaustri, [[Sýrland]]i í norðri og [[Ísrael]] og [[Palestínuríki]] í vestri. Í austri er landið eyðimerkurháslétta með stöku [[vin]]jar og árstíðabundin vatnsföll.<ref name="CIA factbook" /> Helstu borgirnar eru langflestar í norðvesturhluta landsins þar sem er frjósamur jarðvegur og tiltölulega mikil úrkoma.<ref name="gbdss" /> Meðal þeirra eru [[Irbid]], [[Jerash]] og [[Zarqa]] í norðvestri; höfuðborgin [[Amman]] og [[Al-Salt]] í miðvesturhlutanum; og [[Madaba]], [[Al-Karak]] og Aqaba í suðvestri.<ref name="gbdss">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-Hw_XY6VPm0C&pg=PA1|page=1|title=Diplomacy on Springer Science & Business Media|access-date=14 June 2016|year=2002|first=Munther J.|last=Haddadin|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9780792375272|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128093649/https://books.google.com/books?id=-Hw_XY6VPm0C&pg=PA1|archive-date=28 November 2016|url-status=live}}</ref> Helstu bæir í austurhlutanum eru við vinjarnar [[Azraq]] og [[Ruwaished]].<ref name="geo">{{cite book|title=Geo-data: The World Geographical Encyclopedia|pages=281–283|access-date=10 March 2016|publisher=Gale Research Company|year=2003|first=John|last=McCoy|url=https://books.google.com/books?id=tVIRAQAAMAAJ|isbn=9780787655815|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128060211/https://books.google.com/books/about/Geo_data.html?id=tVIRAQAAMAAJ|archive-date=28 November 2016|url-status=live}}</ref> Í vestri er hálendi með ræktarlandi og sígrænum skógum sem lækkar skyndilega þegar kemur að [[Sigdalur Jórdan|Sigdal Jórdan]].<ref name="geo"/> Áin [[Jórdan]] rennur um sigdalinn og þar er [[Dauðahafið]] á mörkum Jórdaníu og Ísrael.<ref name="geo"/> Jórdanía á 26 km strönd að [[Akabaflói|Akabaflóa]] í [[Rauðahaf]]i, en er landlukt að öðru leyti.<ref name="Jogeo">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA498|page=498|title=Encyclopedia of World Geography|first=R. W.|last=McColl|publisher=Infobase Publishing|access-date=15 June 2016|date=14 May 2014|isbn=9780816072293|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128074233/https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA498|archive-date=28 November 2016|url-status=live}}</ref> [[Yarmouk-á]], sem rennur í Jórdan, myndar landamæri Jórdaníu og Sýrlands (ásamt hinum hernumdu [[Gólanhæðir|Gólanhæðum]]) í norðri.<ref name="Jogeo"/> Önnur landamæri eru samkvæmt nokkrum alþjóðlegum og staðbundnum samningum og fylgja ekki landslagsþáttum.<ref name="geo"/> Hæsti tindur landsins er [[Jabal Umm al Dami]], 1.854 metrar á hæð. Dauðahafið er lægsti punkturinn, 420 metrum undir sjávarmáli og lægsti punktur jarðar á landi.<ref name="geo"/>[[File:Dead sea newspaper.jpg|thumb|right|[[Dauðahaf]] er lægsti punktur jarðar á landi.]] Í Jórdaníu er að finna margvísleg búsvæði, vistkerfi og lífríki út af fjölbreyttu landslagi og umhverfi.<ref name="jordan-chm">{{cite web|title=The Main Jordanian Ecosystems|url=http://www.jeis.gov.jo/chm/menu_11.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20160312063256/http://www.jeis.gov.jo/chm/menu_11.html|url-status=dead|archive-date=12 March 2016|website=Jordanian Clearinghouse Mechanism|publisher=Jordanian Ministry of Environment|access-date=12 March 2016}}</ref> [[Konunglega náttúruverndarfélagið]] var stofnað 1966 til að sjá um náttúruauðlindir Jórdaníu.<ref name="tgjobd"/> [[Náttúruverndarsvæði í Jórdaníu]] eru meðal annars [[Dana-verndarsvæðið]], [[Azraq-votlendið]], [[Shaumari-friðlandið]] og [[Wadi Mujib]].<ref name="tgjobd">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/travel/2010/sep/04/jordan-nature-parks-eco-tourism|access-date=9 April 2016|date=4 September 2010|work=The Guardian|title=Jordan's green crusade|first=Gemma|last=Bowes|archive-url=https://web.archive.org/web/20160412113834/http://www.theguardian.com/travel/2010/sep/04/jordan-nature-parks-eco-tourism|archive-date=12 April 2016|url-status=live}}</ref> == Stjórnmál == === Stjórnsýslueiningar === Jórdanía skiptist í tólf héruð (landstjóraumdæmi) sem aftur skiptast í 54 umdæmi (''nawahi''). [[File:Jordan, administrative divisions - Nmbrs - colored.svg|thumb|270px|left|Héruð Jórdaníu.]] {{div col|colwidth=60em}} # [[Irbid-hérað|Irbid]] ([[Irbid]]) # [[Ajloun-hérað|Ajloun]] ([[Ajloun]]) # [[Jerash-hérað|Jerash]] ([[Jerash]]) # [[Mafraq-hérað|Mafraq]] ([[Mafraq]]) # [[Balqa-hérað|Balqa]] ([[Salt (Jórdaníu)|Salt]]) # [[Amman-hérað|Amman]] ([[Amman]]) # [[Zarqa-hérað|Zarqa]] ([[Zarqa]]) # [[Madaba-hérað|Madaba]] ([[Madaba]]) # [[Karak-hérað|Karak]] ([[Al Karak]]) # [[Tafilah-hérað|Tafilah]] ([[Tafilah]]) # [[Ma'an-hérað|Ma'an]] ([[Ma'an]]) # [[Aqaba-hérað|Aqaba]] ([[Aqaba]]) {{div col end}} {{-}} ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1968800 ''Nýir tímar og áherslur í Jórdaníu''; grein í Morgunblaðinu 2000] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1331213 ''Jórdanía''; grein í Morgunblaðinu 1960] {{Arababandalagið}} {{Asía}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Jórdanía]] sp0r68ufiug1ujgbay67gs3cdkgih5w Kúveit 0 10950 1985356 1952053 2026-11-07T00:25:17Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985356 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Kúveitríki | nafn_á_frummáli = دولة الكويت<br />Dawlat al Kuwayt | fáni = Flag of Kuwait.svg | skjaldarmerki =Emblem of Kuwait.svg | nafn_í_eignarfalli = Kúveit | kjörorð = الله، الوطن، الأمير | kjörorð_tungumál = arabíska | kjörorð_þýðing = Guð, þjóðin, emírinn | þjóðsöngur = [[Al-Nasheed Al-Watani]] | staðsetningarkort = KWT_orthographic.svg | höfuðborg = [[Kúveitborg]] | tungumál = [[arabíska]] | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Emír Kúveit|Emír]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Kúveit|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Mishal Al-Ahmad Al-Jaber Al-Sabah]] | nafn_leiðtoga2 = [[Ahmad Al-Abdullah Al-Sabah]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Bretland]]i | dagsetning1 = [[19. júní]] [[1961]] | flatarmál = 17.818 | stærðarsæti = 152 | hlutfall_vatns = 0 | mannfjöldasæti = 128 | fólksfjöldi = 4.985.716 | íbúar_á_ferkílómetra = 200,2 | mannfjöldaár = 2025 | VLF_ár = 2025 | VLF_sæti = 74 | VLF = 260,5 | VLF_á_mann = 50.960 | VLF_á_mann_sæti = 40 | VÞL_ár = 2023 | VÞL = {{hækkun}} 0.852 | VÞL_sæti = 52 | gjaldmiðill = [[kúveiskur dínar]] (KWD) | tímabelti = [[UTC+3]] | tld = kw | símakóði = 965 }} '''Kúveit''' ([[arabíska]] دولة الكويت‎) er land við strönd [[Persaflói|Persaflóa]] með landamæri að [[Írak]] og [[Sádí-Arabía|Sádí-Arabíu]]. 90% [[útflutningstekjur|útflutningstekna]] koma af [[hráolía|olíu]]. Íbúafjöldi landsins var talinn vera um 4,3 milljónir árið 2022 en innan við helmingur íbúa eru kúveiskir ríkisborgarar. Yfir helmingur íbúa eru erlendir verkamenn og innflytjendur. Til eru menjar um byggð í Kúveit frá [[Ubaid-tímabilið|Ubaid-tímabilinu]] (um 6000-3800 f.Kr.). Elstu merki um [[siglingar]] með [[segl]]um hafa fundist þar. Árið [[224]] varð Kúveit hluti af veldi [[Sassanídar|Sassanída]] en árið [[633]] sigraði [[Rasídakalífatið]] Sassanída í [[Keðjuorrustan|Keðjuorrustunni]] við borgina [[Kazima]] í Kúveit. Kúveitborg var stofnuð árið [[1613]]. Árið [[1716]] settist ættbálkurinn [[Bani Utbah]] þar að og um miðja öldina var [[Sabah bin Jaber]] kjörinn [[sjeik]]. Á [[18. öldin|18. öld]] blómstraði Kúveit sem miðstöð siglinga og verslunar milli [[Indland]]s, [[Múskat (borg)|Múskat]], [[Bagdad]] og [[Arabía|Arabíu]]. Kúveitborg varð líka miðstöð [[skipasmíði|skipasmíða]] við Persaflóa. Á síðari hluta [[19. öldin|19. aldar]] var Kúveitborg kölluð „[[Marseille]] Persaflóa“. Í upphafi [[20. öldin|20. aldar]] beittu [[Bretland|Bretar]] landið viðskiptaþvingunum vegna stuðnings sjeiksins við [[Tyrkjaveldi]] og árið [[1919]] hóf [[Ibn Sád]] [[stríð Kúveits og Najd]] þar sem hann vildi leggja landið undir sig. Eftir [[Síðari heimsstyrjöld]] blómstraði Kúveit á ný vegna [[hráolía|olíuútflutnings]] og þótti bera af öðrum [[arabalönd]]um í frjálslyndum viðhorfum. Árið [[1990]] gerði [[Írak]] [[innrás Íraks í Kúveit|innrás]] sem hratt [[Fyrra Persaflóastríðið|Fyrra Persaflóastríðinu]] af stað. Líkt og flest önnur Arabaríki við Persaflóa er Kúveit [[emírat]]. [[Emír Kúveit]] er meðlimur [[Sabah-ætt]]ar sem hefur ríkt yfir svæðinu frá 18. öld. Ættin ræður öllu í stjórn landsins, sem hefur verið lýst sem [[alræðisríki]].<ref name=autocracy>{{Cite web|title=Polity IV Country Report 2010: Kuwait|url=https://www.systemicpeace.org/polity/Kuwait2010.pdf|publisher=Center for Systemic Peace|access-date=15 January 2021|archive-date=26 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226175203/https://www.systemicpeace.org/polity/Kuwait2010.pdf|url-status=live}}</ref> [[Súnní íslam]] er opinber trúarbrögð í Kúveit, sérstaklega [[Maliki-skólinn]]. Kúveit er [[hátekjuland]] sem á sjöttu stærstu olíubirgðir heims. Landið er í fararbroddi á sviði menningar og lista, og hefur verið áberandi í framleiðslu afþreyingarefnis í heimshlutanum.<ref name="cliv">{{cite book|first=Clive|last=Holes|url=https://books.google.com/books?id=8E0Rr1xY4TQC&pg=PA75|title=Modern Arabic: Structures, Functions, and Varieties|date=2004|page=75|publisher=Georgetown University Press|isbn=978-1-58901-022-2}}</ref> Kúveit er stofnaðili að [[Persaflóasamstarfsráðið|Persaflóasamstarfsráðinu]], og á líka aðild að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Arababandalagið|Arababandalaginu]] og [[Samtök olíuframleiðsluríkja|Samtökum olíuframleiðsluríkja]]. == Heiti == Nafn landsins, Kúveit, kemur úr [[kúveisk arabíska|kúveiskri arabísku]] sem smækkað form af {{lang|ar|كوت|rtl=yes}} ''Kut'' eða ''Kout'' sem merkir „virki við vatnið“.<ref>{{cite book |last1=Peck |first1=Malcolm |title=The A to Z of the Gulf Arab States |date=1997 |publisher=Scarecrow Press |page=167 |isbn=978-1-4617-3190-0 |url=https://books.google.com/books?id=PguBHE07e6IC&dq=kuwait+dictionary&pg=PA176}}</ref> Kúveit merkir því „lítið virki við sjóinn“. Landið dregur nafn sitt af Kúveitborg. Hún var áður fiskiþorp sem hét [[Kureyn]], en fékk núverandi nafn eftir að [[Bani Utbah]]-ættbálkurinn náði þar völdum 1718 og stofnað [[Sjeikdæmið Kúveit]] árið 1752 undir [[Emírsdæmi Bani Khalid]]-ættbálksins sem náði yfir vesturströnd Persaflóa.<ref>{{Cite book |last=Anscombe |first=Frederick F. |title=The Ottoman Gulf : the creation of Kuwait, Saudi Arabia, and Qatar |url=https://archive.org/details/ottomangulfcreat0000ansc |date=1997 |publisher=Columbia University Press |isbn=0-231-10838-9 |location=New York |oclc=36621924}}</ref> Frá 1961 hefur opinbert heiti landsins verið دَوْلَةُ الكويت ''Dawlat al-Kuwayt'' „Kúveitríki“. == Landfræði == [[File:Satellite image of Kuwait in November 2001.jpg|thumb|upright=1.0|Gervihnattarmynd af Kúveit.]] Kúveit er staðsett innst í [[Persaflói|Persaflóa]] við norðausturhorn [[Arabíuskagi|Arabíuskaga]] og er eitt af minnstu löndum heims. Landið er milli 28. og 31. breiddargráðu norður og 46. og 49. lengdargráðu austur. Landið er að mestu láglent og hæsti punktur þess, [[Mutla-hryggur]], er aðeins 306 metra yfir sjávarmáli.<ref name=cia>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kuwait/ |title=Kuwait |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |date=10 April 2015 |access-date=24 January 2021 |archive-date=10 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110072824/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kuwait/ |url-status=dead }}</ref> Tíu eyjar tilheyra Kúveit.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/eb/topic-82709/Bubiyan |archive-url=https://archive.today/20081210093103/http://www.britannica.com/eb/topic-82709/Bubiyan |archive-date=10 December 2008 |title=Bubiyan (island, Kuwait) |access-date=28 June 2010}}</ref> Sú stærsta er [[Bubiyan-eyja]] sem er 860 km<sup>2</sup> og tengist meginlandinu um 2380 metra langa brú.<ref>{{cite web |url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm?ID=s0000613 |title=Structurae [en]: Bubiyan Bridge (1983) |website=En.structurae.de |date=19 October 2002 |access-date=28 June 2010 |archive-date=28 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110428185717/http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm?ID=s0000613 |url-status=live }}</ref> 0,6% af landi Kúveit er talið ræktanlegt<ref name=cia /> og gróður vex á stangli meðfram 499 km langri strandlengjunni.<ref name=cia /> [[Kúveitborg]] stendur við [[Kúveitflói|Kúveitflóa]], sem er náttúruleg höfn. [[Burgan-olíuvinnslusvæðið]] í Kúveit býr yfir um 70 milljörðum tunna af staðfestum olíubirgðum. Þegar Íraksher kveikti [[olíueldarnir í Kúveit|olíueldana í Kúveit]] árið 1991 voru yfir 500 olíuvötn búin til sem náðu yfir samanlagða 35,7 km<sup>2</sup>.<ref>{{cite encyclopedia|first=Daniel |last=Pendick |title=Kuwaiti Oil Lakes |encyclopedia=Encarta |url=http://encarta.msn.com/sidebar_761594234/Kuwaiti_Oil_Lakes.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20091101114016/http://encarta.msn.com/sidebar_761594234/Kuwaiti_Oil_Lakes.html |archive-date=1 November 2009 }}</ref> Jarðvegsmengun vegna olíu og sóts í kjölfar eldanna gerðu austur- og suðausturhluta Kúveits óbyggilega. Sandur og olíuleifar breyttu stórum hluta af eyðimörkinni í hálfgert [[malbik]].<ref>{{cite web|url=http://www1.american.edu/ted/kuwait.htm |title=The Economic and Environmental Impact of the Gulf War on Kuwait and the Persian Gulf |work=American.edu |access-date=28 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100729024343/http://www1.american.edu/TED/KUWAIT.HTM |archive-date=29 July 2010}}</ref> Olíulekar í [[Persaflóastríðið (1991)|Persaflóastríðinu]] höfðu líka neikvæð áhrif á hafið undan strönd Kúveit.<ref>{{cite encyclopedia |title=Kuwait (country) |encyclopedia=Encarta |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761563200_2/Kuwait_(country).html |archive-url=https://web.archive.org/web/20091021011805/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761563200_2/Kuwait_(country).html |archive-date=21 October 2009 }}</ref> == Stjórnmál == [[File:Seifpalace.jpg|thumb|[[Seif-höll]], upprunalegt stjórnarsetur Kúveit.]] Kúveit er [[emírat]] (furstadæmi).<ref name=loc/> [[Emír Kúveit]] er þjóðhöfðingi. Hann er af [[Sabah-ætt]] sem ríkir yfir landinu. Stjórn landsins er í höndum [[Ríkisstjórn Kúveit|skipaðrar ríkisstjórnar]]. Samkvæmt [[Polity-gagnaröðin]]ni<ref name=autocracy/> og [[lýðræðisvísitala Economist|lýðræðisvísitölu Economist]]<ref name=autocracy2>{{Cite news|date=22 January 2020|title=Global democracy has another bad year|newspaper=The Economist|url=https://www.economist.com/graphic-detail/2020/01/22/global-democracy-has-another-bad-year|access-date=15 January 2021|issn=0013-0613|archive-date=23 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210323135217/https://www.economist.com/graphic-detail/2020/01/22/global-democracy-has-another-bad-year|url-status=live}}</ref> er Kúveit skilgreint sem [[alræði]]sríki. Framkvæmdavaldið er í höndum ríkisstjórnarinnar. Emírinn skipar forsætisráðherra, sem síðan velur ráðherrana. Síðustu áratugi hafa mörg stefnumál ríkisstjórnar Kúveit verið gagnrýnd sem tilraunir til [[lýðfræðihagræðing]]ar,<ref name=demographic_engineering>{{cite web|url=https://carnegieendowment.org/posts/2023/07/turning-points-the-junior-fellows-compendium?lang=en#chapter4|title=Kuwait's Stateless Stalemate: How the Weaponization of Citizenship Transformed State and Society|author=Mohammad Al-Mailam|work=[[Carnegie Endowment for International Peace|Carnegie Endowment]]|date=July 2023}}</ref> sérstaklega í tengslum við ríkisfangslausa [[Bedúnar|Bedúna]] og veitingu ríkisborgararéttar.<ref name=demographic_engineering/> Emírinn skipar dómara landsins. [[Stjórnarskrá Kúveit]] var samþykkt árið 1962.<ref name=lse>{{cite web|url=http://eprints.lse.ac.uk/65693/1/39_MichaelHerb.pdf|title=The origins of Kuwait's National Assembly|work=[[London School of Economics]]|page=7|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161116225625/http://eprints.lse.ac.uk/65693/1/39_MichaelHerb.pdf|archive-date=16 November 2016}}</ref> Stjórnlagaréttur úrskurðar um það hvort lög og tilskipanir samræmist stjórnarskránni. Löggjafarvaldið liggur hjá emírnum. Áður var það í höndum [[Kúveiska þingið|kúveiska þingsins]]. Samkvæmt 107. grein stjórnarskrárinnar hefur emírinn vald til að leysa upp þing og kalla til kosninga innan tveggja mánaða.<ref name=":0">{{Cite book|last=Kuwait|first=Government of|url=https://en.wikisource.org/wiki/Kuwait_Constitution#Article_107_%5BDissolution%5D|title=Kuwait Constitution|access-date=12 September 2021|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404221140/https://en.wikisource.org/wiki/Kuwait_Constitution#Article_107_%5BDissolution%5D|url-status=live}}</ref> Emírinn hefur fellt úr gildi ýmsar greinar stjórnarskrárinnar í þrjú skipti: 29. ágúst 1976 í valdatíð [[Sabah Al-Salim Al-Sabah]], 3. júlí 1986 í valdatíð [[Jaber Al-Ahmad Al-Sabah]], og 10. maí 2024 í valdatíð [[Mishal Al-Ahmad Al-Jaber Al-Sabah]].<ref name=loc>{{Cite encyclopedia|last=Crystal|first=Jill|title=Kuwait: Constitution|editor-last=Metz|editor-first=Helen Chapin|editor-link=Helen Chapin Metz|url=https://www.loc.gov/resource/frdcstdy.persiangulfstate00metz_0|encyclopedia=Persian Gulf states : country studies|date=1994|publisher=[[Federal Research Division]], [[Library of Congress]]|isbn=0-8444-0793-3|edition=3rd|pages=84–86|oclc=29548413|access-date=20 March 2021|archive-date=17 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201017082028/https://www.loc.gov/resource/frdcstdy.persiangulfstate00metz_0/|url-status=live}}</ref> Samkvæmt alþjóðastofnuninni [[International IDEA]] er Kúveit fyrir neðan miðju þegar kemur að lýðræðislegum stjórnháttum almennt. Helstu veikleikar landsins snúa að fulltrúalýðræði, sanngjörnum kosningum, virku þingi og almennum kosningarétti.<ref>{{Cite web |title=Kuwait {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/kuwait |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int}}</ref><ref>{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int}}</ref> Hugveitan [[Freedom House]] gaf landinu áður einkunnina „frjálst að hluta“ í könnuninni [[Freedom in the World]].<ref name=FH2011>{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2011/kuwait |title=Freedom in the World: Kuwait |year=2011 |publisher=Freedom House |access-date=25 June 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307034630/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2011/kuwait |archive-date=7 March 2013}}</ref> Kúveit var líka áður lýst sem [[herraræði]].<ref>{{cite journal|last=Selvik|first=Kjetil|title=Elite Rivalry in a Semi-Democracy: The Kuwaiti Press Scene|journal=Middle Eastern Studies|date=2011|volume=47|issue=3|page=478|doi=10.1080/00263206.2011.565143|s2cid=154057034|url=https://www.academia.edu/2904861|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170806181800/http://www.academia.edu/2904861/Elite_Rivalry_in_a_Semi-Democracy_The_Kuwaiti_Press_Scene|archive-date=6 August 2017}}</ref> Pólitískur óstöðugleiki í Kúveit hefur haft neikvæð áhrif á efnahagsþróun og uppbyggingu innviða.<ref name="corruption_kuwait_royals">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2014/05/08/kuwaits-royals-are-taking-their-feuds-public/|title=Kuwait's royals are taking their feuds public|date=8 May 2014|newspaper=[[Washington Post]]|access-date=20 August 2021|archive-date=18 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230318113230/https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2014/05/08/kuwaits-royals-are-taking-their-feuds-public/|url-status=live}}</ref><ref name="economic4">{{cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/menasource/kuwaits-fiscal-crisis-requires-bold-reforms/|title=Kuwait's fiscal crisis requires bold reforms|date=18 November 2020|website=[[Atlantic Council]]|first=Ahmed|last=Helal|access-date=17 July 2021|archive-date=8 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230608192857/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/menasource/kuwaits-fiscal-crisis-requires-bold-reforms/|url-status=live}}</ref><ref name="toolate">{{cite web|url=https://www.euromoney.com/article/28gk87i7dpxgv6dhweznk/capital-markets/financial-markets-is-it-too-late-for-kuwait|title=Financial markets: Is it too late for Kuwait?|date=30 April 2021|first=Eric|last=Ellis|website=[[Euromoney]]|access-date=17 July 2021|archive-date=28 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328125250/https://www.euromoney.com/article/28gk87i7dpxgv6dhweznk/capital-markets/financial-markets-is-it-too-late-for-kuwait|url-status=live}}</ref> Kúveit er oft lýst sem [[renturíki]] þar sem valdafjölskyldan notar tekjur af olíusölu til að kaupa sér samþykki íbúa. Yfir 70% af útgjöldum ríkisins eru laun og styrkir.<ref name="fitch">{{cite web|title=Fitch Revises Kuwait's Outlook to Negative; Affirms at 'AA'|work=[[Fitch Ratings]]|url=https://www.fitchratings.com/research/sovereigns/fitch-revises-kuwait-outlook-to-negative-affirms-at-aa-02-02-2021|date=2 February 2021|access-date=9 June 2021|archive-date=20 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220920171539/https://www.fitchratings.com/research/sovereigns/fitch-revises-kuwait-outlook-to-negative-affirms-at-aa-02-02-2021|url-status=live}}</ref> Kúveit er með hæsta launareikning Persaflóaríkjanna, þar sem laun opinberra starfsmanna nema 12,4% af landsframleiðslu.<ref name="undermine_reforms">{{cite web|url=https://mei.edu/publications/kuwaits-fractious-politics-undermine-much-needed-fiscal-measures|title=Kuwait's fractious politics undermine much-needed fiscal measures|date=11 March 2021|website=MEI|access-date=17 July 2021|archive-date=27 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230327163000/https://www.mei.edu/publications/kuwaits-fractious-politics-undermine-much-needed-fiscal-measures|url-status=live}}</ref> Í Kúveit njóta konur einna mesta frelsis miðað við önnur ríki Mið-Austurlanda. Árin 2014 og 2015 var Kúveit í fyrsta sæti meðal Arabaríkja í skýrslunni [[Global Gender Gap Report]].<ref name="hgh">{{cite web|url=http://www.kuna.net.kw/ArticlePrintPage.aspx?id=2405039&language=en|title=Kuwait highest in closing gender gap: WEF|access-date=15 June 2016|archive-date=11 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161011005918/http://www.kuna.net.kw/ArticlePrintPage.aspx?id=2405039&language=en|url-status=live}}</ref><ref name="wid">{{cite web|url=http://widgets.weforum.org/gender-gap-report-2014/#mena|title=The Global Gender Gap Index 2014 – World Economic Forum|publisher=World Economic Forum|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170414040242/http://widgets.weforum.org/gender-gap-report-2014/#mena|archive-date=14 April 2017}}</ref><ref name="wef">{{cite web|url=http://reports.weforum.org/global-gender-gap-report-2015/the-global-gender-gap-index-results-in-2015/|title=Global Gender Gap Index Results in 2015|work=Global Gender Gap Report 2015 |publisher=World Economic Forum|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160605193255/http://reports.weforum.org/global-gender-gap-report-2015/the-global-gender-gap-index-results-in-2015/|archive-date=5 June 2016}}</ref> Árið 2013 tóku 53% kúveiskra kvenna þátt í atvinnulífinu,<ref name="gend">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/scr/2013/cr13337.pdf|title=Kuwait: Selected Issues|page=17|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141030072718/http://www.imf.org/external/pubs/ft/scr/2013/cr13337.pdf|archive-date=30 October 2014}}</ref> þar sem þær voru fleiri en kúveiskir karlar.<ref name="gnw">{{cite web|url=http://gulfnews.com/news/gulf/kuwait/kuwait-leads-gulf-states-in-women-in-workforce-1.1705940|title=Kuwait leads Gulf states in women in workforce|work=Gulf News|date=8 April 2016 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514103256/http://gulfnews.com/news/gulf/kuwait/kuwait-leads-gulf-states-in-women-in-workforce-1.1705940|archive-date=14 May 2016}}</ref> Kúveit var þannig með mestu atvinnuþátttöku kvenna af öllum Persaflóaríkjunum.<ref name=gnw/><ref name=gend/><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=BfZR8SNg0bwC&pg=PA43|title=Kuwait: Selected Issues and Statistical Appendix|editor=[[International Monetary Fund]] |year=2012|page=43|isbn=978-1-4755-2741-4|last1=Fund|first1=International Monetary|publisher=International Monetary Fund }}</ref> Samkvæmt vísitölunni [[Social Progress Index]] er Kúveit í fyrsta sæti landa eftir félagslegum framförum í Arabaheiminum og meðal íslamskra landa, og annað hæsta landið í Mið-Austurlöndum, á eftir Ísrael.<ref name="socialprogress">{{cite web|title=Social Progress Index|url=https://www.socialprogress.org/index/global/results|publisher=The Social Progress Imperative|access-date=22 March 2021|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503073115/https://www.socialprogress.org/index/global/results/|url-status=live}}</ref> Stjórnmálaþátttaka kvenna er þó mjög takmörkuð.<ref>{{cite news|url=https://www.academia.edu/1271909|publisher=Academia.edu|title=Women and the Malleability of the Kuwaiti Diwaniyya|first=Lindsey|last=Stephenson|year=2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170806162420/http://www.academia.edu/1271909/Women_and_the_Malleability_of_the_Kuwaiti_Diwaniyya|archive-date=6 August 2017}}</ref> [[Kosningaréttur kvenna]] í Kúveit náðist í gegn árið 2005, eftir margar misheppnaðar fyrri tilraunir.<ref>{{Cite web|url=http://nvdatabase.swarthmore.edu/content/kuwaiti-women-struggle-suffrage-blue-revolution-2002-2005|title=Kuwaiti women struggle for suffrage (Blue Revolution), 2002–2005 {{!}} Global Nonviolent Action Database|website=nvdatabase.swarthmore.edu|access-date=2023-04-13|archive-date=26 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190826163906/https://nvdatabase.swarthmore.edu/content/kuwaiti-women-struggle-suffrage-blue-revolution-2002-2005|url-status=live}}</ref> ===Landstjóraumdæmi=== Kúveit skiptist í sex landstjóraumdæmi. Hvert umdæmi skiptist svo í fimm kjördæmi. {| class="wikitable" |- ! colspan="25" style="background:#fff; width:80%; vertical-align:top;"| [[Image:Kuwait governorates english.png|300px|Landstjóraumdæmi Kúveit]] |- style="text-align:center; background:#ccc;" ! Landstjóraumdæmi ! Fjöldi kúveiskra ríkisborgara |- || [[Hawalli-umdæmi]] || style="text-align:right;"| 213.025 |- || [[Al Asimah-umdæmi]]<sup>a</sup> (höfuðborg) || style="text-align:right;"| 232.727 |- || [[Al Farwaniyah-umdæmi]] || style="text-align:right;"| 224.535 |- || [[Al Jahra-umdæmi]]<sup>b</sup> || style="text-align:right;"| 167.404 |- || [[Al Ahmadi-umdæmi]] || style="text-align:right;"| 262.178 |- || [[Mubarak Al-Kabeer-umdæmi]] || style="text-align:right;"| 142.374 |- style="background: #CCC;" | Alls|| style="text-align:right;"| '''1.242.499''' |- | style="text-align:left;" colspan="2"|Heimild: [http://stat.paci.gov.kw/englishreports/ 2013 Population Census – The Public Authority for Civil Information Statistical Reports] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140313222900/http://stat.paci.gov.kw/englishreports/ |date=2014-03-13 }} |} * <sup>a</sup> með eyjunum [[Failaka]], [[Miskan]] og [[Auhah]] * <sup>b</sup> með eyjunum [[Warbah]] og [[Bubiyan]] == Efnahagslíf == Kúveit er auðugt olíuframleiðsluríki.<ref name="diver">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2116.html#ku|title=The World Factbook|publisher=CIA Factbook|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220152239/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2116.html#ku|archive-date=20 December 2016}}</ref> Opinber gjaldmiðill landsins er [[kúveiskur dínar]]. Kúveit situr ofarlega á ýmsum mælikvörðum sem byggjast á framleiðslu á mann.<ref name=usatoday>{{cite web|first=Grant|last=Suneson|url=https://www.usatoday.com/story/money/2019/07/07/richest-countries-in-the-world/39630693/|title=These are the 25 richest countries in the world|website=[[USA Today]]|date=7 July 2019}}</ref><ref name=worldbank>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?most_recent_value_desc=true|title=GDP per capita (current US$)|website=World Bank|access-date=4.12.2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/real-gdp-per-capita/country-comparison/|title=Real GDP per capita|website=CIA World Factbook|access-date=4.12.2025|archive-date=2024-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20241211230906/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/real-gdp-per-capita/country-comparison/|url-status=dead}}</ref> Árið 2021 var Kúveit það ríki í heimshlutanum sem var mest háð olíu, með veikustu innviði og hlutfallslega minnsta efnahagslega fjölbreytni.<ref name="economic4"/><ref name="toolate"/><ref name="least_developed">{{cite web|date=15 February 2021|title=Expat Exodus Adds To Gulf Region's Economic Diversification|url=https://www.spglobal.com/ratings/en/research/articles/210215-expat-exodus-adds-to-gulf-region-s-economic-diversification-challenges-11800970|website=[[S&P Global]]|access-date=19 September 2021|archive-date=1 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230401195545/https://www.spglobal.com/ratings/en/research/articles/210215-expat-exodus-adds-to-gulf-region-s-economic-diversification-challenges-11800970|url-status=live}}</ref> Árið 2019 var Írak helsti útflutningsmarkaður Kúveits og matur/landbúnaðarvörur voru 94,2% af útflutningsvörum.<ref name=hktdc>{{cite web|url=https://research.hktdc.com/en/article/MzU3OTgyNjcw|title=Kuwait: Market Profile|date=30 April 2021|website=[[Hong Kong Trade Development Council]]}}</ref> Á alþjóðavísu eru helstu útflutningsvörur Kúveits jarðefnaeldsneyti, þar á meðal olía (89,1% af heildarútflutningi), flugvéla- og geimskipaeldsneyti (4,3%), lífræn efni (3,2%), plast (1,2%), járn og stál (0,2%), gimsteinar og eðalmálmar (0,1%), vélar og tölvur (0,1%), ál (0,1%), kopar (0,1%), og salt, brennisteinn, steinn og sement (0,1%).<ref name=exports>{{Cite web|url=https://www.worldstopexports.com/kuwaits-top-10-exports/|title=Kuwait's Top Exports 2022|website=www.worldstopexports.com}}</ref> Kúveit var stærsti útflytjandi vetniskolefna með [[súlfónat]]i, [[nítrat]]i eða [[nítrósat]]i árið 2019.<ref name=exports1>{{cite web|url=https://oec.world/en/profile/country/kwt|title=Kuwait|website=The Observatory of Economic Complexity}}</ref> Á síðustu áratugum hefur Kúveit leitast við að hafa aukna stjórn á erlendu vinnuafli vegna öryggissjónarmiða. Þannig þurfti verkafólk frá [[Georgía|Georgíu]] að gangast undir öryggisskimun við umsókn um dvalarleyfi, og bannað var að flytja verkafólk til heimilisstarfa frá [[Gínea-Bissá|Gíneu-Bissá]] og [[Víetnam]].<ref>{{Cite web| title = Citing Security Concerns, Kuwait Bans Entry to These Nationalities| work = Al Bawaba| access-date = 8 November 2018| date = 8 November 2018| url = https://www.albawaba.com/business/citing-security-concerns-kuwait-bans-entry-these-nationalities-1210600}}</ref> Verkafólk frá [[Bangladess]] hefur líka verið bannað.<ref>{{Cite web| title = Kuwait Re-Activates Ban on Bangladeshi Workers| work = Al Bawaba| access-date = 8 November 2018| date = 5 March 2018| url = https://www.albawaba.com/news/kuwait-re-activates-ban-bangladeshi-workers-1097934}}</ref> Í apríl 2019 bætti Kúveit Eþíópíu, Búrkína Fasó, Bútan, Gíneu og Gíneu-Bissaú á lista yfir bönnuð lönd sem við það urðu alls 20. Samkvæmt rannsóknarstofnuninni Migrant Rights (nú MRRORS) stöfuðu þessi bönn af því að löndin reka ekki sendiráð eða vinnumálastofnanir í Kúveit.<ref>{{Cite web|url=https://gulfnews.com/world/gulf/kuwait/70-of-domestic-workers-in-kuwait-have-expired-contracts-1.75626878|title = 70% of domestic workers in Kuwait have expired contracts| date=2 December 2020 }}</ref> Eftir 2021 var þessum bönnum að mestu aflétt.<ref>{{cite web|url=https://gulfnews.com/world/gulf/kuwait/new-domestic-workers-allowed-entry-into-kuwait-starting-jan-17-1.1610444384997|title=New domestic workers allowed entry into Kuwait starting Jan 17|website=Gulf News|date=12. janúar 2021}}</ref> [[Kafala-kerfið]] þar sem verkafólk er bundið vinnuveitanda sínum og missir öll réttindi um leið og það missir vinnuna, hefur oft verið gagnrýnt, en er enn undirstaða dvalarleyfa verkafólks í landinu.<ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2025/06/15/kuwaits-exit-permit-requirement-puts-migrant-workers-at-risk|title=Kuwait’s Exit Permit Requirement Puts Migrant Workers at Risk|author=Michael Page|date=15. júní 2025|website=Human Rights Watch}}</ref> == Menning == ===Íþróttir=== [[Knattspyrna]] er vinsælasta íþróttagreinin í Kúveit. Gullöld karlalandsliðs þjóðarinnar var undir lok áttunda áratugarins og í byrjun þess níunda. Liðið rataði á verðlaunapall í Asíukeppninni þrisvar í röð frá 1976 til 1984, þar af sem meistarar árið 1980. Kúveit komst í fyrsta og eina sinn í úrslitakeppni HM [[Heimsmeistaramót_landsliða_í_knattspyrnu_karla_1982|á Spáni 1982]], þar sem liðið gerði jafntefli við [[Tékkóslóvakía|Tékkóslóvakíu]]. Talsverð hefð er fyrir [[handknattleikur|handknattleik]] í Kúveit og er karlalandsliðið eitt það sigursælasta í Asíu og hefur margoft keppt í úrslitakeppni HM og á [[Ólympíuleikarnir|Ólympíuleikunum]]. Kúveit hefur fjórum sinnum unnið Asíuleikana í handbolta karla en einungis [[Suður-Kórea]] hefur gert betur. Kúveit hefur keppt á Ólympíuleikum frá því í [[Sumarólympíuleikarnir_1984|Mexíkóborg 1986]]. Fyrsti íþróttamaðurinn frá Kúveit steig á verðlaunapall í [[Sumarólympíuleikarnir_1992|Barcelona 1992]] og hlaut brons í [[tækvondó]], en þar sem tækvondó var einungis sýningargrein á leikunum teljast þau verðlaun ekki með. [[Skotfimi|Skotíþróttamaðurinn]] [[Fehaid Al-Deehani]] vann til bronsverðlauna á leikunum í [[Sumarólympíuleikarnir_2000|Sidney 2000]] og [[Sumarólympíuleikarnir_2012|Lundúnum 2012]]. Það teljast einu formlega viðurkenndu verðlaun Kúveit á Ólympíuleikum. Vegna óstjórnar hjá Ólympíunefnd Kúveit var íþróttafólki landsins ekki heimilað að taka þátt undir sínum merkjum í [[Sumarólympíuleikarnir_2016|Ríó 2016]] heldur kepptu þau sem óháðir íþróttamenn. Fehaid Al-Deehani vann til gullverðlauna og varð þannig fyrsti óháði íþróttamaðurinn til að fá gull á Ólympíuleikum. Landi hans [[Abdullah Al-Rashidi]] fékk brons í skotfimi á sömu leikum. Verðlaununum var vel fagnað í Kúveit og líta heimamenn á þau sem fyrstu gullverðlaun landsins hvað sem bókum Alþjóðaólympíunefndarinnar líður. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur|landafræði}} {{Arababandalagið}} {{Samtök olíuútflutningsríkja}} {{Asía}} [[Flokkur:Kúveit]] b58rlfrzq9tads24wtiazm4z5bgkt2f Mið-Austurlönd 0 10953 1985379 1962919 2026-11-07T00:46:39Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985379 wikitext text/x-wiki [[Mynd:LocationMiddleEast.png|thumb|393x393px|Heimskort sem sýnir staðsetningu Mið-Austurlanda (græn).]] '''Mið-Austurlönd''' er samheiti yfir svæði sem nær frá botni [[Miðjarðarhafið|Miðjarðarhafsins]], meðfram [[Rauðahaf|Rauðahafinu]] að [[Arabíuskaginn|Arabíuskaganum]] og áfram um [[Persaflói|Persaflóa]] að Indlandi. Mismunandi forsendur geta legið fyrir því hvaða lönd eru talin til Mið-Austurlanda. Saga mismunandi ríkja getur þannig gert það að verkum að þau eru talin til Mið-Austurlanda á meðan önnur hafa tengingu á grundvelli tungumáls, menningar eða trúar. Hefðbundið er hins vegar að eftirfarandi lönd teljist til Mið-Austurlanda: [[Tyrkland]], [[Sýrland]], [[Líbanon]], [[Írak]], [[Íran]], [[Palestína]], [[Ísrael]], [[Jórdanía]], [[Egyptaland]], [[Súdan]], [[Líbýa]], [[Sádí-Arabía]], [[Kúveit]], [[Jemen]], [[Óman]], [[Barein]], [[Katar]] og [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]]. [[Túnis]], [[Alsír]] og [[Marokkó]] voru öll áður fyrr tengd [[Frakkland|Frakklandi]] en hafa orðið náin Arabíu-ríkjunum bæði í kennd (e. sentiment) og utanríkisstefnu. Einnig gera landfræðilegar ástæður að verkum að [[Afganistan]] og [[Pakistan]] eru stundum flokkuð með og tengd við málefni í Mið-Austurlöndum.<ref>Gwinn, R. P., Swanson, C. E. og Goetz, P. W. (ritstjórar). (1985). ''The New Encyclopædia Britannica: Micropædia'' (15. útgáfa, 8. bindi). Chicago: Encyclopædia Britannica.</ref> Menningarsvæði Mið-Austurlanda nær allt aftur til fornaldar og hefur haft mikil áhrif á menningarheim okkar í dag. Eins og gefur að skilja einkennist svæðið af gífurlegum fjölbreytileika sem hefur þó orðið töluvert fyrir barðinu á einföldun af hálfu Vesturlanda í umfjöllun sinni og nálgun við þau fjölmörgu samfélög sem þar er að finna. == Hugtakanotkun == [[File:Jean-Léon Gérôme - Le charmeur de serpents.jpg|thumb|Málverkið ''Snákatemjarinn'' eftir Jean-Léon Gérôme. Málverkið prýddi forsíðu bókar Edward Saids, ''Orientalism'' og þykir lýsa dæmigerðri óríentalískri senu.]] Ekki er fullkomin eining um hvernig á að skilgreina Mið-Austurlönd og hvaða ríki falla innan vébanda svæðisins. Lagt hefur verið til að best sé að skilgreina Mið-Austurlönd sem landfræðilegt hugtak sem eigi við um það svæði sem fyrsta bylgja landvinninga múslima náðu yfir. Sé svo gert, nær það frá [[Marokkó]] austur og norður til [[Afganistan]], [[Pakistan]] og [[Tyrkland]]s.<ref name=":2" /> Notkun orðsins ''Mið-Austurlönd'' hefur sætt gagnrýni þar sem hugtakið þykir miðast um of við Evrópu- og Norður-Ameríkubúa. „Svæðisbundin landfræðiheiti byggð á leiðbeiningum eru alltaf vandkvæðum háð,” segir Karen Pinto í ''Encyclopedia of the Modern Middle East & North Africa''. „Þau komast ekki hjá því að ýja að sjónarhorni, og í þessu tilfelli er sjónarhornið augljóslega Vestrið”.<ref name=":2">Karen Pinto. (2004). The Middle East''.'' Í Philip Mattar (ritstjóri), ''Encyclopedia of the Modern Middle East & North Africa'' (bls. 1522-1523). Bandaríkin: Thomson Gale.</ref> Hugtakið er upprunnið á [[Nýlendustefna|nýlendutímabilinu]] en það var bandarískur flotaforingi sem kom fyrstur fram með hugtakið.<ref name=":0">Gwinn, R. P., Swanson, C. E. og Goetz, P. W. (ritstjórar). (1985). The New Encyclopædia Britannica: Micropædia (15. útgáfa, 8. bindi). Chicago: Encyclopædia Britannica.</ref> Áður fyrr var miðja landsvæðisins sem um ræðir nefnt [[Austurlönd nær]] en það nafn var gefið af vestrænum landfræðingum sem skiptu [[Austurlönd]]um niður í þrjú landsvæði.<ref name=":0" /> Fræðimaðurinn [[Edward Said]] kom fram með hugtakið [[Austurlandahyggja|óríentalismi]] í samnefndri bók sinni er kom út árið 1978 ,en í henni gagnrýnir hann meðal annars slíkar hugmyndir um "óríentinn" og lýsir því hvernig þær viðhalda ákveðnum ójöfnum valdatengslum.<ref>Said, E. W. (1978). ''Orientalism''. New York: Pantheon Books.</ref> [[Mynd:Middle East (orthographic projection).svg|thumb|Mið-Austurlönd]] == Landafræði == Landslag Mið-Austurlanda er margbreytilegt, enda um stórt svæði að ræða. Mið-Austurlönd eru í þremur [[Heimsálfa|heimsálfum]], [[Asía|Asíu]], [[Afríka|Afríku]] og [[Evrópa|Evrópu]].<ref>Fisher, W. B. (2013). ''The Middle East : a physical, social, and regional geography''. New York: Routledge.</ref> Þetta svæði er fyrst og fremst [[eyðimörk]]. Einnig má finna þar [[Fjallgarður|fjallgarða]] og [[Háslétta|hásléttur,]] sem og miklar [[Á|ár]] og [[Á (landslagsþáttur)|fljót]] (t.d. [[Tígris|Tígrís]], [[Níl]] og [[Efrat]]).<ref>Chaurasia, R. S. (2005). ''History of the Middle East.'' New Delhi: Atlantic.    </ref> Þrátt fyrir miklar eyðimerkur má einnig finna frjó svæði sem henta vel til [[landbúnaður|landbúnaðar]], eins og við strendur Miðjarðarhafsins og á því svæði sem nefnt hefur verið [[Mesópótamía]]. Margt leynist í jörðu í Mið-Austurlöndum og um það er olían líklega þekktasta dæmið. Annars staðar má finna land auðugt af [[Gull|gulli]], eins og í Norður-Afríku og enn annars staðar land auðugt af [[Steinefni|steinefnum]] eins og fyrir botni [[Miðjarðarhafið|Miðjarðarhafs]].<ref>Anderson, E. (2000). ''Middle East: Geography and geopolitics''. New York: Routledge.</ref> == Þjóðernishópar og tungumál == Í Mið-Austurlöndum býr ekki einsleitur hópur fólks heldur má finna þar marga og fjölbreytta þjóðernishópa (e. ethnic groups) og enn fleiri tungumál.<ref>Anderson, E. (2000). ''Middle East: Geography and geopolitics''. New York: Routledge.</ref> Helstu þjóðernishóparnir eru [[Arabar]], Tyrkir, Persar (Íranir) og [[Kúrdar]]. Í sumum heimildum er fólkinu skipt í Evrópubúa og Asíubúa.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229005328/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html|date=2010-12-29}} CIA. Sótt 6. apríl 2016</ref> Sú skipting er of mikil einföldun þar sem þetta eru ekki þjóðernishópar. Tungumál Mið-Austurlanda eru [[Semísk tungumál|semitísk]] (þá aðallega arabíska, hebreska og arameíska), [[Indóevrópsk tungumál|indóevrópsk]] (aðallega persneska, kúrdíska, Luri og Baluchi) og [[Altaí]] (aðallega tyrkneska, túrkmenska og aserska).<ref>Takac, S. A. og Cline, E. H. (ritstjórar). (2015). ''The Ancient world.'' London: Routledge.</ref> Í hverju landi eru oft töluð fjölmörg tungumál. Þess má einnig geta að til eru mismunandi mállýskur ýmissa hinna stærri tungumála í Mið-Austurlöndum, eins og [[Arabíska|arabísku]]. Og þar með er t.d. arabíska í einu landi ekki endilega töluð eins og arabíska í öðru landi. Hér fyrir neðan má sjá helstu þjóðernishópa og tungumál hvers lands fyrir sig í Mið-Austurlöndum.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170905100315/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/|date=2017-09-05}} CIA. Sótt 5. apríl 2016</ref><ref>Mattar, P. (ritstjóri). (2004). ''Encyclopedia of the Modern Middle East & North Africa.'' (2. útgáfa). Detroit: Thomson Gale.</ref> Sá þjóðernishópur eða tungumál sem er gefið upp fremst er hið útbreiddasta. {{AFG}} [[Afganistan]] * Þjóðernishópar: Pashtúnar, Tadsjikar, Hasarar, Úsbekar, Balúkar, Túrkmenar, Núristanar, Pamírar, Arabar, Gújar, Barhújar, Kisilbashar, Aímakar, Pashaíar, Wakhar, Sheghnar, Zebakar og Kirgisar. *Tungumál: Dari (opinbert), Pushtun (opinbert), Hazaragi, tyrknesk tungumál (þá aðallega úsbekska og túrkmenska) en einnig eru yfir 30 önnur tungumál töluð í Afganistan. {{DZA}} [[Alsír]] * Þjóðernishópar: Arabar, Berbar. * Tungumál: Arabíska (opinbert), Tamazight (berbískt mál, opinbert), franska (lingua franca). Einnig eru ýmsar mállýskur af arabísku og berbísku, eins og Shawiya-berbíska (Tacawit) Mzab-berbíska og Túaregaberbíska (Tamahaq). {{BHR}} [[Barein]] * Þjóðernishópar: Bareinar, Arabar, Afríkubúar og Evrópubúar. * Tungumál: Arabíska (opinbert), enska, farsi, úrdú. {{EGY}} [[Egyptaland]] * Þjóðernishópar: Egyptar í stórum meirihluta. * Tungumál: Arabíska (opinbert), enska og franska (bæði málin skiljast víða). {{IRQ}} [[Írak]] * Þjóðernishópar: Arabar, Kúrdar, Túrkmenar, Assýríumenn, Armenar, Jasídar * Tungumál: Arabíska (opinbert), kúrdíska (Sorani og Karmanji), túrkmensk mállýska og assýríska, armenska. {{IRN}} [[Íran]] * Þjóðernishópar: Persar, Aserar, Gilakar, Kúrdar, Arabar, Balúkar, Lúrar, Túrkmenar, Tyrkir, Kasjkaíar, Bakhtjarar, Shahsevanar, Afsharar, Boyer Ahmadi. * Tungumál: Persneska (opinbert), kúrdíska, tyrkískar mállýskur (t.d. aserska), gilakska, Mazandarani, lúríska, balúkíska, arabíska. {{ISR}} [[Ísrael]] * Þjóðernishópar: Meirihlutinn Gyðingar, Arabar. * Tungumál: Hebreska (opinbert), arabíska (opinbert fyrir arabíska minnihlutann), enska (skilst víða). {{YEM}} [[Jemen]] * Þjóðernishópar: Arabar í meirihluta, afrískir arabar, Suður-Asíubúar, Evrópubúar. * Tungumál: Arabíska (opinbert), sókótríska, maríska. {{JOR}} [[Jórdanía]] * Þjóðernishópar: Arabar í meirihluta, Sirkassar, Armenar. * Tungumál: Arabíska (opinbert), enska (víða töluð). {{QAT}} [[Katar]] * Þjóðernishópar: Arabar, Indverjar, Pakistanar, Íranar. * Tungumál: Arabíska (opinbert), enska (skilst víða). {{KWT}} [[Kúveit]] * Þjóðernishópar: Kúveitar, Arabar, Asíubúar, Afríkubúar. * Tungumál: Arabíska (opinbert), enska (víða töluð). {{LBN}} [[Líbanon]] * Þjóðernishópar: Stór meirihluti Arabar, Armenar, Föníkar. * Tungumál: Arabíska (opinbert), franska, enska, armenska. {{LIB}} [[Líbýa]] * Þjóðernishópar: Arabar, Berbar. *Tungumál: Arabíska (opinbert), berbíska (aðallega Nafusi, Ghadamis, Suknah, Awjilah, Tamasheq), ítalska og enska (bæði málin skiljast víða). {{MAR}} [[Marokkó]] * Þjóðernishópar: Arab-Berbar; Arabar. * Tungumál: Arabíska (opinbert), ýmis tungumál berba (Tamazight, Tachelhit, Tarifit), franska (mál verslunar, ríkisstjórnarinnar og diplómata). {{OMN}} [[Óman]] * Þjóðernishópar: Arabar, Balúkar, Afríkubúar, Suður-Asíubúar (frá Indlandi, Pakistan, Srí Lanka og Bangladess). * Tungumál: Arabíska (opinbert), enska, balúkíska, úrdú, indversk mál. {{PAK}} [[Pakistan]] * Þjóðernishópar: Punjabar, Pashtúnar, Sindhar, Sariakar, Muhajírar, Balúkar. * Tungumál: Punjabi (mest talað), Sindhi, Saraiki (mállýska af punjabi), Pashto, Úrdú (opinbert), balúkíska, Hindko, Brahui, enska (lingua franca), Burushaki. {{PSE}} [[Palestína]] * Þjóðernishópar: Arabar, Gyðingar. * Tungumál: Arabíska, hebreska, enska (skilst víða). {{ARE}} [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]] * Þjóðernishópar: Suður-Asíubúar, Arabar, Íranar, íbúar furstadæmanna (emíratar). * Tungumál: Arabíska (opinbert), persneska, enska, hindi, úrdú. {{SAU}} [[Sádí-Arabía]] * Þjóðernishópar: Arabar. * Tungumál: Arabíska (opinbert), enska (skilst víðan). {{SDN}} [[Súdan]] * Þjóðernishópar: Súdanskir Arabar, Fur, Beja, Nuba, Fallata. * Tungumál: Arabíska (opinbert), enska (opinbert), núbíska, Ta Bedawie, Fur. {{SYR}} [[Sýrland]] * Þjóðernishópar: Arabar, Kúrdar, Armenar. * Tungumál: Arabíska (opinbert), kúrdíska, armenska, arameíska, sirkassíska (skilst víða), franska, enska (skilst sums staðar). {{TUN}} [[Túnis]] * Þjóðernishópar: Stór meirihluti Arabar, Gyðingar. * Tungumál: Arabíska (opinbert sem og mál viðskipta), franska (mál viðskipta) og Tamazight. {{TUR}} [[Tyrkland]] * Þjóðernishópar: Tyrkir, Kúrdar. * Tungumál: Tyrkneska, kúrdíska. == Saga == Allt frá upphafi sögulegra tíma mannkynssögunnar (3500-3000 f.Kr) hefur svæðið sem við þekkjum í dag sem Mið-Austurlönd verið miðpunktur heimsmála hvort sem um er að ræða í menningarlegum, trúarlegum, stjórnmálalegum eða efnahagslegum skilningi. Forsögu svæðisins má rekja til elstu samfélaga manna í [[Mesópótamía|Mesópótamíu]] ([[Súmer|Súmerar]], Akkadíumenn, [[Assyría|Assýríumenn]], Babýlóníumenn) og [[Egyptaland|Egyptalandi]] (Egyptar). Mesópótamía er svæðið á milli fljótanna [[Efrat]] og [[Tígris]], nokkurn veginn þar sem [[Írak]] er í dag en Egyptaland liggur að [[Níl|Nílarfljóti]]. Landkostir gerðu svæðin einstaklega hentug til ræktunar sem skipti sköpum fyrir fyrstu samfélög manna sem áttu allt sitt undir landbúnaði.<ref name=":1">McKay, ''A History of World Societies,'' bls. 44-46. </ref> Um 3000 f.Kr. áttu sér stað miklar breytingar í Mesópótamíu í kjölfar þess að borgir urðu að miðstöðvum stjórnkerfis mannnlegs samfélags. Dregið var úr mikilvægi ættartengsla í pólitík, verkaskipting og sérhæfing jókst og stéttaskipting þróaðist með samþjöppun auðs. Upphaf þessara breytinga má rekja til Súmera sem stofnuðu nokkrar borgir í suðurhluta Mesópótamíu. Þeir voru fyrstir til að þróa með sér ritmál í formi fleygleturs og lögðu jafnframt grunninn að félagslegri, efnahagslegri og vitsmunalegri þróun Mesópótamíu.<ref>Bulliet, ''The Earth and Its Peoples: A Global History'', bls. 32</ref> Babýlóníumenn sameinuðu Mesópótamíu bæði stjórnmála- og menningarlega undir stjórn [[Hammúrabí|Hammúrabís]] (valdatími 1792-1750 f.Kr), sem er þó fyrst og fremst þekktur fyrir lagabálk sinn sem er sá elsti sem varðveist hefur. Lögin gefa merkilega vísbendingu um daglegt líf íbúa auk þess sem þar kemur bersýnilega í ljós hversu ríkjandi stéttaskipting var í samfélagi Babýlóníumanna. Einna merkilegust þykir þó krafa laganna þess efnis að refsing sé í samræmi við þann glæp sem framinn var, auga fyrir auga, tönn fyrir tönn.<ref>McKay, ''A History of World Societies'', bls. 42-44</ref>  Mörg stórveldi hafa litið dagsins ljós í Austurlöndum nær og eiga þau það nær öll sameiginlegt að hafa sölsað undir sig gífurlegt landsvæði. Merkilegt er að líta til þess hve gífurlega fjölbreyttir menningarheimar rekja uppruna sinn til þessa svæðis og hve gríðarleg áhrif það hefur haft á viðhorf nútímamanna. === Egyptaland === {{Aðalgrein|Egyptaland hið forna}} Um svipað leyti og menningarsvæði Súmera hóf útþenslu var Egyptaland sameinað úr tveimur aðgreindum ríkjum, Neðra- og Efra-Egyptalandi, árið 3150 f.Kr. Sögu Forn-Egyptalands er að jafnaði skipt í þrjú tímabil sem kennd eru við konungsættir.<ref name=":1" /> * Fornöld (3100-2660 f.Kr.) * Gamla ríkið (2660-2180 f.Kr) ** Tímabil pýramídanna ** Helsta borg Memfis (Menefer) * Miðríkið (2080-1640 f.Kr) ** Helstu konunganöfn: Amenemhet, Sensúret ** Helstur borgir: Þeba og Memfis) * Nýja ríkið (1570-1075 f.Kr) ** Tími faraóanna: [[Hatsepsút]], Tútmósis, [[Akhenaten]], [[Ramses 2.]] === Persía === {{Aðalgrein|Persaveldi}} [[Mynd:Achaemenid Empire (flat map).svg|thumb|Persneska heimsveldið undir stjórn Darius mikla (552-584 f.Kr)]] [[Persaveldi|Persar]] ruddu sér til rúms á 6. öld f. Kr. Valdatíð þeirra stóð frá 559 f. Kr. og allt til 330 f. Kr þegar þeir lutu í lægra haldi fyrir Makedóníumönnum með [[Alexander mikli|Alexander mikla]] í broddi fylkingar. Hefðbundið er að tengja upphaf Persaveldis við [[Kýros mikli|Kýrus mikla]] (576-530 f.Kr.) sem lagði grunninn að fjölmenningarlegu heimsveldi Persa sem átti síðar eftir að verða það stærsta í sögu fornaldar undir stjórn [[Daríus mikli|Daríusar mikla]] (552-486 f.Kr.). Alexander mikli lagði áherslu á að viðhalda stærð og styrk Persaveldis eftir að hann hafði sigrað það og tekið sér stöðu Persakonungs árið 330 f. Kr. [[Veldi Alexanders mikla|Veldi Alexanders]] varð þó skammlíft, en hann lést af veikindum árið 323 f.Kr. og þar með liðaðist gríðarlegt veldi hans í sundur.<ref>McKay, ''A History of World Societies'', bls. 58-59</ref> === Grikkir === {{Aðalgrein|Grikkland hið forna}} Saga [[Grikkland|Grikklands]] til forna er jafnan miðuð við upphaf hins grískumælandi heims um 1600 f. Kr. Vísun til Forn-<nowiki/>[[Grikkland hið forna|Grikkja]] takmarkast ekki við það landsvæði sem við þekkjum sem Grikkland í dag heldur nær yfir víðfeðmara svæði þar sem grískumælandi íbúar dvöldu í fornöld. Vestræn menning nútímans er jafnan álitin eiga sér rætur í grískum menningaráhrifum sem [[Rómaveldi|Rómverjar]] báru síðan með sér til Evrópu === Rómaveldi og Býsansríkið === {{Aðalgrein|Rómaveldi|Austrómverska keisaradæmið}} [[Mynd:Roman Empire Trajan 117AD.png|thumb|Rómarveldi stærst árið 117 undir stjórn Trajanusar]] [[Rómaveldi|Róm]] varð lýðveldi um 510 f.Kr. og varð í kjölfarið að stórveldi. Landvinningar á Appenínaskaganum og sigrar á grískum nýlendum á Ítalíu komu þeim í kjörstöðu við norðanvert Miðjarðarhaf. Rómverjar háðu síðar þrjú stríð, kölluð púnversku stríðin (264-241 f.Kr.), sem tryggðu þeim yfirráð fyrir botni [[Miðjarðarhafið|Miðjarðarhafs]]. og um hafið vestanvert Frekari landvinningar skiluðu þeim jafnframt yfirráðum á [[Spánn|Spáni]] og í [[Frakkland|Frakklandi]].<ref>McKay, ''A History of World Societies'', bls. 143-146</ref> Borgarastyrjöld um miðja 1.öld f.Kr leiddi til þess að komið var á keisaraveldi í Róm um 27 f.Kr. Rómaveldi náði hámarki sínu undir stjórn Trajanusar 98-117 e.Kr. Hnignunartímabil heimsveldisins hófst á 2.öld e.Kr. og endaði með því að ríkinu var skipt í tvennt árið 293 og varð sú skipting varanleg frá árinu 395. Upp úr þeim klofningi varð [[Austrómverska keisaradæmið|Austrómverska]] keisaradæmið, stundum nefnt Býsansríkið, til, en höfuðborg þess var í Konstantínópel sem í dag heitir<nowiki/>[[Istanbúl|Istanbul]].<ref>McKay, ''A History Of World Societies'', bls. 153-160</ref> === Íslam og kalífatið === {{Aðalgrein|Kalífadæmi hinna réttlátu|Umayya-kalífadæmið|Abbasídaveldið}} [[Mynd:Age of the Caliphs (2709972663).jpg|thumb|270x270dp|Myndin sýnir úþenslu kalífatsins]] Á 6.öld var Austurlöndum nær skipt milli tveggja ríkja, Austrómverska keisaradæmisins í vestri og [[Sassanídar|Sassanída]]<nowiki/>veldisins í austri. Pattstaða var komin upp í harðvítugum deilum ríkjanna sem rekja mátti til langvarandi hernaðar milli Rómaveldis og Persíu. Við þessar kringumstæður reis upp nýtt afl sem gerði tilkall til valda í Mið-Austurlöndum, arabískt veldi [[Íslam]].<ref>Esposito, ''The Oxford History of Islam'', bls. 1-3</ref> Í kjölfar andláts spámannsins [[Múhameð|Múhameðs]] (570-632) hófu eftirmenn hans umtalsverða landvinninga sem teygðu sig langt út fyrir upptök sín á Arabíuskaganum. Árangurinn reyndist undraverður og innan við 100 árum eftir fráfall spámannsins hafði útrás Araba náð að Indlandi í austri og til Spánar í vestri. Stjórnskipun ríkisins var til að byrja með í höndum Rashidun-kalífanna (623-661) en að valdatíð þeirra lokinni er hefðbundið að tala um valdatíð [[Umayya-kalífadæmið|Umayyad]]<nowiki/>-kalífatsins (661-750) og síðar [[Abbasídaveldið|Abbasída]]<nowiki/>-kalífatsins (750-1258).<ref>Cleveland, Bunton, ''A History of the Modern Middle East'', bls. 4-15</ref> Á 10. öld gekk kalífatið í gegnum hnignunartímabil. Landamissir og efnahagserfiðleikar gerðu að verkum að heimsveldið liðaðist smám saman í sundur og svigrúm skapaðist fyrir nýja aðila að taka við stjórnartaumunum.<ref>Esposito, ''The Oxford History of Islam'', bls. 351</ref> === Ottómanaveldið === {{Aðalgrein|Tyrkjaveldi}} Ottómanar komust til valda á fyrri hluta 15. aldar í [[Anatólía|Anatólíu]] á því svæði sem við þekkjum í dag sem [[Tyrkland]]. Eftir að hafa náð Konstantínópel á sitt vald árið 1453 og gert hana að höfuðborg sinni hófu [[Tyrkjaveldi|Ottómanar]] skipulega útþenslu ríkisins til suðurs og austurs inn í Mið-Austurlönd árið 1514. Áður en langt um leið höfðu Ottómanar innlimað fyrrum Býsansríkið eins og það lagði sig og á 16.öld beindu þeir augum sínum vestur með Miðjarðarhafinu og inn í Norður-Afríku. Á hápunkti sínum náði veldi Ottómana til Ungverjalands í Evrópu, Alsírs í Norður-Afríku, umhverfis [[Rauðahaf|Rauðahafið]] og einnig suður með [[Persaflói|Persaflóa]]. Ottómanaveldið var eitt stærsta, best skipulagða og langlífasta heimsveldi sögunnar en valdatíð þess náði yfir 6 aldir (1299-1922).<ref>McKay, ''A History of World Societies'', bls. 587-595</ref> === Tuttugasta öldin og þjóðríkið === Í upphafi 20.aldar áttu sér stað miklar hræringar sem leiddu m.a. til þess að svæðið sem við þekkjum í dag sem Mið-Austurlönd tekur á sig núverandi mynd. Eftir nokkuð stöðuga hnignun á 19. öld leið Ottómanaveldið endanlega undir lok árið 1922 eftir að hafa beðið ósigur í heimsstyrjöldinni fyrri (1914-1918). Með falli Ottómana skapaðist hins vegar tækifæri fyrir Frakka og Breta til að efla enn frekar ítök sín á svæðinu, en þau mátti rekja aftur til upphafs 19. aldar. Formlegri íhlutun lauk þeirra hins vegar með seinni heimsstyrjöldinni og eiginlegt sjálfstæðistímabil hófst í sögu Mið-Austurlanda. Sjálfstæðið kom þó ekki vandkvæðalaust því tímabilið hefur einkennst að vissu leyti af milliríkjadeilum og baráttu þjóða fyrir fótfestu sinni.<ref>Cleveland, Bunton, ''A History of the Modern Middle East'', bls. 138-161</ref>    === Kalt stríð í Mið-Austurlöndum=== Þegar litið er yfir samskipti ríkjanna í Mið-Austurlöndum í lok 20. aldar og það sem af er þeirri 21. virðast [[Sádi-Arabía]] og [[Íran]] alltaf tengjast deilum innan og milli ríkja svæðisins. Þetta má til dæmis sjá í fyrstu fjórum [[Persaflóastríðin|Persaflóastríðunum]] í Írak og borgarastríðunum í [[Sýrland|Sýrlandi]] og [[Jemen]] nú á 21. öldinni.<ref>{{Bókaheimild|titill=Mið-Austurlönd|höfundur=Magnús Þorkell Bernharðsson|útgefandi=Mál og menning|ár=2018|ISBN=978-9979-3-3683-9}}</ref> Kalda stríðið milli Sádi-Arabíu og Íran er óeiginlegt stríð sem snýst um hugmyndafræði líkt og [[Kalda stríðið#Kalda str%C3%AD%C3%B0 20. aldar|kalda stríð 20. aldar]] en á miklu afmarkaðra svæði. Til að skilja stöðu mála þarf að líta til baka og skoða rætur hvors ríkis um sig og reyna að átta sig á við hvaða sögu íbúar svæðisins eru að bregðast. ==== Forsagan ==== Við fall [[Tyrkjaveldi|Ottómanaveldisins]] (sem einnig kallast veldi Ósmana<ref>{{Vísindavefurinn|25765|Hver er saga Tyrkjaveldis?}}</ref>) í kjölfar [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrkjaldarinnar]] urðu átök milli voldugra ætta á svæðinu. Sád-ættin náði völdum á meirihluta [[Arabíuskaginn|Arabíuskaga]] og fékk ríki þeirra viðurkenningu sem konungsríkið Sádi-Arabía árið 1932. Sex árum seinna fundust gríðarlega olíuauðlindir á svæðinu og varð Sád-fjölskyldan vellauðug í einni svipan. Fjármagnið var m.a. notað til að byggja vegi og borgir þvert yfir eyðimerkurlandslagið, styrkja innviði og velferðarkerfi landsmanna og þessi auður varð líka til þess að tengsl við Bandaríkin styrkust mikið, m.a. vegna olíuhagsmuna Bandaríkjanna á svæðinu. Íran átti líka miklar olíulindir en átti mun erfiðara uppdráttar því stöðug erlend afskipti ollu endurtekinni upplausn í ríkinu. Frá 18. öld hafði verið ráðist inn í Íran af bæði Rússum Bretum. Eftir persnesku stjórnarskrárbyltinguna 1906 var fyrsta þing Írans stofnað og þingbundin konungsstjórn tók við. Eftir að [[Múhameð Mossadek|Mossadek]] forsætisráðherra var rekinn frá völdum 1953 með íhlutan Bandaríkjamanna var [[Múhameð Resa Pahlavi|Pahlavi]] studdur til embættis sem leiddi herskáa afhelgunarstefnu landsins í átt að Vestrænum háttum. Á árunum 1953–1979 naut Pahlavi stuðnings Vesturlandabúa og um hann var fjallað á jávæðan hátt í vestrænum fjölmiðlum. Heima fyrir ríkti ekki pólitísk frelsi heldur einkenndust þessi ár af kúgun, ofsóknum og misbeigingu valds af hálfu keisarans, fylgismanna hans og harkalegri leyniþjónustu.   Á árunum kringum 1970 byggðu Sádi-Arabía og Íran efnahagslíf sitt á olíuauðlindunum. En staðan innanlands var ólík. Pahlavi í Íran hafði ekki sama vald og stjórn á sínum fólki eins og raunin virist vera í Sádi-Arabíu. Í kjölfar olíukreppunnar 1973 jukust tekjur í ríkissjóð Írans fjórfalt. En ágóðinn skilaði sér ekki til almennings sem fylgdist með efnahagssveiflunni lenda í vasa elítu keisarans. Fólkið var andsnúið umbreytingunum og á endanum braust út [[Íranska byltingin|bylting í Íran árið 1979]]. Í Íran urðu hugmyndir sjíta-klerka ofan á sem réttlættu valdatökuna út frá þekkingu sinni og í krafti embætta sinna og mjög umdeildri túlkun á hlutverki trúarinnar í stjórnmálum. Í hönd fór einskonar trúarvæðing í Mið-Austurlöndum. Þessi þróun vakti mikil viðbrögð erlendis og sérstaklega í Sádi-Arabíu. Þar óttuðust valdhafar að þeirra landsmenn myndu rísa upp gegn sér. Í þessu fólst líka trúartengd ógn. Fram að þessu hafði Sádi-Arabía að mestu verið talið forysturíki hins múslimska heims því tvær helgustu borgir íslam eru í Sádi-Arabíu, þ.e. [[Medína]] og [[Mekka]] á Arabíuskaga. Einnig þarf að hafa í huga að múslimar í Sádi-Arabíu eru að mestu sunni-múslimar, en sjítar eru ríkjandi í Íran. Spennan milli þessara ríkja varð svo í raun ekki áþreifanleg fyrr en Íranar fóru að reyna að hafa áhrif út fyrir eigin landsteina með því að styðja hópa sjíta í nálægum ríkjum eins og Írak, Afganistan og Sádi-Arabíu, að því er virtist til að grafa undan völdum þeirra. Þetta varð til þess að Sádar stórefldu ítök sín í samfélaginu og styrktu tengsl sín við Bandaríkin og spennan á svæðinu magnaðist. == Trúarbrögð == === Gyðingdómur === {{Aðalgrein|Gyðingdómur}} Gyðingdómur er flókinn lífsmáti Gyðinga, sem tengir saman guðfræði, lög og óteljandi menningarhefðir. Gyðingdómur staðfestir guðlegt drottinvald sem afhjúpast í sköpuninni og í sögunni. Hann fullyrðir að samfélagið hafi mætt guðdóminum í eigin persónu og tekið upp við hann samband. Hugmyndafræði Tórah (Mósebækurnar) gefur til kynna efnisskrá mannlegrar tilveru sem á rætur sínar í þessu persónulega sambandi. Ennfremur eru viðbrögð þessarar tilteknu þjóðar við guðdómnum talin vera einstök. Samfélagið er ákallað til þess að sýna fram á tryggð sína við guð og sáttmálann með því að sýna samstöðu í sameiginlegu lífi sínu á hverju stigi, þar með talið á öllum þáttum mannlegrar hegðunar, frá því almenna til hins nánasta. Því er gyðingleg tilbeiðsla sameiginlegur fögnuður yfir hinu sögulega samkomulagi við guð. Tilvera sáttmálans er ekki talin draga úr heldur frekar efla mannlega samstöðu. Þessi þjóð er kölluð til þess að koma á pólitískri, fjárhagslegri og félagslegri skipan sem staðfestir guðlegt drottinvald. Þessu hlutverki fylgir sú trú að ekki nái allir menn árangri einungis út frá eigin verðleikum heldur eigi öll eftirsóknarverð sambönd uppruna sinn í guði, sem tryggir uppfyllingu þeirra. Í hverju samfélagi er hver og einn gyðingur ákallaður til þess að uppfylla sáttmálann í sínum persónulegu áformum og hegðun.<ref>Judaism. (2016). In Encyclopædia Britannica. Retrieved from http://www.britannica.com/topic/Judaism</ref> === Kristni === {{Aðalgrein|Kristni}} Kristni er eingyðistrú sem á uppruna sinn í lífi, kennslu og dauða Jesú Krists. Hún er fjölmennasta trúin í heiminum með yfir tvo milljarða fylgismanna. Stærstu kirkjudeildirnar eru rómversk-kaþólska kirkjan, grísk-kaþólsku eða austrænu rétttrúnaðarkirkjurnar og mótmælendakirkjan en auk þeirra er til mikill fjöldi minni kirkjudeilda. Sem trúarhefð hefur kristni orðið meira en átrúnaður, hún hefur getið af sér menningu, hugmyndafræði og lífsstíl sem hefur gengið á milli kynslóða allt frá því að Jesú varð að trúartákni. Kristni er því bæði lifandi hefð og menning í nafni trúar. Umboðsmaður kristninnar er kirkjan, samfélag þeirra sem trúa. Eitt einkenni trúarhefðar kristninnar er, með nokkrum undantekningum, hugmyndin um frelsun, það er að segja að fylgjendur kirkjunnar sjá sig í einhvers konar nauð og þurfa að fá björgun. Af einhverri ástæðu hafa þeir fjarlægst guði og þurfa á frelsun að halda. Fulltrúi frelsunarinnar er Jesús Kristur Þó svo að afar einfalt virðist að sjá Jesú sem miðpunkt átrúnaðarins er það mál flóknara. Það sést í þeim þúsundum kirkjudeilda sem saman halda uppi nútíma kristinni hefð.<ref>Christianity. (2016). In Encyclopædia Britannica. Retrieved from http://www.britannica.com/topic/Christianity</ref> ==== Austræna rétttrúnaðarkirkjan ==== {{Aðalgrein|Austrænar rétttrúnaðarkirkjur}} Til austrænu rétttrúnaðarkirkjunnar telur sig sá fjöldi kristinna manna sem fylgir þeim trúarkenningum og hefðum sem settar voru fram á fyrstu sjö kirkjuþingunum. Kirkjan kallar sig rétttrúnaðarkirkju (e. orthodox) til þess að ítreka þá skoðun sína að innan kristins samfélags hafi hún ein viðhadið réttri trú og að aðrar útgáfur kristninnar séu villutrú. Ólíkt rómversk-kaþólsku kirkjunni, sem sér um slíkt sjálf, skipaði Býsanskeisari patríarka, eða páfaígildi, kirkjunnar og hafði hann [[Patríarkatið í Konstantínópel|aðsetur í Konstantínópel]] (Istanbúl). Eftir [[kirkjuþingið í Kalkedon]] varð til önnur hreyfing sem kallast Oríental-rétttrúnaður og undir hana fellur meðal annars Koptíska kirkjan í Eþíópíu og Egyptalandi. Á sjötta áratug  síðustu aldar hófust viðræður á milli rómversku, austrænu og Oríental-kirknanna og leystu þær úr ýmsum af deilum sínum um eðli Krists.<ref>Eastern Orthodoxy. (2016). In Encyclopædia Britannica. Retrieved from<nowiki/>http://www.britannica.com/topic/Eastern-Orthodoxy</ref> ==== Koptíska rétttrúnaðarkirkjan ==== {{Aðalgrein|Koptíska rétttrúnaðarkirkjan}} Koptíska rétttrúnaðar kirkjan í Alexandríu, eða Koptíska rétttrúnaðarkirkjan, á sér flesta fylgismenn í Egyptalandi. Nafnið er dregið af arabíska orðinu qibt sem þýðir egypskur. Eftir að Arabar tóku völd í Egyptalandi átti nafnið við um alla kristna, en á nítjándu og tuttugustu öld fóru fylgjendur kirkjunnar að kalla sig koptíska rétttrúnaðarmenn. Arabíska er í dag notuð í messum og guðsþjónustum og bækurnar sem þeir nota eru eftir heilagan Markús páfa, heilagan Kiril af Alexandríu og heilagan Gregóríus af Nazianzus. Aðskilnaður koptísku kirkjunnar á rætur sínar að rekja til kirkjuþingsins í Kalkedon, en kirkjan hafnaði niðurstöðu þingsins um eðli Krists, ásamt fleiri austrænum kirkjum. Rómversk-kaþólska kirkjan og austræna rétttrúnaðarkirkjan fordæmdu þær kirkjur sem höfnuðu niðurstöðunni. Koptíska kirkjan tók afstöðu með heilögum Kiril, sem sagði að guðdómleiki og mennska Krists væru jöfn í holdgun hans og af einu eðli. Eftir að kirkjan lagði grísku niður sem kirkjumál sitt og tók upp arabísku jukust deilurnar. Nokkrar tilraunir voru gerðar til þess að ná sáttum við Býsans, en þær skiluðu aldrei neinum árangri. Arabísku kalífarnir skiptu sér ekki af kirkjunni og létu hana að mestu í friði, svo lengi sem kirkjan og meðlimir hennar greiddu jizya-skattinn sem allir þeir sem ekki voru múslimar þurftu að greiða. Æðsti yfirmaður kirkjunnar er patríarkinn af Alexandríu og hefur hann aðsetur í Kaíró. Hann kallar sig páfa og tekur postullegt vald sitt frá heilögum Markúsi. Patríarkinn er kosinn úr hópi þriggja fyrirfram tilnefndra munka sem ekki mega vera yngri en fimmtugir.<ref>Coptic Orthodox Church of Alexandria. (2016). In Encyclopædia Britannica. Retrieved from http://www.britannica.com/topic/Coptic-Orthodox-Church-of-Alexandria</ref>  === Íslam === {{Aðalgrein|Íslam}} Íslam er trú sem spámaðurinn Múhameð kom á fót í Arabíu á sjöundu öld e.Kr. Arabíska orðið islam þýðir undirgefni og kallast á við grundvallarhugmyndafræði trúarinnar, sá sem trúir samþykkir undirgefni við vilja guðs. Allah er eini guðinn og er skapari, viðhaldari og endurreisari heimsins. Vilji Allah er kunngerður með hinni heilögu ritningu Qur‘an, eða Kóraninum, sem guð opinberaði spámanni sínum Múhameð. Í íslamskri hefð er Múhameð talinn vera síðastur í röð spámanna guðs, á eftir Abraham, Móse og Jesú, og boðskapur hans samtímis fulkomna og ljúka opinberunum fyrri spámanna. Kenningin um guð í Kóraninum er afgerandi eingyðisleg, guð er einn og einstakur, hann á sér engan samstarfsmann eða jafningja. Múslimar trúa því að engir milliliðir séu á milli guðs og sköpunarinnar. Þó hann sé í veru sinni talinn alls staðar þá er hann ekki bundinn í neinu. Guð er réttlátur og  miskunnsamur, réttlæti hans tryggir skipulag í sköpuninni. Sköpun heimsins er talin hans mesta miskunnarverk og fyrir það syngur allt honum til dýrðar. Guð Kóransins er persónulegur guð og hverjum þeim sem kallar til hans í nauð er svarað. Ofar öllu öðru þá er hann guð leiðbeiningar og leiðir allt og alla á hina réttu braut. Í sögu sköpunnarinnar í Kóraninum mótmælir engillinn Iblis, eða Satan, sköpun mannsins, sem hann telur að muni eyðileggja jörðina. En hann tapar fyrir Adam í keppni um þekkingu. Kóraninn lýsir því manninn sem göfugastan af allri sköpuninni. Ólíkt kristnum og gyðingum þá fyrirgefur Allah Adam erfðasyndina Þrátt fyrir allt lof lýsir Kóraninn mannlegu eðli sem viðkvæmu. Á meðan allt í sköpuninni hefur sitt eðli og takmörk var manninum gefið frelsi og því hefur hann tilhneigingu til mótþróa og stolts, jafnvel að því marki að lýsa sig sjálfbjarga. Stolt er því talið vera dauðasynd. Með því að viðurkenna ekki eigin takmörk eru menn sekir um að setja sig á sama stall og guð.  ==== Fimm stoðir Íslam ==== '''Shahadah''' Fyrsta stoðin er trúarjátningin: ''Það er enginn guð nema guð og Múhameð er spámaður hans''. Á henni hvílir þáttaka í samfélagi múslima. Trúarjáninguna skal fara með að minnsta kosti einu sinni á ævinni, upphátt, rétt, viljandi og með skilningi á merkingu hennar og viðurkenningu í hjartanu. '''Bænin''' Önnur stoðin er bænirnar fimm sem fara skal með á hverjum degi. Það er í lagi að fara með þær í einrúmi ef ekki er möguleiki á því að fara í mosku. Fyrstu bænina skal fara með fyrir sólarupprás, aðra rétt eftir hádegi, þriðju síðdegis, þá fjórðu eftir sólsetur og þá fimmtu áður en farið er í rúmið. Þótt það sé ekki skylda er hvatt til næturbæna. Áður en bænin getur átt sér stað skal þvo hendur, fætur og andlit. Á föstudögum fer fram sérstök samkoma í moskunni. Hún fer fram á því tungumáli sem er talað á hverjum stað. Á samkomunni fer predikarinn með nokkur vers úr kóraninum og prédikar út frá þeim. Prédikunin kann að hafa siðferðisleg, félagsleg eða pólitísk skilaboð. '''Zakat''' Þriðja stoðin er ölmusa. Zakat er árlegur skattur sem ríkið innheimtir ekki, nema í undantekningartilvikum, en er föst prósenta af heildareignum einstaklings. Zakat á að nota til þess að hjálpa fátækum en Kóraninn leyfir einnig að peningurinn sé notaður til þess að frelsa múslímska stríðsfanga, greiða erfiðar skuldir, greiða tollheimtugjöld, fjármagna jihad (þ.m.t. menntun og heilbrigði) og búa til aðstöðu fyrir ferðamenn (pílagríma). '''Fastan''' Fjórða stoðin er fastan í Ramadan-mánuðinum. Fastan byrjar við sólarupprás og endar við sólsetur. Á meðan á föstunni stendur er bannað að borða, drekka og reykja. Samkvæmt Kóraninum var Kóraninn opinberaður í Ramadan-mánuðinum. Þeir sem eru veikir eða á ferðalögum mega fresta föstunni, en þurfa samt sem áður að fasta í jafnmarga daga. Gamalmenni og dauðvona sjúklingar fá undanþágu. '''Hajj''' Fimmta stoðin er hin árlega pílagrímsferð til Mekka sem allir múslimar skulu taka sér fyrir hendur einu sinni á ævinni, svo framarlega sem þeir hafi efni á því og geti yfirgefið fjölskyldu sína. Sérstök guðsþjónusta er haldin í hinni heilögu mosku sjöunda dag síðasta mánaðar dagatals múslima. Pílagrímsathafnir hefjast hinn áttunda og lýkur tólfta eða þrettánda dag þess mánaðar. Allir tilbiðjendur eiga að klæðast tveimur saumlausum klæðum og forðast kynlíf, og að skera hár og neglur ásamt fleiri athöfnum. Aðalathöfnin er að ganga sjö sinnum í kringum Ka‘bah, sem er helgiskrín innan moskunnar, kyssa og snerta svarta steininn, klifur og hlaup á milli fjallanna Safa og Marwah sjö sinnum. Næsta stig er að fara frá Mekka, til Mina, sem er í nokkurra kílómetra fjarlægð, þar skal fara til hæðarinnar Arafat, hlusta á predikun og eyða einum eftirmiðdegi. Lokastigið er að eyða nótt í Muzdalifah, sem er á milli Mina og Arafat, og bjóða fórn til guðs.<ref>Islam. (2016). In Encyclopædia Britannica. Retrieved from<nowiki/>http://www.britannica.com/topic/Islam</ref> ==== Súnní ==== {{Aðalgrein|Súnní}} Súnnítar eru stærri hópurinn af tveimur fjölmennustu hreyfingunum innan Íslam. Þeir viðurkenna fyrstu fjóra kalífana sem réttmæta arftaka spámannsins, ólíkt Shí‘tum sem telja réttmætan arftaka vera Alí, tengdason Múhameðs. Súnnítar hafa lengi talið klerkaveldið sem Múhameð stofnaði vera jarðneskt og telja því að það sé ekki guðleg tilskipun sem ræður því hverjir verði leiðtogar Íslam heldur pólitíkin í múslímska heiminum. Þetta varð til þess að Súnnítar meðtóku leiðbeiningar frá ríkustu fjölskyldunum í Mekka og umbáru ómerka eða útlenda kalífa, svo lengi sem þeir stjórnuðu með virðingu fyrir trúnni og trúarhefðum. Súnnítar viðurkenna ennfremur hinar sex bækur Hadith, sem eru sagðar vera ritaðar eftir því sem Múhameð sagði, en eru ekki hluti af Kóraninum, ennfremur viðurkenna þeir eina af fjórum greinum Shari‘ah. Á tuttugustu öld voru Súnnítar í meirihluta í öllum múslimaríkjum nema Írak, Íran og Jemen.<ref>Sunnite. (2016). In Encyclopædia Britannica. Retrieved from http://www.britannica.com/topic/Sunnite</ref> ==== Sjía ==== {{Aðalgrein|Sjía}} Snemma í sögu Íslam varð til pólitísk hreyfing sem kallaðist stuðningsmenn Ali eða á arabísku Shi‘at ‘Ali. Þeir studdu Ali, sem var tengdasonur Múhameðs, og unnu að því að gera hann og síðar afkomendur hans að kalífum. Með tímanum þróaðist hreyfingin yfir í trúarsöfnuð sem fékk nafnið Shi‘ah. Stuðningsmenn Alis fóru að þrengja kröfurnar um hver gæti verið leiðtogi múslima og hver ekki. Þeir skilgreindu hlutverk leiðtogans upp á nýtt og kölluðu hann ímam. Afkomendur Alis voru álitnir öðrum æðri og fullyrt var að á hverjum tíma væri karlkyns afkomandi Ali tilnefndur af guði til þess að leiða múslima og væri óskeikull í málum trúar og löggjafar. Ímamarnir höfðu ofurmannlega þekkingu og skilning og þjáning þeirra var guðleg miskunn til fylgjenda þeirra. Með tímanum var farið að kenna hjá Shi‘tum að ímam væri guðlegur frelsari. Flestir Shi‘ah-múslimar fóru að lokum að styðja aðra af tveimur ættum sem áttu rætur að rekja til Ali. Hinir studdu ''Isma‘il'' sem var sjöundi ímaminn og sá síðasti af þeirri ætt. Þeir eru kallaðir Sjöungar og nutu ekki mikils stuðnings á meðal múslima. Flestir Shi‘tar eru fylgismenn annars afkomenda Alis, ''Muhammad al-Mahdi al-Hujjah,'' sem var tólfti ímaminn, en hann hvarf árið 878. Þar af leiðandi eru þessir Shi‘tar kallaðir Tólfungar. Al-Hujjah er einnig þekktur sem týndi ímaminn og trúa fylgjendur hans því að hann muni snúa aftur sem mahdi áður en að lokadómurinn gengur yfir jörðina.<ref>Shi'ite. (2016). In Encyclopædia Britannica. Retrieved from http://www.britannica.com/topic/Shiite</ref> ==== Wahhabi ==== {{Aðalgrein|Wahhabismi}} Wahhabi er hreintrúarstefna innan Súnní Islam sem Muhammad ibn ‘Abd al-Wahhab stofnaði á átjándu öld í Mið-Arabíu og Saud-ættin tók síðan upp. Þegar leið á tuttugustu öldina hafði Saud-ættin lagt undir sig allt Najd-svæðið og gert nokkrar tilraunir til þess að stofna eigið ríki. Ottómanaveldið stöðvaði jafnan þau áform, en skömmu eftir hrun þess, árið 1932, náði ættin loks að grundvalla sitt eigið konungsveldi undir stjórn Ibn Saud sem tryggði að trúarlegt og pólítískt vald Wahhabi-stefnunnar varð algjört í Sádi-Arabíu. Meðlimir Wahhabi-hreyfingarinnar kalla sig al-Muwahhidun, eða únitara (e. unitarian), sem þeir draga af áherslu sinni á algera einingu guðs. Þeir hafna allri trúariðkun sem túlka mætti sem vísi að fjölgyðistrú, svo sem tilbeiðslu dýrlinga, og tala fyrir afturhvarfi til upprunalegra kenninga Íslam eins og þær koma fyrir í Kóraninum og Hadith ásamt því að þeir fordæma allar nýjungar (e. innovation). Guðfræði og lögfræði Wahhabi byggja hvor um sig á kenningum Ibn Taymiyah og lögskóla Ahmad ibn Hanbal. Þessar kenningar leggja áherslu á bókstafstrú á Kóraninn og  Hadith ásamt nauðsyn þess að stofna múslímsk ríki sem byggja einungis á íslömskum lögum.<ref>Wahhabi. (2016). In Encyclopædia Britannica. Retrieved from<nowiki/>http://www.britannica.com/topic/Wahhabi</ref> ==== Drúsar ==== Hreyfing Drúsa á uppruna sinn í Egyptalandi en flestir fylgjendur þessarar trúarhreyfingar búa nú í Líbanon. Þeir aðskildu sig frá Isma‘ili Shi‘isma á valdatíð sjötta Fatimid-kalífans, al-Hakim bi-Amr Allah (996-1021). Nokkrir Isma‘ili guðfræðingar lýstu al-Hakim guðdómlegan og fóru að mynda hreyfingu í kringum þá hugsjón. Trúarstofnanir sem fullyrtu að guðdómurinn hefði valið al-Hakim en hann væri ekki guðlegur sjálfur lýstu trúnni á guðdómleika al-Hakim sem villutrú. Grunur er um að al-Hakim hafi sjálfur ýtt undir hugmyndir Drúsanna. Árið 1017 predikuðu Drúsar í fyrsta sinn opinberlega í Kaíró og olli það uppþoti. Einnig kom upp klofningur innan hreyfingarinnar þegar leiðtogi hennar, Hamzah ibn ‘Ali ibn Ahmad al-Zuzani, fór að kljást um völd við lærisvein sinn, Muhammad al-Darazi. Hamzah hafði betur og Al-Darazi var lýstur villutrúarmaður og hvarf, talið er að al-Hakim hafi fyrirskipað að hann yrði drepinn. Eftir að Al-Hakim hvarf, árið 1021 ofsótti eftirmaður hans, al-Zahir, hreyfinguna. Hamzah fór í felur og al-Muqtana Baha‘ al-Din tók við sem leiðtogi hreyfingarinnar. Drúsar hurfu smátt og smátt frá Egyptalandi og héldu til afskekktra svæða í Sýrlandi og Líbanon, þar sem trúboðar höfðu náð þó nokkru fylgi. Árið 1037 fór al-Muqtana í felur en hélt áfram að skrifa predikanir fram til 1043. En þá hættu Drúsar að taka við trúskiptingum. Í upphafi 21. aldar var fjöldi Drúsa rétt yfir ein milljón og eru flestir þeirra í Líbanon. Þar verður þeirra mest vart í stjórnmálum undir forystu tveggja ætta, Jumblatt og Arslan.<ref>Druze. (2016). In Encyclopædia Britannica. Retrieved from<nowiki/>http://www.britannica.com/topic/Druze</ref> ==== Ibadi ==== Ibadi er sérstök trúarhreyfing innan Íslam og tilheyrir hvorki Súnní né Shí‘ah. Hana er fyrst og fremst að finna í Óman. Fylgi við hana á rætur sínar að rekja til sjöundu aldar hreyfingar sem kallaðist Khawarji og deila fylgismenn með henni þrá eftir réttlátu múslímsku samfélagi og trúa að sanna múslíma sé einungis að finna innan þeirra eigin raða. Þrátt fyrir þennan andlega skyldleika telja Ibadi-múslimar sig vera öðruvísi en Khawarij. Því Khawarij-hreyfingin lítur svo á að allir múslimar sem gerast sekir um synd án iðrunar, séu ''mushrikun'', eða vantrúaðir, jafnsekir þeim sem stunda skurðgoðadýrkun og að hvorir tveggja verðskuldi dauðadóm. Ibadi-menn líta á slíkt fólk sem ''kuffar ni‘ma'' eða vantrúaða sem eru vanþakklátir fyrir gjafir guðs. Þeir gera greinarmun á skurðgoðadýrkun og syndar án iðrunar. Sú refsing sem Ibadi múslimar beita nefnist ''bara‘a'' og miðast við útskúfun frekar en ofbeldi. Þeir múslimar sem eru ekki Ibadi en snúa sér í átt til Ka‘ba í Mekka, eru ekki álitnir skurðgoðadýrkendur en samt sekir um að vera ''kuffar ni‘ma''. Áhugavert er að refsingin bara‘a felur þó ekki í sér skilyrðislausan fjandskap milli Ibadi-múslima og vantrúaðra, og er þeim meðal annars heimilt að giftast, erfa, blessa, biðja með og fyrir og að eiga almenn samskipti við Ibadi, svo framarlega sem þeir eru eingyðistrúar. Ennfremur er haft eftir breskum fulltrúum sem fylgst hafa með stjórnarfari hjá Ibadi-múslimum í Austur-Afríku að meðal Ibadi-hreyfingarinnar sé minnst um ofstæki og mest umburðarlyndi fyrir öðrum trúarhópum af öllum múslímsku trúarhreyfingunum. Ofbeldi skal einungis beita gegn óréttlátum yfirvöldum sem neita að breytast eða gefa eftir völd sín. Ibadi-múslimar hafna bókstaflegri túlkun á mannlegum (e. anthropomorphic) lýsingum á guði, og afneita því að hægt sé að sjá guð í þessu lífi eða því næsta. Ennfremur hafna þeir möguleikanum á björgun frá vítiseldi, refsing í helvíti er eilíf. Þegar kemur að því að velja á milli frjáls vilja og forlaga segja þeir að guð sé skapari allra mannlegra aðgerða. Þó svo að Ibadi-múslimar biðji oft með Súnní-múslimum er nokkur munur á bænasiðum þeirra. Líkt og Shi‘ah-múslimar biðja Ibadi-múslimar með hendurnar niður með síðum. Þeir telja að föstudagsbænin eigi einungis að fara fram í stórborgum þar sem réttlæti ræður ríkjum. Sem þýðir að í margar aldir héldu þeir ekki föstudagsbænir vegna þess að þá vantaði réttlátan ímam.<ref>Ibadi Islam: An introduction. (2016). In Islam and Islamic Studies Resources. Retrieved from <nowiki>http://islam.uga.edu/ibadis.html</nowiki></ref> == Hagkerfi == [[File:Middle East Oil&Gas.jpg|thumb|Olíu- og gasforði Mið-Austurlanda]] Hagkerfi Mið-Austurlanda eru margbreytileg, enda ná þau yfir víðfeðm og sundurleit landsvæði. [[Katar]] telst efnaðasta ríki Mið-Austurlanda (og heimsins) en landsframleiðsla Katar er 12.100 dollarar á hvern íbúa sem, miðað við gengi í mars 2016, jafngildir 12,6 milljónum íslenskra króna.<ref>[http://www.aneki.com/middle_east_richest.html] Aneki. (2014). Richest countries in the Middle East. Sótt 6. apríl 2016</ref> En þótt sum ríki Mið-Austurlanda séu gríðarlega vel efnuð, má þar einnig finna mjög fátæk ríki. [[Jemen]] er í neðsta sæti á lista CIA Factbook um [[Landsframleiðsla|landsframleiðslu]]. Það þýðir m.a. að 54% þegna Jemens lifa við kjör sem teljast undir fátæktarmörkum.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ym.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806090404/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ym.html|date=2016-08-06}} CIA. Sótt 6. apríl 2016</ref> Sum ríki Mið-Austurlanda, sérstaklega við [[Persaflói|Persaflóann]], eru algerlega háð olíuiðnaðinum. Til að mynda koma 80% af þjóðartekjum Sádí-Arabíu frá olíuiðnaði. Svipað gildir um [[Kúveit]] og [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]]. Tekjulindir annarra ríkja Mið-Austurlanda eru mun fjölbreytilegri. Þau hagnast meðal annars á ýmsum landbúnaði, baðmullarrækt, búfjárrækt, vefnaði, leðurvinnslu, og sölu lækningatækja og hergagna. Í hagkerfum Sameinuðu arabísku furstadæmanna og [[Barein]] er fjármálaþjónusta einnig mikilvæg auðsuppspretta. Ferðamennska hefur einnig verið stór þáttur í hagkerfi ríkja á borð við [[Tyrkland]], [[Egyptaland]], [[Líbanon]] og [[Ísrael]]. == Stjórnarfar == ===Afganistan=== {{Aðalgrein|Afganistan}} Íslamska emírsdæmið Afganistan er [[einræði]]sríki, nánar tiltekið [[klerkaveldi]]. Bráðabirgðastjórn hefur farið með völd í landinu frá árinu 2021, þegar [[Talíbanar]] endurheimtu völd í landinu með yfirtöku höfuðborgarinnar [[Kabúl]]. ===Barein=== {{Aðalgrein|Barein}} Barein er [[Einveldi|einveldisríki]], nánar tiltekið konungsríki sem er bundið af stjórnarskrá. Barein er konungsríki þar sem konungurinn (amir) fer fyrir framkvæmdavaldinu og velur í ríkisstjórn. Konungurinn er þjóðhöfðingi jafnt sem æðsti stjórnandi herafla Barein. Þrátt fyrir að konungurinn fari með framkvæmdavaldið hefur hann frá árinu 1956 framselt það að miklu leyti til ríkisstjórnarinnar. Konungurinn skipar forsætisráðherra sem velur og fer fyrir ríkisstjórn sem er skipuð 18 ráðherrum. Konungur og forsætisráðherra hafa báðir neitunarvald þegar kemur að ákvörðunum ríkistjórnarinnar. Stórt hlutfall ráðherra Barein tilheyra konungsættinni Al Khalifa.<ref>Countrystudies, „Bahrain: Government and Politics“, http://countrystudies.us/persian-gulf-states/41.htm (sótt 8.apríl 2016)</ref> Embætti konungs gengur að erfðum frá föður til elsta sonar en konungur getur þó ákveðið að framselja embættið til annars karlkyns ættingja. Dómstólar Barein eru aðskildir frá framkvæmdavaldinu. Löggjafarvald Barein er í höndum Þjóðþingsins. Þjóðþingið situr í tveimur deildum, fulltrúadeildinni sem hefur 40 þjóðkjörna þingmenn og Shura-ráðinu þar sem sitja 40 þingmenn skipaðir af konungi.<ref>The Economist, „Bahrain“, http://country.eiu.com/article.aspx?articleid=981597882&Country=Bahrain&topic=Summary&subtopic=Political+structure (sótt. 8.apríl 2016)</ref> ===Egyptaland=== {{Aðalgrein|Egyptaland}} Egyptaland er að formi til [[Lýðræði|lýðræðisríki]] með [[Skipting ríkisvaldsins|forsetaþingræði]]. Stjórnskipan Egyptalands hvílir á stjórnarskrá sem var sett árið 1971, en endurbætt og aðlöguð að nýrri stjórnskipan í þjóðaratkvæðagreiðslu 19. mars 2011. Á egypska þinginu eru tvær deildir. Samkunda fólksins eða Majlis al Shaab er neðri deild þingsins. Í henni sitja 498 þjóðkjörnir og 10 skipaðir fulltrúar. Efri deildin kallast Shura-ráðið og sitja í henni 270 þjóðkjörnir og 90 skipaðir fulltrúar. Forsetinn fer fyrir framkvæmdavaldinu. Hann er kosinn í almennum kosningum.<ref>OECD, „e-Government studies“  http://www.oecd-ilibrary.org/governance/oecd-e-government-studies-egypt-2012_9789264178786-en (sótt 8. Apríl 2016)</ref> Forsetinn þarf að uppfylla ýmis skilyrði, meðal annars verður hann að vera egypskur ríkisborgari og eiga egypska foreldra. Forsetinn þarf einnig að hafa sinnt herskyldu og má ekki vera yngri en 40 ára. Dómsvaldið í Egyptalandi er óháð framkvæmda- og löggjafarvaldinu. Í egypska dómskerfinu eru bæði veraldleirm og trúarlegir dómstólar.<ref>„Egypt‘s new constitution to be followed by tackling key political lawshttp,“''ahramonline'', 19.Janúar 2014 ://english.ahram.org.eg/News/91969.aspx {{Cite web |url=http://english.ahram.org.eg/News/91969.aspx |title=Geymd eintak |access-date=2016-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201154649/http://english.ahram.org.eg/News/91969.aspx |archive-date=2014-02-01 |url-status=bot: unknown}} (sótt 6.apríl 2016)</ref> ===Írak=== {{Aðalgrein|Írak}} Írak er [[Lýðræði|lýðræðisríki]], nánar tiltekið sambandsríki sem býr við [[Skipting ríkisvaldsins|þingræði]]. Forsætisráðherra Íraks fer með framkvæmdavaldið ásamt forsetanum og ríkistjórn Íraks sem kallast ráðherraráðið. Löggjafarvaldið er í höndum tveggja löggjafarsamkundna, fulltrúaráðsins og Sambandsráðsins. Dómsvaldið í Írak er óháð framkvæmda- og löggjafarvaldinu.<ref>Irfad, „Iraq Goverment“ http://www.irfad.org/iraq-government/# (Sótt 6.apríl 2016)</ref> ===Íran=== {{Aðalgrein|Íran}} Íslamska lýðveldið Íran er eina [[klerkaveldi]]ð (e.theocracy) í heiminum. Klerkaveldi sem stjórnskipan flokkast undir [[einræði]]. Klerkaveldi er stjórnarform þar sem æðsti valdhafi er sagður fara með vald Guðs, öll löggjöf byggir á trúarbrögðum og á að tjá vilja Guðs. Íslamska lýðveldið Íran var sett á fót árið 1979 í kjölfar [[Íranska byltingin|byltingar]] gegn einveldisstjórn keisararans [[Múhameð Resa Pahlavi|Mohammad-Reza Shah Pahlavi]]. Tvær tegundir stjórnsýslustofnana eru við lýði í Íran. Embætti sem er kosið í og embætti sem er skipað í. Kerfið flækist síðan vegna þess hversu margir valdakjarnarnir eru. Hinir svokölluðu valdakjarnar eru stofnanir sem eru hugsaðar sem trúarleg viðbót við hinar hefðbundnu ríkisstofnanir. Þar af leiðandi deila valdakjarnarnir ábyrgð með þeim stofnunum sem þeir eru viðbót við. Æðsta yfirvald íslamska lýðveldisins Íran er embætti æðsta leiðtoga. Embættið sameinar trúarlegt og veraldlegt yfirvald. Leiðtoginn er skipaður ævilangt af samkundu sérfræðinga. Í samkundunni sitja 86 klerkar sem kosnir eru til átta ára í senn. Forsetinn er kosinn í almennum kosningum á fjögurra ára fresti. Hann verður að vera karlkyns og af grein tólfunga Shí´ita. Hann þarf ekki að vera klerkur þrátt fyrir að það sé algengast. Forsetinn fer fyrir framkvæmdavaldinu um öll málefni önnur en þau sem Leiðtoginn sér um. Forsetinn skrifar undir frumvörp sem þingið hefur samþykkt og staðfestir þau sem lög. Hann skipar ráðherra ríkisstjórnarinnar og ríkisstjóra fylkja. Þingið getur lýst vantrausti á forsetann og leiðtoginn síðan svipt hann embætti í kjölfarið. Íranska þingið situr í einni deild og er kallað Majles. Það hefur 290 þingmenn sem kosnir eru í almennum kosningum til fjögurra ára í senn. Allir þingmenn verða að vera múslimar utan fimm. Stjórnarskrá Íran kveður á um að kristnir eigi að hafa þrjá fulltrúa á þingi, Gyðingar einn og Zaraþústrar einn. Þingið hefur löggjafarvald en löggjöfin má ekki ganga gegn stjórnarskránni eða Íslam.<ref>H.E. Chahabi & Arang Keshavarzian,  „Politics in Iran“ í ''Comparative Politics Today,'' 10. útg., ritstj. G.Bingham Powell, Russel J Dalton og Kaare Strom. (New York: Longman, 2012), 520-534.</ref> Samkvæmt 156. grein stjórnarskrár Íran er dómsvaldið óháð framkvæmda- og löggjafarvaldinu. Leiðtoginn skipar æðsta yfirmann dómskerfisins sem útnefnir síðan forseta Hæstaréttar.<ref>Omar Sial, „A Guide to the legal system of the Islamic Republic of Iran,“ <nowiki>http://www.nyulawglobal.org/globalex/Iran.html</nowiki> (sótt 8. Apríl 2010).</ref> ===Ísrael=== {{Aðalgrein|Ísrael}} Ísrael er [[Lýðræði|lýðræðisríki]], nánar tiltekið [[Skipting ríkisvaldsins|þingræðisríki]]. Ísraelska ríkisvaldið skiptist í þrjá hluta, framkvæmdavald, löggjafarvald og dómsvald. Forsætisráðherra Ísrael fer fyrir framkvæmdavaldinu. Ísraelska þingið fer með löggjafarvaldið og kallast Knesset. Þingið situr í einni deild og hefur 120 fulltrúa sem eru kosnir í almennum kosningum. Dómsvaldið er óháð framkvæmda- og löggjafarvaldinu. Ísraelsríki hefur ekki stjórnarskrá en í stað hennar svokölluð grunnlög sem þjóna á vissan hátt sama hlutverki. Þingið kýs forseta Ísraels til 7 ára í senn. Hann talar fyrir hönd Ísrael í alþjóðamálum en hefur lítil raunveruleg völd.<ref>„Israeli Politics,“ ''My Jewis learning'', http://www.myjewishlearning.com/article/israeli-politics/ (Sótt 8.apríl2016)</ref> ===Jemen=== {{Aðalgrein|Jemen}} Stjórnarfar í Jemen er óljóst í dag vegna yfirtöku vopnaðra samtaka sem kallast [[Hútar]] eða [[Ansar Allah]] á árunum 2014-2015. Samtökin tóku ríkið yfir og tilkynntu að þau myndu leysa upp þáverandi stjórnarfyrirkomulag.<ref>„Houthis take charge in yemen,“''Al Arabiya'', 5.febrúar 2015, http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2015/02/06/Yemen-s-Houthi-to-issue-constitutional-decree.html (sótt 6.apríl 2016)</ref> [[Borgarastyrjöldin í Jemen (2015–)|Borgarastyrjöld hefur ríkt í landinu]] frá árinu 2015 og margir hópar gera tilkall til yfirráða í landinu. ===Jórdanía=== {{Aðalgrein|Jórdanía}} Jórdanía er [[Einveldi|einveldisríki]], nánar tiltekið konungsríki sem er bundið af stjórnarskrá. Stjórnarskráin skiptir völdum ríkisstjórnarinnar í framkvæmdavald, löggjafarvald og dómsvald. Löggjafarvaldið er bæði í höndum konungs og þingsins. Konungurinn er líka handhafi framkvæmdavaldsins ásamt ríkisstjórninni sem kölluð er ráðherraráðið. Dómsvaldið er falið sjálfstæðum dómstólum sem eru óháðir framkvæmda- og löggjafarvaldinu.<ref>Countrystudies, „Jordan: The Government“, http://countrystudies.us/jordan/54.htm (sótt 8.apríl 2016)</ref> Löggjafarþingið er kallað þjóðþingið og situr í tveimur deildum. Efri deildin kallast Öldungadeild. Þar sitja 30 þingmenn skipaðir af konungi. Konungur skipar þingmennina til 4 ára í senn í tveimur lotum, annan helminginn þegar tvö ár eru liðin af kjörtímabilinu. Þeir þingmann sem þá eru skipaðir sinna embætti þangað til tvö ár eru liðin af næsta kjörtímabili. Neðri deildin kallast Fulltrúadeildin. Fulltrúadeildin hefur 30 þjóðkjörna fulltrúa. Þingið er í raun frekar valdalítið og konungur fer að mestu leyti með löggjafavaldið.<ref>Countrystudies, „Jordan: The Legislature“, http://countrystudies.us/jordan/56.htm (sótt 8.apríl 2016)</ref> Dómskerfið í Jórdaníu byggir á Sharia lögum Íslamstrúar ásamt lögum af evrópskum uppruna. Þrjár tegundir dómstóla eru í Jórdaníu: Borgararéttur, Trúarréttur og sérdómstólar.<ref>Countrystudies, „Jordan: The Judiciary“, http://countrystudies.us/jordan/57.htm (sótt 8.apríl 2016)</ref> ===Líbanon=== {{Aðalgrein|Líbanon}} Líbanon er [[Lýðræði|lýðræðisríki]], nánar tiltekið [[Skipting ríkisvaldsins|þingræðisríki]]. Ríkisvaldinu er skipt eftir stjórnarskrá landsins í löggjafarvald, framkvæmdavald og sjálfstætt dómsvald. Löggjafarvaldið liggur hjá Fulltrúaþinginu sem á sitja 128 þingmenn sem kosnir eru á 4 ára fresti í almennum kosningum. Ríkisstjórn Líbanon, með forsætisráðherra landsins í forsvari, fer með framkvæmdavaldið. Dómsvaldið liggur hjá sjálfstæðum dómstólum.<ref>Presidency of the Republic of Lebanon,“Overview of the Lebanese System“ http://www.presidency.gov.lb/English/LebaneseSystem/Pages/OverviewOfTheLebaneseSystem.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421070431/http://www.presidency.gov.lb/English/LebaneseSystem/Pages/OverviewOfTheLebaneseSystem.aspx |date=2016-04-21 }} (Sótt 10.apríl 2016)</ref> ===Marokkó=== {{Aðalgrein|Marokkó}} Marokkó er [[Einveldi|einveldisríki]], nánar tiltekið konungsríki þar sem konungdæmið gengur í arf og er bundið af stjórnarskrá. Konungur fer með framkvæmdavaldið og hann skipar ríkistjórnina. Konungur getur rofið þing, ógilt stjórnarskrána og boðað til kosninga. Hann er einnig æðsti yfirmaður hersins. Þingið situr í tveimur deildum, fulltrúadeildinni og ráðgjafadeildinni. Þingið hefur samt í raun engin völd. Valdið liggur allt hjá konungi. Dómstólar eru formlega séð sjálfstæðir í Marokkó, en konungur hefur hins vegar mikil áhrif í dómskerfinu.<ref>Moulay Driss El-Maarouf, Mourad el Fahli and Jerome Kuchejda,“Morocco- Analisys of the Moroccan political system“ http://www.academia.edu/1788294/Morocco_-_Analysis_of_the_Moroccan_political_system (Sótt 10.apríl 2016)</ref> ===Óman=== {{Aðalgrein|Óman}} Óman er [[Einveldi|einveldisríki]], nánar til tekið konungsríki. Í Óman er soldáninn (konungur) bæði þjóðarleiðtogi og forsætisráðherra ríkisstjórnarinnar, sem fer með framkvæmdavaldið. Soldáninn fer með löggjafarvaldið en hefur sér til aðstoðar 27 manna ráðgefandi ráð sem kallað er ráðherraráðið. Ráðherraráðið hefur þó engin raunverulög völd. Dómskerfi Óman byggir á túlkun Ibadi á hinum íslömsku Sharia-lögum. Dómstólar eru héraðsbundnir og er stjórnað í samvinnu við gadi. Gadi er dómari sem hefur fengið stöðu sína annaðhvort með því að útskrifast frá háskóla með gráðu í íslömskum lögum eða með því að hafa stundað nám hjá innlendum trúarbragðasérfræðingum. Þrátt fyrir að dómskerfið sé mjög háð Sharia-lögum er reynt að komast að niðurstöðu sem er sanngjörn fyrir alla aðila. Þar af leiðandi hafa ættbálkalög í mörgum tilvikum blandast trúarlegum lögum.<ref>Countrystudies, „Oman: Government Institutions“, <nowiki>http://countrystudies.us/persian-gulf-states/66.htm</nowiki> (sótt 8.apríl 2016)</ref>     ===Pakistan=== {{Aðalgrein|Pakistan}} Pakistan er [[Lýðræði|lýðræðisríki]], nánar tiltekið sambandsríki sem býr við [[Skipting ríkisvaldsins|þingræði]]. Þing sambandsríkisins kallast Majlis-is-shoora eða ráðgjafaráðið. Ráðgjafaráðið fer með löggjafarvaldið. Það situr í tveimur deildum, öldungadeild sem er efri deildin og Þjóðþinginu sem er neðri deildin. Forsetinn er þjóðhöfðingi og hann skipar forsætisráðherrann. Forsætisráðherrann er alltaf valinn úr hópi þingmanna þjóðþingsins. Hann fer fyrir framkvæmdavaldinu. Dómstólar í Pakistan eru óháðir framkvæmda- og löggjafarvaldinu. Forseti Pakistan skipar dómara Hæstaréttar.<ref>Countrystudies, „Pakistan: Government Structure“, http://countrystudies.us/pakistan/65.htm (sótt 8.apríl 2016)</ref> ===Palestína=== {{Aðalgrein|Palestínuríki}} Formlega er Palestína [[Lýðræði|lýðræðisríki]], Nánar tiltekið [[Skipting ríkisvaldsins|forsetaþingræði]]. Hins vegar er stjórnarfar í Palestínu í mikilli óvissu bæði vegna átaka hagsmunahópa innan ríkisins og vegna þess að ekki viðurkenna öll ríki Palestínu sem fullvalda ríki, t.d. nágrannaríki þeirra Ísrael.<ref>Gaza the dear wee place, List of countries recognising Palestine. <nowiki>http://www.gazathedearweeplace.com/list-of-countries-recognising-palestine/</nowiki> (Sótt 10.apríl 2016)</ref> ===Sameinuðu arabísku furstadæmin=== {{Aðalgrein|Sameinuðu arabísku furstadæmin}} Sameinuðu arabísku furstadæmin eru [[sambandsríki]] sjö ríkja sem búa við [[einveldi]]. Þau eru: Abú Dhabí, Ajman, Dúbaí, Fujairah, Ras al-khaimah, Sharjah og Umm al-Quwain. Ríkin búa við bráðabirgðastjórnarskrá sem sett var árið 1972. Stjórnarskráin skiptir ríkisvaldinu í löggjafarvald, framkvæmdavald og dómsvald. Hún skiptir einnig löggjafar- og framkvæmdavaldinu í alríkislögsögu og lögsögu furstadæmanna. Ríkisstjórnin fer með utanríkisstefnu sambandsríkjanna, varnar- og öryggismál þeirra, innflytjendamál og samskiptamál. Furstarnir fara með önnur völd. Framkvæmdavaldið samanstendur af Æðsta ráði sambandsins, Ráðherraráðinu og forsetanum. Æðsta ráðið fer með löggjafar- og framkvæmdavaldið á alríkisstiginu. Í Æðsta ráðnu sitja furstar ríkjanna sjö. Það kýs úr sínum röðum formann og varaformann til fimm ára í senn. Æðsta ráðið sér um alla stefnumótun og löggjöf fyrir alríkið. Forsetinn er stjórnarformaður æðsta ráðsins, hann er þjóðhöfðingi og æðsti stjórnandi herafla furstadæmanna. Forsetinn skipar forsætisráðherrann, varaforsætisráðherrana tvo, ráðherra ríkisstjórnarinnar og alla æðstu yfirmenn hersins. Dómsvaldið er óháð framkvæmda- og löggjafarvaldinu. Æðstu menn þess eru forseti dómsvaldsins og fimm aðrir dómarar sem forseti furstadæmanna skipar. Skipan þeirra er hins vegar einnig háð samþykki æðsta ráðsins.<ref>Countrystudies, „The United Arab Emirates: Government and Politics“, https://countrystudies.us/persian-gulf-states/90.htm (sótt 8.apríl 2016)</ref>     ===Sádí-Arabía=== {{Aðalgrein|Sádi-Arabía}} Konungsríkið Sádí-Arabía er [[Einveldi|einveldisríki]] með arfbundnu konungdæmi. Árið 1992 voru sett lög um rétt og ábyrgð ríkisstjórnarinnar sem kallast grunnlög um stjórnarhætti. Konungur Sádí-Araba er einnig forsætisráðherra, þjóðhöfðingi og æðsti stjórnandi hersins. Embætti konungs gengur í arf. Konungur skipar ríkisstjórnina eða ráðherraráðið á fjögurra ára fresti og mannar hana oftast fólki af konungsættinni. Löggjafarvaldið er í höndum konungs en hann hefur ráðgefandi þing sem kallað er Majlis as-Shura eða Shura-ráðið. Í ráðinu sitja 150 fulltrúar, skipaðir til 4 ára. Árið 2011 tilkynnti konungur að konur mættur sitja í ráðinu og skipaði 30 konur í ráðið. Löggjafarvald Sádí-Arabíu fylgir Sharia-lögum Íslamstrúar. Í réttarkerfi Sádía-Arabíu eru þrjú dómstig. Frumdómstólar sem eru almennir dómstólar, ógildingardómstólar (áfrýjunarréttur) og æðstu dómstólar.<ref>Helen Siegler and associates,“The Political System of Saudi Arabia,“ http://www.hziegler.com/articles/political-system-of-saudi-arabia.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160331141534/http://www.hziegler.com/articles/political-system-of-saudi-arabia.html |date=2016-03-31 }} (Sótt 9 apríl.2016)</ref>     ===Súdan=== {{Aðalgrein|Súdan}} Súdan er að formi til [[Lýðræði|lýðræðisríki]], nánar tiltekið ríki sem býr við [[Skipting ríkisvaldsins|forsetaræði]]. Forsetinn er þjóðarleiðtogi og fer með framkvæmdavaldið. Forsetinn er í forsvari fyrir ríkisstjórnina. Hann er einnig æðsti stjórnandi hersins. Bæði ríkisstjórnin og þingið fara með löggjafarvaldið. Þingið skiptist í tvær deildir. Neðri deildin kallast Þjóðþingið og efri deildin kallast Ríkisráðið. Dómsvaldið er sjálfstætt en Stjórnarskrárrétturinn fer með það.<ref>Bekele, Yilma "Chickens are coming home to roost!" ''Ethiopian Review''. 2008.07.12, https://www.ethiopianreview.com/index/2929 (Sótt 9.04.2016.)</ref>  ===Sýrland=== {{Aðalgrein|Sýrland}} Sýrland er að formi til [[Lýðræði|lýðræðisríki]] sem býr við [[Skipting ríkisvaldsins|forsetaþingræði.]] Forsetinn er þjóðhöfðingi, hann fer fyrir framkvæmdavaldinu ásamt því að vera æðsti yfirmaður hersins. Forsetinn er kosinn í almennum kosningum á 7 ára fresti. Forsetinn skipar forsætisráðherra. Þing fólksins eða Majlis al-shaab fer með löggjafarvald í Sýrlandi. Þingið situr í einni deild og er kosið í almennum kosningum á 4 ára fresti. Dómsvaldið er óháð framkvæmda- og löggjafarvaldinu, dómarar eru tilnefndir af forsetanum en síðan skipaðir af svokölluðu æðsta dómsráði.<ref>Global Edge, „Syria Government“ https://globaledge.msu.edu/countries/syria/government (Sótt 9 apríl 2016)</ref> ===Túnis=== {{Aðalgrein|Túnis}} Túnis er [[Lýðræði|lýðræðisríki]], nánar tiltekið ríki sem býr við [[Skipting ríkisvaldsins|forsetaþingræði]]. Forsetinn fer með framkvæmdavaldið en hann er kosinn í almennum kosningum til 5 ára í senn. Forsetinn skipar forsætisráðherrann og ríkisstjórnina. Þingið fer með löggjafarvaldið í Túnis en það kallast Samkunda fulltrúa fólksins. Á þinginu sitja 217 fulltrúar, kosnir í almennum kosningum. Löggjöf í Túnis byggist á frönskum lögum og Sharia- lögum íslamstrúar. Dómsvaldið er óháð framkvæmda- og löggjafarvaldinu. Æðsti dómstóll Túnis nefnist Hæstiréttur.<ref>Sujit Choudry and Richard Stacey, „ Semi‘presidential government in Tunisia and Egypt“, Constution Building: A global review“ 2013, http://www.idea.int/publications/constitution-building-a-global-review/upload/cbgr_c5.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160202025829/http://www.idea.int/publications/constitution-building-a-global-review/upload/cbgr_c5.pdf |date=2016-02-02 }} (Sótt 10.apríl 2016)</ref> ===Tyrkland=== {{Aðalgrein|Tyrkland}} Tyrkland er [[Lýðræði|lýðræðisríki]], nánar til tekið [[forsetaræði]]. Forseti, ásamt ríkisstjórn, fer með framkvæmdarvaldið. Völd forseta voru lengi formlega lítil en jukust verulega eftir að stjórnarskrárbeytingar voru samþykktar í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 2017.<ref>{{Vefheimild|titill=Naumur og umdeildur sigur Erdogan|url=https://kjarninn.is/skyring/2017-04-22-naumur-og-umdeildur-sigur-erdogan/|útgefandi=''Kjarninn''|höfundur=Oddur Stefánsson|ár=2017|mánuður=23. apríl|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=20. september}}</ref> Forsetinn er þjóðhöfðingi og er kosinn til sjö ára í senn. Þjóðþingið fer með löggjafarvaldið en það er skipað 450 fulltrúum sem kosnir eru í almennum kosningum til fimm ára í senn.  Dómsvaldið er óháð framkvæmda- og löggjafarvaldinu.<ref>Columbia, „ Turkey at a Glance: Government and legar system“ http://www.columbia.edu/~sss31/Turkiye/gov-system.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130604190729/http://www.columbia.edu/~sss31/Turkiye/gov-system.html |date=2013-06-04 }} (sótt 9 apríl 2016)</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Heimshlutar}} [[Flokkur:Mið-Austurlönd| ]] [[Flokkur:Suðvestur-Asía]] hx6vqtqya0fx3lx8uwhpt55yu0yr317 Afganistan 0 11247 1985275 1948687 2026-11-06T22:13:28Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 3 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985275 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Afganistan | nafn_á_frummáli = افغانستان<br />Afġānistān | fáni = Flag_of_the_Taliban.svg | skjaldarmerki = Arms of the Islamic Emirate of Afghanistan.svg | nafn_í_eignarfalli = Afganistan | kjörorð = لا إله إلا الله محمد رسول الله ''lā ʾilāha ʾillà l-Lāh, Muḥammadun rasūlu l-Lāh'' | kjörorð_tungumál = arabíska | kjörorð_þýðing = Það er enginn guð nema Guð; Múhameð er spámaður Guðs | þjóðsöngur = دا د باتورانو کور<br>Dā də bātorāno kor | staðsetningarkort = Afghanistan_(orthographic_projection).svg | höfuðborg = [[Kabúl]] | tungumál = [[Dari]] og [[pastú]] | stjórnarfar = [[Íslam]]skt [[emírsdæmi]]; [[klerkaveldi]]<ref group="ath">Íslamska emírsdæmið ræður yfir landinu í reynd en nýtur ekki alþjóðlegrar viðurkenningar.</ref> | titill_leiðtoga1 = [[Æðsti leiðtogi Talíbana|Æðsti leiðtogi]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Afganistan|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Hibatullah Akhundzada]] | nafn_leiðtoga2 = [[Hasan Akhund]] | staða = [[Stofnun]] | atburður1 = [[Durraniveldið]] | dagsetning1 = 1747 | atburður2 = [[Emíratið Afganistan|Emírat]] | dagsetning2 = 1823 | atburður3 = Breskt verndarríki | dagsetning3 = 26. maí 1879 | atburður4 = Sjálfstæði | dagsetning4 = 19. ágúst 1919 | atburður5 = [[Alþýðulýðveldið Afganistan|Alþýðulýðveldi]] | dagsetning5 = 28. apríl 1978 | atburður6 = [[Íslamska ríkið Afganistan|Íslamskt ríki]] | dagsetning6 = 28. apríl 1992 | atburður7 = [[Íslamska emíratið Afganistan (1996-2001)|Íslamskt emírat]] | dagsetning7 = 7. september 1996 | atburður8 = [[Íslamska lýðveldið Afganistan|Íslamskt lýðveldi]] | dagsetning8 = 26. janúar 2004 | atburður9 = [[Íslamska emíratið Afganistan (2021-)|Íslamskt emírat]] | dagsetning9 = 15. ágúst 2021 | flatarmál = 652.864 | stærðarsæti = 40 | hlutfall_vatns = 0 | mannfjöldasæti = 37 | fólksfjöldi = 32.890.171 | íbúar_á_ferkílómetra = 48 | mannfjöldaár = 2020 | VLF_ár = 2018 | VLF_sæti = 96 | VLF = 72,911 | VLF_á_mann = 2.024 | VLF_á_mann_sæti = 169 | VÞL = {{hækkun}} 0.511 | VÞL_sæti = 169 | VÞL_ár = 2019 | gjaldmiðill = [[Afgani]] (AFN) | tímabelti = [[UTC]]+4:30 | tld = af | símakóði = 93 | neðanmálsgreinar = <references group="ath" /> }} '''Afganistan''' ([[pastúnska]]/[[dari]]: افغانستان, ''Afġānistān'') er [[landlukt land]] á mörkum [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] og [[Suður-Asía|Suður-Asíu]] og er stundum talið til [[Mið-Austurlönd|Mið-Austurlanda]] þar sem það liggur á [[Íranska hásléttan|írönsku hásléttunni]]. Afganistan á landamæri að [[Íran]] í vestri, [[Pakistan]] í suðri og austri, [[Túrkmenistan]], [[Úsbekistan]] og [[Tadsíkistan]] í norðri og [[Alþýðulýðveldið Kína|Kína]] í austasta hluta landsins. Hluti hins umdeilda [[Kasmírhérað]]s, sem [[Indland]] og Pakistan gera tilkall til, er við landamæri Afganistan. Landið er yfir 650 þúsund ferkílómetrar að stærð og liggur á tveimur hásléttum sem [[Hindu Kush]]-fjallgarðurinn skilur í sundur. Íbúar eru rúmlega 30 milljónir og skiptast í nokkur þjóðarbrot; þau helstu eru [[Pastúnar]], [[Tadsíkar]], [[Hasarar]] og [[Úsbekar]]. Höfuðborg og stærsta borg landsins er [[Kabúl]]. Saga mannabyggðar í Afganistan nær aftur til [[Miðfornsteinöld|miðfornsteinaldar]]. Landið er staðsett á miðjum [[Silkivegurinn|Silkiveginum]] sem tengir [[Miðausturlönd]] við aðra hluta Asíu. Sögulega hefur Afganistan verið byggt ólíkum menningarþjóðum á ólíkum tímum og hefur oft verið vettvangur herfara, þar á meðal frá [[Alexander mikli|Alexander mikla]], [[Mauryaveldið|Mauryum]], [[Arabar|Aröbum]], [[Mongólaveldið|Mongólum]], [[Breska heimsveldið|Bretum]], [[Sovétríkin|Sovétmönnum]] og [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Afganistan hefur verið kallað „grafreitur heimsveldanna“ þótt landið hafi raunar oft verið hernumið. Nokkur stórveldi hafa orðið til í Afganistan, þar á meðal [[Baktría]], [[Kúsjanar]], [[Ebódalar]], [[Samanídar]], [[Saffarídar]], [[Gasnavídar]], [[Guridveldið]], [[Kaljiveldið]], [[Mógúlveldið]], [[Hotakveldið]] og [[Durraniveldið]].<ref name="Galvin-PreIslamic">{{cite web |url=http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/PreIslamic.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20011103002246/http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/PreIslamic.html |archivedate=3 November 2001|title=The Pre-Islamic Period |publisher=Illinois Institute of Technology |work=Afghanistan Country Study |first=Luke |last=Griffin |date=14 January 2002 |accessdate=14 October 2010}}</ref> Nútímaríkið Afganistan á rætur að rekja til Hotakveldisins og Durraniveldisins á 18. og 19. öld. Afganistan varð [[milliríki]] í „[[Spilið mikla|Spilinu mikla]]“ milli [[Breska Indland]]s og [[Rússaveldi]]s. Landið hlaut sjálfstæði eftir [[Þriðja stríð Breta og Afgana]] 1919, og árið 1926 stofnaði [[Amanullah Khan]] konungsríki sem stóð í tæplega hálfa öld. Árið 1973 var konunginum steypt af stóli í herforingjauppreisn og [[lýðveldi]] stofnað. Eftir annað valdarán árið 1978 varð landið að sósíalísku alþýðulýðveldi sem átti þátt í að hrinda [[innrás Sovétmanna í Afganistan]] af stað. Á 9. áratugnum barðist Sovétherinn og bandamenn hans gegn uppreisnarmönnum sem nefndust [[mújahiddín]] eða „heilagir stríðsmenn“. Árið 1996 náði hópur íslamskra bókstafstrúarmanna, [[Talíbanar]], völdum í landinu og komu á [[alræði]] sem stóð í fimm ár. [[Stríðið í Afganistan (2001–2021)|Bandaríkin gerðu innrás í landið]] árið 2001 og hröktu Talíbana frá völdum, en eftir 20 ára stríðsrekstur í landinu drógu Bandaríkjamenn herlið sitt til baka og sömdu við Talíbana um yfirtöku þeirra á ný. Eftir áratuga óstjórn og stríðsrekstur býr Afganistan við útbreidda [[fátækt]], [[vannæring]]u barna og [[hryðjuverk]]astarfsemi. Hagkerfi Afganistan er það 96. stærsta í heimi en landið er í neðstu sætum yfir verga landsframleiðslu á mann. Þrátt fyrir að búa yfir ríkulegum náttúruauðlindum er Afganistan eitt af [[vanþróuðustu löndin|vanþróuðustu löndum heims]]. ==Heiti landsins== [[Þjóðarheiti]]ð [[Afganar]] er samkvæmt mörgum fræðimönnum dregið af orðinu ''Aśvakan'' eða ''Assakan'' sem í [[sanskrít]] vísaði til íbúa [[Hindu Kush]] til forna<ref>''"The name Afghan has evidently been derived from Asvakan, the Assakenoi of Arrian... "'' (Megasthenes and Arrian, p 180. See also: Alexander's Invasion of India, p 38; J.W. McCrindle).</ref><ref>''"Even the name Afghan is Aryan being derived from Asvakayana, an important clan of the Asvakas or horsemen who must have derived this title from their handling of celebrated breeds of horses"'' (See: Imprints of Indian Thought and Culture abroad, p 124, Vivekananda Kendra Prakashan).</ref><ref>cf: ''"Their name (Afghan) means "cavalier" being derived from the [[Sanskrit]], ''Asva'', or ''Asvaka'', a horse, and shows that their country must have been noted in ancient times, as it is at the present day, for its superior breed of horses. Asvaka was an important tribe settled north to Kabul river, which offered a gallant resistance but ineffectual resistance to the arms of Alexander "''(Ref: Scottish Geographical Magazine, 1999, p 275, Royal Scottish Geographical Society).</ref><ref>''"Afghans are Assakani of the Greeks; this word being the Sanskrit Ashvaka meaning 'horsemen' " '' (Ref: Sva, 1915, p 113, Christopher Molesworth Birdwood).</ref><ref>Cf: ''"The name represents Sanskrit Asvaka in the sense of a ''cavalier'', and this reappears scarcely modified in the Assakani or Assakeni of the historians of the expedition of Alexander" '' (Hobson-Jobson: A Glossary of Colloquial [[Anglo-Indian]] words and phrases, and of kindred terms, etymological..by Henry Yule, AD Burnell).</ref> og merkir bókstaflega „hestamenn“, „hrossabændur“ eða „riddarar“, af rótinni ''aśva'' eða ''aspa'' „hestur“.<ref>{{cite book |title=Ancient India |first=Ramesh Chandra |last=Majumdar |author-link=Ramesh Chandra Majumdar |edition=Reprinted |publisher=Motilal Banarsidass |year=1977 |orig-year=1952 |isbn=978-8-12080-436-4 |page=99 |url=https://books.google.com/books?id=XNxiN5tzKOgC&pg=PA99}}</ref> Sögulega séð vísaði þjóðarheitið ''Afghān'' til [[Pastúnar|Pastúna]].<ref name="Afghan">{{cite encyclopedia |author=Ch. M. Kieffer |url=http://www.iranicaonline.org/articles/afgan-in-current-political-usage-any-citizen-of-afghanistan-whatever-his-ethnic-tribal-or-religious-affiliation |title=Afghan |work=Encyclopædia Iranica |edition=online |publisher=Columbia University |date=15 December 1983|archive-url=https://web.archive.org/web/20131116233835/http://www.iranicaonline.org/articles/afgan-in-current-political-usage-any-citizen-of-afghanistan-whatever-his-ethnic-tribal-or-religious-affiliation |archive-date=16 November 2013 }}</ref> Þetta heiti varð ''Afġān'' í [[arabíska|arabísku]] og [[persneska|persnesku]] og kemur fyrst fyrir í landfræðiritinu ''[[Hudud al-'Alam]]'' frá 10. öld.<ref>{{Cite book|title=The Afghans|last1=Vogelsang|first1=Willem|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&pg=PA18|access-date=6 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190709112010/https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18|archive-date=9 July 2019|url-status=live}}</ref> Viðskeytið „-stan“ er [[persneska|persnesk]] ending sem merkir „staður“. Nafnið Afganistan merkir því „staður Afgana (Pastúna)“. Heitið var notað á ýmis héruð í [[Safavídaríkið|Safavídaríkinu]] og [[Mógúlveldið|Mógúlveldinu]] þar sem Afganar bjuggu. Heitið var ekki notað um landið á tíma [[Durraniveldið|Durraniveldisins]] en varð að landaheiti á tímum nýlendustjórnarinnar á 19. öld. Í [[stjórnarskrá Afganistan]] er kveðið á um að orðið „Afganar“ skuli vísa til allra afganskra ríkisborgara. ==Saga== Segja má að Afganistan sé mitt á milli vesturs og austurs, frá örófi alda hefur fólk ferðast í gegnum landið í ýmsum erindagjörðum, þ.m.t. [[verslun]] og [[fólksflutningar|þjóðflutningar]]. Þess vegna er Afganistan ákaflega menningarlega fjölbreytt land og býr þar fjöldi [[þjóðarbrot]]a. Vegna legu sinnar hefur landið verið talið allmikilvægt og ófáir innrásarherir hafa gert innreið sína í landið. Einnig hafa innlendir höfðingjar á köflum byggt upp mikil veldi. Árið 1747 stofnaði [[Ahmad Shah Durrani]] [[Durrani-keisaradæmið]] með höfuðborg í [[Kandahar]]. Síðar meir var [[Kabúl]] gerð að höfuðborg og stór landsvæði töpuðust til nágrannaríkja. Á [[19. öld]] var Afganistan [[leppríki]] í pólitísku valdatafli milli [[Breska heimsveldið|Breska heimsveldisins]] og [[Rússneska keisaraveldið|Rússneska keisaraveldisins]]. Þann [[19. ágúst]] [[1919]] varð Afganistan sjálfstætt eftir þriðja stríð sitt við Breta um sjálfstæði. Afganistan var [[konungsríki]] frá sjálfstæði þar til síðasta konungi landsins, [[Múhameð Zahir Sja]], var steypt af stóli árið 1973. Nokkrum árum eftir að lýðveldi var stofnað í landinu tóku [[Kommúnismi|kommúnistar]] völdin og gerðu Afganistan að marxísku alþýðulýðveldi. Allt frá lokum áttunda áratugarins hefur verið stríð eða stríðsástand í Afganistan. Árið 1979 [[Stríð Sovétmanna í Afganistan|réðust Sovétríkin inn í landið]] og þá hófust átök sem áttu eftir að endast í áratug. Á tíunda áratugnum komust [[Talíbanar]] til valda, hópur mjög öfgasinnaðra [[Íslam|múslima]] og þar fékk [[Osama bin Laden]] griðastað á tímabili. Eftir [[hryðjuverkin 11. september 2001]] samþykkti [[öryggisráð Sameinuðu þjóðanna]] að senda [[alþjóðlegu öryggissveitirnar í Afganistan|alþjóðlegar öryggissveitir]] til landsins. Talíbanar voru hraktir frá völdum í innrás Bandaríkjamanna árið 2001 og ný stjórn var sett á fót en [[Stríðið í Afganistan (2001–2021)|stríðsástand ríkti]] í landinu milli nýju stjórnarinnar og Talíbana næstu tuttugu árin. Árið 2021 drógu Bandaríkin og Atlantshafsbandalagið herlið sín frá Afganistan. Í kjölfarið hófu Talíbanar leiftursókn gegn stjórn íslamska lýðveldisins og sigruðu hana með hertöku Kabúl þann 15. ágúst. Talíbanar tóku við stjórn landsins á ný og lýstu yfir stofnun íslamsks [[emír]]dæmis í stað lýðveldisins. ==Landfræði== [[Mynd:Afghan topo en.jpg|thumb|Afganistan, sléttlendi og fjalllendi.]] Afganistan er á milli Suður- og Mið-Asíu.<ref name="South Asia">* {{cite web |url=http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html |title=U.S. maps |publisher=Pubs.usgs.gov |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225134851/http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html |archive-date=25 December 2013 }} * {{cite web |url=http://www.worldbank.org/en/region/sar |title=South Asia: Data, Projects, and Research |access-date=2 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150301035209/http://www.worldbank.org/en/region/sar |archive-date=1 March 2015 |url-status=live }} * {{cite web |url=http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html |title=MAPS SHOWING GEOLOGY, OIL AND GAS FIELDS AND GEOLOGICAL PROVINCES OF SOUTH ASIA (Includes Afghanistan) |access-date=2 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225134851/http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html |archive-date=25 December 2013 |url-status=dead }} * {{cite web |url=http://jsis.washington.edu/advise/catalog/soasia-b.html |title=University of Washington Jackson School of International Studies: The South Asia Center |access-date=2 March 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402100846/http://jsis.washington.edu/advise/catalog/soasia-b.html |archive-date=2 April 2015 }} * {{cite web |url=http://www.maxwell.syr.edu/moynihan/programs/sac/ |title=Syracruse University: The South Asia Center |date=26 March 2013 |access-date=2 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326065054/http://www.maxwell.syr.edu/moynihan/programs/sac/ |archive-date=26 March 2015 |url-status=live }} * {{cite web |url=http://www.ii.umich.edu/csas |title=Center for South Asian studies |access-date=2 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071211204817/http://www.ii.umich.edu/csas/ |archive-date=11 December 2007 |url-status=live }}</ref><ref name="UNdata">{{cite web |url=http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#asia |title=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |publisher=[[UNdata]] |date=26 April 2011 |access-date=13 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713041240/http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |archive-date=13 July 2011 |url-status=dead}}</ref><ref name="Britannica">{{cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan |title=Afghanistan |work=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=17 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100225235842/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan |archive-date=25 February 2010 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Tan |first1=Anjelica |title=A new strategy for Central Asia |url=https://thehill.com/opinion/international/483511-a-new-strategy-for-central-asia |work=TheHill |date=18 February 2020 |quote=, as Afghan President Ashraf Ghani has noted, Afghanistan is itself a Central Asian country.}}</ref><ref>{{cite book |title=Afghanistan {{!}} meaning in the Cambridge English Dictionary |publisher=Cambridge University |isbn=9781107619500 |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/afghanistan }}</ref> Landsvæðið hefur verið nefnt „krossgötur Asíu“<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GB-JV2eOr2UC&pg=PA257|title=Early Buddhist Transmission and Trade Networks: Mobility and Exchange Within and Beyond the Northwestern Borderlands of South Asia|first=Jason|last=Neelis|date=19 November 2010|publisher=BRILL|isbn=978-9004181595}}</ref> og „hjarta Asíu“.<ref>{{Cite web |url=https://www.cemml.colostate.edu/cultural/09476/afgh01.html |title=Archived copy |access-date=17 June 2020 |archive-date=30 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200830013605/https://www.cemml.colostate.edu/cultural/09476/afgh01.html |url-status=dead }}</ref> [[Úrdú]]skáldið [[Allama Iqbal]] skrifaði eitt sinn um Afganistan: :Asía er líkami úr vatni og jörð, og afganska þjóðin er hjarta hennar. Úr ósætti þeirra kemur ósætti Asíu; og úr sáttum þeirra koma sættir Asíu. Landið er rúmlega 650.000 km² að stærð<ref>{{cite web|title=Land area (sq. km) |url=http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.TOTL.K2 |work=World Development Indicators |publisher=World Bank |access-date=13 October 2011 |year=2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029185313/http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.TOTL.K2 |archive-date=29 October 2013 }}</ref> og er [[Listi yfir lönd eftir stærð|41. stærsta land heims]],<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html#af |title=CIA Factbook&nbsp;– Area: 41 |publisher=CIA | date=26 November 1991 |access-date=4 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-date=31 January 2014 }}</ref> örlítið stærra en Frakkland og minna en Mjanmar, og svipað og Texas að stærð. Afganistan er [[landlukt land]], og lengstu landamæri þess er [[Durandlínan]] sem liggur að Pakistan í austri og suðri. Indland gerir tilkall til þess að eiga landamæri að Afganistan við [[Kasmír]] sem er undir yfirráðum Pakistana.<ref>https://www.mha.gov.in/sites/default/files/BMIntro-1011.pdf</ref> Frá suðvestri á Afganistan landamæri að írönsku héruðunum [[Sistan og Balúkestan]], [[Suður-Kórasan]] og [[Razavi-Kórasan]]; túrkmensku héruðunum [[Ahal-hérað]]i, [[Mary-hérað]]i og [[Lebap-hérað]]i; úsbekska héraðinu [[Surxondaryo-hérað]]i; tadsikísku héruðunum [[Khatlon-hérað]]i og [[Gorno-Badaksjan]]; kínverska héraðinu [[Xinjiang]]; og pakistönsku héruðunum [[Gilgit-Baltistan]], [[Khyber Pakhtunkhwa]] og [[Balúkistan (Pakistan)|Balúkistan]].<ref>{{cite book|author=Cary Gladstone|title=Afghanistan Revisited|url=https://books.google.com/books?id=aH_KCWVB6W0C&pg=PA121|year=2001|publisher=Nova Publishers|isbn=978-1-59033-421-8|page=121}}</ref> Landfræði Afganistan er fjölbreytt en landið er að mestu fjalllent, með nokkrum óvenjulegum fjallgörðum, hásléttum og árdölum.<ref name="auto7">{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=LclscNCTz9oC&pg=PA59|title=The Far East and Australasia 2003|date=2002|publisher=Psychology Press|isbn=9781857431339|chapter=Afghanistan: Physical and Social Geography|last=Fisher|first=W. B.|pages=59–60}}</ref> Stærsti fjallgarðurinn er [[Hindu Kush]], vestasti hluti [[Himalajafjöll|Himalajafjalla]] sem teygir sig að austurhluta [[Tíbet]] um [[Pamírfjöll]] og [[Karakoramfjöll]] í norðausturhluta Afganistan. Flestir hæstu tindarnir eru í austurhlutanum, og þar eru frjósamir fjalldalir. Hindu Kush nær að miðvesturhálendinu og skilur milli háslétta í norðri og suðvestri, [[Turkestan]]-sléttunnar og [[Sistan-dældin|Sistan-dældarinnar]]. Graslendi, hálfeyðimerkur og heitar, vindasamar eyðimerkur, einkenna þessi landsvæði.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l_AdBQAAQBAJ&pg=PT26|title=Afghanistan|first=Kim|last=Whitehead|date=21 October 2014|publisher=Simon and Schuster|isbn=9781633559899}}</ref> Á belti milli héraðanna [[Nurestan]] og [[Paktika]] eru skógar,<ref>{{cite web |url=https://cropwatch.unl.edu/documents/Forests%20of%20Afghanistan.pdf |title=Forests of Afghanistan |website=cropwatch.unl.edu |access-date=28 June 2021 |archive-date=9 október 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://cropwatch.unl.edu/documents/Forests%20of%20Afghanistan.pdf |url-status=dead }}</ref> og í norðausturhlutanum er [[túndra]]. Hæsti tindur landsins er [[Noshaq]], 7.492 metrar á hæð.<ref name="Factbook">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ |title=Afghanistan |work=The World Factbook |publisher=cia.gov |access-date=22 August 2018 |archive-date=4 janúar 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210104184342/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ |url-status=dead }}</ref> Lægsti punkturinn er við árbakka Amu Darya í [[Jowzjan-hérað]]i, 258 metrar yfir sjávarmáli. Þrátt fyrir fjölmargar ár og [[miðlunarlón]] eru stórir hlutar landsins þurrir. Sistan-dældin er með þurrustu svæðum jarðar.<ref>{{cite web |url=http://postconflict.unep.ch/publications/sistan.pdf |title=History of Environmental Change in the Sistan Basin 1976–2005 |access-date=20 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070807214557/http://postconflict.unep.ch/publications/sistan.pdf |archive-date=7 August 2007 |url-status=dead}}</ref> Helsta áin í Sistan-dældinni er [[Helmand-á]]. Áin [[Amu Darya]] rennur úr norðurhluta Hindu Kush, en [[Hari Rud]] rennur í vestur í átt til [[Herat]], og [[Arghandab-á]] frá miðhéruðunum í suður. Sunnan og vestan við Hindu Kush renna margar ár sem koma saman í [[Indusfljót]]i,<ref name="auto7"/> eins og [[Kabúlá]] sem rennur í austur og sameinast Indusfljóti í Pakistan.<ref name="auto2">{{cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/RiversLakes.htm|title=Afghanistan Rivers Lakes – Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=2021-10-18|archive-date=2021-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815172309/https://www.afghanistans.com/Information/RiversLakes.htm|url-status = dead}}</ref> Mikil snjókoma fellur í Hindu Kush og Pamírfjöllum á veturna, og á vorin rennur snjóbráðin í ár, vötn og læki.<ref>{{cite web |url=http://earthobservatory.nasa.gov/NaturalHazards/view.php?id=16066 |title=Snow in Afghanistan: Natural Hazards |publisher=NASA | date=3 February 2006 |access-date=6 May 2012|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235107/http://earthobservatory.nasa.gov/NaturalHazards/view.php?id=16066 |archive-date=30 December 2013 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://in.reuters.com/article/afghanistan-snow-idINDEE80H0BR20120118 |work=Reuters |title=Snow may end Afghan drought, but bitter winter looms | date=18 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233432/http://in.reuters.com/article/2012/01/18/afghanistan-snow-idINDEE80H0BR20120118 |archive-date=30 December 2013 }}</ref> Tveir þriðju hlutar þess vatns sem á upptök sín í Afganistan rennur inn í nágrannalöndin, Íran, Pakistan og Túrkmenistan. Árið 2010 kom fram að afganska ríkið þyrfti yfir 2 milljarða bandaríkjadala til að bæta áveitukerfin svo hægt væri að stýra vatnsflæðinu.<ref>{{cite web |url=http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2010/0615/Afghanistan-s-woeful-water-management-delights-neighbors |title=Afghanistan's woeful water management delights neighbors |work=The Christian Science Monitor | date=15 June 2010 |access-date=14 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101114131338/http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2010/0615/Afghanistan-s-woeful-water-management-delights-neighbors |archive-date=14 November 2010 |url-status=live}}</ref> Norðausturhluti Hindu Kush-fjallgarðsins, í [[Badaksjanhérað]]i í Afganistan, eiga sér margir jarðskjálftar stað á hverju ári.<ref name="crone2007">{{cite web|last=Crone |first=Anthony J. |title=Earthquakes Pose a Serious Hazard in Afghanistan |url=http://pubs.usgs.gov/fs/2007/3027/pdf/FS07-3027_508.pdf |publisher=[[US Geological Survey]] |access-date=14 October 2011 |id=Fact Sheet FS 2007–3027 | date=April 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727072311/http://pubs.usgs.gov/fs/2007/3027/pdf/FS07-3027_508.pdf |archive-date=27 July 2013 }}</ref> Þeir geta valdið eyðileggingu og dauða og orsakað [[skriða|skriður]] og [[snjóflóð]].<ref>{{cite web|title=Earthquake Hazards |url=http://afghanistan.cr.usgs.gov/earthquake-hazards |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004040745/http://afghanistan.cr.usgs.gov/earthquake-hazards |url-status=dead |archive-date=4 October 2011 |work=USGS Projects in Afghanistan |publisher=US Geological Survey |access-date=13 October 2011 | date=1 August 2011 }}</ref> Síðasti stóri jarðskjálftinn reið yfir árið 1998 og olli 6.000 dauðsföllum í Badaksjan við landamærin að Tadsíkistan.<ref name="bbcquake2010">{{cite news |title='Seven dead' as earthquake rocks Afghanistan |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8628901.stm |access-date=13 October 2011 |newspaper=BBC News | date=19 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231000835/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8628901.stm |archive-date=31 December 2013 }}</ref> Yfir 150 létust í jarðskjálftum árið 2002 og 11 fórust í jarðskjálfta árið 2010. ==Stjórnmál== [[File:200229-D-AP390-1529 (49603221753).jpg|thumb|upright=0.9|right|[[Arg (Kabúl)|Arg]] (forsetahöllin) í Kabúl, mynduð fyrir fall Kabúl árið 2020.]] Eftir að [[Íslamska lýðveldið Afganistan]] féll undan [[sókn Talíbana 2021]], lýstu Talíbanar yfir stofnun íslamsks emírats (furstadæmis). Starfsstjórn var skipuð þann 7. september.<ref name="BBCHardliners">{{cite news|date=7 September 2021|title=Hardliners get key posts in new Taliban government|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58479750|access-date=9 September 2021}}</ref> Þann 8. september 2021 hafði engin önnur ríkisstjórn viðurkennt lögmæti íslamska emíratsins sem ríkisstjórnar Afganistans.<ref>{{cite web|title=Afghanistan: Taliban increasingly violent against protesters – UN|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-58279900|access-date=25 November 2021|website=BBC News}}</ref> Starfandi forsætisráðherra er [[Hasan Akhund]]. ''[[Loya jirga]]'' (stórþing) er hefðbundið stjórntæki í Afganistan. Þetta er ráðgjafarþing sem oftast var kallað saman meðal [[Pastúnar|Pastúna]] til að kjósa þjóðhöfðingja, taka upp nýja stjórnarskrá eða útkljá mikilvægar deilur, eins og stríð.<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1782079.stm | work=BBC News | title=Q&A: What is a loya jirga? | date=1 July 2002 | access-date=2 June 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190523165931/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1782079.stm | archive-date=23 May 2019 | url-status=live }}</ref> Slík þing hafa verið kölluð saman að minnsta kosti síðan 1747,{{sfn|Barfield|2012|page=295}} síðast í ágúst 2020.<ref>{{cite web|url=https://tolonews.com/index.php/afghanistan/politicians-express-mixed-reactions-loya-jirga|title=Politicians Express Mixed Reactions to Loya Jirga|publisher=TOLO News|date=7 August 2020|access-date=10 August 2020|archive-date=10 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810023639/https://tolonews.com/index.php/afghanistan/politicians-express-mixed-reactions-loya-jirga|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://tolonews.com/afghanistan/loya-jirga-approves-release-400-taliban-prisoners|title=Loya Jirga Approves Release of 400 Taliban Prisoners|date=9 August 2020|access-date=10 August 2020|publisher=TOLO News}}</ref> ===Stjórnsýslueiningar=== Afganistan er skipt í 34 héruð (''wilayah'') sem hvert hefur sinn höfuðstað og landstjóra. Héruðin skiptast síðan í um 400 smærri umdæmi sem ná venjulega yfir eina borg eða nokkur þorp. Hvert umdæmi hefur sinn umdæmisstjóra. [[Forsætisráðherra Afganistans]] skipar héraðsstjóra en héraðsstjórar skipa umdæmisstjóra. Héraðsstjórarnir eru fulltrúar miðstjórnarinnar í Kabúl og bera ábyrgð á stjórnsýslu innan héraða sinna. Héraðsráð eru kjörin í beinum almennum kosningum til fjögurra ára<ref>{{cite web|url=http://www.iec.org.af/eng/content.php?id=5&cnid=24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100827204439/http://www.iec.org.af/eng/content.php?id=5&cnid=24|archivedate=27. ágúst 2010 |title=Explaining Elections, Independent Election Commission of Afghanistan |publisher=Iec.org.af |date=9. október 2004 |accessdate=4. febrúar 2012}}</ref>. Hlutverk þeirra er að taka þátt í skipulagi og þróun og hafa eftirlit með öðrum héraðsstofnunum. Samkvæmt 140. grein stjórnarskrárinnar og reglugerð um kosningalög á að kjósa [[borgarstjóri|borgarstjóra]] borganna í frjálsum og beinum kosningum til fjögurra ára í senn. Vegna mikils kostnaðar við framkvæmt kosninga hafa borgarstjóra- og sveitarstjórnarkosningar aldrei verið haldnar. Þess í stað hefur ríkisstjórn landsins skipað borgarstjóra. Eftirfarandi er listi yfir héruðin 34 í stafrófsröð: [[File:Afghanistan provinces numbered.png|thumb|350px|left|Héruð Afganistan]] {{div col|colwidth=20em}} # [[Badakhshanhérað|Badakhshan]] # [[Badghishérað|Badghis]] # [[Baghlanhérað|Baghlan]] # [[Balkhhérað|Balkh]] # [[Bamyanhérað|Bamyan]] # [[Daykundihérað|Daykundi]] # [[Farahhérað|Farah]] # [[Faryabhérað|Faryab]] # [[Ghaznihérað|Ghazni]] # [[Ghorhérað|Ghor]] # [[Helmandhérað|Helmand]] # [[Herathérað|Herat]] # [[Jowzjanhérað|Jowzjan]] # [[Kabúlhérað|Kabul]] # [[Kandaharhérað|Kandahar]] # [[Kapisahérað|Kapisa]] # [[Khost-hérað|Khost]] # [[Kunarhérað|Kunar]] # [[Kunduz-hérað|Kunduz]] # [[Laghmanhérað|Laghman]] # [[Logarhérað|Logar]] # [[Nangarharhérað|Nangarhar]] # [[Nimruzhérað|Nimruz]] # [[Nurestanhérað|Nurestan]] # [[Oruzganhérað|Oruzgan]] # [[Paktiahérað|Paktia]] # [[Paktika-hérað|Paktika]] # [[Panjshirhérað|Panjshir]] # [[Parvanhérað|Parvan]] # [[Samanganhérað|Samangan]] # [[Sare Pol-hérað|Sare Pol]] # [[Takharhérað|Takhar]] # [[Vardakhérað|Wardak]] # [[Zabulhérað|Zabul]] {{div col end}} ==Samfélag== Stærstu borgir landsins eru [[Kabúl]], [[Kandahar]] og [[Herat]]. [[Pastúnar]] (42%) og [[Tadsjikar]] (27%) eru fjölmennustu þjóðarbrotin en [[Hazara]] og [[Úsbekar]] koma næstir hvorir tveggja með 9%. [[Pastú]] og [[darí]] eru algengustu tungumálin og eru opinber í landinu. ==Tilvísanir== <references /> == Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1603563 ''Afghanir sameinaðir í baráttunni gegn Rússum''; grein í Morgunblaðinu 1984] {{Asía}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Afganistan| ]] [[Flokkur:Landlukt lönd]] j9rn1qx8nl0ms9425y00qt8d8gbe6a1 Úsbekistan 0 11424 1985456 1911385 2026-11-07T02:35:21Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985456 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Úsbekistan | nafn_á_frummáli = O‘zbekiston Respublikasi | nafn_í_eignarfalli = Úsbekistan | fáni = Flag of Uzbekistan.svg | skjaldarmerki = Emblem of Uzbekistan.svg | þjóðsöngur = [[O'zbekiston Respublikasining Davlat Madhiyasi]] | staðsetningarkort = Узбекистан_на_глобусе.svg | höfuðborg = [[Taskent]] | tungumál = [[úsbekska]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Úsbekistan|Forseti]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Úsbekistan|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Shavkat Mirziyoyev]] | nafn_leiðtoga2 = [[Abdulla Aripov]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] | dagsetning1 = [[1. september]] [[1991]] | stærðarsæti = 56 | flatarmál = 448.978 | hlutfall_vatns = 4,9 | mannfjöldasæti = 41 | fólksfjöldi = 34.588.900 | mannfjöldaár = 2020 | íbúar_á_ferkílómetra = 74,1 | VLF_ár = 2020 | VLF = 275,806 | VLF_sæti = 55 | VLF_á_mann = 1.831 | VLF_á_mann_sæti = 144 | VÞL_ár = 2019 | VÞL_sæti = 106 | VÞL = {{hækkun}} 0.720 | gjaldmiðill = [[úsbekskur som]] (UZS) | tímabelti = [[UTC]]+5 | símakóði = 998 | tld = uz }} '''Úsbekistan''' ([[úsbekska]]: ''Oʻzbekiston'') er tví-[[landlukt]] land í [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] með landamæri að [[Kasakstan]] í vestri og norðri, [[Kirgistan]] og [[Tadsíkistan]] í austri og [[Afganistan]] og [[Túrkmenistan]] í suðri. Sjálfstjórnarlýðveldið [[Karakalpakstan]] nær yfir allan norðvesturhluta landsins. Úsbekistan er annað af tveimur tvílandluktum löndum heims; hitt er [[Liechtenstein]]. Til forna var landsvæðið sem nú er Úsbekistan hluti af [[írönsk mál|írönskumælandi]] héruðunum [[Transoxíönu]] og [[Turan]]. Fyrstu íbúar sem heimildir eru til um voru hirðingjaþjóðin [[Skýþar]] sem stofnuðu ríkin [[Khwarazm]], [[Baktría|Baktríu]], [[Sogdía|Sogdíu]], [[Fergana]] og [[Margiana]] í [[fornöld]]. Landið varð hluti af ríki [[Akkamenídar|Akkamenída]] og síðan [[Parþaveldið|Parþaveldinu]], eftir stutt skeið undir yfirráðum [[Makedónía|Makedóna]]. [[Sassanídar]] ríktu þar fram að [[landvinningar múslima|landvinningum múslima]] á 7. öld. Á þeim tíma varð [[íslam]] ríkjandi trúarbrögð á svæðinu og borgirnar [[Búkara]], [[Khiva]] og [[Samarkand]] blómstruðu sem áfangastaðir á [[Silkivegurinn|Silkiveginum]] frá [[Kína]]. Þar fæddust rithöfundar sem höfðu mikil áhrif á [[Gullöld íslams]], eins og [[Muhammad al-Bukhari]], [[Al-Tirmidhi]], [[Ismail Samani]], [[al-Biruni]] og [[Avicenna]]. [[Khwarazm-veldið]] féll við [[innrásir Mongóla]] á 13. öld og tyrkískar þjóðir lögðu landið undir sig. Mongólski herforinginn [[Tímúr]] fæddist þar í borginni [[Shahrisabz]]. Hann stofnaði [[Tímúrveldið]] á 14. öld með Samarkand sem höfuðborg. Þar var miðstöð [[Tímúrendurreisnin|Tímúrendurreisnarinnar]] undir forystu [[Ulugh Beg]]. Á [[16. öldin|16. öld]] réðust [[Úsbekar]] inn í landið frá heimaslóðum sínum norðan [[Aralvatn]]s og stofnuðu [[Búkarakanatið]]. Landsvæðið skiptist þá í þrjú ríki: [[Khiva-kanatið]], [[Kokandkanatið]] og emíratið Búkara. [[Babúr]], stofnandi [[Mógúlveldið|Mógúlveldisins]] á Indlandi, fæddist í [[Andijan]] við Fergana á 15. öld og flúði þaðan undan árásum Úsbeka. Á [[19. öldin|19. öld]] hófu [[Rússneska keisaradæmið|Rússar]] að leggja löndin í Mið-Asíu undir sig. [[Taskent]] varð höfuðstaður [[Rússneska Túrkestan]]s. Úsbekistan varð hluti af [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] sem [[Sovétlýðveldi úsbeka|Sovétlýðveldi Úsbeka]] árið [[1924]]. Landið lýsti yfir sjálfstæði við [[upplausn Sovétríkjanna]] [[31. ágúst]] [[1991]]. [[Islam Karimov]], forseti sovétlýðveldisins, var kjörinn fyrsti forseti landsins og sat hann í embætti þar til hann lést árið 2016. Menningarlega er Úsbekistan mjög fjölbreytt vegna sögu landsins og legu þess. [[Úsbekíska]] er opinbert mál landsins. Úsbekíska er [[tyrkísk mál|tyrkískt mál]] skrifað með latínuletri og er talað af um 85% íbúa. [[Rússneska]] er útbreidd sem samskiptamál og í stjórnsýslunni. [[Úsbekar]] eru um 81% landsmanna, en þar á eftir koma [[Rússar]] (5,4%), [[Tadsikar]] (4%), [[Kasakar]] (3%) og aðrir (6,5%). Um 79% íbúa eru múslimar, 5% fylgja [[rússneska rétttrúnaðarkirkjan|rússnesku rétttrúnaðarkirkjunni]] og 16% aðhyllast önnur trúarbrögð eða eru trúlaus. Meirihluti Úsbeka eru [[múslimar utan fylkinga]]. Úsbekistan er aðili að [[Samveldi sjálfstæðra ríkja]], [[Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu]], [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]] og [[Samvinnustofnun Sjanghæ]]. Landið er opinberlega skilgreint sem [[lýðveldi]], en mannréttindasamtök hafa skilgreint Úsbekistan sem „alræðisríki með takmörkuð borgararéttindi“.<ref name="US State Dept - human rights">US Department of State, [https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2008/sca/119143.htm 2008 Country Report on Human Rights Practices in Uzbekistan], Bureau of Democracy, Human Rights, and Labour, 25. febrúar 2009</ref> Sem sjálfstætt [[lýðveldi]] er Úsbekistan veraldlegt, miðstýrt [[forsetaræði]]. Landið skiptist í 12 héruð (''viloyatlar''), borgina [[Taskent]] og sjálfstjórnarlýðveldið [[Karakalpakstan]]. Taskent er bæði stærsta borg landsins og höfuðborgin. [[Shavkat Mirzijojev]], sem tók við forsetaembætti eftir lát Karimovs, breytti um stefnu sem var lýst sem „byltingu að ofan“. Hann lýsti því yfir að hann hygðist binda endi á [[nauðungarvinna|nauðungarvinnu]] í bómullarframleiðslunni, kerfislæga [[barnaþrælkun]] og [[vegabréfsáritun|útgönguáritanir]]. Hann hugðist endurhæfa skattkerfið og koma á [[frísvæði|frísvæðum]]. Hann náðaði nokkra [[samviskufangi|samviskufanga]]. Samskipti landsins við nágranna sína, Kirgistan, Tadsíkistan og Afganistan, stórbötnuðu.<ref>{{cite journal|title=Eurasia's Latest Economic Reboot Can Be Found In Uzbekistan|url=https://www.forbes.com/sites/kenrapoza/2017/09/14/eurasias-new-perestroika-uzbekistan-silk-road-china/#670f09196f25|access-date=18. september 2017|magazine=[[Forbes]]|date=14. september 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914201819/https://www.forbes.com/sites/kenrapoza/2017/09/14/eurasias-new-perestroika-uzbekistan-silk-road-china/#670f09196f25|archive-date=14. september 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/oct/03/are-decades-of-political-repression-making-way-for-an-uzbek-spring|title=Are decades of political repression making way for an 'Uzbek spring'?|last=Lillis|first=Joanna|date=3. október 2017|work=The Guardian|access-date=19. nóvember 2017|issn=0261-3077|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201080937/https://www.theguardian.com/world/2017/oct/03/are-decades-of-political-repression-making-way-for-an-uzbek-spring|archive-date=1. desember 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.eurasiareview.com/08122017-uzbekistan-a-quiet-revolution-taking-place-analysis/|title=Uzbekistan: A Quiet Revolution Taking Place – Analysis|date=8. desember 2017|work=Eurasia Review|access-date=8. desember 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171208175149/https://www.eurasiareview.com/08122017-uzbekistan-a-quiet-revolution-taking-place-analysis/|archive-date=8. desember 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://csrskabul.com/en/blog/growing-ties-afghanistan-uzbekistan/|title=The growing ties between Afghanistan and Uzbekistan – CSRS En|date=28. janúar 2017|work=CSRS En|access-date=25. desember 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222053100/http://csrskabul.com/en/blog/growing-ties-afghanistan-uzbekistan/|archive-date=22. desember 2017}}</ref> Í skýrslu [[Amnesty International]] fyrir 2017/2018 var sagt frá því að þrátt fyrir töluverðar umbætur væru enn til staðar þvingandi reglur og skortur á réttarreglum, hluti verkafólks á bómullarökrum væri enn í nauðungarvinnu, auk þess sem samviskufangar sem hefðu verið látnir lausir byggju við takmarkað frelsi.<ref>{{vefheimild|url=https://www.amnesty.org/download/Documents/POL1067002018ENGLISH.PDF|útgefandi=Amnesty International|titill=Amnesty International Report 2017/18|blaðsíður=390-392|ár=2018|skoðað=27-4-2021}}</ref> Skýrsla [[Human Rights Watch]] frá 2020 fagnaði umbótunum, en gagnrýndi mikil völd öryggissveita, áframhaldandi útbreidda nauðungarvinnu í bómullariðnaðinum, og ógnanir við stofnanir réttarríkisins.<ref>{{vefheimild|titill=World Report 2020: Uzbekistan|útgefandi=Human Rights Watch|url=https://www.hrw.org/world-report/2020/country-chapters/uzbekistan|ár=2020|skoðað=27-4-2021}}</ref> [[Efnahagslíf Úsbekistan]] byggist aðallega á framleiðslu [[hrávara|hrávöru]] eins og [[bómull]]ar, [[gull]]s, [[úran]]s og [[jarðgas]]s. Í Úsbekistan eru fjórðu mestu gullnámur heims. Vöxtur hefur verið hraður en þróun frá [[áætlunarbúskapur|áætlunarbúskap]] í [[markaðsbúskapur|markaðsbúskap]] hefur verið mjög hæg. Gjaldmiðill landsins hefur verið skiptanlegur á markaðsvirði frá því í september 2017. Úsbekistan er stór bómullarframleiðandi á heimsvísu. Í landinu eru risavaxin orkuver frá Sovéttímanum sem, auk stórra jarðgaslinda, gera Úsbekistan að stærsta orkuframleiðanda Mið-Asíu.<ref>{{Cite web|url=https://www.globallegalinsights.com/practice-areas/energy-laws-and-regulations/uzbekistan|title=Uzbekistan {{!}} Energy 2018 – Global Legal Insights|website=GLI – Global Legal InsightsUzbekistan {{!}} Energy 2018|access-date=2. desember 2017|archive-date=2017-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203153910/https://www.globallegalinsights.com/practice-areas/energy-laws-and-regulations/uzbekistan|url-status=dead}}</ref> Árið 2018 fékk landið [[lánshæfismat]]ið BB-. Meðal styrkleika landsins eru aðgengi að veltufjármagni, mikill vöxtur og lágar skuldir; en meðal veikleika eru lág verg landsframleiðsla miðað við höfðatölu. ==Heiti== Nafnið „Uzbegistán“ kemur fyrir í ritinu ''[[Mirza Muhammad Haidar Dughlat|Tarikh-i Rashidi]]'' frá 16. öld.<ref>{{cite book|title=The Qazaq Khanate as Documented in Ming Dynasty Sources|author=Kenzheakhmet Nurlan|page=140|year=2013}}</ref> Viðskeytið -stan kemur úr írönskum málum og merkir „staður“ eða „land“. Þrjár tilgátur eru til um uppruna fyrri hlutans: # „frjáls“, „sjálfstæður“ eða „eigin herra“, úr ''uz'' („eigin“) og ''bek'' („leiðtogi“),<ref name="H. Keane, A. Hingston Quiggin p.312"/> # dregið af heiti [[Oghuz kan]] sem er líka þekktur sem ''Oghuz beg'',<ref name="H. Keane, A. Hingston Quiggin p.312">A. H. Keane, A. Hingston Quiggin, A. C. Haddon, Man: Past and Present, p.312, Cambridge University Press, 2011, Google Books, tilvitnun: „Who take their name from a mythical Uz-beg, Prince Uz (beg in Turki=a chief, or hereditary ruler)“.</ref> # samsetning úr ''Uğuz'', áður Oğuz, það er [[Oghuz-tyrkir]], og ''bek'' „leiðtogi Oghuz-tyrkja“.<ref>{{cite book|last=MacLeod|first=Calum|title=Uzbekistan: Golden Road to Samarkand|page=31|author2=Bradley Mayhew}}</ref> Allar þrjár tilgáturnar ganga út frá því að miðhlutinn sé dreginn af tyrkíska titlinum [[beg (titill)|beg]]. ==Landfræði== Úsbekistan er 447.400 ferkílómetrar að stærð. Það er 56. stærsta land heims og það 42. fjölmennasta.<ref>{{cite web |url=http://www.worldatlas.com/aatlas/populations/ctypopls.htm |title=Countries of the world |publisher=worldatlas.com |access-date=2. maí 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100507141553/http://www.worldatlas.com/aatlas/populations/ctypopls.htm |archive-date=7 May 2010 }}</ref> Innan [[Samveldi sjálfstæðra ríkja|SSR]] er það það 4. stærsta og 2. fjölmennasta. Úsbekistan liggur milli 37. og 46. breiddargráðu norður, og 56. og 74. lengdargráðu austur. Landið er 1.425 km á lengd frá vestri til austurs, og 930 km á breidd frá norðri til suðurs. Úsbekistan á landamæri að [[Kasakstan]] og [[Aralkumeyðimörkin]]ni í norðri og norðvestri, [[Túrkmenistan]] og [[Afganistan]] í suðvestri, [[Tadsíkistan]] í suðaustri, og [[Kirgistan]] í norðaustri. Landið er stærsta [[Mið-Asía|Mið-Asíuríkið]] og það eina sem á landamæri að öllum hinum fjórum. Landamærin að Afganistan eru aðeins 150 km að lengd. Úsbekistan er þurrt [[landlukt land]]. Það er annað tveggja landa heims sem er tvílandlukt, eða umkringt landluktum löndum (hitt er [[Liechtenstein]]). Landið liggur innan klasa af dældum og engin af ám þess rennur til sjávar. Innan við 10% af landsvæðinu er ræktarland með áveitum, við ár og í vinjum og áður við [[Aralvatn]], sem var þurrkað upp. Þurrkun Aralvatns hefur verið kölluð eitt af stærstu umhverfisslysum sögunnar.<ref>{{cite news|author=Daily Telegraph|title=Aral Sea 'one of the planet's worst environmental disasters'|url=https://www.telegraph.co.uk/earth/earthnews/7554679/Aral-Sea-one-of-the-planets-worst-environmental-disasters.html|date=5 April 2010|access-date=1 May 2010|location=London|work=[[The Daily Telegraph]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100408214552/http://www.telegraph.co.uk/earth/earthnews/7554679/Aral-Sea-one-of-the-planets-worst-environmental-disasters.html|archive-date=8 April 2010|url-status=dead}}</ref> Afgangurinn af landinu liggur í [[Kysylkumeyðimörkin]]ni og í fjalllendi. Hæsta fjall Úsbekistan er [[Hazrat Sulton]], 4.643 metrar á hæð. Það er í suðurhluta [[Gissarfjöll|Gissarfjalla]] í [[Surxondaryo-hérað]]i við landamærin að Tadsíkistan, suðvestan við [[Dúsjanbe]]. Þurrt [[meginlandsloftslag]] er ríkjandi í Úsbekistan og meðalúrkoma er aðeins 100-200 mm árlega. Meðalháhiti á sumrin er nálægt 40°C og meðallághiti á veturnar er í kringum -25°C. Í Úsbekistan eru sex vistsvæði: [[Alai-Vestur-Tian Shan-steppan]], [[Gissaro-Alai-skógarnir]], [[Bagdhyz og Karabil-hálfeyðimörkin]], [[Norðureyðimörkin í Mið-Asíu]], [[Árskógarnir í Mið-Asíu]] og [[Suðureyðimörkin í Mið-Asíu]].<ref name="DinersteinOlson2017">{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E. M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad|display-authors=1|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|journal=BioScience|volume=67|issue=6|year=2017|pages=534–545|issn=0006-3568|doi=10.1093/biosci/bix014|pmid=28608869|pmc=5451287|doi-access=free}}</ref> ==Stjórnmál== ===Stjórnsýslueiningar=== Úsbekistan skiptist í tólf [[héruð Úsbekistan|héruð]] (''viloyatlar'', eintala ''viloyat''), eitt sjálfstjórnarlýðveldi ([[Karakalpakstan]]) og eina sjálfstjórnarborg ([[Taskent]]). [[File:Uzbekistan provinces.png|thumb|right|upright=1.6|Kort af héruðum Úsbekistan.]] {| class="wikitable sortable" |- style="background:#efefef;" ! Hérað !! Höfuðstaður !! Stærð<br />(km<sup>2</sup>)!! Íbúar (2008)<ref>{{cite web |url=http://www.stat.uz/STAT/2008year/doklad_eng_tab.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20101113143854/http://www.stat.uz/STAT/2008year/doklad_eng_tab.pdf |archive-date=13. nóvember 2010 |title=Statistical Review of Uzbekistan 2008 |page=176 |access-date=2. maí 2010 |url-status=dead}}</ref>!! Nr. |- | '''[[Andijan-hérað]]''' | [[Andijan]] |style="text-align:right;" |4.303 |style="text-align:right;" | 2.965.500 |style="text-align:center;" | 2 |- | '''[[Búkarahérað]]''' | [[Búkara]] |style="text-align:right;" | 41.937 |style="text-align:right;" | 1.843.500 |style="text-align:center;" | 3 |- | '''[[Ferganahérað]] | [[Fergana]] |style="text-align:right;" | 7.005 |style="text-align:right;" | 3.564.800 |style="text-align:center;" | 4 |- | '''[[Jizzakh-hérað]]''' | [[Jizzakh]] |style="text-align:right;" | 21.179 |style="text-align:right;" | 1.301.000 |style="text-align:center;" | 5 |- | '''[[Karakalpakstan]]''' | [[Nukus]] |style="text-align:right;" | 161.358 |style="text-align:right;" | 1.817.500 |style="text-align:center;" | 14 |- | '''[[Qashqadaryo-hérað]]''' | [[Qarshi]] |style="text-align:right;" | 28.568 |style="text-align:right;" | 3.088.800 |style="text-align:center;" | 8 |- | '''[[Xorazm-hérað]]''' | [[Urgench]] |style="text-align:right;" | 6.464　 |style="text-align:right;" | 1.776.700 |style="text-align:center;" | 13 |- | '''[[Namangan-hérað]]''' | [[Namangan]] |style="text-align:right;" |7.181 |style="text-align:right;" | 2.652.400 |style="text-align:center;" | 6 |- | '''[[Navoiy-hérað]]''' | [[Navoiy]] |style="text-align:right;" | 109.375 |style="text-align:right;" | 942.800 |style="text-align:center;" | 7 |- | '''[[Samarqand-hérað]] | [[Samarkand]] |style="text-align:right;" | 16.773　 |style="text-align:right;" | 3.651.700 |style="text-align:center;" | 9 |- | '''[[Surxondaryo-hérað]]''' | [[Termez]] |style="text-align:right;" | 20.099 |style="text-align:right;" | 2.462.300 |style="text-align:center;" | 11 |- | '''[[Sirdaryo-hérað]]''' | [[Guliston]] |style="text-align:right;" | 4.276 |style="text-align:right;" | 803.100 |style="text-align:center;" | 10 |- | '''[[Taskent]]''' | [[Taskent]] |style="text-align:right;" | 327 |style="text-align:right;" | 2.424.100 |style="text-align:center;" | 1 |- | '''[[Tashkent-hérað]] | [[Nurafshon]] |style="text-align:right;" | 15.258　 |style="text-align:right;" | 2.829.300 |style="text-align:center;" | 12 |} Héruðin skiptast síðan í [[Umdæmi Úsbekistan|umdæmi]] (''tuman''). ===Stærstu borgir=== {{3 töfludálkar |dálkur1=! class="navbox-title" style="height:1.3em" {{!}} {{!}}- {{!}} <br />[[Taskent]]<br />[[Mynd:Namangan_Airport.jpg|150px]]<br />[[Namangan]] |dálkur3=! class="navbox-title" style="height:1.3em" {{!}} {{!}}- {{!}} [[Mynd:Sherdor_Madrasah_in_Samarkand_from_south-west.jpg{{!}}150px{{!}}]]<br />[[Samarkand]]<br />[[Mynd:Navoi_Square_(Formerly_Bobur_Square)_-_Where_2005_Massacre_Took_Place_-_Andijon_-_Uzbekistan_(7544000842).jpg{{!}}150px{{!}}]]<br />[[Andijan]] |dálkur2= ! class="navbox-title" {{!}} Sæti ! class="navbox-title" {{!}} Borg ! class="navbox-title" {{!}} Hérað ! class="navbox-title" {{!}} Íbúar {{!}}- {{!}} 1 {{!}}{{!}} [[Taskent]] {{!}}{{!}} [[Tashkent-hérað]] {{!}}style="text-align:right;"{{!}} 2.571.668 {{!}}- {{!}} 2 {{!}}{{!}} [[Namangan]] {{!}}{{!}} [[Namangan-hérað]] {{!}}style="text-align:right;"{{!}} 597.000 {{!}}- {{!}} 3 {{!}}{{!}} [[Samarkand]] {{!}}{{!}} [[Samarkand-hérað]] {{!}}style="text-align:right;" {{!}} 530.000 {{!}}- {{!}} 4 {{!}}{{!}} [[Andijan]] {{!}}{{!}} [[Andijan-hérað]] {{!}}style="text-align:right;" {{!}} 417.000 {{!}}- {{!}} 5 {{!}}{{!}} [[Nukus]] {{!}}{{!}} [[Karakalpakstan]] {{!}}style="text-align:right;" {{!}} 310.000 {{!}}- {{!}} 6 {{!}}{{!}} [[Búkara]] {{!}}{{!}} [[Búkarahérað]] {{!}}style="text-align:right;" {{!}} 285.000 {{!}}- {{!}} 7 {{!}}{{!}} [[Qarshi]] {{!}}{{!}} [[Qashqadaryo-hérað]] {{!}}style="text-align:right;" {{!}} 260.000 {{!}}- {{!}} 8 {{!}}{{!}} [[Fergana]] {{!}}{{!}} [[Ferganahérað]] {{!}}style="text-align:right;" {{!}} 275.000 {{!}}- {{!}} 9 {{!}}{{!}} [[Kokand]] {{!}}{{!}} [[Ferganahérað]] {{!}}style="text-align:right;" {{!}} 240.000 {{!}}- {{!}} 10 {{!}}{{!}} [[Margilan]] {{!}}{{!}} [[Ferganahérað]] {{!}}style="text-align:right;" {{!}} 223.000 }} ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Stubbur|landafræði}} {{SSR}} {{Samvinnustofnun Sjanghæ}} {{Asía}} [[Flokkur:Úsbekistan]] [[Flokkur:Landlukt lönd]] nvbymlsymz3l2joj1mzw3jj9o8qz619 Svalbarði 0 11429 1985424 1984409 2026-11-07T01:48:47Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985424 wikitext text/x-wiki {{land |nafn_á_frummáli = Svalbard |nafn_í_eignarfalli = Svalbarða |land=Noregs |fáni = Flag of Norway.svg |skjaldarmerki = Logo of the Governor of Svalbard.svg |staðsetningarkort = Norway-Svalbard.svg |tungumál = [[norska]] |höfuðborg = [[Longyearbyen]] |þjóðsöngur = [[Kongesangen]] |stjórnarfar = Noregsstjórn |titill_leiðtoga1 = [[Noregskonungur|Konungur]] |titill_leiðtoga2 = [[Sýslumaðurinn á Svalbarða|Sýslumaður]] |nafn_leiðtoga1 = [[Hákon 8.]] |nafn_leiðtoga2 = [[Lars Fause]] |flatarmál = 61.022 |mannfjöldaár = 2020 |fólksfjöldi = 2.939 |íbúar_á_ferkílómetra = 0,04 |staða = Landsvæði í [[Noregur|Noregi]] |atburður1 = [[Svalbarðasamningurinn]] |dagsetning1 = 9. febrúar 1920 |atburður2 = [[Svalbarðalögin]] |dagsetning2 = 17. júlí 1925 |gjaldmiðill = [[norsk króna]] (NOK) |tímabelti = [[UTC]]+1 (+2 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) |tld = no |símakóði = 47 }} '''Svalbarði''' ([[norska]]: ''Svalbard'') er [[eyjaklasi]] í [[Norður-Íshaf]]i, um það bil miðja vegu milli meginlands [[Evrópa|Evrópu]] og [[Norðurpóllinn|Norðurpólsins]]. Eyjarnar eru milli 74. og 81. breiddargráðu norður og 10. til 35. lengdargráðu austur. [[Spitsbergen]] er stærsta eyjan, en þar á eftir koma [[Norðausturlandið]] og [[Edge-eyja]]. Stærsta byggðin á eyjunum er [[Longyearbyen]].<ref name="SA-2021">{{cite journal |last1=Dickie |first1=Gloria |title=The World's Northernmost Town Is Changing Dramatically|format=Original title: "The Polar Crucible" |journal=Scientific American |date=1.6.2021 |volume=324|issue=6|pages=44–53|url=https://www.scientificamerican.com/article/the-worlds-northernmost-town-is-changing-dramatically/}}</ref> Eyjarnar voru fyrst notaðar sem veiðistöð af hvalveiðimönnum sem sigldu langt norður í höf á 17. og 18. öld, en sem yfirgáfu þær síðar. [[Kolanám]] hófst þar í upphafi 20. aldar og nokkrar varanlegar byggðir voru stofnaðar. [[Svalbarðasamningurinn]] frá 1920 kveður á um yfirráð Noregs yfir eyjunum og með [[Svalbarðalögin|Svalbarðalögunum]] 1925 lýstu Norðmenn Svalbarða hluta af norska konungsríkinu. Svalbarði var gerður að [[fríverslunarsvæði]] og [[herlaust svæði|herlausu svæði]]. Norska fyrirtækið [[Store Norske Spitsbergen Kulkompani]] og rússneska fyrirtækið [[Arktikugol]] eru einu námafyrirtækin sem enn starfa á eyjunum, en rannsóknarstarfsemi og ferðaþjónusta hafa í seinni tíð orðið mikilvægari. [[Háskólamiðstöðin á Svalbarða]] (UNIS) og [[Fræbankinn á Svalbarða]] leika lykilhlutverk í efnahagslífi eyjanna. Fyrir utan [[Longyearbyen]] eru helstu byggðir á eyjunum rússneski námabærinn [[Barentsburg]], rannsóknarstöðin [[Ny-Ålesund]] og námabærinn [[Sveagruva]]. Aðrar byggðir eru norðar en eina fólkið sem þar býr eru hópar vísindamanna sem dvelja þar tímabundið. Engir vegir liggja milli byggðanna. [[Snjósleði|Snjósleðar]], flugvélar og bátar eru helstu samgöngutækin. [[Svalbarðaflugvöllur]] í Longyearbyen er aðalsamgöngumiðstöð eyjanna.<ref>{{cite journal|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2840513|title=Svalbarði: Ný samgöngumiðstöð á Norðurslóðum?|journal=Þjóðviljinn|year=1974|number=80|date=21.5.1974|volume=39|page=12}}</ref> Um 60% af eyjunum eru þakin [[jökull|jöklum]] og þar eru mörg fjöll og firðir. Þar ríkir [[íshafsloftslag]] þótt hitastig sé mun hærra en annars staðar á sömu breiddargráðum. [[Flóra Svalbarða]] nýtir sér [[miðnætursól]]ina til að bæta upp fyrir [[skammdegi]]ð á veturnar. Margar tegundir sjófugla verpa á Svalbarða og þar er að finna [[tófa|tófu]], [[hreindýr]] og [[ísbjörn|ísbirni]], auk [[sjávarspendýr]]a. Á Svalbarða eru sjö þjóðgarðar og 22 friðlönd sem ná yfir 2/3 hluta af landi eyjanna.<ref>{{cite web|title=The national parks on Svalbard|website=Norwegian national parks|url=https://www.norgesnasjonalparker.no/en/nationalparks/svalbard/}}</ref> [[Noregur]] fer með yfirráð á Svalbarða samkvæmt Svalbarðasamningnum frá 1920, en eyjarnar eru ekki stjórnsýslulegur hluti Noregs og falla ekki undir neitt norskt fylki. Þess í stað fer [[ríkisstjórn Noregs]] með stjórn eyjanna beint í gegnum skipaðan [[sýslumaðurinn á Svalbarða|sýslumann]]. Svalbarði er utan við [[Schengen-svæðið]], [[Evrópska efnahagssvæðið]] og [[Norræna vegabréfasambandið]]. [[Svalbarði og Jan Mayen]] eiga saman ISO 3166-1-landakóðann SJ þótt stjórn þeirra sé alveg aðskilin. Í Svalbarðasamningnum er kveðið á um að allir aðilar (nú yfir 40 talsins) skuli hafa rétt til að nýta auðlindir Svalbarða og að allar eyjarnar skuli vera herlaust svæði. Nú á dögum eru það eingöngu [[Rússland|Rússar]] sem nýta sér þetta ákvæði og stunda [[kol]]anám á Svalbarða. Einnig hafa [[Ísland|íslensk]] stjórnvöld vísað í þetta ákvæði varðandi [[fiskveiðar]] íslenskra skipa í grennd við Svalbarða. Svalbarði er nyrsta svæði í heimi þar sem er föst búseta. == Heiti == Nafnið Svalbarði kemur fyrir í fyrsta kafla [[Landnámabók]]ar þar sem segir að frá [[Langanes]]i á Íslandi sé fjögurra dægra sigling norður til Svalbarða. Í [[Konungsannáll|Konungsannál]] frá 14. öld er sagt frá „Svalbarðsfundi“ árið 1194.<ref name="konungsannall" /> Nafnið merkir „köld strönd“ og gæti hafa átt við eitthvað annað land, til dæmis [[Jan Mayen]] eða [[Grænland]]. Með [[Svalbarðalögin|Svalbarðalögunum]] 1925 var ákveðið að láta eyjaklasann heita þessu norræna nafni, fremur en Spitsbergen. Það var hluti af því að staðfesta yfirráð Norðmanna.<ref name="Berg2013">{{cite journal |last1=Berg |first1=Roald |title=From "Spitsbergen" to "Svalbard". Norwegianization in Norway and in the "Norwegian Sea", 1820–1925 |journal=Acta Borealia |date=December 2013 |volume=30 |issue=2 |pages=154–173 |doi=10.1080/08003831.2013.843322|s2cid=145567480 }}</ref> Nafnið Spitsbergen kemur frá hollenska landkönnuðinum [[Willem Barents]] sem sá hvassa fjallstinda (''spitse bergen'') á vesturströnd aðaleyjunnar. Barents vissi ekki að um eyjaklasa væri að ræða og nafnið Spitsbergen hefur því verið notað bæði um eyjaklasann og aðaleyjuna.<ref>[http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic48-3-248.pdf ''In Search of Het Behouden Huys: A Survey of the Remains of the House of Willem Barentsz on Novaya Zemlya'', LOUWRENS HACQUEBORD, p. 250] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090327084815/http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic48-3-248.pdf |date=27 March 2009 }}.</ref> == Saga == === Landkönnun === [[Mynd:1598_map_of_the_Polar_Regions_by_Willem_Barentsz.jpg|thumb|right|Kort af Norðurslóðum eftir þriðja leiðangur Barents 1596 þar sem Svalbarði er nefndur ''Het nieuwe land'' („nýja landið“).]] Elsta heimildin sem minnist á Svalbarða er ''[[Landnámabók]]'' frá 12. öld sem segir að frá [[Langanes]]i sé fjögurra dægra sigling til Svalbarða „í hafsbotn“.<ref>{{cite book|title=Landnámabók (Sturlubók)|chapter=1. kafli|url=https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm}}</ref> Í [[Konungsannáll|Konungsannál]] frá 14. öld stendur við árið 1194 „Svalbarðsfundur“.<ref name="konungsannall">{{vefheimild|url=https://heimskringla.no/wiki/Konungsann%C3%A1ll|vefsíða=Heimskringla.no|titill=Konungsannáll|skoðað=12.10.2023}}</ref> Nafnið merkir einfaldlega „köld strönd“ og gæti átt við eitthvað annað land en það sem kallað er Svalbarði í dag. Rússar hafa haldið því fram að [[Pómorar]] sem búa við strendur [[Hvítahaf]]s hafi uppgötvað Svalbarða á 16. öld eða fyrr, en heimildir skortir fyrir þeirri staðhæfingu og engar minjar hafa fundist sem staðfesta veru norrænna manna eða Pómora á Svalbarða fyrir lok 16. aldar þótt það sé umdeilt.<ref>{{cite journal|author=Hultgreen, T.|year=2002|title=When did the Pomors come to Svalbard?|journal=Acta Borealia|volume=19|number=2|pages=125-145|url=https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/080038302321117551}}</ref> Fyrsti landkönnuðurinn sem sá Svalbarða svo vitað sé með vissu var [[Willem Barents]] sem kom auga á Svalbarða í síðasta leiðangri hans til [[Novaja Semlja]] í júní árið 1596. Hann gaf eyjunum, sem hann taldi vera eitt land, nafnið Spitsbergen („hvöss fjöll“ á hollensku). Eyjarnar voru merktar á kort sem fylgdi frásögn af leiðangrinum og urðu brátt hluti af almennum landakortum. Árið 1607 kom [[Henry Hudson]] til eyjanna og kannaði þær. Hann sagði frá því að þar væru miklar hvalavöður, sem dró að [[hvalveiði]]skip.<ref name="hacquebord">{{cite journal|author=Hacquebord, L., Steenhuisen, F., & Waterbolk, H.|year=2003|title=English and Dutch whaling trade and whaling stations in Spitsbergen (Svalbard) before 1660|url=https://archive.org/details/international-journal-of-maritime-history_2003-12_15_2/page/117|journal=International Journal of Maritime History|volume=15|number=2|pages=117-134|doi=10.1177/084387140301500207}}</ref> === Hvalveiðar === [[Mynd:Walvisvangst_bij_de_kust_van_Spitsbergen_-_Dutch_whalers_near_Spitsbergen_(Abraham_Storck,_1690).jpg|thumb|right|Hvalveiðiskip við strönd Svalbarða á málverki eftir [[Abraham Storck]] frá 1690.]] Þegar árið 1604 hélt leiðangur í veiðiferð til [[Bjarnarey (Svalbarða)|Bjarnareyjar]] undir stjórn enska selfangarans [[Steven Bennet]] á vegum [[Moskvufélagið|Moskvufélagsins]]. Þeir sáu þúsundir rostunga, en náðu aðeins að drepa nokkra vegna lítillar reynslu af slíkum veiðum. Veiðin gekk betur árið eftir og næstu ár kom hann þangað árlega þar til rostungsstofninum hafði verið útrýmt á eyjunni.<ref>{{cite book|author=Conway, M.|year=2012|title=No man's land: a history of Spitsbergen from its discovery in 1596 to the beginning of the scientific exploration of the country|publisher=Cambridge University Press}}</ref> [[Jonas Poole]] sem var í ferðum á vegum félagsins sagði frá miklum hvalavöðum við Svalbarða og Moskvufélagið sendi brátt hvalveiðiskip þangað til að veiða [[norðhvalur|norðhvali]] fyrir verðmætt [[lýsi]]ð. Félagið reyndi að hrekja hollensk og spænsk hvalveiðiskip þaðan og gera tilkall til einkaréttar á veiðinni, sem leiddi til átaka. Það flækti enn málin að [[Kristján 4.]] gerði tilkall til eyjanna fyrir hönd [[Danaveldi]]s vegna yfirráða yfir [[Noregur|Noregi]] og Grænlandi. Árið 1614 ákváðu hollensku og ensku skipin að skipta aðaleyjunni á milli sín. Sama ár var hvalveiðifélagið [[Noordsche Compagnie]] stofnað í Hollandi. Allar þjóðirnar notuðust í fyrstu við [[Baskar|baskneska]] hvalveiðimenn, en þegar leið á dró úr því. Þegar Moskvufélagið lenti í fjárhagsörðugleikum nokkrum árum síðar náðu Hollendingar yfirhöndinni. Þeir stofnuðu hvalveiðibæinn [[Smeerenburg]] á [[Amsterdameyja|Amsterdameyju]] árið 1619.<ref name="hacquebord" /> Eftir miðja 17. öld tók hvölum að fækka við strönd Svalbarða og hvalveiðiskipin færðu sig utar. Með stærri skipum var hægt að flensa hvalina við skipshlið og flytja spikið til meginlandsins til bræðslu. Á 18. öld minnkuðu hvalveiðar Hollendinga og Bretar tóku við, en eftir aldamótin 1800 var norðhvalur nær horfinn af miðunum við Svalbarða. Um 1830 var hvalveiðum hætt.<ref>{{cite book|author=Vaughan, R.|year=1983|chapter=Historical survey of the European whaling industry|title=Arctic Whaling. Proceedings of the International symposium Arctic Whaling (February 1983|page=131|url=https://research.rug.nl/files/3409408/Arcticwhaling-complete.pdf#page=123}}</ref> === Pómorar === [[Mynd:Auguste_Mayer_La_Recherche.png|thumb|right|Teikning af Pómorakrossi á Svalbarða eftir [[Auguste Mayer]] úr leiðangri Paul Gaimard til Norðurslóða 1838.]] Fræðimenn greinir á um það hvenær [[Pómorar]] frá ströndum [[Hvítahaf]]s tóku fyrst að stunda skinnaveiðar á Svalbarða. Á 7. áratug 20. aldar framkvæmdi sovéski fornleifafræðingurinn [[Vadím F. Starkov]] fjölda rannsókna á veiðistöðvum Pómora og notaði aldursgreiningu á viðarleifum til að rökstyðja að þeir hefðu komið þar fyrir miðja 16. öld.<ref>{{cite journal|title=When Did the Pomors Come to Svalbard?|year=2002|joural=Acta Borealia|volume=19|number=2|pages=125-145|doi=10.1080/080038302321117551|author=Tora Hultgreen}}</ref> Þetta var notað til að styðja við tilkall [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] til auðlindanýtingar á Svalbarða. Niðurstaðan hefur verið gagnrýnd á þeim forsendum að aldur timbursins segi ekki til um aldur stöðvarinnar. Gagnrýnendur benda líka á að engar frásagnir um Pómora sé að finna í ritheimildum frá 17. öld, sem Starkov útskýrði með því að þá hefði veiði þeirra hnignað.<ref>{{cite journal |last1=Albrethsen |first1=S. E. |last2=Arlov |first2=T. B. |date=1988 |title=The Discovery of Svalbard - A Problem Reconsidered |url=http://www.sarks.fi/fa/PDF/FA5_105.pdf |journal=Fennoscandia archaeologica |publisher=Archaeological Society of Finland |volume=5 |archive-date=2024-12-31 |access-date=2023-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241231220926/http://www.sarks.fi/fa/PDF/FA5_105.pdf |url-status=dead }}</ref> Flestir viðurkenna þó að frá lokum 17. aldar, eftir að landvinnslu hvalfangara lauk, hafi Pómorar byrjað að fara reglulega í veiðiferðir til Svalbarða, þar sem þeir veiddu rostunga, seli, hreindýr, refi og ísbirni. Þeir reistu veiðikofa og einkennandi og áberandi viðarkrossa, og höfðust þar við yfir vetrartímann. Flestir urðu þeir undir lok 18. aldar þegar 100 til 150 Pómorar héldu sig á Svalbarða yfir veturinn. Veiðar Pómora gengu ekki jafnhart gegn dýrastofnum og hvalveiðarnar höfðu gert og héldust því í jafnvægi.<ref>{{cite book |last=Arlov |first=Thor B. |title=A short history of Svalbard |year=1994 |url=http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2007032002001 |publisher=[[Norwegian Polar Institute]] |location=Oslo |isbn=82-90307-55-1}}</ref> Síðustu heimildir um vetrardvöl Pómora eru frá vetrinum 1851 til 1852. Eftir það lögðust veiðarnar af meðal annars vegna minnkandi rostungsstofna. Norðmenn kynntust Svalbarða gegnum [[Pómoraverslunin]]a í Norður-Noregi á 18. öld. Fyrstu Norðmennirnir sem vitað er að fóru til Svalbarða voru [[Samar]] sem fengnir voru með í rússneskan leiðangur þangað 1795 frá höfninni í [[Hammerfest]].<ref>{{cite book |last=Carlheim-Gyllensköld|first=V. |title=På åttionda breddgraden. En bok om den svensk-ryska gradmätningen på Spetsbergen; den förberedande expeitionen sommaren 1898, dess färd rundt spetsbergens kuster, äfventyr i båtar och på isen; ryssars och skandinavers forna färder; m.m., m.m. |year=1900 |publisher=Albert Bonniers förlag| location=Stockholm}}</ref> Ári áður höfðu norskir veiðimenn haldið til veiða á Bjarnarey. Frá 3. áratug 19. aldar hófu Norðmenn reglulegar veiðar á Svalbarða, en [[Tromsø]] tók við af Hammerfest sem helsta höfnin. Á síðari hluta 19. aldar sigldu 27 norsk skip til Svalbarða að meðaltali. Veturinn 1872 til 1873 létust 17 norskir selveiðimenn úr blýeitrun í veiðikofa sem nefndist [[Svenskhuset]] á Svalbarða.<ref>{{cite news |url=http://www.aftenposten.no/english/local/article2664864.ece |title=Arctic mystery resolved after 135 years |date=19 September 2008 |last=Goll |first=Sven |work=[[Aftenposten]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629061200/http://www.aftenposten.no/english/local/article2664864.ece |archive-date=29 June 2011}}</ref> === Rannsóknarleiðangrar === [[Mynd:Andrees_Station3.jpg|thumb|right|Loftbelgsstöð sem leiðangur Andrées reisti á Danska eyja 1897.]] Á síðari hluta 18. aldar héldu nokkrir stórir rannsóknarleiðangrar til Svalbarða ýmist til að kortleggja [[Norðurslóðir]] eða freista þess að finna [[Norðausturleiðin]]a. Árið 1773 leiddi [[Constantine Phipps]] leiðangur á vegum [[breski flotinn|breska flotans]] til Svalbarða þar sem skip hans, ''[[Carcass]]'' og ''[[Racehorse]]'' festust í ísnum við [[Sjöeyjar]], en náðu að losa sig og komast heilu og höldnu til baka.<ref>{{cite journal|author=Fjågesund, P.|year=2008|title=When Science Came to the Arctic: Constantine Phipps’s Expedition to Spitsbergen in 1773|journal=Journal of Northern Studies|number=2|pages=77-91|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:412660/FULLTEXT01.pdf}}</ref> Árið 1827 kom norski jarðfræðingurinn [[Baltazar Mathias Keilhau]] til Svalbarða og rannsakaði landið innan við ströndina.<ref>{{cite book|author=Keilhau B. M.|year=1831|title=Reise i øst- og vest-finmarken samt til beeren-eiland og spitsbergen i aarene 1827 og 1828|publisher=Johan Krohn|location=Christiania}}</ref> Veturinn 1838-1839 kom Norðurslóðaleiðangur [[Paul Gaimard]] á skipinu ''[[La Recherche]]'' til Svalbarða og fékkst þar við margvíslegar rannsóknir.<ref>{{cite book|author=Paul Gaimard|title=Voyage en Scandinavie, en Laponie, au Spitzberg et aux Feröe pendant les années 1838-1840 sur la corvette La Recherche, commandée par M. Fabvre. Publiés par ordre du Roi sous la direction de M. Paul Gaimard.|year=1842-1855|publisher=A. Bertrand|location=Paris}}</ref> Svíar hófu að sýna Svalbarða mikinn áhuga um miðja 19. öld. Sænski náttúrufræðingurinn [[Otto Martin Torell]] rannsakaði [[jökull|jökla]] á eyjunum á 6. áratug 19. aldar. [[Adolf Erik Nordenskiöld]] tók þátt í þremur af þessum leiðöngrum Torells og leiddi eftir það frekari rannsóknir á Norðurslóðum á 7. og 8. áratugnum. Breski náttúrufræðingurinn og kortagerðamaðurinn [[Martin Conway]] gerði fyrsta kortið af landslagi eyjanna eftir leiðangur veturinn 1896-1897.<ref>{{cite web |url=http://www.npolar.no/en/the-arctic/place-names.html |title=The history of place names in the Arctic |last=Ørvoll |first=Oddveig Øien |publisher=[[Norwegian Polar Institute]] |access-date=19 April 2012 |archive-date=29 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120429100718/http://www.npolar.no/en/the-arctic/place-names.html |url-status=dead }}</ref> Svalbarði var upphafsstaður fyrir nokkrar tilraunir manna til að ná [[Norðurpóllinn|norðurpólnum]] í loftfari. [[Loftbelgsleiðangur Andrées]], þar sem allir leiðangursmenn týndu lífinu, lagði upp frá stöð sem reist var á [[Danska eyja|Dönsku eyju]] 1897. Fjórar slíkar tilraunir voru gerðar út frá [[Ny-Ålesund]] á milli 1925 og 1928, þar á meðal fyrsta tilraun [[Roald Amundsen]] til að komast á norðurpólinn með [[flugbátur|flugbát]]. [[Floyd Bennett]] og [[Richard E. Byrd]] héldu því fram að þeim hefði tekist það 1926, en því hefur síðan verið hafnað.<ref name="Hisdal 1998: 103">Hisdal (1998): 103</ref> [[Loftskip]]ið ''[[Norge (loftskip)|Norge]]'' er nú talið hafa verið fyrst til að ná pólnum. Loftskip [[Umberto Nobile]], ''[[Italia (loftskip)|Italia]]'', hrapaði árið 1928 sem leiddi til umfangsmikillar leitar og björgunaraðgerða, þar sem Amundsen er talinn hafa farist.<ref name="Hisdal 1998: 103"/> === Námavinnsla og yfirtaka Norðmanna === [[Mynd:Longyear_City_1908.jpg|thumb|right|Longyear City árið 1908.]] Kolavinnsla á Svalbarða hafði lengi verið stunduð í smáum stíl áður en iðnaðarvinnsla hófst árið 1899. Einn af þátttakendum í leiðöngrum Nordenskiölds, [[Alfred Gabriel Nathorst]], reyndi fyrstur að stofna varanlega byggð við [[Ísfjörður|Ísfjörð]] á Svalbarða og hugðist vinna þar [[fosfórít]] en ekkert varð úr þeim fyrirætlunum. [[Søren Zachariassen]] frá Tromsø stofnaði fyrsta námafyrirtækið og gerði tilkall til nokkurra staða umhverfis Ísfjörð en skorti fjármagn til að hefja þar uppbyggingu. Fyrsta námafyrirtækið sem náði að komast á legg var [[Arctic Coal Company]] í eigu bandaríska athafnamannsins [[John Munroe Longyear]] sem keypti tilkall Norðmanna og stofnaði [[Longyearbyen|Longyear City]] árið 1906. Um 200 manns störfuðu þar árið 1910. Norska námafyrirtækið [[Store Norske Spitsbergen Kulkompani]] var stofnað til að kaupa fyrirtæki Longyears árið 1916. [[Pyramiden]] og [[Sveagruva]] voru námabækistöðvar sem sænsk fyrirtæki stofnuðu á sama tíma, og hollenskir fjárfestar stofnuðu [[Barentsburg]] árið 1920. Norskir fjárfestar stofnuðu [[Kings Bay Kull Compani]] árið 1916 í kringum kolavinnslu í [[Konungsfjörður|Konungsfirði]].<ref>{{cite book|author=Gümrükçü, H., Soylu, Z. S., Alabaş, S., & Güneş, S.|year=2022|title=Employment and Migration in the Arctic Region: A Case Study of Spitzbergen/Svalbard Archipelago|title=The Future of the Arctic Human Population|pages=179-195|publisher=Routledge}}</ref> Áhugi Norðmanna á auðlindum á Norðurslóðum fór vaxandi undir lok 19. aldar á sama tíma og upp kom þörf fyrir einhvers konar stjórn á námavinnslu á Svalbarða. Engin yfirvöld voru á eyjunum og námafyrirtækin áttu erfitt með að staðfesta tilkall sitt til ákveðinna staða. Árið 1907 átti Noregur frumkvæði að viðræðum milli hinna ýmsu landa sem gerðu tilkall til eyjanna. Norska ríkisstjórnin var treg til að taka að sér yfirstjórnina vegna hás kostnaðar, en það breyttist smám saman eftir því sem kolavinnslan jókst. Á [[Friðarráðstefnan í París 1919-1920|Friðarráðstefnunni í París]] 1919 var ákveðið að Noregur fengi yfirráð yfir Svalbarða. [[Svalbarðasamningurinn|Spitsbergensamningurinn]] (eins og hann hét þá) var undirritaður 9. febrúar 1920 með þeim skilyrðum að nýting auðlinda væri öllum samningsaðilum frjáls og að eyjarnar mætti ekki nota í hernaðarlegum tilgangi. Eftir nokkra umræðu um fyrirkomulag stjórnar á eyjunum voru [[Svalbarðalögin]] sett í Noregi árið 1925 þar sem ákveðið var að eyjarnar hétu Svalbarði (en ekki Spitsbergen) og að þeim skyldi stjórnað af sérstökum sýslumanni sem skipaður væri af Noregskonungi.<ref>{{cite journal|author=Berg, R.|year=2013|title=From “Spitsbergen” to “Svalbard”. Norwegianization in Norway and in the “Norwegian Sea”, 1820–1925|journal=Acta Borealia|volume=30|number=2|pages=154-173|url=https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/08003831.2013.843322}}</ref> Á 3. áratug 20. aldar hnignaði námavinnslunni og margar bækistöðvar voru yfirgefnar. Á endanum voru aðeins eftir Store Norske Spitsbergen Kulkompani og sovéska námafyrirtækið [[Arktikugol]] sem tók yfir nokkrar fyrrverandi námabyggðir á eyjunum. Kolaframleiðslan náði hátindi fyrir stríð árið 1936 þegar 786.000 tonn af kolum voru unnin þar. Á 4. áratugnum hófust þorskveiðar í smáum stíl við eyjarnar og reglulegar ferjusiglingar frá Noregi. === Síðari heimsstyrjöld === Fyrst eftir að Þjóðverjar [[innrásin í Noreg|réðust inn í Noreg]] 1940 hélt kolavinnslan á Svalbarða áfram eins og ekkert hefði í skorist. Það var ekki fyrr en Þjóðverjar [[Barbarossa-aðgerðin|réðust inn í Sovétríkin]] 1941 að [[bandamenn (síðari heimsstyrjöld)|bandamenn]] ákváðu að flytja allt fólk þaðan og eyðileggja kolabirgðir við námurnar í [[Gauntlet-aðgerðin]]ni. Á þeim tíma hófust ferðir [[skipalestir í Norður-Atlantshafi í síðari heimsstyrjöld|skipalesta]] með hergögn og hjálpargögn til Sovétríkjanna um [[Norðurhöf]]. Í fyrstu höfðu Þjóðverjar aðallega áhuga á að koma upp [[veðurstöð]]vum á Svalbarða og komu sér upp mannaðri veðurstöð í [[Aðventufjörður|Aðventufirði]] 1941.<ref>{{cite book|author=Parker, L.|year=2017|chapter=From Ice Stations to Action Stations: The Importance of the Svalbard Archipelago in the Second World War|title=War and Geography|pages=63-75|editor=Brill Schöningh}}</ref> Vorið 1942 var [[Fritham-aðgerðin]]ni hrint í framkvæmd, þar sem tvö norsk selveiðiskip sigldu með mannafla frá [[norska útlagastjórnin|norsku útlagastjórninni]] til Svalbarða til að taka kolanámurnar yfir. Um sumarið sendu Þjóðverjar tvö herskip þangað í [[Zitronella-aðgerðin]]ni og lögðu Longyearbyen og Barentsburg í rúst með stórskotaárás frá skipunum ''[[Tirpitz (herskip)|Tirpitz]]'' og ''[[Scharnhorst (skip)|Scharnhorst]]''. Sex Norðmenn létu lífið og yfir 30 voru sendir í fangabúðir. Aðgerðin náði þó ekki að tryggja yfirráð Þjóðverja yfir Svalbarða. Með [[Gearbox-aðgerðin]]ni og [[Gearbox II-aðgerðin]]ni sumarið 1942 tryggðu bandamenn sér aðstöðu á Svalbarða til að verja skipalestirnar um Norðurhöf. Þjóðverjar héldu þó áfram tilraunum til að koma upp veðurstöðvum á Svalbarða til að styðja við kafbátahernaðinn, eins og í [[Haudegen-aðgerðin]]ni 1944. Síðasta hersveit Þjóðverja sem gafst upp fyrir bandamönnum í Evrópu voru starfsmenn veðurstöðvarinnar í Haudegen sem gáfust upp fyrir norsku selveiðiskipi 6. september 1945.<ref>{{cite journal|author=Barr, W.|year=1986|title=Wettertrupp Haudegen: the last German Arctic weather station of World War II. Part 1.|journal=Polar Record|volume=23|number=143|pages=143-158}}</ref> === Samtímasaga === [[File:Kulltaubane.jpg|thumb|Yfirgefinn kláfur til að flytja kol.]] Eftir styrjöldina hóf Noregur aftur starfsemi í Longyearbyen og Ny-Ålesund,<ref>{{cite book|author=Torkildsen T. & Barr S.|year=1984|title=Svalbard: Vårt nordligste Norge|publisher=Det Norske Svalbardselskap}}: 206</ref> en [[Sovétríkin]] hófu á ný námastarfsemi í Barentsburg, Pyramiden og [[Grumant]].<ref name=t202>Torkildsen (1984): 202</ref> Í námunni í Ny-Ålesund biðu 71 bana í slysum frá 1945 til 1954 og 1960 til 1963. [[Kings Bay-málið]] þar sem 21 verkamaður lét lífið, leiddi til afsagnar [[þriðja ríkisstjórn Geirhardsens|þriðju ríkisstjórnar Geirhardsens]].<ref>{{cite web |url=http://www.caplex.no/Web/ArticleView.aspx?id=9318238|archive-url=https://web.archive.org/web/20061103103405/http://www.caplex.no/Web/ArticleView.aspx?id=9318238|url-status=dead|archive-date=3 November 2006|title=Kings Bay|language=no|access-date=24 March 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.caplex.no/Web/ArticleView.aspx?id=9318239|archive-url=https://web.archive.org/web/20061109115607/http://www.caplex.no/Web/ArticleView.aspx?id=9318239|url-status=dead|archive-date=9 November 2006|title=Kings Bay-saken|language=no|access-date=24 March 2010}}</ref> Kolavinnslan var lengi rekin með tapi og norska ríkið lagði milljarða króna í að halda starfsemi og samfélagi þar úti.<ref>{{cite journal|author=Gísli Kristjánsson|year=1999|title=Ísbirnir vilja ekki fólk|journal=Dagblaðið Vísir|volume=25|number=116|page=28|url=https://timarit.is/page/2984745}}</ref><ref>{{cite journal|author=Reynir Traustason|title=Berum ekki beinin hérna|journal=Dagblaðið Vísir|year=1995|volume=21|number=122|page=10|url=https://timarit.is/page/2728632}}</ref> Frá 1964 varð Ny-Ålesund að rannsóknarmiðstöð og aðstöðu fyrir [[Geimrannsóknastofnun Evrópu]].<ref>{{cite book|last=Arlov|first=Thor B.|title=Svalbards historie: 1596-1996|url=https://books.google.com/books?id=HRLeNQAACAAJ|access-date=22 May 2021|year=1996| publisher=Aschehoug| location=Oslo|language=no|isbn=82-03-22171-8}}: 412</ref> Prufuboranir í leit að olíu hófust árið 1963 og héldu áfram til 1984, en engar olíulindir fundust.<ref>Torkildsen (1984): 261</ref> Frá 1960 hófust reglulegar flugferðir til [[Hotellneset]];<ref>{{cite book|author1=Tjomsland, Audun |author2=Wilsberg, Kjell |name-list-style=amp |year=1995 |title=Braathens SAFE 50 år: Mot alle odds |location=Oslo |isbn=82-990400-1-9}}: 163</ref> og árið 1975 var [[Svalbarðaflugvöllur]] opnaður í Longyearbyen með heilsársþjónustu.<ref>Tjomsland and Wilsberg (1995): 162–164</ref> Nokkrar deilur urðu um fjölda Aeroflot-starfsmanna sem Sovétmenn vildu að störfuðu á vellinum.<ref>{{cite journal|author=Gísli Sveinn Loftsson|title=Tilraunir rússa til að sölsa undir sig Svalbarða|year=1976|journal=Vísir|volume=66|number=28|pages=8-9|url=https://timarit.is/page/3350424}}</ref> Í [[kalda stríðið|kalda stríðinu]] voru íbúar Sovétríkjanna tveir þriðju af íbúum eyjanna (Norðmenn voru þá einn þriðji) og heildaríbúafjöldinn rétt innan við 4000.<ref>{{cite journal|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1638700|title=Sambýlið á Svalbarða|journal=Morgunblaðið|year=1986}}</ref><ref name=t202 /> Starfsemi Rússa hefur minnkað umtalsvert síðan þá og aðeins 450 Rússar voru á Svalbarða 2010.<ref>{{cite web |url=http://www.ssb.no/english/subjects/00/00/20/nos_svalbard_en/nos_d330_en/tab/045.html |title=Persons in settlements 1 January. 1990–2005 |website=[[Statistics Norway]] |access-date=24 March 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111114020929/http://www.ssb.no/english/subjects/00/00/20/nos_svalbard_en/nos_d330_en/tab/045.html |archive-date=14 November 2011 |df=dmy-all }}</ref><ref name=demographics>{{cite web |url=http://www.ssb.no/english/subjects/00/00/20/nos_svalbard_en/nos_d330_en/tab/049.html |title=Non-Norwegian population in Longyearbyen, by nationality. Per 1 January. 2004 and 2005. Number of persons |website=[[Statistics Norway]] |access-date=24 March 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100523054216/http://www.ssb.no/english/subjects/00/00/20/nos_svalbard_en/nos_d330_en/tab/049.html |archive-date=23 May 2010 |df=dmy-all }}</ref> Námabyggðinni Grumant var lokað eftir að náman var þurrausin árið 1962.<ref name=t202 /> Pyramiden var lokað árið 1998.<ref>Fløgstad (2007): 127</ref> Útflutningur á kolum frá Barentsburg stöðvaðist 2006 vegna eldsvoða,<ref name=chp10 /> en hélt áfram eftir 2010.<ref>{{Cite news|last=Staalesen |first=Atle |title=Russians restarted coal mining at Svalbard |work=Barents Observer |date=8 November 2010 |url=http://www.barentsobserver.com/russians-restarted-coal-mining-at-svalbard.4840198-116321.html |access-date=26 January 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101120015113/http://barentsobserver.com/russians-restarted-coal-mining-at-svalbard.4840198-116321.html |archive-date=20 November 2010 }}</ref> Rússar lentu í tveimur flugslysum: 141 fórust með [[Vnukovo Airlines flug 2801|Vnukovo Airlines flugi 2801]] 1996<ref>{{cite web |url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19960829-0 |title=29 Aug 1996 |website=[[Aviation Safety Network]] |access-date=24 March 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100417153006/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19960829-0 |archive-date=17 April 2010 |df=dmy-all }}</ref> og þrír létust í þyrluslysinu á [[Heerodden-slysið|Heerodden]] 2008.<ref>{{cite news |url=http://www.vg.no/nyheter/innenriks/artikkel.php?artid=513681 |title=- Kraftig vindkast trolig årsaken |author1=Eisenträger, Stian |author2=Per Øyvind Fange |name-list-style=amp |work=[[Verdens Gang]] |date=30 March 2008 |access-date=24 March 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110610164323/http://www.vg.no/nyheter/innenriks/artikkel.php?artid=513681 |archive-date=10 June 2011 |df=dmy-all }}</ref> Árið 1971 var [[Svalbarðaráðið]] stofnað sem samráðsvettvangur íbúa, en það hafði engin raunveruleg völd og krafan um sveitarstjórn varð háværari eftir því sem leið að lokum 20. aldar.<ref>{{cite journal|author=Urður Gunnarsdóttir|title=Á hjara veraldar|journal=Morgunblaðið|year=1998|volume=86|number=213|pages=B 6-7|url=https://timarit.is/page/1914834}}</ref> Longyearbyen var fyrirtækisbær til 1989 þegar stofnunin Svalbard Samfundsdrift var stofnuð utan um opinbera þjónustu, menningu og menntun.<ref name=ah49>Arlov and Holm (2001): 49</ref> Árið 1993 var stofnunin seld ríkinu og [[Háskólamiðstöð Svalbarða]] stofnuð í staðinn, rekin sameiginlega af fjórum háskólum í Noregi.<ref name=unis>{{cite web |url=http://www.unis.no/30_ABOUT_UNIS/4010_Root/intro.htm |title=Arctic science for global challenges |website=[[University Centre in Svalbard]] |access-date=24 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206141732/http://www.unis.no/30_ABOUT_UNIS/4010_Root/intro.htm |archive-date=6 February 2012 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite journal|author=Hrafnhildur Hannesdóttir|title=Dagurinn myrkur sem nótt|journal=Morgunblaðið|volume=90|number=175|pages=14-15|year=2002|url=https://timarit.is/page/3449715}}</ref><ref>{{cite journal|author=Hörður Kristjánsson|title=Á veraldarhjara|journal=DV|year=2002|volume=92|number=112|pages=46-47|url=https://timarit.is/page/1914834}}</ref> Á 10. áratug 20. aldar jókst ferðamennska á Svalbarða og efnahagur Longyearbyen varð óháður námafyrirtækinu.<ref>{{cite journal|author=Páll Þórhallsson|year=1995|title=Þar sem engin tré festa rætur|journal=Morgunblaðið|volume=83|number=130|pages=B 16-17|url=https://timarit.is/page/1831657}}</ref><ref name="naering">{{cite book |chapter-url=http://www.regjeringen.no/nb/dep/jd/dok/regpubl/stmeld/2008-2009/stmeld-nr-22-2008-2009-/9.html?id=554987 |title=St.meld. nr. 22 (2008–2009): Svalbard |publisher=[[Norwegian Ministry of Justice and the Police]] |chapter=9 Næringsvirksomhet |date=17 April 2009 |access-date=24 March 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110825003249/http://www.regjeringen.no/nb/dep/jd/dok/regpubl/stmeld/2008-2009/stmeld-nr-22-2008-2009-/9.html?id=554987 |archive-date=25 August 2011 |df=dmy-all }}</ref> Longyearbyen fékk sveitarstjórn árið 2002.<ref name=ah49 /> == Landfræði == [[Mynd:Parhelia on a sunny arctic morning; Svalbard.jpg|thumb|right|Sól með hjásólir (gíl og úlf) yfir Svalbarða.]] [[Mynd:Topographic map of Svalbard.svg|thumb|right|Hæðakort af Svalbarða.]] Svalbarðasamningurinn skilgreinir Svalbarða sem allar eyjar og sker milli 74. og 81. breiddargráðu norður, og 10. til 35. lengdargráðu austur.<ref name=npi>{{cite news |title=Svalbard |publisher=[[Norwegian Polar Institute]] |url=http://npweb.npolar.no/english/geografi/svalbard |access-date=24 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415125926/http://www.npolar.no/en/the-arctic/svalbard/index.html |archive-date=15 April 2012 |df=dmy-all }}</ref><ref name=treaty>{{cite news |title=Svalbard Treaty |publisher=[[Wikisource]] |url=http://en.wikisource.org/wiki/Svalbard_Treaty |date=9 February 1920 |access-date=24 March 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100324002033/http://en.wikisource.org/wiki/Svalbard_Treaty |archive-date=24 March 2010 |df=dmy-all }}</ref> Landsvæðið er 61.022 km<sup>2</sup> að stærð. Þrjár stærstu eyjar Svalbarða eru [[Spitsbergen]] (37.673 km<sup>2</sup>), [[Nordaustlandet]] (14.443 km<sup>2</sup>) og [[Edgeøya]] (5.074 km<sup>2</sup>).<ref>{{Vísindavefurinn|48622|Hvort er stærra Ísland eða Svalbarði?|höfundur=Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir|dags=10.12.2009}}</ref> Öll þorpin á Svalbarða eru á Spitsbergen, fyrir utan veðurstöðvar á [[Bjarnarey (Svalbarða)|Bjarnarey]] og [[Hopen (Svalbarða)|Hopen]].<ref name=cia>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/svalbard/ |title=Svalbard |work=[[World Fact Book]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |date=15 January 2010 |access-date=24 March 2010 |df=dmy-all |archive-date=20 apríl 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240420062728/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/svalbard |url-status=dead }}</ref> Norska ríkið lagði allt land á Svalbarða undir sig, sem aðrir höfðu ekki gert tilkall til, eða 95,2% af eyjaklasanum þegar Svalbarðasamningurinn gekk í gildi. Norska námafyrirtækið [[Store Norske Spitsbergen Kulkompani|Store Norske]] á 4% og rússneska námafyrirtækið [[Arktikugol]] 0,4%. Aðrir einkaaðilar eiga 0,4% landsins. Svalbarði er norðan [[norðurheimskautsbaugur|norðurheimskautsbaugs]] og þar er [[miðnætursól]] í 99 daga á sumrin og [[heimskautanótt]] í 84 daga á veturnar.<ref name=sun>Torkilsen (1984): 96–97</ref> Í Longyearbyen er bjart frá 20. apríl til 23. ágúst, og dimmt frá 26. október til 15. febrúar.<ref name=npi /> Á veturnar er oft tunglbjart og snjóþekja magnar birtuna upp.<ref name=sun /> Á Svalbarða eru [[ljósaskipti]]n löng. Fyrsta og síðasta dag skammdegisins stendur rökkrið í sjö og hálfan tíma og samfelld birta stendur tveimur vikum lengur en miðnætursólin.<ref>{{cite web|url=https://www.timeanddate.com/sun/norway/longyearbyen|title=Sunrise and sunset in Longyearbyen October 2019|website=Timeanddate.com|access-date=29 October 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.timeanddate.com/sun/norway/longyearbyen?month=4&year=2019|title=Sunrise and sunset in Longyearbyen April 2019|website=Timeanddate.com|access-date=29 October 2019}}</ref> Á [[sumarsólstöður|sumarsólstöðum]] fer sólin neðst í 12° yfir sjóndeildarhring á miðnætti.<ref>{{cite web|url=https://www.timeanddate.com/sun/norway/longyearbyen?month=6|title=Sunrise and sunset in Longyearbyen June|website=Timeanddate.com|access-date=29 October 2019}}</ref> Um 60% af Svalbarða eru þakin jökli, 30% er berg og 10% eru klædd gróðri.<ref name="Umbreit2005">{{cite book|last=Umbreit|first=Andreas |title=Spitsbergen: Svalbard, Franz Josef, Jan Mayen|url=https://books.google.com/books?id=TExU1p6Cy20C|access-date=21 May 2021|edition=3rd|year=2005|publisher=Bradt Travel Guides|location=Chalfont St. Peter, Bucks|isbn=978-1-84162-092-3}}</ref> Stærsti jökullinn er [[Austfonna]], 8.412 km<sup>2</sup>, á Nordaustlandet, og þar á eftir koma [[Olav V Land]] og [[Vestfonna]]. Á sumrin er hægt að fara á skíðum frá [[Sørkapp]] syðst á Spitsbergen að norðurströndinni, á næstum samfelldum ís. 99,3% af eyjunni [[Kvitøya]] eru þakin ís.<ref>Torkildsen (1984): 102–104</ref> Svalbarði hefur mótast af [[ísöld|ísaldarjöklinum]] sem hefur skorið firði, dali og fjöll inn í þessa fyrrum hásléttu.<ref name="Umbreit2005" /> Hæsti tindurinn er [[Newtontoppen]] sem er 1.717 metra hár, og þar á eftir koma [[Perriertoppen]] (1.712 metrar), [[Ceresfjellet]] (1.675 metrar), [[Chadwickryggen]] (1.640 metrar) og [[Galileotoppen]] (1.637 metrar). Lengsti fjörðurinn er [[Wijdefjorden]], 108 km að lengd, og þar á eftir koma [[Isfjorden]] (107 km), [[Van Mijenfjorden]] (83 km), [[Woodfjorden]] (64 km) og [[Wahlenbergfjorden]] (46 km).<ref>{{cite web |url=http://www.ssb.no/english/subjects/00/00/20/nos_svalbard_en/nos_d330_en/tab/013.html |title=Geographical survey. Fjords and mountains |website=[[Statistics Norway]] |date=22 October 2009 |access-date=24 March 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111114020834/http://www.ssb.no/english/subjects/00/00/20/nos_svalbard_en/nos_d330_en/tab/013.html |archive-date=14 November 2011 |df=dmy-all }}</ref> Svalbarði er hluti af [[Heimskautaflæðibasaltið|Heimskautaflæðibasaltinu]]<ref>{{cite web |url=http://maps.unomaha.edu/maher/svalbard/wwwHALIP/ |title=Research Project on the manifestation of the High Arctic Large Igneous Province (HALIP) on Svalbard |last=Maher |first=Harmon D. Jr. |website=[[University of Nebraska at Omaha]] |date=November 1999 |access-date=24 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100628203436/http://maps.unomaha.edu/maher/svalbard/wwwHALIP/ |archive-date=28 June 2010 |df=dmy-all }}</ref> og þar reið yfir öflugasti jarðskjálfti Noregs 6. mars 2009, 6,5 að stærð.<ref>{{cite news|title=Svalbard hit by major earthquake |url=http://www.norwaypost.no/news/svalbard-hit-by-major-earthquake.html |agency=[[Norwegian Broadcasting Corporation]] |work=The Norway Post |date=7 March 2009 |access-date=24 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314054518/http://www.norwaypost.no/news/svalbard-hit-by-major-earthquake.html |archive-date=14 March 2012 }}</ref> Helstu landspendýr eru [[heimskautarefur]], [[ísbjörn]] og [[hreindýr]]. Sjávarspendýr eru meðal annars [[hvalir]], [[höfrungar]], [[selir]] og [[rostungur|rostungar]]. 165 plöntutegundir hafa fundist á Svalbarða. Ísbirnir hafa orðið 6 manns að bana síðan 1971. <ref>[https://www.visir.is/g/20202005549d/isbjorn-drap-mann-a-svalbarda Ísbjörn drap mann á Svalbarða] Vísir.is, skoðað 29. ágúst 2020</ref> === Eyjar === Eyjar á Svalbarða í röð eftir stærð: # [[Spitsbergen]] (37.673 km²) # [[Nordaustlandet]] (14.443 km²) # [[Edge-eyja]] (5074 km²) # [[Barentseyja]] (1250 km²) # [[Hvítey]] (682 km²) # [[Prins Karls Forland]] (615 km²) # [[Bjarnarey (Svalbarða)|Bjarnarey]] (178 km²) # [[Danska Eyja]] # [[Amsterdameyja (Svalbarða)|Amsterdameyja]] == Stjórnmál == [[Mynd:Longyearbyen_main_street.JPG|thumb|right|Vegna hins sérstaka skattafyrirkomulags er verð á sumum vörum mun ódýrara á Svalbarða en á meginlandi Noregs.]] [[Svalbarðasamningurinn]] 1920 staðfesti full yfirráð Noregs yfir eyjaklasanum. Ólíkt [[Norsku Suðurskautssvæðin|Norsku Suðurskautssvæðunum]] er Svalbarði hluti af konungsríkinu Noregi og ekki [[hjálenda]]. Norsku [[Svalbarðalögin]] frá 1925 staðfestu samninginn, kváðu á um norska lögsögu á Svalbarða og stofnun sýslumannsembættis þar sem [[sýslumaður Svalbarða]] er skipaður af Noregskonungi. Svalbarði heyrir ekki undir neitt [[fylki Noregs|fylki]] og þar eru engin sveitarfélög, en [[bæjarráð Longyearbyen]] var stofnað 2002 með sambærilegt hlutverk.<ref name=naering/> Bæirnir Ny-Ålesund og Barentsburg eru enn [[fyrirtækisbær|fyrirtækisbæir]] þar sem allir innviðir eru í eigu fyrirtækjanna Kings Bay og Arktikugol.<ref name=naering /> Samkvæmt Svalbarðasamningnum hafa allir samningsaðilar (48 árið 2024; Ísland gerðist aðili að samningnum 31. maí 1994) leyfi til að stunda atvinnurekstur á eyjunum, án mismununar, en samkvæmt norskum lögum. Samningurinn takmarkar líka getu Noregs til að innheimta skatta á eyjunum, þannig að þar er til dæmis enginn [[virðisaukaskattur]] og lægri [[tekjuskattur]] en á meginlandinu.<ref>{{cite web|url=http://www.lovdata.no/all/nl-19961129-068.html|website=Lovdata|title=Svalbardskatteloven|date=25.8.2021}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.lovdata.no/for/sf/fd/xd-20071204-1354.html|title=Forskrift om ligningsmyndigheter og skatteoppkrever for Svalbard|website=Lovdata|date=7.12.2007}}</ref> Skatttekjum af íbúum Svalbarða á að verja á eyjunum.<ref>{{Cite web |title=The Svalbard Treaty - Svalbard Museum |url=https://svalbardmuseum.no/en/the-svalbard-treaty |access-date=2024-06-24 |website=svalbardmuseum.no}}</ref> Á móti kemur að íbúar Svalbarða njóta ekki velferðarþjónustu, almannatrygginga og eftirlauna, nema í gegnum sín heimasveitarfélög annars staðar.<ref>{{cite news |title=From the cradle, but not to the grave |website=[[Statistics Norway]] |url=http://www.ssb.no/this_is_svalbard/velferdstilbud.pdf |access-date=24 March 2010 |url-status=dead |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515164104/http://www.ssb.no/this_is_svalbard/velferdstilbud.pdf |archive-date=15 May 2016 |df=dmy-all }}</ref> [[Mynd:Polarsyssel.jpg|thumb|right|Sýslumaðurinn á Svalbarða notast við þjónustuskipið ''Polarsyssel''.]] Sýslumannsembættið á Svalbarða (norska: ''Sysselmester'', áður ''Sysselmanden'' til 2021) fer bæði með völd [[fylkisstjóri (Noregi)|fylkisstjóra]] og [[lögreglustjóri|lögreglustjóra]], auk annarra skylda sem felast í [[framkvæmdavald]]inu. Meðal hlutverka embættisins er að hafa umsjón með umhverfismálum, framkvæmd laga, [[leit og björgun]], ferðaþjónustu, upplýsingaþjónustu, samskipti við erlendar byggðir, auk þess að fara með dómsvald á sumum sviðum siglingaréttar og réttarrannsókna, þó ekki á sömu sviðum og þar sem hann fer með hlutverk lögreglu.<ref>{{cite book |chapter-url=http://www.regjeringen.no/en/dep/jd/Documents-and-publications/Reports-to-the-Storting-White-Papers/Reports-to-the-Storting/19992000/report-no-9-to-the-storting-/5-The-administration-of-Svalbard.html?id=456897 |title=Report No. 9 to the Storting (1999–2000): Svalbard |publisher=[[Norwegian Ministry of Justice and the Police]] |chapter=5 The administration of Svalbard |date=29 October 1999 |access-date=24 March 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120718092450/http://www.regjeringen.no/en/dep/jd/documents-and-publications/reports-to-the-storting-white-papers/reports-to-the-storting/19992000/report-no-9-to-the-storting-/5-The-administration-of-Svalbard.html?id=456897 |archive-date=18 July 2012 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web |url=http://lovdata.no/all/hl-19250717-011.html |title=Lov om Svalbard |publisher=[[Lovdata]] |date=19 June 2009 |language=no |access-date=24 March 2010 |archive-date=9 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309000141/http://www.lovdata.no/all/hl-19250717-011.html |url-status=live }}</ref> Frá 2021 hefur [[Lars Fause]] gegnt embættinu, sem heyrir undir [[dómsmálaráðuneyti Noregs]] en hefur samráð við önnur ráðuneyti eftir þeirra málaflokkum.<ref>{{cite news|title=Organisation |publisher=[[Governor of Svalbard]] |url=http://www.sysselmannen.no/enkel.aspx?m=44377 |access-date=24 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723004354/http://www.sysselmannen.no/enkel.aspx?m=44377 |archive-date=23 July 2011 }}</ref> [[Sjúkrahúsið á Svalbarða]] er rekið sem hluti af [[Háskólasjúkrahúsið í Norður-Noregi|Háskólasjúkrahúsinu í Norður-Noregi]] og [[Svalbarðaflugvöllur]] er rekinn af norska ríkisfyrirtækinu [[Avinor]]. Önnur opinber þjónusta er rekin af [[Námastofnun Noregs]], [[Norska Norðurpólsstofnunin|Norsku Norðurpólsstofnuninni]], [[Norska skattstofan|Norsku skattstofunni]] og [[Norska þjóðkirkjan|Norsku þjóðkirkjunni]].<ref>{{cite book |chapter-url=http://www.regjeringen.no/nb/dep/jd/dok/regpubl/stmeld/2008-2009/stmeld-nr-22-2008-2009-/6.html?id=554944 |title=St.meld. nr. 22 (2008–2009): Svalbard |publisher=[[Norwegian Ministry of Justice and the Police]] |chapter=6 Administrasjon |date=17 April 2009 |access-date=24 March 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011142633/http://www.regjeringen.no/nb/dep/jd/dok/regpubl/stmeld/2008-2009/stmeld-nr-22-2008-2009-/6.html?id=554944 |archive-date=11 October 2012 |df=dmy-all }}</ref> Svalbarði heyrir undir [[Héraðsdómstóll Norður-Troms|héraðsdómstól Norður-Troms]] og [[áfrýjunardómstóll Hálogalands|áfrýjunardómstól Hálogalands]], sem báðir eru staðsettir í [[Tromsø]].<ref>{{cite web |url=http://www.domstol.no/DAtemplates/CourtDetails____2995.aspx?epslanguage=EN |title=Nord-Troms tingrett |publisher=[[Norwegian National Courts Administration]] |access-date=24 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110825002850/http://www.domstol.no/DAtemplates/CourtDetails____2995.aspx?epslanguage=EN |archive-date=25 August 2011 |df=dmy-all }}</ref> Þótt Svalbarði sé hluti af Noregi, eru eyjarnar ekki hluti af [[Schengen-svæðið|Schengen-svæðinu]] eða [[Evrópska efnahagssvæðið|Evrópska efnahagssvæðinu]]. [[Norræna vegabréfasambandið]] gildir þar ekki heldur.<ref>{{cite web|url=http://www.lovdata.no/all/tl-19921127-109-0.html |title=Lov om gjennomføring i norsk rett av hoveddelen i avtale om Det europeiske økonomiske samarbeidsområde (EØS) m.v. (EØS-loven). |website=[[Lovdata]] |date=10 August 2007 |language=no |access-date=24 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20001210194300/http://www.lovdata.no/all/tl-19921127-109-0.html |archive-date=10 December 2000 }}</ref> Fólk sem kemur til Svalbarða frá löndum utan Schengen þarf því ekki Schengen-vegabréfsáritun nema það ferðist um meginland Noregs fyrst. Samkvæmt Svalbarðasamningnum hafa borgarar aðildarríkjanna heimild til að dvelja og stunda atvinnustarfsemi á Svalbarða og í reynd hefur það líka gilt um borgara annarra landa. Sýslumaðurinn getur samt neitað fólki um aðgang sem ekki uppfyllir tiltekin skilyrði, til dæmis um húsnæði og tekjur til framfærslu.<ref name=residence>{{cite news |title=Entry and residence |publisher=[[Governor of Svalbard]] |url=http://www.sysselmannen.no/en/Visitors/Entry-and-residence/ |access-date=24. ágúst 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924112740/http://www.sysselmannen.no/en/Visitors/Entry-and-residence/ |archive-date=24 September 2015 |df=dmy-all }}</ref> [[Mynd:Kystvakten_Longyearbyen_IMG_6889.JPG|thumb|right|Skip Norsku strandgæslunnar í Longyearbyen.]] [[Rússland]] rekur ræðismannsskrifstofu í Barentsburg.<ref>{{cite news |title=Diplomatic and consular missions of Russia |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs of Russia]] |url=http://www.mid.ru/zu_r.nsf/strawebeng?OpenView&Start=1&Count=300&Expand=120#120 |access-date=24 March 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091002034927/http://www.mid.ru/zu_r.nsf/strawebeng?OpenView&Start=1&Count=300&Expand=120#120 |archive-date=2 October 2009 |df=dmy-all }}</ref> Árið 2010 var undirritað samkomulag um landamæri Rússlands og Noregs milli Svalbarða og [[Novaja Zemlja]]. Það þótti nauðsynlegt vegna áforma um olíuleit á hafsbotni.<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2010/09/16/world/europe/16russia.html|title=Russia and Norway Agree on Boundary|author=Andrew E. Kramer|website=The New York Times|date=15. september 2010|access-date=20 október 2024|archive-date=11 desember 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161211175859/http://www.nytimes.com/2010/09/16/world/europe/16russia.html|url-status=dead}}</ref> Umdeilt er hvort ákvæði Svalbarðasamningsins um frjálsa nýtingu náttúruauðlinda gildi um alla [[efnahagslögsaga|efnahagslögsöguna]] umhverfis Svalbarða (200 [[sjómíla|sjómílur]]), eða aðeins um [[landhelgi]]na (12 sjómílur).<ref>{{cite journal|title=Folkerettspragmatisme|journal=Kritisk juss|doi=10.18261/issn.2387-4546-2020-03-0|url=http://www.idunn.no/doi/10.18261/issn.2387-4546-2020-03-0|dato=2020-12-04|author=Tor-Inge Harbo|volume=3|lang=no|number=46|pages=222–235|issn=0804-7375}}</ref><ref>{{cite web|url=https://fiskifrettir.vb.is/segja-nordmenn-brjota-svalbardasattmalann/|title=Segja Norðmenn brjóta Svalbarðasáttmálann|website=Viðskiptablaðið|date=21.9.2016|access-date=2024-10-20|archive-date=2025-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20250927001425/https://fiskifrettir.vb.is/segja-nordmenn-brjota-svalbardasattmalann/|url-status=dead}}</ref> Öll hernaðarumsvif á Svalbarða eru bönnuð samkvæmt Svalbarðasamningnum, en þar sem norska ríkisstjórnin gerir tilkall til fullveldis yfir efnahagslögsögu Svalbarða, túlkar hún það með þeim hætti að [[Norska strandgæslan]] hafi heimild til að fara með eftirlit og löggæslu á stóru hafsvæði umhverfis eyjarnar.<ref>{{Cite web|title=Svalbard: NATO's Arctic 'Achilles' Heel' |url=https://perconcordiam.com/svalbard-natos-arctic-achilles-heel/ |website=Per Concordiam |last=Wither |first=James |date=8 September 2021 |access-date=16 August 2023}}</ref> Gagnrýni á þetta tilkall hefur einkum komið frá Evrópusambandinu, Rússlandi og Íslandi.<ref>{{Cite journal|title=The constrained politics of the Svalbard offshore area |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0308597X08000171#! |journal=Marine Policy |last=Pedersen |first=Torbjørn |date=November 2008 |volume=32 |issue=6 |pages=913–919 |doi=10.1016/j.marpol.2008.01.006 |bibcode=2008MarPo..32..913P |access-date=17 August 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thearcticinstitute.org/norwegian-svalbard-policy-respected-contested/|website=The Arctic Institute|title=The Norwegian Svalbard Policy - Respected or Contested?|author=Ragnhild Groenning|date=22. nóvember 2017}}</ref> == Efnahagslíf == Helstu atvinnugreinar á Svalbarða eru kolavinnsla, ferðaþjónusta og rannsóknir. Svalbarði er ekki hluti af [[Schengen]] eða [[EFTA|Evrópska efnahagssvæðinu]], en hver sem er má starfa þar í samræmi við norsk lög, samkvæmt Svalbarðasáttmálanum. Í reynd er þó ómögulegt að setjast að á Svalbarða nema hafa þar húsnæði sem er mjög af skornum skammti, þrátt fyrir miklar framkvæmdir síðustu ár. Nær allt húsnæði á Svalbarða er í eigu fyrirtækja og stofnana sem þar eru. Svalbarði er [[fríverslunarsvæði]] og [[herlaust svæði]]. Kolavinnsla var lengi forsenda byggðar á Svalbarða og undirstaða efnahagslífsins í námabæjunum Longyearbyen, Barentsburg og Pyramiden. Lengst af var kolavinnslan samt ríkisstyrkt og tilgangur hennar fremur að tryggja yfirráð, aðgang og viðveru fólks á mikilvægu landsvæði.<ref>{{cite journal|author=Hansen, T. V.|year=2024|title=Phasing out coal on Svalbard: From a conflict of interest to a contest over symbolic capital|journal=Polar Record|volume=60|doi=10.1017/S0032247424000020}}</ref> Eftir 2010 hafa rannsóknarstarfsemi og ferðaþjónusta tekið við sem þungamiðja efnahagslífsins. Um þriðjungur af kolaframleiðslu Norðmanna síðustu ár fór í kolaraforkuver sem sá Svalbarða fyrir raforku. Árið 2023 var raforkuverið lagt niður og raforka var eftir það framleidd með díselolíu.<ref>{{cite web|url=https://www.nrk.no/nyheter/slutt-for-kullkraftverket-i-longyearbyen--1.16601776|title=Slutt for kullkraftverket i Longyearbyen|website=NRK|date=19. október 2023}}</ref> [[Mynd:UNIS The university centre in Svalbard from S in distance Adventtoppen Hiorthfjellet May 23 2025.jpg|thumb|right|Háskólamiðstöð Svalbarða]] Nokkur lönd hafa komið upp rannsóknarstofum á Svalbarða. [[Pólska pólrannsóknastofnunin]] var stofnuð 1957 og [[Háskólamiðstöð Svalbarða]] hóf starfsemi 1993. Árið 2008 var [[Fræbankinn á Svalbarða]] tekinn í notkun. Árið 1997 tók [[Geimvísindastofnun Noregs]] jarðstöðina [[SvalSat]] í notkun á Svalbarða og 2003 var lagður sæstrengur milli [[Harstad]] í [[Troms]] og Hotellneset. Svalbarði hefur verið kynntur sem prófunarstaður fyrir siglingatæki, björgunarbúnað og byggingarefni, sem dæmi. Um 60.000 ferðamenn heimsækja Svalbarða árlega og gistinætur eru um 150.000. Þriðjungur ferðamanna kemur með skemmtiferðaskipum á sumrin.<ref>{{cite report|url=https://www.visitsvalbard.com/dbimgs/%C3%85rsstatistikk2023.pdf|title=Svalbard-statistikken 2023 Markeds- og gjestestatistikk|publisher=Visit Svalbard|page=4}}</ref> Aukin skipaumferð vegna ferðamennsku og fiskveiða (sem hafa aukist vegna [[loftslagsbreytingar|loftslagsbreytinga]]) kalla á aukin umsvif leitar- og björgunarsveita sýslumannsins og [[Norska strandgæslan|Norsku strandgæslunnar]]. Í framhaldi hefur höfnin í Longyearbyen verið stækkuð.<ref>{{cite report|url=https://www.menon.no/wp-content/uploads/2016-Longyearbyen-hovedrapport.pdf|publisher=Kystverket|title=Ny havnestruktur i Longyearbyen|date=1. nóvember 2016}}</ref> Ákveðið var að fjölga íbúðum og gistirýmum vegna ferðaþjónustu og umsvifa háskólasetursins eftir [[snjóflóðið í Longyearbyen 2015]] þar sem 11 hús eyðilögðust og tveir létust.<ref>{{cite web|url=https://www.nrk.no/tromsogfinnmark/boligmangel-i-longyearbyen-skaper-store-problemer-for-reiselivet-1.16221834|title=Boligmangel i Longyearbyen skaper store problemer for reiselivet|date=22.12.2022|author=Rune N. Andreassen|website=NRK}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ssb.no/bygg-bolig-og-eiendom/artikler-og-publikasjoner/rekordmange-nye-byggetillatelser|title=Rekordmange nye byggetillatelser|date=17.2.2017|website=Statistisk sentralbyrå}}</ref> Stærstu greinar atvinnulífs á Svalbarða miðað við veltu árið 2023 voru flutningar og geymsla; fjarskipti, fjármála- og tryggingastarfsemi; byggingariðnaður; fyrirtækjaþjónusta, og gisting. Ef miðað er við ársverk eru stærstu geirarnir gisting, byggingariðnaður og fyrirtækjaþjónusta.<ref>{{cite web|url=https://www.ssb.no/virksomheter-foretak-og-regnskap/virksomheter-og-foretak/statistikk/naeringer-pa-svalbard|title=Næringar på Svalbard|website=Statistisk sentralbyrå|date=29. ágúst 2024}}</ref> == Íbúar == Þrjár af eyjum Svalbarða eru byggðar: [[Spitsbergen]], [[Bjarnarey (Svalbarða)|Bjørnøya]] og [[Hopen]]. Árið 2020 bjuggu tæplega 3000 manns á Svalbarða, meira en helmingur af norskum uppruna. Stærstu hópar á eyjunni sem ekki hafa norskt ríkisfang eru frá Rússlandi, Úkraínu, Póllandi, Þýskalandi, Svíþjóð, Danmörku og Taílandi.<ref name=demographics/> Stærsti bærinn í eyjaklasanum er [[Longyearbyen]]. Þar er sjúkrahús, grunnskóli og menntaskóli og [[Háskólasetur Svalbarða]], íþróttamiðstöð með sundlaug, bókasafn, menningarmiðstöð og kvikmyndahús,<ref name=chp10>{{cite book |chapter-url=http://www.regjeringen.no/nb/dep/jd/dok/regpubl/stmeld/2008-2009/stmeld-nr-22-2008-2009-/10.html?id=555006 |title=St.meld. nr. 22 (2008–2009): Svalbard |publisher=[[Norwegian Ministry of Justice and the Police]] |chapter=10 Longyearbyen og øvrige lokalsamfunn |date=17 April 2009 |access-date=24 March 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011142448/http://www.regjeringen.no/nb/dep/jd/dok/regpubl/stmeld/2008-2009/stmeld-nr-22-2008-2009-/10.html?id=555006 |archive-date=11 October 2012 |df=dmy-all }}</ref> almenningsvagnar, hótel, banki<ref>{{cite web |url=http://www.svalbard.net/reiser/uk/Shops-services-1-280.html |title=Shops/services |publisher=Svalbard Reiseliv |access-date=24 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100412182450/http://www.svalbard.net/reiser/uk/Shops-services-1-280.html |archive-date=12 April 2010 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> og nokkur söfn.<ref>{{cite web |url=http://www.svalbard.net/reiser/uk/Attractions-1-78.html |title=Attractions |publisher=Svalbard Reiseliv |access-date=24 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100125232446/http://www.svalbard.net/reiser/uk/Attractions-1-78.html |archive-date=25 January 2010 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Vikulega kemur út dagblaðið ''Svalbardposten''<ref>http://www.svalbardposten.no</ref>. Engin námavinnsla er eftir í Longyearbyen. Starfsemi var hætt í kolanámum í [[Sveagruva]] og Luckerfjellet árið 2017 og þeim var lokað 2020.<ref>{{Cite web|url=https://www.spitsbergen-svalbard.com/2019/02/15/lunckefjellet-the-end-of-an-arctic-coal-mine.html|title=Lunckefjellet: the end of an arctic coal mine|last=Stange|first=Rolf|date=2019-02-15|website=Spitsbergen {{!}} Svalbard|language=en-US|access-date=2020-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.spitsbergen-svalbard.com/2020/02/26/svea-nord-is-history.html|title=Svea Nord is history|last=Stange|first=Rolf|date=2020-02-26|website=Spitsbergen {{!}} Svalbard|language=en-US|access-date=2020-10-19}}</ref> [[Ny-Ålesund]] er varanleg rannsóknarstöð á norðvesturströnd Spitsbergen og nyrsta varanlega byggð heims. Ny-Ålesund var áður námabær og er enn rekinn af norska ríkisfyrirtækinu [[Kings Bay]]. Þar er ferðaþjónusta takmörkuð til að draga úr áhrifum hennar á vísindastarf.<ref name=chp10 /> Íbúar í Ny-Ålesund eru 35 á veturnar og um 180 á sumrin.<ref>{{cite web|url=http://www.kingsbay.no/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=29 |title=Ny-Ålesund |website=[[Kings Bay (company)|Kings Bay]] |access-date=24 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090310235351/http://www.kingsbay.no/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=29 |archive-date=10 March 2009 }}</ref> [[Norska veðurstofan]] rekur veðurstöðvar á Bjørnøya og Hopen, með 10 og 4 starfsmenn. Báðar stöðvarnar hýsa líka rannsóknarteymi tímabundið.<ref name=chp10 /> [[Pólska heimskautamiðstöðin]] er rekin af pólska ríkinu í [[Hornsund]] með 10 starfsmenn árið um kring.<ref name=chp10 /> [[File:Piramida Svalbard IMG 6283.JPG|thumb|Yfirgefni sovéski námabærinn [[Pyramiden]].]] Sovéski námabærinn [[Pyramiden]] var yfirgefinn árið 1998. Eftir það var [[Barentsburg]] eina varanlega rússneska byggðin á Svalbarða. Barentsburg er í eigu fyrirtækisins Arktikugol sem rekur þar kolanámu. Til viðbótar við námavinnsluna hefur fyrirtækið opnað hótel og minjagripaverslun fyrir ferðamenn sem koma þangað frá Longyearbyen.<ref name=chp10 /> Í þorpinu eru skóli, bókasafn, íþróttamiðstöð, tómstundamiðstöð, sundlaug, býli og gróðurhús. Svipuð aðstaða er í Pyramiden. Í báðum þorpunum er að finna dæmigerðan sovéskan eftirstríðsáraarkitektúr. Þar er að finna tvær nyrstu styttur af [[Vladimír Lenín|Lenín]] í heimi, auk annarra listaverka.<ref name="Umbreit2005" /> Árið 2013 voru nokkrir starfsmenn í Pyramiden til að halda byggingunum við og reka þar lítið hótel. == Menning == [[Mynd:North_Pole_Expedition_Museum_2022.jpg|thumb|right|North Pole Expedition Museum í Longyearbyen.]] Menning á Svalbarða hefur tekið miklum breytingum eftir að námavinnslu lauk. Miklar minjar eru um námavinnsluna og heilu námabæirnir standa enn, þótt þeir séu að mestu mannlausir. Námavinnsla Sovétríkjanna hafði þann tilgang fyrst og fremst að viðhalda stöðu þeirra á Norðurslóðum, því kolavinnslan sjálf stóð aldrei undir sér. [[Pyramiden]] átti að vera eins konar „fyrirmyndarbær“ til að sýna umheiminum fram á yfirburði sovéskra lifnaðarhátta í [[kalda stríðið|kalda stríðinu]]. Á Svalbarða er líka að finna eldri minjar um [[hvalveiðar]]. Síðustu ár hefur [[náttúruferðamennska]] farið vaxandi sem leggur áherslu á ósnortna náttúru og víðerni. Þannig verður umdeilt hvort líta eigi á leifar af 20. aldar iðnaði á svæðinu sem „minjar“ til að varðveita eða „rusl“ til að fjarlægja.<ref>{{cite journal|author=Kotašková, E.|year=2022|title=From mining tool to tourist attraction: Cultural heritage as a materialised form of transformation in Svalbard society. |journal=Polar Record|volume=58|doi=10.1017/S0032247422000092}}</ref> Minjar sem eru eldri en frá 1945 eru varðveittar með lögum.<ref>{{cite web|url=https://cruise-handbook.npolar.no/en/svalbard/cultural-remains.html|author=Kristin Prestvold|title=Svalbard's cultural remains - traces of history in an Arctic landscape|date=2008|website=Norsk polarinstitutt}}</ref> Nokkrum námum og hluta námabæjanna hefur verið breytt í söfn og gististaði fyrir ferðafólk. Rannsóknarstarf, einkum loftslagsrannsóknir, hefur farið vaxandi á Svalbarða. Á milli 2003 og 2006 var rannsóknarsetrið [[Svalbard Forskningspark]] reist yfir starfsemi nokkurra rannsóknarstofnana í Longyearbyen. Þar er [[Minjasafn Svalbarða]] til húsa. Í Longyearbyen eru líka [[North Pole Expedition Museum]] og [[Gruve 3]]-náman sem er opin ferðamönnum. Þá eru minjasöfn um námavinnslu og minjar frá [[Pómorar|Pómorum]] bæði í Barentsburg og Pyramiden. Ýmsar árlegar hátíðir eru haldnar á Svalbarða, flestar stofnaðar síðustu ár. Meðal þeirra eru „sólarhátíð“ (Solfestuka) til að fagna endurkomu sólarinnar í mars. Tónlistarhátíðir, bókmenntahátíð og matarhátíðir eru líka haldnar árlega. ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.sysselmesteren.no Sýslumaðurinn á Svalbarða] * [http://toposvalbard.npolar.no TopoSvalbard] – Gagnvirkt kort (norska/enska) * [https://en.visitsvalbard.com/ Ferðavefur] {{Evrópa}} [[Flokkur:Svalbarði| ]] 9fz75y7485g4d35kp180azxzrhmx23u Mónakó 0 11437 1985382 1955291 2026-11-07T00:49:26Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 11 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985382 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Furstadæmið Mónakó | nafn_á_frummáli = Principauté de Monaco | nafn_í_eignarfalli = Mónakó | fáni = Flag of Monaco.svg | skjaldarmerki = Coat_of_Arms_of_Monaco.svg | staðsetningarkort = Location_Monaco_Europe.png | kjörorð = Deo Juvante | kjörorð_tungumál = latína | kjörorð_þýðing = Með guðs hjálp | þjóðsöngur = [[Hymne Monégasque]] | tungumál = [[franska]] | höfuðborg = Mónakó | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Fursti Mónakó|Fursti]] | titill_leiðtoga2 = [[Ríkisráðherra Mónakó|Ríkisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Albert 2. fursti af Mónakó|Albert 2.]] | nafn_leiðtoga2 = [[Christophe Mirmand]] | flatarmál = 2,02 | stærðarsæti = 194 | hlutfall_vatns = 0 | fólksfjöldi = 38.300 | mannfjöldaár = 2019 | mannfjöldasæti = 190 | íbúar_á_ferkílómetra = 18.713 | VLF = 7,672 | VLF_ár = 2015 | VLF_sæti = 168 | VLF_á_mann = 115.700 | VLF_á_mann_sæti = 3 | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = [[Grimaldi-fjölskyldan]] | dagsetning1 = [[1419]] | atburður2 = [[Samningar Frakklands og Mónakó]] | dagsetning2 = 1861 | atburður3 = [[Stjórnarskrá Mónakó]] | dagsetning3 = 1911 | gjaldmiðill = [[evra]] (EUR) | tímabelti = [[UTC]]+1 (+2 á sumrin) | tld = mc | símakóði = 377 }} '''Mónakó''', opinbert heiti '''Furstadæmið Mónakó''' ([[franska]]: ''Principauté de Monaco''; [[mónakóska]]: ''Prinçipatu de Múnegu'', [[oksítanska]]: ''Principat de Mónegue''), er [[borgríki]] og annað minnsta [[ríki]] heims. Það er innan landamæra [[Frakkland]]s með strandlengju að [[Miðjarðarhaf]]i við [[Côte d'Azur|frönsku rívíeruna]], rétt vestan við ítalska héraðið [[Lígúría|Lígúríu]]. Íbúar eru tæplega 40 þúsund, en aðeins tæp 10 þúsund eru mónakóskir ríkisborgarar.<ref>{{Cite web |title=Demography / Population and employment / IMSEE - Monaco IMSEE |url=https://www.monacostatistics.mc/Population-and-employment/Demography |access-date=25 September 2020 |website=www.monacostatistics.mc |archive-date=30 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030095126/https://www.monacostatistics.mc/Population-and-employment/Demography |url-status=live }}</ref> Mónakó er almennt álitið eitt ríkasta og dýrasta land heims.<ref>{{Cite web |title=The 1.25-mile waterfront stretch in Monaco that used to be the world's most expensive street looks no different from the rest of the city |website=[[Business Insider]] |url=https://www.businessinsider.com/most-expensive-street-in-monaco-avenue-princesse-grace-2020-1 |access-date=21 July 2022 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Monaco Is The Most Expensive Place To Buy Property In The World |url=https://forbes.mc/article/monaco-is-the-most-expensive-place-to-buy-property-in-the-world |access-date=21 July 2022 |archive-date=29 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529225530/https://forbes.mc/article/monaco-is-the-most-expensive-place-to-buy-property-in-the-world |url-status=dead }}</ref> [[Franska]] er [[opinbert tungumál]] í furstadæminu, en þar eru líka töluð mállýskan [[monégasque]], sem er skyld [[lígúríska|lígúrísku]]. Flestir íbúar tala og skilja auk þess [[ítalska|ítölsku]] og [[enska|ensku]]. Landið er aðeins 2,1 ferkílómetri og takmarkast við borgina Mónakó og ströndina framan við hana en varla er nokkurt óbyggt svæði innan landamæra ríkisins og þar er enginn landbúnaður stundaður. Land ríkisins hefur þó stækkað um allt að 20% á síðari árum vegna [[landfylling]]a út í sjó. Strandlengja Mónakó er 3,83 km og er stysta strandlengja fullvalda ríkis í heimi.<ref>{{cite web |url=http://www.monacostatistics.mc/IMSEE/Publications/monaco-statistics-pocket |title=Monaco Statistics / IMSEE&nbsp;— Monaco IMSEE |language=fr |publisher=Imsee.mc |access-date=3 August 2016 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304130422/http://www.monacostatistics.mc/IMSEE/Publications/monaco-statistics-pocket |url-status=live }}</ref> Hæsti punktur Mónakó er mjór fjallvegur, [[Chemin des Révoires]], í hlíðum [[Mont Agel]] sem er 161 metrar yfir sjávarmáli. Furstadæmið er um 15 km frá landamærum Frakklands og Ítalíu.<ref>{{Cite web |url=https://www.distanza.org/Ventimiglia/Principato%20di%20Monaco |title=Ventimiglia - Principato di Monaco |website=www.distanza.org |access-date=8 April 2020 |archive-date=6 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190506080655/https://www.distanza.org/Ventimiglia/Principato%2520di%2520Monaco |url-status=dead }}</ref> Fjölmennasta hverfi borgarinnar er [[Larvotto]]. Í Mónakó er [[þingbundin konungsstjórn]] og þjóðhöfðingi landsins er furstinn [[Albert 2. af Mónakó]] sem hefur mikil völd. [[Forsætisráðherra Mónakó]] getur ýmist verið mónakóskur eða franskur ríkisborgari. Furstinn ráðfærir sig við [[ríkisstjórn Frakklands]] fyrir skipun hans. Dómsvaldið er að mestu skipað frönskum dómurum.<ref>[https://www.gouv.mc/Actualites/Communique-de-la-Direction-des-Services-Judiciaires "Communiqué de la Direction des Services Judiciaires"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220217012051/https://www.gouv.mc/Actualites/Communique-de-la-Direction-des-Services-Judiciaires |date=17 February 2022 }}, Government of Monaco (in French), 26 June 2019.</ref> [[Grimaldi-ætt]] frá [[Genúa|Genúu]] reyndi að leggja „klettinn“ undir sig fyrst árið 1297 en var hrakin þaðan skömmu síðar. Á 14. öld missti Genúa stjórn svæðisins til [[Konungsríkið Aragónía|Konungsríkisins Aragóníu]]. Árið 1419 keypti Grimaldi-ættin klettinn af Aragóníu og hefur ríkt þar síðan.<ref>{{cite book |last=Edwards |first=Anne |author-link=Anne Edwards |title=The Grimaldis of Monaco: The Centuries of Scandal – The Years of Grace |url=https://archive.org/details/grimaldisofmonac00edwa |year=1992 |publisher=[[William Morrow and Company|William Morrow]] |isbn=978-0-688-08837-8}}</ref> Frakkland viðurkenndi fullveldi landsins formlega með [[samningar Frakklands og Mónakó|samningi]] árið 1861. Mónakó varð fullgildur meðlimur [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] árið 1993. Frakkland fer með varnir landsins, en Mónakó rekur samt [[her Mónakó|her]] með tveimur litlum herdeildum. Efnahagslíf Mónakó tók kipp þegar fyrsta [[Monte Carlo Casino|spilavítið]] var opnað þar á 19. öld ásamt því að landið fékk járnbrautartengingu við París.<ref>{{cite web |url=http://www.montecarlolegend.com/monte-carlo-the-birth-of-a-legend/ |title=Monte Carlo: The Birth of a Legend |publisher=SBM Group |access-date=23 August 2013 |archive-date=3 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203050316/http://www.montecarlolegend.com/monte-carlo-the-birth-of-a-legend/ |url-status=dead }}</ref> Síðan þá hefur furstadæmið verið vinsæll ferðamannastaður fyrir ríkt fólk. Síðustu ár hefur landið orðið fjármálamiðstöð og vinsælt [[skattaskjól]]. Þar er enginn [[tekjuskattur]] og fyrirtækjaskattar eru lágir. Um 30% íbúa eru milljónamæringar<ref>{{Cite web |last=Beck |first=Katie |title=The country running out of space for its millionaires |url=https://www.bbc.com/worklife/article/20180206-the-country-running-out-of-space-for-its-millionaires |access-date=25 September 2020 |website=www.bbc.com |archive-date=9 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109035623/https://www.bbc.com/worklife/article/20180206-the-country-running-out-of-space-for-its-millionaires |url-status=live }}</ref> og fasteignaverð í Mónakó fór yfir 100.000 evrur á fermetra árið 2018. Mónakó er ekki formlega hluti af [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] en á aðild að vissum þáttum þess, eins og álagningu tolla og landamæravörslu. Mónakó notar [[evra|evruna]] sem gjaldmiðil, en notaði áður [[mónakóskur franki|mónakóska franka]] sem voru bundnir [[franskur franki|frönskum franka]] til 1. janúar 2002. Mónakó gerðist aðili að [[Evrópuráðið|Evrópuráðinu]] árið 2004 og er meðlimur í [[La Francophonie]]. [[Monaco Grand Prix]] er árlegt [[Formúla 1|Formúlu 1]]-kappakstursmót sem haldið er á götum Mónakó og [[Monte Carlo-rallíið]] sem er haldið í frönsku Ölpunum heitir eftir akstursíþróttafélagi Mónakó. Knattspyrnufélag Mónakó, [[AS Monaco]], keppir í frönsku fyrstu deildinni [[Ligue 1]] og hefur nokkrum sinnum orðið franskur meistari. Við Mónakó er eitt af fyrstu [[verndarsvæði á sjó|verndarsvæðunum á sjó]]<ref>{{Cite web |date=13 February 2020 |title=Monaco's Prince Albert II: Oceans are a 'family heritage,' with little time to save them |url=https://www.latimes.com/environment/story/2020-02-13/an-interview-with-prince-albert-ii-of-monaco-on-the-state-of-the-planet |access-date=26 September 2020 |website=Los Angeles Times |archive-date=25 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200925235323/https://www.latimes.com/environment/story/2020-02-13/an-interview-with-prince-albert-ii-of-monaco-on-the-state-of-the-planet |url-status=live }}</ref> og þar eru [[Sjávardýrasafn Mónakó]] og rannsóknarstofur [[Alþjóðakjarnorkumálastofnunin|Alþjóðakjarnorkumálastofnunarinnar]] í umhverfisvísindum.<ref>{{Cite web |title=Ocean Acidification International Coordination Centre (OA-ICC) |url=https://www.un.org/Depts/los/consultative_process/icp20presentations/Swarzenski.pdf |publisher=United Nations |access-date=26 September 2020 |archive-date=11 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411083152/https://www.un.org/Depts/los/consultative_process/icp20presentations/Swarzenski.pdf |url-status=live }}</ref> == Heiti == Mónakó dregur nafn sitt af gríska orðinu μόνοικος ''monoikos'' „eitt hús“. Þetta var það sem [[Lígúrar]] kölluðu gríska nýlendu sem var stofnuð þar á 6. öld f.Kr. Samkvæmt fornri arfsögn fór [[Herakles]] þarna um og hrakti eldri guði landsins á brott. Í kjölfarið var honum reist [[hof]] sem þá var eina hofið á svæðinu. Af því er nafnið „eitt hús“ dregið.<ref>''Strabo, Geography, Gaul, 4.6.3'' [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/4F*.html at LacusCurtious] {{dead link|date=June 2022|bot=medic}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dmo%2Fnoikos |title=μόνοικος |access-date=29 June 2011 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164248/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dmo%2Fnoikos |archive-date=29 June 2011}}, Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> == Saga == Mónakó dregur nafn sitt af grískri nýlendu sem [[Lígúrar]] nefndu ''Monoikos'', sem merkir „eitt hús“ á grísku.<ref>{{cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dmo%2Fnos |title=μόνος |access-date=29 June 2011 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164313/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dmo%2Fnos |archive-date=29 June 2011}}, Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref><ref>{{cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Doi%29%3Dkos1 |title=οἶκος |access-date=29 June 2011 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164225/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Doi%29%3Dkos1 |archive-date=29 June 2011}}, Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> Landið varð hluti af [[Heilaga rómverska ríkið|Heilaga rómverska ríkinu]] sem lét [[Genúa]] það eftir. [[Grimaldi-ættin]] sem hafði verið hrakin frá Genúa, gerði tilkall til landsins í hundrað ár þar til henni tókst að kaupa það. [[Lýðveldið Genúa]] leyfði fjölskyldunni að halda Mónakó og Frakkland og Spánn létu þennan eignarhlut í friði öldum saman. Frakkland innlimaði Mónakó í [[franska byltingin|frönsku byltingunni]], en eftir ósigur Napóleons féll landið undir [[konungsríkið Sardinía|konungsríkið Sardiníu]]. Þegar Sardinía varð að [[Ítalía|Ítalíu]] á 19. öld lenti Mónakó á áhrifasvæði Frakka sem leyfðu því að halda sjálfstæði sínu. [[Öxulveldin]] lögðu Mónakó undir sig í [[síðari heimsstyrjöld]] og um stutt skeið var stjórn þess flutt til Ítalíu og síðan [[Þriðja ríkið|Þriðja ríkisins]]. Hernámið stóð aðeins stutt, en varð þó til þess að [[Gyðingar]] og franskir andspyrnumenn sem dvöldu þar voru fluttir þaðan og teknir af lífi. Frá lokum síðari heimsstyrjaldar hefur Mónakó verið sjálfstætt ríki, en er að hluta þátttakandi í [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]]. ===Koma Grimaldi-fjölskyldunnar=== [[File:Raniero I de Mónaco.jpg|thumb|right|Rainier 1. var fyrsti sjálfstæði furstinn yfir Mónakó.]] [[Hinrik 6. keisari]] veitti Genúa Mónakó sem lén árið 1191 og landið varð nýlenda þaðan árið 1215.<ref name="state1">{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/3397.htm |title=Monaco |publisher=State.gov |date=16 November 2011 |access-date=28 May 2012 |archive-date=14 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210814092549/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/3397.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.monacolife.net/?content=articles&action=show&id=28 |title=Monaco Life |publisher=Monaco Life |date=26 July 2011 |access-date=28 May 2012 |archive-date=8 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120508024225/http://monacolife.net/?content=articles&action=show&id=28 |url-status=live }}</ref> Mónakó komst fyrst undir stjórn Grimaldi-fjölskyldunnar árið 1297 þegar [[Francesco Grimaldi]], sem var kallaður „''Malizia''“ og má þýða sem „hinn illi“ eða „hinn kæni“, og menn hans náðu að leggja virkið á [[Mónakóklettur|Mónakókletti]] undir sig, dulbúnir sem fransiskumunkar („munkur“ er ''monaco'' á ítölsku, þótt það sé í raun tilviljun).<ref>{{cite web |url=http://www.visitmonaco.com/us/About-Monaco/History |title=Monaco history |publisher=Visitmonaco.com |access-date=28 May 2012 |archive-date=29 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180429091104/http://www.visitmonaco.com/us/About-Monaco/History |url-status=live }}</ref> Nokkrum árum síðar var Francesco hrakinn þaðan af her frá Genúa og átökin um „klettinn“ héldu áfram næstu áratugi.<ref>{{cite web |url=http://fr.montecarlosbm.com/sejour-luxe-monaco/monte-carlo/histoire/ |title=Histoire de Monaco, famille Grimaldi &#124; Monte-Carlo SBM |publisher=Fr.montecarlosbm.com |access-date=28 May 2012 |archive-date=9 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120609075355/http://fr.montecarlosbm.com/sejour-luxe-monaco/monte-carlo/histoire/ |url-status=live }}</ref> Grimaldi-fjölskyldan var frá Genúa og átökin snerust meðal annars um ættarerjur í borginni. Seint á 14. öld missti Genúa Mónakó til [[Aragónía|Aragóníu]] vegna átaka um [[Korsíka|Korsíku]].<ref name="explorethemed.com">{{cite web |url=http://explorethemed.com/AragonMed.asp?c=1 |title=The Mediterranean Empire of the Crown of Aragon |website=explorethemed.com |access-date=8 August 2015 |archive-date=4 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204061004/http://explorethemed.com/AragonMed.asp?c=1 |url-status=live }}</ref> Aragónía varð síðan hluti af [[Spánn|Spáni]] og önnur lönd féllu undir yfirráð annarra konungsríkja.<ref name="explorethemed.com" /> ===1400–1800=== [[File:Italia 1494-it.svg|thumb|right|Mónakó sem hluti Genúa árið 1494.]] Árið 1419 keypti Grimaldi-fjölskyldan Mónakó af konungi Aragóníu og varð við það formlegur eigandi Mónakókletts. Árið 1612 tók [[Honoríus 2.]] að titla sig „fursta af Mónakó“.<ref>{{cite web |url=https://monaco.me/ |title=Monaco – The Principality of Monaco |publisher=Monaco.me |access-date=28 May 2012 |archive-date=21 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721155700/https://monaco.me/ |url-status=dead }}</ref> Á 4. áratug 17. aldar óskaði hann eftir aðstoð Frakka gegn spænskum her og fékk móttöku við hirð [[Loðvík 14.|Loðvíks 14.]] sem „duc et pair étranger“.<ref name="monacoangebote.de">{{cite web |url=http://www.monacoangebote.de/index.php?q=en/history |title=The History Of Monaco |publisher=Monacoangebote.de |access-date=28 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116210501/http://www.monacoangebote.de/index.php?q=en%2Fhistory |archive-date=16 January 2013 |url-status=dead}}</ref> Varð furstadæmið, ásamt héruðunum Menton og Roquebrune, sem tilheyrt höfðu því síðan á 14. öld, þá franskt verndarsvæði. Furstarnir af Mónakó urðu eftir þetta undirmenn frönsku krúnunnar sem sjálfstæðir þjóðhöfðingjar með minni frönsk lén, eins og [[hertogadæmið Valentinois]] sem Grimaldi-fjölskyldan gerir enn tilkall til. Furstarnir bjuggu lengst af í París og giftust inn í franskar og ítalskar aðalsfjölskyldur. Furstadæmið var áfram til allt fram að frönsku byltingunni.<ref>{{cite web |url=http://www3.monaco.mc/monaco/info/history1.html |title=Monaco: History |publisher=.monaco.mc |access-date=28 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629221745/http://www3.monaco.mc/monaco/info/history1.html |archive-date=29 June 2012 |url-status=dead}}</ref> ===19. öldin=== [[File:County of nice.svg|thumb|right|Kort sem sýnir innlimun í Frakkland 1860.]] Árið 1793 lagði franski byltingarherinn Mónakó undir sig og til 1814 var landið hernumið af Frökkum, líkt og megnið af meginlandi Evrópu á þeim tíma.<ref name="monacoangebote.de"/><ref name="Monte-carlo.mc">{{cite web |url=http://www.monte-carlo.mc/en/general/important-dates/ |title=Important dates – Monaco Monte-Carlo |publisher=Monte-carlo.mc |date= |accessdate=28 May 2012 |archive-date=1 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120501230623/http://www.monte-carlo.mc/en/general/important-dates/ |url-status=live }}</ref> Furstadæmið var endurreist árið 1815 sem verndarríki konungsríkisins Sardiníu á [[Vínarþingið|Vínarþinginu]].<ref name="Monte-carlo.mc"/> Þeirri stöðu hélt Mónakó til 1860 þegar herir Sardiníu hurfu þaðan í samræmi við skilmála [[Tórínósáttmálinn|Tórínósáttmálans]] og [[Nice-sýsla]] sem umkringir landið (auk [[Savoja]]) gekk til Frakklands.<ref name="infoplease1">{{cite web |url=http://www.infoplease.com/ce6/world/A0859729.html |title=24 X 7 |publisher=Infoplease.com |access-date=28 May 2012 |archive-date=19 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119091320/http://www.infoplease.com/ce6/world/A0859729.html |url-status=live }}</ref> Eftir það varð Mónakó franskt verndarríki að nýju. Fyrir þennan tíma var órói í [[Menton]] og [[Roquebrune-Cap-Martin|Roquebrune]] þar sem bæjarbúar voru þreyttir á mikilli skattlagningu Grimaldi-fjölskyldunnar. Þeir lýstu yfir sjálfstæði og vonuðust til þess að Sardinía myndi innlima bæina. Frakkland mótmælti, en átökin héldu áfram þar til [[Karl 3. af Mónakó]] gaf eftir tilkall sitt til bæjanna tveggja, sem voru 95% af landi furstadæmisins.<ref>{{cite web |url=http://www.accesspropertiesmonaco.com/en/histoire |title=History of the Principality of Monaco – Access Properties Monaco – Real-estate Agency Monaco |publisher=Access Properties Monaco |access-date=28 May 2012 |archive-date=9 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120809043450/http://www.accesspropertiesmonaco.com/en/histoire |url-status=live }}</ref> Frakkland tók þá við stjórn þeirra og greiddi Grimaldi-fjölskyldunni 4.100.000 franka fyrir.<ref>{{cite web |url=http://monacodc.org/monhistory.html |title=History of Monaco |publisher=Monacodc.org |access-date=28 May 2012 |archive-date=24 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120424212758/http://monacodc.org/monhistory.html |url-status=live }}</ref> Þessi flutningur og fullveldi Mónakó voru fullgilt með [[samningur Frakka og Mónakó|samningi Frakka og Mónakó]] árið 1861. Árið 1869 hætti furstadæmið að innheimta tekjuskatt af íbúum þar sem tekjurnar af [[Monte Carlo-spilavítið|spilavíti fjölskyldunnar]], sem var opnað 1863, nægðu henni.<ref>{{cite web |url=http://www.monaco-mairie.mc/principaute-monaco-monte-carlo/ |title=Histoire de la Principauté – Monaco – Mairie de Monaco – Ma ville au quotidien – Site officiel de la Mairie de Monaco |publisher=Monaco-mairie.mc |access-date=28 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120603055329/http://www.monaco-mairie.mc/principaute-monaco-monte-carlo |archive-date=3 June 2012 |url-status=dead}}</ref> Við þetta varð Mónakó bæði leikvöllur fyrir auðmenn og skattaskjól.<ref>{{cite web |url=http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/europe/monaco.htm |title=MONACO |publisher=Tlfq.ulaval.ca |access-date=28 May 2012 |archive-date=10 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120610183922/http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/europe/monaco.htm |url-status=dead}}</ref> ===20. öldin=== [[File:Monegasque Revolution.jpg|thumb|right|Borgarstjóri Mónakó tilkynnir endalok einveldis furstafjölskyldunnar árið 1910.]] [[Mónakófursti|Furstarnir af Mónakó]] voru [[einveldi|einvaldar]] fram að [[byltingi í Mónakó|byltingunni í Mónakó]] 1910 sem leiddi til þess að [[stjórnarskrá Mónakó]] var samþykkt 1911.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/2530539.stm |title=Monaco timeline |work=BBC News |date=28 March 2012 |access-date=28 May 2012 |archive-date=27 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120527123632/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/2530539.stm |url-status=live }}</ref> Nýja stjórnarskráin dró þó lítið úr völdum Grimaldi-fjölskyldunnar og [[Albert 1. af Mónakó]] felldi hana úr gildi í fyrri heimsstyrjöld. Í júlí 1918 var nýr samningur við Frakka undirritaður um takmarkaða vernd Frakka. Samningurinn varð hluti af [[Versalasamningarnir|Versalasamningunum]] 1919 og fól í sér að alþjóðasamskipti Mónakó yrðu í samræmi við hagsmuni Frakklands. Hann leysti líka [[erfðadeilurnar í Mónakó 1918|erfðadeilur í Mónakó]]. [[File:Prince Rainier III and Princess Grace.jpg|thumb|right|Brúðkaup Ranieri 3. af Mónakó og leikkonunnar Grace Kelly.]] Árið 1943 gerði ítalski herinn innrás í Mónakó og kom þar á fasistastjórn.<ref name="monaco.alloexpat.com">{{cite web |url=http://www.monaco.alloexpat.com/monaco_information/history_of_monaco.php |title=Monaco History, History of Monaco – Allo' Expat Monaco - World War II |publisher=Monaco.alloexpat.com |access-date=28 May 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120527162437/http://www.monaco.alloexpat.com/monaco_information/history_of_monaco.php |archive-date=27 May 2012}}</ref> Þegar Mussolini var steypt af stóli 1943 hernam þýski herinn Mónakó og Ítalíu og hóf að flytja Gyðinga þaðan. Ballettdansarinn [[Réne Blum]] sem stofnaði óperuballettinn í Monte Carlo var handtekinn í París og fluttur til [[Auschwitz]] þar sem hann var myrtur.<ref>Abramovici P. ''Un rocher bien occupé : Monaco pendant la guerre 1939–1945'' Editions Seuil, Paris 2001, {{ISBN|2-02-037211-8}}</ref> Félagi Blums, [[Raoul Gunsbourg]], forstjóri [[Óperan í Monte-Carlo|Óperunnar í Monte-Carlo]], flúði til Sviss með aðstoð frönsku andspyrnunnar.<ref>{{cite web |url=http://tmeheust.free.fr/monacohistoire2.html |title=Monaco histoire |publisher=Tmeheust.free.fr |access-date=28 May 2012 |archive-date=18 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110518004243/http://tmeheust.free.fr/monacohistoire2.html |url-status=live }}</ref> Í ágúst 1944 tóku Þjóðverjar andspyrnuleiðtogana René Borghini, Joseph-Henri Lajoux og Esther Poggio af lífi. [[Rainier 3.]] tók við völdum þegar faðir hans, [[Loðvík 2. af Mónakó]] lést 1949 og ríkti til 2005. Þann 19. apríl 1956 giftist Rainier bandarísku leikkonunni [[Grace Kelly]]. Brúðkaupið vakti mikla athygli fjölmiðla og furstadæmið varð þekkt um allan heim.<ref>{{cite web |url=http://www.nationsonline.org/oneworld/monaco.htm |title=Monaco – Principality of Monaco – Principauté de Monaco – French Riviera Travel and Tourism |publisher=Nationsonline.org |access-date=28 May 2012 |archive-date=18 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120518103134/http://www.nationsonline.org/oneworld/monaco.htm |url-status=live }}</ref> Með breytingu á stjórnarskránni 1962 var dauðarefsing afnumin, konur fengu kosningarétt og [[hæstiréttur Mónakó]] var stofnaður til að tryggja borgaraleg réttindi. Árið 1963 kom upp kreppa þegar [[Charles de Gaulle]] setti hafnbann á Mónakó vegna þess að ríkið var þá vinsælt skattaskjól franskra auðmanna. Kvikmyndin ''[[Grace of Monaco]]'' frá 2014 byggist lauslega á þessum atburðum.<ref>{{cite web |url=http://pagesix.com/2014/04/02/monaco-royals-will-not-be-at-cannes-grace-of-monaco-premiere/?_ga=1.162783800.562580333.1395152845 |title=Monaco royals will not be at Cannes 'Grace of Monaco' premiere – Page Six |work=Page Six |date=2 April 2014 |access-date=2 April 2014 |archive-date=7 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407070021/http://pagesix.com/2014/04/02/monaco-royals-will-not-be-at-cannes-grace-of-monaco-premiere/?_ga=1.162783800.562580333.1395152845 |url-status=live }}</ref> Árið 1993 varð Mónakó aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]] með fullan kosningarétt.<ref name="infoplease1"/><ref name="cia">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/monaco/ |title=CIA – The World Factbook |publisher=Cia.gov |access-date=22 March 2012 |archive-date=30 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211230233800/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/monaco/ |url-status=dead }}</ref> ===21. öldin=== Árið 2002 var nýr samningur gerður milli Frakklands og Mónakó sem kvað á um að ef enginn erfingi að titlum Grimaldi-fjölskyldunnar kæmi fram yrði furstadæmið samt sjálfstætt ríki, en ekki hluti af Frakklandi. Albert prins var þá hálffimmtugur, ókvæntur og átti ekki skilgetin börn. Varnir Mónakó eru þó enn í höndum Frakka.<ref>{{cite web |url=http://www.europe-cities.com/en/657/monaco/history/chronology/ |title=History of Monaco. Monaco chronology |publisher=Europe-cities.com |access-date=28 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116210452/http://www.europe-cities.com/en/657/monaco/history/chronology/ |archive-date=16 January 2013 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.theodora.com/wfbcurrent/monaco/monaco_military.html |title=Monaco Military 2012, CIA World Factbook |publisher=Theodora.com |access-date=28 May 2012 |archive-date=10 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510082859/http://www.theodora.com/wfbcurrent/monaco/monaco_military.html |url-status=live }}</ref> [[Mynd:The Prince and Princess of Monaco with Hermann Bühlbecker and Karl Lagerfeld.jpg|thumb|right|Albert fursti og Charlene furstynja, ásamt Hermanni Bühlbecker og Karli Lagerfeld.]] Þann 31. mars 2005 varð Rainier 3. of veikur til að sinna skyldum sínum og lét einkasyni sínum og erfingja, Albert, völdin eftir.<ref>{{cite web |url=http://www.yourmonaco.com/royal |title=Monaco Royal Family |publisher=Yourmonaco.com |access-date=28 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614130705/http://www.yourmonaco.com/royal |archive-date=14 June 2012 |url-status=dead}}</ref> Hann lést sex dögum síðar eftir 56 ára valdatíð. [[Albert 2. af Mónakó]] tók við sem fursti af Mónakó og var krýndur 12. júlí 2005.<ref>{{cite web |url=http://www.palais.mc/monaco/palais-princier/english/h.s.h.-prince-albert-ii/biography/biography.391.html |title=Biography – Prince's Palace of Monaco |publisher=Palais.mc |access-date=28 May 2012 |archive-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131115190516/http://www.palais.mc/monaco/palais-princier/english/h.s.h.-prince-albert-ii/biography/biography.391.html |url-status=dead}}</ref> Sérstök móttaka erlendra þjóðhöfðingja var svo haldin 18. nóvember 2005 í furstahöllinni í [[Monaco-Ville]].<ref>{{cite web |url=http://www.montecarlosbm.com/luxury-trip-monaco/visit-monaco/monaco-history/ |title=History of Monaco, Grimaldi family |publisher=Monte-Carlo SBM |access-date=28 May 2012 |archive-date=12 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120412001225/http://www.montecarlosbm.com/luxury-trip-monaco/visit-monaco/monaco-history/ |url-status=dead }}</ref> Þann 27. ágúst baðst Albert afsökunar á hlut Mónakó í síðari heimsstyrjöld í brottflutningi 90 gyðinga og andspyrnuleiðtoga, en aðeins 9 þeirra lifðu af.<ref>{{cite news |last=Williams |first=Carol J. |title=More than seven decades later, Monaco apologises for deporting Jews |url=http://www.latimes.com/world/europe/la-fg-monaco-jews-deportation-apology-20150827-story.html |work=[[Los Angeles Times]] |date=27 August 2015 |access-date=31 August 2015 |archive-date=30 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150830235213/http://www.latimes.com/world/europe/la-fg-monaco-jews-deportation-apology-20150827-story.html |url-status=live }}</ref> Albert giftist suðurafrísku sundkonunni [[Charlene Wittstock]] árið 2011. Furstahjónin eignuðust tvíburasystkinin Gabríellu og Jakob árið 2014. Árið 2015 samþykkti Mónakó gerð landfyllinga sem áttu að uppfylla þörf fyrir húsnæði og lítið grænt svæði.<ref name="rivieratimes.com">{{cite web |url=http://www.rivieratimes.com/index.php/monaco-article/items/monaco-land-reclamation-project-gets-green-light.html |title=Monaco land reclamation project gets green light |work=rivieratimes.com |access-date=8 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904002030/http://www.rivieratimes.com/index.php/monaco-article/items/monaco-land-reclamation-project-gets-green-light.html |archive-date=4 September 2015 |url-status=dead}}</ref> Ætlunin er að landfyllingin verði um sex hektarar að stærð þar sem verða íbúðir, garðar, verslanir og skrifstofur.<ref name="thenational.ae">{{cite web |url=http://www.thenational.ae/business/industry-insights/property/monaco-1-billion-reclamation-plan-for-luxury-homes-district |title=Monaco €1 billion reclamation plan for luxury homes district |author=Colin Randall |work=thenational.ae |date=23 May 2013 |access-date=8 August 2015 |archive-date=25 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160925142503/http://www.thenational.ae/business/industry-insights/property/monaco-1-billion-reclamation-plan-for-luxury-homes-district |url-status=live }}</ref> Þann 29. febrúar 2020 var tilkynnt um fyrsta tilvik [[COVID-19]]-smits í Mónakó.<ref>{{cite tweet|user=GvtMonaco|author=Gouvernement Monaco|number=1233513588884676611|title=[#Coronavirus] Les autorités sanitaires de la Principauté ont été informées qu’une personne prise en charge dans la matinée et conduite au Centre Hospitalier Princesse Grace était positive au COVID 19.Son état de santé n’inspire pas d’inquiétude.|date=28 February 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bfmtv.com/sante/coronavirus-un-premier-cas-de-contamination-detecte-a-monaco-et-transfere-au-chu-de-nice-1866392.html|title=Coronavirus: un premier cas de contamination détecté à Monaco et transféré au CHU de Nice|language=fr|website=BFMTV|agency=Agence France-Presse|first=Jeanne|last=Bulant|date=29 February 2020|access-date=29 February 2020}}</ref> Þann 3. september 2020 var fyrsti gervihnöttur Mónakó sendur út í geim frá Frönsku Gvæjana með [[Vega-eldflaug]].<ref>{{Cite web |url=https://www.orbitalsolutions.mc/post/historical-launch-on-sept-2nd-2020-the-first-satellite-from-monaco-is-now-orbiting-the-earth |title=Historical launch on Sept. 2nd, 2020: The first satellite from Monaco is now orbiting the earth |first=Francesco M. |last=Bongiovanni |date=5 September 2020 |website=Orbital Solutions |access-date=13 October 2020 |archive-date=24 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201024003753/https://www.orbitalsolutions.mc/post/historical-launch-on-sept-2nd-2020-the-first-satellite-from-monaco-is-now-orbiting-the-earth |url-status=dead }}</ref> Gervihnötturinn var smíðaður af [[Orbital Solutions]] í Mónakó. == Landfræði == [[File:Monaco satellite map.png|thumb|right|Gervihnattarmynd af Mónakó frá 2013 þar sem landamærin að Frakklandi eru lituð gul.]] Mónakó er sjálfstætt [[borgríki]] sem skiptist í tvö verndarsvæði og sjö hverfi. Það stendur á [[Franska rívíeran|frönsku rívíerunni]] í [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]] og á landamæri að franska héraðinu [[Alpes-Maritimes]] á þrjá vegu, en strönd að [[Miðjarðarhaf]]i á eina. Miðja Mónakó er um 16 km frá [[Ítalía|Ítalíu]] og aðeins 13 km norðaustan við borgina [[Nice]].<ref name="cia"/> Mónakó er aðeins 2,1 km² að stærð, eða 208 hektarar, og íbúar eru 38.400.<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.monacostatistics.mc/IMSEE/Publications/monaco-statistics-pocket |title="monaco statistics pocket" / Publications / IMSEE - Monaco IMSEE |first=Government of |last=Monaco |website=Monacostatistics.mc |access-date=30 March 2017 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304130422/http://www.monacostatistics.mc/IMSEE/Publications/monaco-statistics-pocket |url-status=live }}</ref> Mónakó er þannig annað minnsta og þéttbýlasta land heims.<ref name="cia" /> Landamærin að Frakklandi eru 5,47 km á lengd,<ref name="auto" /> strandlengjan er 3,83 km og [[landhelgi]]n nær 22,2 km út í sjó. Breidd landsins er milli 1700 og 349 metrar.<ref name="about">{{cite web |url=http://mapofeurope.com/monaco/ |title=Geography and Map of Monaco |publisher=mapofeurope.com |access-date=11 September 2014 |archive-date=11 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140911223740/http://mapofeurope.com/monaco/ |url-status=dead }}</ref><ref name="visitmonaco">{{cite web |url=http://visitmonaco.com/us/About-Monaco/Geography/Monaco%27s-Areas |title=Monaco's Areas / Monaco Official Site |publisher=Visitmonaco.com |access-date=12 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116210456/http://visitmonaco.com/us/About-Monaco/Geography/Monaco%27s-Areas |archive-date=16 January 2013 |url-status=dead}}</ref> Hæsti punkturinn í Mónakó er við innganginn að íbúðablokkinni Patio Palace í [[Chemin des Révoires]] frá götunni D6007 (''Moyenne Corniche'') í 164,4 metra hæð.<ref>''Highest point at ground level (Access to Patio Palace on D6007)'' {{cite web |url=http://www.gouv.mc/content/download/175997/2030403/file/monaco%20statistics%20pocket%202014.pdf |publisher=Monaco Statistics – Principality of Monaco |title=Monaco Statistics pocket – Edition 2014 |access-date=30 March 2015 |archive-date=17. desember 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217010344/http://www.gouv.mc/content/download/175997/2030403/file/monaco%20statistics%20pocket%202014.pdf |url-status=live }}</ref> Neðsti punktur landsins er við Miðjarðarhafið.<ref>{{cite web |url=http://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/highlow.htm |title=Highest and lowest points in countries islands oceans of the world |publisher=Worldatlas.com |access-date=6. september 2012 |archive-date=24 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110824111026/http://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/highlow.htm |url-status=live }}</ref> [[Saint-Jean-á]] er lengsta vatnsfallið í Mónakó, um 0,19 km að lengd, og [[Fontvieille-vatn]] er stærsta stöðuvatnið, um 0,5 hektarar að stærð.<ref>{{cite web |url=https://maps.google.com/maps?hl=en&cp=5&gs_id=28&xhr=t&q=monaco&safe=off&bav=on.2,or.r_gc.r_pw.r_qf.,cf.osb&biw=1366&bih=704&um=1&ie=UTF-8&sa=N&tab=wl |title=Monaco |publisher=Google Maps |access-date=6. september 2012 }}</ref> Fjölmennasta hverfi Mónakó er Larvotto.<ref name="Recensement">{{cite web |url=http://cloud.gouv.mc/devwww/wwwnew.nsf/e89a6190e96cbd1fc1256f7f005dbe6e/64a1643c86f9f661c12575ae004cc473/$FILE/ATTW9ZI8/Recensement2008_p8-9.pdf |archive-url=https://www.webcitation.org/67zk5DtcP?url=http://cloud.gouv.mc/devwww/wwwnew.nsf/e89a6190e96cbd1fc1256f7f005dbe6e/64a1643c86f9f661c12575ae004cc473/$FILE/ATTW9ZI8/Recensement2008_p8-9.pdf |url-status=dead |archive-date=28 May 2012 |title=Plan General De La Principaute De Monaco |access-date=28 May 2012}}</ref> Eftir nýlega stækkun [[Herkúleshöfn|Herkúleshafnar]]<ref name="Extension"/> stækkaði land Mónakó í 2,08 km².<ref name="Recensement"/> Síðan þá hefur verið samþykkt að stækka land við Fontvieille um 0,08 km² með landfyllingum.<ref name="telegraph">{{cite news |last=Samuel |first=Henry |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/monaco/6894991/Monaco-to-build-into-the-sea-to-create-more-space.html |title=Monaco to build into the sea to create more space |work=The Daily Telegraph |date=28 December 2009 |access-date=22 March 2012 |location=London |archive-date=10 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710014335/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/monaco/6894991/Monaco-to-build-into-the-sea-to-create-more-space.html |url-status=live }}</ref><ref name="OpenDoc">{{cite web |author=Robert Bouhnik |url=http://cloud.gouv.mc/devwww/wwwnew.nsf/1909$/3952ae296ac3807cc1256f73002bd426gb?OpenDocument&6Gb&Count=10000 |archive-url=https://archive.today/20121220003236/http://cloud.gouv.mc/devwww/wwwnew.nsf/1909$/3952ae296ac3807cc1256f73002bd426gb?OpenDocument&6Gb&Count=10000 |url-status=dead |archive-date=20 December 2012 |title=Home > Files and Reports > Public works(Gb) |publisher=Cloud.gouv.mc |date=19 October 2010 |access-date=22 March 2012 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://royalopinions.proboards.com/index.cgi?action=display&board=currentmonaco&thread=192&page=5 |title=Royal Opinions – Social, Political, & Economical Affairs of Monaco |publisher=Royalopinions.proboards.com |access-date=22 March 2012 |archive-date=27 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121127134633/http://royalopinions.proboards.com/index.cgi?action=display&board=currentmonaco&thread=192&page=5 |url-status=live }}</ref><ref name="Extension">{{cite web |author=Robert BOUHNIK |url=http://cloud.gouv.mc/devwww/wwwnew.nsf/1909$/1ddf179c1910b5fbc1256fc60036dcc6gb?OpenDocument&Count=10000&InfoChap=%20Files%20and%20Reports&InfoSujet=2002%20Archives%20-%20Extension%20of%20%22La%20Condamine%20Port%22&6Gb |title=Home > Files and Reports > Public works > 2002 Archives&nbsp;— Extension of "La Condamine Port"(Gb) |publisher=Cloud.gouv.mc |date=19 October 2010 |access-date=22 March 2012 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}{{Dead link|date=August 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.econostrum.info/Monaco-remet-sur-le-tapis-le-projet-d-extension-en-mer_a9166.html |title=Monaco remet sur le tapis le projet d'extension en mer |publisher=Econostrum.info |access-date=22 March 2012 |archive-date=6 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306070020/http://www.econostrum.info/Monaco-remet-sur-le-tapis-le-projet-d-extension-en-mer_a9166.html |url-status=live }}</ref> Að auki er verið að bæta 6 hekturum við í nýja hverfinu [[Le Portier]].<ref name=a>{{Cite web |url=http://projets-architecte-urbanisme.fr/extension-monaco-mer-mediterranee-forum-grimaldi-portier/ |title="Monaco va s’étendre de 6 hectares sur la mer entre l’anse du Portier et le Grimaldi Forum" (article, infos and map) |access-date=2022-09-19 |archive-date=2013-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130409122804/http://projets-architecte-urbanisme.fr/extension-monaco-mer-mediterranee-forum-grimaldi-portier/ |url-status=dead }}</ref> Það eru tvær hafnir í Mónakó, [[Herkúleshöfn]], og [[Fontvieille-höfn]].<ref name="Presentation">{{cite web |url=http://www.ports-monaco.com/lang-en.html |title=Presentation |publisher=Ports-monaco.com |date=1 January 2006 |access-date=22 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620235447/http://www.ports-monaco.com/lang-en.html |archive-date=20 June 2012 |url-status=dead}}</ref> Alveg við landamærin vestan megin er franska höfnin [[Cap d'Ail]].<ref name="Presentation"/> Eina [[náttúruauðlind]]in sem Mónakó býr yfir eru [[fiskimið]].<ref>Archived at [https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/nyIYViMSlOE Ghostarchive]: {{cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=nyIYViMSlOE |title=Prince Albert of Monaco interview on fishing issues |publisher=YouTube |date=30 June 2011 |access-date=22 March 2012}}</ref> Þar sem nær allt landsvæðið er þéttbýlt er enginn [[landbúnaður]] stundaður í Mónakó. == Stjórnmál == [[File:Prince_Albert_II_of_Monaco_at_the_Enthronement_of_Naruhito_(1).jpg|thumb|right|[[Albert 2. fursti af Mónakó]].]] Frá 1911 hefur Mónakó verið með [[þingbundin konungsstjórn|þingbundna konungsstjórn]] þar sem [[Mónakófursti]] er [[þjóðhöfðingi]].<ref>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/3397.htm |title=Monaco |website=State.gov |date=16 November 2011 |access-date=22 March 2012 |archive-date=14 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210814092549/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/3397.htm |url-status=live }}</ref> Framkvæmdavaldið er í höndum [[forsætisráðherra Mónakó|forsætisráðherra]] sem er [[stjórnarleiðtogi]] og forseti [[ríkisstjórn]]ar með fimm aðra ráðherra.<ref>{{cite web |url=http://www.monaco-iq.com/politics |title=Politics |publisher=Monaco-IQ |access-date=28 May 2012 |archive-date=6 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406122848/http://www.monaco-iq.com/politics |url-status=dead }}</ref> Til 2002 var forsætisráðherrann alltaf franskur ríkisborgari sem furstinn skipaði samkvæmt tillögum ríkisstjórnar Frakklands. Frá stjórnarskrárbreytingu árið 2002 getur forsætisráðherrann verið ýmist Frakki eða Mónakóbúi.<ref name="state1" /> Þann 1. september 2020 skipaði Albert 2. franska ríkisborgarann [[Pierre Dartout]] í embættið.<ref name="monaco-consulate1">{{cite web |url=http://www.monaco-consulate.com/index.php/about/history/ |title=History « Consulate General of Monaco |website=Monaco-Consulate.com |access-date=28 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120610201643/http://www.monaco-consulate.com/index.php/about/history/ |archive-date=10 June 2012 |url-status=dead}}</ref> Samkvæmt [[stjórnarskrá Mónakó]] frá 1962 deilir furstinn [[neitunarvald]]i sínu með [[Þjóðarráð Mónakó|þjóðarráði]] sem situr í einni deild.<ref>{{cite web |url=https://globaledge.msu.edu/Countries/Monaco/government |title=Monaco: Government |website=GlobalEdge.msu.edu |date=4 October 2004 |access-date=28 May 2012 |archive-date=10 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120710022946/http://globaledge.msu.edu/Countries/Monaco/Government |url-status=live }}</ref> Í þjóðarráðinu sitja 24 þingmenn sem eru kosnir til 5 ára í senn. 16 þeirra eru kosnir með meirihlutakosningu og 8 með hlutfallskosningu.<ref name="freedomhouse1">{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2011/monaco |title=Monaco |publisher=Freedom House |access-date=28 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121115151511/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2011/monaco |archive-date=15 November 2012 |url-status=dead}}</ref> Öll löggjöf krefst samþykkis þjóðarráðsins, þar sem meirihluti þingmanna er úr íhaldsflokknum [[Samkoma & málefni]] sem hefur 20 þingsæti.<ref name="freedomhouse1" /> [[Mónakósambandið]] er með þrjú sæti<ref name="freedomhouse1" /> og [[Endurreisnarflokkurinn (Mónakó)|Endurreisnarflokkurinn]] er með eitt sæti. [[Sveitarstjórn Mónakó]] fer með málefni borgarinnar.<ref name=autogenerated3>{{cite web |url=http://www.monacohebdo.mc/4786-deux-listes-pour-une-mairie |title=Deux listes pour une mairie |work=Monaco Hebdo |access-date=15 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510034909/http://www.monacohebdo.mc/4786-deux-listes-pour-une-mairie |archive-date=10 May 2013 |url-status=dead}}</ref> Þar sitja 14 kjörnir borgarráðsfulltrúar og [[borgarstjóri Mónakó|borgarstjóri]].<ref>{{cite web |url=http://www.monaco-mairie.mc/elus-monaco/ |title=Les élus |author=Mairie de Monaco |work=La Mairie de Monaco |access-date=15 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515063156/http://www.monaco-mairie.mc/elus-monaco/ |archive-date=15 May 2013 |url-status=dead}}</ref> [[Georges Marsan]] hefur verið borgarstjóri frá 2003. Ólíkt þjóðarráðinu eru meðlimir borgarráðsins kosnir til fjögurra ára<ref>{{cite web |url=http://www.monaco-mairie.mc/mairie-monaco/le-conseil-communal/ |title=Le Conseil Communal – Mairie de Monaco |work=La Mairie de Monaco |access-date=15 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116232740/http://www.monaco-mairie.mc/mairie-monaco/le-conseil-communal/ |archive-date=16 January 2013 |url-status=dead}}</ref> og tilheyra engum flokkum. Samt myndast oft [[stjórnarandstaða]] innan borgarráðsins.<ref name=autogenerated3/><ref>{{cite web |url=http://www.nicematin.com/article/actualites/elections-communales-a-monaco-vingt-quatre-candidats-en-lice.460784.html |title=Élections communales à Monaco: vingt-quatre candidats en lice |work=nicematin.com |access-date=15 April 2013 |archive-date=6 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606193455/http://www.nicematin.com/article/actualites/elections-communales-a-monaco-vingt-quatre-candidats-en-lice.460784.html |url-status=live }}</ref> Furstinn skipar dómara í Mónakó. Lykilstöður eru í höndum franskra dómara samkvæmt tillögum frá Frakklandi. Þrír [[rannsóknardómari|rannsóknardómarar]] starfa í Mónakó.<ref>[http://www.justice.gouv.fr/organisation-de-la-justice-10031/la-justice-a-monaco-23315.html La justice à Monaco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211202233638/http://www.justice.gouv.fr/organisation-de-la-justice-10031/la-justice-a-monaco-23315.html |date=2 December 2021 }}: "Les deux chefs de la cour d’appel, le premier président et le procureur général, sont des magistrats français."</ref> === Stjórnsýslueiningar === [[File:Monaco, administrative divisions - colored.svg|thumb|[[Hverfi Mónakó]].]] Mónakó er aðeins eitt sveitarfélag, [[sveitarfélagið Mónakó]], sem nær yfir allt furstadæmið. Áður fyrr skiptist það í þrjú sveitarfélög, [[Monaco-Ville]], [[Monte Carlo]] og [[La Condamine]], en þau voru sameinuð í eitt árið 1917. Árið 1966 var ákveðið að skipta furstadæminu í verndarsvæði („þar sem vernda ber núverandi staðaranda“) og hverfi. Fjöldi og afmörkun hverfanna hefur breyst nokkrum sinnum, síðast árið 2013. Nýtt hverfi, [[Le Portier]], er í byggingu á 6 hektara landfyllingu í sjó. {|class="wikitable sortable" |- ! [[Hverfi Mónakó|Hverfi]] ||Stærð<br />(ha) ||Aths. |- |colspan="7" style="text-align:center; background:#efefef;"|'''Verndarsvæði''' |- |[[Monaco-Ville]] ||style="text-align:right;"|20 ||Gamla borgin |- |Ravin de Sainte-Dévote ||style="text-align:right;"|2 ||Gil við [[Sainte-Dévote-kapellan|Sainte-Dévote-kapelluna]] |- |colspan="7" style="text-align:center; background:#efefef;"|'''Hverfi''' |- |[[La Condamine]] ||style="text-align:right;"|30 ||Hafnarsvæði í norðvestri |- |[[Fontvieille (Mónakó)|Fontvielle]] ||style="text-align:right;"|33 ||Á landfyllingu |- |[[Larvotto]] ||style="text-align:right;"|22 ||Strandsvæði í austri |- |Jardin Exotique ||style="text-align:right;"|24 ||Sameinuð fyrrum hverfin [[La Colle]] og [[Les Révoires]] |- |[[Les Moneghetti]] ||style="text-align:right;"|12 ||Íbúðahverfi í miðvesturhlutanum |- |[[Monte-Carlo]] ||style="text-align:right;"|44 ||Spilavíti og hótelhverfi ásamt íbúðahverfum |- |[[La Rousse]] ||style="text-align:right;"|18 ||Norðausturhlutinn |} == Efnahagur == Spilavítið, [[Monte Carlo Casino]], var stofnað 1856 til að ráða bót á efnahagsvanda sem skapaðist þegar Grimaldiættinn tapaði meginhluta lenda sinna, og byggingu hússins lauk [[1863]]. Það skilaði fljótt miklum hagnaði og árið 1869 var hætt að leggja [[tekjuskattur|tekjuskatt]] á íbúa Mónakó því tekjur af spilavítinu dugðu. Allar götur síðan hefur Mónakó verið vinsælt [[skattaskjól]] og spilavítið hefur lengst af verið aðaltekjulind furstafjölskyldunnar og ríkisins þótt [[ferðamannaiðnaður]]inn verði stöðugt mikilvægari. Þetta veldur því að húsnæðisverð er afar hátt í furstadæminu og hvergi eru hlutfallslega fleiri auðmenn. Mikill hluti þeirra sem starfa í Mónakó býr hins vegar utan landamæra furstadæmisins og um 48.000 manns koma þangað daglega til starfa frá Frakklandi og Ítalíu og fara heim á kvöldin. Tvær [[Höfn|hafnir]] eru í Mónakó og mikill fjöldi af [[lystisnekkja|lystisnekkjum]] og bátum hefur þar bækistöðvar sínar, auk þess sem fjöldi stórra [[skemmtiferðaskip]]a kemur þar við. == Íbúar == Íbúafjöldi í Mónakó var 38.400 árið 2015 og Sameinuðu þjóðirnar áætluðu hann vera 39.511 í júlí árið 2021.<ref>{{cite web |url=http://www.monacostatistics.mc/IMSEE/Publications/monaco-statistics-pocket |title=Monaco Statistics office |website=Monacostatistics.mc |access-date=3 August 2017 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304130422/http://www.monacostatistics.mc/IMSEE/Publications/monaco-statistics-pocket |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://worldpopulationreview.com/countries/monaco-population |title=Monaco Population 2021 (Demographics, Maps, Graphs) |access-date=22 October 2021 |archive-date=19 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019192707/https://worldpopulationreview.com/countries/monaco-population |url-status=live }}</ref> Mónakó er óvenjulegt land að því leyti að innfæddir Mónakóbúar eru í minnihluta í eigin landi. Stærsti hópur íbúa eru Frakkar (28,4%), en þar á eftir koma Mónakóbúar (21,6%), Ítalar (18,7%), Bretar (7,5%), Belgar (2,8%), Þjóðverjar (2,5%), Svisslendingar (2,5%) og Bandaríkjamenn (1,2%).<ref name="2008census">{{cite web |title=General Population Census 2008: Population Recensee et Population Estimee |url=http://www.gouv.mc/devwww/wwwnew.nsf/e89a6190e96cbd1fc1256f7f005dbe6e/64a1643c86f9f661c12575ae004cc473/$FILE/Recensement2008_Ch1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614212422/http://www.gouv.mc/devwww/wwwnew.nsf/e89a6190e96cbd1fc1256f7f005dbe6e/64a1643c86f9f661c12575ae004cc473/$FILE/Recensement2008_Ch1.pdf |archive-date=14 June 2011 |publisher=Government of the Principality of Monaco |access-date=7 October 2011 |language=fr |year=2008 |url-status=dead}}</ref> Mónakóbúar, hvort sem þeir eru innfæddir eða hafa gerst ríkisborgarar síðar, eru nefndir ''Monégasques'' á frönsku. Mónakó er það land þar sem lífslíkur eru hvað mestar, eða næstum 90 ár.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/monaco/ |title=CIA World Factbook, Monaco |publisher=Cia.gov |access-date=28 May 2012 |archive-date=30 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211230233800/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/monaco/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://theodora.com/wfbcurrent/monaco/monaco_international_rankings_2018.html |title=International Rankings of Monaco - 2018 |publisher=Theodora.com |access-date=4 July 2018 |archive-date=4 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704122955/https://theodora.com/wfbcurrent/monaco/monaco_international_rankings_2018.html |url-status=live }}</ref> == Menning == ===Íþróttir=== [[Mónakókappaksturinn]] hefur verið haldinn frá árinu 1929 og er hluti [[Formúla 1|Formúlu 1-keppninnar]]. Brautin þykir ein sú erfiðasta í keppninni en hún einkennist af þröngum götum og kröppum beygjum. Knattspyrnufélagið [[AS Monaco FC]] keppir í [[Ligue 1|frönsku fyrstu deildinni]] og er í hópi sigursælli liða hennar. Félagið hefur átta sinnum orðið deildarmeistari í Frakklandi, fimm sinnum bikarmeistari og leikið til úrslita í Evrópukeppnum. Mónakó er ásamt [[Vatíkanið|Vatíkaninu]] eina fullvalda ríkið í Evrópu sem ekki er aðili að [[UEFA]] og getur því ekki teflt fram formlegu landsliði. [[Mónakómaraþonið]] er árviss viðburður og mun vera [[maraþonhlaup]]ið sem fer um þrjú lönd: Frakkland, Mónakó og Ítalíu. Höfuðstöðvar [[Alþjóðafrjálsíþróttasambandið|Alþjóðafrjálsíþróttasambandsins]] eru í Mónakó. Mónakó sendi fyrst íþróttafólk til keppni á [[Ólympíuleikarnir|Ólympíuleikunum]] í [[Sumarólympíuleikarnir_1920|Antwerpen 1920]]. Í [[Sumarólympíuleikarnir_2016|Ríó 2016]] tók íþróttafólk frá Mónakó þátt í sínum 20. sumarleikum og í [[Vetrarólympíuleikarnir_2018| Pyeongchang 2018]] í sínum 10. vetrarleikum. Mónakó hefur enn ekki komist á verðlaunapall, sem gerir landið að þeirri þátttökuþjóð sem oftast hefur verið með án þess að vinna til verðlauna. Kunnasti keppandi Mónakó á öllum þessum leikum er vafalítið [[Albert 2. fursti af Mónakó|Albert 2.]] sem keppti á fimm leikum í röð í [[sleðabrun]]i. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Evrópa}} {{Evrópusambandið}} {{Evrópuráðið}} {{Höfuðborgir í Evrópu}} [[Flokkur:Mónakó| ]] [[Flokkur:Örríki]] [[Flokkur:Furstadæmi]] byp4nzesjasxlp1shzm6q6lj1q6009b Álandseyjar 0 11445 1985449 1983344 2026-11-07T02:30:31Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985449 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Álandseyjar |nafn_á_frummáli=Åland<br />Ahvenanmaa |nafn_í_eignarfalli=Álandseyja |fáni=Flag_of_Åland.svg |skjaldarmerki=Coat of arms of Åland.svg |staðsetningarkort=Ahvenanmaa_sijainti_Suomi.svg |þjóðsöngur=[[Ålänningens sång]] |tungumál=[[sænska]] |höfuðborg=[[Maríuhöfn]] |stjórnarfar=[[Sjálfstjórnarhérað]] |titill_leiðtoga1=[[Forsætisráðherra Álandseyja|Forsætisráðherra]] |titill_leiðtoga2=[[Landstjóri Álandseyja|Landstjóri]] |nafn_leiðtoga1=[[Katrin Sjögren]] |nafn_leiðtoga2=[[Marine Holm-Johansson]] |staða=[[Sjálfstjórnarhérað]] |staða_athugasemd=innan [[Finnland]]s |atburður1=Heimastjórn |dagsetning1=7. maí 1920 |atburður2 = [[Álandseyjasamningurinn]] |dagsetning2 = 20. október 1921 |atburður3=Héraðsþing |dagsetning3=9. júní 1922 |ESBaðild=1. janúar 1995 |flatarmál=1.586 |fólksfjöldi= 30.836 |mannfjöldaár=2025 |íbúar_á_ferkílómetra=19,44 |VLF=1,747 |VLF_ár = 2021 |VLF_á_mann = 46.974 |VÞL = {{hækkun}} 0.937 |VÞL_ár = 2022 |gjaldmiðill=[[evra]] € |tímabelti=[[UTC+2]] (UTC+3 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) |tld=ax |símakóði=358 18 }} '''Álandseyjar''' eða '''Áland''' ([[sænska]]: ''Åland''; [[finnska]]: ''Ahvenanmaa'') eru [[sjálfstjórnarsvæði]] undir [[Finnland|finnskum]] yfirráðum á [[Eystrasalt]]i undan strönd Finnlands.<ref>{{vísindavefurinn|1536|Hvaða landi tilheyra Álandseyjar?}}</ref> Álandseyjar telja í heildina um 6.500 [[eyja]]r og [[sker]] en hinir [[Sænska|sænskumælandi]] íbúar búa langflestir á stærstu eyjunni, [[Fasta Åland]].<ref>{{vísindavefurinn|31969|Hvað getur þú sagt mér um Álandseyjar?}}</ref> Það var samkvæmt ákvörðun [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalagsins]] árið [[1921]] sem Álandseyjar fengu sjálfsstjórn en áður höfðu íbúar eyjanna sóst eftir því að segja skilið við Finnland og verða hluti af Svíþjóð. Opinbert tungumál á eyjunum er sænska og höfuðborgin er [[Maríuhöfn]]. Álandseyjar eru eyjaklasi við mynni [[Helsingjabotn]]s í Eystrasalti, við strönd Finnlands. Stærsta eyjan er [[Fasta Åland]] þar sem 90% íbúanna búa.<ref>{{cite web|url=http://www.osterholm.info/aland/index.html|title=The Aland Islands|date=9 May 2012|website=Osterholm.info|access-date=26 October 2017|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509120701/http://www.osterholm.info/aland/index.html|archive-date=9 May 2012}}</ref> Auk hennar eru um 6.500 eyjar og sker austan við stærstu eyjuna.<ref name="readersnatural">{{Cite book|title=Natural Wonders of the World|url=https://archive.org/details/naturalwondersof00sche|publisher=Reader's Digest Association, Inc|year=1980|isbn=0-89577-087-3|editor-last=Scheffel|editor-first=Richard L.|location=United States of America|page=[https://archive.org/details/naturalwondersof00sche/page/n6 3]|editor-last2=Wernet|editor-first2=Susan J.}}</ref> Aðeins 60-80 eyjar eru byggðar. [[Roslagen]] í Svíþjóð liggur 38 km vestan við Fasta Åland, en í austri nær eyjaklasinn alveg að strönd Finnlands í [[Skerjagarðshaf]]i. Vestan við Álandseyjar er óbyggða skerið [[Märket]] sem skiptist í tvennt milli Finnlands og Svíþjóðar. Ferjur ganga frá Maríuhöfn til [[Turku]] í Finnlandi og [[Stokkhólmur|Stokkhólms]] í Svíþjóð. Álandseyjar eru sjálfstjórnarsvæði og hafa því [[stjórn Álandseyja|eigin stjórn]] sem fer með hluta þess valds sem [[finnska ríkisstjórnin]] fer með annars staðar. Eyjarnar eru herlaust og hlutlaust svæði eftir friðarsamninga í kjölfar [[Álandseyjastríðið|Álandseyjastríðsins]] um miðja 19. öld.<ref name="demilitarisation">{{cite web|url= https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1918/03/24/121603852.pdf|title= Uneasy Sweden and the Menace of Prussianism; An Analysis of the Scandinavian Situation in View of Kaiser's Reported Ambition to Make the Baltic a German Lake|website= Query.nytimes.com|access-date= 26 October 2017}}</ref> Árið 2022 var haldið upp á 100 ára afmæli sjálfstjórnar á eyjunum.<ref>{{cite web|url=http://www.nordiclabourjournal.org/nyheter/news-2021/article.2021-06-16.9273848238|title=100 years of autonomy: Åland celebrates|publisher=[[Nordic Labour Journal]]|access-date=30 June 2021|archive-date=1 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701063137/www.nordiclabourjournal.org/nyheter/news-2021/article.2021-06-16.9273848238|url-status=live|last = Forsgård | first = Helena | date = 29 June 2021}}</ref> Sumir Álendingar vilja kljúfa sig frá Finnlandi og gerast sjálfstætt land. Stjórnmálaflokkurinn Ålands Framtid eða [[Framtíð Álandseyja]] berst hart fyrir því, en fékk aðeins einn þingmann af 30 í kosningum árið 2019. == Heiti == Uppruni heitis eyjanna er [[frumnorræna]] orðið *''Ahvaland'' dregið af orðinu yfir [[vatn]] eða [[á (vatn)|á]]. [[Frumgermanska]] orðið ''ahwō'' er skylt latneska orðinu ''aqua'' sem merkir „vatn“. Í norrænu varð þetta Áland og síðan Åland í sænsku, þótt ár séu ekki áberandi í landslagi Álandseyja. [[Finnska]] og [[eistneska]] heitið yfir eyjarnar, ''Ahvenanmaa'' og ''Ahvenamaa'', hafa verið tengd við [[aborri|aborra]] (''ahvenet'').<ref>Virrankoski, Pentti (2001). {{lang|fi|Suomen historia. Ensimmäinen osa}}. SKS. {{ISBN|951-746-321-9}}. p. 59.</ref> Til er tilgáta sem gengur út frá því að finnska heitið sé það upprunalega, og norræna heitið dregið af því.<ref name="Hulden">Lars Hulden (2001) ''Finlandssvenska bebyggelsenamn''; Svenska litteratursällskapet i Finland. {{ISBN|951-583-071-0}}.</ref> Hugsanlega vísaði [[Pliníus eldri]] til eyjanna þegar hann minntist árið 77 á eyjar þar sem íbúarnir lifðu af [[hafrar|höfrum]],<ref name="Pliny">Pliny the Elder ''The Natural History''; Book IV, Chapter 27.</ref> þar sem latneska orðið yfir hafra er ''avena''. Opinbert heiti eyjanna er ''Landskapet Åland'' sem merkir „landshlutinn“ eða „héraðið Áland“. == Saga == === Forsaga === Fyrir um 18.000 árum gekk [[Weichsel-skeiðið]] yfir [[Skandinavía|Skandinavíu]] þar sem þykkur ís lagðist yfir löndin. Þessi ís hopaði frá því fyrir um 9000 árum. Fyrir um 8000 árum risu hæstu hæðir eyjanna úr [[Eystrasalt]]i. Yfirborð sjávar hækkaði og lækkaði næstu aldirnar, en [[landbrú]] myndaðist aldrei til Álandseyja, þannig að fyrstu [[maður|mennirnir]] komu þangað með [[bátur|bátum]]. Land Álandseyja heldur áfram að rísa um nokkra millimetra á ári. Elstu ummerki um mannabyggð á eyjunum eru frá [[nýsteinöld]], um 4000 f.Kr. [[Gatamenningin]] og síðan [[Kambamenningin]] barst þangað á 3. árþúsundinu f.o.t. Helsta veiðidýr íbúa var [[vöðuselur]]. [[Kvikfjárrækt]] hófst á [[bronsöld]] og sex [[hæðavirki]] frá [[járnöld]] hafa fundist á eyjunum. Fjölmörg [[kuml]] frá [[víkingaöld]] hafa fundist á Fasta Åland sem gefa þétta búsetu til kynna. Arabísk mynt hefur fundist þar sem bendir til þátttöku íbúa í [[víkingaferð]]um í [[Austurvegur|Austurveg]].<ref>{{vefheimild|titill = Järnåldern på Åland|url = http://www.kansallismuseo.fi/sv/nationalmuseum/undervisning/undervisningspaket/forhistoria/information/jarnaldern/jarn8|verk = |skoðað= 2015-09-05|vefsíða= Museiverket}}</ref><ref>{{vefheimild|titill = Stenåldern på Åland|url = http://www.kansallismuseo.fi/sv/nationalmuseum/undervisning/undervisningspaket/forhistoria/information/stenaldern/sten11|verk = |skoðað= 2015-09-05|vefsíða= Museiverket}}</ref> === Miðaldir === Álendingar tóku [[kristni]] snemma á 11. öld og fyrstu timburkirkjurnar voru reistar á þeim tíma. Hugsanlega lagði [[Eiríkur helgi]] Svíakonungur eyjarnar undir Svíþjóð, en samkvæmt öðrum heimildum voru eyjarnar þegar orðnar hluti af Svíþjóð í valdatíð hans. Fyrstu steinkirkjurnar voru svo reistar á 14. og 15. öld. Álandseyjar urðu hluti af [[Ábæjarbiskupsdæmi]], en [[Ragnvaldur 2.]] biskup frá 1309 til 1321 var álenskur. Eyjunum var skipt í þriðjunga með eigin dómþing og landsþing er nefnt í [[Saltvik]] frá 1322. Bygging [[Kastelholmshöll|Kastelholmshallar]] hófst á 9. áratug 14. aldar. Kastalinn er fyrst nefndur í heimildum frá 1388.<ref name="Richards">{{cite book|last=Richards|first=Sir James Maude |title=800 years of Finnish architecture|url=https://books.google.com/books?id=q11QAAAAMAAJ&q=Kastelholm+Castle|year=1978|publisher=David & Charles|isbn=0715375121|page=15}}</ref> Í kastalanum bjó hallar[[fógeti]] sem heyrði formlega undir höfuðsmanninn í [[Ábæjarhöll]]. [[Lögmaður]] Austurlands (stærstur hluti Finnlands) hafði lögsögu á eyjunum, en frá 1435 lögmaður Norður-Finna. Um miðja 15. öld var [[regla heilags Frans|Fransiskanaklaustur]] stofnað á eyjunum. Átök innan [[Kalmarsambandið|Kalmarsambandsins]] í kringum yfirráð yfir Svíþjóð leiddu til þess að Danir lögðu Kastelholmshöll og eyjarnar undir sig 1507 með flota undir stjórn [[Søren Norby]]. [[Gústaf Vasa]] frelsaði svo eyjarnar undan hernámi Dana árið 1523, sem markar endalok miðalda og upphaf nýaldar í sögu eyjanna. === Nýöld === Á 16. og 17. öld voru Álandseyjar ýmist sjálfstætt [[lén]] eða hluti af stærra léni sem tilheyrði ýmist krúnunni eða lénsmönnum Svíakonungs. Haustið 1571 hélt [[Jóhann 3. Svíakonungur|Jóhann hertogi]] bróður sínum, [[Eiríkur 14.|Eiríki 14.]], og konu hans, [[Karin Månsdotter]], föngnum í Kastelholmshöll. Árið 1634 var stjórnsýslu Finnlands breytt og Álandseyjar urðu hluti af [[Suðvestur-Finnland]]i. Árið 1638 var póstleiðin frá Stokkhólmi til Åbo lögð um Álandseyjar í valdatíð [[Kristín Svíadrottning|Kristínar Svíadrottningar]]. Frá 1666 til 1670 voru níu konur dæmdar á bálið í [[nornaréttarhöld]]um á Álandseyjum. [[Rússland|Rússar]] lögðu Álandseyjar undir sig í [[Norðurlandaófriðurinn mikli|norðurlandaófriðnum mikla]] 1713 til 1721 og notuðu eyjarnar sem bækistöð fyrir herfarir gegn Svíþjóð. Flestir íbúar flúðu til Svíþjóðar. [[Álandseyjaráðstefnan]] var árangurslaus friðarráðstefna á Álandseyjum 1718-1719. [[Orrustan í Föglöfjärd]] var minni háttar sjóorrusta sem fór fram við eyjarnar 1720. Eftir friðarsamninga í Nystad, þar sem Rússar fengu hluta [[Kirjálaeiðið|Kirjálaeiðisins]], sneru Álendingar aftur heim. Þegar [[Hattastríðið]] braust út 1741 lögðu Rússar eyjarnar aftur undir sig 1742 með þeim afleiðingum að íbúar þurftu aftur að flýja. Í mars árið eftir lagði sænski [[skerjagarðsflotinn]] eyjarnar aftur undir sig. Átökunum lauk með [[friðarsamningurinn í Åbo|friðarsamningnum í Åbo]] í ágúst 1743. === Rússnesk yfirráð === Þegar [[finnska stríðið]] braust út milli Svíþjóðar og Rússlands árið 1808 lagði rússneskur floti eyjarnar undir sig án mótspyrnu. Þann 19. mars 1808 gerðu bændur á eyjunum uppreisn gegn hernámsliðinu og Svíar sendu liðsauka. Þann 9. maí fór [[orrustan um Kumlinge]] fram þar sem Svíar unnu sigur. Um vorið gaf konungur skipun um að rýma austari eyjarnar og rífa þar byggingar sem gætu nýst hernámsliði Rússa. [[Georg Carl von Döbeln]] var settur yfir varnir eyjanna og sagt að verja þær hvað sem það kostaði. Þegar [[Karl 13.]] komst til valda með stjórnarbyltingu var von Döbeln kallaður aftur og Rússar hröktu sænska varnarliðið burt vorið 1809. Þegar stríðinu lauk árið eftir urðu eyjarnar hluti af [[Stórhertogadæmið Finnland|Stórhertogadæminu Finnlandi]] innan [[Rússaveldi]]s. Árið 1836 hófu Rússar að reisa [[Bomarsundsvirki]] á Álandseyjum. Þegar [[Krímstríðið]] braust út kom bresk-franskur floti til Álandseyja 21. júní 1854 og hóf skothríð á virkið sem enn var óklárað. Rússneska setuliðið gafst upp í ágúst. Bretar buðu Svíum að taka við stjórn eyjanna, en Svíar höfnuðu því þar sem stríðið stóð enn yfir. Virkið var því eyðilagt með sprengiefni í september. Í [[Friðarsamningarnir í París 1856|friðarsamningnum í París 1856]] var kveðið á um að eyjarnar væru herlaust svæði. Virkið var því aldrei endurreist og árið 1861 var Maríuhöfn stofnuð af [[Alexander 2. Rússakeisari|Alexander 2. Rússakeisara]] sem höfuðborg eyjanna. Þar var stofnaður stýrimannaskóli 1861 og útgerðarfélög komu sér þar fyrir. Maríuhöfn varð líka vinsæll baðstaður á seinni hluta 19. aldar. Ritstjórinn [[Julius Sundblom]] stofnaði fyrsta dagblað Álandseyja, ''[[Tidningen Åland]]''. Hann leiddi síðar baráttu fyrir sameiningu við Svíþjóð. Í [[fyrri heimsstyrjöld]] hófu Rússar að reisa hernaðarmannvirki á Álandseyjum árið 1916. Þegar Finnland lýsti yfir sjálfstæði í desember 1917 lýsti Sundblom því yfir að Finnland ætti að vera frjálst og Álandseyjar sænskar.<ref>{{webbref|url=http://www.julius.ax/om-julius-sundblom/politikern-julius|titel=Politikrn Julius|utgivare=http://www.julius.ax|förnamn=Dan efternamn=Nordman|språk=svenska|hämtdatum=18 oktober 2023}}</ref> 95% myndugra Álendinga undirrituðu undirskriftalista sem afhentur var [[Gústaf 5.]] um að Svíar tækju við stjórn eyjanna. Á móti var [[Álandseyjanefndin]] stofnuð af nokkrum Álendingum í Helsinki og setti fram kröfu um aukið sjálfsforræði eyjanna innan Finnlands. Í [[Finnska borgarastyrjöldin|finnsku borgarastyrjöldinni]] [[Álandseyjaherförin|sendu Svíar her]] til að verja íbúa eyjanna, en skömmu síðar kom þýskur her til eyjanna. Sænska liðið hörfaði þá aftur til Svíþjóðar. === Álandseyjamálið og seinna stríð === Árið 1919 var annar undirskriftalisti sendur sem leiddi til spennu milli Finnlands og Svíþjóðar. [[Julius Sundblom]] og [[Carl Björkman]], leiðtogar [[Álandseyjahreyfingin|Álandseyjahreyfingarinnar]], voru dæmdir í fangelsi fyrir landráð. [[Álandseyjamálið]] var tekið fyrir á fundi [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalagsins]] í júní 1920. Árið eftir kvað bandalagið upp þann úrskurð að eyjarnar ættu að heyra undir Finnland, en fengju að halda tungumáli sínu, yrðu herlaust svæði og fengju aukna sjálfstjórn. Það tók þannig undir málstað Álandseyjanefndarinnar fremur en Álandseyjahreyfingarinnar. Í október 1921 var [[Álandseyjasamningurinn]] undirritaður af fulltrúum Finnlands og Svíþjóðar og átta annarra ríkja. Á millistríðsárunum tóku flestar útgerðir vélknúin skip í notkun, þannig að [[seglskip]] urðu hagstæð kaup. Álenski útgerðarmaðurinn [[Gustaf Erikson]] keypti stór seglskip til að sinna kornflutningum milli Evrópu og Ástralíu. Á 3. áratugnum var útgerð hans sú stærsta á Norðurlöndunum, en [[kreppan mikla]] kom illa við útgerðirnar á eyjunum. Eftir andlát Eriksons 1951 var seglskipinu ''[[Pommern (seglskip)|Pommern]]'' breytt í safnskip.<ref>{{Webbref|url = http://www.seaborne-fartygsmagasinet.com/Gustaf_Eikson_ENGLISH.pdf|titel = The King of Canvas|hämtdatum = 2015-09-16|utgivare = Sjöhistoriska}}</ref><ref>{{Webbref|titel = ERIKSON, Gustaf|url = http://www.blf.fi/artikel.php?id=5761|verk = Biografiskt lexikon för Finland|hämtdatum = 2015-09-16}}</ref><ref>{{Webbref|titel = Ålands sjöfartsmuseum - en kort historik|url = http://www.sjofartsmuseum.ax/sv/om-museet-huvud/historik|verk = |hämtdatum = 2015-09-17|förnamn = |efternamn = |utgivare = Ålands sjöfartsmuseum|arkivurl = https://web.archive.org/web/20160116050026/http://www.sjofartsmuseum.ax/sv/om-museet-huvud/historik|arkivdatum = 2016-01-16}}</ref> Í [[vetrarstríðið|vetrarstríðinu]] sendu Finnar setulið til að verja eyjarnar og komu fyrir [[tundurdufl]]um umhverfis þær. Heimavarnarlið var stofnað með um 700 mönnum. Þegar stríðinu lauk árið 1940 fengu Sovétmenn leyfi til að stofna sendiráð á eyjunum til að tryggja að Finnar stæðu við brottflutninga herliðs þaðan. Þegar [[framhaldsstríðið]] braust út 1941 sneru finnskir hermenn aftur til eyjanna. Þegar stríðinu lauk voru þeir aftur kallaðir heim.<ref name="Demilitarisering">{{Webbref|url = http://www.regeringen.ax/sites/www.regeringen.ax/files/attachments/page/alands-demilitarisering-och-neutralisering.pdf|titel = Ålands demilitarisering och neutralisering|hämtdatum = 2015-09-17|utgivare = Ålands landskapsregering}}</ref><ref name=":6">{{Webbref|titel = Åland|url = http://www.uppslagsverket.fi/bin/view/Uppslagsverket/Aaland|verk = Uppslagsverket Finland|hämtdatum = 2015-09-17|arkivurl = https://web.archive.org/web/20150929032247/http://www.uppslagsverket.fi/bin/view/Uppslagsverket/Aaland|arkivdatum = 2015-09-29}}</ref> Floti Álandseyja varð fyrir miklum skakkaföllum í stríðinu. 13 gufuskip og þrjú seglskip fórust og með þeim 88 sjómenn.<ref name="Sjöhistorisk årsskrift">{{Webbref|url = http://www.leif-80.se/sartryck.pdf|titel = Särtryck ur tidskriften Sjöhistorisk årsskrift förÅland|hämtdatum = 2015-09-19|författare = Rolf Fellman|efternamn = |förnamn = |arkivurl = https://web.archive.org/web/20150928183850/http://www.leif-80.se/sartryck.pdf|arkivdatum = 2015-09-28}}</ref><ref>{{Webbref|titel = Historiens Åland|url = http://www.alandsmuseum.ax/historiens-aland/|verk = |hämtdatum = 2015-09-17|utgivare = Ålands museum|arkivurl = https://web.archive.org/web/20150726211956/http://www.alandsmuseum.ax/historiens-aland/|arkivdatum = 2015-07-26}}</ref><ref>{{Webbref|titel = En stad byggd kring sjöfart|url = http://www.visitaland.com/articles/sjofart/|hämtdatum = 2015-09-17|verk = Visit Åland|arkivurl = https://web.archive.org/web/20150928030156/http://www.visitaland.com/articles/sjofart/|arkivdatum = 2015-09-28}}</ref> === Eftirstríðsárin === Eftir stríð voru ný lög um sjálfstjórn á Álandseyjum samþykkt 1951 með hliðsjón af friðarsamningunum 1947. Álandseyjar fengu eigið þing og eiginn fána 1952. Árið 1970 urðu Álandseyjar sjálfstæður aðili að [[Norðurlandaráð]]i, með tvo fulltrúa af 87 í ráðinu. Fyrstu frímerki Álandseyja voru gefin út 1984.<ref>{{vefheimild|titill = Åland i Nordiska rådet|url = http://www.lagtinget.ax/text.con?iPage=26|skoðað = 2015-09-20|vevsíða = Ålands lagting}}</ref><ref>{{vefheimild|titill=Postverksamhetens utveckling på Åland |url=http://www.posten.ax/department.con?iPage=43&m=74 |verk= |skoðað=2015-09-20 |vefsíða=Posten Åland |safnslóð=https://web.archive.org/web/20151028171103/http://www.posten.ax/department.con?iPage=43&m=74 |safndags=2015-10-28 }}</ref> Stjórnarbyggingin, [[Självstyrelsegården]], var reist árið 1979. Árið 1959 var nýtt ferjufyrirtæki stofnað í Maríuhöfn, [[Viking Line|Ab Vikinglinjen]], en fljótlega tóku fleiri sænsk og finnsk fyrirtæki að reka ferjusiglingar til Álandseyja. Árið 1971 hóf álenska fyrirtækið [[Birka Cruises AB]] siglingar frá Maríuhöfn, en það hætti starfsemi vegna [[Kórónaveirufaraldurinn|Kórónaveirufaraldursins]] 2020. Árið 1966 var opinbera fyrirtækið [[Ålands Penningautomatförening]] (Paf) stofnað með þátttöku ýmissa góðgerðasamtaka á Álandseyjum og með einkaleyfi á rekstri [[spilakassi|spilakassa]] um borð í álenskum ferjum. Í tengslum við Evrópusambandsaðild Svíþjóðar og Finnlands 1995, voru tvær þjóðaratkvæðagreiðslur um aðild haldnar á Álandseyjum. Aðild var samþykkt með miklum meirihluta með fyrirvara um tilteknar undanþágur, sérstaklega varðandi réttinn til búsetu á eyjunum. Álandseyjar urðu því hluti af Evrópusambandinu 1995 og 2002 tók [[evra]]n við af [[finnskt mark|finnska markinu]] sem gjaldmiðill á eyjunum. == Landfræði == [[File:Topographic map of Åland.svg|thumb|upright=1.4|Hæðakort af Álandseyjum sem sýnir mörk sveitarfélaga.]] [[File:Vandring Åland.jpg|thumb|left|Göngufólk á Álandseyjum.]] Álandseyjar liggja á hernaðarlega mikilvægum stað þar sem þær liggja nálægt innsiglingunni að [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]] og við mynni bæði [[Helsingjabotn]]s og [[Kirjálabotn]]s. Nær 300 byggilegar eyjar tilheyra eyjaklasanum, en aðeins 60-80 þeirra eru í byggð. Afgangurinn eru um 6200 sker og eyjur með berum klöppum.<ref name="readersnatural" /> Eyjaklasinn tengist eyjaklasanum [[Åboland]] sem liggur austan megin við hann, meðfram suðvesturströnd Finnlands. Saman mynda þeir [[Skerjagarðshaf]]. Vestan við Álandseyjar er [[Álandshaf]] og í norðri er [[Helsingjabotn]]. [[File:Degersand.JPG|thumb|Degersand-strönd á [[Eckerö]].<ref>{{cite web|url=https://www.worldbeachguide.com/finland/degersand.htm|title=Degersand Beach / Finland|first=Copyright-The World Beach|last=Guide|website=World Beach Guide}}</ref>]] Eyjarnar eru að mestu grýttar og jarðvegur er lítill eftir að jökulísinn fór þar yfir við lok síðustu ísaldar.<ref name="readersnatural" /> Á eyjunum eru mörg engi þar sem býr mikill fjöldi ólíkra tegunda skordýra, eins og fiðrildið ''[[Melitaea cinxia]]''. [[File:SoedraLinjen 15.jpg|thumb|left|Kindur á beit á lítilli eyju.]] Álandseyjar ná yfir 1527 km<sup>2</sup> landsvæði.<ref name="Statfin">{{cite web|title=Statistical Yearbook of Finland 2016|page=505|access-date=2017-02-07|url=http://www.stat.fi/tup/julkaisut/tiedostot/julkaisuluettelo/yyti_stv_201600_2016_16179_net.pdf|website=Stat.fi|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211080945/http://www.stat.fi/tup/julkaisut/tiedostot/julkaisuluettelo/yyti_stv_201600_2016_16179_net.pdf|archive-date=11 February 2017}}</ref> Níutíu prósent íbúa búa á eyjunni [[Fasta Åland]] sem er langstærst. Erfitt er að áætla stærð hennar vegna þess hvað hún er óregluleg í laginu, en hún er talin vera frá 740 km<sup>2</sup><ref name="readersnatural" /> að 879 km<sup>2</sup><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EsWT8Ukcq48C&q=aland&pg=PA251|title=Biodiversity and Climate Change: Reports and Guidance Developed Under the Bern Convention|last=Europe|first=Council of|date=2012-01-01|publisher=Council of Europe|isbn=9789287170590|page=251|language=en}}</ref> að yfir 1010 km<sup>2</sup>, eftir því hvað talið er með. Á eyjunni eru nokkrar hafnir. Í [[Álandseyjadeilunni]] notuðu deiluaðilar kortagerð til að undirbyggja kröfur sínar. Á sænska kortinu var stærsta byggða eyjan mest áberandi, en mörgum skerjum var sleppt. Á finnska kortinu var stærð ýmissa smáeyja og skerja ýkt. Á sænska kortinu virtust eyjarnar nær Svíþjóð en Finnlandi, meðan finnska kortið lagði áherslu á samfellu eyjaklasans við meginlandið á Finnlandi, en stærra bil var frá eyjaklasanum til Svíþjóðar hinum megin. Ein útkoman úr þessu er að gjarnan er talað um „6000 sker“ í kjölfarið á lausn deilunnar. Á Álandseyjum lifa margar dýrategundir sem ekki eru upprunnar á eyjunum. [[Elgur]] og ýmsar tegundir dádýra voru flutt þangað á 20. öld. == Stjórnmál == [[File:Ålands lagting.jpg|thumb|[[Þing Álandseyja]].]] Stjórn Álandseyja er í samræmi við lög um sjálfstjórn Álandseyja og alþjóðlega samninga. Þessir samningar tryggja sjálfstjórn eyjanna innan Finnlands, sem fer með fullveldi þar, auk þess að tryggja að þær séu herlaust svæði. Stjórn Álandseyja er í höndum [[Landshlutastjórn Álandseyja|landshlutastjórnar]] sem ber ábyrgð gagnvart [[Löngþing Álandseyja|lögþingi Álandseyja]]. Landstjóri er fulltrúi finnsku ríkisstjórnarinnar. Að auki eiga Álandseyjar einn fastan fulltrúa á finnska þinginu. Álandseyjar eru með eigin [[fáni Álandseyja|fána]] og hafa gefið út eigin frímerki frá 1984.<ref>{{cite web |url=http://www.alandstamps.com/en/products/stamps/product-catalogue-1984-2014 |title=Product catalogue |website=Aland Stamps |access-date=10 February 2017 |archive-date=11 febrúar 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211081247/http://www.alandstamps.com/en/products/stamps/product-catalogue-1984-2014 |url-status=dead }}</ref> Eyjarnar eru með eigin lögreglulið og eru með aukaaðild að [[Norðurlandaráð]]i.<ref>{{cite web |url=http://www.eurotrib.com/story/2007/11/7/53338/0615 |title=The 2007 Session of the Nordic Council |date=2007 |website=European Tribune |access-date=10 February 2017 }}</ref> Álandseyjar eru herlaust svæði og íbúar eru undanþegnir [[herskylda|herskyldu]]. Þótt sjálfstæði Álandseyja sé eldra en núverandi [[héruð Finnlands]], fer stjórn Álandseyja með sömu verkefni og finnsku héraðsráðin fara með. [[Póstþjónusta Álandseyja]] sér um póstþjónustu á eyjunum og er aðili að [[Samstarfsráð lítilla evrópskra póstþjónusta|Samstarfsráði lítilla evrópskra póstþjónusta]]. Radíóamatörar líta á Álandseyjar sem sérstakan aðila og þær hafa sitt eigið [[kallmerki]] sem gefið er út af Finnlandi: <code>OH0</code>, <code>OF0</code> og <code>OG0</code> (síðasti stafurinn er núll).<ref>{{cite web |url=http://rsgb.org/main/operating/licensing-novs-visitors/international-prefixes/ |title=International Prefixes |publisher=Radio Society of Great Britain |access-date= 10 February 2017}}</ref> Álandseyjar eiga einn fulltrúa á [[finnska þingið|finnska þinginu]]. Stjórnmálaflokkar á Álandseyjum eru ólíkir flokkum á meginlandinu. [[Heimaskóli|Heimaskólar]], sem voru í reynd bannaðir í Svíþjóð árið 2011, eru leyfðir samkvæmt finnskum lögum. Vegna nálægðar Álandseyja og þar sem þær eru sænskumælandi, hafa nokkrar fjölskyldur sem kjósa heimaskóla flutt frá Svíþjóð til Álandseyja. Meðal þeirra var Jonas Himmelstrand, forseti sænsku heimaskólasamtakanna.<ref>{{cite web |title=Allt fler hemundervisare flyttar till Åland |url=http://www.alandstidningen.ax/nyheter/allt-fler-hemundervisare |website=Ålandstidningen |access-date=12 August 2015 |archive-date=23 febrúar 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223031148/http://www.alandstidningen.ax/nyheter/allt-fler-hemundervisare/ |url-status=dead }}</ref> Eftir endurbætur kosningalaga ætluðu Álandseyjar að heimila netkosningu fyrir fjarstadda kjósendur í þingkosningum 2019 og hugðist heimila öllum kjósendum að nýta sér netkosningu fyrir næstu kosningar 2023.<ref>[https://doi.org/10.31235/osf.io/5zr2e Krimmer, R., Duenas-Cid, D., Krivonosova, I., Serrano, R. A., Freire, M., & Wrede, C. (2019, September 27). Nordic Pioneers: facing the first use of Internet Voting in the Åland Islands (Parliamentary Elections 2019).]</ref> Hætt var við þetta á síðustu stundu vegna efasemda um öryggi kerfisins.<ref>{{Cite book|chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-3-030-60347-2_3|chapter=Tripped at the Finishing Line: The Åland Islands Internet Voting Project|first1=David|last1=Duenas-Cid|first2=Iuliia|last2=Krivonosova|first3=Radu|last3=Serrano|first4=Marlon|last4=Freire|first5=Robert|last5=Krimmer|title=Electronic Voting|series=Lecture Notes in Computer Science|editor-first1=Robert|editor-last1=Krimmer|editor-first2=Melanie|editor-last2=Volkamer|editor-first3=Bernhard|editor-last3=Beckert|editor-first4=Ralf|editor-last4=Küsters|editor-first5=Oksana|editor-last5=Kulyk|editor-first6=David|editor-last6=Duenas-Cid|editor-first7=Mihkel|editor-last7=Solvak|date=7 May 2020|volume=12455|publisher=Springer International Publishing|pages=36–49|via=Springer Link|doi=10.1007/978-3-030-60347-2_3|isbn=978-3-030-60346-5|s2cid=221911723}}</ref> Einn flokkur aðskilnaðarsinna, [[Framtíð Álandseyja]], býður fram með þá stefnu að Álandseyjar verði sjálfstætt ríki.<ref>{{Cite web |url=https://newsnowfinland.fi/editors-pick/viva-aland-independence-dream-not-dead-but-more-autonomy-comes-first |title=Viva Åland! Independence Dream Not Dead, But More Autonomy Comes First |access-date=2023-04-16 |archive-date=2021-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120030827/https://newsnowfinland.fi/editors-pick/viva-aland-independence-dream-not-dead-but-more-autonomy-comes-first |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://yle.fi/uutiset/osasto/news/wednesdays_papers_alands_separatists_take_heart_housing_market_warning_and_pig_farm_vaccinations/9864858|title=Wednesday's papers: Åland's separatists take heart, housing market warning and pig farm vaccinations|website=Yle Uutiset|date=4 October 2017}}</ref> === Sveitarfélög === {| | * [[Brändö]] * [[Eckerö]] * [[Finström]] * [[Föglö]] | * [[Geta, Åland|Geta]] * [[Hammarland]] * [[Jomala]] * [[Kumlinge]] | * [[Kökar]] * [[Lemland]] * [[Lumparland]] * [[Maríuhöfn]] | * [[Saltvik]] * [[Sottunga]] * [[Sund, Åland|Sund]] * [[Vårdö]] |} == Efnahagslíf == [[File:Mariehamn Airport.jpg|thumb|right|[[Maríuhafnarflugvöllur]].]] Siglingar, verslun og ferðaþjónusta eru helstu atvinnugreinar á eyjunum. Siglingar standa undir um 40% af efnahagslífinu. Nokkur alþjóðleg skipafélög eru með höfuðstöðvar á Álandseyjum. Fyrir utan þessi félög eru flest fyrirtæki á eyjunum lítil með innan við 10 starfsmenn. Fiskveiðar og landbúnaður eru mikilvægar atvinnugreinar sem tengjast matvælavinnslu á eyjunum. Nokkur áberandi tæknifyrirtæki eru staðsett þar. Vindorkuver hafa vaxið síðustu ár og stefna á að snúa innflutningi á heildarorku í útflutning á næstu árum. Árið 2022 fékkst 41% af allri orkunotkun Álandseyja úr vindorku.<ref>{{vefheimild|url=https://www.asub.ax/en/statistics/environment-and-energy|titill=Environment and energy|vefsíða=ÅSUB|skoðað=12.8.2023}}</ref> Helstu hafnir á eyjunum eru vesturhöfnin í [[Maríuhöfn]], [[Berghamn (Álandseyjum)|Berghamn]] og [[Långnäs]] á aðaleyjunni. Aðeins fjórir þjóðvegir eru á Fasta Åland: [[Þjóðvegur 1 (Álandseyjum)|Þjóðvegur 1]] frá Maríuhöfn til [[Eckerö]], [[Þjóðvegur 2 (Álandseyjum)|Þjóðvegur 2]] frá Maríhöfn til [[Sund (Álandseyjum)|Sund]], [[Þjóðvegur 3 (Álandseyjum)|Þjóðvegur 3]] frá Maríuhöfn til [[Lumparland]], og [[Þjóðvegur 4 (Álandseyjum)|Þjóðvegur 4]] frá [[Finström]] til [[Geta (Álandseyjum)|Geta]]. Maríuhöfn var heimahöfn síðustu stóru úthafskaupskipanna sem notuðust við segl. Síðustu verkefni þeirra voru að flytja hveiti frá Ástralíu til Bretlands sem álandseyski útgerðarmaðurinn [[Gustaf Erikson]] hélt áfram til 1947 ([[kornkapphlaupið]]). Skipin fóru aðeins eina ferð til og frá Suður-Ástralíu og til Bretlands á ári, en voru svo tekin í slipp á Álandseyjum þess á milli. Eitt af þessum skipum, ''[[Pommern (skip)|Pommern]]'', er núna [[safnskip]] í Maríhöfn. Finnland fékk undanþágu fyrir Álandseyjar undan afnámi fríhafnarverslunar á ferjum sem ferðast milli áfangastaða innan Evrópusambandsins innan [[Virðisaukasvæði Evrópusambandsins|Virðisaukasvæðis Evrópusambandsins]]. Samkvæmt undanþágunni er takmörkuð virðisaukaskattfrjáls verslun heimiluð á ferjum sem ganga milli Svíþjóðar og Finnlands, ef þær stoppa í Maríhöfn eða Långnäs, og á [[Maríuhafnarflugvöllur|Maríuhafnarflugvelli]]. Undanþágan gerði Álandseyjar að sérstöku skattsvæði, sem þýðir að innheimta þarf toll á vörum sem fluttar eru til eyjanna. Tvær milljónir ferðamanna heimsækja Álandseyjar árlega, en flestir þeirra stoppa bara í tvo tíma þar til ferjan snýr aftur eða farþegar fara úr einu skipi í annað.<ref>[http://www.nordiclabourjournal.org/i-fokus/in-focus-2019/sustainable-tourism/article.2019-06-26.4591163555 Åland: many travellers, far fewer overnighters] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210815215322/http://www.nordiclabourjournal.org/i-fokus/in-focus-2019/sustainable-tourism/article.2019-06-26.4591163555 |date=15 August 2021 }}, ''Nordic Labour Journal'', 27 June 2019</ref> Atvinnuleysi á Álandseyjum var 4,6% árið 2024.<ref>{{vefheimild|url=https://pxweb.asub.ax/PXWeb/pxweb/en/Statistik/Statistik__AR__Arbetsl%c3%b6shet/AR004.px/table/tableViewLayout1/?loadedQueryId=2ec071d3-5bc1-49bd-b632-936ec8bf84fe&timeType=from&timeValue=2000|vefsíða=Åsub|titill=Unemployed jobseekers by month, year, unemployment measurement and municipality}}</ref> Atvinnuhlutfall var 79,8% 2011 og 84,2% árið 2021.<ref>{{cite web|url=https://statfin.stat.fi:443/PxWeb/sq/fe49a22d-fa62-4219-aa18-20b7e78da220|title=Saved query for employment statistics 2011–2021|website=[[stat.fi]]}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> [[File:Ålandsbanken, Mariehamn, 2019 (01).jpg|thumb|right|[[Álandsbanki]] við Nygatan í Maríuhöfn.]] Finnska ríkið innheimtir skatta og gjöld á Álandseyjum. Þingi Álandseyja er í staðinn úthlutað ákveðinni upphæð árlega sem nemur 0,5% af heildartekjum stjórnarinnar, fyrir utan lán. Áður var það þannig að ef upphæðin sem greidd var til finnska ríkisins fór yfir 0,5%, gekk umframupphæðin til þings Álandseyja,<ref>{{cite web|url= http://www.lagtinget.ax/text.con?iPage=32&m=167|title= Lagtingets uppgifter|date= 22 October 2015|website= Lagtinget.ax|access-date= 26 October 2017|archive-date= 2 October 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20151002063258/http://www.lagtinget.ax/text.con?iPage=32&m=167|url-status= dead}}</ref> en þetta fyrirkomulag var lagt niður eftir 2020.<ref>{{vefheimild|url=https://www.regeringen.ax/ekonomi/finansiering-offentliga-aland/statens-roll-alandska-samhallsekonomin|titill=Statens roll i den åländska samhällsekonomin|skoðað=19.4.2024}}</ref> Árið 2010 var heildarupphæð skatta sem íbúar Álandseyja greiddu 0,7% af heildarskatttekjum Finnlands.<ref>{{cite web|url= http://www.ambetsverket.ax/files/d_10_11_04_1_201211_skattegorelsebeslut_2010.pdf|date= 13 March 2013|access-date= 26 October 2017|url-status= bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20130313205638/http://www.ambetsverket.ax/files/d_10_11_04_1_201211_skattegorelsebeslut_2010.pdf|title=Om landskapet Åland tillkommande skattegottgörelse för 2010|archive-date= 13 March 2013}}</ref> Eini löglegi gjaldmiðillinn á eyjunum er [[evra]] (eins og annars staðar í Finnlandi) þótt flest fyrirtæki á Álandseyjum taki líka við [[sænsk króna|sænskum krónum]].<ref> {{Citation|last1= Symington|first1= Andy|last2= Bain|first2= Carolyn|last3 = Bonetto|first3 = Cristian|last4 = Ham|first4 = Anthony|last5= Kaminski|first5= Anna| name-list-style = amp| title = Scandinavia| publisher = [[Lonely Planet]]| year = 2013}}</ref> Samkvæmt [[Eurostat]] árið 2006 voru Álandseyjar 20. auðugasta hérað Evrópusambandsins (af 268) og það auðugasta á Finnlandi. Verg landsframleiðsla á mann var 47% yfir meðaltali Evrópusambandsins.<ref>{{cite web|url= http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-CD-07-001-13/EN/KS-CD-07-001-13-EN.PDF|title=Europe's Regions|date= 20 August 2012|access-date= 26 October 2017|url-status= bot: unknown|archive-url= https://web.archive.org/web/20120820071236/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-CD-07-001-13/EN/KS-CD-07-001-13-EN.PDF|archive-date= 20 August 2012}}</ref><ref>{{cite news|title= Ahvenanmaa on EU:n 20. vaurain alue|url= http://www.hs.fi/talous/artikkeli/Ahvenanmaa+on+EUn+20+vaurain+alue/1135243664753|work= [[Helsingin Sanomat]]|date= 19 February 2009|access-date= 19 July 2009|archive-date= 8 November 2011|archive-url= https://web.archive.org/web/20111108121520/http://www.hs.fi/talous/artikkeli/Ahvenanmaa+on+EUn+20+vaurain+alue/1135243664753|url-status= dead}}</ref> [[Álandsbanki]] er með höfuðstöðvar á eyjunni og stjórn Álandseyja á veðmálafyrirtækið [[Paf (fyrirtæki)|Paf]] sem er með höfuðstöðvar í Maríuhöfn. [[Kórónaveirufaraldurinn]] olli skarpari niðursveiflu í efnahagslífi Álandseyja en í Svíþjóð eða Finnlandi. Síðan þá hefur hagkerfi eyjanna verið að rétta sig af.<ref>{{cite web |url=https://www.asub.ax/sv/statistik/ekonomisk-oversikt-hosten-2020 |title=Ekonomisk översikt hösten 2020 &#124; Ålands statistik- och utredningsbyrå |language=sv |publisher=Asub.ax |date=9 October 2020 |accessdate=30 June 2022 |archive-date=22 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522010235/https://www.asub.ax/sv/statistik/ekonomisk-oversikt-hosten-2020 |url-status=live }}</ref> == Íbúar == Íbúafjöldinn árið 2025 var 30.836.<ref name="StatFin">{{Cite web |url=https://pxdata.stat.fi/PxWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vaerak/11ra.px/ |title=Key figures on population by region, 1990–2025 |publisher=Hagstofa Finnlands |access-date=2026-10-19}}</ref> Flestir íbúar Álandseyja tala [[sænska|sænsku]] (eina [[opinbert tungumál|opinbera málið]]) sem [[móðurmál]]. Árið 2021 kváðust 86% íbúa hafa sænsku að móðurmáli meðan innan við 5% töluðu [[finnska|finnsku]].<ref>{{vefheimild|titill=Befolkning 31.12.2000-2022 efter år, ålder, språk och kön|url=https://pxweb.asub.ax/PXWeb/pxweb/sv/Statistik/Statistik__BE__Befolkningens%20storlek%20och%20struktur/BE007.px/|vefsíða=Åsub|skoðað=19.4.2023}}</ref> Kennslumál í opinberum skólum er sænska, en annars staðar í Finnlandi eru bæði málin notuð í sveitarfélögum þar sem margir eiga sænsku að móðurmáli. [[Álenska]] er staðbundin mállýska á Álandseyjum. Uppruni Álendinga og álensku er umdeildur og oft viðkvæmt umræðuefni. Álendingar eru ýmist taldir með [[Svíar|Svíum]] eða [[Finnlands-Svíar|Finnlands-Svíum]], en mállýskan er talin líkari [[upplenska|upplensku]] í Svíþjóð en [[finnlandssænska|finnlandssænsku]] og flestir Álendingar gera greinarmun á sjálfum sér og Finnlands-Svíum. Samkvæmt [[lög um ríkisborgararétt á Álandseyjum|lögum um ríkisborgararétt á Álandseyjum]] er byggðaréttur (sænska: ''hembygdsrätt'') forsenda fyrir kosningarétti og kjörgengi á þingi Álandseyja, eða eignarhald á landi á óskipulögðum svæðum á Álandseyjum.<ref name="FINLEX">{{cite web |url=http://www.finlex.fi/en/laki/kaannokset/1991/en19911144.pdf |title=Act on the Autonomy of Åland |date=1991 |website=Finlex |access-date=25 January 2017 |archive-date=16 febrúar 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210216134355/https://www.finlex.fi/en/laki/kaannokset/1991/en19911144.pdf |url-status=dead }}</ref> 17,3% Álendinga eru upprunnin utanlands, sem er með því mesta sem gerist í Finnlandi. Flestir eru frá Svíþjóð, en 7% Álendinga eru fædd í Svíþjóð. Á eyjunum eru líka samfélög Rúmena og Letta.<ref>{{cite web | url=https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/fi/StatFin/StatFin__vrm__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rt.px/ | title=Väestö 31.12. Muuttujina Maakunta, Taustamaa, Sukupuoli, Ikä, Syntyperä, Vuosi ja Tiedot | access-date=2023-04-28 | archive-date=2022-04-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220415184307/https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/fi/StatFin/StatFin__vrm__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rt.px/ | url-status=dead }}</ref> == Menning == [[Mynd:2018-08-28_Åland_by_Olaf_Kosinsky_7531.jpg|thumb|right|Vindmylla á Álandseyjum.]] Meðal þess sem einkennir samfélagið á Álandseyjum eru [[maístöng|maístengur]] sem reistar eru með viðhöfn í hverju þorpi. Stengurnar eru skreyttar með greinum og borðum í fánalitum Álandseyja. Þessa siðar er fyrst getið í heimildum frá 1795.<ref>Kjell Ekström: ''Åland - skärgård i Östersjön.'' Mariehamn 2006, bls. 90.</ref> Litlar [[vindmylla|vindmyllur]] frá 18. og 19. öld eru víða sjáanlegar. Um 100 slíkar myllur hafa varðveist, en upprunalega var vindmylla á hverjum bæ.<ref>Kurt-Viking Abrahamsson: ''Åländska kulturlandskap.'' Ålands Kulturstiftelse, 2011, ISBN 978-952-9848 -21- 8, bls. 92.</ref> Menningarlíf á Álandseyjum er drifið áfram af félagasamtökum sem njóta styrkja frá ríkisreknu fjárhættuspilafyrirtæki Álandseyja ([[Paf (fyrirtæki)|Paf]]) sem einnig rekur spilakassa um borð í ferjum á Eystrasalti. Annar stór stuðningsaðili menningarstarfsemi á Álandseyjum er [[Norræna stofnunin á Álandseyjum]] sem er styrkt af [[norræna ráðherranefndin|norrænu ráðherranefndinni]]. [[Ålands Museum]] er byggðasafn eyjanna og rekur meðal annars húsasafnið [[Jan Karlsgården]]. Fullreiðaskipið ''[[Pommern (skip)|Pommern]]'' er [[safnskip]] á Álandseyjum. [[Ålands musikinstitut]] er tónlistarskóli, en margir kórar og hljómsveitir starfa á eyjunum. Talið er að sænska vögguvísan „[[Vem kan segla förutan vind?]]“ sé upprunnin á Álandseyjum. Listmálarinn [[Karl Emanuel Jansson]] var frá bænum [[Finström]] á Álandseyjum. Þekktustu rithöfundar Álandseyja eru [[Anni Blomqvist]], [[Sally Salminen]] og [[Ulla-Lena Lundberg]], sem allar hafa gefið út skáldsögur sem lýsa lífi á eyjunum. Kvikmynd var gerð eftir sögu Salminen, ''Katrina'', árið 1943 og sjónvarpsþættir eftir bókum Blomqvist um „Stormskers-Mæju“ á 8. áratug 20. aldar. Finnska kvikmyndin ''[[Brúður djöfulsins]]'' frá 2016 byggist á [[nornaréttarhöldin í Kastelholm|nornaréttarhöldunum í Kastelholm]] á Álandseyjum á 17. öld. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{Opinber vefsíða}} * [http://www.regeringen.ax/ Ríkisstjórn Álandseyja] * [https://www.norden.org/is/upplysingar/stadreyndir-um-alandseyjar Tölfræðiupplýsingar um Álandseyjar á Norden.org] {{Héruð Finnlands}} {{Norðurlandaráð}} {{Evrópa}} [[Flokkur:Álandseyjar| ]] [[Flokkur:Héruð Finnlands]] fai9z2xotnesveeu7cz15l4ac99cfov Bahamaeyjar 0 11638 1985284 1980543 2026-11-06T22:32:55Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 3 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985284 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn_á_frummáli = Commonwealth of the Bahamas | nafn = Samveldið Bahamaeyjar | nafn_í_eignarfalli = Bahamaeyja | fáni = Flag of the Bahamas.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of the Bahamas.svg | kjörorð = Forward Upward Onward Together | kjörorð_tungumál = enska | kjörorð_þýðing = Fram á við, upp á við, áfram saman | þjóðsöngur = [[March On, Bahamaland]] | staðsetningarkort = The_Bahamas_on_the_globe_(Americas_centered).svg | höfuðborg = [[Nassá]] | tungumál = [[enska]] | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Breska konungsveldið|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Landstjóri Bahamaeyja|Landstjóri]] | titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Bahamaeyja|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | nafn_leiðtoga2 = [[Cynthia A. Pratt]] | nafn_leiðtoga3 = [[Philip Davis]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Bretland]]i | dagsetning1 = [[10. júlí]] [[1973]] | stærðarsæti = 155 | flatarmál = 13.878 | hlutfall_vatns = 28 | mannfjöldaár = 2022 | mannfjöldasæti = 177 | fólksfjöldi = 400.516 | íbúar_á_ferkílómetra = 25,21 | VLF_ár = 2022 | VLF_sæti = 148 | VLF = 16,130 | VLF_á_mann = 40.274 | VLF_á_mann_sæti = 40 | VÞL = {{lækkun}} 0.811 | VÞL_ár = 2021 | VÞL_sæti = 55 | gjaldmiðill = [[bahamaeyjadalur]] (BSD) | tímabelti = [[UTC]]-5 (-4 á sumrin) | tld = bs | símakóði = 1-242 }} '''Bahamaeyjar''' eru [[eyríki]] á [[eyja]]klasa sem telur um 700 eyjar og [[sandrif]] í [[Atlantshaf]]i, rétt austan við [[Flórída]]skaga í [[BNA|Bandaríkjunum]], fyrir norðan [[Kúba|Kúbu]] og [[Hispaníóla|Hispaníólu]] og vestan við [[Turks- og Caicoseyjar]] sem tilheyra sama eyjaklasa. Upphaflega voru eyjarnar byggðar [[Lúkíar|Lúkíum]] ([[Aravakar|Aravökum]]). Talið er að [[Kristófer Kólumbus]] hafi fyrst lent í [[Nýi heimurinn|Nýja heiminum]] á eyjunni [[Guanahani|San Salvador]] í eyjaklasanum en [[Spánn|Spánverjar]] stofnuðu aldrei nýlendu á eyjunum. Þeir rændu þó fólki þaðan sem þeir seldu í [[þrælahald|þrældóm]] á Hispaníólu. Árið [[1648]] settust [[England|enskir]] landnemar frá [[Bermúda]] að á eyjunni [[Eleuthera]]. Eyjarnar voru griðastaður [[sjórán|sjóræningja]] þar til þær urðu [[Bretland|bresk]] [[krúnunýlenda]] árið [[1718]]. Eftir [[Sjálfstæðisstríð Bandaríkjanna]] flutti breska stjórnin marga konungssinna til Bahamaeyja þar sem þeir fengu landareignir og hófu [[plantekra|plantekrubúskap]]. Eftir að Bretar gerðu þrælahald ólöglegt flutti [[Breski flotinn]] þræla sem þeir höfðu frelsað af þrælaskipum í Atlantshafi til eyjanna. Þangað flúðu líka svartir þrælar frá Flórída. Árið [[1973]] urðu eyjarnar sjálfstætt ríki innan [[Breska samveldið|Breska samveldisins]] með Bretadrottningu sem þjóðhöfðingja. Bahamaeyjar eru eitt af auðugustu ríkjum [[Ameríka|Ameríku]] þegar miðað er við verga landsframleiðslu á mann. [[Ferðaþjónusta]] stendur ein undir 60% af [[Verg landsframleiðsla|vergri landsframleiðslu]] Bahamaeyja. [[Fjármálaþjónusta]] er um 15% af landsframleiðslu. 70% íbúa búa á eyjunni [[New Providence]] þar sem höfuðborgin [[Nassá]] stendur. New Providence heyrir undir ríkisstjórn eyjanna. ==Heiti== Bahamaeyjar draga nafn sitt líklega annað hvort af [[taínóíska|taínóísku]] orðunum ''ba ha ma'' („stóra efra miðland“), sem frumbyggjar nefndu svæðið,<ref>{{cite book |title=Bahama Saga: The epic story of The Bahama Islands |url=https://archive.org/details/bahamasagaepicst0000barr |page=[https://archive.org/details/bahamasagaepicst0000barr/page/47 47] |author=Peter Barratt |year=2004 }}</ref> eða mögulega af [[spænska|spænsku]] orðunum ''baja mar'' („grunnsævi“), sem vísar þá til grynninga á svæðinu. Nafnið gæti líka hugsanlega verið dregið af heitinu ''Guanahani'' sem óvíst er hvað þýðir.<ref>{{vefheimild|höfundur=Harper, Douglas|titill=bahamas|url=https://www.etymonline.com/?term=bahamas|vefsíða=Online Etymology Dictionary}}</ref> Formlegt heiti landsins á ensku er „The Bahamas“, með ákveðnum greini rituðum með stórum staf, eins og í [[Stjórnarskrá Bahamaeyja]].<ref>Government of the Bahamas [https://www.bahamas.gov.bs/wps/portal/public/About%20The%20Bahamas/Constitution/!ut/p/b1/vVPLdqJAEP2WfMCEbugHLDvyEJXmjcCGoxjBR4MKavDrx8zMIplzJtlM0r3q07fqVt1bJeVSKuXN4rKpFv2mbRb713dOCgVYDmNIdSwMCLBjb8Y8OpZdiO-A7AMAAr_jLRc5xv3bNUcM2NBAY8XXFRACaS6lUSa_6J1dWXawPvjdlgUHmyQ1X-n2eXaGm8pDvWAjXngpfomxq0HlXHal4CdhWEorGw2hKaZN88RCoybHS83j56ZuT5d9lEZDuH7BnXIaYx5TS8jVFKXzOnPYygfE6IrjVQSJmFomrxVe50cnSkvNxEPVHkjdreJzTzLjDLq9eTTzJVi6bao6qfYMnnD18PCnf_CPw8Bn-k2kfLMUj9dSPIJHqEAKZUgRpVTDGJK7PPmHGabyJ4BXB34BPigxuwPomwxRAu4mARaE0Acqh1IkpQAV4XY42LfdLdiCq8xnJXD0wIM7AKNomfDIGhw-4eEpcGAMbmGUT5ybD7tdNfQ88lZJED8xnS1gfPmb0JUj7U44gmQa4_tQoK8mtLCr3jWikcewDCwXfjeh8q2SWp4LvrzDd0OD_P_v4btNUTUCMVWRphKAkEqlZJshqqv2VbejYtT240WndU_-bm6wXifZrOSbTSDaMtRUq5jgcG9Ul6gpf8wvqjOlsN1Re8QOYneMLHcG9-dKXmdnlqWtS0Zu_RwnpqmfmrBq5iNNmMeBzfr1FhU6r-LbnJiBzAmQJ7dCDCFZ9qG69NStKKnZ3PLsNk01OxO-j16AX-xXXbwD03mXljOvahWrXImegCr0lvU4qUBy2TY1OY2HfL4YljKie5Upsk0X6EHi41Y8SwcRX2Z4Yqz524sefgIOCsrJ/dl4/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/ "Constitution of The Commonwealth of The Bahamas"], ''[[Government of The Bahamas]]'', Nassau, 9 July 1973. Sótt 18. desember 2018.</ref> == Saga == Fyrstu íbúar eyjanna voru [[Taínóar]] sem fluttu þangað frá [[Hispaníóla|Hispaníólu]] og Kúbu í mill 8. og 11. aldar, eftir að hafa flust þangað frá Suður-Ameríku. Þessir frumbyggjar voru kallaðir [[Lúkajar]].<ref name="Britannica, Bahamas">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/the-Bahamas |title=Encyclopædia Britannica – The Bahamas |access-date=22 July 2019 |archive-date=26 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426222152/https://www.britannica.com/place/The-Bahamas |url-status=live }}</ref> Talið er að um 30.000 Lúkajar hafi búið á eyjunum þegar [[Kristófer Kólumbus]] kom þangað árið 1492.<ref>{{cite book |title=The people who discovered Columbus: the prehistory of the Bahamas |url=https://archive.org/details/peoplewhodiscove0000keeg |last=Keegan |first=William F. |date=1992 |publisher=University Press of Florida |others=Jay I. Kislak Reference Collection (Library of Congress) |isbn=0-8130-1137-X |location=Gainesville |pages=[https://archive.org/details/peoplewhodiscove0000keeg/page/25 25], 54–8, 86, 170–3 |oclc=25317702}}</ref> Kólumbus kom fyrst í land í [[Nýi heimurinn|Nýja heiminum]] á eyju sem hann nefndi San Salvador (sem Lúkajar nefndu [[Guanahani]]). Almennt er talið að þessi eyja hafi verið meðal Bahamaeyja, en deilt er um það hver hún nákvæmlega hafi verið. Sumir telja að hún hafi verið eyjan sem í dag nefnist [[San Salvador-eyja]] (áður Watlings-eyja) í suðvesturhluta eyjaklasans, en samkvæmt annarri kenningu kom Kólumbus fyrst í land á [[Samana-rif]]i, samkvæmt útreikningum [[Joseph Judge]] sem birtust í ''[[National Geographic]]'' 1986.<ref name="Britannica, Bahamas"/> [[Tordesillas-sáttmálinn]] skipti löndum Nýja heimsins milli [[Konungsríkið Kastilía|Konungsríkisins Kastilíu]] og [[Portúgal]]s. Bahamaeyjar lentu Spánarmegin, en Spánverjar gerðu ekki mikið til að tryggja tilkall sitt til eyjanna, fyrir utan að hneppa íbúana í þrældóm og selja þá mansali til Hispaníólu.<ref name="Britannica, Bahamas"/> Þessir þrælar máttu þola mikið harðræði og létust flestir úr smitsjúkdómum sem þeir höfðu enga mótstöðu gegn. Helmingur Taínóa lést úr [[bólusótt]] einni.<ref>[http://www.edweek.org/login.html?source=http://www.edweek.org/ew/articles/1991/10/09/06columb.h11.html&destination=http://www.edweek.org/ew/articles/1991/10/09/06columb.h11.html&levelId=2100 "Schools Grapple With Columbus's Legacy: Intrepid Explorer or Ruthless Conqueror?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200728201853/https://www.edweek.org/login.html?source=http%3A%2F%2Fwww.edweek.org%2Few%2Farticles%2F1991%2F10%2F09%2F06columb.h11.html&destination=http%3A%2F%2Fwww.edweek.org%2Few%2Farticles%2F1991%2F10%2F09%2F06columb.h11.html&levelId=2100 |date=28 July 2020 }}, ''Education Week'', 9 October 1991</ref> Vegna þessa hrundi íbúafjöldi eyjanna.<ref>{{cite journal |last1=Dumene |first1=Joanne E. |year=1990 |title=Looking for Columbus |url=http://www.millersville.edu/~columbus/data/art/DUMENE01.ART |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919070618/http://www.millersville.edu/~columbus/data/art/DUMENE01.ART |url-status=dead |archive-date=19 September 2008 |journal=Five Hundred Magazine |volume=2 |issue=1 |pages=11–15}}</ref> === Ensk nýlenda === Englendingar lýstu yfir áhuga sínum á Bahamaeyjum þegar árið 1629, en fyrstu ensku landnemarnir komu ekki þangað fyrr en 1648. Þetta var hópur landnema með [[William Sayle]] sem leiðtoga sem fluttust þangað frá Bermúda í leit að trúfrelsi. Þessir ensku [[púrítanar]] stofnuðu fyrstu varanlegu evrópsku landnemabyggðina á eyju sem þeir nefndu [[Eleuthera]] (sem merkir „frjáls“ á grísku). Seinna stofnuðu þeir nýlendu á [[New Providence]] og nefndu hana Sayles-eyju. Lífið á eyjunum reyndist þeim þó erfiðara en þeir ætluðu í fyrstu og margir þeirra, Sayle þar á meðal, kusu að snúa aftur til Bermúda.<ref name="Britannica, Bahamas"/> Þeir landnemar sem urðu eftir drógu fram lífið með því að safna strandgóssi úr [[skipsflak|skipsflökum]].{{Heimild vantar}} Árið 1670 fékk [[Karl 2. Englandskonungur]] eigendum [[Karólína (nýlenda)|Karólínu]] stjórn eyjanna í hendur. Þeir leigðu eyjarnar af konungi með einkarétti á verslun, skattlagningu og skipan landstjóra, frá höfuðstöðvum þeirra á New Providence.<ref name="Anglican">{{cite web |year=2009 |url=http://bahamas.anglican.org/history.php |title=Diocesan History |publisher=Anglican Communications Department |access-date=7 May 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090505100933/http://bahamas.anglican.org/history.php |archive-date=5 May 2009}}</ref><ref name="Britannica, Bahamas"/> Sjórán og árásir óvinveittra erlendra ríkja voru stöðug ógn við íbúa eyjanna. Árið 1684 rændi spænskur sjóræningi, [[Juan de Alcon]], höfuðborgina Charles Town (sem seinna fékk nafnið Nassá),<ref name="ManckeShammas">Mancke/[[Carole Shammas|Shammas]] p. 255</ref> og árið 1703 hertók sameinaður spænskur og franskur floti Nassá um stutt skeið í [[Spænska erfðastríðið|spænska erfðastríðinu]].<ref name="Marley_a">Marley (2005), p. 7.</ref><ref name="Marley">Marley (1998), p. 226.</ref> [[File:Battle of Nassau.jpg|thumb|Landgönguliðar meginlandshersins fara í land á [[New Providence]] í [[orrustunni um Nassá 1776.]]]] [[File:Escaping To Freedom In The Bahamas sign 01.jpg|thumb|Minnismerki um hundruð bandarískra þræla sem flúðu til Bahamaeyja.]] Meðan á félagsræðinu stóð urðu Bahamaeyjar að athvarfi sjóræningja eins og hins alræmda [[Svartskeggur|Svartskeggs]] (um 1680-1718) og þar stóð „[[Sjóræningjalýðveldið]]“ frá 1706.<ref name="CSP-VOL29">{{cite book|last1=Headlam|first1=Cecil|title=America and West Indies: July 1716 {{!}} British History Online|date=1930|publisher=His Majesty's Stationery Office|location=London|pages=139–159|edition=Vol 29|url=https://www.british-history.ac.uk/cal-state-papers/colonial/america-west-indies/vol29/pp139-159|access-date=15 October 2017|language=en|archive-date=31 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831003904/https://www.british-history.ac.uk/cal-state-papers/colonial/america-west-indies/vol29/pp139-159|url-status=live}}</ref> Breska stjórnin ákvað því að gera eyjarnar að [[krúnunýlenda|krúnunýlendu]] árið 1718 og settu [[Woodes Rogers]] yfir þær sem landstjóra.<ref name="Britannica, Bahamas"/> Honum tókst að binda enda á aðsókn sjóræningja eftir erfiða baráttu.<ref>{{cite book |last=Woodard |first=Colin |title=The Republic of Pirates |publisher=Harcourt, Inc |year=2010 |pages=166–168, 262–314 |isbn=978-0-15-603462-3}}</ref> Árið 1720 réðust Spánverjar á Nassá í [[fjórveldastríðið|fjórveldastríðinu]]. Árið 1729 var komið á þingi fyrir bresku landnemana sem við það fengu takmarkaða heimastjórn.<ref name="Britannica, Bahamas"/><ref name=DCH>Dwight C. Hart (2004) ''The Bahamian parliament, 1729–2004: Commemorating the 275th anniversary'' Jones Publications, p4</ref> Í [[bandaríska frelsisstríðið|bandaríska frelsisstríðinu]] seint á 18. öld urðu eyjarnar skotmark bandarískra herskipa. [[Esek Hopkins]] hertók Nassá í nokkra daga árið 1776. Árið 1782 birtist spænskur floti undan strönd Nassá og borgin gafst upp án mótspyrnu. Seinna heimsótti Vilhjálmur Bretaprins (síðar [[Vilhjálmur 4.]]) [[Luis de Unzaga]] á Havana og gerði samkomulag um fangaskipti og fyrirkomulagið sem samþykkt var í [[Parísarsáttmálinn (1783)|Parísarsáttmálanum]] um að Bahamaeyjar fengjust í skiptum fyrir [[Spænska Flórída|Spænsku Flórída]]. Eftir þetta voru Bahamaeyjar lýstar ensk nýlenda 1784.<ref>Cazorla, Frank, Baena, Rose, Polo, David, Reder Gadow, Marion (2019) The Governor Louis de Unzaga (1717–1793) Pioneer in the birth of the United States and liberalism, Foundation Malaga, pages 21, 154–155, 163–165, 172, 188–191</ref> Þegar Bandaríkin fengu sjálfstæði fluttu Bretar um 7.300 konungssinna til eyjanna ásamt afrískum þrælum þeirra, þar á meðal 2000 manns frá New York,<ref>{{cite book |last=Wertenbaker |first=Thomas Jefferson |date=1948 |title=Father Knickerbocker Rebels: New York City during the Revolution |url=https://archive.org/details/fatherknickerboc0000wert |url-access=registration |location=New York |publisher=Charles Scribner's Sons |page=[https://archive.org/details/fatherknickerboc0000wert/page/260 260] |author-link=Thomas J. Wertenbaker}}</ref> og að minnsta kosti 1.033 Evrópumenn, 2.214 af afrískum uppruna og nokkra frumbyggja frá [[Vestur-Flórída]] sem Spánverjar lögðu undir sig.<ref>{{Cite journal |last=Peters |first=Thelma |date=October 1961 |title=The Loyalist Migration from East Florida to the Bahama Islands |journal=The Florida Historical Quarterly |volume=40 |issue=2 |pages=123–141 |jstor=30145777}} p. 132, 136, 137</ref> Ríkisstjórnin lét landeigendum í té jarðir í samræmi við þær sem þeir höfðu misst á meginlandinu. Meðal þessara konungssinna voru [[Andrew Deveaux]] og [[John Murray, jarl af Dunmore|Dunmore lávarður]] sem stofnuðu plantekrur á nokkrum eyjum og gerðust pólitískir leiðtogar í höfuðstaðnum.<ref name="Britannica, Bahamas"/> === 19. öld === [[Lög um þrælahald 1807]] afnámu þrælaverslun til breskra nýlendna, þar á meðal Bahamaeyja. Bretland beitti önnur ríki þrýstingi til að hætta þrælaverslun og gaf [[Breski flotinn|Breska flotanum]] leyfi til að hertaka þrælaskip á úthöfunum.<ref>{{cite book |last1=Falola |first1=Toyin |last2=Warnock |first2=Amanda |title=Encyclopedia of the Middle Passage |date=2007 |publisher=Greenwood Press |isbn=9780313334801 |pages=xxi, xxxiii-xxxiv |url=https://books.google.com/books?id=UjRYKePKrB8C&pg=PR21 |access-date=22 February 2021 |archive-date=13 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813212758/https://books.google.com/books?id=UjRYKePKrB8C&pg=PR21 |url-status=live }}</ref><ref name="Lovejoy">{{cite book |last=Lovejoy |first=Paul E. |title=Transformations in Slavery: A History of Slavery in Africa |page=[https://archive.org/details/transformationsi0000love/page/290 290] |location=New York |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |isbn=0521780128 |url=https://archive.org/details/transformationsi0000love/page/290}}</ref> Þúsundum manna frá Afríku sem voru leystir af slíkum skipum var komið fyrir á Bahamaeyjum. Á 3. áratug 19. aldar, meðan [[Seminólastríðin]] stóðu í Flórída, flúðu hundruð amerískra þræla og Seminóla til Bahamaeyja þaðan. Þau settust aðallega að á norðvesturhluta [[Androseyja]]r þar sem þau byggðu þorpið Red Bays. Samtímaheimildir segja frá því að 300 hafi sloppið þangað með aðstoð eyjarskeggja á Bahamaeyjum, á 27 seglskútum, meðan aðrir notuðust við [[kanó]]a. Þessara atburða var minnst með stóru minningaspjaldi í [[Bill Baggs Cape Florida State Park]].<ref name="nps">[https://web.archive.org/web/20131112000818/http://www.nps.gov/subjects/ugrr/ntf_member/ntf_member_details.htm?SPFID=9173&SPFTerritory=Florida&SPFType=Site&SPFKeywords=Bill%20Baggs%20Cape%20Florida%20State%20Park "Bill Baggs Cape Florida State Park"], ''Network to Freedom'', National Park Service, 2010, accessed 10 April 2013</ref><ref>Vignoles, Charles Blacker (1823) ''Observations on the Floridas'', New York: E. Bliss & E. White, pp. 135–136</ref> Sumir afkomendur þeirra í Red Bays halda enn í hefðir frá Seminólum, eins og í körfugerð og leiðamerkjum.<ref>{{Cite journal |doi=10.1177/0021934705280085 |title=The "Wild Indians" of Andros Island: Black Seminole Legacy in The Bahamas |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-black-studies_2006-11_37_2/page/275 |journal=Journal of Black Studies |volume=37 |issue=2 |page=275 |year=2006 |last1=Howard |first1=R. |s2cid=144613112}}</ref> Árið 1818<ref>[https://archive.org/details/bub_gb_Z70-AAAAYAAJ/page/n556 <!-- pg=259 --> Appendix: "Brigs Encomium and Enterprise"], ''Register of Debates in Congress'', Gales & Seaton, 1837, pp. 251–253.</ref> ákvað innanríkisráðuneytið í London að allir þrælar sem kæmu til Bahamaeyja frá stöðum utan [[Bresku Vestur-Indíar|Bresku Vestur-Indía]] skyldu frelsaðir. Næstum 300 þrælar í eigu Bandaríkjamanna voru þannir frelsaðir milli 1830 og 1835.<ref name="horne103">[[#Horne|Horne]], p. 103</ref> Bandarísku þrælaskipin ''Comet'' og ''Encomium'' sem fluttu þræla meðfram strönd Bandaríkjanna, strönduðu við Abaco-eyju í desember 1830 og febrúar 1834. Þrælarnir voru frelsaðir af embættismönnum í Nassá, þrátt fyrir mótmæli Bandaríkjamanna. Á ''Comet'' voru 165 þrælar og 48 um borð í ''Encomium''. Bretar greiddu að lokum bætur til Bandaríkjanna fyrir þessi tvö skip árið 1855, samkvæmt samningi um kröfur frá 1853 sem átti að binda enda á nokkur svipuð mál milli ríkjanna.<ref>[[#Horne|Horne]], p. 137</ref><ref name="debates">[https://archive.org/details/bub_gb_Z70-AAAAYAAJ/page/n556 Register of Debates in Congress, Gales & Seaton], 1837.</ref> [[File:Great Isaac Cay, Bahamas.jpg|thumb|Vitinn [[Great Isaac Lighthouse]] á Great Isaac Cay.]] Þrælahald var afnumið í [[Breska heimsveldið|Breska heimsveldinu]] 1. ágúst 1834.<ref name="Britannica, Bahamas"/> Eftir það frelsuðu breskir embættismenn í nýlendunni 78 þræla af skipinu ''[[Enterprise (þrælaskip)|Enterprise]]'' árið 1835, og 38 af skipinu ''Hermosa'' sem strandaði við Abaco-eyju árið 1840.<ref>[[#Horne|Horne]], pp. 107–108</ref> Frægasta málið var skipið ''[[Creole]]'' árið 1841 þar sem þrælar gerðu uppreisn og sigldu skipinu til Nassá. Um borð voru 135 þrælar frá Virginíu sem áttu að fara á markað í [[New Orleans]]. Embættismenn á Bahamaeyjum frelsuðu 128 þræla sem kusu að setjast þar að. Uppreisninni á ''Creole'' hefur verið lýst sem best heppnuðu þrælauppreisn í sögu Bandaríkjanna.<ref name="williams">{{cite news |title=Brig Creole slaves |first=Michael Paul |last=Williams |url=http://www.timesdispatch.com/special-section/black-history/brig-creole-slaves/article_11391522-9222-5006-95eb-c1db7f61f9b4.html |newspaper=[[Richmond Times-Dispatch]] |location=Richmond, Virginia |date=11 February 2002 |access-date=25 October 2018 |archive-date=10 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220710182602/https://richmond.com/special-section/black-history/brig-creole-slaves/article_11391522-9222-5006-95eb-c1db7f61f9b4.html |url-status=live }}</ref> Þessi atvik, þar sem 447 þrælar í eigu Bandaríkjamanna voru frelsaðir milli 1830 og 1842, juku á spennu milli Bandaríkjanna og Bretlands. Ríkin tvö höfðu átt í samstarfi um strandgæslu til að draga úr alþjóðlegri þrælaverslun, en nú höfðu Bandaríkin áhyggjur af hinni miklu innanlandsverslun með þræla og færðu rök fyrir því að Bretar ættu ekki að fara með bandarísk skip í höfnum nýlendanna eins og skip í alþjóðaversluninni. Bandaríkin óttuðust að sagan um uppreisnina á ''Creole'' myndi hvetja til fleiri þrælauppreisna á kaupskipum. Í [[þrælastríðið|þrælastríðinu]] á 7. áratugnum blómstraði efnahagur eyjanna um stutt skeið vegna smyglara sem smygluðu vörum framhjá hafnbanni á [[Suðurríkin]].<ref>''[http://www.bahamas.com/bahamas/island/templrgstandard.aspx?sectionid=4212&level=2 Grand Bahama Island – American Civil War] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071025222208/http://www.bahamas.com/bahamas/island/templrgstandard.aspx?sectionid=4212&level=2 |date=25 October 2007 }}'' The Islands of The Bahamas Official Tourism Site</ref><ref>Stark, James. ''Stark's History and Guide to the Bahama Islands'' (James H. Stark, 1891). pg.93</ref> === 20. öld === [[File:The Duke of Windsor (1945).jpg|thumb|right|[[Játvarður 8.|Hertoginn af Windsor]], fyrrum Bretlandskonungur, var landstjóri Bahamaeyja á stríðsárunum.]] Í upphafi 20. aldar var efnahagur eyjanna staðnaður og mikil fátækt meðal íbúa sem margir drógu fram lífið á sjálfsþurftarbúskap eða fiskveiðum.<ref name="Britannica, Bahamas"/> Í ágúst 1940 var [[Játvarður 8.|Játvarður hertogi af Windsor]] og fyrrum Bretlandskonungur skipaður [[landstjóri Bahamaeyja]]. Hann kom til eyjanna ásamt eiginkonu sinni, [[Wallis Simpson]]. Landstjórahöllin var þá í niðurníðslu, en þau reyndu að gera það besta úr aðstæðum.<ref name="Windsor installed">[[#Higham|Higham]], pp. 300–302</ref> Játvarður var ekki ánægður með stöðuna og talaði um eyjarnar sem „þriðja flokks breska nýlendu“.<ref>Bloch, Michael (1982). ''The Duke of Windsor's War'', London: Weidenfeld and Nicolson. {{ISBN|0-297-77947-8}}, p. 364.</ref> Hann setti lítið heimaþing 29. október 1940. Sama ár heimsóttu hjónin úteyjar um borð í lystisnekkju sænska auðmannsins [[Axel Wenner-Gren]].<ref name="Windsor opened">[[#Higham|Higham]], pp. 307–309</ref> [[Breska utanríkisráðuneytið]] gagnrýndi það harðlega þar sem bandaríska leyniþjónustan taldi að Wenner-Gren væri náinn vinur þýska nasistaforingjans [[Hermann Göring|Hermanns Göring]].<ref name="Windsor opened" /><ref>Bloch, Michael (1982). ''The Duke of Windsor's War''. London: Weidenfeld and Nicolson. {{ISBN|0-297-77947-8}}, pp. 154–159, 230–233</ref> Hertoginn fékk hrós fyrir tilraunir sínar til að berjast gegn fátækt á eyjunum. Í ævisögu hans eftir Philip Ziegler frá 1991 er því hins vegar lýst hvernig hann leit niður á þeldökka íbúa eyjanna og aðra íbúa breska heimsveldisins sem ekki voru af evrópskum uppruna. Í júní 1942 fékk hann aftur hrós fyrir framgöngu sína til að kveða niður uppþot í Nassá vegna lágra launa.<ref name="Windsor unrest">[[#Higham|Higham]], pp. 331–332</ref> Í bók Ziegler kemur fram að hertoginn kenndi óróaseggjum og kommúnistum um uppþotin, auk manna af austurevrópskum gyðingauppruna sem hefðu tryggt sér störf til að komast hjá herþjónustu.<ref name="ziegler">[[Philip Ziegler|Ziegler, Philip]] (1991). ''King Edward VIII: The Official Biography''. New York: Alfred A. Knopf. {{ISBN|0-394-57730-2}}. pp. 471–472</ref> Hertoginn sagði af sér landstjóraembættinu 16. mars 1945.<ref name="matthew">[[Colin Matthew|Matthew, H. C. G.]] (September 2004; online edition January 2008) [http://www.oxforddnb.com/view/article/31061 "Edward VIII, later Prince Edward, Duke of Windsor (1894–1972)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150605164606/http://www.oxforddnb.com/view/article/31061 |date=5 June 2015 }}, ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press, {{doi|10.1093/ref:odnb/31061}}, sótt 1. maí 2010 (Subscription required)</ref> Eftir styrjöldina hófst stjórnmálaþróun á eyjunum fyrir alvöru. Fyrstu stjórnmálaflokkarnir voru stofnaðir á 6. áratugnum og skiptust eftir uppruna. [[Sameinaði bahamíski flokkurinn]] var þannig fulltrúi eyjarskeggja af breskum uppruna (sem voru kallaðir „Bay Street Boys“)<ref name="badnews">{{Cite journal|date=20 January 1967 |title=Bad News for the Boys |url=http://www.time.com/time/magazine/printout/0,8816,843308,00.html |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130204101554/http://www.time.com/time/magazine/printout/0,8816,843308,00.html |archive-date=4 February 2013 |magazine=[[Time (magazine)|Time]]}}</ref> en [[Framsækni frjálslyndi flokkurinn]] var fulltrúi meirihluta þeldökkra íbúa.<ref name="Britannica, Bahamas"/> Þann 7. janúar 1964 gekk í gildi ný stjórnarskrá þar sem Bahamaeyjar fengu heimastjórn í eigin málum. [[Roland Symonette]] úr Sameinaða bahamíska flokknum varð fyrsti stjórnarformaður eyjanna.<ref name=DN>Nohlen, D. (2005), ''Elections in the Americas: A data handbook, Volume I'' {{ISBN|978-0-19-928357-6}}</ref>{{rp|p.73}}<ref>{{cite news |title=Bahamian Proposes Independence Move |newspaper=The Washington Post |date=19 August 1966 |page=A20 |agency=United Press International |url=https://www.proquest.com/docview/142811526/ |access-date=10 July 2022 |archive-date=29 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210629031554/https://www.proquest.com/docview/142811526/ |url-status=live }}</ref> Árið 1967 varð [[Lynden Pindling]] úr Framsækna frjálslynda flokknum fyrsti svarti stjórnarleiðtoginn og 1968 var stöðuheiti hans breytt í forsætisráðherra. Sama ár tilkynnti Pindling að eyjarnar myndu sækjast eftir fullu sjálfstæði.<ref>{{cite news |title=Bahamas Will Ask Britain For More Independence |first=Homer |last=Bigart |work=[[The New York Times]] |date=7 January 1968 |page=1 |url=https://nyti.ms/2VQlvpN |access-date=22 April 2020 |archive-date=10 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220710182606/https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1968/01/07/110088035.html?zoom=15.200000000000001 |url-status=live }}</ref> Ný stjórnarskrá sem fól í sér aukna heimastjórn var tekin upp þetta sama ár.<ref>{{cite news |title=Britain and Bahamas Agree on Constitution |first=Stephen V. |last=Armstrong |newspaper=The Washington Post |date=28 September 1968 |page=A13 |url=https://www.proquest.com/docview/143455003/ |access-date=10 July 2022 |archive-date=28 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210628131900/https://www.proquest.com/docview/143455003/ |url-status=live }}</ref> Árið 1971 sameinaðist Sameinaði bahamíski flokkurinn klofningsframboði frá Framsækna frjálslynda flokknum og myndaði [[Frjálsa þjóðarhreyfingin|Frjálsu þjóðarhreyfinguna]], mið-hægriflokk sem barðist gegn síauknum völdum flokks Pindlings.<ref>Hughes, C (1981) Race and Politics in the Bahamas {{ISBN|978-0-312-66136-6}} </ref> [[Breska lávarðadeildin]] samþykkti að veita Bahamaeyjum sjálfstæði 22. júní 1973.<ref>{{cite news |title=British grant independence to Bahamas |date=23 June 1973 |work=The Baltimore Afro-American |page=22 |url=https://www.proquest.com/docview/532330191/ |access-date=10 July 2022 |archive-date=28 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210628091851/https://www.proquest.com/docview/532330191/ |url-status=live }}</ref> [[Karl 3. Bretakonungur|Karl Bretaprins]] færði Lynden Pindling skjölin sem lýstu eyjarnar sjálfstætt ríki þann 10. júlí 1973.<ref>{{cite news |title=Bahamas gets deed |work=Chicago Defender |agency=United Press International |date=11 July 1973 |page=3 |url=https://www.proquest.com/docview/494008920/ |access-date=10 July 2022 |archive-date=26 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126180044/https://www.proquest.com/docview/494008920/ |url-status=live }}</ref> Sá dagur er haldinn hátíðlegur sem þjóðhátíðardagur Bahamaeyja.<ref>{{Cite web |title=Bahamas Independence Day Holiday |url=https://www.bahamas.com/event/bahamas-independence-day-holiday |access-date=7 July 2020 |website=The Official Site of The Bahamas |publisher=The Bahamas Ministry of Tourism |archive-date=8 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200708071119/https://www.bahamas.com/event/bahamas-independence-day-holiday |url-status=live }}</ref> Eyjarnar gerðust aðilar að [[Samveldið|Samveldinu]] sama dag.<ref>{{cite news |title=Bahama Independence |work=Tri-State Defender |location=Memphis, Tennessee |date=14 July 1973 |page=16 |url=https://www.proquest.com/docview/370624842/ |access-date=10 July 2022 |archive-date=13 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220313071052/https://www.proquest.com/docview/370624842 |url-status=live }}</ref> [[Milo Butler]] var skipaður fyrsti umboðsmaður [[Elísabet 2.|Bretadrottningar]] á eyjunum skömmu eftir að þær fengu sjálfstæði.<ref>{{Cite book |last=Ciferri |first=Alberto |url=https://www.worldcat.org/oclc/1113890667 |title=An Overview of Historical and Socio-Economic Evolution in the Americas |date=2019 |publisher=Cambridge Scholars Publisher |isbn=978-1-5275-3821-4 |location=Newcastle-upon-Tyne |pages=313 |oclc=1113890667 |access-date=21 July 2020 |archive-date=10 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220710182604/https://www.worldcat.org/title/overview-of-historical-and-socio-economic-evolution-in-the-americas/oclc/1113890667 |url-status=live }}</ref> === Eftir sjálfstæði === Skömmu eftir að landið fékk sjálfstæði gerðust Bahameyjar aðilar að [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðnum]] og [[Heimsbankinn|Heimsbankanum]] 22. ágúst 1973,<ref>{{cite news |title=Bahamas Joins IMF, World Bank |newspaper=The Washington Post |date=23 August 1973 |page=C2 |url=https://www.proquest.com/docview/148399257/ |access-date=10 July 2022 |archive-date=10 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220710174032/https://www.proquest.com/docview/148399257 |url-status=live }}</ref> og [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]] 18. september sama ár.<ref>{{cite news |title=2 Germanys Join U.N. as Assembly Opens 28th Year |first=Robert |last=Alden |work=The New York Times |date=19 September 1973 |page=1 |url=https://www.proquest.com/docview/119811597/ |access-date=10 July 2022 |archive-date=28 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210628094138/https://www.proquest.com/docview/119811597/ |url-status=live }}</ref> Fyrstu tvo áratugina var [[Framsækni frjálsyndi flokkurinn]] (PLP) við völd, undir stjórn landsföðurins [[Lynden Pindling]], þrátt fyrir ásakanir um spillingu, tengsl við eiturlyfjahringi og fjármálamisferli innan ríkisstjórnarinnar. Á sama tíma var mikill hagvöxtur á eyjunum vegna annars vegar [[ferðaþjónusta|ferðaþjónustu]] og hins vegar [[fjármálaþjónusta|fjármálaþjónustu]]. [[Lífskjör]] íbúa bötnuðu mikið sem varð til þess að eyjarnar löðuðu til sín innflytjendur, einkum frá [[Haítí]].<ref name="Britannica, Bahamas"/> [[File:Hurricane Dorian destruction -Bahamas.jpg|thumb|Eyðilegging í kjölfar fellibylsins Dorian.]] Í þingkosningum árið 1992 náði [[Hubert Ingraham]] úr [[Frjálsi þjóðarflokkurinn|Frjálsa þjóðarflokknum]] (FNM) að steypa Pindling af stóli.<ref name=DN />{{rp|p.78}} Ingraham vann síðan kosningarnar 1997 en tapaði árið 2002 fyrir PLP undir stjórn [[Perry Christie]].<ref name=DN />{{rp|p.82}} Ingraham náði aftur völdum 2007 og síðan Christie aftur 2012. Hagvöxtur fór minnkandi, en FNM náði aftur völdum 2017 undir stjórn [[Hubert Minnis]].<ref name="Britannica, Bahamas"/> Í september 2019 gekk [[fellibylurinn Dorian]] á land á [[Abaco-eyjar|Abaco-eyjum]] og [[Grand Bahama]] þegar hann var [[Saffir-Simpson-kvarðinn|5 að styrk]] og lagði norðvesturhluta eyjanna í rúst. Áætlað tjón vegna fellibylsins er 7 milljarðar dala<ref name="Bahamas damage">{{Cite news |url=https://nypost.com/2019/09/05/hurricane-dorian-causes-7b-in-property-damage-to-bahamas/ |title=Hurricane Dorian causes $7B in property damage to Bahamas |last=Fitz-Gibbon |first=Jorge |date=5 September 2019 |access-date=5 September 2019 |work=New York Post |archive-date=7 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907042530/https://nypost.com/2019/09/05/hurricane-dorian-causes-7b-in-property-damage-to-bahamas/ |url-status=live }}</ref> og talið er að um 200 hafi látist, þótt sú tala sé líka álitin of lág vegna fjölda óskráðra haítískra innflytjenda.<ref name="1300_missing">{{cite news|author=Ava Turnquest|newspaper=The Tribune|date=12 September 2019|accessdate=22 September 2019|title=Missing List Falls To 1,300|url=http://www.tribune242.com/news/2019/sep/13/missing-list-falls-1300/|archive-date=22 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190922022246/http://www.tribune242.com/news/2019/sep/13/missing-list-falls-1300/|url-status=live}}</ref><ref name="Norcross 02 May 2020">{{cite news |last1=Norcross |first1=Bryan |title=New Hurricane Dorian report details forecast challenges, successes |url=https://www.local10.com/weather/2020/04/29/new-hurricane-dorian-report-details-forecast-challenges-successes/ |accessdate=12 May 2020 |agency=WPLG Local 10 |date=2 May 2020 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514071136/https://www.local10.com/weather/2020/04/29/new-hurricane-dorian-report-details-forecast-challenges-successes/ |url-status=live }}</ref> Í september 2021 tapaði Frjálsi þjóðarflokkurinn fyrir Framsækna frjálslynda flokknum í kosningum í miðri efnahagslægð sem var sú dýpsta síðan landið fékk sjálfstæði.<ref>{{Cite web |title=The Bahamas Election Results |url=http://www.caribbeanelections.com/bs/elections/default.asp |access-date=17 September 2021 |website=www.caribbeanelections.com |archive-date=17 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217195740/http://www.caribbeanelections.com/bs/elections/default.asp |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-09-16/bahamas-votes-in-knife-edge-election-after-16-economic-crash |work=www.bloomberg.com |date=17 September 2021 |access-date=10 July 2022 |archive-date=31 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331144107/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-09-16/bahamas-votes-in-knife-edge-election-after-16-economic-crash |url-status=live }}</ref> PLP náði 32 af 39 þingsætum og Frjálsi þjóðarflokkurinn fékk hin sætin.<ref>{{cite news |title=Bahamas Election 2021: PLP election victory confirmed {{!}} Loop Caribbean News |url=https://caribbean.loopnews.com/content/bahamas-election-2021-plp-election-victory-confirmed |work=Loop News |date=20 September 2021 |language=en |access-date=10 July 2022 |archive-date=26 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220526210239/https://caribbean.loopnews.com/content/bahamas-election-2021-plp-election-victory-confirmed |url-status=dead }}</ref> Þann 17. september varð formaður PLP, [[Philip Davis (bahamískur stjórnmálamaður)|Philip Davis]] nýr forsætisráðherra.<ref>{{cite news |last1=McLeod |first1=Sheri-Kae |title=Phillip Davis Sworn in as Prime Minister of Bahamas . |url=https://www.caribbeannationalweekly.com/caribbean-breaking-news-featured/phillip-davis-sworn-in-as-prime-minister-of-bahamas/ |work=Caribbean News |date=17 September 2021 |language=en |access-date=10 July 2022 |archive-date=30 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630001433/https://www.caribbeannationalweekly.com/caribbean-breaking-news-featured/phillip-davis-sworn-in-as-prime-minister-of-bahamas/ |url-status=live }}</ref> ==Landfræði== Bahamaeyjar eru [[listi yfir Bahamaeyjar|stór eyjaklasi]] sem dreifist um 800 ferkílómetra svæði í [[Atlantshaf]]i, austan við [[Flórída]] í Bandaríkjunum, norðan við [[Kúba|Kúbu]] og [[Hispaníóla|Hispaníólu]], og vestan við bresku eyjarnar [[Turks- og Caicos-eyjar]] (sem ásamt Bahamaeyjum mynda [[Lúkajaeyjar]]). Eyjarnar liggja milli 20. og 28. breiddargráðu norður og 72. og 80. lengdargráðu vestur. Þær liggja báðum megin [[Krabbabaugur|Krabbabaugs]].<ref name="CIA World Factbook – The Bahamas"/> Eyjarnar eru 700 og rifin 2.400 alls (þar af 30 byggð), og heildarþurrlendi er 10.010 ferkílómetrar.<ref name="CIA World Factbook – The Bahamas">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bahamas-the/ |title=CIA World Factbook – The Bahamas |access-date=21. júlí 2019 |archive-date=2021-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126031906/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bahamas-the/ |url-status=dead }}</ref><ref name="Britannica, Bahamas" /> Höfuðborg eyjanna, [[Nassá]], er á eyjunni [[New Providence]]. Aðrar helstu byggðu eyjar eru [[Grand Bahama]], [[Eleuthera]], [[Cat Island (Bahamaeyjum)|Cat Island]], [[Rum Cay]], [[Long Island (Bahamaeyjum)|Long Island]], [[San Salvador Island]], [[Ragged Island (Bahamaeyjum)|Ragged Island]], [[Acklins]], [[Crooked Island (Bahamaeyjum)|Crooked Island]], [[Exuma]], [[Berry Islands]], [[Mayaguana]], [[Bíminíeyjar]], [[Great Abaco]] og [[Great Inagua]]. Stærsta eyjan er [[Andros (Bahamaeyjum)|Andros]].<ref name="Britannica, Bahamas"/> Allar eyjarnar eru láglendar og flatlendar, og hæðardrög eru aldrei hærri en 15 til 20 metrar. Hæsti punktur eyjanna er [[Alvernia-fjall]] (áður Como-hæð) á Cat Island, 64 metrar á hæð.<ref name="CIA World Factbook – The Bahamas"/> ==Stjórnmál== [[File:BahamianParliamentPanorama.jpg|thumb|upright=1.35|Þinghúsið í Nassá.]] Stjórnarfar Bahamaeyja er [[þingbundin konungsstjórn]] þar sem [[Karl 3. Bretakonungur]] er þjóðhöfðingi og [[landstjóri Bahamaeyja]] er fulltrúi hans.<ref name="CIA World Factbook – The Bahamas"/> Núverandi landstjóri er [[Cornelius A. Smith]]. Stjórnmál og lagahefð eyjanna byggist alfarið á [[Westminster-kerfið|Westminster-kerfinu]] líkt og hjá mörgum öðrum samveldisríkjum.<ref>{{Cite web |last=Hydrant (http://www.hydrant.co.uk) |first=Site designed and built by |date=15 August 2013 |title=Bahamas, The |url=https://thecommonwealth.org/our-member-countries/bahamas |access-date=25 January 2021 |website=The Commonwealth |language=en |archive-date=9 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180309082734/http://www.thecommonwealth.org/our-member-countries/bahamas |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Hunter |first=Josh |date=27 September 2012 |title=A more modern crown: changing the rules of succession in the Commonwealth Realms |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/03050718.2012.694997?scroll=top&needAccess=true |journal=Commonwealth Law Bulletin |volume=38 |issue=3 |pages=423–466 |doi=10.1080/03050718.2012.694997 |s2cid=144518578 |via=Taylor & Francis Online |access-date=15 November 2020 |archive-date=10 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220710182604/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/03050718.2012.694997?scroll=top&needAccess=true |url-status=live }}</ref> [[Forsætisráðherra Bahamaeyja]] er [[stjórnarleiðtogi]] landsins og er oftast leiðtogi þess flokks sem hefur flest þingsæti á [[þing Bahamaeyja|þingi Bahamaeyja]].<ref name="CIA World Factbook – The Bahamas"/><ref name="Britannica, Bahamas"/> Ráðherrar í [[ríkisstjórn Bahamaeyja]] eru valdir af forsætisráðherra og fara með framkvæmdavaldið. Núverandi forsætisráðherra er [[Philip Davis]].<ref name="CIA World Factbook – The Bahamas"/> Þing Bahamaeyja kemur saman í tveimur deildum; fulltrúadeild með 38 fulltrúa sem eru kjörnir með meirihluta í einmenningskjördæmum, og öldungadeild með 16 fulltrúum sem eru skipaðir af landstjóranum, þar af níu samkvæmt ráði forsætisráðherra, fjórir samkvæmt ráði leiðtoga stjórnarandstöðunnar og þrír samkvæmt ráði forsætisráðherra eftir að hann hefur ráðfært sig við leiðtoga stjórnarandstöðunnar. Líkt og í Westminster-kerfinu getur forsætisráðherra leyst upp þing og boðað til kosninga hvenær sem er áður en fimm ára kjörtímabili hans lýkur.<ref>{{cite web |title=Bahamas 1973 (rev. 2002) |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Bahamas_2002?lang=en |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20150317182651/https://www.constituteproject.org/constitution/Bahamas_2002?lang=en |archive-date=17 March 2015 |access-date=17 March 2015 |website=Constitute}}</ref> [[Stjórnarskrá Bahamaeyja]] er með ákvæði sem vernda [[málfrelsi]], [[fjölmiðlafrelsi]], [[trúfrelsi]], [[ferðafrelsi]] og [[félagafrelsi]]. Dómsvaldið á Bahamaeyjum er óháð framkvæmdavaldi og löggjafarvaldi. Dómskerfið byggist á [[enskur réttur|enskum rétti]].<ref name="CIA World Factbook – The Bahamas"/> ===Her=== Her eyjanna nefnist [[Konunglegt varnarlið Bahamaeyja]] eða ''Royal Bahamas Defence Force'' (RBDF).<ref name="auto">{{cite report |title=The CIA World Factbook 2010 |author=Central Intelligence Agency |publisher=Skyhorse Publishing |page=53 |year=2009}}</ref> Herinn er aðeins með [[herfloti|flota]], en undir hann heyra sveit landgönguliða og flugdeild. Samkvæmt lögum um herinn er hlutverk hans að verja fullveldi eyjanna, í nafni drottningar, gæta að landhelgi þeirra, veita aðstoð við náttúruhamfarir, gæta að lögum og reglu í samstarfi við lögreglulið eyjanna og önnur verkefni sem öryggisráð eyjanna felur honum.<ref>{{cite act |title=Defence Act |type=Act |page=211-14 | date=1980}}</ref> Varnarliðið á aðild að öryggisgæslusveitum [[CARICOM]].<ref name="auto"/> Varnarliðið var stofnað 31. mars 1980. Það fæst einkum við að stöðva [[eiturlyfjasmygl]], ólöglega innflytjendur og veiðiþjófnað, og aðstoð við sjófarendur. Varnarliðið ræður yfir 26 varðskipum og minni gæslubátum og er með yfir 1.100 starfsmenn, þar á meðal eru 65 yfirmenn og 74 konur.<ref>{{cite web |title=Our Mandat |url=https://rbdf.gov.bs/our-mandate/ |website=rbdf.gov.bs |access-date=4. febrúar 2021 |archive-date=2021-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210217002006/https://rbdf.gov.bs/our-mandate/ |url-status=dead }}</ref> ===Stjórnsýslueiningar=== Fyrir utan [[New Providence]], sem heyrir beint undir ríkisstjórn Bahamaeyja, skiptast eyjarnar í 31 stjórnsýsluumdæmi: <div style="font-size:95%;"><!--For sake of smaller windows/screens--> {| |- |[[Mynd:Districts_of_the_Bahamas_(Labeled).png|300px|Umdæmi Bahamaeyja]] | <ol> <li>[[Acklins]]</li> <li>[[Berry Islands]]</li> <li>[[Bimini]]</li> <li>[[Black Point (Bahamaeyjum)|Black Point]], [[Exuma]]</li> <li>[[Cat Island (Bahamaeyjum)|Cat Island]]</li> <li>[[Central Abaco]]</li> <li>[[Central Andros]]</li> <li>[[Central Eleuthera]]</li> <li>[[Freeport (Bahamaeyjum)|City of Freeport, Grand Bahama]]</li> <li>[[Crooked Island (Bahamaeyjum)|Crooked Island]]</li> <li>[[East Grand Bahama]]</li> <li>[[Exuma]]</li> <li>[[Grand Cay]], [[Abaco Islands|Abaco]]</li> <li>[[Harbour Island (Bahamaeyjum)|Harbour Island]], [[Eleuthera]]</li> <li>[[Hope Town]], [[Abaco-eyjar|Abaco]]</li> <li>[[Inagua]]</li> </ol> | <ol start=17> <li>[[Long Island (Bahamaeyjum)|Long Island]]</li> <li>[[Mangrove Cay]], [[Andros (Bahamaeyjum)|Andros]]</li> <li>[[Mayaguana]]</li> <li>[[Moore's Island]], [[Abaco Islands|Abaco]]</li> <li>[[North Abaco]]</li> <li>[[North Andros]]</li> <li>[[North Eleuthera]]</li> <li>[[Ragged Island (Bahamaeyjum)|Ragged Island]]</li> <li>[[Rum Cay]]</li> <li>[[Guanahani|San Salvador]]</li> <li>[[South Abaco]]</li> <li>[[South Andros]]</li> <li>[[South Eleuthera]]</li> <li>[[Spanish Wells]], [[Eleuthera]]</li> <li>[[West Grand Bahama]]</li> </ol> |} </div><!--(font-size)--> ==Efnahagslíf== [[File:Bahamas Product Exports (2019).svg|thumb|upright=1.6|Hlutfall útflutnings frá Bahamaeyjum árið 2019.]] Miðað við [[Lönd eftir landsframleiðslu á mann (nafnvirði)|landsframleiðslu á mann]] eru Bahamaeyjar eitt af auðugustu löndum [[Ameríka|Ameríku]].<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/real-gdp-per-capita/country-comparison |title=Real GDP per capita |publisher=CIA.gov |accessdate=July 9, 2022 |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405152309/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/real-gdp-per-capita/country-comparison/ |url-status=dead }}</ref> Gjaldmiðill landsins, [[bahamadalur]], er festur við [[bandaríkjadalur|bandaríkjadal]] á genginu 1 á móti 1.<ref name="ReferenceA">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html?countryName=Bahamas,%20The&countryCode=bf&regionCode=cam&rank=49#bf Country Comparison :: GDP – per capita (PPP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150423044540/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html?countryName=Bahamas,%20The&countryCode=bf&regionCode=cam&rank=49#bf |date=23 April 2015 }}. CIA World Factbook.</ref> [[Ferðaþjónusta]] er helsta undirstaða efnahagslífs á Bahamaeyjum og stendur undir bæði helmingi landsframleiðslunnar og helmingi starfa á eyjunum. Fjöldi ferðamanna var 5,8 milljónir árið 2012, og yfir 70% þeirra komu með skemmtiferðaskipum.<ref>{{Cite book |last=Spencer |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=LVdxDwAAQBAJ&q=bahamas+2012+tourist+70%25+cruise&pg=PA51 |title=Travel and Tourism in the Caribbean: Challenges and Opportunities for Small Island Developing States |date=14 July 2018 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-69581-5 |language=en |access-date=19 October 2020 |archive-date=27 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210427090427/https://books.google.com/books?id=LVdxDwAAQBAJ&q=bahamas+2012+tourist+70%25+cruise&pg=PA51 |url-status=live }}</ref> Næstmikilvægasti geirinn er banka- og fjármálaþjónusta, sem stendur undir 15% landsframleiðslunnar.<ref name="ReferenceA"/> Í [[Panamaskjölin|Panamaskjölunum]] kom fram að Bahamaeyjar væru það land sem hefði flestar skráningar aflandsfyrirtækja í heimi.<ref name="ICIJbahamas">{{cite web |title=Panama Papers |url=https://offshoreleaks.icij.org/ |website=The International Consortium of Investigative Journalists |access-date=17 August 2017 |archive-date=10 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160510002550/https://offshoreleaks.icij.org/ |url-status=live }}</ref> Skattastefnan er mjög samkeppnishæf og eyjunum er oft lýst sem [[skattaskjól]]i. Ríkisstjórn eyjanna hefur tekjur af tollum, virðisaukaskatti, leyfisgjöldum og fasteignaskatti og stimpilgjöldum, en það er enginn tekjuskattur, fyrirtækjaskattur, fjármagnstekjuskattur eða eignarskattur. Almannatryggingar eru fjármagnaðar með launatengdum gjöldum þar sem launþeginn greiðir 3,9% og vinnuveitandinn 5,9%.<ref>{{cite web |title=Contributions Table |url=http://www.nib-bahamas.com/_m1722/Brochures/default.aspx |publisher=The National Insurance Board of The Commonwealth of The Bahamas |access-date=22 December 2011 |date=11 May 2010 |archive-date=15 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120115114955/http://www.nib-bahamas.com/_m1722/Brochures/default.aspx |url-status=live }}</ref> Árið 2010 voru skatttekjur 17,2% af vergri landsframleiðslu.<ref name="cia.gov">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bahamas-the/ Bahamas, The] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126031906/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bahamas-the/ |date=26 January 2021 }}. CIA World Factbook.</ref> Þriðji stærsti geiri atvinnulífs á Bahamaeyjum eru landbúnaður og iðnaður sem standa undir 5-7% af vergri landsframleiðslu.<ref name="ReferenceA"/> Talið er að Bahamaeyjar flytji inn um 80% af matvælum sem seld eru á eyjunum. Helstu landbúnaðarafurðir eyjanna eru [[laukur]], [[okra]], [[tómatur|tómatar]], [[appelsína|appelsínur]], [[greipaldin]], [[agúrka|agúrkur]], [[sykurreyr]], [[sítróna|sítrónur]], [[límóna|límónur]] og [[sæt kartafla|sætar kartöflur]].<ref>{{Cite book |last=Group |first=Taylor & Francis |url=https://books.google.com/books?id=wGA4o-UhAfgC&q=An+estimated+80%25+of+the+Bahamian+food+supply+is+imported.&pg=PA657 |title=Europa World Year |date=2004 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-85743-254-1 |language=en |access-date=19 October 2020 |archive-date=26 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426223437/https://books.google.com/books?id=wGA4o-UhAfgC&q=An+estimated+80%25+of+the+Bahamian+food+supply+is+imported.&pg=PA657 |url-status=live }}</ref> Aðgengi að [[líffræðileg geta|líffræðilegri getu]] er miklu hærri á Bahamaeyjum en að meðaltali í heiminum. Árið 2016 höfðu eyjarnar 9,2 framleiðnihektara<ref name=footprintdata>{{cite web |url=http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=12&type=BCpc,EFCpc |title=Country Trends |publisher=Global Footprint Network |access-date=4 June 2020 |archive-date=8 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808050235/http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=12&type=BCpc,EFCpc |url-status=live }}</ref> á mann í landinu, sem er miklu hærra en heimsmeðaltalið 1,6 hektarar á mann.<ref>{{Cite journal |last1=Lin |first1=David |last2=Hanscom |first2=Laurel |last3=Murthy |first3=Adeline |last4=Galli |first4=Alessandro |last5=Evans |first5=Mikel |last6=Neill |first6=Evan |last7=Mancini |first7=MariaSerena |last8=Martindill |first8=Jon |last9=Medouar |first9=FatimeZahra|last10=Huang|first10=Shiyu |last11=Wackernagel |first11=Mathis |date=2018 |title=Ecological Footprint Accounting for Countries: Updates and Results of the National Footprint Accounts, 2012–2018 |journal=Resources |language=en |volume=7 |issue=3 |pages=58 |doi=10.3390/resources7030058|doi-access=free}}</ref> Árið 2016 nýttu íbúar Bahamaeyja 3,7 hektara á mann sem [[vistspor]] neyslu, sem er mun minna en eyjarnar ráða við.<ref name=footprintdata/> ==Íbúar== [[File:Bahamas population.svg|thumb|right|Þróun íbúafjölda á Bahamaeyjum samkvæmt [[FAO]].]] Samkvæmt manntali árið 2018 voru íbúar á Bahameyjum 407.906 talsins, þar af 25,9% 14 ára eða yngri, 67,2% 15 til 64 ára og 6,9% yfir 65 ára aldri. Ársfjölgun var 0,925% árið 2010 og fæðingartíðni 17,81/1000 íbúa, en dánartíðni 9,35/1000 íbúa og brottfluttir umfram aðflutta 2,13/1000.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html#top Country Comparison "Total fertility rate"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20091028133713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html#top |date=28 October 2009 }}, [[CIA World Factbook]].</ref> [[Ungbarnadauði]] er 23,21 á 1000 lifandi fæðingar. Lífslíkur íbúa eru 69,87 ár. Heildarfrjósemishlutfall er 2 börn á konu (2010).<ref name="cia.gov"/> Áætlað er að fjöldi íbúa árið 2022 sé 400.516. Fjölmennustu eyjarnar eru [[New Providence]] þar sem höfuðborgin, [[Nassá (Bahamaeyjum)|Nassá]] er staðsett, og [[Grand Bahama]] þar sem næststærsta borgin, [[Freeport (Bahamaeyjum)|Freeport]] er.<ref>{{vefheimild|url=https://www.thebahamasguide.com/facts/population/|titill=Population|vefsíða=The Bahamas Guide|date=2007|skoðað=28.9.2022}}</ref> ==Menning== [[File:Junkanoo.jpg|thumb|[[Junkanoo]]-ganga í [[Nassá (Bahamaeyjum)|Nassá]].]] Menning eyjanna er blanda af afrískum, breskum og bandarískum hefðum. Tengslin við Bandaríkin eru sterk vegna fjölskyldutengsla, aðflutnings frelsaðra þræla frá Bandaríkjunum og vegna þess að flestir ferðamenn til eyjanna koma þaðan.<ref name="Britannica, Bahamas"/> Á [[Fjölskyldueyjar|Fjölskyldueyjum]] (úteyjum) eru afrískir alþýðugaldrar, [[obeah]], stundaðir.<ref>{{cite web |title=International Religious Freedom Report 2005 – Bahamas |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2005/51625.htm |publisher=United States Department of State |access-date=22 July 2012 |archive-date=21 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221083126/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2005/51625.htm |url-status=live }}</ref> Obeah er ólöglegt á Bahamaeyjum og refsivert.<ref>[http://laws.bahamas.gov.bs/cms/images/LEGISLATION/PRINCIPAL/1873/1873-0015/PenalCode_1.pdf "Practising Obeah, etc."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170421040918/http://laws.bahamas.gov.bs/cms/images/LEGISLATION/PRINCIPAL/1873/1873-0015/PenalCode_1.pdf |date=21. apríl 2017 }}, Ch. 84 Penal Code. laws.bahamas.gov.bs</ref> Þar eru líka búnar til hefðbundnar körfur og fleira úr pálmablöðum. Efnið er riðið í hatta og töskur sem eru vinsælir minjagripir hjá ferðamönnum.<ref>[[Hurbon, Laennec]] (1995). "American Fantasy and Haitian Vodou". ''Sacred Arts of Haitian Vodou''. Ed. Donald J. Cosentino. Los Angeles: [[UCLA Fowler Museum of Cultural History]], pp. 181–97.</ref> [[Junkanoo]] eru hefðbundnar afróbahamískar skrúðgöngur með tónlist og dansi sem eru haldnar í Nassá og öðrum bæjum á annan í jólum og nýársdag. Junkanoo er líka sett upp við önnur tilefni.<ref name="Britannica, Bahamas"/> [[Siglingakeppni]]r eru mikilvægir viðburðir á mörgum úteyjunum. Oftast fela þær í sér nokkurra daga keppni á gamaldags vinnubátum með hátíð í landi.<ref>{{cite web |title=Native Boat Regattas in The Bahamas |url=https://www.worldnomads.com/explore/caribbean/the-bahamas/native-boat-regattas-in-the-bahamas |website=World Nomads |access-date=4 February 2021 |archive-date=26 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426223127/https://www.worldnomads.com/explore/caribbean/the-bahamas/native-boat-regattas-in-the-bahamas |url-status=live }}</ref> [[Bahamísk matargerð]] endurspeglar fjölbreyttan uppruna íbúa með áhrifum frá karabískri, afrískri og evrópskri matarhefð. Í sumum bæjum eru hátíðir sem tengjast uppskeru þess svæðis, eins og „Ananashátíðin“ í Gregory Town á [[Eleuthera]] eða „Krabbahátíðin“ á Andros. [[Sagnamennska]] er mikilvæg hefð á eyjunum þar sem er ríkuleg [[alþýðumenning]]. Þekktustu þjóðsagnaverur Bahamaeyja eru [[lusca]] og [[chickcharney]] á Andros, [[Pretty Molly]] á Exuma og týnda borgin [[Atlantis]] á Bimini. Þekktir bahamískir rithöfundar eru meðal annars [[Wendy Coakley-Thompson]], [[Paul Albury]] og [[Susan J. Wallace]]. Meðal þekktustu íbúa eyjanna eru leikararnir [[Sidney Poitier]] og [[Roxie Roker]], og sonur hennar, söngvarinn [[Lenny Kravitz]]. ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Tenglar== * [http://www.bahamas.gov.bs Vefur ríkisstjórnar Bahamaeyja] {{Breska samveldið}} {{Norður-Ameríka}} [[Flokkur:Eyjar í Atlantshafi]] [[Flokkur:Norður-Ameríkulönd]] [[Flokkur:Eyríki]] [[Flokkur:Bahamaeyjar]] ir77wfkk563g48fz8962c5kfm88uc46 Suður-Kórea 0 11792 1985421 1978748 2026-11-07T01:45:50Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985421 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Kórea | nafn_á_frummáli = 대한민국<br />大韓民國<br />Daehan Minguk | nafn_í_eignarfalli = Suður-Kóreu | fáni = Flag of South Korea.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_South_Korea.svg | staðsetningarkort = Republic_of_Korea_(orthographic_projection).svg | kjörorð = 널리 인간세계을 이롭게 하라 (홍익인간) | kjörorð_tungumál = kóreska | kjörorð_þýðing = Að nýtast heimi manna | þjóðsöngur = [[Aegukga]] | tungumál = [[kóreska]] | höfuðborg = [[Seúl]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Suður-Kóreu|Forseti]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Suður-Kóreu|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Lee Jae Myung]] | nafn_leiðtoga2 = [[Kim Min-seok]] | staða = Stofnun | atburður1 = Lýðveldi | atburður2 = Uppgjöf [[Japan]]a | atburður3 = [[Stjórnarskrá Suður-Kóreu|Stjórnarskrá]] | dagsetning1 = [[1. mars]] [[1919]] | dagsetning2 = [[15. ágúst]] [[1945]] | dagsetning3 = [[17. júlí]] [[1948]] | stærðarsæti = 109 | flatarmál = 100.363 | hlutfall_vatns = 0,3 | mannfjöldaár = 2024 | fólksfjöldi = 52.081.799 | mannfjöldasæti = 29 | íbúar_á_ferkílómetra = 507 | VLF_ár = 2025 | VLF = 3.363 | VLF_sæti = 14 | VLF_á_mann = 65.080 | VLF_á_mann_sæti = 29 | VÞL = {{hækkun}} 0.937 | VÞL_ár = 2023 | VÞL_sæti = 20 | gjaldmiðill = [[suðurkóreskt vonn]] | tímabelti = [[UTC+9]] | símakóði = 82 | tld = kr }} '''Suður-Kórea''' eða '''Lýðveldið Kórea''' er land í [[Austur-Asía|Austur-Asíu]]. Það nær yfir syðri hluta [[Kóreuskagi|Kóreuskaga]] og á landamæri að [[Norður-Kórea|Norður-Kóreu]] nálægt 38. [[breiddargráða|breiddargráðu]]. Landhelgi Suður-Kóreu kemur saman við landhelgi [[Alþýðulýðveldið Kína|Kína]] og [[Japan]]. [[Kórea]] var eitt ríki til ársins [[1948]] þegar landinu var skipt í [[Kóreustríðið|Kóreustríðinu]]. Nafnið Kórea er dregið af heiti ríkisins [[Goguryeo|Goryeo]] sem stóð á skaganum á [[miðaldir|miðöldum]]. Landið er fjalllent og liggur í nyrðra [[temprað belti|tempraða beltinu]]. Íbúar eru um 52 milljónir. Höfuðborgin og stærsta borg Suður-Kóreu er [[Seúl]] með um 10 milljón íbúa. Fornleifafundir benda til þess að Kóreuskaginn hafi verið byggður frá árfornsteinöld sem nær frá því fyrir 2,6 milljónum ára til 300 þúsund ára, en saga Kóreu hefst með ríkinu [[Gojoseon]] sem samkvæmt [[arfsögn]] var stofnað af [[Dangun]] árið [[2333 f.Kr.]] Á fyrsta árþúsundinu e.Kr. voru [[Þríríkjatímabil Kóreu|þrjú konungsríki í Kóreu]] ([[Goguryeo]], [[Baekje]] og [[Silla (ríki)|Silla]]) en þau voru sameinuð árið [[668]]. Eftir það tók við Goryeo-tímabilið og [[Jóseon]]tímabilið sem stóð til [[1910]]. Það ár lagði [[Japanska keisaradæmið]] Kóreuskagann undir sig. Eftir [[Síðari heimsstyrjöld]] skiptist skaginn í hernámssvæði [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] og [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]]. Lýðveldið Kórea, eða Suður-Kórea, var stofnað í suðurhlutanum í kjölfar þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1948. Sovétmenn stóðu þá fyrir stofnun Alþýðulýðveldisins Kóreu í norðurhlutanum undir stjórn [[Kim Il Sung]]. Árið [[1950]] gerði Norður-Kórea innrás í Suður-Kóreu til að sameina ríkið á ný sem leiddi til Kóreustríðsins. Stríðið stóð í þrjú ár og lyktaði með vopnahléi og stofnun hlutlauss svæðis milli ríkjanna við 38. breiddargráðu. Í Suður-Kóreu ríktu [[herforingjastjórn]]ir og einræðisherrar á borð við [[Syngman Rhee]], [[Park Chung-hee]] og [[Chun Doo-hwan]] en árið 1987 hófust lýðræðisumbætur. Efnahagur Suður-Kóreu óx hratt á 8. og 9. áratugnum en landið fór illa út úr [[fjármálakreppan í Asíu 1997|fjármálakreppunni í Asíu 1997]]. Eftir það hefur vöxtur verið hægari en þó með því mesta sem gerist í heiminum. Suður-Kórea er einn af [[Asíutígrarnir|Asíutígrunum]] fjórum, ásamt [[Tævan]], [[Singapúr]] og [[Hong Kong]]. Suður-Kórea er [[hátekjuland]] sem byggir auð sinn á iðnframleiðslu á sviði [[hátækni]] og [[samgöngutæki|samgöngutækja]]. Nokkrar stórar fyrirtækjasamsteypur á borð við [[Samsung]], [[Hyundai]] og [[LG]] eru ríkjandi í iðnaðarframleiðslu til útflutnings. [[Suðurkóreski herinn]] er annar stærsti her heims, miðað við fjölda hermanna og varaliða. [[Herskylda]] í 18 til 21 mánuð gildir fyrir alla karlmenn milli 18 og 35 ára, og eftir að henni lýkur eru þeir hluti af varaliði hersins. Suður-Kórea situr hátt á listum yfir lönd eftir menntun, þróun lífsgæða, lýðræðislegum stjórnháttum, og nýsköpun. Þar eru einar mestu [[lífslíkur]] í heim, en þjóðin eldist líka hratt og fæðingartíðni er mjög lág. Suður-Kórea hefur eitt mesta aðgengi að [[Internet]]inu meðal landa heims, og þéttasta net [[háhraðalest]]a í heimi. Á 21. öld hefur [[dægurmenning]] Suður-Kóreu (popptónlist, sjónvarpsþættir og kvikmyndir) notið mikilla vinsælda um allan heim. Þetta hefur verið kallað „[[Halljú]]“ (''Kóreska bylgjan''). Suður-Kórea á aðild að [[Þróunarsamvinnunefnd OECD]], [[G20]], [[IPEF]] og [[Parísarklúbburinn|Parísarklúbbnum]]. == Heiti == Heiti landsins, Kórea, er [[innheiti og útheiti|útheiti]] sem er dregið af heiti sögulegs konungsríkis á Kóreuskaga sem nefndist [[Goryeo]] ([[kóreska]]: 고려 eða 高麗 ''Koryŏ''). Goryeo var stytting sem ríkið [[Goguryeo]] tók formlega upp á 5.. öld,<ref>{{cite book|last1=Roberts|first1=John Morris|last2=Westad|first2=Odd Arne|title=The History of the World|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-993676-2|page=443|url=https://books.google.com/books?id=A2cfZkU5aQgC&q=koguryo+powerful+empire|access-date=July 15, 2016|year=2013|archive-date=January 14, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114234403/https://books.google.com/books?id=A2cfZkU5aQgC&q=koguryo+powerful+empire|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last1=Gardner|first1=Hall|title=Averting Global War: Regional Challenges, Overextension, and Options for American Strategy|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-230-60873-3|pages=158–159|url=https://books.google.com/books?id=acvGAAAAQBAJ&q=great+powers|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417203941/https://books.google.com/books?id=acvGAAAAQBAJ&q=great+powers|url-status=dead|archive-date=April 17, 2021|access-date=July 15, 2016|date=November 27, 2007}}</ref><ref>{{cite book|last1=Laet|first1=Sigfried J. de|title=History of Humanity: From the seventh to the sixteenth century|publisher=UNESCO|isbn=978-92-3-102813-7|page=1133|url=https://books.google.com/books?id=PvlthkbFU1UC&pg=PA1133|access-date=November 8, 2016|year=1994|archive-date=January 14, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114234404/https://books.google.com/books?id=PvlthkbFU1UC&pg=PA1133|url-status=live}}</ref> og varð heiti ríkisins sem tók við á 10. öld.<ref name="Koryo1">{{cite book|last1=Rossabi|first1=Morris|title=China Among Equals: The Middle Kingdom and Its Neighbors, 10th–14th Centuries|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-04562-0|page=323|url=https://books.google.com/books?id=sNpD5UKmkswC&q=%22As+the+self-proclaimed+successor+to+Koguryo+and+the+protector+of+Parhae+refugees%2C+many+of+them+of+Koguryo+origin%2C+Koryo+considered+the+northern+territories+in+Manchuria+its+rightful+legacy.%22|access-date=November 8, 2016|date=May 20, 1983|archive-date=January 14, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114234928/https://books.google.com/books?id=sNpD5UKmkswC&q=%22As+the+self-proclaimed+successor+to+Koguryo+and+the+protector+of+Parhae+refugees%2C+many+of+them+of+Koguryo+origin%2C+Koryo+considered+the+northern+territories+in+Manchuria+its+rightful+legacy.%22|url-status=live}}</ref><ref name="Koryo2">{{cite book|last1=Yi|first1=Ki-baek|title=A New History of Korea|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-61576-2|page=103|url=https://books.google.com/books?id=g2mdVwXpMzwC&pg=PA103|access-date=November 8, 2016|year=1984|archive-date=January 14, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114234927/https://books.google.com/books?id=g2mdVwXpMzwC&pg=PA103|url-status=live}}</ref> Arabískir og persneskir kaupmenn sem komu þangað báru nafnið fram „Kórea“.<ref>{{citation |last = Yunn |first = Seung-Yong |year = 1996 |title = Religious culture of Korea |chapter = Muslims earlier contact with Korea |publisher = Hollym International |page = 99}}</ref> Nafnið kom fyrst fyrir sem „Conrai“ skrifað með latínuletri á portúgölskum kortum eftir João vaz Dourado frá 1568.<ref>{{Cite web|last=Dourado|first=Fernão|title=Atlas de Fernão Vaz Dourado|url=https://digitarq.arquivos.pt/details?id=4162624|website=Arquivo nacional da Torre do Tombo|access-date=August 13, 2020|archive-date=June 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621104001/http://digitarq.arquivos.pt/details?id=4162624|url-status=dead}}</ref> Seinna á 16. og 17. öld var það skrifað „Corea“ á kortum Teixeira Albernaz frá 1630.<ref>{{Cite web|title=1369MAPAS E ICONOGRAFIA DOS SÉCS. XVI E XVII|url=https://www.tdx.cat/bitstream/handle/10803/4951/fmpnro4de4.pdf?sequence=4&isAllowed=y|access-date=August 13, 2020|archive-date=February 6, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206024701/https://www.tdx.cat/bitstream/handle/10803/4951/fmpnro4de4.pdf?sequence=4&isAllowed=y|url-status=live}}</ref> Evrópumenn kynntust fyrst konungsríkinu Goryeo þegar [[Afonso de Albuquerque]] [[hernám Malakka (1511)|hernam Malakka]] árið 1511 og lýsti fólki sem verslaði í þeim heimshluta sem „Gores“.<ref>{{Cite web|last=pato|first=Raymundo|title=Cartas de Afonso de Albuquerque, vol. 1|url=https://pt.scribd.com/doc/123188359/Cartas-de-Afonso-de-Albuquerque-vol-1|access-date=August 13, 2020|archive-date=April 17, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417213142/https://pt.scribd.com/doc/123188359/Cartas-de-Afonso-de-Albuquerque-vol-1|url-status=live}}</ref> Á 19. öld var heiti landsins ýmist ritað „Corea“ eða „Korea“ í vestrænum ritum. Sumir Kóreubúar telja að [[Japanska keisaraveldið]] hafi átt frumkvæði að því að rithátturinn „Korea“ varð almennur meðan á hernámi Japana stóð, til að tryggja að Japan yrði á undan í listum yfir lönd eftir stafrófsröð.<ref name="UDN">{{cite web|date=July 5, 2008|script-title=zh:Korea原名Corea? 美國改的名|url=http://city.udn.com/54543/2933925|access-date=March 28, 2014|language=zh|newspaper=[[United Daily News]]|archive-date=October 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006101951/http://city.udn.com/54543/2933925|url-status=live}}</ref><ref name="LATimes0309">{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-sep-15-fg-corea15-story.html|title=A 'C' Change in Spelling Sought for the Koreas|author=Barbara Demick|newspaper=[[Los Angeles Times]]|date=September 15, 2003|access-date=March 28, 2016|author-link=Barbara Demick|archive-date=April 11, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411062040/http://articles.latimes.com/2003/sep/15/world/fg-corea15|url-status=live}}</ref> Þegar konungsríkið [[Jóseon]] (조선 eða 朝鮮 ''Chosŏn'') tók við af Goryeo árið 1392 varð heiti þess opinbert heiti alls landsins, þótt það væri ekki tekið gilt um allan heim. Hið nýja opinbera nafn var dregið af heiti hins forna konungsríkis [[Gójóseon]]. Árið 1897 breytti konungurinn [[Gojong af Kóreu]] opinbera heitinu í [[Kóreuveldi]] (대한제국 eða 大韓帝國 ''Daehan Jeguk'') í stað Jóseon. Síðari hluti nafnsins, ''Daehan'' („Mikla Han“) er dreginn af ''Samhan'' („þrjú Han“) sem vísar til [[Þríríkjatímabil Kóreu|þriggja konungsríkja Kóreu]], fremur en hins forna ríkjabandalags Suður-Kóreu.<ref>{{cite web |last1=이기환 |script-title=ko:[이기환의 흔적의 역사]국호논쟁의 전말…대한민국이냐 고려공화국이냐 |url=http://news.khan.co.kr/kh_news/khan_art_view.html?artid=201708300913001&code=960100&www |script-website=ko:경향신문 |publisher=[[Kyunghyang Shinmun]] |access-date=July 2, 2018 |language=ko |date=August 30, 2017 |archive-date=August 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190812154305/http://news.khan.co.kr/kh_news/khan_art_view.html?artid=201708300913001&code=960100&www |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=이덕일 |script-title=ko:[이덕일 사랑] 대~한민국 |url=http://news.chosun.com/site/data/html_dir/2008/08/14/2008081401512.html |script-website=ko:조선닷컴 |publisher=[[The Chosun Ilbo]] |access-date=July 2, 2018 |language=ko |archive-date=February 18, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218134345/http://news.chosun.com/site/data/html_dir/2008/08/14/2008081401512.html |url-status=live }}</ref> „Jóseon“ var samt áfram notað af Kóreubúum sem heiti á landinu, þótt það væri ekki lengur opinbert heiti. Þegar [[Kórea undir stjórn Japana|Kórea var undir stjórn Japana]] voru bæði nöfnin „Han“ og „Jóseon“ notuð. Eftir [[uppgjöf Japana]] 1945 var ákveðið að landið skyldi heita „''Republic of Korea''“ („Lýðveldið Kórea“) á ensku.<ref name=unloved /> Kóreska heitið ''Daehan Minguk'' (대한민국 eða 大韓民國 „Lýðveldi Mikla Han“) er stundum notað af Suður-Kóreubúum til að tala um kóresku þjóðina í heild, fremur en Suður-Kóreu.<ref name="thefreelibrary.com">{{cite web|url=https://www.thefreelibrary.com/North+Korea%27s+state-loyalty+advantage.-a0274114570|archive-url=https://archive.today/20180520092751/https://www.thefreelibrary.com/North+Korea's+state-loyalty+advantage.-a0274114570|url-status=dead|last=Myers|first=Brian Reynolds|author-link=Brian Reynolds Myers|title=North Korea's state-loyalty advantage.|work=Free Online Library|date=May 20, 2018|archive-date=May 20, 2018|access-date=May 26, 2018}}</ref><ref name=unloved>{{Cite web|url=http://sthelepress.com/index.php/2016/12/28/still-the-unloved-republic/|title=Still the Unloved Republic|date=December 28, 2016|access-date=June 10, 2019|last=Myers|first=Brian Reynolds|author-link=Brian Reynolds Myers|work=Sthele Press|archive-date=March 13, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313210134/http://sthelepress.com/index.php/2016/12/28/still-the-unloved-republic/|url-status=dead}}</ref> ==Saga == {{aðalgrein|Saga Kóreu}} === Samtímasaga === Árin 2011 og 2012 tóku börn fyrrverandi forseta við völdum í báðum Kóreuríkjunum. [[Kim Jong Un]] tók við af föður sínum [[Kim Jong Il]] sem leiðtogi Norður-Kóreu 2011, og dóttir [[Park Chung-hee]], [[Park Geun-hye]], var kjörin fyrsti kvenforseti Suður-Kóreu árið 2012.<ref>{{cite news |title=Park Geun-hye sworn in as South Korea president |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-21570512 |work=[[BBC News]] |date=February 25, 2013 |access-date=October 31, 2022 |archive-date=October 31, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031121124/https://www.bbc.com/news/world-asia-21570512 |url-status=live }}</ref> Íhaldsstjórn Park Geun-hye var sökuð um spillingu, mútuþægni og áhrifabrask í tengslum við vin Park, [[Choi Soon-sil]]. Í nóvember 2016 hófust útbreidd [[Mótmælin í Suður-Kóreu 2016-2017|mótmæli]]<ref>{{Cite news|url=https://asiatimes.com/article/long-will-south-koreas-protests-remain-peaceful/|title=How long will Seoul protests remain peaceful?|last=Langan|first=Peter|date=November 28, 2016|publisher=[[Asia Times]]|access-date=December 2, 2016|archive-date=March 28, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328145415/https://asiatimes.com/2016/11/long-will-south-koreas-protests-remain-peaceful/|url-status=live}}</ref> og Park féll á vantrausti.<ref>{{Cite news|url=https://latimes.com/world/asia/la-fg-south-korea-park-impeach-2017-story.html|title=South Korea's president is removed from office as court upholds her impeachment|date=March 10, 2017|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=March 10, 2017|archive-date=March 9, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309190803/http://www.latimes.com/world/asia/la-fg-south-korea-park-impeach-2017-story.html|url-status=live}}</ref> Í kosningum varð [[Moon Jae-in]] úr [[Lýðræðisflokkurinn (Suður-Kórea)|Lýðræðisflokknum]] forseti og tók við embætti 10. maí 2017.<ref>{{cite news |title=New Korean president willing to work with North – DW – 05/10/2017 |url=https://www.dw.com/en/new-south-korean-president-moon-sworn-in-and-willing-to-visit-north-korea/a-38779018 |work=dw.com |language=en |access-date=October 31, 2022 |archive-date=October 31, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031121333/https://www.dw.com/en/new-south-korean-president-moon-sworn-in-and-willing-to-visit-north-korea/a-38779018 |url-status=live }}</ref> Í valdatíð hans batnaði sambandið við Norður-Kóreu, en bilið jókst í hernaðarsamstarfi Suður-Kóreu og Bandaríkjanna. Suður-Kórea hélt [[Vetrarólympíuleikarnir 2018|Vetrarólympíuleikana 2018]].<ref>{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/story/sports/olympics/2018/02/11/south-koreas-moon-may-be-on-brink-of-legacy-defining-moment/110314864/|title=South Korea's Moon may be on brink of legacy-defining moment|date=February 11, 2018|newspaper=USA Today|access-date=March 28, 2024|archive-date=June 13, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613051923/https://www.usatoday.com/story/sports/olympics/2018/02/11/south-koreas-moon-may-be-on-brink-of-legacy-defining-moment/110314864/|url-status=live}}</ref> Í apríl 2018 var Park Geun-hye dæmd í 24 ára fangelsi fyrir misnotkun valds og spillingu.<ref>{{cite news |title=Park Geun-hye: South Korea's ex-leader jailed for 24 years for corruption |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-43666134 |work=[[BBC News]] |date=April 6, 2018 |access-date=October 31, 2022 |archive-date=November 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101144853/https://www.bbc.com/news/world-asia-43666134 |url-status=live }}</ref> [[COVID-19-faraldurinn]] olli því að andlát urðu fleiri en fæðingar og mannfjöldinn minnkaði í fyrsta skipti síðan talningar hófust.<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2021/01/04/world/asia/south-korea-population.html|title=As Birthrate Falls, South Korea's Population Declines, Posing Threat to Economy|last=Gladstone|first=Rick|website=[[The New York Times]]|date=January 4, 2021|access-date=January 5, 2021|archive-date=January 4, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210104222029/https://www.nytimes.com/2021/01/04/world/asia/south-korea-population.html|url-status=live}}</ref> Í mars 2022 sigraði [[Yoon Suk Yeol]], frambjóðandi íhaldssama [[Þjóðaraflsflokkurinn|Þjóðaraflsflokksins]], með naumindum í forsetakosningum gegn frambjóðanda Lýðræðisflokksins, [[Lee Jae-myung|Lee Jae Myung]], og tók við völdum 10. maí 2022.<ref>{{cite news |title=Who is South Korea's new president Yoon Suk Yeol? |url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20220510-who-is-south-korea-s-new-president-yoon-suk-yeol |work=France 24 |date=May 10, 2022 |language=en |access-date=March 28, 2024 |archive-date=September 23, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923202013/https://www.france24.com/en/asia-pacific/20220510-who-is-south-korea-s-new-president-yoon-suk-yeol |url-status=live }}</ref> Hann lýsti gildistöku [[herlög|herlaga]] 3. desember 2024 og sakaði stjórnarandstöðuna um stuðning við Norður-Kóreu og aðgerðir gegn ríkinu.<ref name="martial">{{cite web|url=https://apnews.com/article/south-korea-yoon-martial-law-997c22ac93f6a9bece68454597e577c1|title=South Korea lifts president's martial law decree after lawmakers reject military rule|website=Associated Press|date=3. desember 2024}}</ref> Aðeins nokkrum tímum síðar kaus þingið með öllum greiddum atkvæðum (190/0) að afnema yfirlýsinguna og binda enda á herlögin.<ref>{{cite news |title=South Korea cabinet lifts martial law - report |url=https://www.bbc.com/news/live/cn38321180et?post=asset%3A69e3ba8d-55f4-443e-9531-84ad91772741#post |access-date=December 3, 2024 |work=BBC News |date=December 3, 2024}}</ref> Þetta leiddi til þess að vantraust var samþykkt á Yoon sem var settur af 4. apríl 2025.<ref>{{Cite news |date=December 14, 2024 |title=South Korean parliament votes to impeach President Yoon Suk Yeol |url=https://www.abc.net.au/news/2024-12-14/south-korean-parliament-votes-to-impeach-president/104726176 |access-date=December 14, 2024 |work=ABC News |language=en-AU}}</ref><ref>{{cite news |last1=Yeung |first1=Yoonjung Seo, Gawon Bae, Mike Valerio, Jessie |title=South Korea's impeached president is removed from office, four months after declaring martial law |url=https://edition.cnn.com/2025/04/03/asia/yoon-impeachment-verdict-south-korea-intl-hnk/index.html |work=CNN |date=April 4, 2025 |language=en}}</ref> Lee Jae Myung sigraði í forsetakosningum í kjölfarið og tók við völdum 4. júní sama ár.<ref>{{cite web|title=National Election Commission of South Korea|url=http://info.nec.go.kr/electioninfo/electionInfo_report.xhtml?electionId=0020250603&requestURI=/electioninfo/0020250603/vc/vccp09.jsp&secondMenuId=VCCP09&statementId=VCCP09_%231&electionCode=1&cityCode=0}}</ref> == Landfræði == [[File:Dinosaur Ridge of Seoraksan.jpg|thumb|right|Risaeðluhryggur á [[Seoraksan]], sem er hæsti tindur [[Taebaek-fjöll|Taebaek-fjalla]] í [[Gangwon-hérað]]i.]] Suður-Kórea nær yfir suðurhluta [[Kóreuskagi|Kóreuskaga]], sem teygir sig um 1100 km út í [[Kyrrahaf]] frá meginlandi Austur-Asíu. Skaginn er fjalllendur og skilur milli [[Gulahaf]]s í vestri og [[Japanshaf]]s í austri. Suðuroddi skagans liggur að [[Kóreusund]]i og [[Austur-Kínahaf]]i. Landið og allar eyjar sem því tilheyra liggja milli 33. og 39. breiddargráðu norður, og 124. og 130. lengdargráðu austur. Heildarstærð landsins er 100.410 km².<ref name="South Korea country profile">{{cite web |title=South Korea country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15289563 |website=[[BBC News]] |access-date=October 17, 2023 |date=October 17, 2023 |archive-date=January 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127202409/https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15289563 |url-status=live }}</ref> Hægt er að skipta Suður-Kóreu í fjögur landfræðileg svæði: austurhluta sem einkennist af háum fjallgörðum og mjóum strandsléttum; vesturhluta með breiðum strandsléttum, vatnasviðum og hæðardrögum; suðvesturhluta með fjöll og dali; og suðausturhluta með vatnasviði [[Nakdong-fljót]]s.<ref name="korea geo">[http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/geography.htm#LAND Geography of Korea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170724134602/http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/geography.htm#LAND |date=July 24, 2017 }}, Asia Info Organization</ref> Í Suður-Kóreu eru þrjú skilgreind visthéruð: [[miðkóreskir laufskógar]], [[blandaðir mansjúrískir skógar]] og [[suðurkóreskir sígrænir skógar]].<ref name="DinersteinOlson2017">{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E. M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad|display-authors=1|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|journal=BioScience|volume=67|issue=6|year=2017|pages=534–545|issn=0006-3568|doi=10.1093/biosci/bix014|pmid=28608869|pmc=5451287}}</ref> Land Suður-Kóreu er að mestu fjalllendi sem ekki er ræktanlegt land. Hásléttur og láglendi mynda aðeins 30% af heildarlandsvæðinu. Í Suður-Kóreu eru 20 þjóðgarðar og vinsæl náttúruverndarsvæði, eins og teræktarsvæðin í [[Boseong]], [[Vistgarðurinn í Suncheon-flóa]], og [[Jirisan]].<ref>{{cite web |url=http://english.knps.or.kr/ |title=Korea National Park Service official site |access-date=October 29, 2010 |archive-date=July 2, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100702123827/http://english.knps.or.kr/ |url-status=live }}</ref> Undan suður- og vesturströnd landsins liggja um 3000 eyjar, langflestar litlar og óbyggðar. [[Jeju-eyja]], stærsta eyja landsins, er um 100 km undan suðurströnd Suður-Kóreu. Hæsti tindur landsins er [[Hallasan]], óvirkt eldfjall sem nær 1.950 metrum yfir sjávarmál. Austustu eyjar Suður-Kóreu eru [[Ulleungdo]] og [[Liancourt-klettar]] (Dokdo/Takeshima), en syðstu eyjarnar eru [[Marado]] og [[Socotra-klettur]].<ref name="korea geo" /> == Stjórnmál == ===Stjórnsýsluskipting=== {{Aðalgrein|Stjórnsýsluskipting Suður-Kóreu}} Helstu stjórnsýslueiningar Suður-Kóreu eru héruð, borgir (með borgarstjórn sem er óháð héraðsstjórn), ein sérstök borg og ein sérstök sjálfstjórnarborg. {| class="wikitable" |- !Kort!!Nafn!![[hangúl]]!![[hanja]]!![[íbúafjöldi]] |- | rowspan="22" | {{Image label begin|image=South Korea adm location map.svg|width={{{width|500}}}|float={{{float|right}}}|link=}} <!-- ===== PROVINCIAL LEVEL ===== -->{{Image label small|x=0.60|y=0.25|scale={{{width|400}}}|text =[[Gangwon-hérað|Gangwon]]}} {{Image label small|x=0.40|y=0.28|scale={{{width|400}}}|text =[[Seúl]]}} {{Image label small|x=0.29|y=0.28|scale={{{width|400}}}|text =[[Incheon]]}} {{Image label small|x=0.42|y=0.33|scale={{{width|400}}}|text =[[Gyeonggi-hérað|Gyeonggi]]}} {{Image label small|x=0.18|y=0.48|scale={{{width|400}}}|text =[[Suður-Chungcheong-hérað|Suður-Chungcheong]]}} {{Image label small|x=0.47|y=0.40|scale={{{width|400}}}|text =[[Norður-Chungcheong-hérað|Norður-Chungcheong]]}} {{Image label small|x=0.43|y=0.47|scale={{{width|400}}}|text =[[Sejong-borg]]}} {{Image label small|x=0.45|y=0.52|scale={{{width|400}}}|text =[[Daejeon]]}} {{Image label small|x=0.61|y=0.51|scale={{{width|400}}}|text =[[Norður-Gyeongsang-hérað|Norður-Gyeongsang]]}} {{Image label small|x=0.40|y=0.63|scale={{{width|400}}}|text =[[Norður-Jeolla-hérað|Norður-Jeolla]]}} {{Image label small|x=0.65|y=0.63|scale={{{width|400}}}|text =[[Daegu]]}} {{Image label small|x=0.79|y=0.68|scale={{{width|400}}}|text =[[Ulsan]]}} {{Image label small|x=0.77|y=0.75|scale={{{width|400}}}|text =[[Busan]]}} {{Image label small|x=0.55|y=0.71|scale={{{width|400}}}|text =[[Suður-Gyeongsang-hérað|Suður-Gyeongsang]]}} {{Image label small|x=0.36|y=0.75|scale={{{width|400}}}|text =[[Gwangju]]}} {{Image label small|x=0.37|y=0.81|scale={{{width|400}}}|text =[[Suður-Jeolla-hérað|Suður-Jeolla]]}} {{Image label small|x=0.33|y=1.11|scale={{{width|400}}}|text =[[Jeju-hérað|Jeju]]}} <!-- ===== OTHER COUNTRIES ===== -->{{Image label small|x=0.305|y=0.080|scale={{{width|400}}}| text=[[Norður-Kórea|<i style="color: #48A3B5">Norður-Kórea</i>]] }} {{Image label small|x=1.010|y=1.100|scale={{{width|400}}}| text=[[Japan|<i style="color: #48A3B5">Japan</i>]] }}<!-- ===== SEAS - OCEANS - ETC ===== -->{{Image label small|x=0.1225|y=0.545|scale={{{width|400}}}| text=[[Gulahafið|<i style="color: #48A3B5">Gulahafið<br/>(Vesturhaf)</i>]] }} {{Image label small|x=0.550|y=0.898|scale={{{width|400}}}| text=[[Kóreusund|<i style="color: #48A3B5">Kóreusund<br>(Vestursund)</i>]] }} {{Image label small|x=0.850|y=0.898|scale={{{width|400}}}| text=[[Kóreusund|<i style="color: #48A3B5">Kóreusund<br>(Tsushima-sund)</i>]] }} {{Image label small|x=0.990|y=0.5| scale={{{width|400}}}| text=[[Japanshaf|<i style="color: #48A3B5">Japanshaf<br>(Austurhaf)</i>]] }} {{Image label end}} ! colspan="5" |Sérstök borg (''Teugbyeolsi'')<sup>a</sup> |- |[[Seúl]]||{{lang|ko|서울특별시}}||{{lang|ko|서울}}{{lang|ko-Hani|特別市}}||10.143.645 |- ! colspan="5" |Borgir (''Gwangyeogsi'') |- |[[Busan]]||{{lang|ko|부산광역시}}||{{lang|ko-Hani|釜山廣域市}}||3.527.635 |- |[[Daegu]]||{{lang|ko|대구광역시}}||{{lang|ko-Hani|大邱廣域市}}||2.501.588 |- |[[Incheon]]||{{lang|ko|인천광역시}}||{{lang|ko-Hani|仁川廣域市}}||2.879.782 |- |[[Gwangju]]||{{lang|ko|광주광역시}}||{{lang|ko-Hani|光州廣域市}}||1.472.910 |- |[[Daejeon]]||{{lang|ko|대전광역시}}||{{lang|ko-Hani|大田廣域市}}||1.532.811 |- |[[Ulsan]]||{{lang|ko|울산광역시}}||{{lang|ko-Hani|蔚山廣域市}}||1.156.480 |- ! colspan="5" |Sérstök sjálfstjórnarborg (''Teugbyeol-jachisi'') |- |[[Sejong-borg|Sejong]]||{{lang|ko|세종특별자치시}}||{{lang|ko-Hani|世宗特別自治市}}||122.153 |- ! colspan="5" |Héruð (''Do'') |- |[[Gyeonggi-hérað|Gyeonggi]]||{{lang|ko|경기도}}||{{lang|ko-Hani|京畿道}}||12.234.630 |- |[[Gangwon-hérað|Gangwon]]||{{lang|ko|강원도}}||{{lang|ko-Hani|江原道}}||1.542.263 |- |[[Norður-Chungcheong-hérað|Norður-Chungcheong]]||{{lang|ko|충청북도}}||{{lang|ko-Hani|忠淸北道}}||1.572.732 |- |[[Suður-Chungcheong-hérað|Suður-Chungcheong]]||{{lang|ko|충청남도}}||{{lang|ko-Hani|忠淸南道}}||2.047.631 |- |[[Norður-Jeolla-hérað|Norður-Jeolla]]||{{lang|ko|전라북도}}||{{lang|ko-Hani|全羅北道}}||1.872.965 |- |[[Suður-Jeolla-hérað|Suður-Jeolla]]||{{lang|ko|전라남도}}||{{lang|ko-Hani|全羅南道}}||1.907.172 |- |[[Norður-Gyeongsang-hérað|Norður-Gyeongsang]]||{{lang|ko|경상북도}}||{{lang|ko-Hani|慶尙北道}}||2.699.440 |- |[[Suður-Gyeongsang-hérað|Suður-Gyeongsang]]||{{lang|ko|경상남도}}||{{lang|ko-Hani|慶尙南道}}||3.333.820 |- ! colspan="5" |Sérstakt sjálfstjórnarhérað (''Teugbyeoljachi-do'') |- |[[Jeju-do|Jeju]]||{{lang|ko|제주특별자치도}}||{{lang|ko-Hani|濟州特別自治道}}||593.806 |} ==Efnahagslíf== [[Mynd:Korea_Export_Treemap.jpg|thumb|right|Skýringarmynd sem sýnir helstu útflutningsgreinar Suður-Kóreu.]] [[Mynd:Helicopter view of Seoul.jpg|thumb|right|[[Lotte World Tower]] í Seúl er hæsta bygging Suður-Kóreu og sú 5. hæsta í heimi.]] Í Suður-Kóreu er [[blandað hagkerfi]] sem telst vera það 11. stærsta í heimi að nafnvirði og það 13. stærsta með kaupmáttarjöfnuði. Suður-Kórea er þannig eitt af [[20 stærstu iðnríki heims|20 stærstu iðnrikjum heims]]. Landið er [[þróað land|þróað]] [[hátekjuland]] og iðnvæddast allra aðildarríkja [[OECD]]. Suðurkóresk hátæknifyrirtæki eins og [[LG Electronics]] og [[Samsung]] eru þekkt um allan heim. Fjárfesting í menntakerfi landsins umbreytti því úr vanþróuðu ríki þar sem flestir íbúar voru [[ólæsi]]r í alþjóðlegt hátækniríki. Hagkerfi landsins nýtur þess að búa yfir hámenntuðu verkafólki en Suður-Kórea er eitt af þeim löndum heims þar sem hæst hlutfall íbúa er með háskólagráðu. Frá því snemma á 7. áratugnum fram á 10. áratuginn var hagkerfi Suður-Kóreu í hvað örustum vexti hagkerfa heimsins. Landið er eitt af [[Asíutígrarnir|Asíutígrunum]] fjórum ásamt [[Singapúr]], [[Hong Kong]] og [[Taívan]]. Íbúar Suður-Kóreu tala um þetta sem [[kraftaverkið við Hanfljót]]. Efnahagslíf Suður-Kóreu er mjög háð alþjóðaverslun og árið 2014 var landið í 5. sæti yfir mestu útflutningslönd heims og 7. sæti yfir mestu innflutningslönd. Þrátt fyrir vaxtartækifæri og stöðugleika hefur landið mátt þola lækkanir á lánshæfismati vegna herskárra yfirlýsinga nágrannaríkisins í norðri. Hætta á átökum hefur neikvæð áhrif á fjármálamarkaði Suður-Kóreu. Suður-Kórea varð fyrir áfalli í [[Asíukreppan|Asíukreppunni]] á 10. áratug 20. aldar, en náði sér fljótt á strik aftur og hefur þrefaldað landsframleiðslu sína síðan. [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn]] hefur hrósað landinu fyrir seiglu og nefnir lágar opinberar skuldir og ónýtta skattstofna sem hægt er að grípa til í neyð. Suður-Kórea var eitt af fáum þróuðum löndum sem tókst að komast hjá verstu áhrifum [[Alþjóðlega fjármálakreppan|Alþjóðlegu fjármálakreppunnar]] 2007-2008. Hagvöxtur var 6,2% árið 2010, það mesta í átta ár, en árið 2002 náði hagvöxtur í landinu 7,2%. Áður hafði hagvöxtur fallið niður í 2,3% árið 2008 og 0,2% árið 2009 vegna fjármálakreppunnar. Atvinnuleysi var líka lítið eða mest 3,6% árið 2009. Suður-Kórea varð aðili að [[OECD]] árið 1996. Eftirtalin suðurkóresk fyrirtæki eru á listanum [[Fortune Global 500]]: {|class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |- style="background:#efefef;" ! style="text-align:center;"|Sæti<ref>{{vefheimild|url=http://fortune.com/global500/samsung-electronics-13/|titill=Samsung Electronics|verk=Fortune}}</ref>||style="text-align:center;"|Heiti||style="text-align:center;"|Höfuðstöðvar||style="text-align:center;"|Tekjur<br/>(M.&nbsp;$) ||style="text-align:center;"|Hagnaður<br/>(M.&nbsp;$) ||style="text-align:center;"|Eignir<br/>(M.&nbsp;$) |- |style="text-align:center;"|1. ||style="text-align:left;"|[[Samsung Electronics]] ||style="text-align:left;"|[[Suwon]] ||173.957 ||19.316 ||217.104 |- |style="text-align:center;"|2. ||style="text-align:left;"|[[Hyundai Motor]] ||style="text-align:left;"|[[Seúl]] ||80.701 ||4.659 ||148.092 |- |style="text-align:center;"|3. ||style="text-align:left;"|[[SK Holdings]] ||style="text-align:left;"|[[Seúl]] ||72.579 ||659 ||85,332 |- |style="text-align:center;"|4. ||style="text-align:left;"|[[Korea Electric Power]] ||style="text-align:left;"|[[Naju]] ||51.500||6.074 ||147.265 |- |style="text-align:center;"|5. ||style="text-align:left;"|[[LG Electronics]] ||style="text-align:left;"|[[Seúl]] ||47.712 ||66 ||31.348 |- |style="text-align:center;"|6. ||style="text-align:left;"|[[POSCO]] ||style="text-align:left;"|[[Pohang]] ||45.621 ||1.167 ||66.361 |- |style="text-align:center;"|7. ||style="text-align:left;"|[[Kia Motors]] ||style="text-align:left;"|[[Seúl]] ||45.425 ||2.373 ||42.141 |- |style="text-align:center;"|8. ||style="text-align:left;"|[[Hanwha]] ||style="text-align:left;"|[[Seúl]] ||40.606||423 ||128.247 |- |style="text-align:center;"|9. ||style="text-align:left;"|[[Hyundai Heavy Industries]] ||style="text-align:left;"|[[Ulsan]] ||33.881 ||469 ||40.783 |- |style="text-align:center;"|10. ||style="text-align:left;"|[[Hyundai Mobis]] ||style="text-align:left;"|[[Seúl]] ||32.972 ||2.617||34.541 |- |style="text-align:center;"|11. ||style="text-align:left;"|[[Samsung Life Insurance]] ||style="text-align:left;"|[[Seúl]] ||26.222||1.770 ||219.157 |- |style="text-align:center;"|12. ||style="text-align:left;"|[[Lotte Shopping]] ||style="text-align:left;"|[[Seúl]] ||25.444 ||144 ||34.710 |- |style="text-align:center;"|13. ||style="text-align:left;"|[[Samsung C&T]] ||style="text-align:left;"|[[Seúl]] ||24.217 ||92 ||36.816 |- |style="text-align:center;"|14. ||style="text-align:left;"|[[LG Display]] ||style="text-align:left;"|[[Seúl]] ||22.840 ||781 ||20.606 |- |style="text-align:center;"|15. ||style="text-align:left;"|[[GS Caltex]] ||style="text-align:left;"|[[Seúl]] ||22.207 ||1.221 ||15.969 |} ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{G-20}} {{Asía}} {{stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Suður-Kórea| ]] t7c0w7rjyqrs0cqx4g85e3vffn6cgn9 Dóminíska lýðveldið 0 12227 1985302 1951081 2026-11-06T23:02:50Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985302 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Dóminíska lýðveldið | nafn_á_frummáli = República Dominicana | nafn_í_eignarfalli = Dóminíska lýðveldisins | fáni = Flag of the Dominican Republic.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_the_Dominican_Republic.svg | kjörorð = Dios, Patria, Libertad | kjörorð_tungumál = spænska | kjörorð_þýðing = Guð, föðurland, frelsi | staðsetningarkort = Dominican_Republic_(orthographic_projection).svg | tungumál = [[spænska]] | höfuðborg = [[Santó Dómingó]] | stjórnarfar = [[Forsetaræði]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Dóminíska lýðveldisins|Forseti]] | titill_leiðtoga2 = [[Varaforseti Dóminíska lýðveldisins|Varaforseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Luis Abinader]] | nafn_leiðtoga2 = [[Raquel Peña de Antuña]] | stærðarsæti = 128 | flatarmál = 48.671 | hlutfall_vatns = 0,7 | mannfjöldaár = 2022 | mannfjöldasæti = 86 | fólksfjöldi = 10.694.700 | íbúar_á_ferkílómetra = 220 | VLF_ár = 2022 | VLF = 254,99 | VLF_sæti = 65 | VLF_á_mann = 23.983 | VLF_á_mann_sæti = 90 | VÞL_ár = 2019 | VÞL = {{hækkun}} 0.756 | VÞL_sæti = 88 | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Haítí]] | dagsetning1 = [[27. febrúar]] [[1844]] | atburður2 = frá [[Spánn|Spáni]] | dagsetning2 = [[16. ágúst]] [[1863]] | atburður3 = frá [[BNA|Bandaríkjunum]] | dagsetning3 = [[12. júlí]] [[1924]] | gjaldmiðill =[[dóminískur pesói]] | tímabelti = [[UTC]]-4 | þjóðsöngur = [[Quisqueyanos valientes]] | tld = do | símakóði = 1-809, 1-829 og 1-849 }} '''Dóminíska lýðveldið''' ([[spænska]]: ''República Dominicana'') er land á eystri hluta [[eyja|eyjunnar]] [[Hispaníóla|Hispaníólu]], sem er ein [[Stóru-Antillaeyjar|Stóru-Antillaeyja]] í [[Karíbahaf|Karíbahafi,]] með landamæri að [[Haítí]] í vestri. Hispaníóla er næststærst eyjanna í eyjaklasanum (á eftir [[Kúba|Kúbu]]) og liggur vestan við [[Púertó Ríkó]] og austan við [[Kúba|Kúbu]] og [[Jamaíka|Jamaíku]]. Íbúarnir nefna eyjuna einnig ''Quisqueya'', sem er nafn hennar á máli [[Taínóindíánar|Taínóindíána]]. Landið heitir eftir [[höfuðborg]]inni [[Santó Dómingó]]. Taínóindíánar hófu búsetu á eyjunni á [[7. öldin|7. öld]]. [[Kristófer Kólumbus]] kom til eyjarinnar árið [[1492]] og þar stofnuðu Spánverjar fyrstu varanlegu nýlendu Evrópumanna í Ameríku. Eftir þriggja alda yfirráð Spánar og stutt yfirráð [[Frakkland|Frakka]] lýsti Dóminíska lýðveldið yfir sjálfstæði frá spænsku krúnunni árið [[1821]]. Aðeins ári síðar gerðu Haítíbúar innrás og lögðu landið undir sig. Íbúar Dóminíska lýðveldisins ráku innrásarherinn burt og samþykktu stjórnarskrá árið [[1844]] en næstu árin einkenndust af óstöðugleika og nýjum innrásum frá Haítí. Að lokum gerðist Dóminíska lýðveldið aftur spænsk nýlenda en Spánverjar hurfu þaðan á ný árið [[1865]] eftir tveggja ára stríð. Bandaríkin hófu afskipti af stjórn landsins í upphafi 20. aldar og lögðu landið undir sig með innrás árið [[1916]]. Vegna mótspyrnu íbúanna hurfu Bandaríkjamenn frá landinu [[1922]] og fyrstu frjálsu kosningarnar voru haldnar árið [[1924]]. Árið [[1930]] komst einræðisherrann [[Rafael Leonidas Trujillo Molina]] til valda með því að beita hernum gegn pólitískum andstæðingum sínum. Trujillo var myrtur árið [[1961]]. Árið [[1965]] sendu Bandaríkjamenn enn landgönguliða til Dóminíska lýðveldisins til að koma í veg fyrir byltingu kommúnista. Íbúar Dóminíska lýðveldisins eru tæplega tíu milljónir. Þar af búa tæplega þrjár milljónir í höfuðborginni Santó Dómingó. Spænska er opinbert tungumál og móðurmál 98% íbúanna. Tæp 70% aðhyllast [[rómversk-kaþólska]] trú. [[Kynþáttahyggja]] er útbreidd og fordómar gagnvart þeldökkum íbúum blandast við andúð á Haítímönnum sem Trujillo beitti ötullega í pólitískum tilgangi. Hagkerfi Dóminíska lýðveldisins er það næststærsta í Mið-Ameríku og Karíbahafinu. Framleiðsluiðnaður er fjölbreyttur og byggist aðallega á [[ferðaþjónusta|ferðaþjónustu]], [[sykur]]vinnslu, [[járnnikkel]]- og [[gull]]námum, [[vefnaðariðnaður|vefnaði]], [[sement]]sframleiðslu og [[tóbak]]sframleiðslu. Áætlað atvinnuleysi árið 2013 var 12,5%. == Heiti == [[File:St Dominic by Pierre Le Gros.jpg|thumb|125px|left|Sankti Dóminíkus, verndardýrlingur stjörnufræðinga.]] Nafn Dóminíska lýðveldisins er dregið af nafni [[heilagur Dóminíkus|heilags Dóminíkusar]], verndardýrlings [[stjörnufræði]]nga og stofnanda [[dóminíkanareglan|dóminíkanareglunnar]].<ref name="CIADemo">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/dominican-republic/|title=Central America :: Dominican Republic|website=[[CIA World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=February 19, 2020|archive-date=júlí 30, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210730042746/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/dominican-republic/|url-status=dead}}</ref> Dóminíkanar stofnuðu skóla í nýlendunni sem nefndist [[höfuðsmannsdæmið Santo Domingo]] sem nú er háskólinn [[Universidad Autónoma de Santo Domingo]] og var fyrsti háskólinn í [[Nýi heimurinn|Nýja heiminum]]. Dóminíkanar fengust við að mennta íbúa nýlendunnar og vernda [[Taínóar|Taínóa]] fyrir ofbeldi og þrældómi.<ref>{{cite web |url=http://www.laromanabayahibenews.com/2012/06/gentilicio-dominicano-origen-etimologico-motivaciones-historicas-por-giancarlo-d%E2%80%99alessandro-i-bandera-es-tu-bandera-proyecto-de-exposiciones-fotograficas-itinerantes-por-frank-luna/ |title=Gentilicio Dominicano: Origen Etimológico & Motivaciones Históricas. Por Giancarlo D'Alessandro. Mi Bandera es Tu Bandera: Proyecto de Exposiciones Fotográficas Itinerantes por Frank Luna |access-date=September 13, 2015 |work=www.laromanabayahibenews.com |archive-date=July 14, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150714154435/http://www.laromanabayahibenews.com/2012/06/gentilicio-dominicano-origen-etimologico-motivaciones-historicas-por-giancarlo-d%E2%80%99alessandro-i-bandera-es-tu-bandera-proyecto-de-exposiciones-fotograficas-itinerantes-por-frank-luna/ |url-status=dead }}</ref> Lengst af var nýlendan þekkt sem ''Santo Domingo''<ref name=firstcolony>{{cite web |url=http://countrystudies.us/dominican-republic/3.htm |title=Dominican Republic&nbsp;– The first colony |access-date=June 19, 2008 |work=Country Studies |publisher=[[Library of Congress]]; Federal Research Division}}</ref> sem nú er nafn höfuðborgar landsins.<ref>[https://books.google.com/books?id=CLpoeD3cbBkC&pg=PA1#v=onepage Hand Book of Santo Domingo:] Bulletin, Issue 52. U.S. Government Printing Office, 1892. Digitized August 14, 2012. p. 3. ''"...the Republic of Santo Domingo or {{lang|es|República Dominicana}} (Dominican Republic) as it is officially designated."''</ref> Íbúar voru kallaðir „dóminíkanar“ (''dominicanos''). Þess vegna nefndu uppreisnarmenn landið „Dóminíska lýðveldið“ ({{lang|es|la República Dominicana}}) þegar það fékk sjálfstæði. Í [[Þjóðsöngur Dóminíska lýðveldisins|þjóðsöngnum]] ({{lang|es|himno nacional de la República Dominicana}}) kemur hugtakið „dominicanos“ ekki fyrir, heldur notast það við skáldaheitið ''quisqueyanos''. Orðið ''Quisqueya'' kemur úr [[taínóska|taínósku]] og merkir „móðir landa“. Það er oft notað í söngtextum sem annað heiti yfir landið. Nafn landsins er stundum skammstafað ''la R.D.''.<ref name="Kraft">{{cite news |title=Paradise on the Beach: Resorts Are Beautiful in Caribbean's Punta Cana, But Poverty Is Outside the Gates |first=Randy |last=Kraft |url=http://articles.mcall.com/2000-08-27/entertainment/3318706_1_punta-cana-caribbean-sea-white-beach |newspaper=[[The Morning Call]] |date=August 27, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921174246/http://articles.mcall.com/2000-08-27/entertainment/3318706_1_punta-cana-caribbean-sea-white-beach |archive-date=September 21, 2013 |url-status=dead }}</ref> == Stjórnmál == === Stjórnsýslueiningar === [[File:Dominican Republic, administrative divisions - de - monochrome.svg|thumb|right|300px|Sýslur í Dóminíska lýðveldinu.]] Dóminíska lýðveldinu er skipt í 31 [[sýslur Dóminíska lýðveldisins|sýslu]]. Höfuðborgin, Santo Domingo, er þjóðarumdæmi ([[Distrito Nacional]]). Sýslurnar skiptast í sveitarfélög (''municipios'') sem eru annað stig sveitarstjórnar í landinu. Bæjarstjórar og bæjarráð stýra 124 sveitarstjórnum og þjóðarumdæminu (Santo Domingo). Kosningar til sveitarstjórna fara fram á sama tíma og þingkosningar.<ref name="ussdnote">{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/35639.htm |title=U.S. Relations With the Dominican Republic |date=October 22, 2012 |publisher=[[United States Department of State]]}}</ref> Sýslurnar eru fyrsta stig sveitarstjórnar í landinu. Bæjarskrifstofurnar eru venjulega í höfuðstöðum sýslnanna. Forseti landsins skipar landstjóra (''Gobernador Civil'') fyrir hverja sýslu, en ekki fyrir Distrito Nacional (9. kafli stjórnarskrárinnar).<ref name="Constitution">{{cite web |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Dominican_Republic_2015.pdf |title=Dominican Republic's Constitution of 2015 |website=constitute.org |access-date=December 28, 2020}}</ref> Distrito Nacional var búið til árið 1936. Áður var þjóðarumdæmið Santo Domingo-sýsla sem hafði verið til frá því landið fékk sjálfstæði 1844. Ekki ætti að rugla því saman við núverandi Santo Domingo-sýslu sem klauf sig frá því árið 2001. Þótt Distrito Nacional sé að mörgu leyti svipað og sýsla, er það ekki með landstjóra og nær aðeins yfir eitt sveitarfélag, [[Santo Domingo]], með bæjarráði (''ayuntamiento'') og borgarstjóra (''síndico'') sem sjá um stjórn þess.<ref>{{cite web |url=http://www.informejudicial.com/leyes/Division%20Territorial/Ley%20163-01,%20crea%20Provincia%20Santo%20Domingo%20y%20Modifica%20Articulos%201%20y%202%20Ley%205220.htm|title=Ley No. 163-01 que crea la provincia de Santo Domingo, y modifica los Artículos 1 y 2 de la Ley No. 5220, sobre División Territorial de la República Dominicana.|author=EL CONGRESO NACIONAL|language=es|access-date=March 8, 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070518042944/http://www.informejudicial.com/leyes/Division+Territorial/Ley+163-01,+crea+Provincia+Santo+Domingo+y+Modifica+Articulos+1+y+2+Ley+5220.htm <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date = May 18, 2007}}</ref> {| style="background:none;" |- valign="top" |<!--First column:--> {| class="wikitable" |- ! || Sýsla || Höfuðstaður |- | ||[[Azua-sýsla|Azua]] || [[Azua de Compostela]] |- | ||[[Baoruco-sýsla|Baoruco]] || [[Neiba]] |- | ||[[Barahona-sýsla|Barahona]] || [[Santa Cruz de Barahona]] |- | ||[[Dajabón-sýsla|Dajabón]] || [[Dajabón]] |- | ||[[Distrito Nacional]] || [[Santo Domingo]] |- | ||[[Duarte-sýsla|Duarte]] || [[San Francisco de Macorís]] |- | ||[[Elías Piña-sýsla|Elías Piña]] || [[Comendador (Elías Piña)|Comendador]] |- | ||[[El Seibo-sýsla|El Seibo]] || [[Santa Cruz de El Seibo]] |- | ||[[Espaillat-sýsla|Espaillat]]|| [[Moca, Espaillat|Moca]] |- | ||[[Hato Mayor-sýsla|Hato Mayor]] || [[Hato Mayor del Rey]] |- | ||[[Hermanas Mirabal-sýsla|Hermanas Mirabal]] || [[Salcedo, Hermanas Mirabal|Salcedo]] |- | ||[[Independencia-sýsla|Independencia]] || [[Jimaní]] |- | ||[[La Altagracia-sýsla|La Altagracia]] || [[Salvaleón de Higüey]] |- | ||[[La Romana-sýsla|La Romana]] || [[La Romana, La Romana|La Romana]] |- | ||[[La Vega-sýsla|La Vega]] || [[Concepción de La Vega]] |- | ||[[María Trinidad Sánchez-sýsla|María Trinidad Sánchez]] || [[Nagua]] |} |<!--Second column:--> {| class="wikitable" |- ! || Sýsla || Höfuðstaður |- | ||[[Monseñor Nouel-sýsla|Monseñor Nouel]] || [[Bonao]] |- | ||[[Monte Cristi-sýsla|Monte Cristi]]|| [[San Fernando de Monte Cristi]] |- | ||[[Monte Plata-sýsla|Monte Plata]] || [[Monte Plata]] |- | ||[[Pedernales-sýsla|Pedernales]] || [[Pedernales (Dóminíska lýðveldinu)|Pedernales]] |- | ||[[Peravia-sýsla|Peravia]] || [[Baní]] |- | ||[[Puerto Plata-sýsla|Puerto Plata]] || [[San Felipe de Puerto Plata]] |- | ||[[Samaná-sýsla|Samaná]] || [[Samaná (bær)|Samaná]] |- | ||[[San Cristóbal-sýsla|San Cristóbal]] || [[San Cristóbal (Dóminíska lýðveldinu)|San Cristóbal]] |- | ||[[San José de Ocoa-sýsla|San José de Ocoa]] || [[San José de Ocoa]] |- | ||[[San Juan de la Maguana-sýsla|San Juan]] || [[San Juan de la Maguana]] |- | ||[[San Pedro de Macorís-sýsla|San Pedro de Macorís]] || [[San Pedro de Macorís]] |- | ||[[Sánchez Ramírez-sýsla|Sánchez Ramírez]] || [[Cotuí]] |- | ||[[Santiago de los Caballeros-sýsla|Santiago]] || [[Santiago de los Caballeros]] |- | ||[[Santiago Rodríguez-sýsla|Santiago Rodríguez]] || [[San Ignacio de Sabaneta]] |- | ||[[Santo Domingo-sýsla|Santo Domingo]] || [[Santo Domingo Este]] |- | [[File:Escudo del Municipio Mao.svg|14x12px|center|Valverde Coat of Arms]] ||[[Valverde-sýsla|Valverde]] || [[Santa Cruz de Mao]] |} |} == Menning == === Íþróttir === [[Hafnabolti]] er vinsælasta íþróttagreinin í Dóminíska lýðveldinu. Margir af slyngustu hafnaboltamönnum þjóðarinnar hafa spreytt sig í [[Major League Baseball|MBL-deildinni]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Landsliðið hefur einnig verið sigursælt og árið 2013 vann það óopinbert heimsmeistaramót í íþróttinni með fullu húsi stiga. Dóminíska lýðveldið hefur átt fulltrúa á Ólympíuleikum frá því í [[sumarólympíuleikarnir 1964|Tókýó 1964]] og unnið til verðlauna í frjálsum íþróttum, hnefaleikum og [[tækvondó]]. Félix Sánchez er kunnasti afreksmaðurinn en hann hlaut gullverðlaun í 400 metra grindahlaupi í [[sumarólympíuleikarnir 2004|Aþenu 2004]] og í [[sumarólympíuleikarnir 2012|Lundúnum 2012]]. [[Körfuknattleikur]] er vinsæl íþróttagrein í dóminíska lýðveldinu og hafa nokkrir leikmenn þaðan keppt í [[NBA|NBA-deildinni]]. Þá hafa [[hnefaleikar|hnefaleikakappar]] landsins verið sigursælir. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur|landafræði}} {{Norður-Ameríka}} [[Flokkur:Dóminíska lýðveldið]] [[Flokkur:Spænskumælandi lönd]] c5mrbq9jfb1yhvqwdjwy8eeueme3a96 Síle 0 12262 1985427 1976310 2026-11-07T01:54:25Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985427 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Síle | nafn_á_frummáli = República de Chile | nafn_í_eignarfalli = Síle | fáni = Flag of Chile.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of Chile.svg | kjörorð= Por la razón o la fuerza | kjörorð_tungumál = spænska | kjörorð_þýðing = Með rétti eða mætti | þjóðsöngur = Himno Nacional de Chile | staðsetningarkort = CHL_orthographic_(+all_claims).svg | höfuðborg = [[Santíagó]] | tungumál = [[spænska]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga = [[Forseti Síle|Forseti]] | nöfn_leiðtoga = [[José Antonio Kast]] | staða = [[Sjálfstæði]] | staða_athugasemd = frá [[Spánn|Spáni]] | atburður1 = Stofnað | dagsetning1 = [[18. september]] [[1810]] | atburður2 = Yfirlýst | dagsetning2 = [[12. febrúar]] [[1818]] | atburður3 = Viðurkennt | dagsetning3 = [[25. apríl]] [[1844]] | flatarmál = 756.096,3 | stærðarsæti = 37 | hlutfall_vatns = 2,1 | fólksfjöldi = 18.549.457 | mannfjöldasæti = 65 | mannfjöldaár = 2023 | mannfjöldi_manntal = 18.549.457 | mannfjöldi_manntal_ár = 2012 | íbúar_á_ferkílómetra = 24 | VLF = $568,319 | VLF_sæti = 45 | VLF_ár = 2022 | VLF_á_mann = 28.526 | VLF_á_mann_sæti = 62 | VLF_nafnvirði = 160,784 | VLF_nafnvirði_sæti = 41. sæti | VLF_nafnvirði_ár = 2007 | VLF_nafnvirði_á_mann = 9.698 | VLF_nafnvirði_á_mann_sæti = 52. sæti | Gini = 54 | Gini_ár = 2006 | Gini_flokkur = <span style="color: #009900;">hátt</span> | VÞL = {{hækkun}} 0,855 | VÞL_sæti = 42 | VÞL_ár = 2021 | gjaldmiðill = [[Síleskur pesi|Pesi]] | gjaldmiðill_ISO = CLP | tímabelti = [[UTC]]-4 og -6 (-3 og -5 á sumrin9 | UTC_hliðrun = -4 | tímabelti_sumartími = <!-- vantar --> | UTC_hliðrun_sumartími = -3 | tld = cl | símakóði = +56 }} '''Síle''' eða '''Chile''', formlega '''Lýðveldið Síle''' ([[spænska]]: {{Hljóð|Es-República de Chile.oga|''República de Chile''}}), er [[land]] í [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]] á langri ræmu milli [[Andesfjöll|Andesfjalla]] og [[Kyrrahaf]]sins. Í norðri liggur landið að [[Perú]], [[Bólivía|Bólivíu]] í norðaustri, [[Argentína|Argentínu]] í austri og [[Drakesund]]i í suðri. Síle er syðsta land heims, og það land sem er næst [[Suðurskautslandið|Suðurskautslandinu]]. Kyrrahafið er einu [[landamæri]] landsins í vestri, þar sem strandlengjan er yfir 6.435 kílómetrar á lengd.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ci.html#Geo |title=Geymd eintak |access-date=2008-03-19 |archive-date=2015-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151106030337/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ci.html#Geo |url-status=dead }}</ref> Síle er 756 þúsund ferkílómetrar að stærð og þar bjuggu 18,5 milljónir manna árið 2023. Yfirráðasvæði Síle nær út á Kyrrahafið og tekur til [[Juan Fernández-eyjar|Juan Fernández-eyja]], [[Desventuradas-eyjar|Desventuradas-eyja]], [[Salas y Gómez-eyja|Salas y Gómez-eyjar]] og [[Páskaeyja]]r, en sú síðastnefnda er í [[Pólýnesía|Pólýnesíu]]. Síle gerir tilkall til 1.250.000 km² af Suðurskautslandinu sem nefnist [[Yfirráðasvæði Síle á Suðurskautslandinu]]. [[Santíagó]] er höfuðborg og stærsta borg Síle. [[Spænska]] er opinbert mál í landinu. [[Spánn|Spænskir]] [[landvinningamaður|landvinningamenn]] lögðu [[Inkaveldið]], sem náði yfir norðurhluta landsins, undir sig um miðja 16. öld, en tókst ekki að vinna sigur á [[Mapuche-menn|Mapuche-mönnum]] sem ríktu yfir mið- og suðurhluta landsins. Síle lýsti yfir sjálfstæði frá Spáni árið 1818. Eftir 1830 varð lýðveldið stöðugra og stækkaði í suðurátt með því að leggja undir sig lönd Mapuche-manna. Á [[1881-1890|9. áratug 19. aldar]] var síðasta mótspyrna Mapuche-manna brotin á bak aftur og með sigri á Bólivíu og Perú í [[Kyrrahafsstríðið|Kyrrahafsstríðinu]] (1879-1883) náði Síle yfir það land sem það hefur í dag. Aukið [[lýðræði]] og [[þéttbýlisvæðing]] einkenndu samfélag Síle fram á 8. áratug 20. aldar,<ref>{{Cite web|url=https://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-3382.html|title=Elecciones, sufragio y democracia en Chile (1810–2012)|access-date=20. júní 2021|website=[[Memoria Chilena]]|publisher=[[National Library of Chile]]|language=Spænska}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-96054.html|title=Sufragio femenino universal|access-date=20. júní 2021|website=[[Memoria Chilena]]|publisher=[[National Library of Chile]]|language=Spænska}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-3351.html|title=Desarrollo y dinámica de la población en el siglo XX|access-date=20. júní 2021|website=[[Memoria Chilena]]|publisher=[[National Library of Chile]]|language=Spænska}}</ref> og landið reiddi sig í sífellt meira mæli á tekjur af [[kopar]]námum.<ref>[[Gabriel Salazar|Salazar, Gabriel]]; [[Julio Pinto|Pinto, Julio]] (2002). ''Historia contemporánea de Chile III. La economía: mercados empresarios y trabajadores.'' [[LOM Ediciones]]. Pages 124–125.</ref><ref>[[Sergio Villalobos|Villalobos, Sergio]]; [[Osvaldo Silva|Silva, Osvaldo]]; Silva, Fernando; Estelle, Patricio (1974). ''Historia De Chile'' (14th ed.). [[Editorial Universitaria]]. ISBN: 956-11-1163-2. Pages 773–775.</ref> Á 7. og 8. áratug 20. aldar hörðnuðu átök milli vinstrimanna og hægrimanna í síleskum stjórnmálum. Það endaði með [[valdaránið í Síle 1973|valdaráni hersins]] sem steypti lýðræðislega kjörinni ríkisstjórn [[Salvador Allende]] af stóli árið 1973. Herforinginn [[Augusto Pinochet]] varð einræðisherra næstu 16 árin. Í valdatíð hans hurfu 3.000 manns vegna pólitískra ofsókna. Lýðræði var aftur komið á árið 1990 og við tók röð vinstri-miðjustjórna sem fóru með völdin til 2010. Síle er [[hátekjuland]] og eitt af stöðugustu löndum álfunnar í félagslegu og efnahagslegu tilliti. Síle situr efst Suður-Ameríkuríkja á listum yfir [[samkeppnishæfni]], tekjur á mann, [[hnattvæðing]]u, [[friðarvísitalan|frið]] og [[viðskiptafrelsi]].<ref name="hdrstats.undp.org">{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/indicators/25.html |title=Human and income poverty: developing countries |work=UNDP |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212140250/http://hdrstats.undp.org/indicators/25.html |archive-date=12 February 2009 }}</ref> Landið stendur líka vel hvað varðar [[vísitala um viðkvæm ríki|sjálfbærni ríkisins]] og lýðræðisþróun,<ref name="wdi">{{cite web|url=https://databank.worldbank.org/ddp/home.do |title=World Development Indicators |publisher=World Bank |date=17 April 2012 |access-date=12 May 2012}}</ref> og er með næst lægstu [[Listi yfir lönd eftir morðtíðni|morðtíðni]] í [[Ameríka|Ameríku]], á eftir Kanada. Síle er stofnaðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[CELAC]] og [[Kyrrahafsbandalagið|Kyrrahafsbandalaginu]]. Síle gerðist aðili að [[OECD]] árið 2010. == Heiti == Til eru ýmsar kenningar um uppruna orðsins „''Chile''“. Samkvæmt einni kenningu kölluðu [[Inkaveldið|Inkarnir]] frá Perú, sem hafði mistekist að sigra [[Mapuche-menn]]ina, dal fjallsins [[Akonkagúa]] ''Chili'' eftir ''Tili'', höfðingja ættbálks sem réð ríkjum þar á tímum innrásar Inkanna.<ref name="encina">Encina, Francisco A., and Leopoldo Castedo. Resumen de la Historia de Chile. 4th ed. Santiago: Zig-Zag, 1961.</ref> Önnur kenning bendir á að Akonkagúadalur og [[Kasmadalur]] í Perú séu sviplíkir, en þar var bær og dalur sem hét ''Chili''.<ref name="encina"/> Aðrar kenningar segja að nafnið „Chile“ eigi rætur sínar að rekja til orðs Mapuche-manna ''Chilli'' sem getur þýtt „þar sem landið endar“<ref name="hudson">Hudson, Rex A., ed. "[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/cltoc.html Chile: A Country Study]." GPO for the Library of Congress. 1995. February 27, 2005</ref>, „innsti staður [[Jörðin|Jarðar]]“ eða „mávar“; eða frá [[quechua]] orðinu ''chin'', „kuldi“, eða [[aímaríska]] orðinu ''tchili'' sem þýðir „snjór“. Önnur merking sem rakin er til ''Chilli'' er hljóðlíkingin ''cheele-cheele'', sem er eftirlíking Mapuche-manna af kvakhljóði fugla. [[Spánn|Spænsku]] [[landvinningamaður|landvinningamennirnir]] fréttu af þessu nafni frá Inkunum og þeir fáu sem lifðu af leiðangur [[Diego de Almagro|Diegos de Almagro]] suður frá Perú árið 1535-36 kölluðu sig „mennina frá Chilli“. == Saga == Fyrir um 10.000 árum settust [[frumbyggjar Ameríku]] að í frjóum dölum og við strendur þessa lands sem nú er þekkt sem Síle. ===Valdatíð Pinochet=== [[File:Golpe de Estado 1973.jpg|thumb|left|Orrustuþotur varpa sprengjum á forsetahöllina í herforingjabyltingunni 1973.]] Allende forseta var [[Valdaránið í Síle 1973|steypt af stóli]] 11. september 1973. Hann er sagður hafa framið sjálfsmorð þegar herinn varpaði sprengjum á [[La Moneda-höll|forsetahöllina]].<ref>{{Cite book|first=Óscar|last=Soto|title=El último día de Salvador Allende|url=https://archive.org/details/elultimodiadesal0000osca|year=1999|publisher=Aguilar|isbn=978-956-239-084-2}}</ref><ref>{{Cite book|first=Eugeno|last=Ahumada|title=Chile: La memoria prohibida}}</ref> Eftir valdaránið sagði [[Henry Kissinger]] [[Richard Nixon]] Bandaríkjaforseta að Bandaríkin hefðu „aðstoðað“ við valdaránið.<ref>{{cite web|url=http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB437/ |title=KISSINGER AND CHILE: THE DECLASSIFIED RECORD |publisher=The national security archive |date=16 September 2013|access-date=16 September 2013}}</ref> Herforingjaklíka, undir forystu [[Augusto Pinochet]], tók völdin í landinu. Fyrstu ár stjórnarinnar lituðust af [[mannréttindabrot]]um. Síle tók virkan þátt í [[Kondóraðgerðin]]ni.<ref>{{cite web |last1=Dinges |first1=John |title=Operation Condor |url=https://www.latinamericanstudies.org/chile/operation-condor.htm |website=latinamericanstudies.org |publisher=Columbia University}}</ref> Í október 1973 voru að minnsta kosti 73 myrt í [[Dauðalestin]]ni.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/850932.stm|title=Flashback: Caravan of Death|work=BBC | date=25 July 2000}}</ref> Samkvæmt [[Rettig-skýrslan|Rettig-skýrslunni]] og [[Valech-nefndin]]ni voru minnst 2.115 myrt<ref>{{cite web |author=Ministerio del Interior |url=http://www.ddhh.gov.cl/ddhh_rettig.html |title=Ministerio del Interior, Programa de Derechos Humanos – ddhh_rettig |publisher=Ddhh.gov.cl |date=3 August 1999 |access-date=17 December 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091223174254/http://www.ddhh.gov.cl/ddhh_rettig.html |archive-date=23 December 2009}}</ref> og að minnsta kosti 27.265<ref name=sintesis>{{cite web|url=http://www.comisionprisionpoliticaytortura.cl/filesapp/Sintesis.pdf |title=Sintesis Ok |access-date=17 December 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070727031254/http://www.comisionprisionpoliticaytortura.cl/filesapp/Sintesis.pdf |archive-date=27 July 2007 }}</ref> pyntuð (þar á meðal 88 börn undir 12 ára aldri).<ref name=sintesis/> Árið 2011 bættust 9.800 fórnarlömb við, þannig að heildarfjöldi myrtra, pyntaðra eða fangelsaðra af pólitískum ástæðum var 40.018 sem vitað er um.<ref>Eva Vergara (18 August 2015). [https://www.huffingtonpost.com/2011/08/18/chile-recognizes-9800-more-pinochet-victims_n_930754.html Chile Recognizes 9,800 More Pinochet Victims] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151231220056/http://www.huffingtonpost.com/2011/08/18/chile-recognizes-9800-more-pinochet-victims_n_930754.html |date=31 December 2015 }}. ''The Associated Press'' via ''The Huffington Post.'' Retrieved 25 August 2015.</ref> Föngum var safnað saman á þjóðarleikvanginn þar sem hinn vinsæli söngvari [[Victor Jara]] var myrtur ásamt fleirum. [[File:Agrupación_de_Familiares_de_Detenidos_Desaparecidos_de_Chile_(de_Kena_Lorenzini).jpg|thumb|upright|Ættingjar fórnarlamba herforingjastjórnarninnar mótmæla fyrir utan La Moneda-höll.]] Ný stjórnarskrá var samþykkt í umdeildri þjóðaratkvæðagreiðslu 11. september 1980 og Pinochet varð forseti lýðveldisins til 8 ára. Eftir valdatöku Pinochet gengu hundruð síleskra byltingarsinna til liðs við [[Sandínistar|Sandínista]] í [[Níkaragva]], skæruliðahreyfingar í Argentínu eða fóru í þjálfunarbúðir á [[Kúba|Kúbu]], Austur-Evrópu og Norður-Afríku.<ref>{{cite book|author1=Pamela Constable |author2=Arturo Valenzuela|title=A Nation of Enemies: Chile Under Pinochet|year=1993|publisher=W W Norton & Company Incorporated|isbn=978-0-393-30985-0|page=150|url=https://archive.org/details/nationofenemiesc00cons}}</ref> Seint á 9. áratugnum, aðallega vegna ýmissa atburða eins og efnahagshrunsins 1982<ref>{{cite book|last1= Klein |first1= Naomi |author-link= Naomi Klein |title=The Shock Doctrine: The Rise of Disaster Capitalism|url=https://books.google.com/books?id=PwHUAq5LPOQC&pg=PA85|access-date=14 July 2013|date=1 April 2010|publisher=Henry Holt and Company (2007)|isbn=978-1-4299-1948-7|page=85}}</ref> og fjöldamótmæla 1983-1988, heimilaði ríkisstjórnin smátt og smátt meira fundafrelsi, [[málfrelsi]] og félagafrelsi, og starf verkalýðsfélaga og stjórnmálaflokka.<ref>{{cite book|last= Huneeus|first=Carlos|author-link=Carlos Huneeus|editor1=Adam Roberts |editor2=Timothy Garton Ash |title=Civil Resistance and Power Politics:The Experience of Non-violent Action from Gandhi to the Present|chapter-url=https://books.google.com/books?id=zD_S8Y2WbRsC&pg=PT168|access-date=14 July 2013|date=3 September 2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-161917-5|pages=197–212|chapter=Political Mass Mobilization against Authoritarian Rule: Pinochet's Chile, 1983–88}}</ref> Ríkisstjórnin réðist í efnahagsumbætur í anda [[nýfrjálshyggja|nýfrjálshyggju]], sérstaklega í ráðherratíð [[Hernán Büchi]]. Erlendar og innlendar fjárfestingar jukust, þótt kopariðnaðurinn stæði utan við samkeppni. Í [[þjóðaratkvæðagreiðslan í Síle 1988|þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1988]] var því hafnað að Pinochet fengi að bjóða sig fram til 8 ára í viðbót (56% gegn 44%). Nýr forseti var kosinn auk meirihluta þingsæta 14. desember 1989. Kristilegi demókratinn [[Patricio Aylwyn]] sem bauð sig fram fyrir bandalag 17 flokka undir heitinu ''[[Concertación]]'' náði hreinum meirihluta.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1989/12/16/world/man-in-the-news-patricio-aylwin-a-moderate-leads-chile.html|title=Man in the News: Patricio Aylwin; A Moderate Leads Chile|work=The New York Times | first=Shirley | last=Christian | date=16 December 1989}}</ref> Aylwin var forseti frá 1990 til 1994 og í valdatíð hans færðist landið í átt til lýðræðis. === 21. öldin === [[File:Izamiento de la Gran Bandera Nacional - Presidentes de Chile.jpg|thumb|left|Fimm forsetar Síle frá endurreisn lýðræðis (1990-2022) fagna [[200 ára afmæli Síle]].]] Í desember 1993 fékk Concertación-bandalagið, undir forystu [[Eduardo Frei Ruiz-Tagle]], hreinan meirihluta á þingi með 58% atkvæða.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1P2-8257609.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080526090105/http://www.encyclopedia.com/doc/1P2-8257609.html|archive-date=26 May 2008 |title=Chile elects new leader Late president's son wins big |encyclopedia=Encyclopedia.com |date=12 December 1993 |access-date=14 July 2013}}</ref> Á eftir Frei Ruiz-Tagle árið 2000 kom sósíalistinn [[Ricardo Lagos]] sem sigraði forsetakosningar í annarri umferð gegn hægrimanninum [[Joaquín Lavín]].<ref>{{Cite news |url=http://archives.cnn.com/2000/WORLD/americas/01/17/chile.elex.01/ |title=Moderate socialist Lagos wins Chilean presidential election |publisher=CNN |date=16 January 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080506162601/http://archives.cnn.com/2000/WORLD/americas/01/17/chile.elex.01/ |archive-date=6 May 2008 |url-status=dead}}</ref> Í janúar 2006 varð kona í fyrsta sinn forseti þegar [[Michelle Bachelet Jeria]] úr sósíalistaflokknum sigraði [[Sebastián Piñera]].<ref>{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/id/10819903|title=Chile elects first woman president|work=NBC News|date=12 January 2006 }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/03/11/AR2006031101381.html|title=Bachelet Sworn in As Chile's President|newspaper=The Washington Post | first=Monte | last=Reel | date=12 March 2006}}</ref> Árið 2010 kusu Sílebúar [[Sebastián Piñera]] sem fyrsta hægrisinnaða forsetann í 20 ár. Vegna takmarkana á lengd kjörtímabils bauð Piñera sig ekki fram aftur 2013 og Michelle Bachelet varð aftur forseti 2014.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-26528923 |title=Michelle Bachelet sworn in as Chile's president |work=BBC News |date=11 March 2014 |access-date=12 August 2021 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140312035407/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-26528923 |archive-date=12 March 2014 }}</ref> Sebastián Piñera tók aftur við af Bachelet 2018.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-42388019 |title=Chile election: Conservative Piñera elected president |work=BBC News |date=18 December 2017 |access-date=12 August 2021 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171218103345/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-42388019 |archive-date=18 December 2017 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.yahoo.com/news/pinera-conservative-billionaire-sworn-president-chile-183054108.html?guccounter=1&guce_referrer=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&guce_referrer_sig=AQAAAC6_pBevRC0GpV00u6W8P1NWhHqxCXKFRdRMnzk5fsa |title=Pinera, a conservative billionaire, is sworn in as president of Chile |work=Yahoo! News |agency=Agence France Presse |date=11 March 2018 |access-date=12 August 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801211945/https://www.yahoo.com/news/pinera-conservative-billionaire-sworn-president-chile-183054108.html?guccounter=1&guce_referrer=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&guce_referrer_sig=AQAAAC6_pBevRC0GpV00u6W8P1NWhHqxCXKFRdRMnzk5fsa |archive-date=1 August 2021 }}</ref> Þann 27. febrúar 2010 reið [[jarðskjálftinn í Síle 2010|jarðskjálfti]] sem mældist 8,8 að stærð yfir Síle. Á þeim tíma var þetta stærsti jarðskjálfti sem mælst hafði nokkru sinni. Yfir 500 fórust (aðallega vegna flóðbylgju) og yfir milljón missti heimili sín. Margir eftirskjálftar fylgdu í kjölfarið.<ref>{{cite web|url=http://www.australia-times.com.au/world/article.php?id=501|title=US ready to help Chile: Obama|work=The Australia Times|access-date=3 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427081917/http://www.australia-times.com.au/world/article.php?id=501|archive-date=27 April 2011|url-status=dead}}</ref> Í upphafi var tjónið metið á 15 til 30 milljarða dala, eða um 10 til 15% af vergri landsframleiðslu Síle.<ref>[http://www.contractmagazine.com/contract/content_display/design/news/e3i128fcc3d3e64156a013dfae605b73a5b More Quakes Shake Chile's Infrastructure], Adam Figman, ''Contract'', 1. mars 2010 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20141114030306/http://www.contractmagazine.com/contract/content_display/design/news/e3i128fcc3d3e64156a013dfae605b73a5b |date=14 November 2014 }}</ref> Síle vakti heimsathygli fyrir vel heppnaða björgun [[Námaslysið í Coiapó 2010|33 námamanna sem höfðu festst á 700 metra dýpi]] árið 2010. Björgunaraðgerðir síleskra stjórnvalda leiddu til þess að öllum mönnunum var bjargað tveimur mánðum síðar.<ref name="usstatedep">{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1981.htm|title=Background Note: Chile|work=[[Bureau of Western Hemisphere Affairs]], [[United States Department of State]]|date=16 December 2011|access-date=19 March 2012}}</ref> [[File:Marcha_Mas_Grande_De_Chile_2019_Plaza_Baquedano_Drone.jpg|thumb|[[Mótmælin í Síle 2019-2022]] á [[Plaza Baquedano]] í [[Santíagó]].]] [[Mótmælin í Síle 2019-2022]] hófust vegna óánægju með hækkun fargjalda í [[neðanjarðarlestir Santíagó]], hækkun [[framfærslukostnaður|framfærslukostnaðar]], [[einkavæðing]]u og viðvarandi [[ójöfnuður|ójöfnuð]] í landinu.<ref>{{cite web|title=Chile protests: More than one million bring Santiago to a halt|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/10/chile-protests-million-bring-santiago-halt-191025223542333.html|author=Naomi Larsson |website=Al Jazeera|date=26 October 2019}}</ref> Þann 15. nóvember samþykktu flestir flokkar á síleska þinginu að boða til [[þjóðaratkvæðagreiðslan í Síle 2020|þjóðaratkvæðagreiðslu]] um nýja stjórnarskrá.<ref>{{cite news |title=One month on: Protests in Chile persist despite gov't concessions |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/11/month-protests-chile-persist-gov-concessions-191118231609475.html |work=Al Jazeera |date=19 November 2019 |author= Sandra Cuffe}}</ref> Þann 25. október 2025 kusu 78,28% íbúa með nýrri stjórnarskrá. Kosningaþátttaka var 51%. Kosið var til [[stjórnlagaþing Síle|stjórnlagaþings]] í maí 2021.<ref name="postpone">{{Cite web |url=https://www.elmostrador.cl/noticias/pais/2021/04/06/presidente-pinera-promulga-reforma-que-posterga-elecciones-al-15-y-16-de-mayo/ |title=Presidente Piñera promulga reforma que posterga elecciones al 15 y 16 de mayo |date=2021-04-06 |website=El Mostrador |language=es |access-date=2021-04-07}}</ref> Þann 19. desember 2021 varð 35 ára gamall fyrrum stúdentaleiðtogi, [[Gabriel Boric]], yngsti forsetinn í sögu Síle.<ref>{{cite news |title=Leftist Gabriel Boric to become Chile's youngest ever president |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-59715941 |work=BBC News |date=20 December 2021}}</ref> 14 af 24 ráðherrum ríkisstjórnar Boric eru konur.<ref>{{cite news |title=Chile's president-elect names progressive, majority-women cabinet |url=https://www.theguardian.com/world/2022/jan/21/chile-gabriel-boric-cabinet-majority-women |work=the Guardian |date=21 January 2022 |language=en}}</ref> Þann 4. september 2022 hafnaði meirihluti kjósenda nýju stjórnarskránni í [[þjóðaratkvæðagreiðsla um stjórnarskrá Síle|þjóðaratkvæðagreiðslu um stjórnarskrá Síle]]. Nýja stjórnarskráin, sem Boric forseti studdi eindregið, reyndist of róttæk og vinstrisinnuð fyrir meirihluta kjósenda.<ref>{{cite news |title=Chile constitution: Voters overwhelmingly reject radical change |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-62792025 |work=BBC News |date=5 September 2022}}</ref> ==Landfræði== [[Mynd:Cuernos del Paine from Lake Pehoé.jpg|thumb|right|Torres del Paine, í Suður-Chile.]] Síle er hluti af [[Suðurkeilan|Suðurkeilunni]], vestan megin við [[Andesfjöll]]. Landið nær 4300 km frá norðri til suðurs, en er aðeins 350 km breitt þar sem það er breiðast frá austri til vesturs<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/111326/Chile |title=Chile |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=7 May 2013}}</ref> og 64 km þar sem það er grennst. Það er að meðaltali 175 km að breidd. Loftslag og landslag er mjög fjölbreytt, eða allt frá heimsins þurrustu eyðimörk, [[Atacama]], í norðri, í gegnum Miðjarðarhafsloftslag í miðju landsins, til snævi þakinna Andesfjalla í suðri, ásamt [[jökull|jöklum]], [[Fjörður|fjörðum]] og ám.<ref name="BBC-Chile">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1222764.stm]</ref>. Heildarlandsvæði Síle er 756.950 km². Það er hluti af [[Kyrrahafseldhringurinn|Kyrrahafseldhringnum]]. Ef Kyrrahafseyjarnar og tilkall til lands á Suðurskautslandinu eru útilokuð, liggur Síle á milli 17. og 56. breiddargráðu suður og 66. og 75. lengdargráðu vestur. Síle er eitt af þeim löndum sem ná lengst frá norðri til suðurs. Ef aðeins er litið til meginlands, er Síle einstaklega mjótt miðað við önnur lönd með mikla lengd milli norðurs og suðurs (þar á meðal Brasilíu, Rússland, Kanada og Bandaríkin) sem öll eru minnst 10 sinnum breiðari frá austri til vesturs. Síle gerir líka tilkall til 1.250.000 km² landsvæðis á [[Suðurskautslandið|Suðurskautslandinu]] ([[Suðurskautssvæði Síle]]), en tilkallinu er frestað samkvæmt skilmálum [[Suðurskautssamningurinn|Suðurskautssamningsins]] sem Síle á aðild að.<ref>{{cite web|title=Antarctic Treaty: Information about the Antarctic Treaty and how Antarctica is governed. |publisher=Polar Conservation Organisation |date=1 February 2008 |url=http://www.polarconservation.org/education/plonearticle.2005-12-28.3597747204/ |access-date=11 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100210224459/http://www.polarconservation.org/education/plonearticle.2005-12-28.3597747204 |archive-date=10 February 2010 }}</ref> Síle er syðsta land heims á meginlandi.<ref>{{cite book|last1=Collin|first1=Robert|title=Trash Talk: An Encyclopedia of Garbage and Recycling around the World|url=https://archive.org/details/trashtalkencyclo0000unse|date=2015|page=[https://archive.org/details/trashtalkencyclo0000unse/page/121 121]}}</ref> Síle ræður yfir [[Páskaeyja|Páskaeyju]] og [[Sala y Gómez-eyja|Sala y Gómez-eyju]], sem eru austustu eyjar [[Pólýnesía|Pólýnesíu]] og Síle lagði undir sig árið 1888, auk [[Juan Fernández-eyjar|Juan Fernández-eyja]] sem eru yfir 600 km frá meginlandinu. Síle ræður líka yfir óbyggðu eyjunum (fyrir utan bækistöðvar fiskimanna) [[Desventuradas-eyjar|San Ambrosio og San Felix]]. Þessar eyjar skipta miklu því með þeim stækkar landhelgi Síle út í Kyrrahafið.<ref>{{cite book|last=Blanco|first=Alejandro Vergara |title=Derecho de aguas|url=https://books.google.com/books?id=4o3G0FyArtAC|access-date=14 July 2013|year=1998|publisher=Editorial Jurídica de Chile|isbn=978-956-10-1241-7}}</ref> Í norðurenda eyðimerkurinnar [[Atacama]] er mikið af verðmætum jarðefnum, aðallega [[kopar]] og [[kalkrít]]i. Miðdalurinn, þar sem höfuðborgin Santíagó stendur, er tiltölulega lítill, en þar er mest samþjöppun bæði fólksfjölda og landbúnaðar. Dalurinn er líka hin sögulega miðja þaðan sem Síle óx seint á 19. öld þegar landið lagði suðurhéruðin undir sig. Í suðurhlutanum eru skógar, beitarlönd og röð eldfjalla og stöðuvatna. Suðurströndin er völundarhús af fjörðum, víkum, sundum, skögum og eyjum. Andesfjöllin liggja eftir austurlandamærunum og er þar hæsti tindur Síle [[Ojos del Salado]] (6.893 m.) sem er einnig hæsta eldfjall heims. Þjóðartré Síle er [[apahrellir]]. == Stjórnmál == === Stjórnsýslueiningar === Árið 1978 var Síle skipt í [[hérað|héruð]]<ref name="dl2339">{{Cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=6889&idVersion=1978-10-10 |title=Decreto ley 2339 de 1978 |access-date=28 June 2011 |author=Ministerio del Interior |date= 10 October 1978}}</ref> og 1979 var þeim aftur skipt í [[sýsla|sýslur]] og þeim síðan í sveitarfélög.<ref>{{Cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=7019&idVersion=1979-10-26 |title=Decreto ley 2867 de 1979 |access-date=20 March 2011 |author=Ministerio del Interior |date=26 October 1979}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=7020&idVersion=1979-10-26 |title=Decreto ley 2868 de 1979 |access-date=20 March 2011 |author=Ministerio del Interior |date=26 October 1979}}</ref> Alls eru 16 [[héruð Síle|héruð]],<ref name="l20174">{{Cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=259774&idVersion=2007-04-05 |title=Ley 20174 de 2007 |access-date=20 March 2011 |author=Ministerio del Interior |date=5 April 2007}}</ref><ref name="l20175">{{Cite web |url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=259864&idVersion=2007-04-11 |title=Ley 20175 de 2007 |access-date=20 March 2011 |author=Ministerio del Interior |date=11 April 2007}}</ref> 56 [[sýslur Síle|sýslur]] og 348 sveitarfélög.<ref>{{Cite book |url=http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/territorio/division_politico_administrativa/pdf/DPA_COMPLETA.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/territorio/division_politico_administrativa/pdf/DPA_COMPLETA.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=División político-administrativa y censal, 2007 |access-date=27 February 2013 |author=Instituto Nacional de Estadísticas |date=18 March 2008 |pages=12 |isbn=978-956-7952-68-7}}</ref> Hvert hérað fékk nafn og rómverska tölu frá norðri til suðurs, fyrir utan [[Stórborgarhérað Santíagó]], sem fékk ekki númer. Árið 2007 voru tvö ný héruð búin til, [[Arica y Parinacota]] og [[Los Ríos-hérað|Los Ríos]], og 2018 var þriðja nýja héraðinu bætt við, [[Ñuble-hérað|Ñuble]] (XVI), þannig að númeraröðin riðlaðist. Númerin voru lögð af árið 2018. [[File:Chile_(+Antarctica_&_Islands),_administrative_divisions_-_en_-_colored_2018.svg|thumb|upright=1.5|Kort af héruðum Síle.]] {|class="wikitable col1izq col2izq col3der col4der col5der col6izq floatcenter" |- !colspan=7|Stjórnsýslueiningar Síle |- ! scope="col" | Hérað<ref name="dl2339"/><ref name="l20174"/><ref name="l20175"/> ! scope="col" | Íbúar<ref name="population">{{cite web|url=http://www.censo2017.cl/wp-content/uploads/2017/12/Presentacion_Resultados_Definitivos_Censo2017.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.censo2017.cl/wp-content/uploads/2017/12/Presentacion_Resultados_Definitivos_Censo2017.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=RESULTADOS CENSO 2017|work=RESULTADOS DEFINITIVOS CENSO 2017|publisher=[[National Statistics Institute (Chile)|National Statistics Institute]]|date=1 January 2018|access-date=18 January 2017}}</ref> ! scope="col" | Stærð (km<sup>2</sup>)<ref name="ce2006">{{Cite web |url=http://www.ine.cl/canales/publicaciones/compendio_estadistico/pdf/2006/compendio2006.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.ine.cl/canales/publicaciones/compendio_estadistico/pdf/2006/compendio2006.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Compendio estadístico 2006 |access-date=29 November 2007 |author=Instituto Nacional de Estadísticas |date=October 2006|author-link=National Statistics Institute (Chile) }}</ref> ! scope="col" | Íbúaþéttleiki ! scope="col" | Höfuðstaður |- |[[Arica y Parinacota]] ||224 548||16&nbsp;873,3 || 13,40 ||[[Arica]] |- |[[Tarapacá-hérað|Tarapacá]] ||324 930 ||42&nbsp;225,8 ||7,83 ||[[Iquique]] |- |[[Antofagasta-hérað|Antofagasta]] ||599 335||126&nbsp;049,1 ||4,82 ||[[Antofagasta]] |- |[[Atacama-hérað|Atacama]] ||285 363||75&nbsp;176,2 ||3,81 ||[[Copiapó]] |- |[[Coquimbo-hérað|Coquimbo]] ||742 178 ||40&nbsp;579,9 ||18,67 ||[[La Serena (Chile)|La Serena]] |- |[[Valparaíso-hérað|Valparaíso]] ||1&nbsp;790 219 ||16&nbsp;396,1 ||110,75 ||[[Valparaíso]] |- |[[Stórborgarhérað Santíagó]] ||7&nbsp;036 792||15&nbsp;403,2 ||461,77 ||[[Santiago de Chile|Santiago]] |- |[[O'Higgins-hérað|Libertador General Bernardo O'Higgins]] ||908 545 ||16&nbsp;387 ||54,96 ||[[Rancagua]] |- |[[Maule-hérað|Maule]] ||1&nbsp;033 197 ||30&nbsp;296,1 ||34,49 ||[[Talca]] |- |[[Ñuble-hérað|Ñuble]] ||480&nbsp;609 ||13&nbsp;178.5 ||36.47 ||[[Chillán]] |- |[[Biobío-hérað |Biobío]] ||1&nbsp;556 805 ||23&nbsp;890,2 ||112,08 ||[[Concepción]] |- |[[Araucanía-hérað|Araucanía]] ||938 626 ||31&nbsp;842,3 ||30,06 ||[[Temuco]] |- |[[Los Ríos-hérað|Los Ríos]] ||380 181 ||18&nbsp;429,5 ||20,88 ||[[Valdivia]] |- |[[Los Lagos-hérað|Los Lagos]] ||823 204 ||48&nbsp;583,6 ||17,06 ||[[Puerto Montt]] |- |[[Aysén-hérað|Aysén del General Carlos Ibáñez del Campo]] ||102 317 ||108&nbsp;494,4 ||0,95 ||[[Coyhaique]] |- |[[Magallanes-hérað|Magallanes og Síleska Suðurskautslandið]] ||165 593 ||132&nbsp;297,2<sup>''(1)''</sup> ||1,26 ||[[Punta Arenas]] |- !colspan=1|Chile !!17&nbsp;373 831 !!756&nbsp;102,4<sup>''(2)''</sup> ||23,24 !!Santiago |- |colspan=7| :''<sup>(1)</sup><span style="font-size:95%;"> Ef tilkall Síle á Suðurskautslandinu er talið með er stærðin 1&nbsp;382&nbsp;554,8 km<sup>2</sup></span>'' :''<sup>(2)</sup><span style="font-size:95%;"> Ef tilkall Síle á Suðurskautslandinu er talið með er stærðin 2&nbsp;006&nbsp;360 km<sup>2</sup></span>'' |}{{-}} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == *[https://www.gob.cl/en/ Vefur Sílestjórnar] *[https://www.chile.travel/en/ Opinber ferðavefur] {{hnit|31|S|71|W|display=title|region:CL}} {{Suður-Ameríka}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} [[Flokkur:Síle| ]] [[Flokkur:Spænskumælandi lönd]] bhecxd0qosb3i1mymqxlkz8q3j0jbs8 Paragvæ 0 12265 1985390 1967312 2026-11-07T01:04:43Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985390 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Paragvæ | nafn_á_frummáli = República del Paraguay<br />Tetã Paraguái | nafn_í_eignarfalli = Paragvæ | fáni = Flag of Paraguay.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Paraguay.svg | kjörorð = Paz y justicia | kjörorð_tungumál = spænska | kjörorð_þýðing = Friður og réttlæti | staðsetningarkort = PRY_orthographic.svg | tungumál = [[spænska]], [[gvaraní]] | höfuðborg = [[Asúnsjón]] | stjórnarfar = [[Forsetaræði]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Paragvæ|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Santiago Peña]] | stærðarsæti = 59 | flatarmál = 406.752 | hlutfall_vatns = 2,6 | mannfjöldaár = 2022 | mannfjöldasæti = 113 | fólksfjöldi = 6.109.644 | íbúar_á_ferkílómetra = 15 | VLF_ár = 2023 | VLF = 117,35 | VLF_sæti = 94 | VLF_á_mann = 19.040 | VLF_á_mann_sæti = 98 | VÞL_ár = 2021 | VÞL = {{lækkun}} 0.717 | VÞL_sæti = 105 | staða = [[Sjálfstæði]] | staða_athugasemd = frá [[Spánn|Spáni]] | atburður1 = Yfirlýst | dagsetning1 = 15. maí, 1811 | atburður2 = Viðurkennt | dagsetning2 = 1842 | gjaldmiðill = [[gvaraní (gjaldmiðill)|gvaraní]] | tímabelti = [[UTC]]-4 | þjóðsöngur = [[Paraguayos, República o Muerte]] | tld = py | símakóði = 595 }} '''Paragvæ''' er [[landlukt]] [[land]] í [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]] með [[landamæri]] að [[Argentína|Argentínu]] í suðri og suðvestri, [[Brasilía|Brasilíu]] í norðaustri og [[Bólivía|Bólivíu]] í norðvestri. Heiti þess er dregið af nafni [[Paragvæfljót]]s sem rennur í gegnum mitt landið frá norðri til suðurs. Landið er stundum kallað „hjarta Ameríku“ vegna legu þess í miðri álfunni. [[Gvaraníar]] höfðu búið í landinu í a.m.k. þúsund ár áður en [[Spánn|Spánverjar]] komu þangað árið [[1516]]. Spænski landkönnuðurinn [[Juan de Salazar de Espinosa]] stofnaði borgina [[Asúnsjón]] árið [[1537]]. Landið varð miðstöð fyrir [[trúboð]] [[Jesúítar|Jesúíta]] meðal [[frumbyggi|frumbyggja]] á svæðinu. Árið [[1811]] lýsti landið yfir sjálfstæði frá Spáni. Árið [[1814]] komst einræðisherrann [[José Gaspar Rodríguez de Francia]] til valda og ríkti til dauðadags [[1840]]. Stjórn hans einkenndist af [[einangrunarstefna|einangrunarstefnu]] og efnahagslegri [[verndarstefna|verndarstefnu]]. Eftir lát hans var Paragvæ undir [[herforingjastjórn]]um. [[Paragvæstríðið]] braust út [[1864]] milli Paragvæ og bandalags [[Úrúgvæ]], Brasilíu og Argentínu. Í stríðinu féllu milli 60 og 70% íbúa Paragvæ og ríkið neyddist til að láta Argentínu og Brasilíu eftir um 140.000 km² landsvæði. Á [[20. öldin|20. öld]] var landið undir herforingjastjórnum, síðast undir forsæti [[Alfredo Stroessner]] sem ríkti frá [[1954]] til [[1989]]. Fyrstu frjálsu þingkosningar í landinu voru haldnar [[1993]]. Eftir aldamótin [[2000]] hefur verið mikill [[hagvöxtur]] í Paragvæ sem náði hámarki, 14,5%, árið [[2010]]. Langflestir íbúa landsins búa í suðausturhlutanum, þar af nærri þriðjungur í eða við höfuðborgina, Asúnsjón. Frumbyggjamálið [[gvaraní]] er útbreiddara en [[spænska]] en bæði málin eru opinber tungumál landsins. Efnahagur Paragvæ byggist aðallega á [[landbúnaður|landbúnaði]], einkum [[soja]]baunaræktun og [[nautgriparækt]]. Paragvæ er fjórði stærsti sojabaunaframleiðandi heims. Þrátt fyrir mikinn hagvöxt undanfarin ár er talið að milli 30 og 50% íbúa landsins búi við [[fátækt]] {{heimild vantar}}. == Heiti == Landið dregur nafn sitt af [[Paragvæfljót]]i (''Ysyry Paraguai'' á [[gvaraní]]). Uppruni heitisins er óviss. Samkvæmt munknum [[Antonio Ruiz de Montoya]] sem skrifaði á 17. öld er nafnið dregið af gvaraníorðunum ''paragua'' („fjaðrakóróna“) og endingunni ''-y'' („vatn“ eða „á“). Spænski fræðimaðurinn [[Feliz de Azara]] stakk upp á því á 18. öld að nafnið væri dregið af heiti indíánaættbálksins [[Payaguá]] sem bjó við ána. Ýmsar aðrar skýringar eru til á nafninu, eins og að það merki „mikið fljót“ eða „hérna megin árinnar“. ==Landfræði== [[Paragvæfljót]] skiptir landinu í tvö landfræðilega aðgreind svæði; austurhéraðið (''Región Oriental''), líka þekkt sem Paraneña, og vesturhéraðið (''Región Occidental''), sem er líka þekkt sem Chaco og er hluti af láglendinu [[Gran Chaco]]. Mörk héraðanna liggja um [[Paragvæfljót]]. Paragvæ liggur milli 19. og 28. gráðu suðlægrar breiddar og 54. og 63. gráðu vestlægrar lengdar og situr á [[Steingeitarbaugur|Steingeitarbaugnum]]. Landið er að mestu grösugar sléttur með skógi vaxnar hæðir í austurhlutanum. Í vestri eru láglendar sléttur. Fimmtán þjóðgarðar eru í Paragvæ. Stærstu náttúruverndarsvæðin eru í Chaco-héraðinu eins og [[Defensores del Chaco]] (720 þúsund hektarar af um milljón hekturum alls í Chaco-héraði). Í austurhéraðinu eru til dæmis [[Cerro Cora-þjóðgarðurinn]] og [[Ñacunday-þjóðgarðurinn]] þar sem [[Ñacunday-fossar]] eru. Paragvæ á landamæri að þremur miklu stærri ríkjum: [[Bólivía|Bólivíu]], [[Argentína|Argentínu]] og [[Brasilía|Brasilíu]]. Á þremur stöðum við landamæri Paragvæ mætast landamæri þriggja ríkja. ===Veðurfar=== Í Paragvæ er ríkjandi [[hitabeltisloftslag]] og [[hlýtemprað loftslag]] með regntíma og þurrkatíma. Vindur hefur mikil áhrif á veður í Paragvæ. Frá október til mars blása hlýir vindar frá Amasón í norðri, en frá maí til ágúst blása kaldir vindar frá Andesfjöllum. Þar sem engin fjöll standa í vegi fyrir vindum geta þeir náð allt að 161 km/klst hraða. Þetta getur leitt af sér snöggar hitabreytingar. Milli apríl og september geta þeir jafnvel fallið niður fyrir frostmark. Janúar er heitasti sumarmánuðurinn með 28,9˚ meðalhita. Úrkoma er mjög breytileg eftir landsvæðum, með mikla úrkomu í austurhlutanum og hálfþurrt loftslag vestast. Skógarbeltið austast fær 170 cm meðalúrkomu árlega meðan Chaco-svæðið í vestri nær einungis 50 cm. Í vestri fellur úrkoman óreglulega og gufar hratt upp, sem eykur enn á þurrka svæðiðsins. == Stjórnmál == === Stjórnsýslueiningar === Paragvæ er skipt í sautján sýslur og eitt höfuðborgarsvæði (''distrito capital''). Landið skiptist líka í tvö héruð: Vesturhéraðið eða Chaco-hérað (Boquerón, Alto Paraguay og Presidente Hayes) og Austurhéraðið (allar hinar sýslurnar og höfuðborgarsvæðið). Sýslurnar skiptast svo aftur í mismörg umdæmi. [[Mynd:Paraguay,_administrative_divisions_-_de_-_colored.svg|thumb|right|Sýslur Paragvæ.]] {|class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- style="vertical-align: top;" ! style="vertical-align: middle"|[[ISO 3166-2]] ! style="vertical-align: middle"|Sýsla ! style="vertical-align: middle"|Höfuðstaður ! style="vertical-align: middle"|Íbúar (manntal 2022)<ref name=population>{{Cite web|url=https://www.abc.com.py/nacionales/2023/08/31/paraguay-tiene-6109644-de-habitantes-segun-el-ultimo-censo-de-poblacion-y-viviendas/|title=Paraguay has 6,109,644 inhabitants, according to the last Census|date=August 31, 2023|website=ABC Color|language=ES|access-date=31 August 2023|archive-date=5 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230905110622/https://www.abc.com.py/nacionales/2023/08/31/paraguay-tiene-6109644-de-habitantes-segun-el-ultimo-censo-de-poblacion-y-viviendas/|url-status=live}}</ref> ! style="vertical-align: middle"|Stærð (km<sup>2</sup>) ! style="vertical-align: middle"|Umdæmi |- |style="text-align:right;"|ASU||[[Höfuðborgarsvæðið (Paragvæ)|Distrito Capital]] |style="text-align:left;"|[[Asunción]]||477.346||117||1 |- |style="text-align:right;"|1||[[Concepción-sýsla (Paragvæ)|Concepción]] |style="text-align:left;"|[[Concepción (Paragvæ)|Concepción]]||204.536||18.057||14 |- |style="text-align:right;"|2||[[San Pedro-sýsla (Paragvæ)|San Pedro]] |style="text-align:left;"|[[San Pedro (Paragvæ)|San Pedro]]||341.895||20.007||23 |- |style="text-align:right;"|3||[[Cordillera-sýsla|Cordillera]] |style="text-align:left;"|[[Caacupé]]||271.475||4.953||20 |- |style="text-align:right;"|4 |[[Guairá-sýsla|Guairá]] |style="text-align:left;"|[[Villarrica (Paragvæ)|Villarrica]]||180.121||3.991||18 |- |style="text-align:right;"|5||[[Caaguazú-sýsla|Caaguazú]] |style="text-align:left;"|[[Coronel Oviedo]]||430.142||11.479||22 |- |style="text-align:right;"|6||[[Caazapá-sýsla|Caazapá]] |style="text-align:left;"|[[Caazapá]]||140.060||9.503||11 |- |style="text-align:right;"|7||[[Itapúa]] |style="text-align:left;"|[[Encarnación (Paragvæ)|Encarnación]]||436.966||16.536||30 |- |style="text-align:right;"|8 |[[Misiones-sýsla|Misiones]] |style="text-align:left;"|[[San Juan Bautista (Paragvæ)|San Juan Bautista]]||114.542||9.568||10 |- |style="text-align:right;"|9 |[[Paraguarí-sýsla|Paraguarí]] |style="text-align:left;"|[[Paraguarí]]||199.430||8.710||18 |- |style="text-align:right;"|10||[[Alto Paraná-sýsla|Alto Paraná]] |style="text-align:left;"|[[Ciudad del Este]]||784.839||14.898||22 |- |style="text-align:right;"|11||[[Central-sýsla|Central]] |style="text-align:left;"|[[Areguá]]||1.866.562||2.665||19 |- |style="text-align:right;"|12||[[Ñeembucú]] |style="text-align:left;"|[[Pilar (Paragvæ)|Pilar]]||85.749||12.155||16 |- |style="text-align:right;"|13||[[Amambay]] |style="text-align:left;"|[[Pedro Juan Caballero (Paragvæ)|Pedro Juan Caballero]]||173.770||12.935||6 |- |style="text-align:right;"|14||[[Canindeyú]] |style="text-align:left;"|[[Salto del Guairá]]||189.128||14.677||16 |- |style="text-align:right;"|15||[[Presidente Hayes]]||style="text-align:left;"|[[Villa Hayes]]||126.880||72.917||10 |- |style="text-align:right;"|16||[[Alto Paraguay]] |style="text-align:left;"|[[Fuerte Olimpo]]||17.608||82.394||4 |- |style="text-align:right;"|17||[[Boquerón-sýsla|Boquerón]] |style="text-align:left;"|[[Filadelfia (Paragvæ)|Filadelfia]]||68.595||91.676||4 |- |style="text-align:right;"|Alls||Paragvæ |style="text-align:left;"|[[Asunción]]||6.109.644||406.796||273 |} ==Efnahagslíf== [[Mynd:Paraguay_Export_Treemap.png|thumb|right|Skýringarmynd yfir útflutning Paragvæ árið 2012.]] Paragvæ hefur notið mikils hagvaxtar milli 1970 og 2013, með 7,2% vöxt á ári að meðaltali. Árin 2010 og 2013 var hagvöxtur í Paragvæ meiri en í nokkru öðru Suður-Ameríkulandi, 14,5% og 13,6% hvort árið.<ref>[https://www.bcp.gov.py BCP – Banco Central del Paraguay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200423204032/https://www.bcp.gov.py/ |date=23 April 2020 }}. Bcp.gov.py. Retrieved on 18 June 2016.</ref> Árið 2010 lýsti [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn]] því yfir að innan við 10% af verkafólki í Paragvæ greiddi í lífeyrissjóð. 95% af lífeyriskerfi Paragvæ liggur í tveimur sjóðum, einum fyrir einkageirann og einum fyrir opinbera starfsmenn (og fyrrum hermenn úr [[Chaco-stríðið|Chaco-stríðinu]]). <ref>{{Cite book| last1 = Franks| first1 = Jeffrey R.| last2 = Benelli| first2 = Roberto| last3 = Mercer-Blackman| first3 = Valerie| last4 = Sab| first4 = Randa| title = Paraguay: Corruption, Reform, and the Financial System| url=https://books.google.com/books?id=X5vBZZIeg44C |publisher = [[International Monetary Fund]]| year = 2005| isbn = 9781451980356}}</ref> Öll raforka í Paragvæ er framleidd með [[vatnsaflsvirkjun]]um. Framleiðslugeta Paragvæ er 8.110 MW og framleiðslan er 63 milljarðar KWh á ári, en innanlandsneysla er aðeins 15 milljarðar KWh. Paragvæ selur umframorku til nágrannaríkjanna og er stærsti útflutningsaðili raforku í heimi.<ref>{{Cite web|url=https://www.eia.gov/beta/international/country.php?iso=PRY|title=Paraguay – International – U.S. Energy Information Administration (EIA)|website=www.eia.gov|access-date=6 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190106204323/https://www.eia.gov/beta/international/country.php?iso=PRY|archive-date=6 January 2019|url-status=live}}</ref> Tvær stórar virkjanir sjá landinu fyrir allri raforkuframleiðslu þess. Þar af er [[Itaipu-virkjun]]in langstærst, en hún er önnur stærsta vatnsaflsvirkjun heims. Auk raforkunnar er Paragvæ sjötti mesti [[sojabaun]]aútflytjandi heims, annar mesti [[stevia|steviuútflytjandi]] heims, annar mesti [[tungolía|tungolíuútflytjandi]] heims, sjötti mesti [[maís]]útflytjandi heims, 10. mesti [[hveiti]]útflytjandi heims og 8. mesti [[nautakjöt]]sútflytjandi heims. Óformlegi geirinn myndar stóran hluta hagkerfisins, sem felst í endursölu innfluttra neysluvara til nágrannalanda, auk mikils fjölda örfyrirtækja og götusala. Efnahagslífið hefur orðið fjölbreyttara síðustu áratugi, þar sem raforkuframleiðsla, framleiðsla á varahlutum og fataiðnaður hafa rutt brautina.<ref>{{cite web|title=Paraguay un milagro americano|url=http://paraguay-un-milagro-americano.blogspot.com|accessdate=15 January 2015|language=Spanish|archive-url=https://web.archive.org/web/20150526011128/http://paraguay-un-milagro-americano.blogspot.com/|archive-date=26 May 2015|url-status=live}}</ref> Paragvæ státar af einu stærsta fríverslunarsvæði heims, [[Ciudad del Este]], á eftir [[Miami]] og [[Hong Kong]].<ref>{{Cite web|url=http://www.exportimportstatistics.com/country-profile/Paraguay-profile.aspx|title=Paraguay|website=www.exportimportstatistics.com|access-date=30 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180130204636/http://www.exportimportstatistics.com/country-profile/Paraguay-profile.aspx|archive-date=30 January 2018|url-status=dead}}</ref> Stór hluti íbúanna í sveitum landsins lifir að mestu af [[sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskap]]. Vegna þess hve óformlegi geirinn er stór er erfitt að gera sér nákvæma mynd af umfangi hagkerfisins. Hagkerfið óx hratt milli 2003 og 2013 vegna hækkandi heimsmarkaðsverðs á neysluvörum sem, ásamt hagfelldu veðurfari, efldi útflutning landsins. Hagvöxturinn dró þó ekki úr fátækt, sem er talin hrjá 26% landsmanna, heldur jók bilið á milli ríkra og fátækra hratt. ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Stubbur|landafræði}} {{Suður-Ameríka}} [[Flokkur:Paragvæ| ]] [[Flokkur:Landlukt lönd]] [[Flokkur:Spænskumælandi lönd]] aizbxu48no9dksxg98rxgtakenzgtvd Míkrónesía (ríki) 0 12299 1985381 1933375 2026-11-07T00:48:00Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985381 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Sambandsríki Míkrónesíu | nafn_á_frummáli = Federated States of Micronesia | nafn_í_eignarfalli = Míkrónesíu | fáni = Flag_of_the_Federated_States_of_Micronesia.svg | skjaldarmerki = Seal_of_the_Federated_States_of_Micronesia.svg | kjörorð = Peace, Unity, Liberty | kjörorð_tungumál = enska | kjörorð_þýðing = Friður, eining, frelsi. | staðsetningarkort = Micronesia on the globe (Micronesia centered).svg | tungumál = [[enska]] | höfuðborg = [[Palikír]] | stjórnarfar = [[Sambandsríki]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Míkrónesíu|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[David W. Panuelo]] | stærðarsæti = 271 | flatarmál = 702 | hlutfall_vatns = ~0 | mannfjöldaár = 2019 | mannfjöldasæti = 198 | fólksfjöldi = 104.468 | íbúar_á_ferkílómetra = 158 | VLF_ár = 2019 | VLF = 0,367 | VLF_sæti = 214 | VLF_á_mann = 3.584 | VLF_á_mann_sæti = 190 | VÞL = {{hækkun}} 0.620 | VÞL_sæti = 136 | VÞL_ár = 2019 | gjaldmiðill = [[Bandaríkjadalur]] | tímabelti = [[UTC]]+10 og +11 | staða = [[Sjálfstæði]] | staða_athugasemd = frá [[BNA|Bandaríkjunum]] | atburður1 = Yfirlýst | atburður2 = Viðurkennt | dagsetning1 = 10. maí 1979 | dagsetning2 = 3. nóvember 1986 | þjóðsöngur = [[Patriots of Micronesia]] | tld = fm | símakóði = 691 }} '''Sambandsríki Míkrónesíu''' er [[eyríki]] í Suður-[[Kyrrahaf]]i. Eyjarnar liggja norðaustan við [[Papúa Nýja-Gínea|Papúa Nýju-Gíneu]], sunnan við [[Gvam]] og [[Maríanaeyjar]], vestan við [[Nárú]] og [[Marshalleyjar]] og austan við [[Palá]] og [[Filippseyjar]]. Ríkið er í sérstöku sambandi við [[BNA|Bandaríkin]]. Fylkin eru (frá vestri til austurs): [[Yap (fylki)|Yap]], [[Chuuk (fylki)|Chuuk]], [[Pohnpei (fylki)|Pohnpei]] og [[Kosrae (fylki)|Kosrae]]. Þau ná yfir samtals um 607 eyjar sem dreifast yfir meira en 2.600.000 ferkílómetra svæði í Kyrrahafi, rétt norðan við [[miðbaugur|miðbaug]]. Höfuðborgin er [[Palikír]] á [[Pohnpei]] en stærsta borgin er [[Weno]] á [[Chuuk-rif]]i með um 14 þúsund íbúa. Hvert fylki er með eina höfuðeyju og öll nema Kosrae eru með fjölda af smáeyjum og hringrifum í kring. Ríkið nær yfir hluta [[Karlseyjar|Karlseyja]] innan [[Míkrónesía (svæði)|Míkrónesíu]] sem nær yfir þúsundir eyja sem margar eru undir stjórn annarra ríkja. Fylkin voru áður hluti af [[Kyrrahafseyjaverndarsvæðið|Kyrrahafseyjaverndarsvæðinu]] í umsjá Bandaríkjanna frá [[1946]]. Þau tóku upp [[stjórnarskrá]] [[1979]] og fengu [[sjálfstæði]] [[1986]] með sérstökum samningi um samband við Bandaríkin. Eyjarnar eru mjög háðar fjárhagsaðstoð frá Bandaríkjunum. == Landfræði == [[File:Koloniasokehs.jpg|thumb|upright=1.35|Útsýni yfir bæinn [[Kolonia]] frá [[Sokehs-skagi|Sokehs-skaga]] á [[Pohnpei]].]] Sambandsríkið Míkrónesía nær yfir 607 [[eyja]]r sem teygja sig í 2.900 km yfir [[Karólínueyjar]] austan við [[Filippseyjar]]. Samanlagt landsvæði eyjanna er 702 km<sup>2</sup>.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/micronesia-federated-states-of/|title=The World Factbook -- Central Intelligence Agency|website=Cia World Factbook|access-date=8 August 2018|archive-date=January 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126143854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/micronesia-federated-states-of/|url-status=dead}}</ref> Eyjarnar skiptast í fjögur fylki, [[Yap-fylki|Yap]], [[Chuuk-fylki|Chuuk]] (sem hét Truk fram að janúar 1990), [[Pohnpei-fylki|Pohnpei]] (kallað Ponape til 1984) og [[Kosrae]] (áður Kusaie).<ref>{{Cite book|last=Keesing|first=Roger M.|url=https://www.worldcat.org/oclc/17383715|title=Melanesian Pidgin and the oceanic substrate|date=1988|publisher=Stanford University Press|isbn=0-8047-1450-9|location=Stanford, Calif.|pages=15|oclc=17383715|access-date=December 3, 2020|archive-date=December 7, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211207165833/https://www.worldcat.org/title/melanesian-pidgin-and-the-oceanic-substrate/oclc/17383715|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/55795909|title=The Europa world year book 2004.|date=2004|publisher=Europa|isbn=1-85743-253-3|location=London|oclc=55795909|access-date=December 3, 2020|archive-date=August 5, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805204424/https://www.worldcat.org/title/europa-world-year-book-2004/oclc/55795909|url-status=live}}</ref> Hver stjarna á fána Míkrónesíu stendur fyrir eitt þessara fylkja. Höfuðborgin, [[Palikir]], er á Pohnpei. == Stjórnmál == === Stjórnsýslueiningar === [[File:Map of the Federated States of Micronesia CIA.jpg|thumb|right|300px|Kort af Míkrónesíu]] Sambandsríkið er myndað úr fjórum fylkjum: {| class="wikitable" border="1" |- !Fáni !Fylki !Höfuðstaður !Landstjóri !Stærð (km²) !Íbúafjöldi !Þéttleiki byggðar (á km²) |- |[[Mynd:Flag_of_Chuuk.svg|50px|]] || [[Chuuk (fylki)|Chuuk]] || [[Weno]] || [[Johnson Elimo]] || 127 ||align="right"| 54.595 || 420 |- |[[Mynd:Flag_of_Kosrae.svg|50px|]] || [[Kosrae (fylki)|Kosrae]] || [[Tofol]] || [[Lyndon Jackson]] || 110 ||align="right"| 9.686 || 66 |- |[[Mynd:Flag_of_Pohnpei.svg|50px|]] || [[Pohnpei (fylki)|Pohnpei]] || [[Kolonia]] || [[John Ehsa]] || 345 ||align="right"| 34.685 || 98 |- |[[Mynd:Flag_of_Yap.svg|50px|]] || [[Yap (fylki)|Yap]] || [[Colonia (Yap)|Colonia]] || [[Sebastian Anefal]] || 118 ||align="right"| 16.436 ||94 |} Fylkin skiptast svo í [[sveitarfélag|sveitarfélög]]. == Efnahagslíf == Undirstaða efnahagslífs Míkrónesíu er aðallega [[sjálfsþurftarbúskapur]] og [[fiskveiðar]]. Fáar vinnanlegar námur eru á eyjunum, fyrir utan hágæða[[fosfat]]. [[Línuveiði]] á [[túnfiskur|túnfiski]] hefur líka verið stunduð af kínverskum skipum undir lok 20. aldar. Talið er að hægt væri að þróa [[ferðaþjónusta|ferðaþjónustu]] á eyjunum, en fjarlægð þeirra og skortur á innviðum stendur í veginum. Fjárhagsaðstoð frá Bandaríkjunum er helsta tekjulind eyjanna. Bandaríkin hétu því að fjárfesta 1,3 milljörðum dala í eyjunum milli 1986 og 2001. Þegar samningurinn var endurnýjaður 2004 hétu Bandaríkin 110 milljónum dala í þróunaraðstoð til 2023.<ref>{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm|title=US Relations with the Federated States of Micronesia|publisher=United States Department of State|access-date=22. maí, 2019|archive-date=4. júní, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604190535/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm|url-status=live}}</ref> [[CIA World Factbook]] lýsir þessari miklu fjárhagsaðstoð sem helsta áhættuþætti sem eyjarnar standa frammi fyrir.<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/special-rep/ohrlls/sid/SIDS-states/profiles/fed_st_micronesia.htm |title=Federated States of Micronesia |publisher=Sameinuðu þjóðirnar|access-date=17 November 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121130043513/http://www.un.org/special-rep/ohrlls/sid/SIDS-states/profiles/fed_st_micronesia.htm |archive-date=30. nóvember, 2012 }}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Eyjaálfa}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Míkrónesía]] d1ipptsdz8afs8ajzngs3uwpmhklzv0 Kókoseyjar 0 12354 1985355 1930739 2026-11-07T00:22:06Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985355 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn_á_frummáli = Territory of the Cocos (Keeling) Islands | nafn_í_eignarfalli = Kókoseyja | fáni = Missing_flag.png | kjörorð = Maju Pulu Kita | kjörorð_tungumál = kókosmalasíska | kjörorð_þýðing = Áfram eyjan okkar | staðsetningarkort = Australia_on_the_globe_(Cocos_(Keeling)_Islands_special)_(Southeast_Asia_centered).svg | þjóðsöngur = [[Advance Australia Fair]] | tungumál = [[malasíska]], [[enska]] | höfuðborg = [[Vesturey (Kókoseyjum)|Vesturey]] | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 =[[Bretakonungur|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Landstjóri Ástralíu|Landstjóri]] | nafn_leiðtoga1 =[[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | nafn_leiðtoga2 = [[Sam Mostyn]] | staða = [[Ástralía|Ástralskt]] umdæmi | atburður1 = Innlimað í <br/>[[Breska heimsveldið]] | dagsetning1 = <br/>1857 | atburður2 = Undir ástralskri stjórn | dagsetning2 = 1955 | flatarmál = 14 | hlutfall_vatns = 0 | fólksfjöldi = 593 | mannfjöldaár = 2021 | íbúar_á_ferkílómetra = 43 | gjaldmiðill = [[ástralskur dalur]] | tímabelti = [[UTC]]+6:30 | tld = cc | símakóði = 61 891 }} '''Kókoseyjar''' (eða '''Keeling-eyjar''') eru [[eyjaklasi]] í [[Indlandshaf]]i, suðvestan við [[Jólaeyja|Jólaeyju]] og miðja vegu milli [[Ástralía|Ástralíu]] og [[Srí Lanka]]. Eyjarnar eru undir yfirráðum [[Ástralía|Ástralíu]]. Í eyjaklasanum eru tvær [[baugeyja]]r með samtals 27 [[kórall|kóraleyjum]]. Tvær þeirra, [[Vesturey (Kókoseyjum)|Vesturey]] og [[Heimaey (Kókoseyjum)|Heimaey]], eru byggðar. Um 600 manns búa á eyjunum. Eyjarnar voru upphaflega nefndar eftir skipstjóranum [[William Keeling]] sem uppgötvaði þær árið [[1609]]. Þær voru óbyggðar fram á [[19. öldin|19. öld]] þegar enskur ævintýramaður, [[Alexander Hare]], settist þar að með fjörutíu konum. Skoskur skipstjóri, [[John Clunies-Ross]], settist þar að skömmu síðar og hrakti Hare frá eyjunum. [[Bretland|Bretar]] lögðu eyjarnar formlega undir sig árið [[1857]] en [[Viktoría Bretadrottning]] gaf afkomendum Clunies-Ross eyjarnar til eilífrar eignar árið [[1886]]. Árið [[1901]] var sett upp símskeytastöð með neðansjávartengingum við aðrar eyjar á Indlandshafi. Stöðin reyndist mikilvæg í [[Fyrri heimsstyrjöld|fyrri]] og [[síðari heimsstyrjöld]]. Eftir stríðið var eyjunum fyrst stjórnað frá [[Singapúr]] en Ástralía tók við stjórn þeirra árið [[1955]]. Ástralska stjórnin neyddi Clunies-Ross-fjölskylduna til að selja eyjarnar árið [[1978]]. Afkomendur upprunalegu landnemanna eru kallaðir [[Kókosmalajar]]. Þeir eru um 5000 talsins og búa flestir í [[Malasía|Malasíu]] en um 400 búa enn á eyjunum. Þeir tala Basa Pulu Kokos sem er afbrigði af [[malasíska|malasísku]] með enskum og skoskum tökuorðum og aðhyllast [[súnní íslam|súnní íslamstrú]]. ==Heiti== Eyjarnar hafa verið kallaðar Kókoseyjar frá 1622, Keeling-eyjar frá 1703, Kókos-Keeling-eyjar af [[James Horsburgh]] 1805, og Keeling-Kókoseyjar á 19. öld.<ref name="arb399p1t2">{{cite book|last1=Woodroffe|first1=C.D.|last2=Berry|first2=P.F.|title=Scientific Studies in the Cocos (Keeling) Islands: An Introduction|url=https://archive.org/stream/atollresearchbu399425smit#page/n14|series=Atoll Research Bulletin|volume=399|date=Febrúar 1994|publisher=National Museum of Natural History|location=Washington DC|pages=1–2|access-date=26. ágúst 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160410073158/https://archive.org/stream/atollresearchbu399425smit/#page/n14|archive-date=10. apríl 2016|url-status=live}}</ref> „Kókos-“ vísar til [[kókospálmi|kókospálma]] sem vaxa á eyjunum, en „Keeling-“ er vísun í [[William Keeling]] sem uppgötvaði eyjarnar árið 1609.<ref name="arb399p1t2" /> John Clunies-Ross,<ref>{{Cite web|title = Dynasties: Clunies-Ross|url = http://www.abc.net.au/dynasties/txt/s1227294.htm|website = www.abc.net.au|access-date = 2016-01-06|archive-url = https://web.archive.org/web/20140831132048/http://www.abc.net.au/dynasties/txt/s1227294.htm|archive-date = 31. ágúst 2014|url-status = dead}}</ref> sem sigldi þangað á kaupskipinu ''Borneo'' árið 1825, kallaði eyjarnar Borneókóraleyjar, en notaði „Keeling“-nafnið aðeins um eina eyjuna, [[North Keeling]], og „Kókoseyjar“ aðeins um [[South Keeling]].<ref>{{cite book|last=Horsburgh|first=James |author-link=James Horsburgh|title=The India directory, or, Directions for sailing to and from the East Indies, China, Australia, and the interjacent ports of Africa and South America: comp. chiefly from original journals of the honourable company's ships, and from observations and remarks, resulting from the experience of twenty-one years in the navigation of those seas|chapter-url=https://archive.org/stream/indiadirectoryor01hors#page/142/mode/2up|edition=5th|volume=1|year=1841|publisher=W.H. Allen and Co.|location=London |pages=141–2|chapter=Islands to the Southward and South-eastward of Java; The Keeling or Cocos Islands}}</ref><ref>{{cite book|last=Ross|first=J. C.|title=The Metropolitan|chapter-url=https://books.google.com/books?id=3h3ZAAAAMAAJ&pg=PA220|date=Maí 1835|publisher=Peck and Newton|page=220|chapter=The Cocos' Isles}}</ref> Rithátturinn „Kókos(Keeling)-eyjar“ kom fyrst fyrir árið 1916,<ref name="WeberWeber1916">{{cite book|last1=Weber|first1=Max Carl Wilhelm|last2=Weber|first2=Lieven Ferdinand de Beaufort, Max Wilhelm Carl|title=The Fishes of the Indo-australian Archipelago|url=https://books.google.com/books?id=ZzhCAAAAIAAJ&pg=PA286|access-date=26. ágúst 2015|year=1916|publisher=Brill Archive|page=286|archive-url=https://web.archive.org/web/20151231220345/https://books.google.com/books?id=ZzhCAAAAIAAJ&pg=PA286|archive-date=31. desember 2015|url-status=live}}</ref> og varð opinber með Kókos(Keeling)-eyjalögunum 1955.<ref name="arb399p1t2" /> Malasíska heitið er ''Pulu Kokos (Keeling)''. Á skiltum á eyjunum eru líka malasískar þýðingar.<ref>https://s-media-cache-ak0.pinimg.com/originals/1a/22/b3/1a22b3506897ed6571e01f37ab80722c.jpg</ref><ref>{{Cite web |url=https://diannewolfer.files.wordpress.com/2014/12/10429811_10152701070713780_7000322669539587620_n1.jpg |title=Archived copy |access-date=11. janúar 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180111170144/https://diannewolfer.files.wordpress.com/2014/12/10429811_10152701070713780_7000322669539587620_n1.jpg |archive-date=11. janúar 2018 |url-status=live}}</ref> == Landfræði == Kókoseyjar eru tvö láglend kóralhringrif sem þekja 14,3 km<sup>2</sup> og eru með 26 km strandlengju. Hæsti punktur eyjanna er aðeins 5 metra yfir sjávarmáli. Þær eru þéttvaxnar kókospálmum og öðrum gróðri. Loftslagið er þægilegt þar sem [[staðvindar]] blása úr suðaustri í um níu mánuði á ári með dálítilli úrkomu. [[Hitabeltisfellibylur|Hitabeltisfellibylir]] fara stundum yfir eyjarnar snemma á árinu. [[Norður-Keeling]] er eitt hringrif sem er næstum heill hringur með litlu 50 metra breiðu opi inn að lóninu austan megin. Eyjan er 1,1 km<sup>2</sup> að stærð og er óbyggð. Lónið er um 0,5 km<sup>2</sup>. Eyjan og hafsvæðið í kringum hana að 1,5 km eru [[Pulu Keeling-þjóðgarðurinn]] frá 12. desember 1995. Eyjan er eina búsvæði [[kókosbandrella|kókosbandrellunnar]]. [[Suður-Keeling]] er hringrif sem skiptist í 24 smáeyjar sem liggja í hring. Þær eru samtals 13,1 km<sup>2</sup>. Einu byggðu eyjarnar eru [[Vesturey (Kókoseyjum)|Vesturey]] og [[Heimaey (Kókoseyjum)|Heimaey]].<ref name="abc010923">{{cite web |last1=Mangan |first1=Sinead |title=Some 'inconvenient Australians' fear their slice of paradise will be ruined in the name of national security |url=https://www.abc.net.au/news/2023-09-02/cocos-islands-fearful-changes-defence-runway-upgrade/102761846 |website=ABC News |access-date=30 May 2024 |language=en-AU |date=1 September 2023}}</ref> Íbúar eiga kofa, sem eru kallaðir pondok og notaðir sem helgarbústaðir, á flestum stærri eyjunum. [[File:Cocos (Keeling) Islands-CIA WFB Map.png|thumb|right|200px|Kókoseyjar.]] [[File:Cocos Islands 1889.jpg|thumb|right|200px|Kort frá 1889.]] [[File:Cocos(keeling) 76.jpg|thumb|200px|right|Kort frá 1976.]] {| class="wikitable sortable" |+ Eyjar sem mynda hringrifið Syðri-Kókoseyjar (réttsælis frá norðri) ! || Eyja<br />(malasíska) || Þýðing || Nafn á ensku || Stærð<br />(km<sup>2</sup>) |- | style="text-align:center;"| 1 || Pulau Luar || Ytri eyja || [[Horsburgh-eyja|Horsburgh Island]] || 1,04 |- | style="text-align:center;"| 2 || Pulau Tikus || Músaeyja || [[Direction-eyja (Kókoseyjum)|Direction Island]] || |- | style="text-align:center;"| 3 || Pulau Pasir || Sandeyja || Workhouse Island || 0,01 |- | style="text-align:center;"| 4 || Pulau Beras || Hrísgrjónaeyja || Prison Island || 0,02 |- | style="text-align:center;"| 5 || Pulau Gangsa || Kopareyja || Lokað sandrif, nú hluti af Heimaey || 0,01 |- | style="text-align:center;"| 6 || Pulau Selma || || [[Heimaey (Kókoseyjum)|Home Island]] || 0,95 |- | style="text-align:center;"| 7 || Pulau Ampang Kechil || Litla Ampang-eyja || Scaevola Islet || 0,01 |- | style="text-align:center;"| 8 || Pulau Ampang || Ampang-eyja || Canui Island || 0,06 |- | style="text-align:center;"| 9 || Pulau Wa-idas || || Ampang Minor || 0,02 |- | style="text-align:center;"| 10 || Pulau Blekok || Rifhegraeyja || Goldwater Island || 0,03 |- | style="text-align:center;"| 11 || Pulau Kembang || Blómaeyja || Thorn Island || 0,04 |- | style="text-align:center;"| 12 || Pulau Cheplok || Höfðastikilsberjaeyja || Gooseberry Island || 0,01 |- | style="text-align:center;"| 13 || Pulau Pandan || Skrúfupálmaeyja || Misery Island || 0,24 |- | style="text-align:center;"| 14 || Pulau Siput || Skeljaeyja || Goat Island || 0,10 |- | style="text-align:center;"| 15 || Pulau Jambatan || Brúareyja || Middle Mission Isle || 0,01 |- | style="text-align:center;"| 16 || Pulau Labu || Graskerseyja || South Goat Island || 0,04 |- | style="text-align:center;"| 17 || Pulau Atas || Mótvindseyja || [[Suðurey (Kókoseyjar)|South Island]] || 3,63 |- | style="text-align:center;"| 18 || Pulau Kelapa Satu || Einnar kókoshnetueyja || North Goat Island || 0,02 |- | style="text-align:center;"| 19 || Pulau Blan || || East Cay || 0,03 |- | style="text-align:center;"| 20 || Pulau Blan Madar || || Burial Island || 0,03 |- | style="text-align:center;"| 21 || Pulau Maria || Maríueyja || West Cay || 0,01 |- | style="text-align:center;"| 22 || Pulau Kambing || Geitareyja || Keelingham Horn Island || 0,01 |- | style="text-align:center;"| 23 || Pulau Panjang || Langaeyja || [[Vesturey (Kókoseyjum)|West Island]] || 6,23 |- | style="text-align:center;"| 24 || Pulau Wak Bangka || || Turtle Island || 0,22 |} Engar ár eða stöðuvötn eru á hringrifjunum. Einu ferskvatnsuppspretturnar eru [[ferskvatnslinsa|ferskvatnslinsur]] á stærri eyjunum þar sem regnvatn safnast fyrir ofan á sjó. Hægt er að sækja vatn úr þessum linsum með grunnum borholum eða brunnum. == Stjórnmál == Vesturey er höfuðstaður Kókoseyja, en stærsta byggðin er þorpið Bantam á Heimaey.<ref>{{Cite web |title=Cocos (Keeling) Islands Cities Database {{!}} Simplemaps.com |url=https://simplemaps.com/data/cc-cities#:~:text=Notable%20Cities:%20The%20largest%20city,an%20urban%20population%20of%20448. |access-date=2024-10-21 |website=simplemaps.com}}</ref> Stjórn eyjanna byggist á ''Kókoseyjalögunum 1955''<ref>[http://www.weblaw.edu.au/weblaw/display_resource.phtml?rid=867 WebLaw – full resource metadata display<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080722153525/http://www.weblaw.edu.au/weblaw/display_resource.phtml?rid=867 |date=22 July 2008 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.comlaw.gov.au/ComLaw/Legislation/ActCompilation1.nsf/0/D1D6D0EDD0A339E2CA25714100115B0A?OpenDocument| title=Cocos (Keeling) Islands Act 1955|access-date=5 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927000349/http://www.comlaw.gov.au/ComLaw/Legislation/ActCompilation1.nsf/0/D1D6D0EDD0A339E2CA25714100115B0A?OpenDocument |archive-date=27 September 2007|url-status=live}}</ref> og byggist að miklu leyti á áströlskum lögum. Yfirstjórn eyjanna heyrir undir [[innanríkisráðuneyti Ástralíu]] í [[Canberra]]. [[Landstjóri Ástralíu]] skipar landstjóra eyjanna, en sá síðarnefndi býr ekki á eyjunum. Áður heyrði stjórn eyjanna undir [[Ríkislögmaður Ástralíu|ríkislögmann Ástralíu]] (2007-2013).<ref name="DOTARS">{{cite web| title = Territories of Australia | url = http://www.infrastructure.gov.au/territories/index.aspx | access-date = 7 February 2008|archive-url = https://web.archive.org/web/20071216154140/http://www.infrastructure.gov.au/territories/index.aspx |archive-date = 16. desember 2007}}</ref><ref name="AussieAG">{{cite web|author=First Assistant Secretary, Territories Division |title=Territories of Australia |url=http://www.ag.gov.au/territories |publisher=Attorney-General's Department |date=30 January 2008 |access-date=7 February 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080206093322/http://www.ag.gov.au/territories |archive-date=6 February 2008 }}</ref> Frá nóvember 2023 hefur landstjórinn verið [[Farzian Zainal]] sem er líka landstjóri [[Jólaeyja|Jólaeyju]].<ref>{{Cite web |last=Farid |first=Farid |date=2023-11-06 |title=Malay Muslim engineer leads Christmas, Cocos Isles |url=https://www.canberratimes.com.au/story/8414337/malay-muslim-engineer-leads-christmas-cocos-isles/ |access-date=2024-01-27 |website=The Canberra Times |language=en-AU}}</ref> Þessi tvö lönd mynda saman [[Indlandshafsumdæmi Ástralíu]]. Ríkisstjórn Ástralíu veitir opinbera þjónustu í gegnum stjórnarskrifstofuna á Jólaeyju og innanríkisráðuneytið.<ref name="AAO Sep 2013">{{cite web|url=http://www.dpmc.gov.au/parliamentary/docs/aao_20130918.pdf |date=18 September 2013 |title=Commonwealth of Australia Administrative Arrangements Order made on 18 September 2013 |publisher=Australian Government Department of the Prime Minister and Cabinet |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014052331/http://www.dpmc.gov.au/parliamentary/docs/aao_20130918.pdf |archive-date=14 October 2013}}</ref> Samkvæmt ''Réttarbótalögum hjálendanna 1992'' gilda lög Vestur-Ástralíu á Kókoseyjum „að svo miklu leyti sem þau geta gilt þar“.<ref>{{cite web|url=http://www.comlaw.gov.au/Details/C2004A04395|title=Territories Law Reform Act 1992|date=30 June 1992 |access-date=13 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120707074255/http://www.comlaw.gov.au/Details/C2004A04395|archive-date=7 July 2012|url-status=live}}</ref> Alríkisstjórnin ákveður hvort lög eigi við um eyjarnar eða ekki. Lögin færðu líka dómstólum í Vestur-Ástralíu lögsögu yfir eyjunum. Kókoseyjar eru aðgreindar frá Vestur-Ástralíu, en fylkið fer með lögsögu þar samkvæmt ákvörðun alríkisstjórnarinnar. Ráðuneyti Vestur-Ástralíu veita opinbera þjónustu á eyjunum, auk verktaka sem alríkisstjórnin greiðir fyrir.<ref>{{Cite web |title=Cocos (Keeling) Islands governance and administration |url=https://www.infrastructure.gov.au/territories-regions-cities/territories/indian-ocean-territories/cocos-keeling-islands/governance-administration |access-date=2023-01-27 |website=Australian Government}}</ref> Til er [[Skírisráð Kókoseyja]] með sjö fulltrúum. Kjörtímabilið er fjögur ár, en kosið er um helming sæta á tveggja ára fresti.<ref>{{Cite web |title=Meet the Council |url=https://shire.cc/en/your-council/meet-the-council?format=html |access-date=2024-10-21 |website=shire.cc}}</ref> Í mars 2024 var Aindil Minkom forseti skírisráðsins.<ref>{{Cite web |title=Meet the Council |url=https://shire.cc/en/your-council/meet-the-council.html |access-date=2024-03-03 |website=Shire of Cocos Islands}}</ref> Síðustu kosningar fóru fram 21. október 2023, samhliða kosningum á Jólaeyju.<ref>{{Cite web |title=Council Elections |url=https://shire.cc/en/your-council/council-elections.html |access-date=2024-03-03 |website=Shire of Cocos Islands}}</ref> ==Efnahagslíf== Íbúar á eyjunum eru um 600 talsins. Ferðaþjónusta er enn lítil en fer vaxandi og byggist á strandferðamennsku og afþreyingu. Árið 2016 nefndi rithöfundurinn [[Brad Farmer]], höfundur bókarinnar ''101 Best Beaches 2017'', eina strönd á [[Direction Island]] „bestu strönd Ástralíu“.<ref>{{cite news|last1=Jackson|first1=Belinda|title=Cossies Beach, Cocos (Keeling) Islands: Beach expert Brad Farmer names Australia's best beach 2017|url=http://www.traveller.com.au/cossies-beach-wa-brad-farmers-best-beach-in-australia-in-2017-gt354u|access-date=4. desember 2016|work=traveller.com.au|publisher=[[Fairfax Media]]|date=4. desember 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161203155158/http://www.traveller.com.au/cossies-beach-wa-brad-farmers-best-beach-in-australia-in-2017-gt354u|archive-date=3 December 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=Bonnor|first1=James|title=Australia appoints Brad Farmer to beach ambassador role|url=http://www.surfersvillage.com/content/australia-appoints-brad-farmer-beach-ambassador|website=www.surfersvillage.com|publisher=XTreme Video|access-date=4. desember 2016|date=22. ágúst 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220121210/http://www.surfersvillage.com/content/australia-appoints-brad-farmer-beach-ambassador|archive-date=20. desember 2016|url-status=dead}}</ref> Matvælaframleiðsla felst aðallega í lítilsháttar garðrækt og fiskveiðum, en mest af matvælum og öðrum nauðsynjum er flutt inn frá Ástralíu og fleiri stöðum. Fyrirtækið Cocos Islands Cooperative Society Ltd. ræður verkafólk í byggingarvinnu, uppskipun og siglingu léttabáta. Aðrir vinna við ferðaþjónustu. Atvinnuleysi var 6,7% árið 2011.<ref>{{cite web|url=http://stat.abs.gov.au/itt/r.jsp?RegionSummary&region=90102&dataset=ABS_REGIONAL_ASGS&geoconcept=REGION&datasetASGS=ABS_REGIONAL_ASGS&datasetLGA=ABS_REGIONAL_LGA&regionLGA=REGION&regionASGS=REGION|title=Cocos (Keeling) Islands : Region Data Summary|access-date=18. september 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151015212025/http://stat.abs.gov.au/itt/r.jsp?RegionSummary&region=90102&dataset=ABS_REGIONAL_ASGS&geoconcept=REGION&datasetASGS=ABS_REGIONAL_ASGS&datasetLGA=ABS_REGIONAL_LGA&regionLGA=REGION&regionASGS=REGION|archive-date=15. október 2015|url-status=dead}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Ástralía}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Ástralía]] 0rtu7j72gon3e892v12ep9chu8yzkbe Bermúda 0 12357 1985288 1954144 2026-11-06T22:38:50Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 4 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985288 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn_á_frummáli = Bermuda | nafn_í_eignarfalli = Bermúda | fáni = Flag of Bermuda.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Bermuda.svg | kjörorð = Quo Fata Ferunt<br />([[latína]]: Hvert sem örlagadísirnar bera okkur) | staðsetningarkort = United_Kingdom_on_the_globe_(Bermuda_special)_(Americas_centered).svg | tungumál = [[enska]] | staða = [[Bretland|Bresk]] hjálenda | atburður1 = Landnám | dagsetning1 = 1609 | höfuðborg = [[Hamilton (Bermúda)|Hamilton]] | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Konungur Bretlands|Konungur]] | nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | titill_leiðtoga2 = [[Landstjóri Bermúda|Landstjóri]] | titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Bermúda|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga2 = [[Rena Lalgie]] | nafn_leiðtoga3 = [[Edward David Burt]] | flatarmál = 53,2 | mannfjöldaár = 2019 | mannfjöldasæti = 205 | fólksfjöldi = 63.913 | íbúar_á_ferkílómetra = 1.338 | gjaldmiðill = [[bermúdadalur]] | tímabelti = [[UTC]]-4 (-3 á sumrin) | þjóðsöngur = [[God Save the King]] | tld = bm | símakóði = 1-441 }} '''Bermúda''' (eða '''Bermúdaeyjar''') er [[Bretland|breskt]] yfirráðasvæði í [[Atlantshaf]]i austan við strönd [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]], um 1.070 km austan við [[Hatterashöfði|Hatterashöfða]] í [[Norður-Karólína|Norður-Karólínu]]. Þær eru [[skattaparadís|skattaskjól]]. Eyjarnar voru uppgötvaðar snemma á [[16. öldin|16. öld]], en búseta hófst þar ekki fyrr en skipið ''[[Sea Venture]]'' strandaði þar árið [[1609]]. Þessi atburður gæti hafa orðið [[William Shakespeare]] innblástur að leikritinu ''[[Ofviðrið]].'' Fyrsti Evrópubúinn sem sá eyjarnar var spænski skipstjórinn [[Juan de Bermúdez]] árið [[1503]] og draga eyjarnar nafn sitt af honum. Hann gerði tilkall til eyjanna, sem þá voru óbyggðar, fyrir hönd [[Spænska heimsveldið|Spænska heimsveldisins]]. Bermúdez heimsótti eyjarnar tvisvar og gerði kort af eyjaklasanum en steig aldrei á land. Portúgalskir skipbrotsmenn eru taldir hafa skilið eftir sig áletrun á steini frá 1543 og evrópskir sjómenn slepptu þar lausum [[svín]]um til að nota sem vistir. Þau fjölguðu sér mikið og voru orðin villt þegar landnám Evrópubúa hófst. Árið [[1609]] hóf [[Virginíufélagið]] landnám á eyjunum eftir að fellibylur neyddi skipverja skipsins ''Sea Venture'' til að stranda því á rifi við eyjarnar til að koma í veg fyrir að það sykki. Stjórn eyjanna var í höndum nýlendustjórnar [[Virginía (nýlenda)|Virginíu]] til 1613. Tveimur árum síðar tók [[Somerseyjafélagið]] við og stjórnaði nýlendunni til 1684. Þá var leyfi félagsins afturkallað og [[enska krúnan]] tók við. Eyjarnar urðu bresk nýlenda eftir [[sambandslögin 1707]]. Þegar [[Nýfundnaland]] varð hluti af [[Kanada]] árið [[1949]] varð Bermúda elsta nýlenda Breta og eftir að [[Alþýðulýðveldið Kína]] tók við stjórn [[Hong Kong]] er hún líka fjölmennasta nýlenda Breta. Fyrsta höfuðborg eyjanna, [[St. George's (Bermúda)|St. George's]], var stofnuð árið 1612 og er þar elsta samfellda byggð Breta í Nýja heiminum. Efnahagur Bermúda byggist á aflandsfjármálaþjónustu, tryggingum og ferðaþjónustu. Mestan hluta 20. aldar var landsframleiðsla Bermúda með því mesta sem gerðist í heiminum en [[alþjóðlega fjármálakreppan 2007-8]] olli niðursveiflu. Loftslag á Bermúda er [[heittemprað belti|heittemprað]]. Bermúda er við norðurhorn [[Bermúdaþríhyrningurinn|Bermúdaþríhyrningsins]]. Eyjarnar eru í [[Fellibyljabeltið|fellibyljabeltinu]] en njóta nokkurs skjóls af [[kóralrif]]i sem umkringir þær. ==Heiti== Bermúda dregur nafn sitt af spænska sæfaranum [[Juan de Bermúdez]] sem uppgötvaði eyjarnar 1505.<ref name="World Factbook">{{cite web |title=North America :: Bermuda |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bermuda/ |publisher=CIA World Factbook |date=July 2018 |access-date=4 February 2019 |archive-date=9 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109202200/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bermuda |url-status=dead }}</ref> Nafnið kemur einna fyrst fyrir í enskum textum í leikriti [[William Shakespeare]], ''[[Ofviðrið]]'', sem er innblásið af strandi skipsins ''[[Sea Venture]]'', þótt það gerist ekki á eyjunum. ==Saga== === Könnun og landnám === [[File:Map of Bermuda 1511 legatio babylonica.jpg|thumb|right|Fyrsta kortið sem sýnir Bermúda, frá 1511, eftir [[Pedro Mártir]] úr bók hans ''Legatio Babylonica''|alt=]] Bermúda fannst snemma á 16. öld þegar spænski landkönnuðurinn [[Juan de Bermúdez]] kom þangað.<ref name="Encyclopedia Britannica - Bermuda">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Bermuda |access-date=23 August 2019 |title=Bermuda &#124; Geography, History, & Facts |archive-date=28 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190528082525/https://www.britannica.com/place/Bermuda |url-status=live }}</ref><ref name=Morison1974>{{cite book |last=Morison III |first=Samuel |title=The European Discovery of America: The Southern Voyages, 1492–1616 |publisher=Oxford University Press |year=1974 |location=New York}}</ref> Þar bjuggu þá engir frumbyggjar.{{sfn|McGovern|Harris|2018|p=10}} Eyjarnar voru nefndar í bókinni ''Legatio Babylonica'' frá 1511 eftir sagnaritarann [[Pedro Mártir|Pedro Mártir de Anglería]] og voru merktar inn á spænsk landakort frá því ári.<ref name="Frommers - History of Bermuda">{{cite web |url=https://www.frommers.com/destinations/bermuda/in-depth/history |access-date=23 August 2019 |title=History in Bermuda &#124; Frommer's |archive-date=23 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190823091941/https://www.frommers.com/destinations/bermuda/in-depth/history |url-status=live }}</ref> Spænsk og portúgölsk skip notuðu eyjarnar sem birgðastöð til að sækja ferskvatn og kjöt. Talið er að portúgalskir skipbrotsmenn hafi grafið áletrun frá 1543 í stein í [[Spittal Pond-verndarsvæðið|Spittal Pond-verndarsvæðinu]].<ref>{{cite web |url=http://www.communityandculture.bm/pages/portuguese-rock |title=Department of Community & Cultural Affairs – Portuguese Rock |work=communityandculture.bm |access-date=1 October 2015 |archive-date=17 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181017030428/http://www.communityandculture.bm/pages/portuguese-rock |url-status=dead }}</ref> Sagnir um anda og djöfla spunnust út frá köllum fugla (líklegast [[brimdrúði|brimdrúða]])<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/1973/12/02/archives/no-longer-extinct-the-cahow-saved-from-hog-rat-and-man-cahow-david.html |title=The cahow: Saved from hog, rat and man |newspaper=The New York Times |date=2 December 1973 |access-date=13 March 2020 |archive-date=20 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190820015736/https://www.nytimes.com/1973/12/02/archives/no-longer-extinct-the-cahow-saved-from-hog-rat-and-man-cahow-david.html |url-status=live }}</ref> og háværum næturhljóðum frá villtum svínum.<ref>{{Cite web |url=https://www.gotobermuda.com/list/haunted-bermuda-5-ghosts-you-might-meet-on-the-island |title=Haunted Bermuda: 5 Ghosts You Might Meet on the Island |date=2 June 2016 |access-date=13 March 2020 |archive-date=19 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919190805/https://www.gotobermuda.com/list/haunted-bermuda-5-ghosts-you-might-meet-on-the-island |url-status=live }}</ref> Vegna storma og hættulegra skerja varð eyjaklasinn þekktur sem „Djöflaeyjan“.<ref>{{cite web |url=http://bernews.com/2014/10/looking-tale-isle-devils/ |title=Looking At The Tale Of The "Isle Of Devils" |date=31 October 2014 |work=[[Bernews]] |access-date=10 August 2018 |archive-date=11 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180811032854/http://bernews.com/2014/10/looking-tale-isle-devils/ |url-status=live }}</ref> Hvorki Spánverjar né Portúgalar reyndu að nema þar land. [[File:The Generall Historie of Virginia, New-England, and the Summer Isles by Captain John Smith.jpg|thumb|[[John Smith (landkönnuður)|John Smith]] skrifaði eitt fyrsta sagnaritið um Virginíu og Somers-eyjar árið 1624.]] Næstu öldina komu sjómenn oft til eyjanna en settust ekki að. Englendingar tóku að horfa til Nýja heimsins og stofnuðu loks nýlendu í [[Virginía|Virginíu]] árið 1607. Tveimur árum síðar lagði floti af stað frá Englandi með nokkur hundruð landnema, mat og aðrar vistir, til að styrkja nýlenduna í [[Jamestown (Virginíu)|Jamestown]].<ref>{{cite web |title=Sir George Somers (1554–1610) |first=Mark |last=Nicholls |publisher=Encyclopedia Virginia |url=http://encyclopediavirginia.org/Somers_Sir_George_1554-1610 |date=3 May 2011 |access-date=15 August 2012 |archive-date=9 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120709030535/http://encyclopediavirginia.org/Somers_Sir_George_1554-1610 |url-status=live }}</ref> Flotinn lenti í stormi og áhöfn flaggskipsins ''[[Sea Venture]]'' strandaði því á rifi við Bermúda til að koma í veg fyrir að það sykki. Allir um borð komust lífs af.<ref>{{cite book |last=Lefroy |first=John Henry |author-link= |date=1981 |title=Memorials of the Discovery and Early Settlement of the Bermudas or Somers Islands 1515-1685, Volume I |location=Bermuda |publisher=The Bermuda Historical Society and The Bermuda National Trust (the first edition having been published in 1877, with funds provided by the Government of Bermuda), printed in Canada by The University of Toronto Press |page=49}}</ref><ref name="Encyclopedia Britannica - Bermuda"/> Landnemarnir vildu síðar ekki fara þaðan eftir að hafa heyrt af erfiðum aðstæðum í Jamestown og gerðu nokkrar uppreisnartilraunir til að fá að vera áfram á Bermúda. Þeir færðu rök fyrir því að þeir mættu vera um kyrrt og koma á eigin stjórn. Nýju byggðinni var breytt í fangabúðir þar sem tvö skip voru smíðuð, ''Deliverance'',<ref name="Kelly">{{cite web |last1=Kelly |first1=Joseph |title=How the Survivor of a 1609 Shipwreck Brought Democracy to America: Stephen Hopkins, Colonist at Both Jamestown and Plymouth, Proposed a Government Based on Consent of the Governed |url=https://www.zocalopublhttps://www.zocalopublicsquare.org/2019/06/24/how-the-survivor-of-a-1609-shipwreck-brought-democracy-to-america/ideas/essay/icsquare.org/2019/06/24/how-the-survivor-of-a-1609-shipwreck-brought-democracy-to-america/ideas/essay/ |access-date=19 February 2022 |date=24 June 2019 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> og ''Patience''. [[Englandskonungur|Enska krúnan]] gerði nú tilkall til Bermúda. Árið 1612 hófu Englendingar að setjast að á eyjunum, sem fengu opinbera nafnið Virgineola<ref>{{Cite web |url=https://www.historic-uk.com/HistoryUK/HistoryofEngland/Sir-George-Somers/ |title=Sir George Somers |website=Historic-uk.com |access-date=8 January 2021 |archive-date=27 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127044729/https://www.historic-uk.com/HistoryUK/HistoryofEngland/Sir-George-Somers/ |url-status=live }}</ref> þegar skipið ''Plough'' kom þangað. Nýja London (seinna nefnd [[St. George's Town]]) var stofnuð sama ár og gerð að fyrstu höfuðborg nýlendunnar.<ref name=Smithsonian>{{cite web |title=Bermuda – History and Heritage |date=6 November 2007 |work=Smithsonian |url=http://www.smithsonianmag.com/travel/destination-hunter/bermuda-history-heritage.html |archive-url=https://archive.today/20120524174308/http://www.smithsonianmag.com/travel/destination-hunter/bermuda-history-heritage.html |archive-date=24 May 2012 |access-date=3 December 2008}}</ref><ref name="Frommers - History of Bermuda"/> Hún er elsti enski bærinn í Nýja heiminum í samfelldri byggð.<ref name=Smithsonian/> Árið 1615 gekk nýlendan til [[Somers-eyjafélagið|Somers-eyjafélagsins]], en eyjarnar höfðu þá fengið nafnið Somers-eyjar til heiðurs [[George Somers]].<ref>{{cite web |url=http://bearboat.files.wordpress.com/2009/02/tvlbt-bda-bd-11feb09_sailingtravel1.pdf |title=Bermuda's 400th Birthday |publisher=Bearboa.files.wordpress.com |date=11 February 2009 |access-date=8 November 2012 |archive-date=21 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221215346/http://bearboat.files.wordpress.com/2009/02/tvlbt-bda-bd-11feb09_sailingtravel1.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bermuda-attractions.com/bermuda_0002ae.htm |title=Somers Garden |publisher=Bermuda, Bermuda-attractions.com |access-date=8 November 2012 |archive-date=3 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103145820/http://www.bermuda-attractions.com/bermuda_0002ae.htm |url-status=live }}</ref> Landnemar frá Bermúda stofnuðu [[Karólínunýlendan|Karólínunýlenduna]] og áttu þátt í stofnun annarra breskra nýlendna í Ameríku. Nokkrir aðrir staðir voru þá nefndir eftir eyjunum. Á þessum tíma voru fyrstu [[þrælahald|þrælarnir]] fluttir til eyjanna, bæði amerískir frumbyggjar frá [[Nýlendurnar þrettán|Nýlendunum þrettán]] og Afríkubúar frá [[Atlantshafsverslunin]]ni.<ref name="Encyclopedia Britannica - Bermuda"/> Takmarkað land eyjaklasans leiddi til þess að þar voru sett ein elstu náttúruverndarlög Nýja heimsins. Árin 1616 og 1620 voru sett lög sem takmörkuðu veiðar á tilteknum fuglum og ungum skjaldbökum.<ref>Meggs, Martin. "Developing a Small Island GIS: the Bermuda Experience". Bermuda Department of Planning.</ref> ===Borgarastríð og skipasmíðar=== [[File:Bermuda Coronelli.jpg|thumb|Kort af Bermúda eftir [[Vincenzo Coronelli]] frá 1. janúar 1692.]] Árið 1649 stóð [[enska borgarastyrjöldin]] og [[Karl 1. Englandskonungur]] var hálshöggvinn í [[Whitehall-höll]] í London. Átökin náðu til Bermúda þar sem flestir landnemarnir voru trúir konungi. Konungssinnar ráku landstjóra Somers-eyja burt og kusu [[John Trimingham]] sem leiðtoga. Borgarastyrjöldin á Bermúda endaði þegar vopnaðir hópar tóku völdin og neyddu þingsinna til að flytjast þaðan til [[Bahamaeyjar|Bahamaeyja]], undir forystu [[William Sayle]].<ref>{{cite news |url=http://www.bermuda-online.org/history.htm |title=Bermuda's History from 1500 to 1699 |author=Keith Archibald Forbes |website=bermuda-online.org |access-date=22 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170715004332/http://bermuda-online.org/history.htm |archive-date=15 July 2017}}</ref> Nýlendurnar Bermúda, Virginía, [[Barbados]] og [[Antígva]] studdu konungssinna og enska [[afgangsþingið]] setti lög árið 1650 um bann við verslun þar.<ref>{{Cite web |title=October 1650: An Act for prohibiting Trade with the Barbadoes, Virginia, Bermuda and Antego. {{!}} British History Online |url=https://www.british-history.ac.uk/no-series/acts-ordinances-interregnum/pp425-429 |access-date=2022-06-15 |website=www.british-history.ac.uk |archive-date=10 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110023102/https://www.british-history.ac.uk/no-series/acts-ordinances-interregnum/pp425-429 |url-status=live }}</ref> Nýlendurnar hættu líka á að verða fyrir innrás. Stjórn Bermúda náði að lokum að gera samkomulag um óbreytt ástand við enska þingið. Á 17. öld takmarkaði Somers-eyjafélagið skipasmíðar á eyjunum, því það þurfti á tekjum af landbúnaði eyjarskeggja að halda. [[Tóbak]]sútflutningur frá Virginíunýlendunni óx miklu hraðar en á Bermúda, svo íbúar þar tóku að snúa sér að verslun snemma á 17. öld. Afskipti félagsins urðu til þess að íbúar kröfðust afturköllunar sérleyfis félagsins 1684. Félagið var leyst upp í kjölfarið.<ref name="Encyclopedia Britannica - Bermuda"/> Bermúdabúar tóku nú að stunda skipasmíðar og lögðu landbúnaðarland undir [[bermúdaeinir|bermúdaeini]]. Bermúdabúar náðu yfirráðum á [[Turks-eyjar|Turks-eyjum]] og lögðu þær undir saltframleiðslu. Saltverslun varð undirstaða undir efnahag Bermúda næstu öldina. Íbúar eyjanna lögðu líka stund á [[hvalveiðar]], [[sjórán]] og verslun. ===Sjálfstæðisstríð Bandaríkjanna=== Í september árið 1774 ákvað [[Meginlandsþingið]] í Bandaríkjunum að banna verslun við Bretland, Írland og Vestur-Indíur eftir 10. september 1775. Þetta hefði þýtt hrun í saltverslun eyjanna, hungursneyð og óeirðir. Eyjarnar höfðu lítil pólitísk tengsl við Bretland og [[Henry Tucker (Bermúda)|Tucker-fjölskyldan]] kom saman í maí 1775 ásamt átta öðrum sóknarmönnum og ákvað að senda fulltrúa á Meginlandsþingið í júlí til að reyna að fá undanþágu frá banninu. Henry Tucker tók eftir grein í bannskjalinu sem heimilaði vöruskipti á bandarískum vörum fyrir hergögn. Þessi grein var staðfest af [[Benjamin Franklin]] þegar Tucker fundaði með [[Öryggisnefndin (frelsisstríði Bandaríkjanna)|Öryggisnefndinni]] í Pennsylvaníu. Aðrir staðfestu þetta fyrirkomulag, eins og [[Peyton Randolph]], Öryggisnefnd Charlestown og [[George Washington]].<ref name=Jarvis>{{cite book |last1=Jarvis |first1=Michael |title=In the Eye of All Trade |url=https://archive.org/details/ineyeofalltradeb0000jarv |date=2010 |publisher=University of North Carolina Press |location=Chapel Hill |isbn=9780807872840 |pages=[https://archive.org/details/ineyeofalltradeb0000jarv/page/385 385]–389}}</ref> Þrjú bandarísk skip frá Charlestown sigldu til Bermúda og 14. ágúst 1775 tóku þau 100 tunnur af byssupúðri úr voppnabúri eyjanna meðan landstjórinn, [[George James Bruere]], svaf. Í kjölfarið á því ákvað Meginlandsþingið 2. október að veita Bermúda undanþágu frá verslunarbanninu og eyjarnar fengu á sig landráðastimpil í Bretlandi. Seinna sama ár samþykkti [[Breska þingið]] bann við verslun við uppreisnarnýlendurnar og sendi herskipið ''HMS Scorpion'' til að vakta eyjarnar. Fallbyssur voru fjarlægðar úr virkjum á eyjunum. Launverslun hélt þó áfram eftir hefðbundnum verslunarleiðum. Á Bermúda voru 120 skip sem héldu áfram verslun við [[St. Eustatius]] til 1781 og seldu salt í bandarískum höfnum.<ref name=Jarvis/>{{rp|389–415}} Í júní 1776 kom herskipið ''Nautilus'' til eyjanna og síðan ''Galatea'' í september. Bresku skipstjórarnir hertóku bandarísk skip fyrir ránsfeng og ollu með því alvarlegum matarskorti á eyjunum, þar til ''Nautilus'' hélt á brott í október. Þegar Frakkland hóf þátttöku í stríðinu árið 1778 byggði [[Henry Clinton (herforingi)|Henry Clinton]] upp varnir eyjanna á nýju undir stjórn [[William Sutherland (herforingi)|Williams Sutherland]] majórs. Í kjölfarið voru 91 frönsk og bandarísk skip tekin veturinn 1778-1779 sem aftur skapaði hungursneyð á eyjunum.<ref name=Jarvis/>{{rp|416–427}} [[File:Bermuda Penny 1793 - George III.jpg|thumb|1 penní Bermúda 1793, [[Georg 3.]]]] Þegar George Bruere lést árið 1780 fékk sonur hans, George yngri, sem var einarður konungssinni, stöðuna. Undir hans stjórn var tekið fyrir smygl og stjórn eyjanna skipuð öðrum konungssinnum. Jafnvel Henry Tucker hætti verslun við Bandaríkin vegna þess hve margir sjóræningjar voru í kringum eyjarnar.<ref name=Jarvis/>{{rp|428–433}} Fyrsta dagblað eyjanna, ''[[The Bermuda Gazette]]'', hóf útgáfu árið 1784.<ref name="Stark">{{cite book |last1=Stark |first1=James Henry |title=Stark's Illustrated Bermuda Guide: A Description of Everything on Or about These Places of which the Visitor Or Resident May Desire Information, Including Their History, Inhabitants, Climate, Agriculture, Geology, Government and Resources |date=1897 |publisher=J.H.Stark |location=Bermuda Island (Bermuda Islands) |page=250 |url=https://books.google.com/books?id=T11qAAAAMAAJ&q=1784%20bermuda%20stockdale&pg=PA150 |access-date=7 June 2018 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414015429/https://books.google.com/books?id=T11qAAAAMAAJ&pg=PA150&q=1784%20bermuda%20stockdale |url-status=live }}</ref><ref name="200th">{{cite web |last1=Rigby |first1=Neil |title=1984 200th Anniversary of Bermuda's first Newspaper and Postal Service |date=26 January 1984 |url=http://www.bermudastamps.co.uk/1984/01/26/200th-anniversary-bermudas-first-newspaper-postal-service/ |access-date=7 June 2018 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612144144/http://www.bermudastamps.co.uk/1984/01/26/200th-anniversary-bermudas-first-newspaper-postal-service/ |url-status=dead }}</ref><ref name="TBG">{{cite web |title=The Bermuda gazette |url=https://www.loc.gov/item/sn89049233/ |publisher=United States Library of Congress |access-date=7 June 2018 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140020/https://www.loc.gov/item/sn89049233/ |url-status=live }}</ref> Ritstjórinn, Joseph Stockdale, fékk greitt fyrir að flytja til Bermúda ásamt fjölskyldu sinni og stofna dagblaðið. Hann kom líka með prentsmiðju og starfrækti fyrsta pósthús Bermúda. Dagblaðið var selt í áskrift og sent til áskrifenda, þannig að starfsmenn Stockdales gátu farið með póstinn í leiðinni gegn gjaldi.<ref>{{cite news |last=Stockdale |first=Joseph |title=Untitled advert |date=1784-01-17 |work=Bermuda Gazette |location=Stockdale House, Printer's Alley, St. George's Town, St. George's Parish, Bermuda}}</ref> ===19. öldin === [[File:Devonshire Redoubt (Bermuda).png|thumb|left|Teikning af virkinu Devonshire Redoubt, á Bermúda, 1614.]] Eftir að frelsisstríði Bandaríkjanna lauk hófst [[konunglegi breski sjóherinn]] handa við að bæta hafnaraðstöðu á Bermúda. Árið 1811 hófst vinna við stóran [[slippur|slipp]] á [[Írlandsey]] sem átti eftir að verða helsta flotastöð sjóhersins á Vestur-Atlantshafi. [[Breski herinn]] reisti virki til að gæta slippsins og jók viðbúnað sinn á eyjunum. Í [[Stríð Bretlands og Bandaríkjanna 1812|stríði Bretlands og Bandaríkjanna 1812]] var árásum hrundið af stað frá Bermúda þar sem þá voru höfuðstöðvar breska hersins í Norðu-Ameríku og Vestur-Indíum, eftir að hafa verið fluttar þangað frá [[Halifax]].<ref>{{Cite web |date=2021-07-23 |title=Bermuda at War – How Britain's Atlantic Island Territory Played a Role in Eight Different Conflicts |url=https://militaryhistorynow.com/2021/07/22/bermuda-at-war-how-britains-atlantic-island-territory-played-a-role-in-eight-different-conflicts/ |access-date=2022-02-16 |website=MilitaryHistoryNow.com |language=en-US |archive-date=16 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216033523/https://militaryhistorynow.com/2021/07/22/bermuda-at-war-how-britains-atlantic-island-territory-played-a-role-in-eight-different-conflicts/ |url-status=live }}</ref> [[File:The Harbor at St. George, Bermuda from Sugar Loaf Hill.jpg|thumb|right|Mullet Bay og höfnin í [[St. George's (Bermúda)|St. George's]].]] Árið 1816 víggirti James Arnold, sonur [[Benedict Arnold]], flotastöð breska sjóhersins vegna hættu á gagnárásum frá Bandaríkjunum.<ref>Howes, James: [http://www.atlascom.us/keys.htm "Attack on Baltimore Launched from Bermuda in 'War of 1812'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315162318/http://www.atlascom.us/keys.htm |date=15 March 2008 }} 2005</ref> Virkið er í dag [[Þjóðminjasafn Bermúda]], sem geymir meðal annars sjóminjasafn. Vegna nálægðar við suðvesturströnd Bandaríkjanna var Bermúda oft notuð í [[Þrælastríðið|Þrælastríðinu]] sem bækistöð fyrir smygl milli [[Suðurríkin|Suðurríkjanna]] og Englands, til að forðast skip [[Norðurríkin|Norðurríkjanna]] sem höfðu sett á [[hafnbann]].<ref name="Frommers - History of Bermuda" /><ref name="Encyclopedia Britannica - Bermuda" /> Þannig gátu þeir komið hergögnum frá Englandi sem voru keypt fyrir bómull. [[Old Globe Hotel]] í St. George's var miðstöð útsendara Suðurríkjanna. Það er núna varðveitt sem safn. Í [[Búastríðið|Búastríðinu]] (1899-1902) voru 5.000 stríðsfangar [[Búar|Búa]] geymdir á fimm eyjum við Bermúda. Þeim var skipt eftir afstöðu þeirra til stríðsins: [[Bittereinder]], sem neituðu að sverja Bretlandi hollustu, voru settir á Darrell's-eyju undir fjölmennri vakt. Morgan's-eyja hýsti 884 menn, þar á meðal 27 foringja; Tucker's-eyja geymdi 809 fanga; Burt's-eyja 607, og Port's-eyja 35. Fangar á barnsaldri voru geymdir á Hinson's-eyju. Grafreitur fangabúðanna er á Long Island.<ref>[https://www.angloboerwar.com/other-information/89-prisoner-of-war-camps/1838-camp-for-boers-bermuda Camps for Boers – Bermuda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181212184554/https://www.angloboerwar.com/other-information/89-prisoner-of-war-camps/1838-camp-for-boers-bermuda |date=12 December 2018 }}. Angloboerwar.com. Sótt 15. ágúst 2012.</ref> ''[[The New York Times]]'' sagði frá tilraun til uppreisnar meðal Búa á leið til Bermúda og að [[herlög]] væru í gildi á Darrell's-eyju.<ref>[https://www.nytimes.com/1901/06/30/archives/the-prisoners-at-bermuda-boers-attempted-to-mutiny-in-the-course-of.html "The Prisoner at Bermuda - Boers Attempted to Mutiny in the Course of the Voyage–Martial Law on Darrell's Island"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029224716/http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F20615FB355F1B738DDDA90B94DE405B818CF1D3 |date=29 October 2013 }}. ''The New York Times''. 10. júní 2012. Sótt 15. ágúst 2012.</ref> Frægasti flóttamaðurinn frá eyjunum var höfuðsmaðurinn [[Fritz Joubert Duquesne]] sem hafði fengið lífstíðardóm fyrir „samsæri gegn ríkisstjórn Bretlands og njósnir“.{{sfn|Ronnie|1995|p=37}} Nóttina fyrir 25. júní 1902 laumaðist hann úr tjaldi sínu, klifraði yfir gaddavírsgirðingu, synti 2,4 km leið framhjá varðskipum og kastljósum í átt að [[Gibbs Hill-viti|Gibbs Hill-vitanum]] þar til hann náði landi á aðaleyjunni.{{sfn|Ronnie|1995|pp=54,63}} Hann komst til Bandaríkjanna og gerðist seinna njósnari fyrir Þjóðverja í báðum heimsstyrjöldum. Árið 1942 var hann handtekinn af [[Bandaríska alríkislögreglan|alríkislögreglunni]] fyrir að hafa rekið [[Duquesne-njósnahringurinn|Duquesne-njósnahringinn]], sem er enn umfangsmesta njósnamál í sögu Bandaríkjanna.{{sfn|Duffy|2014|p=2}} ===20. og 21. öld=== [[File:Bermuda harbour 1926.jpg|thumb|[[Hamilton-höfn]] um miðjan 3. áratuginn.]] [[File:Winston Churchill visiting Bermuda for the Western Summit in December 1953.jpg|thumb|Winston Churchill stýrði þriggja stórvelda ráðstefnunni á Bermúda 1953.]] [[File:The Queen of Bermuda in Bermuda, late 1952 or very early 1953.jpg|thumb|SS ''Queen of Bermuda'' í Hamilton-höfn í desember 1952 eða janúar 1953.]] Snemma á 20. öld varð Bermúda vinsæll ferðamannastaður bandarískra og kanadískra ferðamanna sem komu þangað með skipum. Bandarísku tollalögin frá 1930 sem komu á verndartollum fyrir innfluttar vörur, leiddu til hnignunar útflutnings á landbúnaðarvörum frá Bermúda til Bandaríkjanna sem aftur varð til þess að ferðaþjónustan fékk aukið vægi. Eyjurnar voru miðstöð fyrir smygl á áfengi á [[bannárin|bannárunum]] í Bandaríkjunum.<ref name="Frommers - History of Bermuda"/><ref name="Encyclopedia Britannica - Bermuda"/> Á 3. áratugnum var [[Bermúdajárnbrautin]] stofnuð og náði yfir eyjuna endilanga, en hún var lögð niður 1948.<ref>{{cite web |last1=Horn |first1=Simon |title=Building the Bermuda Railway |url=http://www.bermudarailway.net/then/history/building/building.html |website=bermudarailway.net |access-date=4 September 2014 |archive-date=4 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140904140343/http://www.bermudarailway.net/then/history/building/building.html}}</ref> Nú liggur hjóla- og göngustígur eftir gömlu járnbrautinni.<ref>{{cite web |title=Bermuda Railway Trail |publisher=Bermuda Dept. of Tourism |url=http://www.bermudatourism.com/180.aspx |access-date=14 December 2008 |archive-date=6 January 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100106092332/http://www.bermudatourism.com/180.aspx}}</ref> Eftir nokkrar misheppnaðar tilraunir tókst að fljúga sjóflugvél af gerðinni [[Stinson Detroiter]] til Bermúda frá [[New York-borg]] 1930, sem var í fyrsta sinn sem flogið var til eyjanna. Árið 1936 hóf [[Luft Hansa]] að gera tilraunir með flug á sjóflugvélum frá [[Berlín]] til Bermúda um [[Asóreyjar]], með framhaldsflug til New York-borgar.<ref>{{cite web |url=http://oldqslcards.com/UNUSUAL_PLACE.pdf |title=Unusual Place – Unusual Story – Heroic Crew |publisher=Oldqslcards.com |access-date=15 August 2012 |archive-date=10 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310164030/http://oldqslcards.com/UNUSUAL_PLACE.pdf |url-status=live }}</ref> Árið 1937 hófu [[Imperial Airways]] og [[Pan Am]] reglulegt flug með sjóflugvélum frá New York og [[Baltimore]] til Darrel's-eyju. Í síðari heimsstyrjöld varð [[Hamilton Princess Hotel]] á Bermúda miðstöð fyrir ritskoðun. Allur póstur, útvarps- og símsendingar til Evrópu, Bandaríkjanna og Austurlanda fjær, var sendur gegnum miðstöðina þar sem 1200 ritskoðarar á vegum [[Breska öryggisþjónustan|bresku öryggisþjónustunnar]] (BSC) fóru yfir skilaboðin áður en þau voru send áfram til áfangastaðar.<ref>{{cite web |last=Hodgson |first=Tim |work=The Royal Gazette |title=Celebrating a wartime spy chief |date=25 April 2016 |url=https://www.royalgazette.com/other/news/article/20160425/celebrating-a-wartime-spy-chief/ |access-date=12 October 2020 |archive-date=13 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201013060307/https://www.royalgazette.com/other/news/article/20160425/celebrating-a-wartime-spy-chief/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.fairmont.com/hamilton-bermuda/ |title=Hamilton Princess & Beach Club, A Fairmont Managed Hotel - Luxury Hotel in Hamilton - Fairmont, Hotels & Resorts |website=Fairmont.com |access-date=8 January 2021 |archive-date=12 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012002635/https://www.fairmont.com/hamilton-bermuda/ |url-status=live }}</ref> BSC vann náið með bandarísku alríkislögreglunni og áttu þátt í handtökum margra njósnara öxulveldanna í Bandaríkjunum, þar á meðal [[Kurt Frederick Ludwig|Joe K-njósnahringsins]].<ref>{{Cite web |url=https://bernews.com/2011/11/bermudas-second-world-war-espionage-role/ |title=Bermuda's WWII Espionage Role |first=David |last=Martin |website=Bernews.com |date=11 November 2011 |access-date=8 January 2021 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107220921/http://bernews.com/2011/11/bermudas-second-world-war-espionage-role/ |url-status=live }}</ref> Árið 1948 hófst reglulegt farþegaflug með landflugvélum sem lentu á Kindley Field-flugstöðinni (nú [[L.F. Wade-alþjóðaflugvöllurinn]]) og ferðaþjónusta náði hámarki á 7. og 8. áratugnum. Undir lok 8. áratugarins höfðu alþjóðleg viðskipti tekið fram úr ferðaþjónustu sem helsti iðnaður Bermúda. Slippur konunglega sjóhersins og herliðið þar voru mikilvæg tekjulind fyrir eyjarnar fram á miðja 20. öld. Auk byggingarvinnu, keypti setuliðið mat og önnur efni frá kaupmönnum á eyjunum. Frá síðari heimsstyrjöld var [[Bandaríkjaher]] líka með aðstöðu á eyjunum, þar á meðal [[Naval Air Station Bermuda Annex|flugstöð]] og [[USN Submarine Base, Bermuda|kafbátastöð]]. Bandaríkjaher var með viðbúnað á eyjunum til 1995.<ref name="bermuda-online.org">{{Cite web |url=http://www.bermuda-online.org/milquit.htm |title=Bermuda Online: American military bases in Bermuda 1941 to 1995. |access-date=9 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181109070825/http://www.bermuda-online.org/milquit.htm |archive-date=9 November 2018}}</ref> Almennur kosningaréttur og tveggja flokka kerfi mótaðist á 7. áratugnum.<ref name="Encyclopedia Britannica - Bermuda"/> Almennur kosningaréttur varð til með nýrri stjórnarskrá 1967, en áður hafði hann verið takmarkaður við eignastöðu. Þann 10. mars 1973 var landstjóri Bermúda, [[Richard Sharples]], myrtur af herskáum meðlimum [[Black Power-hreyfingin|Black Power-hreyfingarinnar]].<ref name="Encyclopedia Britannica - Bermuda"/> Umræður um mögulegt sjálfstæði áttu sér stað, en tillögunni var hafnað í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1995.<ref name="Encyclopedia Britannica - Bermuda"/> Í [[sumarólympíuleikarnir 2020|sumarólympíuleikunum 2020]] varð Bermúda minnsta landsvæðið sem vann gullpening, þegar [[Flora Duffy]] vann fyrstu gullverðlaun Bermúda í [[þríþraut]] kvenna.<ref>{{cite news |title=Bermuda wins its first gold medal, becoming the smallest country to win gold at the Summer Olympics |url=https://www.cbsnews.com/news/bermuda-olympics-gold-womens-triathlon/ |work=www.cbsnews.com}}</ref> ==Landfræði== Bermúda liggur á nokkrum eldfjöllum við vesturmörk [[Þanghafið|Þanghafsins]] í [[Atlantshaf]]i, um 578 sjómílur aust-suðaustur af [[Hatterashöfði|Hatterashöfða]] á [[Ytribanki|Ytribanka]] [[Norður-Karólína|Norður-Karólínu]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] sem er næsta meginland. Þótt Bermúda sé í eintölu eru eyjarnar 181 talsins, samtals 53,3 km² að flatarmáli. Stærsta eyjan er Main Island, sem stundum er kölluð Bermúda. Átta af stærri byggðu eyjunum eru tengdar saman með vegbrúm. Eyjarnar eru láglendar. Hæsti punktur þeirra er [[Town Hill]] á Main Island, 79 metrar yfir sjávarmáli. Nokkur heiti á eyjum koma fyrir oftar en einu sinni í eyjaklasanum. Þannig eru tvær eyjar sem heita Long Island, þrjár víkur heita Long Bay og tvær heita Horsehoe Bay, tveir vegir sem liggja gegnum skörð heita Khyber Pass og tveir [[St. George's Town]] eru á [[Georgseyja (Bermúda)|Georgseyju]] í [[St. George's-sókn]]. [[Bermúdaþríhyrningurinn]] dregur nafn sitt af Bermúda. Þar á samkvæmt goðsögninni að hafa orðið óvenjumikið af flugslysum og skipstöpum við dularfullar kringumstæður. ==Stjórnmál== Bermúda er [[bresk hjálenda]] og framkvæmdavaldið er í höndum Bretakonungs, [[Karl 3. Bretakonungur|Karls 3.]], en landstjóri fer með það fyrir hans hönd á eyjunum. [[Landstjóri Bermúda]] er skipaður af konungi að ráði [[ríkisstjórn Bretlands|ríkisstjórnar Bretlands]]. [[Rena Lalgie]] hefur verið landstjóri frá 14. desember 2020. Varalandstjóri er staðgengill landstjóra. Utanríkis- og varnarmál eru í höndum Bretlands, sem ber líka ábyrgð á því að eyjunum sé stjórnað í samræmi við góða stjórnsýslu. Allar breytingar á stjórnarskrá Bermúda þurfa að fá samþykki bresku stjórnarinnar. Bermúda er elsta hjálenda Bretlands með heimastjórn. Eyjarnar fengu takmarkaða sjálfstjórn með konunglegri yfirlýsingu árið 1620. [[Þing Bermúda]] er það fimmta elsta í heimi, á eftir [[Englandsþing]]i, [[Tynwald]] á Mön, [[Alþingi]] Íslendinga og [[Sejm]] í Póllandi. [[Stjórnarskrá Bermúda]] tók gildi árið 1968 og hefur verið breytt nokkrum sinnum síðan. [[Forsætisráðherra Bermúda]] er stjórnarleiðtogi sem tilnefnir stjórnarmeðlimi sem landstjórinn skipar formlega í embætti. Löggjafarvaldið er í höndum [[þing Bermúda|þings]] sem situr í tveimur deildum, samkvæmt [[Westminster-kerfið|Westminster-kerfinu]], með 11 manna öldungadeild sem skipuð er af forsætisráðherra, landstjóra og leiðtoga stjórnarandstöðunnar, og 36 manna fulltrúadeild sem er kosin til fimm ára með almennri leynilegri kosningu í einmenningskjördæmum. Kosningar eru boðaðar á minnst fimm ára fresti. Síðast fóru kosningar fram árið 2017. Þá tók [[Framsækni verkamannaflokkurinn (Bermúda)|Framsækni verkamannaflokkurinn]] við völdum og [[Edward David Burt]] tók við embætti forsætisráðherra af [[Michael Dunkley]] frá [[Bermúdabandalagið|Bermúdabandalaginu]]. Þetta voru einu tveir flokkarnir sem buðu fram. Fá ríki eru með sendifulltrúa á Bermúda. [[Bandaríkin]] reka sendiráð á eyjunum auk þess að reka þjónustu [[Landamæraeftirlit Bandaríkjanna|Landamæraeftirlits Bandaríkjanna]] á [[L.F. Wade-alþjóðaflugvöllurinn|L.F. Wade-alþjóðaflugvellinum]]. Bandaríkin eru helsta viðskiptaþjóð Bermúda. Þaðan koma 71% af innflutningi eyjanna, 85% af ferðamönnum og áætlaðar 163 milljónir dala í viðskiptum með tryggingar. Um 5% íbúa Bermúda eru bandarískir ríkisborgarar, eða 14% íbúa af erlendum uppruna. ===Stjórnsýslueiningar=== [[Mynd:Bermuda-divmap.png|thumb|right|Sóknir á Bermúda]] Bermúda er skipt í níu sóknir og tvö sameinuð sveitarfélög. * [[Devonshire-sókn]] * [[Hamilton-sókn]] * [[Paget-sókn]] * [[Pembroke-sókn]] * [[Sandys-sókn]] * [[Smith's-sókn]] * [[Southampton-sókn (Bermúda)]] * [[St. George's-sókn (Bermúda)]] * [[Warwick-sókn]] Sameinuðu sveitarfélögin eru: * [[Hamilton]] * [[St. George's (Bermúda)]] Tvö óformleg þorp eru á Bermúda: * [[Flatts Village (Bermúda)]] * [[Somerset Village (Bermúda)]] == Efnahagslíf == [[Mynd:Bermuda_Product_Exports_(2019).svg|thumb|right|Hlutfallsleg skipting útflutningsafurða frá Bermúda árið 2019.]] Bermúda er [[aflandseyjar|aflandseyja]] og fjármálaþjónusta stendur undir 85% af vergri landsframleiðslu. Önnur stærsta stoð efnahagslífs á eyjunum er [[ferðaþjónusta]] með 5%.<ref name="World Factbook"/><ref name=Smithsonian/> Það sem eftir er skiptist milli iðnaðar og landbúnaðar, sem eru þó mjög takmarkaðar greinar. Um 80% af matvælum á Bermúda eru innflutt. Árið 1970 breytti landið um gjaldmiðil og skipti úr [[bermúdískt pund|pundum]] í [[bermúdískur dalur|dali]] sem eru festir við [[bandaríkjadalur|bandaríkjadal]] á genginu 1:1, en bankar taka þjónustugjöld fyrir að skipta á gjaldmiðlunum.<ref>[http://www.bm.butterfieldgroup.com/Rates/Foreign_Exchange/ Bank of Butterfield Exchange Rate Page]. Butterfieldbank.bm. Retrieved 15 August 2012. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120809021133/http://www.bm.butterfieldgroup.com/Rates/Foreign_Exchange/ |date=9 August 2012 }}</ref> Bermúda reiðir sig mest á aflandsfjármálaþjónustu og er [[skattaskjól]] með lágmarksreglur um fyrirtækjarekstur og enga tekjuskatta á fyrirtæki. Aftur á móti eru þar einir hæstu neysluskattar í heimi og skattur á innflutning. Fyrir íbúa jafngilda neysluskattar í reynd tekjuskatti og þeir standa undir öllum opinberum rekstri. Erlendir ríkisborgarar geta ekki auðveldlega stofnað bankareikninga eða keypt farsíma- og internetáskriftir.<ref>{{cite web |url=https://photos.state.gov/libraries/hamilton/19452/pdfs/CCG2011final.pdf |title=US Commercial Service: Doing Business in Bermuda |publisher=Photos.state.gov |date=15 August 2012 |access-date=24 June 2017 |archive-date=6 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171006112916/https://photos.state.gov/libraries/hamilton/19452/pdfs/CCG2011final.pdf}}</ref> Fyrirtæki á borð við [[Google]] hafa skráð tekjur sínar á Bermúda til að forðast skatta. Mörg alþjóðleg tryggingafyrirtæki eru skráð þar.<ref>[http://www.insurancejournal.com/news/international/2006/10/25/73563.htm "Hiscox Prepares Move to Bermuda Holding Company"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930154943/http://www.insurancejournal.com/news/international/2006/10/25/73563.htm |date=30 September 2007 }}, ''Insurance Journal'', 25. október 2006. Sótt 15. ágúst 2012.</ref> Um 400 fyrirtæki í alþjóðlegri eigu eru með starfsstöðvar á Bermúda og um 15.000 skúffufyrirtæki með enga starfsemi eru skráð þar. == Íbúar == Íbúar Bermúda voru taldir vera um 64 þúsund árið 2019.<ref name="Bermuda {{!}} Data">{{Cite web |title=Bermuda {{!}} Data |url=https://data.worldbank.org/country/BM |access-date=2021-08-09 |website=data.worldbank.org |archive-date=9 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210809152352/https://data.worldbank.org/country/BM |url-status=live }}</ref> Þéttleiki byggðar er um 1.338/km². Innfæddir Bermúdabúar eru um 70% íbúanna, en 30% eru aðfluttir, miðað við manntalið árið 2016.<ref name="Bermuda 2016 Census">{{cite web |url=https://www.gov.bm/sites/default/files/2016%20Census%20Report.pdf |title=Bermuda 2016 Census |publisher=Bermuda Department of Statistics |date=December 2016 |access-date=22 March 2020 |archive-date=15 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715222940/https://www.gov.bm/sites/default/files/2016%20Census%20Report.pdf |url-status=dead }}</ref> Á 20. öld varð mikill aðflutningur fólks til eyjanna, sérstaklega eftir síðari heimsstyrjöld. Innfæddir Bermúdabúar eiga sér fjölbreyttar rætur aldir aftur í tímann, en nýrri hópar aðfluttra eru aðallega frá Bretlandi, Norður-Ameríku, Vestur-Indíum og portúgölsku eyjunum í Atlantshafi ([[Asóreyjar|Asóreyjum]] og [[Madeira]]). Í júní 2018 tilkynnti forsætisráðherrann [[Edward David Burt]] að 4. nóvember 2019 yrði frídagur til að minnast 170 ára frá því fyrstu portúgölsku innflytjendurnir komu til eyjanna á skipinu ''Golden Rule''.<ref>{{Cite web |url=https://bernews.com/2018/06/holiday-to-mark-arrival-of-portuguese-immigrants/ |title=Holiday To Mark Arrival Of Portuguese Immigrants |website=Bernews.com |date=1 June 2018 |access-date=8 January 2021 |archive-date=11 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111174852/https://bernews.com/2018/06/holiday-to-mark-arrival-of-portuguese-immigrants/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://bernews.com/2018/06/portugal-honorary-consul-we-are-very-excited/ |title=Portugal Honorary Consul: 'We Are Very Excited' |website=Bernews.com |date=2 June 2018 |access-date=8 January 2021 |archive-date=10 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110132919/https://bernews.com/2018/06/portugal-honorary-consul-we-are-very-excited/ |url-status=live }}</ref> Árið 2010 sögðust 64% íbúa vera af bermúdískum uppruna, en það hlutfall var aðeins 51% í manntalinu árið 2000. Á sama tíma fækkaði þeim sem sögðust vera af breskum uppruna, úr 11% í 1%, en fólk sem er fætt í Bretlandi er samt stærsti einstaki hópur aðfluttra íbúa. Á eyjunum býr mikill fjöldi aðfluttra sérfræðinga frá Bretlandi, Kanada, Vestur-Indíum, Suður-Afríku og Bandaríkjunum, sem fást við störf eins og bókhald, fjármálaþjónustu og tryggingaþjónustu. Aðrir starfa í hótel- og veitingageiranum, og í byggingavinnu. Þrátt fyrir að það sé dýrt að búa á Bermúda, gera há laun að verkum að eyjarnar eru vinsæll áfangastaður fyrir sérhæft starfsfólk sem vinnur þar í afmarkaðan tíma.<ref>{{Cite web |title=Working and Getting a Job in Bermuda {{!}} InterNations |url=https://www.internations.org/go/moving-to-bermuda/working |access-date=2022-02-16 |website=www.internations.org |archive-date=16 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216045013/https://www.internations.org/go/moving-to-bermuda/working |url-status=live }}</ref> Hins vegar gilda ýmsar takmarkanir, eins og krafa um atvinnuleyfi fyrir komu og að erlent verkafólk fær ekki ríkisborgararétt.<ref>{{Cite web |last=travis.smith-simons |date=2016-03-03 |title=How to get a work permit |url=https://www.gov.bm/how-get-work-permit |access-date=2022-02-16 |website=www.gov.bm |language=en |archive-date=16 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216045021/https://www.gov.bm/how-get-work-permit |url-status=live }}</ref> == Menning == [[Mynd:Gombey_dancers_from_Bermuda2001.jpg|thumb|right|Gombey-dansarar frá Bermúda árið 2001.]] Menning Bermúda er af blönduðum uppruna líkt og íbúarnir og á rætur í frumbyggjamenningu, spænskri og karabískri menningu, og írskri og skoskri menningu, undir miklum áhrifum frá [[bresk menning|breskri menningu]] og [[afrókarabísk menning|afrókarabískri menningu]]. [[Gombey]] eru hefðbundnir dansar dansaðir í grímubúningum frá tímum [[þrælahald]]s á eyjunum. Ein þekktasta hljómsveit Bermúda er [[kalypsó]]sveitin [[Talbot Brothers]] sem starfaði frá 1942 fram á 9. áratug 20. aldar. Fyrsta bók eftir bermúdískan rithöfund sem vakti almenna athygli var ''The History of Mary Prince'' eftir fyrrum þrælinn [[Mary Prince]]. Bókin kom út árið 1831 þegar orðin var til hreyfing fyrir afnámi þrælahalds í Bretlandi.<ref>{{Cite journal |last=Paquet |first=Sandra Pouchet |date=1992 |title=The Heartbeat of a West Indian Slave: The History of Mary Prince |url=https://www.jstor.org/stable/3042083 |journal=African American Review |volume=26 |issue=1 |pages=131–146 |doi=10.2307/3042083 |jstor=3042083 |issn=1062-4783 |access-date=10 August 2022 |archive-date=10 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810082527/https://www.jstor.org/stable/3042083 |url-status=live }}</ref> [[Graham Ingham|Ernest Graham Ingham]] sem er brottfluttur Bermúdabúi, gaf út nokkrar ferðabækur byggðar á dagbókum um aldamótin 1900. Þekktir bermúdískir samtímahöfundar eru [[Brian Burland]] og [[Angela Barry]].<ref>{{Cite web |date=2017-10-24 |title=Bermuda Arts Council Annual Awards Ceremony |url=https://bernews.com/2017/10/bermuda-arts-council-annual-awards-ceremony/ |access-date=2022-07-27 |website=Bernews |archive-date=27 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220727081858/https://bernews.com/2017/10/bermuda-arts-council-annual-awards-ceremony/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=2017-10-24 |title=Salute to artistic giants |url=https://www.royalgazette.com/other/news/article/20171024/salute-to-artistic-giants/ |access-date=2022-07-27 |newspaper=The Royal Gazette |language=en-US |archive-date=27 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220727082015/https://www.royalgazette.com/other/news/article/20171024/salute-to-artistic-giants/ |url-status=live }}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == *[https://www.gov.bm/ Ríkisstjórn Bermúda] *[https://www.gotobermuda.com/ Opinber ferðavefur] *[https://www.bermuda.com/ Ferðahandbók] {{Stubbur|landafræði}} {{Norður-Ameríka}} [[Flokkur:Bermúda| ]] [[Flokkur:Breskar nýlendur]] ktonxwatgwt6ii13ixxbe1kymx9nd0m Angvilla 0 12358 1985281 1948193 2026-11-06T22:24:57Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985281 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn_á_frummáli = Anguilla | nafn_í_eignarfalli = Angvilla | fáni = Flag of Anguilla.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Anguilla.svg | staðsetningarkort = Anguilla_in_United_Kingdom.svg | tungumál = [[Enska]] | staða = [[Bretland|Breskt]] | staða_athugasemd = [[handanhafsumdæmi]] | atburður1 = Ensk yfirráð | dagsetning1 = 1667 | atburður2 = [[Sankti Kristófer-Nevis-Angvilla]] | dagsetning2 = 1871 | atburður3 = [[Lýðveldið Angvilla]] | dagsetning3 = 12. júlí 1967 | atburður4 = Bresk yfirráð | dagsetning4 = 18. mars 1969 | höfuðborg = [[The Valley (Angvilla)|The Valley]] | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Bretakonungur|Konungur]] | nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | titill_leiðtoga2 = [[Landstjóri Angvilla|Landstjóri]] | titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Angvilla|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga2 = [[Dileeni Daniel-Selvaratnam]] | nafn_leiðtoga3 = [[Ellis Webster]] | flatarmál = 91 | hlutfall_vatns = ~0 | mannfjöldaár = 2018 | fólksfjöldi = 14.731 | íbúar_á_ferkílómetra = 132 | VLF_ár = 2014 | VLF = 0,311 | VLF_á_mann = 29.493 | gjaldmiðill = [[Austurkarabískur dalur]] | tímabelti = [[UTC-4]] | þjóðsöngur = [[God Bless Anguilla]] | tld = ai | símakóði = 1-264 }} '''Angvilla''' er nyrst [[Hléborðseyjar|Hléborðseyja]] í [[Litlu-Antillaeyjar|Litlu-Antillaeyjaklasanum]] í [[Karíbahaf]]i. Eyjan er austan við [[Púertó Ríkó]] og [[Jómfrúaeyjar]] og norðan við [[Saint Martin]]. Angvilla er um 26 km löng og 5 km breið eyja, en undir hana heyra fjöldi óbyggðra smáeyja og sandrifja. Eyjan var áður hluti af bresku nýlendunni [[Sankti Kristófer-Nevis-Angvilla]], en [[1980]] dró hún sig út úr því og hefur síðan verið sérstakt breskt yfirráðasvæði. Bretar námu þar land fyrstir Evrópumanna árið [[1650]]. Nú búa þar tæplega 15.000 manns. ==Heiti== Nafn Angvilla er dregið af orðinu fyrir [[áll|ál]] (fiskinn) í rómönskum málum ([[latína]]: ''anguilla'') að talið er vegna þess að lögun eyjunnar svipar til áls. Flestum heimildum ber saman um að [[Kristófer Kólumbus]] hafi gefið eyjunni nafn sitt. Eyjan hefur líka verið kölluð „Snákur“ eða „Snáksey“. == Saga == [[File:Wallblake House, The Valley.jpg|thumb|left|[[Wallblake House]] er talið vera elsta hús á Angvilla.]] Amerískir indíánar námu fyrstir land á Angvilla og fluttu þangað frá Suður-Ameríku.<ref name="Encyclopedia Britannica – Anguilla">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Anguilla-island-West-Indies |title=Encyclopedia Britannica – Anguilla|access-date= 12. júlí 2019}}</ref> Elstu minjar um frumbyggjana sem fundist hafa á Angvilla eru taldir vera frá um 1300 f.o.t. og elstu minjar um mannabyggð eru frá um 600.<ref>''Caribbean Islands'', Sarah Cameron (Footprint Travel Guides), p. 466 ([https://books.google.com/?id=G74-rZzX64cC Google Books])</ref><ref name=gov>{{citation |contribution=Anguilla's History |contribution-url=http://gov.ai/elections/anguillahistory.htm |publisher=Government of Anguilla |title=The Anguilla House of Assembly Elections<!--sic--> |year=2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070813051037/http://gov.ai/elections/anguillahistory.htm |access-date=9. júní 2015 |archive-date=13. ágúst 2007 }}</ref> [[Aravakar]] kölluðu eyjuna ''Malliouhana''.<ref name="Encyclopedia Britannica – Anguilla"/> Óvíst er hvenær Evrópumenn komu fyrst auga á eyjuna. Sumar heimildir segja að [[Kristófer Kólumbus]] hafi séð eyjuna í annarri ferð sinni 1493, meðan aðrar segja að fyrsti evrópski landkönnuðurinn hafi verið franski aðalsmaðurinn [[René Goulaine de Laudonnière]] árið 1564.<ref name=gov/> [[Hollenska Austur-Indíafélagið]] reisti virki á eyjunni árið 1631, en hörfaði þaðan eftir að Spánverjar eyðilögðu það tveimur árum síðar.<ref>Source: [http://www.atlasofmutualheritage.nl/nl/Anguilla.1009p Atlas of Mutual Heritage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180129004331/http://www.atlasofmutualheritage.nl/nl/Anguilla.1009p |date=29. janúar 2018 }}.</ref> Venja er að telja fyrstu evrópsku landnemana hafa verið enska landnema frá [[Saint Kitts]] árið 1650.<ref>{{Cite book|title=A Historical Geography of the British Colonies: The West Indies|author=Charles Prestwood Lucas|page=143|isbn=978-1-4590-0868-7|publisher=General Books LLC|year=2009}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Anguilla-island-West-Indies |title=Encyclopedia Britannica - Anguilla|access-date= 12. júní 2019}}</ref> Landnemarnir komu upp tóbaksplantekrum og í minna mæli bómullarræktun.<ref name="Encyclopedia Britannica – Anguilla"/> Frakkar hernámu eyjuna um stutt skeið 1666 en létu Englendingum hana aftur eftir með [[Breda-sáttmálinn 1667|Breda-sáttmálanum 1667]].<ref name="Encyclopedia Britannica – Anguilla"/> John Scott majór sem heimsótti eyjuna í september 1667 skrifaði að eyjan væri „í góðu ástandi“ og nefndi að „200 eða 300 manns flúðu þangað í stríðinu“.<ref>British Colonial and State Papers 1661–1668, 16 November 1667 and 9 July 1668.</ref> Frakkar gerðu aðra árás á eyjuna 16878, [[Orrustan um Angvilla|1745]] og 1798, og ollu mikilli eyðileggingu en mistókst að hertaka eyjuna.<ref name="Encyclopedia Britannica – Anguilla"/><ref name=gov/> Líklegt þykir að fyrstu evrópsku landnemarnir hafi haft afríska þræla með sér. Sagnfræðingar staðfesta að [[Þríhyrningsverslunin|afrískir þrælar]] hafi búið á svæðinu frá því snemma á 17. öld, til dæmis þrælar frá [[Senegal]] sem bjuggu á Saint Kitts um miðja 17. öld.<ref>{{cite book |last1=Hubbard |first1=Vincent K. |title=A History of St Kitts: The Sweet Trade |year=2002 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-333-74760-5 |url=https://books.google.com/books?id=NMcnAAAAYAAJ&q=senegal |language=en}}</ref> Um 1672 var þrælageymsla á eyjunni [[Nevis]] fyrir [[Hléborðseyjar]]. Þótt erfitt sé að dagsetja nákvæmlega hvenær fyrstu þrælarnir komu til Angvilla benda skjöl til komu minnst 100 þræla fyrir 1683. Þrælarnir virðast hafa komið bæði frá Mið-Afríku og Vestur-Afríku.<ref name="Walicek, Don E 2009. pp. 349-372">Walicek, Don E. (2009). "The Founder Principle and Anguilla's Homestead Society," ''Gradual Creolization: Studies Celebrating Jacques Arends'', ed. by M. van den Berg, H. Cardoso, and R. Selbach. (Creole Language Library Series 34), Amsterdam: John Benjamins, pp. 349–372.</ref> Þrælarnir unnu á sykurplantekrum sem tóku við af tóbaksræktun sem helsti iðnaður eyjarinnar.<ref name="Encyclopedia Britannica – Anguilla"/> Brátt urðu þrælarnir og afkomendur þeirra miklu fleiri en hvítu landnemarnir.<ref name="Encyclopedia Britannica – Anguilla"/> Þrælasölu var hætt innan Breska heimsveldisins árið 1807 og þrælahald alveg bannað árið 1834.<ref name="Encyclopedia Britannica – Anguilla"/> Margir plantekrueigendur seldu eigur sínar í kjölfarið og yfirgáfu eyjuna.<ref name="Encyclopedia Britannica – Anguilla"/> Frá því snemma á nýlendutímanum heyrði Angvilla undir bresku stjórnina á [[Antígva]]. Árið 1825 var hún felld undir stjórnina á Saint Kitts.<ref name=gov/> Angvilla var í sambandi við Saint Kitts og Nevis frá 1882, gegn vilja margra íbúa.<ref name="Encyclopedia Britannica – Anguilla"/> Efnahagsleg stöðnun og áhrif alvarlegra þurrka undir lok 19. aldar og [[Kreppan mikla]] á 4. áratugnum ollu því að margir íbúar Angvilla fluttust til annarra landa í leit að betri tækifærum.<ref name="Encyclopedia Britannica – Anguilla"/> [[File:Flag of Anguilla (1967–1969).svg|thumb|left|Fáni hins skammlífa Angvillalýðveldis.]] Almennur kosningaréttur var innleiddur á Angvilla árið 1952.<ref name="Encyclopedia Britannica – Anguilla"/> Eftir stutt tímabil sem hluti af [[Sambandsríki Vestur-Indía]] varð Angvilla hluti af sambandslandinu [[Saint Kitts-Nevis-Anguilla]] sem fékk heimastjórn árið 1967.<ref name="britannica.com">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Saint-Kitts-and-Nevis |title=Encyclopedia Britannica – St Kitts and Nevis |access-date= 10. júní 2019}}</ref> Margir íbúar Angvilla voru andsnúnir sambandinu og stjórninni á Sankti Kitts. Þann 30. maí 1967 ráku íbúar Angvilla lögregluna frá eyjunni og lýstu yfir aðskilnaði frá Sankti Kitts og Nevis eftir [[Þjóðaratkvæðagreiðsla um aðskilnað Angvilla 1967|þjóðaratkvæðagreiðslu]].<ref name=DD>[http://www.sudd.ch/event.php?lang=en&id=ai011967 Anguilla, 11 July 1967: Separation from St Kitts and Nevis; Peace Committee as Government] Direct Democracy</ref><ref name="Encyclopedia Britannica – Anguilla"/><ref>[https://amerika21.de/analyse/160106/anguilla-kolonie-separatisten David X. Noack: ''Die abtrünnige Republik Anguilla''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417180508/https://amerika21.de/analyse/160106/anguilla-kolonie-separatisten |date=17. apríl 2019 }}, amerika21.de 27. september 2016. Sótt 23. apríl 2017.</ref> Leiðtogar aðskilnaðarsinna voru [[Atlin Harrigan]]<ref>{{Cite web |url=http://www.gov.ai/documents/budget/Budget_2009.pdf |title=Budget Address 2009, "Strengthening the Collective: We are the Solution" |access-date=22. janúar 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161020162301/http://www.gov.ai/documents/budget/Budget_2009.pdf |archive-date=20. október 2016 |url-status=dead }}</ref> og [[Ronald Webster]] ásamt fleirum, og þessir atburðir urðu þekktir sem „byltingin á Angvilla“. Íbúar sóttust ekki eftir fullveldi, heldur vildu vera sjálfstæð bresk nýlenda, óháð Sankti Kitts og Nevis. Eftir að samningaviðræður runnu út í sandinn var [[Þjóðaratkvæðagreiðsla um stjórnarskrá Angvilla 1969|önnur þjóðaratkvæðagreiðsla]] haldin þar sem vilji íbúanna var staðfestur. Þeir lýstu svo einhliða yfir stofnun [[Lýðveldið Angvilla|lýðveldis]] með Ronald Webster sem forseta. Tilraunir breska sendifulltrúans [[William Whitlock]] báru engan árangur og í kjölfarið voru [[Sheepskin-aðgerðin|300 breskir hermenn]] sendir til eyjarinnar í mars 1969.<ref name="Encyclopedia Britannica – Anguilla"/> Bretar tóku aftur við stjórn eyjarinnar og samþykktu [[Angvilla-lögin]] í júlí 1971.<ref name="Encyclopedia Britannica – Anguilla"/> Árið 1980 fékk Angvilla loks formlegan aðskilnað frá Saint Kitts og Nevis og varð sérstök [[krúnunýlenda]] (nú [[breskt handanhafssvæði]]).<ref>{{cite book |last=Minahan |first=James |date=2013 |title= The Complete Guide to National Symbols and Emblems |url=https://books.google.com/books?id=jfrWCQAAQBAJ| pages=656–657|isbn=9780313344978 }}</ref><ref name=Hubbard>{{cite book|last1=Hubbard|first1=Vincent|title=A History of St. Kitts|date=2002|publisher=Macmillan Caribbean|isbn=9780333747605|pages=[https://archive.org/details/historyofstkitts00vinc/page/147 147–149]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/historyofstkitts00vinc/page/147}}</ref><ref name="britannica.com"/><ref name="Introduction ::Anguilla">{{cite web|title=Introduction ::Anguilla|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/anguilla/|access-date=31. október 2009|archive-date=2022-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220531153542/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/anguilla/|url-status=dead}}</ref><ref name="Encyclopedia Britannica – Anguilla"/> Síðan þá hefur ríkt stöðugleiki á Angvilla og efnahagslíf eyjarinnar hefur vaxið vegna aukinnar ferðaþjónustu og fjármálaþjónustu.<ref name="Encyclopedia Britannica – Anguilla"/> ==Landfræði== Angvilla er flatlend kóral- og kalksteinseyja í [[Karíbahaf]]i, um 26 km á lengd og 6 km á breidd.<ref name="Encyclopedia Britannica – Anguilla"/> Hún liggur austan við [[Púertó Ríkó]] og [[Jómfrúaeyjar]] og beint norður af [[Saint Martin]], en [[Angvillasund]] skilur á milli eyjanna.<ref name="Encyclopedia Britannica – Anguilla"/><ref name="CIA World Factbook- Anguilla"/> Jarðvegur er lítill og snauður, en þar vaxa bæði kjarr og hitabeltisplöntur.<ref name="CIA World Factbook- Anguilla"/> Hæsti tindur eyjarinnar er [[Crocus Hill]], 73 metrar á hæð.<ref name="CIA World Factbook- Anguilla">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/anguilla/ |title=CIA World Factbook- Anguilla |access-date=11. júlí 2019 |archive-date=2022-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531153542/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/anguilla/ |url-status=dead }}</ref> Angvilla er þekkt fyrir kóralrif og sandstrendur. Utan við eyjuna sjálfa eru smáeyjar og rif sem flest eru agnarlítil og óbyggð. * [[Anguillita]] * [[Blowing Rock (Angvilla)|Blowing Rock]] * [[Dog Island (Angvilla)|Dog Island]] * [[Little Scrub Island]] * [[Prickly Pear Cays]] * [[Scrub Island (Angvilla)|Scrub Island]] * [[Seal Island (Angvilla)|Seal Island]] * [[Sombrero (Angvilla)|Sombrero]], líka þekkt sem Hat Island * [[Sandy Island (Angvilla)|Sandy Island]] * [[Scilly Cay]] ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Stubbur|landafræði}} {{Norður-Ameríka}} [[Flokkur:Angvilla| ]] [[Flokkur:Breskar nýlendur]] cn3chcg8pdscq3l03jmy4rl5q58duf8 Dýr 0 12799 1985303 1932909 2026-11-06T23:03:15Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985303 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Dýr | image = Animal_diversity.png | domain = [[heilkjörnungur|Heilkjörnungar]] (''Eukaryota'') | regnum = [[Dýraríkið]] (''Animalia'') | regnum_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]] (1758) | subdivision_ranks = [[Fylking (flokkunarfræði)|Fylkingar]] | subdivision = * [[Flögudýr]] (''[[Placozoa]]'') * [[Holdýr]] (''[[Cnidaria]]'') * [[Kambhveljur]] (''[[Ctenophora]]'') * [[Svampdýr]] (''[[Porifera]]'') * [[Tvíhliða dýr]] (''[[Bilateria]]'') ~30 fylkingar | synonyms = * ''Metazoa'' (Haeckel 1874)<ref name="Phylonyms Metazoa">{{cite book |chapter=Metazoa E. Haeckel 1874 [J. R. Garey and K. M. Halanych], converted clade name |title=Phylonyms: A Companion to the PhyloCode |edition=1st |date=2020 |publisher=CRC Press|doi=10.1201/9780429446276 |pages=1352 |isbn=9780429446276 |s2cid=242704712 |editor-first1=Kevin |editor-last1=de Queiroz |editor-first2=Philip |editor-last2=Cantino |editor-first3=Jacques|editor-last3=Gauthier}}</ref> * ''Choanoblastaea'' (Nielsen 2008)<ref name="Choanoblastaea">{{cite journal |title=Six major steps in animal evolution: are we derived sponge larvae? |journal=Evolution & Development |volume=10 |issue=2 |date=2008 |pages=241–257 |first1=Claus |last1=Nielsen |doi=10.1111/j.1525-142X.2008.00231.x |pmid=18315817 |s2cid=8531859 }}</ref> * ''Gastrobionta'' (Rothm. 1948)<ref name="Rothmaler">{{cite journal |first1=Werner |last1=Rothmaler |date=1951 |title=Die Abteilungen und Klassen der Pflanzen |journal=Feddes Repertorium, Journal of Botanical Taxonomy and Geobotany |doi=10.1002/fedr.19510540208 |volume=54 |issue=2–3 |pages=256–266}}</ref> * ''Zooaea'' (Barkley 1939)<ref name="Rothmaler"/> * ''Euanimalia'' (Barkley 1939)<ref name="Rothmaler"/> }} '''Dýr''' ([[fræðiheiti]]: ''Animalia'') eru hópur [[lífvera]] sem myndar sérstakt [[ríki (flokkunarfræði)|ríki]] '''dýraríkið'''. Dýr eru [[ófrumbjarga]] [[fjölfrumungur|fjölfrumungar]], færir um [[hreyfing]]u og gerð úr [[fruma|frumum]] sem hafa ekki [[frumuveggur|frumuveggi]] (dýrsfrumum). Dýr eru fær um [[kynæxlun]]. Þau hafa [[vöðvafruma|vöðvafrumur]] og þróast úr egglaga [[blöðrufóstur|blöðrufóstri]] við upphaf [[fósturþroski|fósturþroska]]. Vöxtur dýra fer venjulega fram í öllum [[Líkamshluti|líkamshlutum]] og hættir við [[Kynþroski|kynþroska]]. Dýr nærast á öðrum [[lífvera|lífverum]], til dæmis [[Planta|plöntum]], öðrum dýrum eða dýraleifum. Búið er að lýsa yfir 1,5 milljón tegundum af dýrum í um 35 fylkingum. Af þeim eru um 1,05 milljón [[skordýr]]. Um 85.000 tegundir dýra eru [[lindýr]] og um 65.000 eru [[hryggdýr]]. Talið er að fjöldi dýrategunda á jörðinni gæti verið allt að 7,77 milljónir. Minnstu dýrin eru aðeins 8,5 μm á lengd (sníkjudýrið ''[[Myxobolus shekel]]''), en þau stærstu ([[steypireyður|steypireyðar]]) allt að 33,6 metrar. Dýr mynda flókin tengsl við [[vistkerfi]] sín og aðrar tegundir og taka þátt í [[fæðuvefur|fæðuvef]]. [[Dýrafræði]] fæst við rannsóknir á dýrum, en rannsóknir á atferli dýra eru gerðar innan [[atferlisfræði]]. Flestar dýrategundir tilheyra undirríki [[tvíhliða dýr]]a (''[[Bilateria]]'') sem er stór grein dýra með [[tvíhliða samhverfa]] [[líkamsmynd]]. Af núlifandi tegundum tvíhliða dýra er til litla grunnfylkingin ''[[Xenacoelomorpha]]'', en langflestar tegundir eru annað hvort [[frummunnar]] (''[[Protostomia]]'': [[liðdýr]], [[lindýr]], [[flatormar]], [[liðormar]], [[þráðormar]] o.s.frv.) eða [[nýmunnar]] (''[[Deuterostomia]]'': [[skrápdýr]], [[kragaormar]] og [[hryggdýr]], þar sem hryggdýr eru stærsta undirfylkingin). Fundist hafa menjar um forkambrískar lífverur frá [[Ediacaríum]], seinast á [[frumlífsöld]], sem hafa verið túlkaðar sem dýr. Frá [[Toníum]], sem er fyrsta tímabil [[nýfrumlífsöld|nýfrumlífsaldar]], hafa fundist steingervingar sem benda til tilvistar frumstæðra [[svampdýr]]a. Nær allar núverandi fylkingar dýra komu fram á sjónarsviðið í [[Kambríumsprengingin|Kambríumsprengingunni]] sem hófst fyrir 539 milljónum ára, og flestir [[flokkur (flokkunarfræði)|flokkar]] dýra komu fram á [[Ordóvisíum]] fyrir 485,4 milljón árum. Fundist hafa 6.331 hópar [[erfðavísir|erfðavísa]] sem öll dýr eiga sameiginlega. Hugsanlega var síðasti sameiginlegi forfaðir allra dýra uppi fyrir 650 milljón árum. Gríski heimspekingurinn [[Aristóteles]] flokkaði dýr í dýr með blóð og dýr án blóðs. [[Carl Linneus]] setti fram fyrstu [[vísindaleg flokkun|vísindalegu flokkunina]] þar sem hann skipti dýrum í sex flokka í bókinni ''[[Systema Naturae]]'' árið 1735. Árið 1809 greindi [[Jean-Baptiste Lamarck]] á milli 14 fylkinga dýra. Árið 1874 gerði [[Ernst Haeckel]] greinarmun á fjölfruma vefdýrum (''Metazoa'', sem nú eru einfaldlega kölluð „dýr“) og einfruma [[frumdýr]]um (''Protozoa'', sem eru ekki lengur flokkuð með dýrum). Í dag reiðir flokkunarfræðin sig í auknum mæli á aðferðir [[sameindaþróunarfræði]] til að greina [[erfðafræði]]legan skyldleika dýrategunda. [[Maður|Menn]] hagnýta aðrar dýrategundir á margvíslegan hátt, eins og sem [[matur|fæðu]] (þar á meðal [[kjöt]], [[egg]] og [[mjólk]]), fyrir mikilvægan efnivið (eins og [[leður]], [[skinn]] og [[ull]]), sem [[gæludýr]] og [[vinnudýr]]. Fyrsta [[húsdýr]]ið var [[hundur]]inn, en menn hafa notað hunda við [[veiðar]], sem [[varðhundur|varðhunda]] og í [[stríðshundar|stríði]]. [[Hestur|Hestar]], [[dúfa|dúfur]] og [[ránfugl]]ar hafa líka verið notuð sem vinnudýr. Menn stunda [[sportveiði]] á öðrum dýrategundum, bæði land- og lagardýrum. Önnur dýr hafa haft mikla menningarlega þýðingu fyrir menn og koma fyrir í elstu [[hellamálverk]]um og sem [[verndardýr]] frá fyrstu tíð. Dýr koma þannig víða fyrir í [[trúarbrögð]]um, [[list]], [[skjaldarmerki|skjaldarmerkjum]], [[stjórnmál]]um og [[íþrótt]]um. ==Einkenni== [[File:Blastulation.png|thumb|Dýr eru einu lífverurnar þar sem frumuknippið sem myndast við upphaf fósturþroskans (1) myndar hola kúlu eða [[blöðrufóstur]] (2).]] Það er ýmislegt sem aðgreinir dýr frá öðrum lífverum. Sem dæmi má taka að dýr eru [[heilkjörnungar]] og oftast fjölfrumungar sem meðal annars aðgreinir þau frá [[gerlar|gerlum]].<ref name="Avila1995">{{cite book |last=Avila |first=Vernon L. |title=Biology: Investigating Life on Earth |url={{GBurl|id=B_OOazzGefEC|p=767}} |year=1995 |publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] |isbn=978-0-86720-942-6 |pages=767–}}</ref> Ólíkt jurtum og þörungum sem eru [[frumbjarga]] (framleiða sína eigin næringu)<ref name=AnimalCells>{{cite web |last=Davidson |first=Michael W. |title=Animal Cell Structure |url=https://micro.magnet.fsu.edu/cells/animalcell.html |access-date=20 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070920235924/https://micro.magnet.fsu.edu/cells/animalcell.html |archive-date=20 September 2007 |url-status=live}}</ref> eru dýr [[ófrumbjarga]]<ref name="palaeos">{{cite web |title=Palaeos:Metazoa |url=https://palaeos.com/metazoa/metazoa.html |website=Palaeos |access-date=25 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180228005641/https://palaeos.com/metazoa/metazoa.html |archive-date=28 February 2018 |url-status=dead }}</ref><ref name=Windows>{{cite web |last=Bergman |first=Jennifer |title=Heterotrophs |url=https://www.windows.ucar.edu/tour/link=/earth/Life/heterotrophs.html&edu=high |access-date=30 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070829051950/https://www.windows.ucar.edu/tour/link%3D/earth/Life/heterotrophs.html%26edu%3Dhigh |archive-date=29 August 2007 |url-status=dead}}</ref> og nærast á lífrænu efni sem þau melta innvortis.<ref>{{cite journal |last1=Douglas |first1=Angela E. |last2=Raven |first2=John A. |title=Genomes at the interface between bacteria and organelles |journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society B]] |volume=358 |issue=1429 |pages=5–17 |date=January 2003 |pmid=12594915 |pmc=1693093 |doi=10.1098/rstb.2002.1188}}</ref> Nær öll dýr nota [[loftháð öndun|loftháða öndun]].<ref name="oxygen">{{cite journal |last1=Mentel |first1=Marek |last2=Martin |first2=William |title=Anaerobic animals from an ancient, anoxic ecological niche |journal=BMC Biology |volume=8 |pages=32 |year=2010 |doi=10.1186/1741-7007-8-32 |pmid=20370917 |pmc=2859860 |doi-access=free }}</ref> Öll dýr eru [[hreyfanleiki|hreyfanleg]]<ref name=Concepts>{{cite web |url=https://employees.csbsju.edu/SSAUPE/biol116/Zoology/digestion.htm |last=Saupe |first=S. G. |title=Concepts of Biology |access-date=30 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071121084100/https://employees.csbsju.edu/SSAUPE/biol116/Zoology/digestion.htm |archive-date=21 November 2007 |url-status=live }}</ref> og geta fært líkama sinn úr stað á einhverju [[æviskeið]]i, en sum dýr (til dæmis svampar, kórallar, kræklingar og hrúðurkarlar) gerast [[botnsætinn|botnsætin]] síðar á ævinni. [[Blöðrufóstur]] er stig [[fósturþroski|fósturþroska]] sem aðeins dýr hafa og gerir [[frumusérhæfing]]u mögulega, sem aftur leiðir til sérhæfðra vefja og líffæra.<ref>{{cite book |last=Minkoff |first=Eli C. |title=Barron's EZ-101 Study Keys Series: Biology |url=https://archive.org/details/biology0000mink |year=2008 |publisher=Barron's Educational Series |isbn=978-0-7641-3920-8 |edition=2nd, revised |page=[https://archive.org/details/biology0000mink/page/48 48]}}</ref> Flest dýr hafa sérhæfð líffæri eins og [[taugakerfi]] , [[meltingarkerfi]] og [[vöðvi|vöðva]]. === Bygging === Öll dýr eru gerð úr frumum sem eru umluktar dæmigerðu [[utanfrumuefni]] úr [[kollagen]]i og sveigjanlegri [[sykurhvíta|sykurhvítu]].<ref>{{cite book |last1=Alberts |first1=Bruce |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Raff |first4=Martin |last5=Roberts |first5=Keith |last6=Walter |first6=Peter |title=Molecular Biology of the Cell |edition=4th |year=2002 |publisher=[[Garland Science]] |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26810/ |isbn=978-0-8153-3218-3 |access-date=29 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161223074013/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26810/ |archive-date=23 December 2016 |url-status=live }}</ref> Þegar dýr vaxa myndar þetta utanfrumuefni tiltölulega sveigjanlegan grunn sem frumur geta hreyfst um og skipað sér niður í, sem gerir myndun flóknari eininga mögulega. Utanfrumuefnið getur [[kölkun|kalkað]] og myndað þannig líffæri eins og [[bein]], [[skel]]jar og [[gaddur|gadda]].<ref>{{cite book |last=Sangwal |first=Keshra |title=Additives and crystallization processes: from fundamentals to applications |url=https://archive.org/details/additivescrystal00sang |url-access=limited |year=2007 |publisher=[[John Wiley and Sons]] |isbn=978-0-470-06153-4 |page=[https://archive.org/details/additivescrystal00sang/page/n228 212]}}</ref> Aðrar fjölfruma lífverur, eins og þörungar, jurtir og sveppir, hafa stífa frumuveggi og vaxa því stöðugt.<ref>{{cite book |last=Becker |first=Wayne M. |title=The world of the cell |year=1991 |publisher=Benjamin/Cummings |isbn=978-0-8053-0870-9 |url=https://archive.org/details/worldofcell00beck_0 }}</ref> Dýrafrumur eru einstakar að því leyti að þær hafa [[frumutengi]] sem nefnast [[tengidepill|tengideplar]], [[þétttengi]] og [[halddepill|halddeplar]].<ref>{{cite book |last=Magloire |first=Kim |title=Cracking the AP Biology Exam, 2004–2005 Edition |year=2004 |publisher=[[The Princeton Review]] |isbn=978-0-375-76393-9 |page=[https://archive.org/details/crackingapbiolog00magl/page/45 45] |url=https://archive.org/details/crackingapbiolog00magl/page/45 }}</ref> Með nokkrum undantekningum (sérstaklega svampdýr og flögudýr) skiptast líkamar dýra í sérhæfða [[líkamsvefur|vefi]].<ref>{{cite book |last=Starr |first=Cecie |url={{GBurl|id=EXNFwB-O-WUC|p=362}} |title=Biology: Concepts and Applications without Physiology |year=2007 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-0-495-38150-1 |pages=362, 365 |access-date=19 May 2020 }}</ref> Meðal þeirra eru [[vöðvi|vöðvar]] sem gera dýrinu kleyft að hreyfa sig, og [[taugavefur|taugavefir]], sem bera boð til að samræma starfsemi líkamans. Dýr eru auk þess oftast með innri [[melting]]arfæri með ýmist einu opi (holdýr, kambhveljur og flatormar) eða tveimur (flest tvíhliða dýr).<ref>{{cite book |last1=Hillmer |first1=Gero |last2=Lehmann |first2=Ulrich |others=Translated by J. Lettau |title=Fossil Invertebrates |year=1983 |publisher=CUP Archive |isbn=978-0-521-27028-1 |page=54 |url={{GBurl|id=9jE4AAAAIAAJ|p=54}} |access-date=8 January 2016 }}</ref> === Æxlun og vöxtur === [[File:Odonata copulation.jpg|thumb|Nær öll dýr, eins og þessar [[drekafluga|drekaflugur]], fjölga sér með [[kynæxlun]].]] Nær öll dýr eru fær um einhvers konar [[kynæxlun]].<ref>{{cite book |last=Knobil |first=Ernst |title=Encyclopedia of reproduction, Volume 1 |year=1998 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-227020-8 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofre0000unse_f1r2/page/315 315] |url=https://archive.org/details/encyclopediaofre0000unse_f1r2/page/315 }}</ref> Þau framleiða [[einlitna]] [[kynfruma|kynfrumur]] með [[meiósa|meiósu]], með litlar hreyfanlegar [[sæðisfruma|sæðisfrumur]] og stærri hreyfingarlausar [[eggfruma|eggfrumur]].<ref>{{cite book |last=Schwartz |first=Jill |title=Master the GED 2011 |year=2010 |publisher=Peterson's |isbn=978-0-7689-2885-3 |page=[https://archive.org/details/petersonsmasterg0000stew_x3f1/page/371 371] |url=https://archive.org/details/petersonsmasterg0000stew_x3f1/page/371 }}</ref> Þessar frumur renna saman og mynda [[okfruma|okfrumu]].<ref>{{cite book |last=Hamilton |first=Matthew B. |title=Population genetics |url=https://archive.org/details/populationgeneti00hami |url-access=limited |year=2009 |publisher=[[Wiley-Blackwell]] |isbn=978-1-4051-3277-0 |page=[https://archive.org/details/populationgeneti00hami/page/n69 55]}}</ref> Okfruman skiptir sér með [[mítósa|mítósu]] og myndar hola kúlu sem nefnist [[blöðrufóstur]]. Hjá svampdýrum synda þessi blöðrufóstur á nýja stað, festa sig við botninn og mynda nýjan svamp.<ref>{{cite book |last1=Ville |first1=Claude Alvin |last2=Walker |first2=Warren Franklin |last3=Barnes |first3=Robert D. |title=General zoology |url=https://archive.org/details/generalzoology0000vill_t4w4 |year=1984 |publisher=Saunders College Pub |isbn=978-0-03-062451-3 |page=[https://archive.org/details/generalzoology0000vill_t4w4/page/467 467]}}</ref> Hjá flestum öðrum dýrum gengur blöðrufóstrið í gegnum flóknari umbreytingar:<ref>{{cite book |last1=Hamilton |first1=William James |last2=Boyd |first2=James Dixon |last3=Mossman |first3=Harland Winfield |title=Human embryology: (prenatal development of form and function) |year=1945 |publisher=Williams & Wilkins |page=330}}</ref> Fyrst breytist það í [[vembill|vembil]] með [[smeyging]]u. Vembillinn eða holfóstrið er með meltingarhol og tvö aðgreind [[kímlag|kímlög]]; [[útlag]] sem snýr út og [[innlag]] sem snýr inn.<ref>{{cite book |last=Philips |first=Joy B. |title=Development of vertebrate anatomy |year=1975 |publisher=Mosby |isbn=978-0-8016-3927-2 |page=[https://archive.org/details/developmentofver0000phil/page/176 176] |url=https://archive.org/details/developmentofver0000phil/page/176 }}</ref> Í flestum tilvikum myndast líka þriðja kímlagið, [[miðlag]], á milli þeirra.<ref>{{cite book |title=The Encyclopedia Americana: a library of universal knowledge, Volume 10 |year=1918 |publisher=Encyclopedia Americana Corp. |page=281}}</ref> Kímlögin mynda svo ólíka vefi og líffæri.<ref>{{cite book |last1=Romoser |first1=William S. |author-link1=William S. Romoser |last2=Stoffolano |first2=J. G. |title=The science of entomology |url=https://archive.org/details/scienceofentomol0000romo_u1t3 |year=1998 |publisher=WCB McGraw-Hill |isbn=978-0-697-22848-2 |page=[https://archive.org/details/scienceofentomol0000romo_u1t3/page/n173 156]}}</ref> Endurtekin [[innræktun]], þar sem mökun á sér stað milli náinna skyldmenna, leiðir yfirleitt til [[innræktarhnignun]]ar í stofninum vegna aukningar á skaðlegum [[ríkjandi gen|víkjandi]] erfðaeinkennum.<ref name="pmid19834483">{{cite journal |last1=Charlesworth |first1=D. |last2=Willis |first2=J. H. |title=The genetics of inbreeding depression |journal=[[Nature Reviews Genetics]] |volume=10 |issue=11 |pages=783–796 |year=2009 |pmid=19834483 |doi=10.1038/nrg2664|s2cid=771357 }}</ref><ref name="pmid3324702">{{cite journal |last1=Bernstein |first1=H. |last2=Hopf |first2=F. A. |last3=Michod |first3=R. E. |title=The molecular basis of the evolution of sex |journal=Advances in Genetics |volume=24 |pages=323–370 |year=1987 |pmid=3324702 |doi=10.1016/s0065-2660(08)60012-7 |isbn=978-0-12-017624-3}}</ref> Dýr hafa þróað með sér ýmsar aðferðir til að forðast skyldleikaræktun.<ref name=Pusey>{{cite journal |last1=Pusey |first1=Anne |last2=Wolf |first2=Marisa |title=Inbreeding avoidance in animals |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-ecology-evolution_1996_11_5/page/n19 |journal=Trends Ecol. Evol. |volume=11 |issue=5 |pages=201–206 |year=1996 |pmid=21237809 |doi=10.1016/0169-5347(96)10028-8}}</ref> Sum dýr geta æxlast með [[kynlaus æxlun|kynlausri æxlun]], sem oft getur af sér erfðafræðilegan [[klónn|klón]] foreldrisins. Þetta getur átt sér stað með [[hlutun (æxlun)|hlutun]]; [[knappskot]]um (eins og í ættkvíslinni ''[[Hydra (ættkvísl)|Hydra]]'' og öðrum [[holdýr]]um); eða með [[meyfæðing]]u, þar sem frjóvguð egg verða til án [[mökun]]ar, eins og hjá [[blaðlýs|blaðlúsum]].<ref>{{cite book |last1=Adiyodi |first1=K. G. |last2=Hughes |first2=Roger N. |last3=Adiyodi |first3=Rita G. |title=Reproductive Biology of Invertebrates, Volume 11, Progress in Asexual Reproduction |date=July 2002 |publisher=Wiley |page=116 |isbn=978-0-471-48968-9}}</ref><ref>{{cite web |last1=Schatz |first1=Phil |title=Concepts of Biology: How Animals Reproduce |url=https://philschatz.com/biology-concepts-book/contents/m45547.html |publisher=OpenStax College |access-date=5 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180306022745/https://philschatz.com/biology-concepts-book/contents/m45547.html |archive-date=6 March 2018 |url-status=live }}</ref> == Fjölbreytni == Í töflunni hér fyrir neðan er áætlaður fjöldi tegunda sem lýst hefur verið fyrir helstu fylkingar dýra,<ref name="Zhang2013">{{cite journal |last=Zhang |first=Zhi-Qiang |title=Animal biodiversity: An update of classification and diversity in 2013. In: Zhang, Z.-Q. (Ed.) Animal Biodiversity: An Outline of Higher-level Classification and Survey of Taxonomic Richness (Addenda 2013) |journal=Zootaxa |volume=3703 |issue=1 |date=2013-08-30 |doi=10.11646/zootaxa.3703.1.3 |url=https://biotaxa.org/Zootaxa/article/download/zootaxa.3703.1.3/4273 |page=5 |access-date=2 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424154926/https://biotaxa.org/Zootaxa/article/download/zootaxa.3703.1.3/4273 |archive-date=24 April 2019 |url-status=live |doi-access=free }}</ref> ásamt helstu búsvæðum (á landi, í ferskvatni<ref name=Balian2008>{{cite book |last1=Balian |first1=E. V. |last2=Lévêque |first2=C. |last3=Segers|first3=H.|first4=K. |last4=Martens |title=Freshwater Animal Diversity Assessment |url={{GBurl|id=Dw4H6DBHnAgC|p=628}} |year=2008 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-8259-7 |page=628}}</ref> eða í sjó),<ref name="Hogenboom2016">{{cite web |last1=Hogenboom |first1=Melissa |title=There are only 35 kinds of animal and most are really weird |url=https://www.bbc.co.uk/earth/story/20150325-all-animal-life-in-35-photos |publisher=BBC Earth |access-date=2 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180810141811/https://www.bbc.co.uk/earth/story/20150325-all-animal-life-in-35-photos|archive-date=10 August 2018|url-status=live}}</ref> og hvort þau lifi sjálfstæðu lífi eða sníkjulífi.<ref name=Poulin2007>{{cite book |last=Poulin |first=Robert |author-link=Robert Poulin (zoologist) |title=Evolutionary Ecology of Parasites |publisher=[[Princeton University Press]] |year=2007 |isbn=978-0-691-12085-0 |page=[https://archive.org/details/evolutionaryecol0000poul/page/6 6] |url=https://archive.org/details/evolutionaryecol0000poul/page/6 }}</ref> Áætlaður fjöldi tegunda byggist á fjölda þeirra tegunda sem lýst hefur verið vísindalega. Með ýmsum aðferðum hefur verið spáð fyrir um miklu hærri tölur, en þær eru mjög breytilegar eftir aðferðum. Þannig hefur 25-27.000 tegundum þráðorma verið lýst, en útgefinn áætlaður fjöldi tegunda þráðorma getur verið allt að 100 milljónir.<ref name=Felder2009>{{cite book |last1=Felder |first1=Darryl L. |last2=Camp |first2=David K. |title=Gulf of Mexico Origin, Waters, and Biota: Biodiversity |url={{GBurl|id=CphA8hiwaFIC|pg=RA1-PA1111}} |year=2009 |publisher=Texas A&M University Press |isbn=978-1-60344-269-5 |page=1111}}</ref> Með því að byggja á mynstrum í [[vísindaleg flokkun|flokkunarfræðinni]], hefur verið reiknað út að fjöldi dýrategunda gæti verið 7,77 milljónir, ef þau dýr eru meðtalin sem ekki hefur verið lýst.<ref>{{cite web |title=How many species on Earth? About 8.7 million, new estimate says |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2011/08/110823180459.htm |access-date=2 March 2018 |date=24 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180701164954/https://www.sciencedaily.com/releases/2011/08/110823180459.htm |archive-date=1 July 2018 |url-status=live }}</ref><ref name="Mora2011">{{cite journal |last1=Mora |first1=Camilo |last2=Tittensor |first2=Derek P. |last3=Adl |first3=Sina |last4=Simpson |first4=Alastair G.B. |last5=Worm |first5=Boris |editor-last=Mace |editor-first=Georgina M. |title=How Many Species Are There on Earth and in the Ocean? |journal=PLOS Biology |volume=9 |issue=8 |date=2011-08-23 |doi=10.1371/journal.pbio.1001127 |page=e1001127 |pmid=21886479 |pmc=3160336 |doi-access=free }}</ref> {|class="wikitable sortable" |- ! [[Fylking (flokkunarfræði)|Fylking]] ! class="unsortable" | Dæmi<!--image--> ! Lýstar tegundir ! [[Landdýr]] ! [[Sjávardýr]] ! [[Vatnadýr]] ! Sjálfstæð ! [[Sníkjudýr]] |- |'''[[Liðdýr]]<br />(''Arthropoda'')''' |[[File:European wasp white bg02.jpg|alt=vespa|100px]] |align=right data-sort-value="1257000"|1.257.000<ref name="Zhang2013"/> |Já 1.000.000<br />([[skordýr]])<ref name="Stork2018">{{cite journal |last=Stork |first=Nigel E. |s2cid=23755007 |title=How Many Species of Insects and Other Terrestrial Arthropods Are There on Earth? |journal=Annual Review of Entomology |volume=63 |issue=1 |date=January 2018 |doi=10.1146/annurev-ento-020117-043348 |pmid=28938083 |pages=31–45 |doi-access=free }} Stork notes that 1m insects have been named, making much larger predicted estimates.</ref> |Já >40.000<br />([[stórkrabbar]])<ref>{{cite book |year=2002 |series=Zoological catalogue of Australia |volume=19.2A |title=Crustacea: Malacostraca |publisher=[[CSIRO Publishing]] |isbn=978-0-643-06901-5 |chapter=Introduction |last=Poore |first=Hugh F. |pages=1–7 |chapter-url={{GBurl|id=ww6RzBz42-4C|p=1}}}}</ref> |Já 94.000<ref name=Balian2008/> |Já<ref name="Hogenboom2016"/> |Já >45.000<ref name=Poulin2007/> |- |'''[[Lindýr]]<br />(''Mollusca'')''' |[[File:Grapevinesnail 01.jpg|alt=snigill|100px]] |align=right data-sort-value="85000" |85.000<ref name="Zhang2013"/><br />107.000<ref name=Nicol1969/> |Já 35.000<ref name=Nicol1969>{{cite journal |last=Nicol |first=David |title=The Number of Living Species of Molluscs |journal=Systematic Zoology |volume=18 |issue=2 |date=June 1969 |pages=251–254 |doi=10.2307/2412618 |jstor=2412618 |doi-access=free }}</ref> |Já 60.000<ref name=Nicol1969/> |Já 5.000<ref name=Balian2008/><br />12.000<ref name=Nicol1969/> |Já<ref name="Hogenboom2016"/> |Já >5.600<ref name=Poulin2007/> |- |'''[[Seildýr]]<br />(''Chordata'')''' |[[File:Lithobates pipiens.jpg|alt=froskur|100px]] |align=right data-sort-value="70000"|>70.000<ref name="Zhang2013"/><ref>{{Cite journal|last=Uetz|first=P.|title=A Quarter Century of Reptile and Amphibian Databases|url=https://www.researchgate.net/publication/352462027|journal=Herpetological Review|volume=52|pages=246–255|via=ResearchGate|access-date=2 October 2021|archive-date=21 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220221154655/https://www.researchgate.net/publication/352462027_A_Quarter_Century_of_Reptile_and_Amphibian_Databases|url-status=live}}</ref> |Já 23.000<ref name="Reaka-Kudla1996">{{cite book |last1=Reaka-Kudla |first1=Marjorie L. |last2=Wilson |first2=Don E. |last3=Wilson |first3=Edward O. |author3-link=E. O. Wilson |title=Biodiversity II: Understanding and Protecting Our Biological Resources |url={{GBurl|id=-X5OAgAAQBAJ|p=90}} |year=1996 |publisher=Joseph Henry Press |isbn=978-0-309-52075-1 |page=90}}</ref> |Já 13.000<ref name="Reaka-Kudla1996"/> |Já 18.000<ref name=Balian2008/><br />9,000<ref name="Reaka-Kudla1996"/> |Já |Já 40<br />([[granar]])<ref>{{cite book |last1=Burton |first1=Derek |last2=Burton |first2=Margaret |title=Essential Fish Biology: Diversity, Structure and Function |url={{GBurl|id=U0o4DwAAQBAJ|p=281}} |year=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-878555-2 |pages=281–282 |quote=[[Trichomycteridae]] ... includes obligate parasitic fish. Thus 17 genera from 2 subfamilies, [[Vandelliinae]]; 4 genera, 9spp. and [[Stegophilinae]]; 13 genera, 31 spp. are parasites on gills (Vandelliinae) or skin (stegophilines) of fish.}}</ref><ref name=Poulin2007/> |- |'''[[Flatormar]]<br />(''Platyhelminthes'')''' |[[File:Pseudoceros dimidiatus.jpg|100px]] |align=right data-sort-value="29500"|29.500<ref name="Zhang2013"/> |Já<ref>{{Cite journal |last=Sluys |first=R. |title=Global diversity of land planarians (Platyhelminthes, Tricladida, Terricola): a new indicator-taxon in biodiversity and conservation studies|journal=Biodiversity and Conservation |volume=8 |issue=12 |pages=1663–1681 |doi=10.1023/A:1008994925673 |year=1999|s2cid=38784755 }}</ref> |Já<ref name="Hogenboom2016"/> |Já 1.300<!--Turbellaria--><ref name=Balian2008/> |Já<ref name="Hogenboom2016"/><br /> 3.000–6.500<ref name=Pandian>{{cite book |last=Pandian |first=T. J. |title=Reproduction and Development in Platyhelminthes |publisher=CRC Press |year=2020 |isbn=978-1-000-05490-3 |pages=13–14 |url={{GBurl|id=l6rMDwAAQBAJ|pg=PT14}} |access-date=19 May 2020 }}</ref> |Já >40.000<ref name=Poulin2007/><br /> 4.000–25.000<ref name=Pandian/> |- |'''[[Þráðormar]] (''Nematoda'')''' |[[File:CelegansGoldsteinLabUNC.jpg|100px]] |align=right data-sort-value="25000"|25.000<ref name="Zhang2013"/> |Já (mold)<ref name="Hogenboom2016"/> |Já 4.000<ref name=Felder2009/> |Já 2.000<ref name=Balian2008/> |Já<br />11.000<ref name=Felder2009/> |Já 14.000<ref name=Felder2009/> |- |'''[[Liðormar]]<br />(''Annelida'')''' |[[File:Nerr0328.jpg|100px]] |align=right |17.000<ref name="Zhang2013"/> |Já (mold)<ref name="Hogenboom2016"/> |Já<ref name="Hogenboom2016"/> |Já 1.750<ref name=Balian2008/> |Já |Já 400<ref name=Poulin2007/> |- |'''[[Holdýr]]<br />(''Cnidaria'')''' |[[File:FFS Table bottom.jpg|alt=steinkórall|100px]] |align=right data-sort-value="16000"|16.000<ref name="Zhang2013"/> | |Já<ref name="Hogenboom2016"/> |Já (fá)<ref name="Hogenboom2016"/> |Já<ref name="Hogenboom2016"/> |Já >1.350<br />([[slímdýr]])<ref name=Poulin2007/> |- |'''[[Svampdýr]]<br />(''Porifera'')''' |[[File:A colourful Sponge on the Fathom.jpg|100px]] |align=right data-sort-value="10800"|10.800<ref name="Zhang2013"/> | |Já<ref name="Hogenboom2016"/> |200–300<ref name=Balian2008/> |Já |Já<ref>{{cite book |last1=Morand |first1=Serge |last2=Krasnov |first2=Boris R. |last3=Littlewood |first3=D. Timothy J. |title=Parasite Diversity and Diversification |url={{GBurl|id=o2t2BgAAQBAJ|p=44}} |year=2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-03765-6 |page=44 |access-date=2 March 2018 }}</ref> |- |'''[[Skrápdýr]]<br />(''Echinodermata'')''' |[[File:Starfish, Caswell Bay - geograph.org.uk - 409413.jpg|100px]] |align=right data-sort-value="7500"|7.500<ref name="Zhang2013"/> | |Já 7.500<ref name="Zhang2013"/> | |Já<ref name="Hogenboom2016"/> | |- |'''[[Mosadýr]]<br />(''Bryozoa'')''' |[[File:Bryozoan at Ponta do Ouro, Mozambique (6654415783).jpg|100px]] |align=right data-sort-value="6000" |6.000<ref name="Zhang2013"/> | |Já<ref name="Hogenboom2016"/> |Já 60–80<ref name=Balian2008/> |Já | |- |'''[[Hjóldýr]]<br />(''Rotifera'')''' |[[File:20090730 020239 Rotifer.jpg|100px]] |align=right data-sort-value="2000"|2.000<ref name="Zhang2013"/> | |Já >400<ref>{{cite web |last=Fontaneto |first=Diego |title=Marine Rotifers {{!}} An Unexplored World of Richness |url=https://ukmarinesac.org.uk/PDF/rotifers.pdf |publisher=JMBA Global Marine Environment |access-date=2 March 2018 |pages=4–5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180302225409/https://ukmarinesac.org.uk/PDF/rotifers.pdf |archive-date=2 March 2018 |url-status=dead }}</ref> |Já 2.000<ref name=Balian2008/> |Já | |- |'''[[Ranaormar]]<br />(''Nemertea'')''' |[[File:Némerte.jpg|100px]] |align=right data-sort-value="1350"|1.350<ref name="Chernyshev_2021">{{cite journal |last1=Chernyshev |first1=A. V. |title=An updated classification of the phylum Nemertea |journal=Invertebrate Zoology |date=September 2021 |volume=18 |issue=3 |pages=188–196 |doi=10.15298/invertzool.18.3.01 |s2cid=239872311 |url=https://www.researchgate.net/publication/354810461 |access-date=18 January 2023 |doi-access=free }}</ref><ref name="Hookabe_2022">{{cite journal |last1=Hookabe |first1=Natsumi |last2=Kajihara |first2=Hiroshi |last3=Chernyshev |first3=Alexei V. |last4=Jimi |first4=Naoto |last5=Hasegawa |first5=Naohiro |last6=Kohtsuka |first6=Hisanori |last7=Okanishi |first7=Masanori |last8=Tani |first8=Kenichiro |last9=Fujiwara |first9=Yoshihiro |last10=Tsuchida |first10=Shinji |last11=Ueshima |first11=Rei |title=Molecular Phylogeny of the Genus Nipponnemertes (Nemertea: Monostilifera: Cratenemertidae) and Descriptions of 10 New Species, With Notes on Small Body Size in a Newly Discovered Clade |journal=Frontiers in Marine Science |date=2022 |volume=9 |doi=10.3389/fmars.2022.906383 |url=https://www.researchgate.net/publication/362813258 |access-date=18 January 2023 |doi-access=free }}</ref> | |Já |Já |Já | |- |'''[[Bessadýr]]<br />(''Tardigrada'')''' |[[File:Tardigrade (50594282802).jpg|100px]] |align=right data-sort-value="1335"|1.335<ref name="Zhang2013"/> |Já<ref name="Hickman Diversity 2018">{{cite book |title=Animal Diversity |first1=Cleveland P. |last1=Hickman |first2=Susan L. |last2=Keen |first3=Allan |last3=Larson |first4=David J. |last4=Eisenhour |edition=8th |publisher=McGraw-Hill Education |date=2018 |isbn=978-1-260-08427-6}}</ref><br/>(rakar jurtir) |Já |Já |Já | |- ! colspan=8 |Heildarfjöldi lýstra tegunda (m.v. 2013): 1.525.728<ref name="Zhang2013"/> |} == Tilvísanir == {{reflist}} {{Wiktionary|dýr}} [[Flokkur:Dýr| ]] 6s18j4p7dv3tbu790i6njkbjceiec8w Bandarísku Jómfrúaeyjar 0 13092 1985285 1984965 2026-11-06T22:33:21Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 3 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985285 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn_á_frummáli = United States Virgin Islands | nafn_í_eignarfalli = Bandarísku Jómfrúaeyja | fáni = Flag of the United States Virgin Islands.svg | skjaldarmerki = Seal of the United States Virgin Islands.svg | kjörorð = United in Pride and Hope | kjörorð_tungumál = enska | kjörorð_þýðing = Sameinuð í stolti og von | staðsetningarkort = United States Virgin Islands on the globe (Americas centered).svg | tungumál = [[Enska]] | höfuðborg = [[Charlotte Amalie (Bandarísku Jómfrúaeyjum)|Charlotte Amalie]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Bandaríkjanna|Forseti]] | titill_leiðtoga2 = [[Landstjóri Bandarísku Jómfrúaeyja|Landstjóri]] | nafn_leiðtoga1 = [[Donald Trump]] | nafn_leiðtoga2 =[[Albert Bryan]] | flatarmál = 346 | hlutfall_vatns = 1 | mannfjöldaár = 2020 | fólksfjöldi = 87.146 | íbúar_á_ferkílómetra = 252,4 | staða = [[Hjálendur Bandaríkjanna|Bandarískt yfirráðasvæði]] | atburður1 = keyptar af [[Danmörk]]u | dagsetning1 = [[17. janúar]] [[1917]] | gjaldmiðill = [[Bandaríkjadalur]] (USD) | tímabelti = [[UTC-4]] | þjóðsöngur = [[Jómfrúaeyjamarsinn]] | tld = vi | símakóði = 1-340 | VLF_ár = 2020 | VLF = 4,2 | VLF_á_mann = 38.136 | VÞL_ár = 2019 | VÞL_sæti = 31 | VÞL = {{hækkun}} 0.892 }} '''Bandarísku Jómfrúaeyjar''' eru [[eyjaklasi]] austan við [[Púertó Ríkó]] sem tilheyrir [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Þær eru hluti [[Hléborðseyjar|Hléborðseyja]], sem eru nyrðri hluti [[Litlu-Antillaeyjar|Litlu-Antillaeyja]]. Fjórar eyjanna eru stærstar: [[St. Thomas]], [[St. John]], [[St. Croix]] og [[Water Island]]. Auk þeirra eru margar smærri eyjar. [[Danska Vestur-Indíafélagið]] settist að á St. Thomas árið [[1672]], á St. John árið [[1718]] og keypti svo St. Croix af [[Frakkland|Frökkum]] [[1733]]. Árið [[1754]] urðu [[Dönsku Vestur-Indíur]] dönsk [[krúnunýlenda]]. Höfuðborgin [[Charlotte Amalie (Bandarísku Jómfrúaeyjum)|Charlotte Amalie]] á [[St. Thomas]] var nefnd árið 1692 eftir [[Charlotte Amalie af Hessen-Kassel]] drottningu Danmerkur, eiginkonu [[Kristján 5.|Kristjáns 5.]] Danakonungs frá 1670 til 1699. Í nýlendunni var einkum ræktaður [[sykurreyr]]. Framleiðslan byggðist á vinnuafli afrískra [[þrælahald|þræla]]. Dönsk stjórnvöld og fyrirtæki undir þeirra verndarvæng eru talin [[Atlantshafsverslunin|hafa flutt yfir 100.000 manns]] frá Afríku í þrældóm í Vesturálfu, þar af um 80.000 til þessara nýlenda Dana sjálfra.<ref>Sjá t.d. {{cite journal|title=The History of The Danish Negro Slave Trade, 1733–1807|author=Svend Erik Green-Pedersen|journal=Revue française d'histoire d'outre'mer|year=1975|pages=196–220}}</ref> Skömmu eftir afnám þrælahalds [[1848]] fór efnahagurinn mjög niður á við. Eyjarnar voru nú böggull fremur en bjargræði og á síðari helmingi 19. aldar og í byrjun þeirrar 20. gerðu Danir tilraunir til að selja eyjarnar, einkum til Þýskalands og Bandaríkjanna. Tilraunir til að selja þær Bandaríkjunum runnu út í sandinn 1867 og aftur 1902. Í [[fyrri heimsstyrjöldin]]ni urðu Bandaríkjamenn og Danir hins vegar sammála um að gera eignaskipti á eyjunum. Danir tóku kauptilboði Bandaríkjanna og seldu eyjarnar fyrir 25 milljónir [[Bandaríkjadalur|Bandaríkjadala]]. Dönsk stjórnvöld óttuðust að Bandaríkin tækju eyjarnar með valdi ef svo færi að [[Þýskaland|Þjóðverjar]] hernæmu Danmörku í stríðinu. Bandaríkjamenn óttuðust að ef Þjóðverjar eignuðust eyjarnar gætu þeir notað þær í hernaði gegn Bandaríkjunum. Bandarísku Jómfrúaeyjar kjósa einn þingmann í [[fulltrúadeild Bandaríkjaþings]] en sá hefur ekki atkvæðisrétt á þinginu. Íbúar eyjanna hafa heldur ekki rétt til að kjósa í [[forsetakosningar í Bandaríkjunum|bandarísku forsetakosningunum]]. == Heiti == [[Kristófer Kólumbus]] kom til eyjanna í annarri ferð sinni til Nýja heimsins árið 1493. Hann nefndi þær ''Santa Úrsula y las once mil vírgenes'' („[[heilög Úrsúla]] og ellefu þúsund meyjar“) til heiðurs dýrlingnum, að sögn vegna þess að hann heillaðist af fegurð eyjanna. Hann var þar á ferð nokkru eftir messudag heilagrar Úrsúlu sem er í október. Þetta nafn var fljótlega stytt í ''Las Vírgenes'' eða [[Jómfrúaeyjar]] (sem hefur líka verið þýtt sem „Jómfrúreyjar“ og „Meyjaeyjar“ á íslensku). Yfirráð yfir eyjunum breyttust oft næstu aldirnar, en um miðja 17. öld skiptust þær milli Dönsku Vestur-Indía, [[Bresku Hléborðseyjar|Bresku Hléborðseyja]] og [[Spænsku Jómfrúaeyjar|Spænsku Jómfrúaeyja]]. Dönsku Vestur-Indíur urðu svo Bandarísku Jómfrúaeyjar árið 1917. Nokkrum árum áður höfðu Spænsku Jómfrúaeyjar gengið til Bandaríkjanna sem hluti af [[Púertó Ríkó]]. == Saga == Mannvistarleifar benda til þess að [[Siboneyar]] hafi flust til eyjanna um 1000 f.o.t. Þeir gerðu sér verkfæri úr steini og [[tinnusteinn|tinnu]] og lifðu af veiðum.<ref>{{cite book|author=Rouse, Irving|year=1992|title=The Tainos|url=https://archive.org/details/tainosrisedeclin00rous|publisher=Yale University Press|isbn=0300051816|page=[https://archive.org/details/tainosrisedeclin00rous/page/n18 5]}}</ref> Síðar fluttust þangað [[Taínóar]] og aðrir [[Aravakar]] með [[kanó]]um frá norðurströnd Suður-Ameríku.<ref name="Dookhan" /> Þeir lifðu af landbúnaði og fiskveiðum og ræktuðu meðal annars [[tóbak]], [[bómull]], [[maís]], [[maníok]] og [[gvava]]. Frá þeim tíma hafa fundist bæði hellamálverk og bergristur. Um miðja 15. öld komu [[Karíbar]] til eyjanna og lögðu þær undir sig með hernaði. Að sögn brenndu þeir þorp innfæddra og myrtu flesta Aravakana. Evrópskir höfundar héldu því fram að þeir hefðu stundað [[mannát]], en það gæti líka verið hluti af áróðri evrópskra landvinningamanna sem þeir veittu öflugt viðnám áður en þeim var nánast útrýmt með hernaði og sjúkdómum. ===Landnám Evrópubúa=== [[Kristófer Kólumbus]] sá eyjarnar í annarri ferð sinni til Nýja heimsins 1493. Hann gaf þeim núverandi nafn. <ref>{{cite book|author=Traboulay, David M.|year=1994|title=Columbus and Las Casas|url=https://archive.org/details/columbuslascasas0000trab|publisher=University Press of America|isbn=0-8191-9642-8|page=[https://archive.org/details/columbuslascasas0000trab/page/n65 48]}}</ref> Kólumbus kom fyrst til [[St. Croix]] og sigldi svo áfram til [[St. Thomas]] og [[St. John]]. Hann gaf öllum eyjunum spænsk kaþólsk nöfn: ''Santa Cruz'', ''San Tomas'' og ''San Juan''. Kólumbus rændi sex Aravökum til að gera þá að leiðsögumönnum sem olli átökum við innfædda. Á þeim tíma var [[taínóíska]] töluð á öllum eyjunum.<ref>{{Cite book|last1=Granberry|first1=Julian|title=Languages of the Pre-Columbian Antilles|last2=Vescelius|first2=Gary S.|publisher=University of Alabama Press|year=2004|isbn=0-8173-1416-4|location=Tuscaloosa|pages=123}}</ref> Árið 1555 stofnuðu Spánverjar nýlendu á St. Croix. Innfæddir voru neyddir til að snúast til [[kristni]] og notaðir sem [[þrælahald|þrælar]] á [[plantekra|plantekrum]] sem flestar framleiddu tóbak, en síðar líka kaffi, sykur og bómull. Árið 1625 tóku enskir og hollenskir landnemar St. Croix yfir, og sama ár settust franskir landnemar að í aðskildri byggð.<ref name="Westergaard">{{cite book|last=Westergaard|first=Waldemar|url=https://archive.org/details/danishwestindies00west|title=The Danish West Indies Under Company Rule (1671–1754): With a Supplementary Chapter, 1755–1917|publisher=Macmillan Company|year=1917|location=New York|oclc=1533021|access-date=September 8, 2022}}</ref> Á 17. öld skiptust Bretar, Hollendingar og Frakkar á að fara með stjórn eyjanna í gegnum félög eins og [[Ameríkueyjafélagið]], [[Mölturiddarar|Mölturiddara]] og [[Franska Vestur-Indíafélagið]] meðal annarra. Árið 1696 voru allir landnemar fluttir frá eyjunni til frönsku nýlendunnar [[Saint-Domingue]] (nú [[Haítí]]).<ref name="Westergaard" />{{rp|206–209, 222–225}} === Dönsku Vestur-Indíur === [[Mynd:USVI_St._Thomas_Charlotte_Amalie_Fort_Christian.JPG|thumb|right|[[Kristjánsvirki]] á St. Thomas var byggt árið 1671.]] [[Danska Afríkufélagið]] var stofnað árið 1625, en það var ekki fyrr en þýski athafnamaðurinn [[Hendrik Carloff]] bauð fram þjónustu sína að félagið tók að keppa við [[Sænska Afríkufélagið]] og [[Enska Gíneufélagið]] um yfirráð yfir [[Gullströndin]]ni í [[Gíneuflói|Gíneuflóa]] (þar sem nú er [[Gana]]) um miðja 17. öld. Þegar [[Kristján 5.]] komst til valda árið 1670 gerði hann samning við [[Karl 2. Englandskonungur|Karl 2. Englandskonung]] um að enskir sjóræningjar hættu árásum á danska landnema á St. Thomas. Árið 1671 var [[Danska Vestur-Indía-Gíneufélagið]] stofnað með einkaleyfi á verslun milli Gullstrandarinnar og St. Thomas. Fyrstu þrælarnir frá Gullströndinni komu til eyjunnar árið 1673.<ref name="Westergaard" />{{rp|31–33}} Næstu ár gerði nýlendustjórnin nokkrar árangurslausar tilraunir til að koma upp nýlendu á St. John. Árið 1718 tókst loks að koma upp byggð þar við [[Kóralflói|Kóralflóa]].<ref name="Dookhan">{{cite book|last1=Dookhan|first1=Isaac|url={{GBurl|XxT8qxBjwoUC|pg=PA173}}|title=A History of the Virgin Islands of the United States|publisher=Canoe Press|year=1994|isbn=9789768125057|location=Kingston, Jamaica}}</ref>{{rp|40–49}} Árið 1733 bjuggu þar nær 1300 manns, en yfir 80% voru þrælar.<ref name="Sabino-2012">{{Cite book|last=Sabino|first=Robin|title=Language Contact in the Danish West Indies: Giving Jack His Jacket|publisher=[[Brill Publishers]]|year=2012|isbn=978-90-04-23070-5|pages=68–70}}</ref> Árið 1733 samþykktu Frakkar að selja félaginu St. Croix fyrir 700.000 pund í skiptum fyrir hlutleysi Dana í [[pólska erfðastríðið|pólska erfðastríðinu]]. Við þetta var hlutabréfum í félaginu fjölgað verulega. Sama ár var gerð [[þrælauppreisn]] á St. John þar sem um 10 manna herlið, plantekrurekendur og fjölskyldur þeirra, voru myrt.<ref>{{Cite book|last=Petersen |first=Bernhard V. |title=En historisk Beretning om de dansk-vestindiske Öer St. Croix, St. Thomas og St. Jan |url=https://www.kb.dk/e-mat/dod/113908038148.pdf |year==1855 }}</ref> Eftir kaupin á St. Croix voru eyjarnar mældar upp og skipt í jafn stórar [[plantekra|plantekrur]] sem hver var 110 [[tunna lands|tunnur lands]] að stærð (um 60 [[hektari|hektarar]]). Á hverri plantekru var þorp þar sem bjuggu 150-200 þrælar og þar sem voru verksmiðjur til að vinna [[sykur]] eða [[bómull]]. Auk þræla bjuggu þar umsjónarmaður og 4-5 skrifstofumenn ásamt fjölskyldum. Mjög illa gekk að fá Dani til að flytja til eyjanna vegna hárrar dánartíðni þannig að flestir íbúar sem ekki voru þrælar komu frá nærliggjandi eyjum eins og [[Montserrat]] og [[Haítí]].<ref>{{cite web|website= usvi.net|author=Frans Lawaetz|title= The History of Skt. Croix|url= http://www.usvi.net/usvi/stx/history.html|archive-url= https://web.archive.org/web/20070605015835/http://www.usvi.net:80/usvi/stx/history.html|archive-date= 5-06-2007 |access-date= 13. juni 2007|lang = en|url-status=dead}}</ref> Mikill skortur var á vinnuafli og dönsku þrælaskipin náðu aðeins að uppfylla um þriðjung af eftirspurninni, en aðrir þrælar komu þangað með skipum annarra landa eða voru keyptir í Bandaríkjunum. Þrælahald á eyjunum náði hámarki um aldamótin 1800 þegar yfir 35.000 þrælar bjuggu þar.<ref>{{cite journal|last= Sveistrup |first= P.&nbsp;P. |url= https://img.kb.dk/tidsskriftdk/pdf/nto/nto_0080-PDF/nto_0080_90409.pdf |title= Bidrag til de tidligere Dansk-vestindiske øers økonomiske historie, med særligt henblik paa sukkerproduktion og sukkerhandel|journal= Nationaløkonomisk Tidsskrift|volume= 80|year=1942}}</ref> Alls er talið að 100.000 þrælar hafi verið fluttir til eyjanna frá Afríku og þar af um 55.000 frá dönsku virkjunum á Gullströndinni.<ref>{{Cite web|title=Trans-Atlantic Slave Trade: Estimates|url=https://www.slavevoyages.org/assessment/estimates|access-date=January 19, 2022|website=[[Voyages: The Trans-Atlantic Slave Trade Database|Slave Voyages]]}}</ref> === Fríverslun og frelsun þrælanna === [[Mynd:EmancipationsplakatDWI1848.jpg|thumb|right|Auglýsing með yfirlýsingu von Scholten landstjóra um frelsun þrælanna.]] Árið 1754 var verslun gefin frjáls við alla undirsáta Danakonungs og árið eftir keypti konungur allar eigur Vestur-Indíafélagsins. Eftir það gilti fríverslun á eyjunum gegn hóflegum tollum, sem jók verulega á siglingar þangað og efnahagslega velmegun. Á síðari hluta 18. aldar auðguðust margir plantekrueigendur verulega. Ein þessara fjölskyldna var [[Schimmelmann]]-fjölskyldan sem varð sú ríkasta í Danaveldi.<ref>{{cite book|last=Thomas|first=Hugh|year=2006|title=The Slave Trade|location=London|publisher=Phoenix edition|isbn=0-7538-2056-0}}</ref> [[Ernst Heinrich von Schimmelmann]] var stór plantekrueigandi. Hann átti þátt í því að þrælaverslunin var bönnuð (en ekki þrælahaldið) frá 1803. Eftir mikinn þrýsting frá Bretum samþykkti [[Kristján 8.]] að banna þrælahald í skrefum frá 1848 (Bretar afnámu þrælahald 1833). Þrælarnir sættu sig ekki við þetta og kröfðust frelsunar strax. [[Peter von Scholten]] landstjóri samþykkti þá að gefa þrælunum frelsi með yfirlýsingu 3. júlí 1848, að sögn til að forðast blóðbað.<ref name="National Museum of Denmark">{{Cite web|title=The Abolition of Slavery|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/historical-themes/danish-colonies/the-danish-west-indies/the-abolition-of-slavery/|access-date=September 9, 2022|website=[[National Museum of Denmark]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924175409/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/historical-themes/danish-colonies/the-danish-west-indies/the-abolition-of-slavery/|archive-date=september 24, 2019|url-status=dead}}</ref> Plantekrueigendur fengu 50 dala bætur fyrir hvern þræl sem voru greiddar að mestu með skuldabréfum.<ref>{{Cite web|title=The end of slavery – Compensation to the slave owners|url=https://www.virgin-islands-history.org/en/history/ownership-history/the-end-of-slavery-compensation-to-the-slave-owners/|access-date=September 9, 2022|website=[[Danska þjóðskjalasafnið]]|language=en-US}}</ref> Aðstæður fyrrum þræla bötnuðu ekki til muna eftir frelsunina. Í stað þrælahalds kom kerfi [[leiguliði|leiguliða]] sem gaf plantekrueigendum mikil völd yfir verkafólki. Þessar aðstæður leiddu til uppþota á St. Croix árið 1878 þar sem stór hluti Frederiksted og um 50 plantekrur voru brennd til grunna.<ref>{{cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/historical-themes/danish-colonies/the-danish-west-indies/fireburn/|title=Fireburn|access-date=23.4.2025|website=natmus.dk|publisher=Danska þjóðminjasafnið|archive-url=https://web.archive.org/web/20180406233125/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/historical-themes/danish-colonies/the-danish-west-indies/fireburn/|archive-date=2018-04-06|url-status=dead}}</ref> Plantekrubúskapurinn hrundi því fljótlega eftir afnám þrælahalds. Aukin samkeppni frá evrópskum [[sykurrófa|sykurrófum]] olli líka niðursveiflu á sykurmarkaðnum. Umræður um sölu eyjanna hófust á danska þinginu þegar árið 1852. Næstu áratugi reyndu Danir að selja eyjarnar ýmist til [[Þýskaland]]s eða Bandaríkjanna á sama tíma og stjórnin reyndi að endurreisa efnahag þeirra, en án árangurs. Á endanum var það ótti við yfirtöku Þjóðverja í [[fyrri heimsstyrjöld]] sem fékk Bandaríkjamenn til að samþykkja kaup á eyjunum fyrir 25 milljón bandaríkjadali árið 1916. Könnun sem gerð var leiddi í ljós 99% stuðning við kaupin á eyjunum og í þjóðaratkvæðagreiðslu í Danmörku reyndust 64% fylgjandi.<ref>{{cite book|author=Millette, James|year=2004|chapter=Decolonization, Populist Movements and the Formation of New Nations, 1945-70|editor=Brereton, Bridget|title=General History of the Caribbean. Vol. V: The Caribbean in the Twentieth Century|publisher=UNESCO|page=179|isbn=923103359X}}</ref> Samhliða kaupunum viðurkenndu Bandaríkjamenn formlega yfirráð Dana yfir [[Grænland]]i öllu.<ref name="Thomas Meloni Rønn1">{{cite web|url=http://www.geografforlaget.dk/kolonier/synetpaakolonierne/default.asp?cid=17817 |title= Wilkens om et eventuelt salg af Dansk Vestindien |access-date=5. september 2007 |author= Thomas Meloni Rønn |publisher= Geografforlaget |archive-date=27. september 2007 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070927194909/http://www.geografforlaget.dk/kolonier/synetpaakolonierne/default.asp?cid=17817 |url-status=dead}}</ref> === Undir yfirráðum Bandaríkjanna === Bandaríkin tóku formlega við stjórn eyjanna 31. mars 1917, sem síðan er haldinn hátíðlegur sem [[Transfer Day]]. Eyjarnar fengu formlega heitið ''Virgin Islands of the United States'' „Jómfrúaeyjar Bandaríkjanna“. [[Bandaríkjadalur]] tók við af [[dönsku vesturindíadalur|dönsku vesturindíadal]] sem gjaldmiðill árið 1934. Eftir [[síðari heimsstyrjöld]] jókst [[ferðaþjónusta]] og varð smám saman stærsti iðnaður eyjanna. [[Jómfrúaeyjaþjóðgarðurinn]] var stofnaður á St. John árið 1956. Árið 1966 setti [[Hess Oil]] upp olíuhreinsistöðina [[Hovensa]] á St. Croix. Hovensa var lengi ein af stærstu olíuhreinsistöðvum heims. Stöðinni var lokað árið 2014 sem olli efnahagssamdrætti á eyjunum.<ref name="Daniel Shea Daily News Staff">{{Cite news |last=Daniel Shea (Daily News Staff) |date=January 19, 2012 |title=HOVENSA closing – News |work=Virgin Islands Daily News |url=http://virginislandsdailynews.com/news/hovensa-closing-1.1259790#axzz1nXpo7wFr |url-status=dead |access-date=December 13, 2012 |archive-url=https://archive.today/20120728133439/http://virginislandsdailynews.com/news/hovensa-closing-1.1259790%23axzz1nXpo7wFr |archive-date=July 28, 2012}}</ref> [[Water Island]] er lítil eyja rétt sunnan við St. Thomas. Danir höfðu áður selt eyjuna til [[Danska Austur-Asíufélagið|Danska Austur-Asíufélagsins]] og hún fylgdi því ekki með í kaupunum 1916. Bandaríkjamenn keyptu eyjuna árið 1944 fyrir 10.000 dali. Hún varð ekki hluti af Bandarísku Jómfrúaeyjum fyrr en árið 1996.<ref>{{cite web|url=https://history.wica.vi/transfer-transition/|title=Transfer and Transition of Water Island 1992-1996|website=Water Island Civic Association|author=Chuck Gidley & Jim Wilkinson|access-date=23.4.2025}}</ref> Frá 1940 hafa allir íbúar fæddir á eyjunum sjálfkrafa öðlast bandarískan ríkisborgararétt samkvæmt bandarískum lögum. Árið 1968 fengu íbúar rétt til að kjósa sér landstjóra, en áður var hann skipaður af Bandaríkjaforseta. Fyrsti kjörni landstjóri eyjanna var [[Melvin H. Evans]] sem tók við embætti árið 1970. Eyjarnar hafa oft orðið fyrir miklum skakkaföllum vegna [[fellibylur|fellibylja]]. Fellibylurinn [[Hugo (fellibylur)|Hugo]] olli mikilli eyðileggingu á St. Croix árið 1989 og fellibylurinn [[Marilyn (fellibylur)|Marilyn]] gerði 11.000 íbúa St. John heimilislausa árið 1995. Í september 2017 ollu fellibylirnir [[Irma (fellibylur)|Irma]] og [[Maria (fellibylur)|Maria]] mikilli eyðileggingu á öllum eyjunum. == Landfræði == [[File:virgin islands sm02.png|thumb|Kort af Bandarísku Jómfrúaeyjum.]] Bandarísku Jómfrúaeyjar eru í [[Atlantshaf]]i, um 64 km austan við [[Púertó Ríkó]], vestan við [[Bresku Jómfrúaeyjar]]. Ásamt [[Spænsku Jómfrúaeyjar|Spænsku Jómfrúaeyjum]] mynda þær eyjaklasann [[Jómfrúaeyjar]]. Eyjarnar ná yfir þrjár megineyjar, [[St. Thomas]], [[St. John]] og [[St. Croix]], auk nokkurra minni eyja.<ref name="cia.gov">{{Cite web |title=CIA World Factbook- USVirgin Islands |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/virgin-islands/ |access-date=July 14, 2019 |archive-date=January 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113025648/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/virgin-islands/ |url-status=dead }}</ref> Aðaleyjarnar eru kallaðar gælunöfnunum „Twin City“ (St. Croix), „Rock City“ (St. Thomas) og „Love City“ (St. John).<ref>{{Cite web |last=Slawych |first=Diane |title=Love is in the air |url=http://travel.canoe.ca/Travel/Activities/Romantic/2004/02/11/343943.html |url-status=usurped |archive-url=https://archive.today/20120718082511/http://travel.canoe.ca/Travel/Activities/Romantic/2004/02/11/343943.html |archive-date=July 18, 2012 |access-date=January 25, 2008 |publisher=CANOE.ca |df=mdy-all}}</ref><ref>{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=rCAoDAAAQBAJ |title=United States Encyclopedia: America's People, Places, and Events |last2= |first2= |date=2015 |publisher=[[National Geographic Kids]] |isbn=978-1-4263-2092-7 |pages=258 |language=en |access-date=April 8, 2023 |archive-date=April 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408170032/https://books.google.com/books?id=rCAoDAAAQBAJ&newbks=0&hl=en |url-status=live }}</ref> Samanlagt er landsvæði eyjanna tæplega 350 ferkílómetrar. Bandarísku Jómfrúaeyjar eru þekktar fyrir hvítar sandstrendur, þar á meðal í [[Magens Bay]] og [[Trunk Bay]]; og djúpar hafnir við [[Anegada-sund]], eins og í [[Charlotte Amalie (Bandarísku Jómfrúaeyjum)|Charlotte Amalie]] og [[Christiansted (Bandarísku Jómfrúaeyjum)|Christiansted]].<ref>{{Cite web |title=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/virgin-islands/ |access-date=2017-08-01 |publisher=CIA |archive-date=January 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113025648/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/virgin-islands/ |url-status=dead }}</ref> Líkt og flestar aðrar Karíbahafseyjar eru St. Thomas og St. John hæðóttar eldfjallaeyjar. Hæsti tindur eyjanna er [[Crown Mountain]] á St. Thomas sem nær 474 metra hæð. Austasti oddi Bandaríkjanna er [[Point Udall]] á St. Croix. Stærsta eyjan, St. Croix, liggur syðst og er flatari en hinar eyjarnar þar sem hún er kóraleyja. Yfir helmingur eyjunnar St. John, nær öll [[Hassel-eyja]] og mikið af kóralrifjum heyra undir þjóðgarða Bandarísku Jómfrúaeyja. Meðal þjóðgarða á eyjunum eru [[Jómfrúaeyjaþjóðgarðurinn]], [[Kóralrif á Bandarísku Jómfrúaeyjum]], [[Buck Island-rif]], [[Minjastaðurinn Christiansted]] og [[Salt River Bay-minja- og verndarsvæðið]]. Bandarísku Jómfrúaeyjar liggja á mörkum [[Norður-Ameríkuflekinn|Norður-Ameríkuflekans]] og [[Karíbahafsflekinn|Karíbahafsflekans]]. Náttúrulegar ógnir sem steðja að eyjunum eru jarðskjálftar, fellibylir og flóðbylgjur.<ref name="cia.gov" /> == Stjórnmál == [[Mynd:Legislature_Building_USVI_01.JPG|thumb|right|Þinghúsið í Charlotte Amalie.]] Bandarísku Jómfrúaeyjar eru [[Yfirráðasvæði Bandaríkjanna|aðgreint yfirráðasvæði Bandaríkjanna]].<ref name="www.cia.gov">{{Cite web |title=CIA World Factbook – US Virgin Islands |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/virgin-islands/ |access-date=July 14, 2019 |archive-date=January 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113025648/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/virgin-islands/ |url-status=dead }}</ref> Þau sem fæðast á eyjunum eru sjálfkrafa bandarískir ríkisborgarar, en íbúar hafa ekki rétt til að kjósa í [[forsetakosningar í Bandaríkjunum|forsetakosningum í Bandaríkjunum]]. Ríkisborgararétturinn stafar af sérstökum lögum frá Bandaríkjaþingi.<ref>{{Cite web |title=8 U.S. Code § 1406 – Persons living in and born in the Virgin Islands |url=https://www.law.cornell.edu/uscode/text/8/1406 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922064110/https://www.law.cornell.edu/uscode/text/8/1406 |archive-date=September 22, 2018 |access-date=September 22, 2018 |website=LII / Legal Information Institute}}</ref> Bandarísku stjórnmálaflokkarnir heimila íbúum eyjanna að kjósa í forvali fulltrúa á flokksþingum.<ref>{{Cite web|date=July 1, 2016 |title=Presidential election in the U.S. Virgin Islands, 2016 |url=https://ballotpedia.org/Presidential_election_in_the_U.S._Virgin_Islands,_2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421025650/https://ballotpedia.org/Presidential_election_in_the_U.S._Virgin_Islands,_2016 |archive-date=April 21, 2017 |access-date=February 24, 2017 |website=Ballotpedia }}</ref> Helstu stjórnmálaflokkar á Bandarísku Jómfrúaeyjum eru [[Demókrataflokkur Bandarísku Jómfrúaeyja]], [[Sjálfstæða borgarahreyfingin]] og [[Repúblikanaflokkur Bandarísku Jómfrúaeyja]]. Aðrir frambjóðendur bjóða sig fram utan flokka. Bandarísku Jómfrúaeyjar kjósa einn þingmann á [[fulltrúadeild Bandaríkjaþings]] sem sérstakt kjördæmi sem nær yfir allar eyjarnar.<ref>Lin, Tom C.W., [https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3454210 Americans, Almost and Forgotten] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200921093931/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3454210 |date=September 21, 2020 }}, 107 California Law Review (2019)</ref> Þingmaður eyjanna má taka þátt í nefndum, en hefur ekki kosningarétt á þingfundum. Núverandi þingmaður Bandarísku Jómfrúaeyja er Demókratinn [[Stacey Plaskett]]. Líkt og önnur yfirráðasvæði Bandaríkjanna eiga Bandarísku Jómfrúaeyjar engan öldungadeildarþingmann.<ref>{{Cite magazine |title=Watch John Oliver Cast His Ballot for Voting Rights for U.S. Territories |url=https://time.com/3736845/john-oliver-last-week-tonight-voting-rights/ |url-status=live |magazine=Time |archive-url=https://web.archive.org/web/20180918033644/http://time.com/3736845/john-oliver-last-week-tonight-voting-rights/ |archive-date=September 18, 2018 |access-date=September 22, 2018}}</ref> Innanlands kjósa eyjarskeggjar sér fimmtán öldungadeildarþingmenn: sjö frá St. Croix, sjö frá St. Thomas og St. John, og einn frá öllu landinu sem verður þó að vera íbúi á St. John. Þingmennirnir eru kosnir til tveggja ára setu á [[Þing Bandarísku Jómfrúaeyja|þing eyjanna]], en engin tímamörk eru á fjölda kjörtímabila.<ref>{{Cite web|date=July 1, 2016 |title=Legislature of the Virgin Islands |url=https://ballotpedia.org/Legislature_of_the_Virgin_Islands |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170523130706/https://ballotpedia.org/Legislature_of_the_Virgin_Islands |archive-date=May 23, 2017 |access-date=February 24, 2017 |website=Ballotpedia }}</ref> Bandarísku Jómfrúaeyjar hafa kosið sér [[landstjórar Bandarísku Jómfrúaeyja|landstjóra]] á fjögurra ára fresti frá 1970. Áður voru landstjórar skipaðir af [[Bandaríkjaforseti|Bandaríkjaforseta]].<ref>{{Cite web|title=Virgin Islands – History |url=https://www.britannica.com/place/Virgin-Islands/History |access-date=January 2, 2020 |publisher=Encyclopaedia Britannica |archive-date=January 2, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200102214116/https://www.britannica.com/place/Virgin-Islands/History |url-status=live }}</ref> === Stjórnsýslueiningar === Bandarísku Jómfrúaeyjar skiptast í tvö [[umdæmi og undirumdæmi Bandarísku Jómfrúaeyja|umdæmi]]: St. Thomas og St. John annars vegar, og St. Croix hins vegar.<ref>{{Cite web |title=Senator Marvin A. Blyden – Legislature of the Virgin Islands |url=http://www.legvi.org/senators/st-thomasst-john/senator-marvin-a-blyden/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012210449/http://www.legvi.org/senators/st-thomasst-john/senator-marvin-a-blyden/ |archive-date=October 12, 2018 |access-date=September 22, 2018}}</ref><ref>{{Cite web |title=Historical Evolution of the Legislature of the Virgin Islands |url=http://www.legvi.org/history/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012210349/http://www.legvi.org/history/ |archive-date=October 12, 2018 |access-date=September 22, 2018 |website=Legislature of the Virgin Islands}}</ref><ref>{{Cite web |title=USGS. ''How many counties are there in the United States?'' Retrieved September 21, 2018. |url=https://www.usgs.gov/faqs/how-many-counties-are-there-united-states |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180907033534/https://www.usgs.gov/faqs/how-many-counties-are-there-united-states |archive-date=September 7, 2018 |access-date=September 22, 2018}}</ref> [[Hagstofa Bandaríkjanna]] skiptir eyjunum hins vegar í þrjú tölfræðiumdæmi (sem aftur skiptast í 20 undirumdæmi).<ref>{{Cite web |title=Census.gov. 2010 Census – U.S. Virgin Islands Districts and Subdistricts. Retrieved September 21, 2018. |url=https://www.census.gov/2010census/news/xls/cb11cn180_vi.xls |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922064127/https://www.census.gov/2010census/news/xls/cb11cn180_vi.xls |archive-date=September 22, 2018 |access-date=September 22, 2018}}</ref> Skiptingin fyrir neðan byggist á Hagstofuskiptingunni. [[File:U.S. Virgin Islands Subdivisions.svg|frameless|upright=2.75|center]] {| class="wikitable" style="margin: auto" |+ [[Umdæmi og undirumdæmi Bandarísku Jómfrúaeyja]] |- ! Sýsluígildi ! [[Saint Thomas (Bandarísku Jómfrúaeyjum)|St. Thomas]] ! [[Saint John (Bandarísku Jómfrúaeyjum)|St. John]] ! [[Saint Croix|St. Croix]] |- ! style="vertical-align: top" | Undirumdæmi | style="vertical-align: top" | # [[Charlotte Amalie (Bandarísku Jómfrúaeyjum)|Charlotte Amalie]] # [[East End (Bandarísku Jómfrúaeyjum)|East End]] # [[Northside (Bandarísku Jómfrúaeyjum)|Northside]] # [[Southside (Bandarísku Jómfrúaeyjum)|Southside]] # [[Tutu (Bandarísku Jómfrúaeyjum)|Tutu]] # [[Water Island]] # [[West End (Bandarísku Jómfrúaeyjum)|West End]] | style="vertical-align: top" | # Central # [[Coral Bay]] # [[Cruz Bay]] # East End | style="vertical-align: top" | # [[Anna's Hope Village]] # [[Christiansted (Bandarísku Jómfrúaeyjum)|Christiansted]] # East End # [[Frederiksted (Bandarísku Jómfrúaeyjum)|Frederiksted]] # Northcentral # Northwest # [[Sion Farm]] # Southcentral # Southwest |} Hver og ein stóru eyjanna er talin sem [[Bandarískar sýslur|sýsluígildi]] hjá Bandarísku hagstofunni með eftirfarandi FIPS-númer: 78010 á St. Croix, 78020 á St. John og 78030 á St. Thomas.<ref>{{Cite web |title=''2010 FIPS Codes for Counties and County Equivalent Entities.'' Census.gov. Retrieved September 21, 2018. |url=https://www.census.gov/geo/reference/codes/cou.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312151513/https://www.census.gov/geo/reference/codes/cou.html |archive-date=March 12, 2016 |access-date=September 22, 2018}}</ref><ref>{{Cite web |title=U.S. Virgin Islands Districts |url=http://www.statoids.com/uvi.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180921001421/http://www.statoids.com/uvi.html |archive-date=September 21, 2018 |access-date=September 22, 2018 |website=www.statoids.com}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Bandaríkin}} {{Norður-Ameríka}} [[Flokkur:Bandarísku Jómfrúaeyjar| ]] [[Flokkur:Eyjar í Karíbahafi]] p6p91nw6b6n6djuji12jmfr7pcbcxso Sameinuðu þjóðirnar 0 13419 1985409 1954431 2026-11-07T01:22:04Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985409 wikitext text/x-wiki {{Félagasamtök |nafn =Sameinuðu þjóðirnar |mynd =Flag of the United Nations.svg |myndaheiti =[[Fáni Sameinuðu þjóðanna]] |kort =United Nations (Member States and Territories).svg |kortastærð= |kortaheiti=Aðildarríki Sameinuðu þjóðanna. |skammstöfun=SÞ (íslenska); UN (enska) |undanfari=[[Þjóðabandalagið]] |stofnun=Sem [[hernaðarbandalag]]: [[1. janúar]] [[1942]]<br />Sem [[alþjóðasamtök]]: [[24. október]] [[1945]] |gerð=Milliríkjastofnun |höfuðstöðvar={{USA}} [[New York-borg]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] |meðlimir=193 ríki; 2 áheyrnarríki |tungumál=[[Arabíska]], [[enska]], [[franska]], [[kínverska]], [[rússneska]] og [[spænska]] |titill_leiðtoga = [[Aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna|Aðalframkvæmdastjóri]] |nafn_leiðtoga = [[António Guterres]] |vefsíða=[http://www.un.org/ www.un.org]<br>[http://www.unric.org/is www.unric.org/is] }} '''Sameinuðu þjóðirnar''' eru [[alþjóðasamtök]] stofnuð [[1945]] sem nú hafa 193 aðildarríki. Öll almennt viðurkennd [[sjálfstæði|sjálfstæð]] ríki í heiminum, að [[Vatíkanið|Vatíkaninu]] undanskildu, eru nú meðlimir. Vatíkanið á eina varanlega áheyrnarfulltrúann og getur sóst eftir fullri aðild ef það kýs svo. [[Höfuðstöðvar Sameinuðu þjóðanna|Höfuðstöðvar samtakanna]] eru í [[New York-borg]], þar sem aðildarríkin koma saman á reglulegum fundum til að taka ákvarðanir um margs konar mál sem samtökin koma að. Samtökin reka aukahöfuðstöðvar í [[Genf]], [[Naíróbí]] og [[Vínarborg]], auk [[Haag]] þar sem [[Alþjóðadómstóllinn]] er. Sameinuðu þjóðirnar voru stofnaðar eftir lok [[Síðari heimsstyrjöld|síðari heimsstyrjaldar]] af sigurvegurum stríðsins í þeirri von að samtökin myndu koma í veg fyrir frekari [[stríð]] í framtíðinni vegna sameiginlegra öryggishagsmuna aðildarríkja. Núverandi uppbygging samtakanna ber vott um þær aðstæður sem uppi voru þegar þau voru stofnuð; sérstaklega sér þeirra stað í Öryggisráðinu, þar sem fimm ríki hafa fast sæti og [[neitunarvald]]. Þau eru: [[Alþýðulýðveldið Kína]] (leysti af hólmi [[Lýðveldið Kína]]), [[Bandaríkin]], [[Bretland]], [[Frakkland]] og [[Rússland]] (leysti af hólmi [[Sovétríkin]]). Sameinuðu þjóðirnar skiptast í sex stofnanir: [[Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna|allsherjarþingið]], [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráðið]], [[Efnahags- og félagsmálaráð Sameinuðu þjóðanna|efnahags- og félagsmálaráðið]], [[Gæsluverndarráð Sameinuðu þjóðanna|gæsluverndarráðið]], [[Aðalskrifstofa Sameinuðu þjóðanna|aðalskrifstofuna]] og [[Alþjóðadómstóllinn|alþjóðadómstólinn]]. Að auki eru fjölmargar [[undirstofnanir Sameinuðu þjóðanna|undirstofnanir]], áætlanir og sjóðir; til dæmis [[Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna]], [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin]], [[Alþjóðabankastofnanirnar]] og [[Menningarmálastofnun Sameinuðu þjóðanna]]. Alþjóðleg félagasamtök geta haft formlegt ráðgjafarhlutverk gagnvart Sameinuðu þjóðunum eða undirstofnunum þeirra. Valdamesti og mest áberandi embættismaður Sameinuðu þjóðanna er [[Aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna|aðalframkvæmdastjórinn]] sem nú er portúgalski stjórnmálamaðurinn og diplómatinn [[António Guterres]]. Hann tók við embættinu 1. janúar 2017 og var endurkjörinn 8. júní 2021. Samtökin eru fjármögnuð með fjárframlögum frá aðildarríkjum. Sameinuðu þjóðirnar, starfsmenn og undirstofnanir þeirra, hafa nokkrum sinnum unnið [[friðarverðlaun Nóbels]] þótt skoðanir séu skiptar um áhrifamátt þeirra. Margir telja Sameinuðu þjóðirnar mikilvægar fyrir frið og þróunarstarf, meðan aðrir telja samtökin áhrifalítil, hlutdræg og spillt. == Uppbygging == Sameinuðu þjóðirnar eru hluti af [[kerfi Sameinuðu þjóðanna]] sem nær yfir flókið net stofnana og annarra aðila. Mikilvægustu stofnanirnar eru aðalstofnanirnar fimm sem kveðið er á um í stofnsáttmálanum: [[Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna]], [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna]], [[Efnahags- og félagsmálaráð Sameinuðu þjóðanna]] (ECOSOC), [[Alþjóðadómstóllinn]] og [[Aðalskrifstofa Sameinuðu þjóðanna]].{{sfn|Fasulo|2004|pp=3–4}} Sjötta aðalstofnunin, [[Gæsluverndarráð Sameinuðu þjóðanna]], hætti starfsemi 1. nóvember 1994 þegar síðasta verndarríkið, [[Palaú]], fékk sjálfstæði.{{sfn|Fasulo|2004|p=8}} Fjórar af fimm aðalstofnunum eru staðsettar í [[Höfuðstöðvar Sameinuðu þjóðanna|höfuðstöðvum Sameinuðu þjóðanna]] í New York-borg. Alþjóðadómstóllinn hefur aðsetur í [[Haag]].<ref>{{cite web |url=http://visit.un.org/ |title=United Nations Visitors Centre |publisher=United Nations |year=2017 |access-date=2 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171106170947/http://visit.un.org/ |archive-date=6 November 2017 |url-status=live }}</ref> Flestar undirstofnanir Sameinuðu þjóðanna eru í nágrenni við [[Skrifstofa Sameinuðu þjóðanna í Genf|höfuðstöðvar Sþ í Genf]],<ref>{{cite web |url=http://www.unog.ch/ |title=United Nations Office at Geneva |publisher=United Nations Office at Geneva |access-date=6 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030220840/http://www.unog.ch/ |archive-date=30 October 2013 |url-status=live }}</ref> [[Skrifstofa Sameinuðu þjóðanna í Vín|Vín]],<ref>{{cite web |url=http://www.unvienna.org/unov/ |title=Welcome to the United Nations Office at Vienna! |publisher=United Nations Office at Vienna |access-date=6 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105165223/http://www.unvienna.org/unov/ |archive-date=5 November 2013 |url-status=dead }}</ref> og [[Skrifstofa Sameinuðu þjóðanna í Naíróbí|Naíróbí]].<ref>{{cite web |url=http://www.unon.org/ |title=Welcome to the United Nations Office at Nairobi |publisher=United Nations Office at Nairobi |access-date=6 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110225211039/http://www.unon.org/ |archive-date=25 February 2011 |url-status=dead }}</ref> Aðrar stofnanir hafa aðsetur víða um heim. Sex opinber tungumál Sameinuðu þjóðanna, sem eru notuð á alþjóðlegum fundum og á skjölum, eru [[arabíska]], [[enska]], [[franska]], [[kínverska]], [[rússneska]] og [[spænska]].<ref name=langs>{{cite web |url=https://www.un.org/en/ga/about/ropga/lang.shtml |title=General Assembly of the United Nations – Rules of Procedure |publisher=UN Department for General Assembly |access-date=15 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101219004230/http://www.un.org/en/ga/about/ropga/lang.shtml |archive-date=19 December 2010 |url-status=live }}</ref> [[Samningur um réttindi og friðhelgi Sameinuðu þjóðanna]] veitir Sameinuðu þjóðunum og stofnunum þeirra [[friðhelgi]] frá landslögum þar sem þær starfa, til að tryggja hlutleysi þeirra gagnvart gistiríki og aðildarríkjum.<ref>{{cite web|url=http://diplomaticlaw.com/blog/2009/03/23/jerusalem-court-no-immunity-for-un-employee-for-private-acts/ |archive-url=https://archive.today/20120628214535/http://diplomaticlaw.com/blog/2009/03/23/jerusalem-court-no-immunity-for-un-employee-for-private-acts/ |url-status=dead |archive-date=28 June 2012 |title=Jerusalem Court: No Immunity for UN Employee for Private Acts—Diplomatic/Consular Law and Sovereign Immunity in Israel |publisher=Diplomaticlaw.com |date=23 March 2009 |access-date=27 April 2010 }}</ref> Neðan við aðalstofnanirnar sex starfar fjölbreytt safn aðila og stofnana, sem sumar eru eldri en Sameinuðu þjóðirnar sjálfar og njóta nær algers sjálfstæðis.{{sfn|Fasulo|2004|p=4}} Meðal þessara aðila eru undirstofnanirnar, rannsóknarstofnanir og menntastofnanir, áætlanir og sjóðir.{{sfn|Fasulo|2004|pp=4–7}} Allar stofnanir Sameinuðu þjóðanna fylgja Noblemaire-meginreglunni svokölluðu sem kveður á um laun sem séu aðlaðandi fyrir ríkisborgara í löndum þar sem laun eru hæst, og sem tryggja jöfn laun fyrir jafngild störf, óháð uppruna starfsfólks.<ref name="un-salaries">[https://www.un.org/depts/OHRM/salaries_allowances/salary.htm Salaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150703104514/http://www.un.org/Depts/OHRM/salaries_allowances/salary.htm |date=3 July 2015 }}, United Nations website</ref><ref>[http://www.ilo.org/dyn/triblex/triblexmain.showList?p_lang=en&p_keyword_id=200 ILO: ''Noblemaire principle''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814014424/http://www.ilo.org/dyn/triblex/triblexmain.showList?p_lang=en&p_keyword_id=200 |date=14 August 2014 }}, Judgement 986, consideration 7, and Judgment 831, Consideration 1.</ref> Í reynd hefur [[Alþjóðleg embættismannanefnd]], sem fer með mál starfsfólks Sameinuðu þjóðanna, vísað til hæstu launa opinberra starfsmanna í hverju landi.<ref>[https://icsc.un.org/compendium/display.asp?type=22.12.1.10 The Noblemaire principle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170517034439/http://icsc.un.org/compendium/display.asp?type=22.12.1.10 |date=17 May 2017 }}, ICSC</ref> Laun starfsfólks eru skattlögð af samtökunum og stofnanir þeirra hafa umsjón með skattlagningunni.<ref name="un-salaries"/><ref>[https://www.nytimes.com/2003/09/28/world/for-americans-working-at-the-un-a-wonderland-of-taxes.html Americans Working at the U.N] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170422043731/http://www.nytimes.com/2003/09/28/world/for-americans-working-at-the-un-a-wonderland-of-taxes.html |date=22 April 2017 }}, World, New York Times, 28 September 2009</ref> == Aðildarríki == Öll almennt viðurkennd [[listi yfir fullvalda ríki|ríki heims]], fyrir utan [[Vatíkanið]], eiga aðild að Sameinuðu þjóðunum.<ref name="UN_SouthSudan_193rd_state">{{cite web |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=39034&Cr=South+Sudan&Cr1= |title=UN welcomes South Sudan as 193rd Member State |publisher=United Nations |date=28 June 2006 |access-date=4 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150803100613/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=39034&Cr=South+Sudan&Cr1= |archive-date=3 August 2015 |url-status=live }}</ref> Nýjasta aðildarríkið er [[Suður-Súdan]] sem gerðist aðili 14. júlí 2011.<ref name="members"> {{cite web |url=http://www.un.org/en/member-states/ |title=United Nations Member States |publisher=United Nations |access-date=2 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171028043250/http://www.un.org/en/member-states/ |archive-date=28 October 2017 |url-status=live }} </ref> Stofnskrá Sameinuðu þjóðanna setur eftirfarandi skilyrði fyrir aðild: {{Tilvitnun2|texti= 1) Þátttaka í hinum sameinuðu þjóðum er heimil öllum friðsömum ríkjum, sem takast á hendur skuldbindingarnar í þessum sáttmála og að áliti bandalagsins eru hæf og fús til að fullnægja þessum skuldbindingum. 2) Allsherjarþingið tekur ákvörðun um inngöngu hvers slíks ríkis eftir tillögu frá öryggisráðinu.<ref>{{cite web |url=https://www.stjornarradid.is/verkefni/utanrikismal/althjodamal/um-althjodastofnanir/sattmali-sth/|title=Sáttmáli hinna Sameinuðu þjóða og Samþykktir milliríkjadómsins|publisher=Stjórnarráð Íslands|access-date=16. mars 2022|url-status=live}}</ref>}} [[File:Presiden_Sukarno.jpg|thumb|upright|Í valdatíð [[Sukarno]]s varð Indónesía fyrsta og eina landið sem hefur sagt upp aðild að Sameinuðu þjóðunum.]] Auk aðildarríkja eiga tvö lönd fasta áheyrnaraðild að allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna: [[Vatíkanið]] og [[Palestínuríki]].<ref>{{cite web |url=http://www.un.org/en/sections/member-states/non-member-states/index.html |title=Non-member States |publisher=United Nations |access-date=2 November 2017 |date=7 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025014415/http://www.un.org/en/sections/member-states/non-member-states/index.html |archive-date=25 October 2017 |url-status=live }}</ref> [[Cookseyjar]] og [[Niue]], sem bæði eru í frjálsu sambandi við [[Nýja-Sjáland]], eru fullgildir aðilar að nokkrum af sérhæfðum stofnunum Sþ og hafa þar fullan rétt til samninga samkvæmt aðalskrifstofunni.<ref name=art102>{{cite web |url=http://legal.un.org/repertory/ |title=Repertory of Practice |publisher=United Nations |access-date=2 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025000346/http://legal.un.org/repertory/ |archive-date=25 October 2017 |url-status=live }}</ref> [[Indónesía]] er fyrsta og eina landið sem hefur sagt aðild sinni að Sameinuðu þjóðunum upp, til að mótmæla því að [[Malasía]] fengi tímabundið sæti í öryggisráðinu árið 1965 þegar [[átök Indónesíu og Malasíu|löndin áttu í átökum]].<ref>{{cite news|url=https://www.rappler.com/world/regions/asia-pacific/indonesia/bahasa/englishedition/143883-united-nations-withdrawal-philippines-duterte|title=What happened when Indonesia 'withdrew' from the United Nations|author=Gutierrez, Natashya|work=Rappler|date=22 August 2016|access-date=8 September 2018|url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20161101151415/https://www.rappler.com/world/regions/asia-pacific/indonesia/bahasa/englishedition/143883-united-nations-withdrawal-philippines-duterte |archive-date=1 November 2016}}</ref> Indónesía stofnaði [[CONEFO]] Sameinuðu þjóðunum til höfuðs, en þau samtök urðu skammlíf og Indónesía gerðist aftur aðildarríki árið 1966. ===G77=== [[G77]] er lauslegt bandalag [[þróunarríki|þróunarríkja]] innan Sþ, sem á að styðja við sameiginlega efnahagslega hagsmuni meðlima og mynda samningsblokk innan Sþ. G77 var sett á fót af 77 ríkjum en í nóvember 2013 voru þátttakendur orðnir 133.<ref>{{cite web |url=http://www.g77.org/doc/members.html |title=The Member States of the Group of 77 |access-date=7 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120606205309/http://www.g77.org/doc/members.html |archive-date=6 June 2012 |url-status=live }}</ref> Hópurinn var settur á stofn með sameiginlegri yfirlýsingu 77 ríkja 15. júní 1964 á [[ráðstefna Sameinuðu þjóðanna um viðskipti og þróun|ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um viðskipti og þróun]] (UNCTAD). Hópurinn hélt sinn fyrsta fund í [[Algeirsborg]] árið 1967 þar sem hann samþykkti Algeirsborgarskrána og lagði grunn að sameiginlegum stofnunum.<ref>{{cite web |url=http://www.g77.org/doc/ |title=About the G77 |publisher=Group of 77 |access-date=5 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131112144515/http://www.g77.org/doc/ |archive-date=12 November 2013 |url-status=live }}</ref> Á 8. áratugnum tóku þróunarlöndum upp samþykkt um [[Nýskipan efnahagsmála]] og vinna hópsins breiddist út innan stofnana Sþ. Svipaðir hópar þróunarríkja starfa líka innan annarra stofnana Sþ, eins og [[G24]] sem starfar innan [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðsins]]. === Ísland === Alþingi Íslendinga samþykkti [[25. júlí]] [[1946]] að sótt yrði um aðild Íslands að Sameinuðu þjóðunum. Þann [[9. nóvember]] [[1946]] voru aðildarumsóknir [[Ísland]]s, [[Svíþjóð]]ar og [[Afganistan]]s samþykktar. Þann [[19. nóvember]] [[1946]] var Ísland boðið velkomið og [[Thor Thors]] varð fyrsti [[Fastafulltrúi Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum]]. == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{cite book |last1=Fasulo |first1=Linda |year=2004 |title=An Insider's Guide to the UN |location=New Haven, Connecticut |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-10155-3 |url=https://archive.org/details/insidersguidetou00lind }} == Tengt efni == * [[Þjóðabandalagið]] == Tenglar == * [http://www.unric.org/is Upplýsingaskrifstofa S.Þ. fyrir Vestur-Evrópu, þar á meðal Ísland. (UNRIC)] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20090422000000/www.utanrikisraduneyti.is/nyr-starfssvid/althjoda-og-oryggissvid/island-og-sameinuduthjodirnar/ Ísland og Sameinuðu þjóðirnar] á vef utanríkisráðuneyti Íslands * [http://www.un.is/ Félag Sameinuðu þjóðanna á Íslandi] * [http://www.timarit.is/?issueID=417955&pageSelected=4&lang=0 ''Mannréttindaskrá Sameinuðu þjóðanna''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1949] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812212938/http://timarit.is/?issueID=417955&pageSelected=4&lang=0 |date=2011-08-12 }} {{Sameinuðu þjóðirnar}} {{Friðarverðlaun Nóbels}} {{S|1945}} [[Flokkur:Sameinuðu þjóðirnar| ]] [[Flokkur:Handhafar friðarverðlauna Nóbels]] [[Flokkur:Handhafar Sakharov-verðlaunanna]] {{Stubbur|stjórnmál}} 4geyhh21srft8fig3d097pihybd6nz0 Spænska 0 16321 1985418 1984368 2026-11-07T01:40:30Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985418 wikitext text/x-wiki {{tungumál|nafn=Spænska|nafn2=español eða castellano |ættarlitur=Indóevrópskt |ríki=[[Spánn]], [[Mexíkó]], [[Kólumbía]], [[Argentína]] auk fjölda annarra landa og svæða |svæði=Í hluta [[Evrópu]], stærstum hluta [[Mið-Ameríka|Mið-Ameríku]], á nokkrum svæðum í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]], hluta [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]] og í [[Karíbahaf]]inu, auk innskotssvæða og á meðal innflytjenda í öllum heimsálfum |talendur= 480 milljónir |sæti=2-3 (breytilegt eftir áætlunum) |ætt=[[Indóevrópsk tungumál|Indóevrópsk]] *[[ítalísk tungumál|ítalísk]] **[[rómönsk tungumál|rómönsk]] ***[[vesturrómönsk mál|vesturrómönsk]] ****[[íberórómönsk mál|íberórómönsk]] *****'''spænska''' |stafróf=[[Latneskt stafróf]]<br /> |þjóð=[[Argentína]], [[Bólivía]], [[Chile]], [[Dóminíska lýðveldið]], [[Ekvador]], [[El Salvador]], [[Evrópusambandið]], [[Gvatemala]], [[Hondúras]], [[Kosta Ríka]], [[Kólumbía]], [[Kúba]], [[Mexíkó]], [[Miðbaugs-Gínea]], [[Níkaragva]], [[Nýja Mexíkó]] (Bandaríkin), [[Panama]], [[Paragvæ]], [[Perú]], [[Púertó Ríkó]] (Bandaríkin), [[Spánn]], [[Úrúgvæ]], [[Venesúela]] og [[Vestur-Sahara]] |stýrt af=[[Asociación de Academias de la Lengua Española]] |iso1=es|iso2=spa|sil=SPN}} '''Spænska''' (''español'' eða ''castellano'') er [[Indóevrópsk tungumál|indóevrópskt tungumál]] af ætt [[rómönsk tungumál|rómanskra tungumála]]. Málið á uppruna sinn í [[latína|latínu]]. Það telst til undirflokksins [[íberórómönsk mál]] og er annað til fjórða mest talaða tungumál í heimi. Um það bil 480 miljónir tala spænsku sem [[móðurmál]] (fyrsta mál), en ef þeir eru taldir með sem hafa spænsku sem annað mál verða talendur 550 miljónir ([[2018]]). Flestir spænskumælendur búa í [[Suður-Ameríka|Suður-]] og [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] auk [[Spánn|Spánar]]. Íberórómönsku málin þróuðust út frá nokkrum mállýskum [[alþýðulatína|alþýðulatínu]] sem voru talaðar á [[Íberíuskagi|Íberíuskaga]] eftir fall [[Vestrómverska ríkið|Vestrómverska ríkisins]] á 5. öld. Elstu ummerkin um spænsku í latínutextum eru frá norðurhluta skagans á 9. öld,<ref>{{Citation | url = http://www.elmundo.es/elmundo/2010/11/07/castillayleon/1289123856.html | title = La RAE avala que Burgos acoge las primeras palabras escritas en castellano | language = es | publisher = El Mundo | place = ES | date = 7 November 2010 | access-date = 24 November 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101124225541/http://www.elmundo.es/elmundo/2010/11/07/castillayleon/1289123856.html | archive-date = 24 November 2010 | url-status = live }}</ref> og fyrsta dæmið um að spænska hafi verið skrifuð með kerfisbundnum hætti er frá [[Tóledó]] á 13. öld. Spænskan barst til varakonungsdæma [[Spænska heimsveldið|Spænska heimsveldisins]] frá 1492, sérstaklega til [[Ameríka|Ameríku]], [[Afríka|Afríku]] og [[Filippseyjar|Filippseyja]].<ref>{{cite web|url= http://sejours-linguistiques-en-espagne.com/index.html|archive-url= https://web.archive.org/web/20130118163355/http://sejours-linguistiques-en-espagne.com/index.html|archive-date= 18 January 2013|title=Spanish languages "Becoming the language for trade" in Spain and |publisher=sejours-linguistiques-en-espagne.com|access-date=11 May 2010}}</ref> Spænska er afkomandi latínu og er, ásamt [[sardiníska|sardinísku]] og [[ítalska|ítölsku]], eitt af þeim málum sem líkist henni mest.<ref>Pei, Mario (1949). Story of Language. {{ISBN|03-9700-400-1}}.</ref> Um 75% af orðaforða nútímaspænsku kemur úr latínu, þar á meðal latnesk tökuorð úr forngrísku.<ref>{{cite book|last1=Robles|first1=Heriberto Camacho Becerra, Juan José Comparán Rizo, Felipe Castillo|title=Manual de etimologías grecolatinas|date=1998|publisher=Limusa|location=México|isbn=968-18-5542-6|page=19|edition=3.}}</ref><ref>{{cite book|last1=Comparán Rizo|first1=Juan José|title=Raices Griegas y latinas|publisher=Ediciones Umbral|isbn=978-968-5430-01-2|page=17|url=https://books.google.com/books?id=caqn_7i6tvkC|language=es|access-date=22 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170423162130/https://books.google.com/books?id=caqn_7i6tvkC|archive-date=23 April 2017|url-status=live}}</ref> Hún er eitt af þeim málum sem er mest kennt í heimi, ásamt [[enska|ensku]] og [[franska|frönsku]].<ref>[https://www.languagemagazine.com/2019/11/18/spanish-in-the-world/ Spanish in the World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210206042553/https://www.languagemagazine.com/2019/11/18/spanish-in-the-world/ |date=2021-02-06 }}, ''Language Magazine'', 18. nóvember 2019.</ref> Á eftir ensku og kínversku er spænska þriðja mest notaða málið á [[Internetið|Internetinu]].<ref>{{cite web |url=https://www.babbel.com/en/magazine/internet-language |title=What Are The Most-Used Languages On The Internet? |work=+Babbel Magazine |last=Devlin |first=Thomas Moore |date=30 January 2019 |access-date=13 July 2021 |url-status=live}}</ref> Spænska er eitt af sex opinberum málum [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] og er líka eitt af opinberum málum [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]], [[Samtök Ameríkuríkja|Samtaka Ameríkuríkja]], [[Samtök Suður-Ameríkuríkja|Samtaka Suður-Ameríkuríkja]], [[Samtök ríkja í Rómönsku Ameríku og Karíbahafi|Samtaka ríkja í Rómönsku Ameríku og Karíbahafi]] og [[Afríkusambandið|Afríkusambandsins]], auk margra alþjóðastofnana.<ref>{{cite web|title = Official Languages {{!}} United Nations|url = https://www.un.org/en/sections/about-un/official-languages/|website = www.un.org|access-date = 19 November 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151017035124/http://www.un.org/en/sections/about-un/official-languages/|archive-date = 17 October 2015|url-status = live}}</ref> == Heiti == Spánverjar kalla tungumál sitt ''español'' („spænska“) til að aðgreina það frá öðrum þjóðtungum eins og [[enska|ensku]] eða [[franska|frönsku]]. En til að aðgreina það frá öðrum tungumálum á Spáni er það kallað ''castellano'' („kastilíska“), eftir héraðinu [[Kastilía|Kastilíu]]. Önnur mál töluð á Spáni eru m.a. [[galisíska]], [[baskneska]], [[katalónska]] og [[leónska]]. Í [[Katalónía|Katalóníu]] og [[Baskaland|Baskalandi]] er venjulega talað um kastilísku þegar átt er við spænsku. Annars staðar í heiminum er málið ýmist kallað „español“ eða „castellano“, það fyrra mun algengara. [[Stjórnarskrá Spánar]] frá 1978 skilgreinir kastilísku sem ríkismál Spánar, til aðgreiningar frá öðrum spænskum málum, sem eru líka skilgreind sem opinber mál. [[Konunglega spænska akademían]] sem skilgreinir opinbera málstaðalinn fyrir spænsku á Spáni, kallar málið ''español'', en kallaði það áður ''castellano'' frá 1713 til 1923. Í opinberu orðabók akademíunnar, ''[[Diccionario panhispánico de dudas]]'', er tekið fram að litið sé á þessi tvö heiti sem samheiti.<ref>Diccionario panhispánico de dudas, 2005, p.&nbsp;271–272.</ref> == Útbreiðsla == [[File:Geographical places of the spanish language.png|thumb|Útbreiðsla spænsku í heiminum: {{legend|#800000|Opinbert mál}} {{legend|#D40000|1.000.000+}} {{legend|#FF8080|100.000+}} {{legend|#FFD5D5|20.000+}} <ref>{{cite web |url=http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/cifras.pdf |title=Instituto Cervantes 06-07 |access-date=21 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106014858/http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/cifras.pdf |archive-date=6 January 2012 |url-status=live }}</ref>]] Spænska er fyrsta mál í 20 löndum heims. Árið 2020 var áætlað að 463 milljónir manna töluðu spænsku sem [[móðurmál]]. Spænska er þannig annað mest talaða móðurmál heims, á eftir [[mandarín]]. Að auki tala um 75 milljónir spænsku sem [[annað mál]], þannig að spænska er fjórða mest talaða mál heims, á eftir [[enska|ensku]], mandarín og [[hindí]], með alls 538 milljón málhafa.<ref>{{Cite web|url=http://www.ethnologue.com/statistics/size|title=Summary by language size|website=Ethnologue|date=3 October 2018|access-date=2020-11-14}}</ref> Spænska er þriðja mest notaða tungumálið á Internetinu, á eftir ensku og kínversku.<ref>{{cite web |url=http://www.internetworldstats.com/stats7.htm |title=Internet World Users by Language |year=2008 |publisher=Miniwatts Marketing Group |access-date=20 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426122721/http://www.internetworldstats.com/stats7.htm |archive-date=26 April 2012 |url-status=live }}</ref> Í Evrópu er spænska töluð á [[Spánn|Spáni]] og auk þess algengt mál á [[Gíbraltar]] og í [[Andorra]].<ref>{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/3164.htm|title=Background Note: Andorra|publisher=U.S. Department of State: Bureau of European and Eurasian Affairs|date=January 2007|access-date=20 August 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20170122194318/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/3164.htm|archive-date=22 January 2017|url-status=live}}</ref> Spænska er eitt af opinberum málum [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. Spænska er auk þess töluð af samfélögum spænskumælandi innflytjenda í öðrum Evrópulöndum.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/languages/european_languages/languages/spanish.shtml |title=BBC Education — Languages Across Europe — Spanish |publisher=Bbc.co.uk |access-date=20 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120929052158/http://www.bbc.co.uk/languages/european_languages/languages/spanish.shtml |archive-date=29 September 2012 |url-status=live }}</ref> Langflest spænskumælandi lönd er að finna í [[Rómanska Ameríka|Rómönsku Ameríku]]. Spænska er opinbert mál í [[Argentína|Argentínu]], [[Bólivía|Bólivíu]] (ásamt frumbyggjamálum), [[Chile]], [[Dóminíska lýðveldið|Dóminíska lýðveldinu]], [[Ekvador]], [[El Salvador]], [[Gvatemala]], [[Hondúras]], [[Kosta Ríka]], [[Kólumbía|Kólumbíu]], [[Kúba|Kúbu]], [[Mexíkó]] (ásamt frumbyggjamálum), [[Níkaragva]], [[Panama]], [[Paragvæ]] (ásamt gvaraní), [[Perú]] (ásamt frumbyggjamálum), [[Púertó Ríkó]] (ásamt ensku), [[Úrúgvæ]] og [[Venesúela]]. Spænska er auk þess töluð af nær helmingi íbúa [[Belís]], en þar er enska opinbert mál.<ref name="Belizecen">{{cite web|url=http://www.cso.gov.bz/publications/MF2000.pdf|publisher=Central Statistical Office, Ministry of Budget Management|location=Belize|title=Population Census, Major Findings|year=2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20070621080522/http://www.cso.gov.bz/publications/MF2000.pdf|archive-date=21 June 2007|access-date=20 December 2007|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web | url= http://censos.ccp.ucr.ac.cr/ | title= Belize Population and Housing Census 2000 | publisher= UCR | location= CR | access-date= 21 April 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20100417042427/http://censos.ccp.ucr.ac.cr/ | archive-date= 17 April 2010 | url-status= live }}</ref> Spænska er algengt annað mál í [[Trínidad og Tóbagó]] og [[Brasilía|Brasilíu]] vegna náinna tengsla við spænskumælandi lönd. Samkvæmt manntali frá 2006 töldu 44,3 milljónir [[Bandaríkin|Bandaríkjamanna]] sig vera af spænskum eða spænsk-amerískum uppruna.<ref>[https://web.archive.org/web/20190819050131/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_12_1YR_S1601&prodType=table U.S. Census Bureau] Hispanic or Latino by specific origin.</ref> 38,3 milljónir, eða 13% íbúa yfir fimm ára aldri, töluðu spænsku heima.<ref name="US Spanish">{{cite web|url=http://factfinder.census.gov/servlet/STTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_S1601&-ds_name=ACS_2007_3YR_G00_ |title=United States. S1601. Language Spoken at Home |access-date=3 September 2009 |author=U.S. Census Bureau |year=2007 |work=2005–2007 American Community Survey 3-Year Estimates |author-link=United States Census Bureau |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20200212054841/http://factfinder.census.gov/servlet/STTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_S1601&-ds_name=ACS_2007_3YR_G00_ |archive-date=12 February 2020 }}</ref> Hluti þeirra landsvæða sem í dag eru hluti Bandaríkjanna voru eitt sinn hluti [[Spænska heimsveldið|Spænska heimsveldisins]], eins og [[Suðvesturríki Bandaríkjanna]], [[Louisiana]], [[Flórída]] og [[Púertó Ríkó]]. Spænska er langalgengasta annað mál Bandaríkjamanna og 50 milljónir tala hana allt í allt.<ref name="Más 'speak spanish' que en España">{{cite web|url=http://www.elpais.com/articulo/cultura/speak/spanish/Espana/elpepucul/20081006elpepicul_1/Tes|title=Más 'speak spanish' que en España|access-date=6 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20110520111353/http://www.elpais.com/articulo/cultura/speak/spanish/Espana/elpepucul/20081006elpepicul_1/Tes|archive-date=20 May 2011|url-status=live}} (in Spanish)</ref> Spænska er víða notuð í stjórnsýslunni og er opinbert stjórnsýslumál við hlið ensku í [[Nýja-Mexíkó|Nýju-Mexíkó]].<ref>{{cite book |last1=Crawford |first1=John |title=Language loyalties: a source book on the official English controversy |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |year=1992 |page=62}}</ref> [[Miðbaugs-Gínea]] er eina Afríkuríkið þar sem spænska er opinbert mál, við hlið frönsku og portúgölsku.<ref>{{Cite web|url=https://www.lavanguardia.com/vida/20160316/40485022377/guinea-ecuatorial-se-convierte-en-el-valedor-del-espanol-en-africa.html|title=Guinea Ecuatorial se convierte en el valedor del español en África|access-date=2020-11-11|website=La Vanguardia|date=16 March 2016|language=es}}</ref> Spænska er auk þess langalgengasta málið þar, en samkvæmt Cervantes-stofnuninni tala 87,7% íbúa spænsku.<ref>{{cite web| url = http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_08.pdf| title = Gloria Nistal Rosique: El caso del español en Guinea ecuatorial, Instituto Cervantes.| access-date = 2022-01-14| archive-url = https://web.archive.org/web/20121026105600/http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_08.pdf| archive-date = 2012-10-26| url-status = dead}}</ref> Spænska er eitt af opinberum málum [[Afríkusambandið|Afríkusambandsins]]. Spænska er líka töluð á yfirráðasvæðum Spánar í Afríku: [[Kanaríeyjar|Kanaríeyjum]], [[Ceuta]] og [[Melilla]]. Spænska var áður töluð í [[Vestur-Sahara]] en ekki er vitað hve margir tala spænsku þar í dag.<ref>{{cite web |url=http://www.lavozdegalicia.es/santiago/2008/03/04/0003_6622703.htm |title=Como saharauis queremos conservar el español |date=3 March 2008 |access-date=15 March 2015 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309115802/http://www.lavozdegalicia.es/santiago/2008/03/04/0003_6622703.htm |archive-date=9 March 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.saharalibre.es/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=50&page=2 |title=Historia de un país |access-date=15 March 2015 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402103544/http://www.saharalibre.es/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=50&page=2 |archive-date=2 April 2015 |url-status=dead }}</ref> Þegar Spánverjar lögðu [[Filippseyjar]] undir sig árið 1565 varð spænska ríkismál á eyjunum og hélt þeirri stöðu til 1973. Á nýlendutímanum var spænska stjórnsýslumál, viðskiptamál og kennslumál í spænska skólakerfinu sem komið var upp undir lok 19. aldar. Útbreiðsla spænsku meðal almennings var hins vegar takmörkuð og mest bundin við litla hópa menntamanna í borgum sem nefndust ''[[Ilustrados]]'' auk fólks af spænskum uppruna.<ref>{{cite news|language=es|url=https://www.bbc.com/mundo/noticias-54724887|title=Por qué Filipinas no es un país hispanoparlante si fue una colonia de España durante 300 años (y qué huellas quedan de la lengua de Cervantes)|newspaper=BBC News Mundo|location=|date=30 January 2021|access-date=31 January 2021}}</ref> Eftir ósigur Spánar í [[stríð Spánar og Bandaríkjanna|stríði Spánar og Bandaríkjanna]] 1898 tók enska við sem stjórnsýslumál, en spænska var áfram vinsælt bókmenntamál. Þegar Filippseyjar fengu sjálfstæði 1946 varð spænska að opinberu máli, ásamt ensku og [[tagalog]]. Í dag er talið að um 1,8 milljónir Filippseyinga tali spænsku.<ref>{{Cite web | last=Galván | first=Javier | title=El Boom del Español en Filipinas | trans-title=The Boom of Spanish in the Philippines | url=https://redibinforma.com/art/541/el-boom-del-espanol-en-filipinas | language=Spanish | website=RedibInforma | publisher=Ibero-American Network for Innovation and Scientific Knowledge | date=February 26, 2020 | access-date=April 4, 2021 | archive-date=apríl 29, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210429043738/https://redibinforma.com/art/541/el-boom-del-espanol-en-filipinas |url-status=dead }}</ref> Spænska er almennt töluð á [[Páskaeyja|Páskaeyju]], þótt hefðbundið mál innfæddra sé [[rapa nui]]. Spænsk tökuorð eru algeng í máli íbúa eyja í Eyjaálfu sem Spánn réði áður yfir, eins og [[Gvam]], [[Norður-Maríanaeyjar|Norður-Maríanaeyjum]], [[Palá]], [[Marshall-eyjar|Marshall-eyjum]] og [[Míkrónesía (ríki)|Míkrónesíu]].<ref>{{cite web |url=http://www.als.asn.au/proceedings/als2005/engelberg-german.pdf |title=The Influence of German on the Lexicon of Palauan and Kosraean (Dissertation) |last=Engelberg |first=Stefan |access-date=23 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121221131940/http://www.als.asn.au/proceedings/als2005/engelberg-german.pdf |archive-date=21 December 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|title=Spanish language in Philippines|url=http://www.spanish-in-the-world.net/Spanish/philippines.php|access-date=1 March 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318055051/http://www.spanish-in-the-world.net/Spanish/philippines.php|archive-date=18 March 2015}}</ref> == Málfræði == Spænska deilir málfræðilegum og formgerðarfræðilegum einkennum með öðrum [[rómönsk mál|rómönskum málum]]. Spænska er [[beygingamál]]. [[Nafnorð]] og [[sagnorð]] beygjast eftir [[kyn (málfræði)|kyni]] og [[tala (málfræði)|tölu]]. [[Greinir (málfræði)|Greinir]], sum [[fornafn|fornöfn]] og [[ákvæðisorð]] eru líka með hvorugkynsmyndir í eintölu. [[Beygingarmynd]]ir sagna eru um 50 talsins, með þrjár [[tíð (málfræði)|tíðir]] (þátíð, nútíð og framtíð), tvö [[horf (málfræði)|horf]] (lokið og ólokið), fjóra [[háttur (málfræði)|hætti]] (framsöguhátt, viðtengingarhátt, skildagahátt og boðhátt), þrjár [[persóna (málfræði)|persónur]] (fyrstu, aðra og þriðju persónu), tvær tölur (eintölu og fleirtölu), þrjár [[ástandssögn|ástandsmyndir]] (nafnhátt, nafnyrðingu lýsingarháttar og lýsingarhátt þátíðar). Framsöguháttur er [[mörkun|ómarkaður]] meðan viðtengingarháttur lýsir óvissu og kemur oft fyrir með skildagahætti. Boðháttur lýsir skipun og er oft eitt orð með upphrópunarmerki. Í spænsku tíðkast að nota [[þérun]] til að ávarpa fólk í formlegum aðstæðum. Spænsk [[setningafræði]] [[tvígreining|greinist til hægri]] þannig að [[einkunn (málfræði)|einkunnir]] hafa tilhneigingu til að koma á eftir orðunum sem þær eiga við. Spænska notar [[forsetning]]ar (fremur en [[eftirsetning]]ar eða [[fallbeyging]]u) og [[lýsingarorð]] koma oftast fyrir á eftir nafnorði eins og í öðrum rómönskum málum. Hefðbundin orðaröð í spænsku er [[frumlag]]-[[sögn]]-[[andlag]], en orðaröðin er annars mjög breytileg og ræðst af áherslum fremur en setningafræði. Spænska er [[fornafnafellumál]] þar sem [[núllfrumlag]] er algengt í upphafi setningar – það er að [[persónufornafn]] í frumlagsstöðu er fellt út þar sem það skilst af sagnbeygingunni. Hefðbundin orðaröð heldur sér í spurnarsetningum og spurningin skilst því oft aðeins af tónfalli í talmáli. == Stofnanir == === Konunglega spænska akademían === [[Konunglega spænska akademían]] (spænska: ''Real Academia Española'') var stofnuð árið 1713 til að staðla spænskt ritmál.<ref>{{cite web|url=http://www.lib.uwaterloo.ca/society/history/1713rae.html |title=Scholarly Societies Project |publisher=Lib.uwaterloo.ca |access-date=6 November 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100923234545/http://www.lib.uwaterloo.ca/society/history/1713rae.html |archive-date=23 September 2010 }}</ref> Hún hefur áhrif á staðlað spænskt málsnið með útgáfu orðabóka og útbreiddra handbóka um málfræði og stíl.<ref>{{cite book|last=Batchelor|first=Ronald Ernest|title=Using Spanish: a guide to contemporary usage|year=1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-26987-3|page=318|url=https://books.google.com/books?id=eEWZL1j9ig8C&q=real+academia+espa%C3%B1ola+recognized&pg=PA4}}</ref> [[Stöðluð spænska]] er almennt notuð sem bókmenntamál, fræðimál og fjölmiðlamál. === Samtök spænskuakademía === [[File:Países con Academia de la Lengua Española.svg|thumb|Lönd með akademíur sem eru aðilar að ASALE.<ref>{{cite web|url=http://www.asale.org/ASALE/asale.html |title=Association of Spanish Language Academies |language=es |publisher=Asale |access-date=5 February 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100923155313/http://asale.org/ASALE/asale.html |archive-date=23 September 2010 }}</ref>]] [[Samtök spænskuakademía]] ({{lang|es|Asociación de Academias de la Lengua Española}}, eða ASALE) eru samtök sem staðla spænsku á heimsvísu. Þau voru stofnuð í Mexíkó árið 1951 sem samtök spænskuakademía í spænskumælandi löndum heims. Akademíur 23 landa eiga aðild að samtökunum, eftir stofnári: [[Real Academia Española]] á Spáni (1713),<ref>{{cite web|location=Spain |url=http://www.rae.es/rae/gestores/gespub000001.nsf/voTodosporId/CEDF300E8D943D3FC12571360037CC94?OpenDocument&i=0 |title=Real Academia Española |publisher=RAE |access-date=6 November 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100929155935/http://www.rae.es/rae/gestores/gespub000001.nsf/voTodosporId/CEDF300E8D943D3FC12571360037CC94?OpenDocument&i=0 |archive-date=29 September 2010 }}</ref> [[Academia Colombiana de la Lengua]] í Kólumbíu (1871),<ref>{{cite web|url=http://www.asale.org/ASALE/ConAALEBD?IDDOC=30202&menu=2 |title=Academia Colombiana de la Lengua |language=es |location=Colombia |access-date=5 February 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080219034313/http://asale.org/ASALE/ConAALEBD?IDDOC=30202&menu=2 |archive-date=19 February 2008 }}</ref> [[Academia Ecuatoriana de la Lengua]] í Ekvador (1874),<ref>{{cite web|url=http://www.asale.org/ASALE/ConAALEBD?IDDOC=30302&menu=2 |title=Academia Ecuatoriana de la Lengua |language=es |location=Ecuador |access-date=5 February 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110527091026/http://asale.org/ASALE/ConAALEBD?IDDOC=30302&menu=2 |archive-date=27 May 2011 }}</ref> [[Academia Mexicana de la Lengua]] í Mexíkó (1875),<ref>{{cite web|url=http://www.academia.org.mx/historia.php |title=Academia Mexicana de la Lengua |location=Mexico |date=22 September 2010 |access-date=6 November 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100915092057/http://academia.org.mx/historia.php |archive-date=15 September 2010 }}</ref> [[Academia Salvadoreña de la Lengua]] í El Salvador (1876),<ref>{{cite web|url=http://www.asl.org.sv/Informacion%20institucional.htm |title=Academia Salvadoreña de la Lengua |location=El Salvador |access-date=5 February 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110904125413/http://www.asl.org.sv/Informacion%20institucional.htm |archive-date=4 September 2011 }}</ref> [[Academia Venezolana de la Lengua]] í Venesúela (1883),<ref>{{cite web|url=http://www.asale.org/ASALE/ConAALEBD?IDDOC=30602&menu=2 |title=Academia Venezolana de la Lengua |language=es |location=Venezuela |access-date=5 February 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110527090728/http://asale.org/ASALE/ConAALEBD?IDDOC=30602&menu=2 |archive-date=27 May 2011 }}</ref> [[Academia Chilena de la Lengua]] í Chile (1885),<ref>{{cite web|url=http://www.institutodechile.cl/lengua/resena.htm |title=Academia Chilena de la Lengua |location=Chile |access-date=6 November 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100905085434/http://www.institutodechile.cl/lengua/resena.htm |archive-date=5 September 2010 }}</ref> [[Academia Peruana de la Lengua]] í Perú (1887),<ref>{{cite web |url= http://www.academiaperuanadelalengua.org/academia/historia |title= Academia Peruana de la Lengua |location= Peru |access-date= 6 November 2010 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20101012010318/http://academiaperuanadelalengua.org/academia/historia |archive-date= 12 October 2010 |df= dmy-all }}</ref> [[Academia Guatemalteca de la Lengua]] í Gvatemala (1887),<ref>{{cite web|url=http://www.asale.org/ASALE/ConAALEBD?IDDOC=30902&menu=2 |title=Academia Guatemalteca de la Lengua |language=es |location=Guatemala |access-date=5 February 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080804011930/http://asale.org/ASALE/ConAALEBD?IDDOC=30902&menu=2 |archive-date=4 August 2008 }}</ref> [[Academia Costarricense de la Lengua]] í Kosta Ríka (1923),<ref>{{cite web | url = http://www.acl.ac.cr/i_q.php | title = Academia Costarricense de la Lengua | location = Costa Rica | access-date = 6 November 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100323194028/http://www.acl.ac.cr/i_q.php | archive-date = 23 March 2010 | url-status = live }}</ref> [[Academia Filipina de la Lengua Española]] á Filippseyjum (1924),<ref>{{cite web|url=http://www.asale.org/ASALE/ConAALEBD?IDDOC=31102&menu=2 |title=Academia Filipina de la Lengua Española |language=es |publisher=Philippines |access-date=5 February 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110527090616/http://asale.org/ASALE/ConAALEBD?IDDOC=31102&menu=2 |archive-date=27 May 2011 }}</ref> [[Academia Panameña de la Lengua]] í Panama (1926),<ref>{{cite web |url = http://apalengua.apalengua.org/historia |title = Academia Panameña de la Lengua |location = Panama |access-date = 6 November 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101129171943/http://apalengua.apalengua.org/historia |archive-date = 29 November 2010 |url-status = dead }}</ref> [[Academia Cubana de la Lengua]] á Kúbu (1926),<ref>{{cite web |url=http://www.acul.ohc.cu/ |title=Academia Cubana de la Lengua |location=Cuba |access-date=6 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101219083212/http://www.acul.ohc.cu/ |archive-date=19 December 2010 |url-status=dead }}</ref> [[Academia Paraguaya de la Lengua Española]] í Paragvæ (1927),<ref>{{cite web |url=http://www.aparle.org/origenes.asp |title=Academia Paraguaya de la Lengua Española |location=Paraguay |access-date=5 February 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728150336/http://www.aparle.org/origenes.asp |archive-date=28 July 2011 }}</ref> [[Academia Dominicana de la Lengua]] í Dóminíska lýðveldinu (1927),<ref>{{cite web|url=http://www.academia.org.do/content/blogsection/12/46/ |title=Academia Dominicana de la Lengua |location=República Dominicana |access-date=5 February 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101222161225/http://www.academia.org.do/content/blogsection/12/46/ |archive-date=22 December 2010 }}</ref> [[Academia Boliviana de la Lengua]] í Bólivíu (1927),<ref>{{cite web|url=http://www.abolen.org/Historia.html |title=Academia Boliviana de la Lengua |location=Bolivia |access-date=5 February 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101129201058/http://www.abolen.org/Historia.html |archive-date=29 November 2010 }}</ref> [[Academia Nicaragüense de la Lengua]] í Níkaragva (1928),<ref>{{cite web|url=http://www.asale.org/ASALE/ConAALEBD?IDDOC=31702&menu=2 |title=Academia Nicaragüense de la Lengua |language=es |publisher=Nicaragua |access-date=5 February 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110527090719/http://asale.org/ASALE/ConAALEBD?IDDOC=31702&menu=2 |archive-date=27 May 2011 }}</ref> [[Academia Argentina de Letras]] í Argentínu (1931),<ref>{{cite web |url=http://www.letras.edu.ar/ |title=Academia Argentina de Letras |location=Argentina |date=25 March 2010 |access-date=5 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728121808/http://www.letras.edu.ar/ |archive-date=28 July 2011 |url-status=live }}</ref> [[Academia Nacional de Letras, del Uruguay]] í Úrúgvæ (1943),<ref>{{cite web|url=http://www.mec.gub.uy/academiadeletras/MarcoPrincipal.htm |title=Academia Nacional de Letras del Uruguay |location=Uruguay |access-date=5 February 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110319235222/http://www.mec.gub.uy/academiadeletras/MarcoPrincipal.htm |archive-date=19 March 2011 }}</ref> [[Academia Hondureña de la Lengua]] í Hondúras (1949),<ref>{{cite web|url=http://www.asale.org/ASALE/ConAALEBD?IDDOC=32002&menu=2 |title=Academia Hondureña de la Lengua |language=es |location=Honduras |access-date=5 February 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110527085850/http://asale.org/ASALE/ConAALEBD?IDDOC=32002&menu=2 |archive-date=27 May 2011 }}</ref> [[Academia Puertorriqueña de la Lengua Española]] í Púertó Ríkó (1955),<ref>{{cite web | url= http://www.academiapr.org/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=35&Itemid=61 | title= Academia Puertorriqueña de la Lengua Española | location= Puerto Rico | access-date= 5 February 2011 | archive-url= https://web.archive.org/web/20100824060727/http://www.academiapr.org/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=35&Itemid=61 | archive-date= 24 August 2010 | url-status= live }}</ref> [[North American Academy of the Spanish Language]] í Bandaríkjunum (1973)<ref>{{cite web | url= http://www.anle.us/ | title= Academia Norteamericana de la Lengua Española | location= United States | access-date= 5 February 2011 | archive-url= https://web.archive.org/web/20110212025419/http://anle.us/ | archive-date= 12 February 2011 | url-status= live }}</ref> og [[Academia Ecuatoguineana de la Lengua Española]] í Miðbaugs-Gíneu (2016).<ref>{{cite web | url= http://www.asale.org/academias/academia-ecuatoguineana-de-la-lengua-espanola | title= Academia Ecuatoguineana de la Lengua Española | location= Equatorial Guinea | access-date= 5 February 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20160331073309/http://www.asale.org/academias/academia-ecuatoguineana-de-la-lengua-espanola | archive-date= 31 March 2016 | url-status= live }}</ref> === Cervantes-stofnunin === [[File:Banco Español del Río de la Plata (Madrid) 05.jpg|thumb|upright|Höfuðstöðvar Cervantes-stofnunarinnar í Madríd.]] [[Cervantes-stofnunin]] ({{lang|es|Instituto Cervantes}}) er sjálfseignarstofnun sem starfar á heimsvísu, búin til af spænsku ríkisstjórninni árið 1991. Stofnunin er með aðsetur í 20 löndum með 75 miðstöðvar sem eiga að breiða út spænska og spænsk-ameríska menningu, tungumál og bókmenntir. Markmið stofnunarinnar eru að efla menntun, rannsóknir og notkun spænsku sem annars máls, styðja við þróun spænskukennslu og styrkja útbreiðslu spænskrar og spænsk-amerískrar menningar í löndum þar sem spænska er ekki töluð. Samkvæmt skýrslu stofnunarinnar frá 2015 var fjöldi spænskumælandi á heimsvísu áætlaður 559 milljónir. Ársskýrsla stofnunarinnar frá 2018 taldi 577 spænskumælandi um allan heim. Meðal heimilda skýrslunnar er [[Manntalsstofnun Bandaríkjanna]] sem áætlar að fjöldi spænskumælandi Bandaríkjamanna muni ná 138 milljónum árið 2050 og að í Bandaríkjunum verði mesti fjöldi spænskumælandi fólks af öllum löndum heims, þar sem um þriðjungur íbúa hafi spænsku að móðurmáli.<ref>Stephen Burgen, [https://www.theguardian.com/us-news/2015/jun/29/us-second-biggest-spanish-speaking-country US now has more Spanish speakers than Spain – only Mexico has more] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181123045244/https://www.theguardian.com/us-news/2015/jun/29/us-second-biggest-spanish-speaking-country |date=23 November 2018 }}, US News, 29 June 2015.</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{wpheimild | tungumál = en | titill = Spanish | mánuðurskoðað = 11. janúar | árskoðað = 2022}} == Tenglar == * {{Vísindavefurinn|3521| "Hvaða tungumál eru töluð á Spáni?"}} {{Wiktionary|spænska}} [[Flokkur:Rómönsk tungumál]] 3a7fh6ct0qz1d87wq6nhr8kv4e41e9e Sólin 0 20266 1985428 1978946 2026-11-07T01:56:06Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985428 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = Sólin [[File:Sun symbol (bold).svg|24px|?]] | image = [[File:The Sun in white light.jpg||frameless|center|alt=Hvítur glóandi hnöttur]] | caption = [[Gervilitur|Raunlitamynd]] tekin árið 2019 með [[sólsía|sólsíu]]. | abovestyle = background: #ddd; | headerstyle = background: #ddd; | belowstyle = background: #ddd; | labelstyle = background: inherit; | label1 = Heiti | data1 = Sólin, Sunna, [[Sól (rómversk goðafræði)|Sol]], [[Sól (germönsk goðafræði)|Sól]], [[Helíos]] <!-- section break, rows 1-19-->| header3 = Athugunargögn | label4 = Meðalfjarlægð<br />frá Jörð | data4 = 1 [[stjarnfræðieining|AU]] ˜ 1,496 x 10<sup>8</sup> km<ref name="Pitjeva2009">{{Cite journal |last1=Pitjeva |first1=E. V. |last2=Standish |first2=E. M. |date=2009 |title=Proposals for the masses of the three largest asteroids, the Moon–Earth mass ratio and the Astronomical Unit |journal=[[Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy]] |language=en |volume=103 |issue=4 |pages=365–372 |doi=10.1007/s10569-009-9203-8 |issn=1572-9478 |url=https://zenodo.org/record/1000691 |bibcode=2009CeMDA.103..365P |s2cid=121374703 |access-date=13 July 2019 |archive-date=9 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190709062657/https://zenodo.org/record/1000691 |url-status=live }}</ref><br />8&nbsp;mín 19&nbsp;sek á [[ljóshraði|ljóshraða]] | label5 = [[Sýndarbirta]] (''V'') | data5 = -26,74<ref name=nssdc>{{cite web |last=Williams |first=D.R. |date=1 July 2013 |title=Sun Fact Sheet |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html |publisher=[[NASA Goddard Space Flight Center]] |access-date=12 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100715200549/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html |archive-date=15 July 2010 |url-status=live}}</ref> | label6 = [[Reyndarbirta]] | data6 = 4,83<ref name=nssdc /> | label7 = [[Litrófsflokkur]] | data7 = G2V<ref>{{cite book |last=Zombeck |first=Martin V. |date=1990 |title=Handbook of Space Astronomy and Astrophysics 2nd edition |publisher=[[Cambridge University Press]] |url=http://ads.harvard.edu/books/hsaa/ |access-date=13 January 2016 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203012304/http://ads.harvard.edu/books/hsaa/ |url-status=live }}</ref> | label8 = [[Málmun]] | data8 = ''Z'' = 0,0122<ref>{{cite journal |last1=Asplund |first1=M. |last2=Grevesse |first2=N. |last3=Sauval |first3=A.J. |date=2006 |title=The new solar abundances – Part I: the observations |journal=Communications in Asteroseismology |volume=147 |pages=76–79 |bibcode=2006CoAst.147...76A |doi=10.1553/cia147s76|s2cid=123824232 |doi-access=free |issn = 1021-2043 }}</ref> | label9 = [[Hornstærð]] | data9 = 31,6–32,7 [[bogamínúta|bogamínútur]]<ref>{{cite web |title=Eclipse 99: Frequently Asked Questions |url=http://education.gsfc.nasa.gov/eclipse/pages/faq.html |publisher=NASA |access-date=24 October 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527142627/http://education.gsfc.nasa.gov/eclipse/pages/faq.html |archive-date=27 May 2010 }}</ref><br />0,527–0,545 [[bogagráða|gráður]] | header10 = [[Sporbraut|Einkenni sporbrautar]] | label11 = Meðalfjarlægð frá miðju [[Vetrarbrautin|Vetrarbrautar]] | data11 = 26.660 [[ljósár]] | label12 = [[Stjörnuþokutímabil]] | data12 = (2,25–2,50) x 10<sup>8</sup> [[júlíanskt ár|ár]] | label13 = [[Hraði]] | data13 = ˜251 km/s (á sporbraut um miðju Vetrarbrautar) <br />˜ 20 km/s (miðað við meðalhraða nærliggjandi stjarna) <br />˜ 370 km/s<ref>{{cite journal |last=Hinshaw |first=G. |display-authors=etal |year=2009 |title=Five-year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe observations: data processing, sky maps, and basic results |journal=[[The Astrophysical Journal Supplement Series]] |volume=180 |issue=2 |pages=225–245 |arxiv=0803.0732 |bibcode=2009ApJS..180..225H |doi=10.1088/0067-0049/180/2/225|s2cid=3629998 }}</ref> (miðað við [[grunngeislun]]) <!-- section break, rows 20–39 -->| header20 = Eðliseinkenni | label21 = [[Radíus]] við miðbaug | data21 = 695.700 km,<ref name=IAU2015resB3>{{citation|first1=E.E. |last1=Mamajek |first2=A. |last2=Prsa |first3=G. |last3=Torres |first4=al. |last4=et |title=IAU 2015 Resolution B3 on Recommended Nominal Conversion Constants for Selected Solar and Planetary Properties |arxiv=1510.07674 |mode=cs2 |class=astro-ph.SR |year=2015}}</ref><br /> 696.342 km<ref name=arxiv1203_4898>{{citation |first1=Marcelo |last1=Emilio |first2=Jeff R. |last2=Kuhn |first3=Rock I. |last3=Bush |first4=Isabelle F. |last4=Scholl |title=Measuring the Solar Radius from Space during the 2003 and 2006 Mercury Transits |arxiv=1203.4898 |bibcode=2012ApJ...750..135E |doi=10.1088/0004-637X/750/2/135 |volume=750 |issue=2 |journal=The Astrophysical Journal |page=135 |year=2012|s2cid=119255559 }}</ref><br />109 x [[radíus jarðar]]<ref name=sse/> | label22 = [[Ummál]] við miðbaug | data22 = 4,379 x 10<sup>6</sup> km<ref name=sse/><br />109 × Jörð<ref name=sse>{{cite web |title=Solar System Exploration: Planets: Sun: Facts & Figures |url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric |archive-url=https://web.archive.org/web/20080102034758/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric |archive-date=2 January 2008 |url-status=dead |publisher=NASA}}</ref> | label23 = [[Hringvik]] | data23 = 9 x 10<sup>-6</sup> | label24 = [[Yfirborð]] | data24 = 6,09 x 10<sup>12</sup> km<sup>2</sup><ref name=sse/><br />12.000 × Jörð<ref name=sse/> | label25 = [[Rúmmál]] | data25 = 1,41 x 10<sup>18</sup> km<sup>3</sup><ref name=sse/><br />1.300.000 × Jörð | label26 = [[Massi]] | data26 = 1,9885 x 10<sup>30</sup> kg<ref name=nssdc/><br />332.950 x massi Jarðar<ref name=nssdc/><!-- NASA Sun Fact Sheet states 333,000, a figure coherent with data already present in en.wiki --> | label27 = Meðal[[eðlismassi]] | data27 = 1,408 g/cm<sup>3</sup><ref name=nssdc/><ref name=sse/><ref>{{cite web |last=Ko |first=M. |date=1999 |title=Density of the Sun |url=http://hypertextbook.com/facts/1999/MayKo.shtml |editor=Elert, G. |website=The Physics Factbook |access-date=14 July 2014 |archive-date=13 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713163245/https://hypertextbook.com/facts/1999/MayKo.shtml |url-status=live }}</ref><br />0,255 × Jörð<ref name=nssdc/><ref name=sse/> | label28 = [[Eðlismassi]] í miðju ({{abbr|skv.|samkvæmt}} líkani) | data28 = 162,2 g/cm<sup>3</sup><ref name=nssdc/><br />12,4 × Jörð | label29 = [[Yfirborðsþyngdarafl]] við miðbaug | data29 = 274 m/s<sup>2</sup><ref name=nssdc/><br />28 × Jörð<ref name=sse/> | label30 = [[Tregðuvægisþáttur]] | data30 = 0,070<ref name=nssdc /> (áætlað) | label31 = [[Lausnarhraði]]<br />(frá yfirborði) | data31 = 617,7 km/s<ref name=sse/><br />55 × Jörð<ref name=sse/> | label32 = Hiti | data32 = Miðja ({{abbr|skv.|samkvæmt}} líkani): 1,57 x 10<sup>7</sup> K<ref name=nssdc/><br />[[Ljóshvolf]] (virkur): 5.772 K<ref name=nssdc/><br /> [[Sólkóróna]]: ˜ 5 x 10<sup>6</sup> K | label33 = [[Ljósafl]] (L<sub>sol</sub>) | data33 = 3,828 x 10<sup>26</sup> W<ref name=nssdc/><br />˜ 3,75 x 10<sup>28</sup> [[lúmen|lm]]<br />˜ 98 lm/W [[ljósígildi geislunar]] | label34 = [[Litvísir]] (B-V) | data34 = 0,63 | label35 = Meðal[[geislun]]&nbsp;(I<sub>sol</sub>) | data35 = 2,009 x 10<sup>7</sup> W·m<sup>-2</sup>·sr<sup>-1</sup> | label36 = Aldur | data36 = ˜4,6 milljarðar ára (4.6 x 10<sup>9</sup> ár)<ref name="Bonanno">{{Cite journal |last1=Bonanno |first1=A. |last2=Schlattl |first2=H. |last3=Paternò |first3=L. |year=2002 |title=The age of the Sun and the relativistic corrections in the EOS |journal=[[Astronomy and Astrophysics]] |volume=390 |issue=3 |pages=1115–1118 |arxiv=astro-ph/0204331 |bibcode=2002A&A...390.1115B |doi=10.1051/0004-6361:20020749|s2cid=119436299 }}</ref><ref>{{Cite journal |title=The Absolute Chronology and Thermal Processing of Solids in the Solar Protoplanetary Disk |url=https://archive.org/details/sim_science_2012-11-02_338_6107/page/651 |date=2 November 2012 |doi=10.1126/science.1226919 |journal=Science |volume=338 |issue=6107 |pages=651–655 |bibcode=2012Sci...338..651C |pmid=23118187 |last1=Connelly |first1=JN |last2=Bizzarro |first2=M |last3=Krot |first3=AN |last4=Nordlund |first4=Å |last5=Wielandt |first5=D |last6=Ivanova |first6=MA|s2cid=21965292 }}</ref> | label37 = Efnasamsetning [[ljóshvolf]]s (eftir massa) | data37 = * 73,46% [[vetni]]<ref>{{cite web |title=The Sun's Vital Statistics |url=http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html |publisher=Stanford Solar Center |access-date=29 July 2008 |archive-date=14 October 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/6BOkQXma3?url=http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html |url-status=live }} Citing {{cite book |last=Eddy |first=J. |date=1979 |title=A New Sun: The Solar Results From Skylab |url=https://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm |page=37 |publisher=NASA |id=NASA SP-402 |access-date=12 July 2017 |archive-date=30 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210730024856/https://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm |url-status=live }}</ref> * 24,85% [[helín]] * 0,77% [[súrefni]] * 0,29% [[kolefni]] * 0,16% [[járn]] * 0,12% [[neon]] * 0,09% [[köfnunarefni]] * 0,07% [[kísill]] * 0,05% [[magnesín]] * 0,04% [[brennisteinn]] | header40 = [[Snúningur|Snúningseinkenni]] | label41 = [[Möndulhalli]] | data41 = 7,25°<ref name=nssdc/><br />({{abbr|m.v.|miðað við}} [[sólbaugur|sólbaug]])<br />67,23°<br />({{abbr|m.v.|miðað við}} [[vetrarbrautarslétta|vetrarbrautarsléttu]]) | label42 = [[Stjörnulengd]]<br />norðurpóls<ref name="iau-iag">{{cite web |last1=Seidelmann |first1=P.K. |display-authors=etal |title=Report Of The IAU/IAG Working Group On Cartographic Coordinates And Rotational Elements Of The Planets And Satellites: 2000 |url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm |date=2000 |access-date=22 March 2006 |archive-date=12 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512151452/http://www.hnsky.org/iau-iag.htm |url-status=dead }}</ref> | data42 = 286,13°<br />{{nowrap|19 klst 4 mín 30 sek}} | label43 = [[Miðbaugsbreitt]]<br />norðurpóls | data43 = +63,87°<br />63° 52' N | label44 = [[Stjarnbundinn snúningstími]] | data44 = 25,05 dagar við miðbaug<br />25,38 dagar á 16. breiddargráðu<br />34,4 við pólana<ref name=nssdc/><!-- derived from T = ( 14.37 - 2.33 sin^2 L - 1.56 sin^4 L ) °/day, L = 90° --> | label45 = Snúningshraði<br />(við miðbaug) | data45 = 1,997 km/s<ref name="sse"/><!-- Derived from NASA source: equatorial circumference of 4,379,000 kilometers divided by sidereal rotation period of 609.12 hours; maybe this kind of basic calculation could be done in some generic template code? --> }} '''Sólin''' er eina [[sólstjarna]] [[sólkerfið|sólkerfisins]] og massamesta [[geimfyrirbæri]] þess. [[Reikistjarna|Reikistjörnurnar]], að [[jörðin]]ni meðtalinni, ganga á [[sporbraut]]um kringum sólina, ásamt [[smástirni|smástirnum]], [[loftsteinn|loftsteinum]], [[halastjarna|halastjörnum]] og [[geimryk]]i. [[Varmi]] og [[ljós]], sem frá henni stafar viðheldur [[líf]]i á jörðu. Sólin er [[rafgas]]kúla sem hefur [[massi|massa]] í kringum 2×10<sup>30</sup> [[kílógramm|kg]], og er því nokkuð stærri en meðalstjarna. Þvermál sólarinnar er um 1.392.000 km (um 109 sinnum þvermál jarðarinnar). Um 73,46% af massa hennar er [[vetni]], 24,85% [[helín]], 0,77% [[súrefni]], 0,29% [[kolefni]], 0,16% [[járn]], 0,12% [[neon]] og afgangurinn skiptist á milli örlítils magns af þyngri frumefnum.<ref>{{Cite web |url=http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html |title=Stanford Solar Center - The Sun's Vital Statistics |access-date=2009-12-19 |archive-date=2012-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120703061116/http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html |url-status=dead }}</ref> Sólin er talin vera um 4,5 milljarða ára gömul, og er um það bil komin hálfa leið í gegnum [[meginröð|meginraðarferli]] sitt, þar sem [[kjarnasamruni]] í kjarna hennar bræðir saman vetni og myndar helín. Eftir um 5,5 milljarða ára mun sólin breytast í [[hringþoka|hringþoku]]. Mönnum er það hættulegt að horfa beint í sólina því að við það getur [[sjónhimna]]n skemmst og það leitt til [[blinda|blindu]]. Sólin er hvít að lit þótt hún virðist gul séð frá jörðinni en það er vegna áhrifa [[andrúmsloft jarðar|andrúmslofts jarðar]] sem hún virðist gul. == Heiti == Íslenska heitið ''sól'', með eða án greinis, er skrifað með litlum staf, nema í upptalningum á heitum reikistjarnanna. Heitið er haft með greini ef ástæða er til að aðgreina sólina frá öðrum stjörnum.<ref name="rettritun">Ritað með litlum staf, samanber [http://www3.hi.is/~antoni/skjol/rettritun_ritreglur.pdf Sérnöfn skal rita með stórum staf: Undantekning 2] {{Webarchive|url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20091119075608/www3.hi.is/~antoni/skjol/rettritun_ritreglur.pdf |date=2009-11-19 }}</ref> Íslenska heitið ''sól'' er dregið af frumgermanska orðinu *''sōwelan'', {{abbr|sbr.|samanber}} gotnesku ''sauil'', latínu ''sōl'', grísku ἥλιος ''(h)elios'', rússnesku солнце ''solntse''. L-ið breytist í ''r'' í sanskrít ''svár'' og pernesku خور ''xvar''.<ref name=Orel>Vladimir Orel (2003) [https://archive.org/details/Orel-AHandbookOfGermanicEtymology/mode/2up/search/sun ''A Handbook of Germanic Etymology''], Brill</ref> Samheitið ''sunna'' er sömuleiðis úr frumgermönsku *''sunnōn'', {{abbr|sbr.|samanber}} ensku ''sun'', hollensku ''zon'', þýsku ''Sonne'' og gotnesku ''sunnō''. Af orðinu ''sól'' eru dregin fjölmörg önnur orð, eins og ''sæla'' og viðskeytið ''-sælis'', ''sólríkur'', ''sólarsinnis'', [[sólarhringur]] og svo framvegis, auk nafnsins [[Sól (mannsnafn)|Sól]].<ref>{{vefheimild|útgefandi=Málið.is|url=https://malid.is/leit/s%C3%B3l|titill=Sól}}</ref> Mælieiningin ''[[sol (mælieining)|sol]]'' er notuð yfir lengd sólarhrings á öðrum reikistjörnum.<ref>{{cite web |date=15 November 2006 |title=Opportunity's View, Sol 959 (Vertical) |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/mer/images/pia01892.html |publisher=NASA |access-date=1 August 2007 |archive-date=22 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022155351/http://www.nasa.gov/mission_pages/mer/images/pia01892.html |url-status=dead }}</ref> [[Sunnudagur]] dregur nafn sitt af orðinu ''sunna''. Heiti dagsins kemur úr latínu ''dies sōlis'', sem aftur er beinþýðing úr grísku ἡμέρα ἡλίου ''hemera heliú'' <ref name="BARNHART778"> {{cite book |last=Barnhart |first=R.K. |date=1995 |title=The Barnhart Concise Dictionary of Etymology |url=https://archive.org/details/barnhartconcised0000unse |page=[https://archive.org/details/barnhartconcised0000unse/page/778 778] |publisher=[[HarperCollins]] |isbn=978-0-06-270084-1}}</ref> Af heitinu ''sunna'' er líka dregið nafnið [[Sunna (mannsnafn)|Sunna]]. [[Helíos]] og [[Sól (rómversk goðafræði)|Sól]] koma fyrir sem persónugervingar sólarinnar í [[grísk goðafræði|grískri]] og [[rómversk goðafræði|rómverskri goðafræði]]. == Almenn einkenni == Sólin er flokkuð sem [[meginröð|meginraðarstjarna]] sem að þýðir að hún er í „[[vökvajafnvægi]]“, þar sem að hún dregst hvorki saman né þenst út, og myndar orku við [[kjarnasamruni|samruna]] [[vetni]]skjarna yfir í [[helín]]. Sólin er í [[sjörnuflokkun|litrófsflokknum]] ''G2V'', þar sem að ''G2'' merkir að litur hennar sé gulur og að litróf hennar innihaldi [[litrófslína|litrófslínur]] jónaðra og hlutlausra málma ásamt mjög veikum vetnislínum, og ''V'' að hún sé, eins og flestar stjörnur, dvergstjarna á meginröðinni. Talið er að Sólin hafi meginraðarlíftíma í kringum um 10 milljarða ára. Núverandi aldur hennar er talin vera í kringum 4,5 milljarðar ára. Var þessi aldur hennar reiknaður með því að nota [[tölvulíkan]] af [[stjörnuþróun|þróun stjarna]]. Sólin er á sporbraut um [[Vetrarbrautin]]a, í {{abbr|u.þ.b.|um það bil}} 25.000 til 28.000 [[ljósár]]a fjarlægð frá miðju hennar. Sólin klárar eina umferð um sporbrautina á um 226 milljón árum. [[Brautarhraði]] er í kringum 217 km/s, sem að jafngildir einu ljósári á 1400 ára fresti, og einni [[stjarnfræðieining]]u á átta daga fresti. [[Stjarnfræðileg merki|Stjarnfræðilegt merki]] sólarinnar er hringur með punkt í miðju ([[Mynd:Sun symbol (fixed width).svg|16px|☉]]). == Bygging == [[Mynd:Sun poster IS.svg|thumb|left|Innri gerð sólarinnar.]] Sólin er næstum alveg slétt [[kúla]], [[pólfletja]] ([[hringvik]]) hennar er talin vera í kringum 9 milljónustu, sem að þýðir að munur á þvermáli hennar í kringum pólana og í kringum miðbaug svarar til um 10&nbsp;km. Þetta kemur til sökum þess að [[miðflóttaafl|miðflóttaáhrif]] hægs snúnings sólarinnar er um 18 milljón sinnum veikara en yfirborðsþyngdarafl hennar (við miðbaug). Flóðhrif plánetanna hafa lítil áhrif á lögun sólarinnar, þó að sólin sjálf sé á sporbraut um [[samþungamiðja|samþungamiðju]] sólkerfisins, sem er örlítið frábrugðin miðju sólarinnar, að mestu vegna massa [[Júpíter]]s. Massi sólarinnar er samt svo gríðarlega mikill í samanburði að þungamiðja sólkerfisins er yfirleitt innan ytri marka sólarinnar sjálfrar. Sólin hefur ekki skýr endamörk eins og steingerðar plánetur hafa, því að þéttleiki rafgassins minnkar í [[veldisvísisdreifing|veldisfalli]] frá miðju hennar. Þrátt fyrir það hefur sólin vel skilgreinda innri byggingu, sem að lýst er betur hér að neðan. Radíus sólarinnar er mældur frá miðju út að endimörkum [[ljóshvolf]]s hennar. Innviðir sólarinnar eru ekki sjáanlegir með beinum aðferðum vegna [[rafsegulgeislun]]ar, sem er ógagnsæ . En á sama hátt og hægt er að rannsaka innviði jarðarinnar með því að skoða bylgjur, sem að myndaðar eru af [[jarðskjálfti|jarðskjálftum]] ([[jarðskjálftafræði]]), notast [[sólskjálftafræði]] við hljóðbylgjur, sem að ferðast í gegnum sólina til að rannsaka innviði hennar. Þessi fræði hefur aukið gríðarlega skilning okkar á innri byggingu sólarinnar. Einnig hafa [[tölvulíkan|tölvulíkön]] verið notuð sem fræðigrunnur til að rannsaka dýpri lög hennar. === Kjarni === Við miðju sólarinnar, þar sem að [[eðlismassi]] nær 150.000 kg/m<sup>3</sup> (150-faldur þéttleiki [[vatn]]s á Jörðinni), breytir [[kjarnasamruni]] [[vetni]] í [[helín]] og myndar orkuna, sem heldur sólinni í jafnvægi. Um það bil 8,9x10<sup>37</sup> [[róteind]]um (vetniskjörnum) er breytt í helínkjarna á hverri sekúndu, sem sem að skilar af sér á sama tíma um 383 [[Forskeyti SI-kerfisins|jottavöttum]] af orku. Líkön benda til að það taki orkuríkar [[ljóseind]]ir, sem verða til við þennan kjarnasamruna, um 161.000 ár að skila sér upp á yfirborð sólarinnar. Ferill þeirra upp á yfirborðið gengur eftir óbeinum leiðum, ásamt viðstöðulausri gleypni og útgeislun í sólarmöttlinum. Er ljóseindirnar ná upp á yfirborðið sleppa þær út í geim sem [[sýnilegt ljós]]. Losnar einnig um [[fiseind]]ir við sama samrunaferli, en ólíkt ljóseindum er lítil víxlverkun milli þeirra og annarra efna, og sleppa því næstum allar samstundis úr greipum sólarinnar. Kjarninn nær upp að 0,2 af radíus sólar frá miðju, og er sá eini hluti sólarinnar þar sem að merkjanlegur hiti er framleiddur með kjarnasamruna: afgangurinn af stjörnunni er hitaður með orku sem að flyst út á við. Öll orka sem framleidd er í kjarnanum þarf að ferðast í gegnum ytri lög sólarinnar upp að ljóshvolfi, áður en að hún sleppur út í geiminn. === Geislahvolf === Frá kjarna allt að 0,7 radíus sólar frá miðju, er efni sólarinnar nógu heitt og þétt til að hitaútgeislun sé nægjanleg til að færa hinn gríðarlega hita frá kjarnanum út á við. Á þessu svæði er ekkert [[hitauppstreymi]]: þó svo að efni kólni eftir því sem fjarlægð frá miðju eykst, er hita[[stigull]] þess hægari en [[innrænt hitafall]] og nær því ekki að halda í gangi uppstreymi. Hiti er í staðinn færður af [[jón (eðlisfræði)|jónum]] vetnis og helíns, sem gefa frá sér [[ljóseind]]ir, sem ferðast örlitla vegalengd áður en þær eru gleyptar af öðrum jónum. === Iðuhvolf === Frá 0,7 radíus sólar frá miðju og upp að yfirborði, er efni sólarinnar ekki nógu þétt eða heitt til að færa hita út á við með geislun. Sökum þess myndast [[hitauppstreymi]] þegar [[hitasúla|hitasúlur]] bera með sér heitt efni upp að yfirborði sólar (ljóshvolfinu). Þegar efnið hefur kólnað við yfirborðið, steypist það aftur niður á botn iðuhvolfsins og gleypir í sig meiri hita frá efri hluta geislunarhvolfsins. Hitasúlurnar í iðuhvolfinu mynda far á yfirborði sólarinnar, í formi [[sólýra|sólýrna]] og [[ýruklasi|ýruklasa]]. Þetta ólgandi uppstreymi í ytri hlutum innviða sólarinnar myndar „smágerða“ rafala sem að svo mynda norður- og suðursegulskaut út um allt á yfirborði sólarinnar. === Ljóshvolf === Sýnilegt yfirborð sólar er [[ljóshvolf]]ið; undir því er sólin ógagnsæ. Fyrir ofan ljóshvolfið, losna orkuríkar ljóseindir frá sólinni og breiðast sem sólarljós út í geiminn. Sólarljós hefur [[svarthlutur|svarthlutslitróf]] sem að bendir til þess að hitastig þess sé um 6.000 [[Kelvin|K]]. Þéttleiki einda í ljóshvolfinu er um 10<sup>23</sup>/m<sup>3</sup> (í kringum 1% af þéttleika einda í andrúsmlofti [[Jörðin|Jarðar]] við sjávarmál). Hlutar sólarinnar fyrir ofan ljóshvolfið eru einu nafni kallaðir „lofthjúpur sólar“. Hægt er að skoða þá með sjónaukum yfir allt [[rafsegulróf]]ið, frá [[útvarpsbylgja|útvarpsbylgjum]], í gegnum [[sýnilegt ljós]] fram að [[gammageisli|gammageislum]]. [[Sólmyrkvi]] verður þegar jörðin fer inn í alskugga [[tunglið|tunglsins]], {{abbr|þ.a.|þannig að}} tunglið skyggir á sólu frá jörðu séð. Við [[almyrkvi|almyrkva]] skyggir tunglið á ljóshvolf sólar, en þá verður kórónan sýnileg. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{Wiktionary|sól}} * [https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/solin/ Stjörnufræðivefurinn: Sólin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230130121346/https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/solin/ |date=2023-01-30 }} * [https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/solin/solblossar/ Stjörnufræðivefurinn: Sólblossar og sólgos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230130121345/https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/solin/solblossar/ |date=2023-01-30 }} * [https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/geimferdir/solar-dynamics-observatory/ Stjörnufræðivefurinn: Solar Dynamics Observatory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230130121347/https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/geimferdir/solar-dynamics-observatory/ |date=2023-01-30 }} * [https://www.stjornufraedi.is/stjornuskodun/solkerfid/solskodun/ Stjörnufræðivefurinn: Sólskoðun]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=425759&pageSelected=11&lang=0 ''Áhrif sólar á jörðina''; grein í Morgunblaðinu 1984]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Sólkerfið}} {{Gæðagrein}} [[Flokkur:Sólkerfið]] [[Flokkur:Gulir dvergar]] fn59ogaxi8108p2xq173rpxser38nuo Líf 0 20613 1985367 1967706 2026-11-07T00:37:32Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985367 wikitext text/x-wiki {{aðgreiningartengill}} [[Mynd:Aerial image of Grand Prismatic Spring (view from the south).jpg|thumb|right|[[Örvera|Örverubreiður]] í kringum [[hver]].]] '''Líf''' er [[eiginleiki]] sem aðgreinir [[efni]] sem býr yfir [[lífrænt ferli|lífrænum ferlum]] eins og [[frumuboðskipti|frumuboðskiptum]] og sjálfbærum vexti, frá efni sem ekki býr yfir slíkum ferlum. Meðal þess sem einkennir lifandi efni er [[samvægi]], [[lífrænt skipulag]], [[efnaskipti]], [[frumuvöxtur]], [[aðlögun]] og [[æxlun]]. Allt líf [[fæðing|fæðist]] og [[dauði|deyr]].<ref>{{Vísindavefurinn|7117|Er líf eftir dauðann?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=29.2.2008}}</ref> [[Ódauðleiki]] er ekki til. Til eru margar heimspekilegar skilgreiningar á því hvað [[lífkerfi]] er. Líf er grundvallarhugtak í [[líffræði]], en er þó vandmeðfarið og síður en svo auðvelt að skilgreina.<ref>{{vísindavefurinn|687|Er til fullnægjandi fræðileg skilgreining á lífi?|höfundur=Guðmundur Eggertsson|dags=24.7.2000}}</ref> Sem dæmi má nefna að ekki er ljóst hvort telja skuli [[veira|veirur]] til lífvera þar sem þær geta ekki fjölgað sér sjálfstætt utan hýsilfrumu. Líf finnst um alla jörðina: í andrúmsloftinu, vatni og jarðvegi. [[Lífhvolfið]] er myndað úr mörgum [[vistkerfi|vistkerfum]], en hluti af því er umhverfi sem er fjandsamlegt flestum lífverum nema [[jaðarlífvera|jaðarlífverum]]. Hægt er að rekja [[uppruni lífs|uppruna lífs]] á jörðinni 3,5 milljarða ára aftur í tímann,<ref>{{Vísindavefurinn|168|Hvenær kviknaði líf á jörðinni og hvers vegna?|höfundur=Guðmundur Eggertsson|dags=29.2.2000}}</ref> þannig að allar lífverur eiga sér [[sameiginlegur forveri alls lífs|sameiginlegan forvera]] samkvæmt einni tilgátu.<ref>{{vísindavefurinn|204|Hver var fyrsta lífveran á jörðinni?|höfundur=Einar Árnason|dags=9.3.2000}}</ref> Allar [[tegund (líffræði)|tegundir]] [[lífvera]] hafa þróast út frá þessum síðasta sameiginlega forvera.<ref>{{Vísindavefurinn|4065|Af hverju er lífið til?|höfundur=Þorsteinn Vilhjálmsson|dags=17.3.2004}}</ref> Margar þeirra hafa [[útdauði|dáið út]] og skilið eftir sig [[steingervingur|steingervinga]]. Líf hefur verið viðfangsefni rannsókna að minnsta kosti frá [[fornöld]]. Samkvæmt [[efnishyggja|efnishyggju]] [[Empedókles]]ar var líf myndað úr fjórum [[frumefni fornaldar|frumefnum]]. [[Aristóteles]] setti fram hugmyndina um að allar lifandi verur hefðu [[sál]]. Hann var líka fyrstur til að reyna að flokka lífverur skipulega. Nútímaflokkunarfræði lífvera kom fram á 18. öld með [[tvínefni|tvínefnakerfi]] [[Carl von Linné|Carls von Linné]]. Efnafræðilega eru lífverur myndaðar úr [[lífefnafræði|lífrænum sameindum]] sem að mestu eru gerðar úr nokkrum lykil[[frumefni|frumefnum]]. Allar lífverur hafa tvenns konar stórar sameindir: [[prótein]] og [[kjarnsýra|kjarnsýrur]], oftast bæði [[deoxýríbósakjarnsýra|deoxýríbósakjarnsýrur]] og [[ríbósakjarnsýra|ríbósakjarnsýrur]]. Kjarnsýrurnar geyma upplýsingar sem hver tegund þarfnast, meðal annars upplýsingar um gerð próteina. Próteinin eru svo efnafræðileg undirstaða hinna ýmsu lífrænu ferla. Undirstöðueining allra lífvera er [[fruma]]n. Langflestar lífverur (til dæmis allir [[dreifkjörnungur|dreifkjörnungar]]) eru [[örvera|einfruma]], en sumir [[heilkjörnungur|heilkjörnungar]] mynda flóknari [[fjölfrumungur|fjölfruma lífverur]]. Líf er eingöngu þekkt á jörðinni, en [[þverstæða Fermis|talið er líklegt]] að [[stjörnulíffræði|líf sé til á öðrum hnöttum]]. Vísindamenn reyna oft að herma eftir lífrænum ferlum og búa til [[gervilíf]] í rannsóknarskyni. == Skilgreining == Hvernig á að skilgreina líf hefur lengi verið umdeilt meðal raunvísindafólks og heimspekinga.<ref name="Definitions 2009">{{cite journal |title=Why Is the Definition of Life So Elusive? Epistemological Considerations |journal=Astrobiology |date=May 2009 |last=Tsokolov |first=Serhiy A. |volume=9 |issue=4 |doi=10.1089/ast.2007.0201 |bibcode=2009AsBio...9..401T |pages=401–412 |pmid=19519215}}</ref><ref name=Emmeche1997>{{cite web |first1=Claus |last1=Emmeche |year=1997 |title=Defining Life, Explaining Emergence |publisher=Niels Bohr Institute |url=http://www.nbi.dk/~emmeche/cePubl/97e.defLife.v3f.html |access-date=25 May 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314095044/http://www.nbi.dk/~emmeche/cePubl/97e.defLife.v3f.html |archive-date=14 March 2012 }}</ref><ref name=McKay>{{Cite journal |title=What Is Life—and How Do We Search for It in Other Worlds? |journal=PLOS Biology |date=14 September 2004 |first=Chris P. |last=McKay |pmid=15367939 |volume=2 |issue=9 |pmc=516796 |page=302 |doi=10.1371/journal.pbio.0020302 |doi-access=free }}</ref> Að hluta stafar það af því að lífið er ferli en ekki efni.<ref name="DefinitionMotivation">{{Cite journal |last=Mautner |first=Michael N. |title=Directed panspermia. 3. Strategies and motivation for seeding star-forming clouds |journal=Journal of the British Interplanetary Society |year=1997 |volume=50 |pages=93–102 |url=http://www.astro-ecology.com/PDFDirectedPanspermia3JBIS1997Paper.pdf |bibcode=1997JBIS...50...93M |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064738/http://www.astro-ecology.com/PDFDirectedPanspermia3JBIS1997Paper.pdf |archive-date=2 November 2012 }}</ref><ref name="SeedingBook">{{Cite book |last=Mautner |first=Michael N. |title=Seeding the Universe with Life: Securing Our Cosmological Future |date=2000 |publisher=Michael Mautner |isbn=978-0-476-00330-9 |url=http://www.astro-ecology.com/PDFSeedingtheUniverse2005Book.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064713/http://www.astro-ecology.com/PDFSeedingtheUniverse2005Book.pdf |archive-date=2 November 2012 }}</ref><ref>{{cite journal |title=What is life? It's a Tricky, Often Confusing Question |journal=Astrobiology Magazine |date=18 September 2014 |last=McKay |first=Chris}}</ref> Að auki skortir alla vitneskju um einkenni lífvera sem gætu hafa þróast utan jarðarinnar.<ref>{{Cite journal |last1=Nealson |first1=K.H. |last2=Conrad |first2=P.G. |title=Life: past, present and future |journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society of London B]] |volume=354 |issue=1392 |pages=1923–1939 |date=December 1999 |pmid=10670014 |pmc=1692713 |doi=10.1098/rstb.1999.0532 |url=https://royalsociety.org/journals/|archive-date=3 January 2016 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20160103000925/https://royalsociety.org/journals/ |url-status=live }}</ref><ref name="Bioethics">{{Cite journal |last=Mautner |first=Michael N. |title=Life-centered ethics, and the human future in space |journal=Bioethics |volume=23 |pages=433–440 |year=2009 |doi=10.1111/j.1467-8519.2008.00688.x |pmid=19077128 |url=http://www.astro-ecology.com/PDFLifeCenteredBioethics2009Paper.pdf |issue=8 |s2cid=25203457 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064743/http://www.astro-ecology.com/PDFLifeCenteredBioethics2009Paper.pdf |archive-date=2 November 2012 }}</ref> Ýmsar heimspekilegar skilgreiningar á lífi hafa verið settar fram til að greina lifandi verur frá dauðu efni.<ref name=Jeuken1975>{{cite journal|title=The biological and philosophical defitions of life |author=Jeuken M |journal=Acta Biotheoretica |volume=24 |issue=1–2 |pages=14–21 |year=1975 |doi=10.1007/BF01556737|pmid=811024 |s2cid=44573374 }}</ref> [[Lagalegur dauði|Lögfræðilegar]] skilgreiningar á lífi hafa líka verið umdeildar, en þær leggja áherslu á það hvenær hægt er að úrskurða manneskju látna, og hvaða lagalegu afleiðingar hljótast af því.<ref name=Capron1978>{{cite journal|title=Legal definition of death |author=Capron AM |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |year=1978 |doi=10.1111/j.1749-6632.1978.tb50352.x |pmid=284746 |volume=315 |issue=1 |pages=349–362 |bibcode=1978NYASA.315..349C |s2cid=36535062 }}</ref> Hægt er að finna að minnasta kosti 123 ólíkar skilgreiningar á lífi.<ref name="JBSD-20110317">{{cite journal |last=Trifonov |first=Edward N. |title=Vocabulary of Definitions of Life Suggests a Definition |date=17 March 2011 |journal=Journal of Biomolecular Structure and Dynamics |volume=29 |issue=2 |pages=259–266 |doi=10.1080/073911011010524992 |pmid=21875147 |doi-access=free }}</ref> === Hefðbundin skilgreining === Engin ein skilgreining er til sem nær óyggjandi yfir allar lífverur en undanskilur allt lífvana efni. Almennt má þó telja þá veru lífveru sem uppfyllir '''öll''' eða að minnsta kosti '''flest''' eftirfarandi skilyrða. * Veran stundar [[efnaskipti]], en í því felst að hún [[næring|nærist]] og umbreytir [[orka|efnaorku]] eða ljósorku í [[fruma|frumuhluta]] og önnur [[lífefni]]. Næringin eykur þannig vöxt hennar og gerir henni einnig kleift að nýta orku til annarrar starfsemi, svo sem hreyfingar og úrgangslosunar. * Veran [[Vöxtur|vex]], en í því felst að hún stundar lífsmíðandi (''anabólísk'') efnaskipti í ríkari mæli en niðurbrot (''katabólísk efnaskipti''). Vexti fylgir gjarnan að veran gengur í gegn um ákveðin [[þroski|þroskastig]]. * [[Samvægi]]: Veran bregst á einhvern hátt við [[áreiti]] og lagar sig að umhverfisaðstæðum. * Veran er fær um að [[Æxlun|æxlast]], annað hvort [[kynlaus æxlun|kynlaust]] eða með [[kynæxlun]] (eða hvort tveggja). * Veran hefur [[erfðaefni]] sem getur tekið [[stökkbreyting|breytingum]] og borist milli kynslóða. ==== Undantekningar ==== * [[Múlasni|Múlasnar]] og önnur [[Ófrjósemi|ófrjó]] dýr, þar sem þessar verur geta ekki fjölgað sér en teljast þó til lífs. * Hægt væri að skilgreina [[sólstjarna|stjörnur]] eða [[Eldur|eld]] sem lifandi þó svo að það sé ekki venjan. * Veira vex ekki, stundar engin efnaskipti og getur ekki fjölgað sér utan hýsils og er álitamál hvort sé talin til lífs eða ekki. === Eðlisfræði === Frá sjónarhóli [[eðlisfræði]]nnar er lífvera [[varmafræðilegt kerfi]] með sameindabyggingu sem getur endurskapað sjálfa sig og þróast í samræmi við umhverfi sitt.<ref name="Luttermoser-1">{{cite web |last1=Luttermoser |first1=Donald G. |title=ASTR-1020: Astronomy II Course Lecture Notes Section XII |url=http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/astr1020/a1020chap12.pdf |publisher=[[East Tennessee State University]] |access-date=28 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322185054/http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/astr1020/a1020chap12.pdf |archive-date=22 March 2012 }}</ref><ref name="Luttermoser-2">{{cite web |last1=Luttermoser |first1=Donald G. |title=Physics 2028: Great Ideas in Science: The Exobiology Module |url=http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/phys2028/p2028exobnotes.pdf |date=Spring 2008 |publisher=[[East Tennessee State University]] |access-date=28 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322185041/http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/phys2028/p2028exobnotes.pdf |archive-date=22 March 2012 }}</ref> Í varmafræðinni er lífi lýst sem opnu kerfi sem nýtir sér breytileika í umhverfinu til að skapa ófullkomin afrit af sjálfu sér.<ref name="Review 2009">{{cite journal |title=What makes a planet habitable? |journal=The Astronomy and Astrophysics Review |year=2009 |last1=Lammer |first1=H. |last2=Bredehöft |first2=J.H. |last3=Coustenis |first3=A. |author3-link=Athena Coustenis |last4=Khodachenko |first4=M.L. |volume=17 |issue=2 |pages=181–249 |doi=10.1007/s00159-009-0019-z |url=http://veilnebula.jorgejohnson.me/uploads/3/5/8/7/3587678/lammer_et_al_2009_astron_astro_rev-4.pdf |access-date=3 May 2016|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602235333/http://veilnebula.jorgejohnson.me/uploads/3/5/8/7/3587678/lammer_et_al_2009_astron_astro_rev-4.pdf |archive-date=2 June 2016 |bibcode=2009A&ARv..17..181L|s2cid=123220355 }}</ref> Nefnd um [[geimlíffræði]] á vegum [[NASA]] hefur skilgreint líf sem sjálfbært efnafræðilegt kerfi sem getur [[Þróunarkenning Darwins|þróast]], eftir tillögu [[Carl Sagan]].<ref>{{Cite journal |last=Benner |first=Steven A. |date=December 2010 |title=Defining Life |journal=Astrobiology |volume=10 |issue=10 |pages=1021–1030 |doi=10.1089/ast.2010.0524 |pmc=3005285 |pmid=21162682 |bibcode=2010AsBio..10.1021B}}</ref><ref>{{cite book |first1=Gerald F. |title=Extraterrestrials |last1=Joyce |author-link=Gerald Joyce |pages=139–151 |publisher=Cambridge University Press |date=1995 |doi=10.1017/CBO9780511564970.017 |isbn=978-0-511-56497-0 |chapter=The RNA World: Life before DNA and Protein |hdl=2060/19980211165 |s2cid=83282463 }}</ref> Þessi skilgreining hefur hins vegar verið gagnrýnd, af því samkvæmt henni er einn einstaklingur sem fjölgar sér með [[kynæxlun]] ekki lifandi, þar sem hann getur ekki þróast á eigin spýtur.<ref>{{Cite journal |last=Benner |first=Steven A. |date=December 2010 |title=Defining Life |journal=Astrobiology |volume=10 |issue=10 |pages=1021–1030 |doi=10.1089/ast.2010.0524 |pmc=3005285 |pmid=21162682|bibcode=2010AsBio..10.1021B }}</ref> Rannsóknir á tengslum varmafræðihugtaksins [[óreiða|óreiðu]] og uppruna og þróun lífs hófust í upphafi 20. aldar. Tengsl óreiðu og lífs hafa verið efni fjölda tilgáta á ólíkum sviðum, eins og [[sálfræði]], [[upplýsingafræði]], [[þróunarlíffræði]] og geimlíffræði. === Dauði === {{aðalgrein|Dauði}} [[File:Male Lion and Cub Chitwa South Africa Luca Galuzzi 2004.JPG|right|thumb|Líkamar dýra, eins og þessa [[afríkubuffall|afríkubuffals]], eru endurunnir þannig að þeir gefa öðrum lífverum orku og næringarefni.]] Dauði á sér stað þegar lífrænir ferlar tiltekinnar lífveru eða frumu stöðvast.<ref>{{cite encyclopedia |title=Definition of death |url=http://encarta.msn.com/dictionary_1861602899/death.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20091103065510/http://encarta.msn.com/dictionary_1861602899/death.html |archive-date=3 November 2009 |url-status=dead}}</ref><ref name=define_death>{{cite web |title=Definition of death |website=Encyclopedia of Death and Dying |publisher=Advameg, Inc. |url=http://www.deathreference.com/Da-Em/Definitions-of-Death.html |access-date=25 May 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203141750/http://www.deathreference.com/Da-Em/Definitions-of-Death.html |archive-date=3 February 2007 }}</ref> Eitt af vandamálunum við að skilgreina dauðann felst í aðgreiningu hans frá lífi. Dauðinn á sér stað ýmist þegar lífinu lýkur, eða þegar það ástand sem fylgir lífinu hefst.<ref name=define_death/> Það er erfitt að ákveða hvenær dauðinn á sér stað, því stöðvun lífrænna ferla á sér ekki stað samtímis í öllum líffærakerfum.<ref>{{cite magazine |title=Crossing Over: How Science Is Redefining Life and Death |url=https://www.nationalgeographic.com/magazine/2016/04/dying-death-brain-dead-body-consciousness-science/ |author=Henig, Robin Marantz |author-link=Robin Marantz Henig |magazine=[[National Geographic]] |date=April 2016 |access-date=23 October 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171101071129/https://www.nationalgeographic.com/magazine/2016/04/dying-death-brain-dead-body-consciousness-science/ |archive-date=1 November 2017 }}</ref> Slík ákvörðun krefst þess því að draga huglæg mörk milli lífs og dauða. Það getur verið vandasamt því það er engin algild skilgreining til á lífinu. Dauðinn hefur verið viðfangsefni trúarbragða og heimspeki í þúsundir ára. Í mörgum trúarbrögðum felst trú á einhvers konar [[framhaldslíf]], [[endurholdgun]] [[sál]]arinnar, eða [[upprisa|upprisu]] líkamans á tilteknum tíma.<ref>{{Cite web|title=How the Major Religions View the Afterlife|url=https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/how-major-religions-view-afterlife|access-date=4 February 2022|website=Encyclopedia.com|archive-date=4 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204201436/https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/how-major-religions-view-afterlife|url-status=live}}</ref> === Veirur === {{aðalgrein|Veira}} [[File:Adenovirus transmission electron micrograph B82-0142 lores.jpg|thumb|right|[[Eitlaveira|Eitlaveirur]] í rafeindasmásjá.]] Það er umdeilt hvort telja eigi veirur (vírusa) lifandi eða ekki.<ref>{{Cite web |title=Virus |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Virus |access-date=25 July 2022 |website=Genome.gov |archive-date=11 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220511064713/https://www.genome.gov/genetics-glossary/Virus |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Are Viruses Alive? |url=https://serc.carleton.edu/microbelife/yellowstone/viruslive.html |access-date=25 July 2022 |website=Yellowstone Thermal Viruses |archive-date=14 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220614031640/https://serc.carleton.edu/microbelife/yellowstone/viruslive.html |url-status=live }}</ref> Veirur eru oft álitnar [[eftirmyndun|eftirmyndarar]] [[erfðaefni]]s fremur en lífverur.<ref>{{cite journal |title=Are viruses alive? The replicator paradigm sheds decisive light on an old but misguided question |journal=Studies in the History and Philosophy of Biology and Biomedical Science |volume=59 |pages=125–134 |date=7 March 2016 |last1=Koonin |first1=E.V. |last2=Starokadomskyy |first2=P. |doi=10.1016/j.shpsc.2016.02.016 |pmid=26965225 |pmc=5406846}}</ref> Þeim hefur verið lýst sem „verum á jaðri lífs“<ref>{{Cite journal |last=Rybicki |first=EP |year=1990 |url=https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA00382353_6229 |title=The classification of organisms at the edge of life, or problems with virus systematics |journal=S Afr J Sci |volume=86 |pages=182–186 |access-date=5 November 2023 |archive-date=21 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921114412/https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA00382353_6229 |url-status=live }}</ref> af því þær hafa [[erfðaefni]], þróast með náttúruvali,<ref name="pmid17914905">{{Cite journal |last1=Holmes |first1=E.C. |title=Viral evolution in the genomic age |journal=PLOS Biol. |volume=5 |issue=10 |page=e278 |date=October 2007 |pmid=17914905 |pmc=1994994 |doi=10.1371/journal.pbio.0050278 |doi-access=free }}</ref><ref name="Forterre 2010">{{cite journal |title=Defining Life: The Virus Viewpoint |journal=Orig Life Evol Biosph |date=3 March 2010 |first=Patrick |last=Forterre |volume=40 |issue=2 |pages=151–160 |doi=10.1007/s11084-010-9194-1 |bibcode=2010OLEB...40..151F |pmc=2837877 |pmid=20198436}}</ref> og fjölga sér með því að afrita sjálfar sig með sjálfröðun. Veirur hafa þó ekki efnaskipti og þurfa hýsilfrumu til að fjölga sér. Sjálfröðun veira í hýsilfrumu er mikilvæg fyrir rannsóknir á [[uppruni lífs|uppruna lífs]], þar sem hún styður hugsanlega þá tilgátu að lífið hafi byrjað sem sjálfraðandi [[lífræn sameind|lífrænar sameindir]].<ref name="pmid16984643">{{Cite journal |last1=Koonin |first1=E.V. |author1-link=Eugene Koonin |last2=Senkevich |first2=T.G. |last3=Dolja |first3=V.V. |title=The ancient Virus World and evolution of cells |journal=Biology Direct |volume=1 |page=29 |year=2006 |pmid=16984643 |pmc=1594570 |doi=10.1186/1745-6150-1-29 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcb.uct.ac.za/tutorial/virorig.html#Virus%20Origins |title=Origins of Viruses |last=Rybicki |first=Ed |date=November 1997 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090509094459/http://www.mcb.uct.ac.za/tutorial/virorig.html|archive-date=9 May 2009 |url-status=dead |access-date=12 April 2009}}</ref> == Þróun == === Uppruni === {{aðalgrein|Uppruni lífs}} Líf er talið hafa orðið til á [[jörðin]]ni fyrir hér um bil 3,5 til 4 [[milljarður|milljörðum]] ára.<ref name="GudmEgg_2003">{{cite journal |author=Guðmundur Eggertsson |title=Uppruni lífs|journal=Náttúrufræðingurinn|volume=71 |pages=145-152 |year=2003 |pmid=}}</ref><ref name="Staley_etal_2007">{{cite book | last = Staley | first = Andrew D. |author2=R. P. Gunsalus|author3=S. Lory|author4= J. J. Perry | title = Microbial Life, 2. útg. | url = https://archive.org/details/microbiallife0000unse | publisher = Sinauer Associates, Inc. | year = 2007 | isbn = 978-0-87893-685-4}}</ref> Ljóst er að allar núlifandi lífverur stunda efnaskipti sem eru í meginatriðum sömu gerðar og hafa [[erfðaefni]] á formi [[kjarnsýra|kjarnsýrunnar]] DNA. Þessi atriði og ýmis fleiri styðja þá tilgátu að allar lífverur Jarðarinnar eigi sér sameiginlegan [[Síðasti sameiginlegi forfaðir allra núlifandi lífvera|áa]]. [[Sjálfskviknun|Sjálfkviknun]] lífvera úr lífvana efni, sem um aldir var álitin útskýra tilurð lífvera, var [[Hrekjanleiki|afsönnuð]] af [[Louis Pasteur]] um miðja [[19. öld]]. Hvernig líf kviknaði á jörðinni í árdaga er enn að verulegu leyti ráðgáta, en þó hafa veigamiklir hlekkir í hinni löngu keðju atburða sem hlýtur að liggja frá ólífrænu efni til fullmótaðrar lífveru verið útskýrðir á sannfærandi hátt. Einkum ber í því samhengi að nefna tilraun þeirra [[Stanley Miller]] og [[Harold Urey|Harolds Urey]]<ref name="Miller_1953">{{cite journal |last=Miller |first=Stanley L. |title=Production of Amino Acids Under Possible Primitive Earth Conditions|url=https://archive.org/details/sim_science_1953-05-15_117_3046/page/528 |journal=Science |year=1953 |volume=117 |pages=528-529 |pmid=13056598}}</ref><ref name="Miller_Urey_1959">{{cite journal |author1=Miller, Stanley L. |author2=Harold C. Urey |title=Organic Compound Synthesis on the Primitive Earth |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-polymer-science_1959-04_36_130/page/245 |journal=Science |year=1959 |volume=130 |pages=245-251 |pmid=13668555}}</ref>, en þeir sýndu fram á myndun ýmissa lífrænna efna, þar á meðal [[amínósýra]] úr ólífrænu efni við [[oxun|afoxandi]] aðstæður líkt og álitið er að hafi verið til staðar á jörðinni í árdaga. Kenningum sem leitast við að útskýra uppruna lífsins má í grófum dráttum skipta í tvo flokka, ''eftirmyndunarkenningar'' og ''efnaskiptakenningar'' eftir því hvort er álitið hafa komið til sögunnar fyrst, eiginleikinn til eftirmyndunar (sbr. eftirmyndun erfðaefnis) eða efnaskipta<ref name="GudmEgg_2003"/>. === Steingervingar === {{aðalgrein|Steingervingur}} Steingervingar eru varðveittar leifar eða steingerð ummerki eftir lífverur frá fjarlægri fortíð. Heildarsafn steingervinga, bæði þeirra sem hafa uppgötvast og þeirra sem eftir er að uppgötva, myndar [[steingervingasaga|steingervingasöguna]]. Varðveitt eintak er kallað steingervingur ef það er eldra en 10.000 ára.<ref>{{cite web|url=https://www.sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/|title=Frequently Asked Questions|publisher=San Diego Natural History Museum|access-date=25 May 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510101706/http://sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/|archive-date=10 May 2012}}</ref> Steingervingar geta því verið 10.000 ára gamlir, frá upphafi [[hólósen]]tímabilsins, og allt að 3,4 milljarða ára gamlir, frá [[upphafsöld]].<ref>{{cite news |first1=Brian |last1=Vastag |title=Oldest 'microfossils' raise hopes for life on Mars |date=21 August 2011 |url=https://www.washingtonpost.com/national/health-science/oldest-microfossils-hail-from-34-billion-years-ago-raise-hopes-for-life-on-mars/2011/08/19/gIQAHK8UUJ_story.html?hpid=z3 |newspaper=The Washington Post |access-date=21 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111019000458/http://www.washingtonpost.com/national/health-science/oldest-microfossils-hail-from-34-billion-years-ago-raise-hopes-for-life-on-mars/2011/08/19/gIQAHK8UUJ_story.html?hpid=z3 |archive-date=19 October 2011 }}</ref><ref>{{cite news |first=Nicholas |last=Wade |title=Geological Team Lays Claim to Oldest Known Fossils |date=21 August 2011 |url=https://www.nytimes.com/2011/08/22/science/earth/22fossil.html?_r=1&partner=rss&emc=rss&src=ig |work=The New York Times |access-date=21 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130501085118/http://www.nytimes.com/2011/08/22/science/earth/22fossil.html?_r=1&partner=rss&emc=rss&src=ig |archive-date=1 May 2013 }}</ref> === Útdauði === {{Aðalgrein|Útdauði}} Útdauði er þegar tiltekin [[tegund (líffræði)|tegund]] lífvera deyr út.<ref>{{cite encyclopedia |title=Extinction&nbsp;– definition |url=http://encarta.msn.com/dictionary_1861609974/extinction.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090926011523/http://encarta.msn.com/dictionary_1861609974/extinction.html |archive-date=26 September 2009 |url-status=dead}}</ref> Þetta gerist þegar síðasti einstaklingurinn sem tilheyrir þeirri tegund deyr. Þar sem [[útbreiðsla (líffræði)|útbreiðsla]] lífvera getur verið mjög stór, getur verið erfitt að átta sig á því hvenær þessu stigi er náð. Oftast er það gert eftir á þegar ekki hefur orðið vart við tegundina um nokkurn tíma. Tegundir verða útdauða þegar þær geta ekki lengur lifað af vegna breytinga á [[búsvæði|búsvæðum]] eða samkeppni. Yfir 99% af öllum tegundum sem hafa lifað eru nú útdauð.<ref>{{cite web |url=http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Palaeofiles/Triassic/extinction.htm |title=What is an extinction? |website=Late Triassic |publisher=Bristol University |access-date=27 June 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120901011807/http://palaeo.gly.bris.ac.uk/palaeofiles/triassic/extinction.htm |archive-date=1 September 2012 }}</ref><ref name="Book-Biology">{{cite book |editor1=Kunin, W.E. |editor2=Gaston, Kevin |author1=McKinney, Michael L. |chapter=How do rare species avoid extinction? A paleontological view |title=The Biology of Rarity: Causes and consequences of rare—common differences |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4LHnCAAAQBAJ&pg=PA110 |date=1996 |publisher=Springer |isbn=978-0-412-63380-5 |access-date=26 May 2015 |archive-date=3 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203051637/https://books.google.com/books?id=4LHnCAAAQBAJ&pg=PA110 |url-status=live }}</ref><ref name="StearnsStearns2000">{{cite book |last1=Stearns |first1=Beverly Peterson |last2=Stearns |first2=Stephen C. |title=Watching, from the Edge of Extinction |url=https://books.google.com/books?id=0BHeC-tXIB4C&q=99+percent |year=2000 |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-300-08469-6 |page=x |access-date=30 May 2017 |archive-date=5 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105190204/https://books.google.com/books?id=0BHeC-tXIB4C&q=99+percent#v=snippet&q=99%20percent&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="NYT-20141108-MJN">{{cite news |last=Novacek |first=Michael J. |title=Prehistory's Brilliant Future |url=https://www.nytimes.com/2014/11/09/opinion/sunday/prehistorys-brilliant-future.html |date=8 November 2014 |work=[[The New York Times]] |access-date=25 December 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141229225657/http://www.nytimes.com/2014/11/09/opinion/sunday/prehistorys-brilliant-future.html |archive-date=29 December 2014 }}</ref> Hugsanlega hefur [[fjöldaútdauði]] tegunda á tilteknum tímaskeiðum orðið til þess að hraða þróun nýrra lífvera til að auka fjölbreytni.<ref>{{Cite journal |last=Van Valkenburgh |first=B. |author-link=Blaire Van Valkenburgh |year=1999 |title=Major patterns in the history of carnivorous mammals |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |volume=27 |pages=463–493 |doi=10.1146/annurev.earth.27.1.463 |bibcode=1999AREPS..27..463V |url=https://zenodo.org/record/890156 |access-date=29 June 2019 |archive-date=29 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200229201201/https://zenodo.org/record/890156 |url-status=live }}</ref> == Umhverfi == [[File:20100422 235222 Cyanobacteria.jpg|thumb|upright=0.9|[[Blágerlar]] [[súrefnisbyltingin|umbyltu]] samsetningu lífs á jörðu með því að valda nær algjörri útrýmingu [[loftfirrð lífvera|loftfirrðra lífvera]].]] Líffjölbreytni á jörðinni er afleiðing af síkviku samspili [[erfðabreyting]]a, [[efnaskipti|efnaskiptahæfileika]], [[náttúrulegt umhverfi|umhverfisáskorana]],<ref name=astrobiology>{{cite web |url=http://astrobiology.arc.nasa.gov/roadmap/g5.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120329092237/http://astrobiology.arc.nasa.gov/roadmap/g5.html |archive-date=29 March 2012 |url-status=dead |title=Understand the evolutionary mechanisms and environmental limits of life |access-date=13 July 2009 |last=Rothschild |first=Lynn |author-link=Lynn J. Rothschild |date=September 2003 |publisher=NASA}}</ref> og [[samlífi]]s.<ref>{{Cite journal |title=Symbiosis and the origin of life |url=https://archive.org/details/origins-of-life-and-evolution-of-biospheres_1977-04_8_1/page/39 |journal=Origins of Life and Evolution of Biospheres |date=April 1977 |first=G.A.M. |last=King |volume=8 |issue=1 |pages=39–53 |doi=10.1007/BF00930938 |pmid=896191 |bibcode=1977OrLi....8...39K|s2cid=23615028 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Margulis |first=Lynn |author-link=Lynn Margulis |title=The Symbiotic Planet: A New Look at Evolution |publisher=Orion Books |date=2001 |location=London|isbn=978-0-7538-0785-9}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Futuyma |first1=D.J. |author1-link=Douglas J. Futuyma |author2=Janis Antonovics |title=Oxford surveys in evolutionary biology: Symbiosis in evolution |publisher=Oxford University Press |date=1992 |volume=8 |location=London, England |pages=347–374 |isbn=978-0-19-507623-3}}</ref> Lengst af hafa [[örvera|örverur]] verið ríkjandi lífverur í byggilegu umhverfi jarðarinnar sem hefur því mótast af efnaskiptum og þróun örvera. Vegna athafna örveranna hefur efnafræðileg samsetning jarðarinnar breyst í [[jarðsaga|jarðsögunni]], sem hafði áhrif á þróun annarra lífvera síðar.<ref name=astrobiology/> Sem dæmi, þá var útblástur [[súrefni]]s frá [[blágerlar|blágerlum]] afleiðing [[ljóstillífun]]ar sem olli hnattrænni umbreytingu umhverfis á jörðinni. Súrefni var eitrað fyrir flestar aðrar lífverur á þeim tíma. Þetta skapaði nýjar áskoranir fyrir þróun lífs á jörðinni sem leiddu á endanum til þróunar helstu fylkinga dýra og planta. Þetta samspil lífvera og umhverfis er eitt af því sem einkennir lífkerfi.<ref name=astrobiology/> === Lífhvolf === {{aðalgrein|Lífhvolf}} [[File:Deinococcus geothermalis cells.jpg|thumb|''[[Deinococcus geothermalis]]'' er bakteríutegund sem þrífst í [[hver]]um og á miklu dýpi.<ref>{{Cite journal |last1=Liedert |first1=Christina |last2=Peltola |first2=Minna |last3=Bernhardt |first3=Jörg |last4=Neubauer |first4=Peter |last5=Salkinoja-Salonen |first5=Mirja |date=15 March 2012 |title=Physiology of Resistant Deinococcus geothermalis Bacterium Aerobically Cultivated in Low-Manganese Medium |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_2012-03_194_6/page/1552 |journal=Journal of Bacteriology |language=en |volume=194 |issue=6 |pages=1552–1561 |doi=10.1128/JB.06429-11 |pmc=3294853 |pmid=22228732}}</ref>|left]] Öll vistkerfi jarðar samanlögð mynda lífhvolfið. Lífhvolfið má líka skilgreina sem byggilegt svæði jarðar, sem er lokað kerfi (fyrir utan geislun frá sólinni og geimnum og hitageislun frá möttlinum), og að mestu sjálfstýrt.<ref>{{Cite encyclopedia |encyclopedia=The Columbia Encyclopedia|edition=6th |publisher=Columbia University Press |year=2004 |url=https://www.questia.com/library/encyclopedia/biosphere.jsp |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027194858/http://www.questia.com/library/encyclopedia/biosphere.jsp |archive-date=27 October 2011 |title=Biosphere }}</ref> Lífverur finnast alls staðar í lífhvolfinu, þar á meðal í [[jarðvegur|jarðvegi]], [[hver]]um, og [[innvaxin lífvera|steinum]], á allt að 19 km dýpi, í dýpstu hlutum sjávar, og í að minnsta kosti 64 km hæð í andrúmsloftinu.<ref name="SD-19980625-UG">{{cite web |author=University of Georgia |title=First-Ever Scientific Estimate Of Total Bacteria On Earth Shows Far Greater Numbers Than Ever Known Before |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1998/08/980825080732.htm |date=25 August 1998 |website=[[Science Daily]] |access-date=10 November 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141110162101/https://www.sciencedaily.com/releases/1998/08/980825080732.htm |archive-date=10 November 2014 }}</ref><ref name="ABM-20150112">{{cite web |last=Hadhazy |first=Adam |title=Life Might Thrive a Dozen Miles Beneath Earth's Surface |url=http://www.astrobio.net/extreme-life/life-might-thrive-dozen-miles-beneath-earths-surface/ |date=12 January 2015 |website=[[Astrobiology Magazine]] |access-date=11 March 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312065614/http://www.astrobio.net/extreme-life/life-might-thrive-dozen-miles-beneath-earths-surface/ |archive-date=12 March 2017 }}</ref><ref name="BBC-20151124">{{cite web |last=Fox-Skelly |first=Jasmin |title=The Strange Beasts That Live in Solid Rock Deep Underground |url=http://www.bbc.com/earth/story/20151124-meet-the-strange-creatures-that-live-in-solid-rock-deep-underground |date=24 November 2015 |publisher=[[BBC]] |access-date=11 March 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161125013248/http://www.bbc.com/earth/story/20151124-meet-the-strange-creatures-that-live-in-solid-rock-deep-underground |archive-date=25 November 2016 }}</ref> Sem dæmi hafa gró myglusveppsins ''[[Aspergillus niger]]'' fundist í [[miðhvolf]]inu í 48-77 km hæð.<ref>{{Cite journal |last1=Imshenetsky |first1=AA |last2=Lysenko |first2=SV |last3=Kazakov |first3=GA |date=June 1978 |title=Upper boundary of the biosphere |url=https://archive.org/details/sim_applied-and-environmental-microbiology_1978-01_35_1/page/1 |journal=Applied and Environmental Microbiology |volume=35 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.1128/aem.35.1.1-5.1978 |pmc=242768 |pmid=623455|bibcode=1978ApEnM..35....1I }}</ref> Í tilraunastofum hefur verið sýnt fram á að líf gæti þrifist í tómi geimsins.<ref name="Dose">{{cite journal |title=ERA-experiment "space biochemistry" |journal=Advances in Space Research |volume=16 |issue=8 |year=1995 |pages=119–129 |doi=10.1016/0273-1177(95)00280-R |pmid=11542696 |last1=Dose |first1=K. |last2=Bieger-Dose |first2=A. |last3=Dillmann |first3=R. |last4=Gill |first4=M. |last5=Kerz |first5=O. |last6=Klein |first6=A. |last7=Meinert |first7=H. |last8=Nawroth |first8=T. |last9=Risi |first9=S. | last10=Stridde | first10=C. |bibcode=1995AdSpR..16h.119D}}</ref><ref name="Horneck">{{cite journal |title=Biological responses to space: results of the experiment "Exobiological Unit" of ERA on EURECA I |journal=Adv. Space Res. |year=1995 |author1=Horneck G. |author2=Eschweiler, U. |author3=Reitz, G. |author4=Wehner, J. |author5=Willimek, R. |author6=Strauch, K. |volume=16 |issue=8 |pages=105–118 |pmid=11542695 |bibcode=1995AdSpR..16h.105H |doi=10.1016/0273-1177(95)00279-N}}</ref> Líf þrífst dýpst í [[Maríanadjúpáll|Maríanadjúpálnum]],<ref name="NG-20130317">{{cite journal |last1=Glud |first1=Ronnie |last2=Wenzhöfer |first2=Frank |last3=Middelboe |first3=Mathias |last4=Oguri |first4=Kazumasa |last5=Turnewitsch |first5=Robert |last6=Canfield |first6=Donald E. |last7=Kitazato |first7=Hiroshi |title=High rates of microbial carbon turnover in sediments in the deepest oceanic trench on Earth |doi=10.1038/ngeo1773 |date=17 March 2013 |journal=[[Nature Geoscience]] |volume=6 |issue=4 |pages=284–288 |bibcode=2013NatGe...6..284G}}</ref> og í steinum allt að 580 metra undir 2590 metra djúpum sjávarbotni undan norðvesturströnd Bandaríkjanna,<ref name="LS-20130317">{{cite web |last=Choi |first=Charles Q. |title=Microbes Thrive in Deepest Spot on Earth |url=http://www.livescience.com/27954-microbes-mariana-trench.html |date=17 March 2013 |publisher=[[LiveScience]] |access-date=17 March 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402234623/http://www.livescience.com/27954-microbes-mariana-trench.html |archive-date=2 April 2013 }}</ref><ref name="LS-20130314">{{cite web |last=Oskin |first=Becky |title=Intraterrestrials: Life Thrives in Ocean Floor |url=http://www.livescience.com/27899-ocean-subsurface-ecosystem-found.html |date=14 March 2013 |publisher=[[LiveScience]] |access-date=17 March 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402235647/http://www.livescience.com/27899-ocean-subsurface-ecosystem-found.html |archive-date=2 April 2013 }}</ref> og 2400 metrum undir sjávarbotni við strönd Japans.<ref name="BBC-20141215-RM">{{cite news |last=Morelle |first=Rebecca |author-link=Rebecca Morelle |title=Microbes discovered by deepest marine drill analysed |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-30489814 |date=15 December 2014 |work=[[BBC News]] |access-date=15 December 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141216185424/http://www.bbc.com/news/science-environment-30489814 |archive-date=16 December 2014 }}</ref> Árið 2014 fundust lífverur 800 metra undir ísnum á Suðurskautslandinu.<ref name="NAT-20140820">{{cite journal |last=Fox |first=Douglas |title=Lakes under the ice: Antarctica's secret garden |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2014-08-21_512_7514/page/244 |date=20 August 2014 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=512 |issue=7514 |pages=244–246 |doi=10.1038/512244a |bibcode=2014Natur.512..244F |pmid=25143097 |doi-access=free }}</ref><ref name="FRB-20140820">{{cite web |last=Mack |first=Eric |title=Life Confirmed Under Antarctic Ice; Is Space Next? |url=https://www.forbes.com/sites/ericmack/2014/08/20/life-confirmed-under-antarctic-ice-is-space-next/ |date=20 August 2014 |website=[[Forbes]] |access-date=21 August 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140822002442/http://www.forbes.com/sites/ericmack/2014/08/20/life-confirmed-under-antarctic-ice-is-space-next/ |archive-date=22 August 2014 }}</ref> Í leiðöngrum [[IODP]]-verkefnisins fundust [[einfrumungur|einfruma]] lífverur í seti við 120° C, 1,2 km undir sjávarbotni í [[Nankai-sökkbeltið|Nankai-sökkbeltinu]].<ref>{{Cite journal |last1=Heuer |first1=Verena B. |last2=Inagaki |first2=Fumio |last3=Morono |first3=Yuki |last4=Kubo |first4=Yusuke |last5=Spivack |first5=Arthur J. |last6=Viehweger |first6=Bernhard |last7=Treude |first7=Tina |last8=Beulig |first8=Felix |last9=Schubotz |first9=Florence |last10=Tonai |first10=Satoshi |last11=Bowden |first11=Stephen A.|date=4 December 2020 |title=Temperature limits to deep subseafloor life in the Nankai Trough subduction zone |journal=Science |volume=370 |issue=6521 |pages=1230–1234 |doi=10.1126/science.abd7934 |pmid=33273103 |bibcode=2020Sci...370.1230H |hdl=2164/15700 |s2cid=227257205 |url=https://escholarship.org/uc/item/5b65v425 |hdl-access=free |access-date=5 November 2023 |archive-date=26 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926003958/https://escholarship.org/uc/item/5b65v425 |url-status=live }}</ref> Einn vísindamaður orðaði það þannig að hægt væri að finna örverur alls staðar, því þær hafa gríðarlega aðlögunarhæfni og lifa af hvar sem þær eru.<ref name="LS-20130317" /> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Wikivitnun}} {{Wiktionary|líf}} [[Flokkur:Líf| ]] qg8xnmeus63p7txxeymbrxe8nl2ygfc Listi yfir fullvalda ríki 0 21380 1985360 1960253 2026-11-07T00:33:12Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 6 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985360 wikitext text/x-wiki [[File:Palais des Nations unies, à Genève.jpg|alt=A long row of flags|thumb|upright=1.2|Fánar aðildarríkja og áheyrnarríkja [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] fyrir framan [[Þjóðahöllin]]a í [[Genf]], [[Sviss]].]] '''Listi yfir fullvalda ríki''' gefur yfirlit yfir [[fullvalda ríki]] um allan heim með upplýsingum um stöðu þeirra og viðurkenningu á [[fullveldi]] þeirra. Hægt er að skipta ríkjunum 208 í þrjá flokka eftir því hver staða þeirra er innan [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]]: 193 aðildarríki,<ref name="unms">{{cite web|title=United Nations Member States|url=https://www.un.org/en/members/index.shtml|publisher=United Nations|author=Press Release ORG/1469|access-date=November 3, 2019|date=3 July 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230101646/http://www.un.org/en/members/index.shtml|archive-date=30 December 2013|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> 2 áheyrnarríki, og 13 önnur ríki. Dálkurinn „Deilur um fullveldi“ sýnir að fullveldið er óumdeilt í 188 tilvikum, en umdeilt í 18 tilvikum. Af þessum 18 eru 6 aðildarríki, 1 áheyrnarríki og 11 önnur ríki. Að auki eru 2 ríki með sérstaka stöðu. Listar af þessu tagi eru alltaf umdeilanlegir, þar sem engin bindandi skilgreining er til á því hvaða skilyrði ríki þurfa að uppfylla til að teljast fullvalda. Nánar er fjallað um skilyrðin hér fyrir neðan. Á listanum eru líka lönd sem eru talin hafa stöðu fullvalda ríkja ''de facto'', en ekki ætti að líta á það sem stuðning við kröfur um viðurkenningu á sjálfstæði þeirra. == Skilgreiningar == Þessi listi á rætur að rekja til skilgreiningarinnar á því hvað telst fullvalda ríki samkvæmt fyrstu grein [[Montevídeósáttmálinn|Montevídeósáttmálans]] frá [[1933]]. Samkvæmt sáttmálanum, þarf fullvalda ríki að hafa þessa eiginleika: (a) stöðugan fólksfjölda, (b) afmarkað landsvæði, (c) ríkisstjórn, og (d) möguleika á því að vinna með öðrum ríkjum, svo fremi sem það hafi ekki fengist með vopnavaldi, hótunum eða öðrum þvingunaraðgerðum.<ref>{{cite book|author=Hersch Lauterpacht|title=Recognition in International Law|url=https://books.google.com/books?id=EWgEv1Qq2TwC&pg=PA419|year=2012|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=419|isbn=9781107609433}}</ref> Deilt er um það hvort og að hve miklu leyti [[viðurkenning (alþjóðaréttur)|viðurkenning]] skiptir máli fyrir sjálfstæði ríkja. Ef skilgreiningunni hér að framan er fylgt ætti hún að nægja til að ríki teljist sjálfstæð, og viðurkenning annarra ríkja skiptir þá engu máli. Á hinn bóginn, ef óskilyrtu kenningunni um ríkjamyndun er fylgt getur ríki aðeins talist fullgildur aðili að alþjóðasamskiptum ef önnur ríki viðurkenna fullveldi þess. Á eftirfarandi lista eru ríki sem: * líta á sig sem sjálfstæð ríki (til dæmis með [[sjálfstæðisyfirlýsing]]u) og eru oft álitin uppfylla skilgreininguna að framan, eða * eru viðurkennd sem sjálfstæð ríki af minnst einu aðildarríki Sameinuðu þjóðanna. Í sumum tilvikum kann að vera umdeilt hvort tiltekið ríki uppfylli skilyrðin í Montevídeósáttmálanum. Ríki sem telja sig fullvalda en uppfylla ekki öll skilyrðin eru stundum kölluð [[hálfgildingsríki]].<ref name=Hahn>{{cite book|last=Hahn|first=Gordon|title=Russia's Revolution from Above, 1985–2000: Reform, Transition, and Revolution in the Fall of the Soviet Communist Regime|url=https://archive.org/details/russiasrevolutio0000hahn|date=2002|page=[https://archive.org/details/russiasrevolutio0000hahn/page/527 527]|publisher=Transaction Publishers|location=New Brunswick|isbn=978-0765800497}}</ref><ref name=Griffiths>{{cite book|last=Griffiths|first=Ryan|title=Age of Secession: The International and Domestic Determinants of State Birth|url=https://archive.org/details/ageofsecessionin0000ryan|date=2016|pages=[https://archive.org/details/ageofsecessionin0000ryan/page/84 85], 213–242|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-1107161627}}</ref> Á grundvelli þessara skilyrða eru því 208 ríki á listanum: * 205 ríki sem njóta viðurkenningar minnst eins aðildarríkis Sameinuðu þjóðanna * 1 ríki sem uppfyllir skilyrðin, en er aðeins viðurkennt af ríkjum sem ekki eru aðildarríki Sþ ([[Transnistría]]) * 1 ríki sem uppfyllir skilyrðin, en nýtur ekki viðurkenningar neins annars ríkis ([[Sómalíland]]) Í töflunni er að finna undirlista yfir lönd sem eru ýmist ekki fullvalda eða eru nátengd öðru fullvalda ríki. Þar er líka að finna svæði þar sem yfirráð annars ríkis eru takmörkuð með alþjóðasamningum. Þetta eru: * Ríki í [[tengdaríki|frjálsu sambandi]] við annað ríki * Tvö svæði undir yfirráðum Pakistan sem eru hvorki fullvalda, hjálendur né hlutar annarra ríkja: [[Azad Kasmír]] og [[Gilgit Baltistan]] * Hjálendur annars ríkis, auk landsvæða sem sýna mörg einkenni hjálenda * Landsvæði sem stofnuð hafa verið með alþjóðasamningum == Listinn == Heiti ríkjanna hér eru í langflestum tilvikum samkvæmt lista Árnastofnunar yfir ríkjaheiti.<ref>{{vefheimild|titill=Ríkjaheiti|url=https://www.arnastofnun.is/is/rikjaheiti|vefsíða=Árnastofnun|skoðað=5-4-2022}}</ref> {| class="sortable wikitable" style="background:white; text-align:left;" ! width=300pt|Almennt og opinbert heiti ! width=150pt|Aðild að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]]<ref>Hér kemur fram hvort ríki á aðild að Sameinuðu þjóðunum, eða hvort það tekur þátt í starfi Sþ með aðild að undirstofnunum þeirra.</ref> ! width=150pt|Deilur um fullveldi ! class="unsortable" |Frekari upplýsingar um stöðu og viðurkenningu fullveldis |- style="background:Darkgrey;" |style="text-align:center;"|<span style="display:none">A AAA</span> |<span style="display:none">A AAA</span> |<span style="display:none">A AAA</span> | |- style="background:Lightgrey;" |style="text-align:center;"|<span style="display:none">ZZZ</span>↓ Aðildarríki og áheyrnarríki Sþ ↓ |<span style="display:none">A AAA</span> |<span style="display:none">ZZZ</span> | |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Abkasía → [[#Abkasía|Sjá færsluna fyrir Abkasíu]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Afganistan"></span>'''{{flag|Afganistan}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Ríkjandi stjórn í Afganistan sem nefnir landið „íslamska emírsdæmið Afganistan“, hefur ekki verið viðurkennd af neinu ríki. Sameinuðu þjóðirnar viðurkenna stjórn „íslamska lýðveldisins Afganistan“ sem réttmæta stjórn landsins.<ref name="akhund2">{{Cite news|date=7 September 2021|title=Taliban announce new government for Afghanistan|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58479750}}</ref><ref name="UN_Seats_Denied">{{Cite news|date=1 December 2021|title=U.N. Seats Denied, for Now, to Afghanistan’s Taliban and Myanmar’s Junta|work=nytimes|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/world/americas/united-nations-taliban-myanmar.html}}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Albanía"></span>'''{{flag|Albanía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Albanía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Alsír"></span>'''{{flag|Alsír}}'''&nbsp;– Alþýðulýðveldið Alsír |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Alþýðulýðveldið Kína → [[#Kína|Sjá færsluna fyrir Kína]]'' |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Alþýðulýðveldið Kórea → [[#Norður-Kórea|Sjá færsluna fyrir Norður-Kóreu]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Andorra"></span>'''{{flag|Andorra}}'''&nbsp;– Furstadæmið Andorra |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Andorra er samfurstadæmi þar sem embætti þjóðhöfðingja deilist á [[Frakklandsforseti|Frakklandsforseta]] og [[kaþólska biskupsdæmið Urgell|biskupinn af Urgell]],<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/992562.stm#leaders |title=Andorra country profile |work=BBC News |access-date=8 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215064605/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/992562.stm#leaders |archive-date=15 February 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> sem aftur er skipaður af páfa. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Angóla"></span>'''{{flag|Angóla}}'''&nbsp;– Lýðveldið Angóla |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Antígva og Barbúda"></span>'''{{flag|Antígva og Barbúda}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Antígva og Barbúda á aðild að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. Eitt sjálfstjórnarhérað, [[Barbúda]], er hluti af ríkinu. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Argentína"></span>'''{{flag|Argentína}}'''&nbsp;– Argentínska lýðveldið<ref>Stjórnarskrá Argentínu (35. grein) samþykkir eftirfarandi heiti á landinu: „Sameinuð héruð Río de la Plata“, „Argentínska lýðveldið“ og „Argentínska sambandsríkið“.</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Argentína er sambandsríki 23 fylkja og einnar sjálfstjórnarborgar.<ref>Tilkall Argentínu til lands á Suðurskautslandinu er ein af fimm sýslum héraðsins [[Tierra del Fuego]].{{cite web|url=https://www.patagonia-argentina.com/en/tierradelfuego/|title=Tierra del Fuego and Antarctica|website=Patagonia-Argentina|access-date=September 12, 2020}}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Armenía"></span>'''{{flag|Armenía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Armenía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ | style="background:#fcc;"|Ekki viðurkennt af [[Pakistan]]. {{extent}}Pakistan viðurkennir ekki Armeníu vegna átakanna um [[Nagornó-Karabak]].<ref>{{cite web|url=http://www.foreignaffairscommittee.org/includes/content_files/Report%2021%20-%20Visit%20to%20Azerbaijan.pdf|title=Pakistan Worldview, Report 21, Visit to Azerbaijan|publisher=Senate of Pakistan Foreign Relations Committee|date=2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219074354/http://foreignaffairscommittee.org/includes/content_files/Report%2021%20-%20Visit%20to%20Azerbaijan.pdf|archive-date=19 February 2009}}</ref><ref>[http://www.today.az/news/politics/30102.html Nilufer Bakhtiyar: "For Azerbaijan Pakistan does not recognise Armenia as a country"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813064453/http://www.today.az/news/politics/30102.html |date=13 August 2011 }} 13 September 2006 [14:03] – Today.Az</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.az/articles/armenia/86325|title=Pakistan the only country not recognizing Armenia – envoy|publisher=News.Az|date=5 February 2014|access-date=17 February 2014|quote=We are the only country not recognizing Armenia as a state.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223095734/http://news.az/articles/armenia/86325|archive-date=23 February 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Aserbaísjan"></span>'''{{flag|Aserbaísjan}}'''&nbsp;– Lýðveldið Aserbaísjan |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Eitt sjálfstjórnarhérað, [[Sjálfstjórnarlýðveldið Naksjivan]], er útlenda Aserbaísjan. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Austur-Tímor"></span>'''{{flag|Austur-Tímor}}'''&nbsp;– Lýðstjórnarlýðveldið Tímor-Leste<ref>Ríkisstjórn Austur-Tímor notar „Timor-Leste“ sem opinbert enskt heiti landsins.</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Austurríki"></span>'''{{flag|Austurríki}}'''&nbsp;– Lýðveldið Austurríki |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. Austurríki er sambandsríki 9 fylkja. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Ástralía"></span>'''{{flag|Ástralía}}'''&nbsp;– Samveldið Ástralía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Ástralía er aðili að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]] og sambandsríki [[fylki og yfirráðasvæði Ástralíu|sex fylkja, þriggja yfirráðasvæða og sex handanhafssvæða]], auk tilkalls til lands á Suðurskautslandinu. Handanhafssvæði Ástralíu eru: * [[Ashmore- og Cartier-eyjar]] * {{flag|Jólaeyja}} * {{flag|Kókoseyjar}} * [[Kóralhafseyjar Ástralíu]] * [[Heard-eyja og McDonald-eyjar]] * {{flag|Norfolkeyja}} * ''[[Ástralska Suðurskautssvæðið]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Bahamaeyjar"></span>'''{{flag|Bahamaeyjar}}'''&nbsp;– Samveldi Bahamaeyja<ref>{{cite web|title=Bahamas, The {{!}} The Commonwealth|url=https://thecommonwealth.org/our-member-countries/bahamas|website=thecommonwealth.org|date=15 August 2013|access-date=12 March 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180309082734/http://www.thecommonwealth.org/our-member-countries/bahamas|archive-date=9 March 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Bahamaeyjar eiga aðild að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Bandaríkin"></span>'''{{flag|Bandaríkin}}'''&nbsp;– Bandaríki Norður-Ameríku |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Bandaríkin eru sambandsríki 50 fylkja, eins alríkisumdæmis og eins innlimaðs yfirráðasvæðis ([[Palmýrurif]]). Auk þess fer alríkisstjórnin með yfirráð yfir 13 hjálendum. Af þeim eru fimm byggðar: * {{flag|Bandaríska Samóa}} * {{flag|Gvam}} * {{flag|Norður-Maríanaeyjar}} * {{flag|Púertó Ríkó}} * {{flag|Bandarísku Jómfrúaeyjar}} Hún fer líka með stjórn nokkurra óbyggðra eyja: * [[Baker-eyja]] * [[Howland-eyja]] * [[Jarvis-eyja]] * [[Johnston-rif]] * [[Kingman-rif]] * [[Midway-rif]] * [[Navassa-eyja]] * [[Wake-eyja]] Stjórnin gerir líka tilkall til eftirfarandi svæða: * ''[[Bajo Nuevo-banki]]'' * ''[[Serranilla-banki]]'' Þrjú sjálfstæð ríki hafa gerst sambandsríki Bandaríkjanna með samningi um frjálst samband: * {{flag|Marshalleyjar}} – Lýðveldi Marshall-eyja * {{flag|Míkrónesía}} – Sambandsríki Míkrónesíu * {{flag|Palaú}} – Lýðveldið Palaú |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Bangladess"></span>'''{{flag|Bangladess}}'''&nbsp;– Alþýðulýðveldið Bangladess |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Barbados"></span>'''{{flag|Barbados}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Barein"></span>'''{{flag|Barein}}'''&nbsp;– Konungsríkið Barein |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Belgía"></span>'''{{flag|Belgía}}'''&nbsp;– Konungsríkið Belgía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Belgía á aðild að [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]]. Belgía er sambandsríki þriggja málsamfélaga og þriggja héraða. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Belís"></span>'''{{flag|Belís}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Belís á aðild að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Benín"></span>'''{{flag|Benín}}'''&nbsp;– Lýðveldið Benín |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Bosnía og Hersegóvína"></span>'''{{flag|Bosnía og Hersegóvína}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Bosnía og Hersegóvína er mynduð úr tveimur ''aðilum'': * [[Sambandsríkið Bosnía og Hersegóvína]] * [[Republika Srpska]] Auk þess er [[Brčko-umdæmi]] sjálfstjórnarumdæmi.<ref name="Stjepanović2015">{{cite journal |title=Dual Substate Citizenship as Institutional Innovation: The Case of Bosnia's Brčko District |journal=Nationalism and Ethnic Politics |date=2015 |pages=382–383 |first=Dejan |last=Stjepanović |volume=21 |issue=4 |doi=10.1080/13537113.2015.1095043 |s2cid=146578107 |issn=1353-7113 |eissn=1557-2986 |oclc=5927465455 }}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Botsvana"></span>'''{{flag|Botsvana}}'''&nbsp;– Lýðveldið Botsvana |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Bólivía"></span>'''{{flag|Bólivía}}'''&nbsp;– Fjölþjóðaríkið Bólivía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Brasilía"></span>'''{{flag|Brasilía}}'''&nbsp;– Sambandslýðveldi Brasilíu |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Brasilía er sambandsríki með [[fylki Brasilíu|26 fylki og eitt alríkisumdæmi]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Bretland"></span>'''{{flag|Bretland}}'''&nbsp;– Sameinað konungsríki Stóra-Bretlands og Norður-Írlands |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Bretland á aðild að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. Það er samsett úr fjórum aðildarlöndum: [[England]]i, [[Norður-Írland]]i, [[Skotland]]i og [[Wales]]. Bretlandi tilheyra 13 hjálendur auk tilkalls til lands á Suðurskautslandinu: * [[Akrótírí og Dekelía]] (á [[Kýpur]]) * {{flag|Angvilla}} * {{flag|Bermúda}} * {{flag|Bresku Indlandshafseyjar}} * {{flag|Bresku Jómfrúaeyjar}} * {{flag|Caymaneyjar}} * {{flag|Falklandseyjar}} * {{flag|Gíbraltar}} * {{flag|Montserrat}} * {{flag|Pitcairn}} * [[Sankti Helena, Ascension og Tristan da Cunha]] * {{flag|Suður-Georgía og Suður-Sandvíkureyjar}} * {{flag|Turks- og Caicoseyjar}} * ''[[Breska landsvæðið á Suðurskautslandinu]]'' [[Breska krúnan]] fer líka með yfirráð yfir þremur krúnunýlendum með heimastjórn: * {{flag|Guernsey}} * {{flag|Mön}} * {{flag|Jersey}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Brúnei"></span>'''{{flag|Brúnei}}'''&nbsp;– Þjóðin Brúnei, bústaður friðarins |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Búlgaría"></span>'''{{flag|Búlgaría}}'''&nbsp;– Lýðveldið Búlgaría |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki Evrópusambandsins. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Búrkína Fasó"></span>'''{{flag|Búrkína Fasó}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Búrma → [[#Mjanmar|Sjá færsluna fyrir Mjanmar]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Búrúndí"></span>'''{{flag|Búrúndí}}'''&nbsp;– Lýðveldið Búrúndí |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Bútan"></span>'''{{flag|Bútan}}'''&nbsp;– Konungsríkið Bútan |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Chile"></span>'''{{flag|Chile}}/Síle'''&nbsp;– Lýðveldið Chile |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Tilkall Chile til lands á Suðurskautslandinu er formlega skilgreint sem sveitarfélagið [[Antártica Chilena]] sem aftur er hluti af [[Magellaneshérað]]i. |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Cooks-eyjar → [[#Cooks-eyjar|Sjá færsluna fyrir Cooks-eyjar]]'' |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Côte d'Ivoire → [[#Fílabeinsströndin|Sjá færsluna fyrir Fílabeinsströndina]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Danmörk"></span> '''{{flag|Danmörk}}''' – Konungsríkið Danmörk |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki Evrópusambandsins. Tvö heimastjórnarsvæði eru hluti af konungsríkinu: * {{flag|Færeyjar}} * {{flag|Grænland}} Danmörk, Færeyjar og Grænland mynda þrjú lönd konungsríkisins. Danmörk er aðildarríki Evrópusambandsins, en aðildin nær ekki til Færeyja og Grænlands.<ref>{{cite web|url=http://www.stm.dk/_p_12710.html |title=Home Rule Act of the Faroe Islands : No. 137 of March 23, 1948 |website=Statsministeriat |location=Copenhagen |access-date=20 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910005827/http://www.stm.dk/_p_12710.html |archive-date=10 September 2015 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.stm.dk/_p_12712.html |title=The Greenland Home Rule Act : Act No. 577 of 29 November 1978 |website=Statsministeriat |location=Copenhagen |access-date=20 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140214060548/http://www.stm.dk/_p_12712.html |archive-date=14 February 2014 }}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Djibútí"></span>'''{{flag|Djibútí}}'''&nbsp;– Lýðveldið Djibútí |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Dóminíka"></span>'''{{flag|Dóminíka}}'''&nbsp;– Samveldi Dóminíku |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Dóminíska lýðveldið"></span>'''{{flag|Dóminíska lýðveldið}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Egyptaland"></span>'''{{flag|Egyptaland}}'''&nbsp;– Arabíska lýðveldið Egyptaland |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Eistland"></span>'''{{flag|Eistland}}'''&nbsp;– Lýðveldið Eistland |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki Evrópusambandsins |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Ekvador"></span>'''{{flag|Ekvador}}'''&nbsp;– Lýðveldið Ekvador |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="El Salvador"></span>'''{{flag|El Salvador}}'''&nbsp;– Lýðveldið El Salvador |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Eritrea"></span>'''{{flag|Eritrea}}'''&nbsp;– Eritreuríki |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Esvatíní"></span>'''{{flag|Esvatíní}}'''&nbsp;– Konungsríkið Esvatíní<ref>Áður þekkt sem Svasíland til 2018.</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Eþíópía"></span>'''{{flag|Eþíópía}}'''&nbsp;– Sambandslýðveldið Eþíópía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Eþíópía er sambandsríki níu héraða og tveggja borga. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Filippseyjar"></span>'''{{flag|Filippseyjar}}'''&nbsp;– Lýðveldið Filippseyjar |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Eitt sjálfstjórnarhérað, [[Bangsamoro]], tilheyrir Filippseyjum. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Finnland"></span>'''{{flag|Finnland}}'''&nbsp;– Lýðveldið Finnland |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. * {{flag|Álandseyjar}} eru hlutlaust og herlaust heimastjórnarsvæði innan Finnlands. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Fídjieyjar"></span>'''{{flag|Fídjieyjar}}'''&nbsp;– Lýðveldið Fídjieyjar |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Eitt sjálfstjórnarhérað er á Fídjieyjum, [[Rotuma]].<ref>{{Cite book | title = Laws of Fiji | place = Suva, Fiji | publisher = Government of Fiji | year = 1927 | edition = 1978 | chapter = Rotuma Act | chapter-url = http://www.itc.gov.fj/lawnet/fiji_act/cap122.html | access-date = 10 July 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100621140255/http://www.itc.gov.fj/lawnet/fiji_act/cap122.html |archive-date=21 June 2010 }}</ref><ref>{{cite web |author = Government of Fiji, Office of the Prime Minister |title = Chapter 122: Rotuma Act |work = Laws of Fiji |publisher = [[University of the South Pacific]] |year = 1978 |url = http://www.paclii.org/fj/legis/consol_act/ra103/ |access-date = 10 November 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110301163146/http://www.paclii.org/fj/legis/consol_act/ra103/ |archive-date = 1 March 2011 |url-status = dead |df = dmy-all }}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Fílabeinsströndin"></span>'''{{flag|Fílabeinsströndin}}'''&nbsp;– Lýðveldið Côte d'Ivoire<ref>Ríkisstjórn Fílabeinsstrandarinnar notar „Côte d'Ivoire“ sem opinbert heiti landsins í alþjóðasamskiptum.</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Frakkland"></span>'''{{flag|Frakkland}}'''&nbsp;– Franska lýðveldið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. Frakklandi tilheyra fimm handanhafsumdæmi og -héruð:[[Franska Gvæjana]], [[Guadeloupe]], [[Martinique]], [[Mayotte]] og [[Réunion]]. Frakklandi tilheyra líka handanhafssvæðin: * [[Clipperton-eyja]] * {{flag|Franska Pólýnesía}} * {{flag|Nýja-Kaledónía}} * [[Saint Barthélemy]] * [[Saint-Martin]] * [[Sankti Pierre og Miquelon]] * [[Wallis- og Fútúnaeyjar]] * [[Frönsku suðrænu landsvæðin og Suðurskautssvæðin]] |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Gabon"></span>'''{{flag|Gabon}}'''&nbsp;– Gabonska lýðveldið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Gambía"></span> '''{{flag|Gambía}}'''&nbsp;– Lýðveldi Gambíu<ref>{{cite web|title=The Gambia profile|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13376517|website=BBC News|access-date=12 March 2018|date=14 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311064543/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13376517|archive-date=11 March 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Gana"></span>'''{{flag|Gana}}'''&nbsp;– Lýðveldið Gana |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Georgía"></span>'''{{flag|Georgía}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Georgíu tilheyra tvö sjálfstjórnarlýðveldi, [[Adjara]] og [[sjálfstjórnarlýðveldið Abkasía]]. Abkasía er ''de facto'' undir stjórn [[Abkasía|Abkasíu]]. [[Suður-Ossetía]] er annað ''de facto'' sjálfstætt ríki innan Georgíu sem nýtur takmarkaðrar alþjóðlegrar viðurkenningar. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Gínea"></span>'''{{flag|Gínea}}'''&nbsp;– Lýðveldið Gínea |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Gínea-Bissaú"></span>'''{{flag|Gínea-Bissaú}}'''&nbsp;– Lýðveldið Gínea-Bissaú |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Grenada"></span>'''{{flag|Grenada}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Grenada er aðili að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Grikkland"></span>'''{{flag|Grikkland}}'''&nbsp;– Hellenska lýðveldið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. Eitt sjálfstjórnarsvæði, [[Atosfjall]], er innan Grikklands.<ref>Stjórnarskrá Grikklands, 105. gr.</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Grænhöfðaeyjar"></span>'''{{flag|Grænhöfðaeyjar}}'''&nbsp;– Lýðveldið Cabo Verde<ref>Ríkisstjórn Grænhöfðaeyja lýsti því yfir árið 2013 að opinbert enskt heiti landsins skyldi vera „Cabo Verde“.{{cite journal|url=https://news.nationalgeographic.com/news/2013/12/131212-maps-cabo-verde-cartography-science-cape-verde-africa/|title=Cape Verde Gets New Name: 5 Things to Know About How Maps Change|author=Tanya Basu|journal=[[National Geographic]]|date=14 December 2013|access-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181020000546/https://news.nationalgeographic.com/news/2013/12/131212-maps-cabo-verde-cartography-science-cape-verde-africa/|archive-date=20 October 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Gvatemala"></span>'''{{flag|Gvatemala}}'''&nbsp;– Lýðveldið Gvatemala |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Gvæjana"></span>'''{{flag|Gvæjana}}'''&nbsp;– Samvinnulýðveldið Gvæjana |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Haítí"></span>'''{{flag|Haítí}}'''&nbsp;– Lýðveldið Haítí |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Holland"></span>'''{{flag|Holland}}''' – Konungsríkið Holland |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. Innan konungsríkisins eru fjögur lönd með heimastjórn: * {{flag|Arúba}} * {{flag|Curaçao}} * {{flag|Holland}} * {{flag|Sint Maarten}} Að auki eru þrjú handanhafssveitarfélög í Karíbahafi: [[Bonaire]], [[Saba]] og [[Sint Eustatius]]. Erópusambandsaðildin nær aðeins til Hollands (Evrópuhlutans). |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Hondúras"></span>'''{{flag|Hondúras}}'''&nbsp;– Lýðveldið Hondúras |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Hvíta-Rússland"></span>'''{{flag|Hvíta-Rússland}}/Belarús'''&nbsp;– Lýðveldið Belarús<ref>Utanríkisráðuneyti Íslands mælir með notkun Belarús í stað Hvíta-Rússlands til að árétta sjálfstæði landsins gagnvart [[Rússland]]i.</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Mörg ríki viðurkenna ekki forseta Hvíta-Rússlands, [[Alexander Lúkasjenkó]], eftir umdeildar forsetakosningar árið 2020. Litáen lítur svo á að samstarfsráð sem [[Svjatlana Tsikanúskaja]] leiðir sé réttkjörin stjórn landsins.<ref>{{cite web |author1=Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Lithuania |author1-link=Ministry of Foreign Affairs (Lithuania) |title=Lithuanian Foreign Ministry’s statement on the situation in Belarus |url=https://www.mfa.lt/default/en/news/lithuanian-foreign-ministrys-statement-on-the-situation-in-belarus |access-date=14 March 2022 |date=23 September 2020 |archive-date=3 júlí 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703061115/https://www.mfa.lt/default/en/news/lithuanian-foreign-ministrys-statement-on-the-situation-in-belarus |url-status=dead }}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Indland"></span>'''{{flag|Indland}}'''&nbsp;– Lýðveldið Indland |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Indland er sambandsríki 28 fylkja og átta sambandssvæða. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Indónesía"></span>'''{{flag|Indónesía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Indónesía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Indónesíu tilheyra fimm sjálfstjórnarhéruð: [[Aceh]], [[Djakarta]], [[Papúa (hérað)|Papúa]], [[Vestur-Papúa]] og sérstjórnarhéraðið [[Yogyakarta]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Íran"></span>'''{{flag|Íran}}'''&nbsp;– Íslamska lýðveldið Íran |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Írak"></span>'''{{flag|Írak}}'''&nbsp;– Lýðveldið Írak |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Írak er sambandsríki<ref>{{Cite web |url=http://portal.unesco.org/ci/en/files/20704/11332732681iraqi_constitution_en.pdf/iraqi_constitution_en.pdf |title=Iraqi constitution |access-date=4 apríl 2022 |archive-date=18 maí 2016 |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160518175432/http://portal.unesco.org/ci/en/files/20704/11332732681iraqi_constitution_en.pdf/iraqi_constitution_en.pdf |url-status=live }}</ref> 19 landstjóraumdæma. Fjögur þeirra mynda sjálfstjórnarhéraðið [[Kúrdistanhérað]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Írland"></span>'''{{flag|Írland}}'''<ref>Írland er opinbert heiti landsins á ensku. Landið er stundum kallað „Írska lýðveldið“ eða „Éire“ til að aðgreina það frá eyjunni [[Írland]]i.{{cite journal |journal=Journal of British Studies |volume=46 |pages=72–90 |number=1 |date=January 2007 |publisher=Cambridge University Press on behalf of The North American Conference on British Studies |doi=10.1086/508399 |jstor=10.1086/508399 |title=The Irish Free State/Éire/Republic of Ireland/Ireland: "A Country by Any Other Name"? |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-british-studies_2007-01_46_1/page/72 |last=Daly |first=Mary E. |doi-access=free }}</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Ísland"></span>'''{{flag|Ísland}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Ísrael"></span>'''{{flag|Ísrael}}'''&nbsp;– Ísraelsríki |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ | style="background:#fcc;" | Ekki viðurkennt að hluta {{extent}}Ísrael hefur ''de facto'' yfirráð yfir landsvæðum sem [[Palestínuríki]] gerir tilkall til. Það hefur innlimað [[Austur-Jerúsalem]],<ref>{{cite web|url=https://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/basic10_eng.htm|title=Basic Law: Jerusalem, Capital of Israel|website=www.knesset.gov.il|access-date=7 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140905144734/http://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/basic10_eng.htm|archive-date=5 September 2014|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> sem nýtur takmarkaðrar alþjóðlegrar viðurkenningar.<ref name=dis>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html |title=Disputes: International |publisher=CIA World Factbook |access-date=8 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514215411/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html |archive-date=14 May 2011 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Ísrael hefur ýmis konar stjórn á svæðum á [[Vesturbakkinn|Vesturbakkanum]], og er enn talið hafa hernámslið á [[Gasaströndin]]ni.<ref>{{cite web |last = Bell |first = Abraham |title = International Law and Gaza: The Assault on Israel's Right to Self-Defense |work = Jerusalem Issue Brief, Vol. 7, No. 29 |publisher = Jerusalem Center for Public Affairs |date = 28 January 2008 |url = http://www.jcpa.org/brief/brief005-3.htm |access-date = 16 July 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm |archive-date = 21 June 2010 |url-status = dead |df = dmy-all }}</ref><ref>{{cite web | last = Salih | first = Zak M. | title = Panelists Disagree Over Gaza's Occupation Status | publisher = [[University of Virginia School of Law]] | date = 17 November 2005 | url = http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm | access-date = 16 July 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm | archive-date = 3 March 2016 | url-status = dead | df = dmy-all }}</ref><ref>{{cite web |title = Israel: 'Disengagement' Will Not End Gaza Occupation |publisher = Human Rights Watch |date = 29 October 2004 |url = https://www.hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm |access-date = 16 July 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081101210931/http://hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm |archive-date = 1 November 2008 |url-status = live |df = dmy-all }}</ref><ref name=occ>{{cite journal|url=https://books.google.com/books?id=hYiIWVlpFzEC&pg=PA429|page=429|first=Andrew|last=Sanger|title=The Contemporary Law of Blockade and the Gaza Freedom Flotilla|journal=Yearbook of International Humanitarian Law 2010|volume=13|editor=M.N. Schmitt |editor2=Louise Arimatsu |editor3=Tim McCormack|publisher=Springer Science & Business Media|date=2011|isbn=978-90-6704-811-8|quote=It is this direct external control over Gaza and indirect control over life within Gaza that has led the United Nations, the UN General Assembly, the UN Fact Finding Mission to Gaza, International human rights organisations, US Government websites, the UK Foreign and Commonwealth Office and a significant number of legal commentators, to reject the argument that Gaza is no longer occupied.|doi=10.1007/978-90-6704-811-8_14|series=Yearbook of International Humanitarian Law}}<br />* {{cite book|title=International Law and the Classification of Conflicts|editor=Elizabeth Wilmshurst|first=Iain|last=Scobbie|author-link=Iain Scobbie|publisher=Oxford University Press|date=2012|isbn=978-0-19-965775-9|page=295|url=https://books.google.com/books?id=GM90Xp03uuEC&pg=PA295|quote=Even after the accession to power of Hamas, Israel's claim that it no longer occupies Gaza has not been accepted by UN bodies, most States, nor the majority of academic commentators because of its exclusive control of its border with Gaza and crossing points including the effective control it exerted over the Rafah crossing until at least May 2011, its control of Gaza's maritime zones and airspace which constitute what Aronson terms the 'security envelope' around Gaza, as well as its ability to intervene forcibly at will in Gaza.}}<br />* {{cite book|title=Prefiguring Peace: Israeli-Palestinian Peacebuilding Partnerships|first=Michelle|last= Gawerc|publisher=Lexington Books|date=2012|isbn=9780739166109|page=44|url=https://books.google.com/books?id=Hka8FZ4UdWUC&pg=PA44|quote= In other words, while Israel maintained that its occupation of Gaza ended with its unilateral disengagement Palestinians – as well as many human right organizations and international bodies – argued that Gaza was by all intents and purposes still occupied.}}</ref> 28 aðildarríki Sameinuðu þjóðanna og [[Sahrawi-lýðveldið]] viðurkenna ekki Ísrael. Meirihluti aðildarríkja Sþ lítur á [[Frelsissamtök Palestínumanna]], PLO, sem réttmætan fulltrúa Palestínumanna, en samtökin viðurkenndu Ísrael árið 1993. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Ítalía"></span>'''{{flag|Ítalía}}'''&nbsp;– Ítalska lýðveldið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. Á Ítalíu eru 5 sjálfstjórnarhéruð: [[Ágústudalur]], [[Fríúlí-Venezia Giulia]], [[Sardinía]], [[Sikiley]] og [[Suður-Týról]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Jamaíka"></span>'''{{flag|Jamaíka}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Á aðild að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Japan"></span>'''{{flag|Japan}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Jemen"></span>'''{{flag|Jemen}}'''&nbsp;– Lýðveldið Jemen |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Jórdanía"></span>'''{{flag|Jórdanía}}'''&nbsp;– Hashemíska konungsríkið Jórdanía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kambódía"></span>'''{{flag|Kambódía}}'''&nbsp;– Konungsríkið Kambódía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kamerún"></span>'''{{flag|Kamerún}}'''&nbsp;– Lýðveldið Kamerún |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kanada"></span>'''{{flag|Kanada}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Kanada er aðili að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. Það er sambandsríki 10 fylkja og þriggja sjálfstjórnarsvæða. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kasakstan"></span>'''{{flag|Kasakstan}}'''&nbsp;– Lýðveldið Kasakstan |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Katar"></span>'''{{flag|Katar}}'''&nbsp;– Katarríki |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kenía"></span>'''{{flag|Kenía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Kenía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kirgistan"></span>'''{{flag|Kirgistan}}'''&nbsp;– Kirgisíska lýðveldið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kína"></span>'''{{flag|Kína}}'''&nbsp;– Alþýðulýðveldið Kína<ref>Alþýðulýðveldið Kína er það ríki sem almennt er nefnt „Kína“, en [[Lýðveldið Kína]] er oft nefnt „Taívan“. Stundum er lýðveldið líka nefnt „kínverska Taípei“.</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ | style="background:#fcc;" | Ekki viðurkennt að hluta. [[Lýðveldið Kína]] gerir tilkall til alls Kína. {{extent}}Í Kína eru fimm sjálfstjórnarhéruð, [[Guangxi]], [[Innri-Mongólía]], [[Ningxia]], [[Tíbet]] og [[Xinjiang]]. Auk þeirra eru sérstjórnarhéruðin: * {{flag|Hong Kong}} * {{flag|Makaó}} Kína gerir tilkall til [[Taívan]] sem er undir stjórn lýðveldisins Kína sem aftur gerir tilkall til alls Kína. 14 aðildarríki Sameinuðu þjóðanna og [[Vatíkanið]] viðurkenna ekki alþýðulýðveldið. Fyrir utan [[Bútan]] viðurkenna þau stjórn lýðveldisins Kína sem réttmæta stjórn alls Kína. |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Kína, Lýðveldið → [[#Lýðveldið Kína|Sjá færsluna fyrir Lýðveldið Kína]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kíribatí"></span>'''{{flag|Kíribatí}}'''&nbsp;– Lýðveldið Kíribatí |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Kongó, Lýðstjórnarlýðveldið → [[#Lýðstjórnarlýðveldið Kongó|Sjá færsluna fyrir Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]]'' |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Kongó, Lýðveldið → [[#Lýðveldið Kongó|Sjá færsluna fyrir Lýðveldið Kongó]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kosta Ríka"></span>'''{{flag|Kosta Ríka}}'''&nbsp;– Lýðveldið Kosta Ríka |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kólumbía"></span>'''{{flag|Kólumbía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Kólumbía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kómorur"></span>'''{{flag|Kómorur}}'''&nbsp;– Kómorubandalagið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Kómorur eru sambandsríki þriggja eyja með sjálfstjórn. |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Kórea, Norður → [[#Norður-Kórea|Sjá færsluna fyrir Norður-Kóreu]]'' |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Kórea, Suður → [[#Suður-Kórea|Sjá færsluna fyrir Suður-Kóreu]]'' |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Kósovó → [[#Kósovó|Sjá færsluna fyrir Kósovó]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Króatía"></span>'''{{flag|Króatía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Króatía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki Evrópusambandsins. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kúba"></span>'''{{flag|Kúba}}'''&nbsp;– Lýðveldið Kúba |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kúveit"></span>'''{{flag|Kúveit}}'''&nbsp;– Kúveitríki |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kýpur"></span>'''{{flag|Kýpur}}'''&nbsp;– Lýðveldið Kýpur |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ | style="background:#fcc;" | Ekki viðurkennt af [[Tyrkland]]i<ref>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2010/OPINION/07/07/kakouris.cyprus/|publisher=CNN|title=Cyprus is not at peace with Turkey|author=Andreas S. Kakouris|date=9 July 2010|access-date=17 May 2014|quote=Turkey stands alone in violation of the will of the international community. It is the only country to recognize the "TRNC" and is the only country that does not recognize the Republic of Cyprus and its government.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140518074323/http://www.cnn.com/2010/OPINION/07/07/kakouris.cyprus/|archive-date=18 May 2014|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> {{extent}}Aðildarríki Evrópusambandsins. Norðausturhluti eyjunnar er ''de facto'' sjálfstæða [[Tyrkneska lýðveldið á Norður-Kýpur]]. Tyrkland viðurkennir ekki fullveldi Kýpur vegna [[Kýpurdeilan|Kýpurdeilunnar]]. Tyrkland viðurkennir hins vegar stjórn Tyrkneska lýðveldisins á Norður-Kýpur. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Laos"></span>'''{{flag|Laos}}'''&nbsp;– Alþýðulýðveldi Laóta |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Lesótó"></span>'''{{flag|Lesótó}}'''&nbsp;– Konungsríkið Lesótó |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Lettland"></span>'''{{flag|Lettland}}'''&nbsp;– Lýðveldið Lettland |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Liechtenstein"></span>'''{{flag|Liechtenstein}}'''&nbsp;– Furstadæmið Liechtenstein |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Litáen"></span>'''{{flag|Litáen}}'''&nbsp;– Lýðveldið Litáen |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Líbanon"></span>'''{{flag|Líbanon}}'''&nbsp;– Líbanska lýðveldið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Líbería"></span>'''{{flag|Líbería}}'''&nbsp;– Lýðveldið Líbería |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Líbía"></span>'''{{flag|Líbía}}'''&nbsp;– Líbíuríki |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Lúxemborg"></span>'''{{flag|Lúxemborg}}'''&nbsp;– Stórhertogadæmið Lúxemborg |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Lýðstjórnarlýðveldið Kongó"></span>'''{{flag|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó}}'''<ref>Líka þekkt sem Kongó-Kinshasa. Áður nefnt Saír frá 1971 til 1997.</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Lýðveldið Kongó"></span>'''{{flag|Lýðveldið Kongó}}'''<ref>Líka þekkt sem Kongó-Brazzaville.</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Madagaskar"></span>'''{{flag|Madagaskar}}'''&nbsp;– Lýðveldið Madagaskar |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Makedónía → [[#Norður-Makedónía|Sjá færsluna fyrir Norður-Makedóníu]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Malasía"></span>'''{{flag|Malasía}}''' – Sambandsríkið Malasía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Malasía er sambandsríki 13 fylkja og þriggja alríkisumdæma. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Malaví"></span>'''{{flag|Malaví}}'''&nbsp;– Lýðveldið Malaví |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Maldívur"></span>'''{{flag|Maldívur}}'''&nbsp;– Lýðveldi Maldíva |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Malí"></span>'''{{flag|Malí}}'''&nbsp;– Lýðveldið Malí |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Malta"></span>'''{{flag|Malta}}'''&nbsp;– Lýðveldið Malta |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Marokkó"></span>'''{{flag|Marokkó}}'''&nbsp;– Konungsríkið Marokkó |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Hluti [[Vestur-Sahara]] sem Marokkó gerir tilkall til er undir stjórn [[Sahrawi-lýðveldið|Sahrawi-lýðveldisins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Marshall-eyjar"></span>'''{{flag|Marshalleyjar}}'''&nbsp;– Lýðveldið Marshall-eyjar |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Í frjálsu sambandi við [[Bandaríkin]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Máritanía"></span>'''{{flag|Máritanía}}'''&nbsp;– Íslamska lýðveldið Máritanía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Máritíus"></span>'''{{flag|Máritíus}}'''&nbsp;– Lýðveldið Máritíus |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}[[Rodrigues]] er sjálfstjórnareyja innan Máritíus. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Mexíkó"></span>'''{{flag|Mexíkó}}'''&nbsp;– Bandaríki Mexíkó |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Mexíkó er sambandsríki 31 fylkis og einnar sjálfstjórnarborgar. [[Sapatistar]] hafa ''de facto'' yfirráð yfir uppreisnarsveitarfélögum í [[Chiapas]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Mið-Afríkulýðveldið"></span>'''{{flag|Mið-Afríkulýðveldið}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Miðbaugs-Gínea"></span>'''{{flag|Miðbaugs-Gínea}}'''&nbsp;– Lýðveldið Miðbaugs-Gínea |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Míkrónesía"></span>'''{{flag|Míkrónesía}}'''&nbsp;– Sambandsríki Míkrónesíu |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Í frjálsu sambandi við [[Bandaríkin]]. Míkrónesía er sambandsríki fjögurra fylkja. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Mjanmar"></span>'''{{flag|Mjanmar}}'''&nbsp;– Lýðveldi bandalags Mjanmar |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}[[Wa-fylki]] er ''de facto'' sjálfstætt ríki innan Mjanmar. Sameinuðu þjóðirnar hafa ekki viðurkennt herforingjastjórnina í Mjanmar sem réttmæt stjórnvöld.<ref name="UN_Seats_Denied" /> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Moldóva"></span>'''{{flag|Moldóva}}'''&nbsp;– Lýðveldið Moldóva |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Í Moldóvu eru sjálfstjórnarhéruðin [[Gagauzia]] og austurbakki [[Dniester]]. Austurbakkinn og borgin [[Bender (Moldóvu)|Bender]] eru ''de facto'' undir stjórn [[Transnistría|Transnistríu]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Mongólía"></span>'''{{flag|Mongólía}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Montenegró → [[#Svartfjallaland|Sjá færsluna fyrir Svartfjallaland]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Mónakó"></span>'''{{flag|Mónakó}}'''&nbsp;– Furstadæmið Mónakó |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Mósambík"></span>'''{{flag|Mósambík}}'''&nbsp;– Lýðveldið Mósambík |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Namibía"></span>'''{{flag|Namibía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Namibía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Naúrú"></span>'''{{flag|Naúrú}}'''&nbsp;– Lýðveldið Naúrú |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Nepal"></span>'''{{flag|Nepal}}'''&nbsp;– Sambandslýðveldið Nepal |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Nepal er sambandsríki 7 sýslna. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Níger"></span>'''{{flag|Níger}}'''&nbsp;– Lýðveldi Níger |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Nígería"></span>'''{{flag|Nígería}}'''&nbsp;– Sambandslýðveldið Nígería |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Nígería er sambandsríki 36 fylkja og eins alríkishéraðs. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Níkaragva"></span>'''{{flag|Níkaragva}}'''&nbsp;– Lýðveldið Níkaragva |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Tvö sjálfstjórnarhéruð eru innan Níkaragva: [[Región Autónoma del Atlántico Sur|Atlántico Sur]] og [[Región Autónoma del Atlántico Norte|Atlántico Norte]]. |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Niue → [[#Niue|Sjá færsluna fyrir Niue]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Norður-Kórea"></span>'''{{flag|Norður-Kórea}}'''&nbsp;– Alþýðulýðveldið Norður-Kórea |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ | style="background:#fcc;" | [[Suður-Kórea]] gerir tilkall til Norður-Kóreu. {{extent}}Þrjú aðildarríki Sþ viðurkenna ekki Norður-Kóreu: Frakkland, Japan og Suður-Kórea. Suður-Kórea gerir tilkall til yfirráða á öllum Kóreuskaganum.<ref>{{cite web |url = http://www.ioc.u-tokyo.ac.jp/~worldjpn/documents/texts/docs/19650622.T1E.html |title = Treaty on Basic Relations between Japan and the Republic of Korea |access-date = 27 October 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090313123054/http://www.ioc.u-tokyo.ac.jp/~worldjpn/documents/texts/docs/19650622.T1E.html |archive-date = 13 March 2009 |url-status = live |df = dmy-all }}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Norður-Makedónía"></span>'''{{flag|Norður-Makedónía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Norður-Makedónía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Norður-Kýpur → [[#Tyrkneska lýðveldið á Norður-Kýpur|Sjá færsluna fyrir Tyrkneska lýðveldið á Norður-Kýpur]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Noregur"></span>'''{{flag|Noregur}}'''&nbsp;– Konungsríkið Noregur |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Noregur fer með stjórn tveggja aðskildra landsvæða í Evrópu: * [[Svalbarði]] er hluti af Noregi, en hefur sérstaka stöðu vegna [[Svalbarðasamningurinn|Svalbarðasamningsins]]. * [[Jan Mayen]] er óbyggð eyja sem er hluti af Noregi en ekki hluti af norskri stjórnsýslueiningu. Noregur fer með stjórn einnar útlendu og gerir tilkall til tveggja landsvæða á Suðurskautslandinu: * [[Bouvet-eyja]] * ''[[Eyja Péturs 1.]]'' * ''[[Matthildarland]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Nýja-Sjáland"></span>'''{{flag|Nýja-Sjáland}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Nýja-Sjáland á aðild að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. Nýja-Sjálandi tilheyrir eitt heimastjórnarsvæði og eitt tilkall á Suðurskautslandinu: * {{flag|Tókelá}} * ''[[Ross-tilkallið]]'' Ríkisstjórn Nýja-Sjálands fer með utanríkismál að hluta fyrir tvö ríki sem eru í frjálsu sambandi við Nýja-Sjáland: * {{flag|Cookseyjar}} * {{flag|Niue}} Þessi lönd eiga í sjálfstæðu stjórnmálasambandi við ýmis ríki, hafa samningsrétt innan Sameinuðu þjóðanna og eru aðilar að ýmsum undirstofnunum þeirra. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Óman"></span>'''{{flag|Óman}}'''&nbsp;– Soldánsdæmið Óman |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Pakistan"></span>'''{{flag|Pakistan}}'''&nbsp;– Íslamska lýðveldið Pakistan |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Pakistan er sambandsríki fjögurra fylkja og eins höfuðborgarsvæðis. Pakistan fer með stjórn svæða í [[Kasmír]], en hefur ekki formlega innlimað þau,<ref>Stjórnarskrá Pakistan, 1. gr.</ref><ref>{{Cite news |author = Aslam, Tasnim |title = Pakistan Does Not Claim Kashmir As An Integral Part... |url = http://www.outlookindia.com/article.aspx?233374 |newspaper = Outlook India |publisher = The Outlook Group |date = 11 December 2006 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111213213928/http://www.outlookindia.com/article.aspx?233374 |archive-date = 13 December 2011 |url-status = dead |df = dmy-all |access-date = 27 February 2011 }}</ref> heldur lítur á þau sem umdeild svæði.<ref>{{Cite book | last = Williams | first = Kristen P. | title = Despite nationalist conflicts: theory and practice of maintaining world peace | publisher = Greenwood Publishing Group | year = 2001 | pages = 154–155 | url = https://books.google.com/books?id=OYmurpH3ahsC | isbn = 978-0-275-96934-9}}</ref><ref>{{Cite book | last = Pruthi | first = R.K. | title = An Encyclopaedic Survey Of Global Terrorism In 21St Century | publisher = Anmol Publications Pvt. Ltd. | year = 2001 | pages = 120–121 | url = https://books.google.com/books?id=C3yDkKDbZ3YC | isbn = 978-81-261-1091-9}}</ref> Þessir hlutar skiptast í tvö landsvæði, og stjórn þeirra er aðskilin frá stjórn Pakistan: * [[Azad Kasmír]] * [[Gilgit-Baltistan]] Azad Kasmír er lýst sem „sjálfstjórnarfylki undir stjórn Pakistan“ meðan Gilgit-Baltistan er lýst sem sjálfstjórnarsvæðum.<ref>{{cite web |url=http://home.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=72&catid=14 |title=Archived copy |access-date=2014-07-28 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812174212/http://home.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=72&catid=14 |archive-date=12 August 2014 |df=dmy-all }}</ref><ref name="gbtribune.files.wordpress.com">{{cite web |url=http://gbtribune.files.wordpress.com/2012/09/self-governance-order-2009.pdf |title=To Be Published In The Next Issue Of The |access-date=28 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905063539/http://gbtribune.files.wordpress.com/2012/09/self-governance-order-2009.pdf |archive-date=5 September 2014 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref name="AJ&KHistory">{{cite web|url=http://www.ajk.gov.pk/history.php|title=AJ&K History|access-date=6 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180106174235/http://www.ajk.gov.pk/history.php|archive-date=6 January 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Oftast er ekki litið á þessi svæði sem fullvalda, þar sem þau uppfylla ekki skilyrðin til þess.<ref name="gbtribune.files.wordpress.com"/><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=z-aRAwAAQBAJ&q=azad+kashmir+gilgit+baltistan&pg=PA1100|title=Political Handbook of the World 2014|access-date=5 October 2014|isbn=9781483333281|last1=Lansford|first1=Tom|date=2014-04-08}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ajkassembly.gok.pk/AJK_Interim_Constitution_Act_1974.pdf# |title=The Azad Jammu And Kashmir Interim Constitution Act, 1974 |format=PDF |access-date=28 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013171853/http://www.ajkassembly.gok.pk/AJK_Interim_Constitution_Act_1974.pdf |archive-date=13 October 2013 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Palaú"></span>'''{{flag|Palaú}}'''&nbsp;– Lýðveldið Palaú |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Í frjálsu sambandi við [[Bandaríkin]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Palestínuríki"></span>'''{{flag|Palestína}}''' - Palestínuríki | style="background:#ddf;" |<span style="display:none">A</span> Áheyrnarríki Sameinuðu þjóðanna og aðili að 2 undirstofnunum þeirra. | style="background:#fcc;" | Ekki viðurkennt að hluta. {{extent}}Palestínuríki lýsti yfir sjálfstæði árið 1988. Það er ekki viðurkennt af Ísrael, en hefur hlotið viðurkenningu 157 annarra ríkja.<ref>{{cite web|author=Palestine Liberation Organization|title=Road For Palestinian Statehood: Recognition and Admission|url=http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=5|publisher=Negotiations Affairs Department|access-date=28 July 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110818214013/http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=5|archive-date=18 August 2011|df=mdy-all}}</ref> Ríkið hefur engin ákveðin landamæri eða raunveruleg yfirráð yfir megninu af því landsvæði sem það gerir tilkall til. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Panama"></span>'''{{flag|Panama}}'''&nbsp;– Lýðveldið Panama |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Papúa Nýja-Gínea"></span>'''{{flag|Papúa Nýja-Gínea}}'''&nbsp;– Sjálfstætt ríki Papúu Nýju-Gíneu |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Papúa Nýja-Gínea á aðild að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. Það hefur eitt sjálfstjórnarsvæði: [[Bougainville]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Paragvæ"></span>'''{{flag|Paragvæ}}'''&nbsp;– Lýðveldið Paragvæ |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Perú"></span>'''{{flag|Perú}}'''&nbsp;– Lýðveldið Perú |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Portúgal"></span>'''{{flag|Portúgal}}'''&nbsp;– Portúgalska lýðveldið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. Portúgal nær yfir tvö heimastjórnarsvæði: [[Asóreyjar]] og [[Madeira]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Pólland"></span>'''{{flag|Pólland}}'''&nbsp;– Lýðveldið Pólland |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Rúanda"></span>'''{{flag|Rúanda}}'''&nbsp;– Lýðveldið Rúanda |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Rúmenía"></span>'''{{flag|Rúmenía}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Rússland"></span>'''{{flag|Rússland}}'''&nbsp;– Rússneska sambandsríkið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Rússland er sambandsríki 85 sambandsaðila (lýðvelda, héraða, sýslna, sjálfstjórnarsvæða, alríkisborga og sjálfstjórnarhéraðs). |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Sahrawi-lýðveldið → [[#Sahrawi-lýðveldið|Sjá færsluna fyrir Sahrawi-lýðveldið]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Salómonseyjar"></span>'''{{flag|Salómonseyjar}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Salómonseyjar eiga aðild að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Sambía"></span>'''{{flag|Sambía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Sambía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Sameinuðu arabísku furstadæmin"></span>'''{{flag|Sameinuðu arabísku furstadæmin}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Sameinuðu arabísku furstadæmin eru sambandsríki sjö furstadæma. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Samóa"></span>'''{{flag|Samóa}}'''&nbsp;– Sjálfstætt ríki Samóa |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Sankti Kristófer og Nevis"></span>'''{{flag|Sankti Kristófer og Nevis}}'''&nbsp;– Sambandsríki Sankti Kristófer og Nevis |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Sankti Kristófer og Nevis er aðili að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]] og sambandsríki tveggja eyja: [[Sankti Kristófer]] og [[Nevis]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Sankti Lúsía"></span>'''{{flag|Sankti Lúsía}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Sankti Lúsía er aðili að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Sankti Vinsent og Grenadínur"></span>'''{{flag|Sankti Vinsent og Grenadínur}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Sankti Vinsent og Grenadínur á aðild að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="San Marínó"></span>'''{{flag|San Marínó}}'''&nbsp;– Lýðveldið San Marínó |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Saó Tóme og Prinsípe"></span>'''{{flag|Saó Tóme og Prinsípe}}'''&nbsp;– Lýðstjórnarlýðveldið Saó Tóme og Prinsípe |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}[[Príncipe]] er sjálfstjórnarhérað innan Saó Tóme og Prinsípe. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Sádi-Arabía"></span>'''{{flag|Sádi-Arabía}}'''&nbsp;– Konungsríkið Sádi-Arabía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Senegal"></span>'''{{flag|Senegal}}'''&nbsp;– Lýðveldið Senegal |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Serbía"></span>'''{{flag|Serbía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Serbía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Í Serbíu eru tvö sjálfstjórnarhéruð, [[Vojvodina]] og [[Kósovó og Metohija]]. Síðarnefnda héraðið er ''de facto'' undir stjórn [[Kósovó]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Seychelles-eyjar"></span>'''{{flag|Seychelleseyjar}}'''&nbsp;– Lýðveldið Seychelles-eyjar |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Simbabve"></span>'''{{flag|Simbabve}}'''&nbsp;– Lýðveldið Simbabve |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Singapúr"></span>'''{{flag|Singapúr}}'''&nbsp;– Lýðveldið Singapúr |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Síerra Leóne"></span>'''{{flag|Síerra Leóne}}'''&nbsp;– Lýðveldið Síerra Leóne |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Slóvakía"></span>'''{{flag|Slóvakía}}'''&nbsp;– Slóvakíska lýðveldið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Slóvenía"></span>'''{{flag|Slóvenía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Slóvenía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Sómalía"></span>'''{{flag|Sómalía}}'''&nbsp;– Sambandslýðveldið Sómalía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Sómalía er sambandsríki sex fylkja. Tvö þeirra, [[Púntland]] og [[Galmudug]], hafa lýst yfir sjálfstjórn, og eitt, [[Sómalíland]], er ''de facto'' sjálfstætt ríki. |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Sómalíland → [[#Sómalíland|Sjá færsluna fyrir Sómalíland]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Spánn"></span>'''{{flag|Spánn}}'''&nbsp;– Konungsríkið Spánn |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. Spánn skiptist í 17 sjálfstjórnarhéruð og tvær borgir með sérstjórn. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Srí Lanka"></span>'''{{flag|Srí Lanka}}'''&nbsp;– Sósíalíska lýðveldið Srí Lanka |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Suður-Afríka"></span>'''{{flag|Suður-Afríka}}'''&nbsp;– Lýðveldið Suður-Afríka |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Suður-Kórea"></span>'''{{flag|Suður-Kórea}}'''&nbsp;– Lýðveldið Kórea |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ | style="background:#fcc;" |[[Norður-Kórea]] gerir tilkall til Suður-Kóreu. {{extent}}Í Suður-Kóreu er eitt sjálfstjórnarhérað, [[Jejudo]].<ref>{{cite web|author=Keun Min|title=Greetings|publisher=Jeju Special Self-Governing Province|url=http://english.jeju.go.kr/contents/index.php?mid=02|access-date=10 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502123553/http://english.jeju.go.kr/contents/index.php?mid=02|archive-date=2 May 2013|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Suður-Kórea er ekki viðurkennd af Norður-Kóreu sem gerir tilkall til yfirráða á öllum Kóreuskaganum. |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Suður-Ossetía → [[#Suður-Ossetía|Sjá færsluna fyrir Suður-Ossetíu]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Suður-Súdan"></span>'''{{flag|Suður-Súdan}}'''&nbsp;– Lýðveldið Suður-Súdan |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Suður-Súdan er sambandsríki 10 fylkja og þriggja stjórnsýsluumdæma. * [[Abyei]] er svæði með sérstaka stöðu, stofnað með friðarsamkomulagi árið 2005. Það er ''de jure'' undir samstjórn Suður-Súdan og Súdan, en er ''de facto'' með tvöfalda stjórn auk stjórnar Sameinuðu þjóðanna.<ref name=UNISFA2017>{{cite web|url=https://unisfa.unmissions.org/statement-unisfa-recent-spate-attacks-abyei|title=Statement from UNISFA on the recent spate of attacks in Abyei|website=UNmissions.org|date=18 October 2017|access-date=12 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180213022254/https://unisfa.unmissions.org/statement-unisfa-recent-spate-attacks-abyei|archive-date=13 February 2018|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref name=AbyeiName>{{cite web|url=http://www.gurtong.net/ECM/Editorial/tabid/124/ctl/ArticleView/mid/519/articleId/17103/Abyei-Administration-Area-Changes-Name.aspx|title=Abyei Administration Area Changes Name|website=Gurtong.net|date=29 July 2015|access-date=12 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180213022037/http://www.gurtong.net/ECM/Editorial/tabid/124/ctl/ArticleView/mid/519/articleId/17103/Abyei-Administration-Area-Changes-Name.aspx|archive-date=13 February 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Súdan"></span>'''{{flag|Súdan}}'''&nbsp;– Lýðveldið Súdan |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Súdan er sambandsríki 18 fylkja. * [[Abyei]] er svæði með sérstaka stöðu, stofnað með friðarsamkomulagi árið 2005. Það er ''de jure'' undir samstjórn Suður-Súdan og Súdan, en er ''de facto'' með tvöfalda stjórn auk stjórnar Sameinuðu þjóðanna.<ref name=UNISFA2017/><ref name=AbyeiName/> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Súrínam"></span>'''{{flag|Súrínam}}'''&nbsp;– Lýðveldið Súrínam |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Svartfjallaland"></span>'''{{flag|Svartfjallaland}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Svasíland → [[#Esvatíní|Sjá færsluna fyrir Esvatíní]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Sviss"></span>'''{{flag|Sviss}}'''&nbsp;– Svissneska sambandið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Sviss er sambandsríki 26 kantóna. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Svíþjóð"></span>'''{{flag|Svíþjóð}}'''&nbsp;– Konungsríkið Svíþjóð |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Sýrland"></span>'''{{flag|Sýrland}}'''&nbsp;– Sýrlenska arabíska lýðveldið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}20 aðildarríki Sameinuðu þjóðanna viðurkenna [[Þjóðarbandalag Sýrlands]] sem réttmæt stjórnvöld í landinu, fremur en núverandi stjórn landsins. Héraðið [[Rojava]] hefur lýst yfir sjálfstjórn. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Tadsíkistan"></span>'''{{flag|Tadsíkistan}}'''&nbsp;– Lýðveldið Tadsíkistan |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Í Tadsíkistan er eitt sjálfstjórnarhérað, [[Sjálfstjórnarhéraðið Gornó-Badaksjan]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Taíland"></span>'''{{flag|Taíland}}'''&nbsp;– Konungsríkið Taíland |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Taívan → [[#Lýðveldið Kína|Sjá færsluna fyrir Lýðveldið Kína]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Tansanía"></span>'''{{flag|Tansanía}}'''&nbsp;– Sameinaða lýðveldið Tansanía |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Í Tansaníu er eitt sjálfstjórnarhérað, [[Sansibar]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Tékkland"></span>'''{{flag|Tékkland}}'''<ref>Tékkneska ríkisstjórnin hefur hvatt til notkunar einfaldara heitisins „Tékkía“.</ref> |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki Evrópusambandsins. |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Tímor-Leste → [[#Austur-Tímor|Sjá færsluna fyrir Austur-Tímor]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Tjad"></span>'''{{flag|Tjad}}'''&nbsp;– Lýðveldið Tjad |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Tonga"></span>'''{{flag|Tonga}}'''&nbsp;– Konungsríkið Tonga |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Tógó"></span>'''{{flag|Tógó}}'''&nbsp;– Tógóska lýðveldið |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Transnistría → [[#Transnistría|Sjá færsluna fyrir Transnistríu]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Trínidad og Tóbagó"></span>'''{{flag|Trínidad og Tóbagó}}'''&nbsp;– Lýðveldið Trínidad og Tóbagó |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Í Trínidad og Tóbagó er eitt sjálfstjórnarhérað, [[Tóbagó]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Túnis"></span>'''{{flag|Túnis}}'''&nbsp;– Lýðveldið Túnis |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Túrkmenistan"></span>'''{{flag|Túrkmenistan}}'''&nbsp;– Lýðveldið Túrkmenistan |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Túvalú"></span>'''{{flag|Túvalú}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Túvalú á aðild að [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Tyrkland"></span>'''{{flag|Tyrkland}}'''&nbsp;– Lýðveldið Tyrkland |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Ungverjaland"></span>'''{{flag|Ungverjaland}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Úganda"></span>'''{{flag|Úganda}}'''&nbsp;– Lýðveldið Úganda |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Úkraína"></span>'''{{flag|Úkraína}}''' |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Í Úkraínu er eitt sjálfstjórnarhérað, [[Sjálfstjórnarlýðveldið Krím]], sem er ''de facto'' undir yfirráðum [[Rússland]]s, ásamt borginni [[Sevastópol]]. Hlutar [[Donetsk-sýsla|Donetsk-sýslu]] og [[Luhansk-sýsla|Luhansk-sýslu]] eru ''de facto'' undir stjórn [[Rússland]]s. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Úrúgvæ"></span>'''{{flag|Úrúgvæ}}'''&nbsp;– Austræna lýðveldið Úrúgvæ |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Úsbekistan"></span>'''{{flag|Úsbekistan}}'''&nbsp;– Lýðveldið Úsbekistan |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Í Úsbekistan er eitt sjálfstjórnarhérað, [[Karakalpakstan]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Vanúatú"></span>'''{{flag|Vanúatú}}'''&nbsp;– Lýðveldið Vanúatú |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Vatíkanið"></span>'''{{flag|Vatíkanið}}'''&nbsp;– Borgríkið Vatíkanið | style="background:#ddf;" |<span style="display:none">A</span> Áheyrnarríki Sþ og aðili að þremur undirstofnunum. |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}[[Páfastóll]] fer með stjórn Vatíkansins. Páfastóll er fullvalda aðili sem á í stjórnmálasambandi við 183 ríki. Að auki eiga alþjóðlegu stofnanirnar [[Evrópusambandið]] og [[Mölturiddarar]] í stjórnmálasambandi við Páfastól. Vatíkanið er aðili að [[Alþjóðakjarnorkustofnunin]]ni, [[Alþjóðafjarskiptasambandið|Alþjóðafjarskiptasambandinu]], [[Alþjóðapóstsambandið|Alþjóðapóstsambandinu]] og [[Alþjóðahugverkastofnunin]]ni, auk þess að vera með varanlega áheyrnaraðild.<ref name="unnms">{{cite web|title=Non-member States and Entities |url=https://www.un.org/en/members/nonmembers.shtml |publisher=United Nations |access-date=30 August 2010 |date=29 February 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090509204646/http://www.un.org/en/members/nonmembers.shtml |archive-date=9 May 2009 }}</ref> Embættismenn Vatíkansins eru skipaðir af [[páfi|páfa]] sem er biskup yfir [[biskupsdæmið Róm|biskupsdæminu Róm]] og þjóðhöfðingi Vatíkansins ''ex officio''. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Venesúela"></span>'''{{flag|Venesúela}}'''&nbsp;– Bólívarska lýðveldið Venesúela |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Venesúela er sambandsíki 23 fylkja, eins höfuðborgarumdæmis og alríkisumdæma. |- |style="vertical-align:top;"colspan="4"|<span style="display:none">ZZZ</span>''Vestur-Sahara → [[#Sahrawi-lýðveldið|Sjá færsluna fyrir Sahrawi-lýðveldið]]'' |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Víetnam"></span>'''{{flag|Víetnam}}'''&nbsp;– Sósíalíska lýðveldið Víetnam |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Þýskaland"></span>'''{{flag|Þýskaland}}'''&nbsp;– Sambandslýðveldið Þýskaland |<span style="display:none">A</span> Aðildarríki Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Aðildarríki [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. Þýskaland er [[sambandsríki]] 16 sambandslanda. |- style="background:Lightgrey;" |style="text-align:center;"|<span style="display:none">ZZZ</span>↑ Aðildarríki og áheyrnarríki Sþ ↑ |<span style="display:none">A ZZZ</span> |<span style="display:none">ZZZ</span> | |- style="background:Darkgrey;" |style="text-align:center;"|<span style="display:none">ZZZ</span> |<span style="display:none">AB</span> |<span style="display:none">B</span> | |- style="background:Lightgrey;" |style="text-align:center;"|<span style="display:none">ZZZ</span>↓ Önnur ríki ↓ |<span style="display:none">D AAA</span> |<span style="display:none">ZZZ</span> |{{Anchor|Önnur ríki}} |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Abkasía"></span>'''{{flag|Abkasía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Abkasía | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span> Engin aðild | style="background:#fcc;" |[[Georgía]] gerir tilkall til landsins. {{extent}}Abkasía og [[Suður-Ossetía]] eru aðeins viðurkennd af Rússlandi, Níkaragva, Sýrlandi, Venesúela, Suður-Ossetíu og Transnistríu.<ref name=ASOTREC>{{cite web|url=http://www.newsru.com/russia/17nov2006/aup.html|date=17 November 2006|access-date=5 June 2011|script-title=ru:Абхазия, Южная Осетия и Приднестровье признали независимость друг друга и призвали всех к этому же|publisher=newsru.com|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20090416050525/http://www.newsru.com/russia/17nov2006/aup.html|archive-date=16 April 2009|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Georgía gerir tilkall til yfirráða fyrir hönd [[Sjálfstjórnarlýðveldið Abkasía|sjálfstjórnarlýðveldisins Abkasíu]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Cookseyjar"></span>'''{{flag|Cookseyjar}}''' | style="background:#e2efda;" |<span style="display:none">D</span> Aðili að átta undirstofnunum Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar<br /> {{extent}}Ríki í frjálsu sambandi við [[Nýja-Sjáland]]. Cooks-eyjar eiga í stjórnmálasambandi við 52 ríki og eru aðilar að undirstofnunum Sameinuðu þjóðanna með fulla samningsaðild.<ref name="untreaty1">{{cite web |url=http://untreaty.un.org/cod/repertory/art102/english/rep_supp8_vol6-art102_e_advance.pdf |title=Article 102, Repertory of Practice of United Nations Organs, Supplement No. 8, Volume VI (1989–1994) |website=untreaty.un.org |access-date=15 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403031600/http://untreaty.un.org/cod/repertory/art102/english/rep_supp8_vol6-art102_e_advance.pdf |archive-date=3 April 2012 |df=mdy-all }}</ref> Þær deila þjóðhöfðingja með Nýja-Sjálandi og eru auk þess með nýsjálenskan ríkisborgararétt. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Kósovó"></span>'''{{flag|Kósovó}}'''&nbsp;– Lýðveldið Kósovó | style="background:#e2efda;" |<span style="display:none">D</span> Aðili að tveimur undirstofnunum Sþ | style="background:#fcc;" | [[Serbía]] gerir tilkall til landsins. {{extent}}Samkvæmt [[Ákvörðun öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna númer 1244]] var Kósovó sett undir tímabundna stjórn Sameinuðu þjóðanna árið 1999.<ref>{{cite web|title=United Nations Interim Administration Mission in Kosovo|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/unmik/|website=UN|access-date=8 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141225015010/http://www.un.org/en/peacekeeping/missions/unmik/|archive-date=25 December 2014|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Kósovó lýsti yfir sjálfstæði árið 2008 og hefur verið viðurkennt af 112 aðildarríkjum Sþ og Lýðveldinu Kína, en 18 aðildarríki hafa dregið viðurkenningu sína til baka.<ref>{{cite web |url=http://www.mfa.gov.rs/sr/index.php/pres-servis/saopstenja/22340--18-k-sl03032020?lang=lat |title=''"Sijera Leone je 18. država koja je povukla priznanje tzv. Kosova"'' − http://www.mfa.gov.rs/ |access-date=2022-04-05 |archive-date=2021-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130005310/http://www.mfa.gov.rs/sr/index.php/pres-servis/saopstenja/22340--18-k-sl03032020?lang=lat |url-status=dead }}</ref> Serbía gerir enn tilkall til yfirráða yfir Kósovó. Önnur aðildarríki viðurkenna enn yfirráð Serbíu eða hafa ekki tekið afstöðu. Kósovó á aðild að [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðnum]] og [[Heimsbankinn|Heimsbankanum]]. Lýðveldið Kósovó ræður yfir megninu af landsvæðinu ''de facto'', en með takmarkaða stjórn í norðurhlutanum. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Niue"></span>'''{{flag|Niue}}''' | style="background:#e2efda;"|<span style="display:none">D</span> Aðili að fimm undirstofnunum Sþ |<span style="display:none">A</span> Engar {{extent}}Niue er í frjálsu sambandi við [[Nýja-Sjáland]] og á í stjórnmálasambandi við 20 ríki. Niue er aðili að nokkrum undirstofnunum Sþ með fulla samningsaðild.<ref name="untreaty1"/> Það deilir þjóðhöfðingja með Nýja-Sjálandi og er með nýsjálenskan ríkisborgararétt. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Norður-Kýpur"></span>'''{{flag|Norður-Kýpur}}'''&nbsp;– Tyrkneska lýðveldið á Norður-Kýpur | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span> Engin aðild | style="background:#fcc;" | [[Kýpur]] gerir tilkall til landsins {{extent}}Norður-Kýpur er aðeins viðurkennt af [[Tyrkland]]i. Það er áheyrnarríki í [[Samtök um íslamska samvinnu|Samtökum um íslamska samvinnu]] og [[Efnahagssamstarfsráðið|Efnahagssamstarfsráðinu]] sem „ríki Kýpur-Tyrkja“. [[Kýpur]] gerir tilkall til Norður-Kýpur.<ref>[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus/ The World Factbook|Cyprus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109202203/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus/ |date=2021-01-09 }} (10 January 2006). Central Intelligence Agency. Retrieved 17 January 2006.</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Sahrawi-lýðveldið"></span>'''{{flag|Sahrawi-lýðveldið}}''' | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span> Engin aðild | style="background:#fcc;" | [[Marokkó]] gerir tilkall til landsins. {{extent}}Hefur verið viðurkennt af 84 aðildarríkjum Sþ, en 43 þeirra hafa dregið viðurkenningu sína til baka eða frestað henni. Stofnaðili að [[Afríkusambandið|Afríkusambandinu]]. Marokkó gerir tilkall til alls landsins sem hluta af [[Suðurhéruð Marokkó|Suðurhéruðum Marokkó]]. Ríkisstjórn lýðveldisins er í útlegð í [[Alsír]]. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Sómalíland"></span>'''{{flag|Sómalíland}}'''&nbsp;– Lýðveldið Sómalíland | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span> Engin aðild | style="background:#fcc;" | [[Sómalía]] gerir tilkall til landsins. {{extent}}Sómalíland er ''de facto'' sjálfstætt ríki.<ref name=montevideo>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=4PwmeRG9QsUC|last1=Ker-Lindsay|first1=James|title=The Foreign Policy of Counter Secession: Preventing the Recognition of Contested States|page=53|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2012|quote=In addition to the four cases of contested statehood described above, there are three other territories that have unilaterally declared independence and are generally regarded as having met the Montevideo criteria for statehood but have not been recognized by any states: Transnistria, Nagorny Karabakh, and Somaliland.|access-date=24 September 2013|df=dmy-all|archive-url=https://web.archive.org/web/20131009041217/http://books.google.com/books?id=4PwmeRG9QsUC|archive-date=9 October 2013|url-status=live|isbn=9780199698394}}</ref><ref name=FailureofStates>{{cite journal|url=http://minnjil.org/wp-content/uploads/2010/04/kreuterweb-pdf.pdf|last1=Kreuter|first1=Aaron|title=Self-Determination, Sovereignty, and the Failure of States: Somaliland and the Case for Justified Secession|journal=[[Minnesota Journal of International Law]]|volume=19:2|pages=380–381|publisher=[[University of Minnesota Law School]]|year=2010|quote=Considering each of these factors, Somaliland has a colorable argument that it meets the theoretical requirements of statehood. ... On these bases, Somaliland appears to have a strong claim to statehood.|access-date=24 September 2013|df=dmy-all|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927082111/http://minnjil.org/wp-content/uploads/2010/04/kreuterweb-pdf.pdf|archive-date=27 September 2013|url-status=dead}}</ref><ref name=AfricaReport>{{cite journal|url=http://www.operationspaix.net/IMG/pdf/ICG_Somaliland_AU_Leadership_2006-05-23_.pdf|author=International Crisis Group|title=Somaliland: Time for African Union leadership|journal=[[The Africa Report]]|issue=110|pages=10–13|publisher=[[Jeune Afrique|Groupe Jeune Afrique]]|date=23 May 2006|access-date=19 April 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720022321/http://www.operationspaix.net/IMG/pdf/ICG_Somaliland_AU_Leadership_2006-05-23_.pdf|archive-date=20 July 2011|df=dmy-all}}</ref><ref name=PolSomaliland>{{cite journal|url=http://www.somalilandtimes.net/sl/2009/403/P200.pdf|last1=Mesfin|first1=Berouk|title=The political development of Somaliland and its conflict with Puntland|journal=ISS Paper|issue=200|page=8|publisher=[[Institute for Security Studies]]|date=September 2009|access-date=19 April 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111123043040/http://www.somalilandtimes.net/sl/2009/403/P200.pdf|archive-date=23 November 2011|df=dmy}}</ref><ref name=StrangeCase>{{cite journal|url=http://yalejournal.org/wp-content/uploads/2011/01/083206arieff.pdf|last1=Arieff|first1=Alexis|title=De Facto Statehood? The Strange Case of Somaliland|journal=[[Yale Journal of International Affairs]]|issue=Spring/Summer 2008|pages=1–79|publisher=International Affairs Council at Yale|access-date=17 April 2011|df=dmy-all|archive-url=https://web.archive.org/web/20111213214545/http://yalejournal.org/wp-content/uploads/2011/01/083206arieff.pdf|archive-date=13 December 2011|url-status=dead}}</ref> Það er ekki viðurkennt af neinu öðru ríki og Sómalía gerir tilkall til yfirráða þar.<ref name="Somalilandprofile">{{cite web|title=Somaliland profile|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14115069|website=[[BBC News]]|date=14 December 2017|access-date=27 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170423054426/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14115069|archive-date=23 April 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Suður-Ossetía"></span>'''{{flag|Suður-Ossetía}}'''&nbsp;– Lýðveldið Suður-Ossetía-Alaníuríki | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span> Engin aðild | style="background:#fcc;" | [[Georgía]] gerir tilkall til landsins. {{extent}}Suður-Ossetía er ''de facto'' sjálfstætt ríki.<ref>{{Cite journal|author=Jansen, Dinah|title=The Conflict between Self-Determination and Territorial Integrity: the South Ossetian Paradigm|url=https://es.scribd.com/document/31659924/The-Conflict-between-Self-Determination-and-Territorial-Integrity-The-South-Ossetian-Paradigm|journal=Geopolitics Vs. Global Governance: Reinterpreting International Security|pages=222–242|year=2009|publisher=Centre for Foreign Policy Studies, University of Dalhousie|isbn=978-1-896440-61-3|access-date=14 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180819063355/https://es.scribd.com/document/31659924/The-Conflict-between-Self-Determination-and-Territorial-Integrity-The-South-Ossetian-Paradigm|archive-date=19 August 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Það er aðeins viðurkennt af Rússlandi, Níkaragva, Naúrú, Sýrlandi, Venesúela, Abkasíu og Transnistríu. Georgía gerir tilkall til landsins fyrir hönd tímabundinnar héraðsstjórnar Suður-Ossetíu.<ref name="cnnAbSO">{{Cite news|title=Russia condemned for recognizing rebel regions|url=http://www.cnn.com/2008/WORLD/europe/08/26/russia.vote.georgia/index.html|newspaper=CNN.com|publisher=Cable News Network|date=26 August 2008|access-date=26 August 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080829045537/http://www.cnn.com/2008/WORLD/europe/08/26/russia.vote.georgia/index.html|archive-date=29 August 2008|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Lýðveldið Kína"></span>'''{{flag|Taívan}}''' - Lýðveldið Kína | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span>Engin aðild, en var áður aðili til 1971 | style="background:#fcc;" |[[Alþýðulýðveldið Kína]] gerir tilkall til landsins. {{extent}}Keppir að nafninu til um yfirráð yfir öllu [[Kína]] sem réttmæt stjórn landsins frá 1949. Lýðveldið Kína fer með stjórn eyjunnar [[Taívan]] og nærliggjandi eyja, Quemoy, Matsu, Prataeyja og hluta [[Spratly-eyjar|Spratly-eyja]]. Það hefur ekki gefið eftir tilkall sitt til meginlands Kína.<ref>{{Cite news |title=Ma refers to China as ROC territory in magazine interview |work=[[Taipei Times]] |date=8 October 2008 |url=http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2008/10/08/2003425320 |access-date=13 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090603213128/http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2008/10/08/2003425320 |archive-date=3 June 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> 13 aðildarríki Sþ viðurkenna Lýðveldið Kína, og ekkert þeirra viðurkennir Alþýðulýðveldið Kína. Eitt aðildarríki ([[Bútan]]) hefur ekki tekið afstöðu hvort ríkið það viðurkennir. Alþýðulýðveldið Kína gerir tilkall til alls lands sem Lýðveldið ræður yfir. Lýðveldið á aðild að mörgum alþjóðlegum stofnunum undir ýmsum gervinöfnum, oftast sem „Kínverska Taípei“. Það er fullgildur meðlimur í [[Alþjóðaviðskiptastofnun]]inni. Lýðveldið var stofnaðili að Sameinuðu þjóðunum og átti aðild að þeim frá 1945 til 1971, með neitunarvald í öryggisráðinu. |- |style="vertical-align:top;"|<span id="Transnistría"></span>'''{{flag|Transnistría}}'''&nbsp;– Pridnestrovíska moldavíska lýðveldið | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span> Engin aðild | style="background:#fcc;" |[[Moldóva]] gerir tilkall til landsins. {{extent}}Transnistría er ''de facto'' sjálfstætt ríki,<ref name=montevideo/> en nýtur aðeins viðurkenningar Abkasíu og Suður-Ossetíu.<ref name=ASOTREC /> Moldóva gerir tilkall til landsins.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-18286268 Regions and territories: Trans-Dniester]</ref> |- style="background:Lightgrey;" |style="text-align:center;"|<span style="display:none">ZZZ</span>↑ Önnur ríki ↑ |<span style="display:none">D ZZZ</span> |<span style="display:none">ZZZ</span> | |- style="background:Darkgrey;" |style="text-align:center;"|<span style="display:none">ZZZZ</span> |<span style="display:none">ZZZZ</span> |<span style="display:none">ZZZZ</span> | |} {{col-begin|width=760px}} {{col-2}} '''Staða innan Sameinuðu þjóðanna''' {{legend|white|Aðildarríki Sameinuðu þjóðanna}} {{legend|#ddf|Áheyrnarríki Sameinuðu þjóðanna}} {{legend|#e2efda|Aðilar að undirstofnun Sameinuðu þjóðanna}} {{legend|lemonchiffon|Engin aðild að Sameinuðu þjóðunum}} {{col-2}} '''Átök um fullveldi''' {{legend|white|Óumdeilt fullveldi}} {{legend|#fcc|Umdeilt fullveldi}} {{col-end}} == Aðrir listar == * [[Lönd eftir stærð]] * [[Lönd eftir mannfjölda]] * [[Lönd eftir landsframleiðslu (KMJ)]] * [[Lönd eftir landsframleiðslu (nafnvirði)]] * [[Lönd eftir landsframleiðslu á mann (KMJ)]] * [[Lönd eftir landsframleiðslu á mann (nafnvirði)]] == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Listar yfir lönd]] l4f3ljdmmg3ssoogj74nbw4dyxji66b Erasure 0 22160 1985466 1953783 2026-11-07T08:58:37Z AIRAZUR 39136 /* EP */ 1985466 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | sveit | heiti = ERASURE | mynd = Erasure, Live at Delamere Forest.jpg | stærð = 230px | myndatexti = Erasure á hljómleikum árið 2011 | uppruni = [[London]], [[Bretland]] | stefna = Synthpop<br />Popptónlist | ár = [[1985]] – í dag | útgefandi = Mute Records | vefsíða = [http://www.erasureinfo.com erasureinfo.com] | meðlimir = [[Andy Bell]]<br />[[Vince Clarke]]<br /> }} '''Erasure''' er [[Bretland|bresk]] [[Popptónlist|popphljómsveit]] sem var stofnuð árið [[1985]]. == Núverandi meðlimir == * [[Andy Bell (Erasure)|Andy Bell]] (f. [[25. apríl]] [[1964]]) : söngur * [[Vince Clarke]] (f. [[3. júlí]] [[1960]]) : tónlistarmaður, gítar == Útgefið efni == === Breiðskífur === * ''[[Wonderland]]'' ([[1986]]) * ''[[The Circus]]'' ([[1987]]) * ''[[The Two Ring Circus]]'' ([[1987]]) * ''[[The Innocents]]'' ([[1988]]) * ''[[Wild!]]'' ([[1989]]) * ''[[Chorus]]'' ([[1991]]) * ''[[Pop! The First 20 Hits]]'' ([[1992]]) * ''[[I Say I Say I Say]]'' ([[1994]]) * ''[[Erasure (breiðskífa)|Erasure]]'' ([[1995]]) * ''[[Cowboy]]'' ([[1997]]) * ''[[Loveboat]]'' ([[2000]]) * ''[[Other People's Songs]]'' ([[2003]]) * ''[[Hits! The Very Best Of Erasure]]'' ([[2003]]) * ''[[Nightbird]]'' ([[2005]]) * ''[[The Erasure Show]]'' ([[2005]]) * ''[[Union Street]]'' ([[2006]]) * ''[[Acoustic Live]]'' ([[2006]]) * ''[[Light At The End Of The World]]'' ([[2007]]) * ''[[Live At The Royal Albert Hall]]'' ([[2007]]) * ''[[Pop! Remixed]]'' ([[2009]]) * ''[[Total Pop! The First 40 Hits]]'' ([[2009]]) * ''[[Tomorrow's World]]'' ([[2011]]) * ''[[Tomorrow's World Tour (Live at the Roundhouse)]]'' ([[2011]]) * ''[[Snow Globe]]'' ([[2013]]) * ''[[The Violet Flame]]'' ([[2014]]) * ''[[Always - The Very Best of Erasure]]'' ([[2015]]) * ''[[World Be Gone]]'' ([[2017]]) * ''[[World Beyond]]'' ([[2018]]) * ''[[World Be Live]]'' ([[2018]]) * ''[[The Neon]]'' ([[2020]]) === EP === * ''[[Crackers International]]'' ([[1988]]) * ''[[Abba-Esque]]'' ([[1992]]) * ''[[Ne:EP]]'' ([[2021]]) === DVD === * ''[[Sanctuary - The EIS Christmas Concert 2002]]'' ([[2003]]) * ''[[Hits! The Videos]]'' ([[2003]]) * ''[[The Tank, The Swan And The Balloon]]'' ([[2004]]) * ''[[Great Hits Live - Live At Great Woods]]'' ([[2005]]) * ''[[The Erasure Show - Live In Cologne]]'' ([[2005]]) * ''[[On The Road To Nashville]]'' ([[2007]]) * ''[[Live At The Royal Albert Hall]]'' ([[2008]]) === Smáskífur === * ''Who Needs Love Like That'' ([[1985]]) * ''Heavenly Action'' ([[1985]]) * ''Oh L'Amour'' ([[1986]]) * ''Sometimes'' ([[1986]]) * ''It Doesn't Have To Be'' ([[1987]]) * ''Victim Of Love'' ([[1987]]) * ''The Circus'' ([[1987]]) * ''Ship Of Fools'' ([[1988]]) * ''Chains Of Love'' ([[1988]]) * ''A Little Respect'' ([[1988]]) * ''Stop!'' ([[1988]]) * ''Drama!'' ([[1989]]) * ''You Surround Me'' ([[1989]]) * ''Blue Savannah'' ([[1990]]) * ''Star'' ([[1990]]) * ''Chorus'' ([[1991]]) * ''Love To Hate You'' ([[1991]]) * ''Am I Right?Á'' ([[1991]]) * ''Breath Of Life'' ([[1992]]) * ''Take A Chance On Me'' ([[1992]]) * ''Who Needs Love Like That (Hamburg mix)'' ([[1992]]) * ''Always'' ([[1994]]) * ''Run To The Sun'' ([[1994]]) * ''I Love Saturday'' ([[1994]]) * ''Stay With Me'' ([[1995]]) * ''Fingers & Thumbs (A Cold Summer's Day)'' ([[1995]]) * ''Rock Me Gently'' ([[1996]]) * ''In My Arms'' ([[1997]]) * ''Don't Say Your Love Is Killing Me'' ([[1997]]) * ''Rain - plus'' ([[1997]]) * ''Freedom'' ([[2000]]) * ''Moon & The Sky - plus'' ([[2001]]) * ''Solsbury Hill'' ([[2003]]) * ''Make Me Smile (Come Up & See Me)'' ([[2003]]) * ''Oh L'Amour (remixes 2003)'' ([[2003]]) * ''Breathe'' ([[2005]]) * ''Don't Say You Love Me'' ([[2005]]) * ''Here I Go Impossible Again / All This Time Still Falling Out Of Love'' ([[2005]]) * ''Boy'' ([[2006]]) * ''I Could Fall In Love With You'' ([[2007]]) * ''Sunday Girl'' ([[2007]]) * ''Storm Chaser'' ([[2007]]) * ''Phantom Bride'' ([[2009]]) * ''When I Start To (Break It All Down)'' ([[2011]]) * ''Be With You'' ([[2011]]) * ''Fill Us With Fire'' ([[2012]]) * ''Gaudete'' ([[2013]]) * ''Make It Wonderful'' ([[2014]]) * ''Elevation'' ([[2014]]) * ''Reason'' ([[2014]]) * ''Sacred'' ([[2015]]) * ''Love You To The Sky'' ([[2017]]) * ''World Be Gone'' ([[2017]]) * ''Just a Little Love'' ([[2017]]) * ''Hey Now (Think I Got a Feeling)'' ([[2020]]) * ''Nerves of Steel'' ([[2020]]) * ''Fallen Angel'' ([[2020]]) == Tenglar == * [https://www.erasureinfo.com/ Síða um Erasure] {{commons|Category:Erasure}} {{Stubbur|tónlist}} {{S|1985}} [[Flokkur:Breskar hljómsveitir]] me7pa8n628kd85jo3mdxhtzu1s7ynly 1985467 1985466 2026-11-07T08:59:12Z AIRAZUR 39136 /* EP */ 1985467 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | sveit | heiti = ERASURE | mynd = Erasure, Live at Delamere Forest.jpg | stærð = 230px | myndatexti = Erasure á hljómleikum árið 2011 | uppruni = [[London]], [[Bretland]] | stefna = Synthpop<br />Popptónlist | ár = [[1985]] – í dag | útgefandi = Mute Records | vefsíða = [http://www.erasureinfo.com erasureinfo.com] | meðlimir = [[Andy Bell]]<br />[[Vince Clarke]]<br /> }} '''Erasure''' er [[Bretland|bresk]] [[Popptónlist|popphljómsveit]] sem var stofnuð árið [[1985]]. == Núverandi meðlimir == * [[Andy Bell (Erasure)|Andy Bell]] (f. [[25. apríl]] [[1964]]) : söngur * [[Vince Clarke]] (f. [[3. júlí]] [[1960]]) : tónlistarmaður, gítar == Útgefið efni == === Breiðskífur === * ''[[Wonderland]]'' ([[1986]]) * ''[[The Circus]]'' ([[1987]]) * ''[[The Two Ring Circus]]'' ([[1987]]) * ''[[The Innocents]]'' ([[1988]]) * ''[[Wild!]]'' ([[1989]]) * ''[[Chorus]]'' ([[1991]]) * ''[[Pop! The First 20 Hits]]'' ([[1992]]) * ''[[I Say I Say I Say]]'' ([[1994]]) * ''[[Erasure (breiðskífa)|Erasure]]'' ([[1995]]) * ''[[Cowboy]]'' ([[1997]]) * ''[[Loveboat]]'' ([[2000]]) * ''[[Other People's Songs]]'' ([[2003]]) * ''[[Hits! The Very Best Of Erasure]]'' ([[2003]]) * ''[[Nightbird]]'' ([[2005]]) * ''[[The Erasure Show]]'' ([[2005]]) * ''[[Union Street]]'' ([[2006]]) * ''[[Acoustic Live]]'' ([[2006]]) * ''[[Light At The End Of The World]]'' ([[2007]]) * ''[[Live At The Royal Albert Hall]]'' ([[2007]]) * ''[[Pop! Remixed]]'' ([[2009]]) * ''[[Total Pop! The First 40 Hits]]'' ([[2009]]) * ''[[Tomorrow's World]]'' ([[2011]]) * ''[[Tomorrow's World Tour (Live at the Roundhouse)]]'' ([[2011]]) * ''[[Snow Globe]]'' ([[2013]]) * ''[[The Violet Flame]]'' ([[2014]]) * ''[[Always - The Very Best of Erasure]]'' ([[2015]]) * ''[[World Be Gone]]'' ([[2017]]) * ''[[World Beyond]]'' ([[2018]]) * ''[[World Be Live]]'' ([[2018]]) * ''[[The Neon]]'' ([[2020]]) === EP === * ''[[Crackers International]]'' ([[1988]]) * ''[[Abba-Esque]]'' ([[1992]]) * ''Ne:EP'' ([[2021]]) === DVD === * ''[[Sanctuary - The EIS Christmas Concert 2002]]'' ([[2003]]) * ''[[Hits! The Videos]]'' ([[2003]]) * ''[[The Tank, The Swan And The Balloon]]'' ([[2004]]) * ''[[Great Hits Live - Live At Great Woods]]'' ([[2005]]) * ''[[The Erasure Show - Live In Cologne]]'' ([[2005]]) * ''[[On The Road To Nashville]]'' ([[2007]]) * ''[[Live At The Royal Albert Hall]]'' ([[2008]]) === Smáskífur === * ''Who Needs Love Like That'' ([[1985]]) * ''Heavenly Action'' ([[1985]]) * ''Oh L'Amour'' ([[1986]]) * ''Sometimes'' ([[1986]]) * ''It Doesn't Have To Be'' ([[1987]]) * ''Victim Of Love'' ([[1987]]) * ''The Circus'' ([[1987]]) * ''Ship Of Fools'' ([[1988]]) * ''Chains Of Love'' ([[1988]]) * ''A Little Respect'' ([[1988]]) * ''Stop!'' ([[1988]]) * ''Drama!'' ([[1989]]) * ''You Surround Me'' ([[1989]]) * ''Blue Savannah'' ([[1990]]) * ''Star'' ([[1990]]) * ''Chorus'' ([[1991]]) * ''Love To Hate You'' ([[1991]]) * ''Am I Right?Á'' ([[1991]]) * ''Breath Of Life'' ([[1992]]) * ''Take A Chance On Me'' ([[1992]]) * ''Who Needs Love Like That (Hamburg mix)'' ([[1992]]) * ''Always'' ([[1994]]) * ''Run To The Sun'' ([[1994]]) * ''I Love Saturday'' ([[1994]]) * ''Stay With Me'' ([[1995]]) * ''Fingers & Thumbs (A Cold Summer's Day)'' ([[1995]]) * ''Rock Me Gently'' ([[1996]]) * ''In My Arms'' ([[1997]]) * ''Don't Say Your Love Is Killing Me'' ([[1997]]) * ''Rain - plus'' ([[1997]]) * ''Freedom'' ([[2000]]) * ''Moon & The Sky - plus'' ([[2001]]) * ''Solsbury Hill'' ([[2003]]) * ''Make Me Smile (Come Up & See Me)'' ([[2003]]) * ''Oh L'Amour (remixes 2003)'' ([[2003]]) * ''Breathe'' ([[2005]]) * ''Don't Say You Love Me'' ([[2005]]) * ''Here I Go Impossible Again / All This Time Still Falling Out Of Love'' ([[2005]]) * ''Boy'' ([[2006]]) * ''I Could Fall In Love With You'' ([[2007]]) * ''Sunday Girl'' ([[2007]]) * ''Storm Chaser'' ([[2007]]) * ''Phantom Bride'' ([[2009]]) * ''When I Start To (Break It All Down)'' ([[2011]]) * ''Be With You'' ([[2011]]) * ''Fill Us With Fire'' ([[2012]]) * ''Gaudete'' ([[2013]]) * ''Make It Wonderful'' ([[2014]]) * ''Elevation'' ([[2014]]) * ''Reason'' ([[2014]]) * ''Sacred'' ([[2015]]) * ''Love You To The Sky'' ([[2017]]) * ''World Be Gone'' ([[2017]]) * ''Just a Little Love'' ([[2017]]) * ''Hey Now (Think I Got a Feeling)'' ([[2020]]) * ''Nerves of Steel'' ([[2020]]) * ''Fallen Angel'' ([[2020]]) == Tenglar == * [https://www.erasureinfo.com/ Síða um Erasure] {{commons|Category:Erasure}} {{Stubbur|tónlist}} {{S|1985}} [[Flokkur:Breskar hljómsveitir]] br1l7op7ernk0qhghxjhqsppm8r6jfo 1985468 1985467 2026-11-07T09:00:30Z AIRAZUR 39136 /* Breiðskífur */ 1985468 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | sveit | heiti = ERASURE | mynd = Erasure, Live at Delamere Forest.jpg | stærð = 230px | myndatexti = Erasure á hljómleikum árið 2011 | uppruni = [[London]], [[Bretland]] | stefna = Synthpop<br />Popptónlist | ár = [[1985]] – í dag | útgefandi = Mute Records | vefsíða = [http://www.erasureinfo.com erasureinfo.com] | meðlimir = [[Andy Bell]]<br />[[Vince Clarke]]<br /> }} '''Erasure''' er [[Bretland|bresk]] [[Popptónlist|popphljómsveit]] sem var stofnuð árið [[1985]]. == Núverandi meðlimir == * [[Andy Bell (Erasure)|Andy Bell]] (f. [[25. apríl]] [[1964]]) : söngur * [[Vince Clarke]] (f. [[3. júlí]] [[1960]]) : tónlistarmaður, gítar == Útgefið efni == === Breiðskífur === * ''[[Wonderland]]'' ([[1986]]) * ''[[The Circus]]'' ([[1987]]) * ''[[The Two Ring Circus]]'' ([[1987]]) * ''[[The Innocents]]'' ([[1988]]) * ''[[Wild!]]'' ([[1989]]) * ''[[Chorus]]'' ([[1991]]) * ''[[Pop! The First 20 Hits]]'' ([[1992]]) * ''[[I Say I Say I Say]]'' ([[1994]]) * ''[[Erasure (breiðskífa)|Erasure]]'' ([[1995]]) * ''[[Cowboy]]'' ([[1997]]) * ''[[Loveboat]]'' ([[2000]]) * ''[[Other People's Songs]]'' ([[2003]]) * ''[[Hits! The Very Best Of Erasure]]'' ([[2003]]) * ''[[Nightbird]]'' ([[2005]]) * ''[[The Erasure Show]]'' ([[2005]]) * ''[[Union Street]]'' ([[2006]]) * ''[[Acoustic Live]]'' ([[2006]]) * ''[[Light At The End Of The World]]'' ([[2007]]) * ''[[Live At The Royal Albert Hall]]'' ([[2007]]) * ''[[Pop! Remixed]]'' ([[2009]]) * ''[[Total Pop! The First 40 Hits]]'' ([[2009]]) * ''[[Tomorrow's World]]'' ([[2011]]) * ''[[Tomorrow's World Tour (Live at the Roundhouse)]]'' ([[2011]]) * ''[[Snow Globe]]'' ([[2013]]) * ''[[The Violet Flame]]'' ([[2014]]) * ''[[Always - The Very Best of Erasure]]'' ([[2015]]) * ''[[World Be Gone]]'' ([[2017]]) * ''[[World Beyond]]'' ([[2018]]) * ''[[World Be Live]]'' ([[2018]]) * ''[[The Neon]]'' ([[2020]]) * ''[[Radio!! Radio!!]]'' ([[2027]]) === EP === * ''[[Crackers International]]'' ([[1988]]) * ''[[Abba-Esque]]'' ([[1992]]) * ''Ne:EP'' ([[2021]]) === DVD === * ''[[Sanctuary - The EIS Christmas Concert 2002]]'' ([[2003]]) * ''[[Hits! The Videos]]'' ([[2003]]) * ''[[The Tank, The Swan And The Balloon]]'' ([[2004]]) * ''[[Great Hits Live - Live At Great Woods]]'' ([[2005]]) * ''[[The Erasure Show - Live In Cologne]]'' ([[2005]]) * ''[[On The Road To Nashville]]'' ([[2007]]) * ''[[Live At The Royal Albert Hall]]'' ([[2008]]) === Smáskífur === * ''Who Needs Love Like That'' ([[1985]]) * ''Heavenly Action'' ([[1985]]) * ''Oh L'Amour'' ([[1986]]) * ''Sometimes'' ([[1986]]) * ''It Doesn't Have To Be'' ([[1987]]) * ''Victim Of Love'' ([[1987]]) * ''The Circus'' ([[1987]]) * ''Ship Of Fools'' ([[1988]]) * ''Chains Of Love'' ([[1988]]) * ''A Little Respect'' ([[1988]]) * ''Stop!'' ([[1988]]) * ''Drama!'' ([[1989]]) * ''You Surround Me'' ([[1989]]) * ''Blue Savannah'' ([[1990]]) * ''Star'' ([[1990]]) * ''Chorus'' ([[1991]]) * ''Love To Hate You'' ([[1991]]) * ''Am I Right?Á'' ([[1991]]) * ''Breath Of Life'' ([[1992]]) * ''Take A Chance On Me'' ([[1992]]) * ''Who Needs Love Like That (Hamburg mix)'' ([[1992]]) * ''Always'' ([[1994]]) * ''Run To The Sun'' ([[1994]]) * ''I Love Saturday'' ([[1994]]) * ''Stay With Me'' ([[1995]]) * ''Fingers & Thumbs (A Cold Summer's Day)'' ([[1995]]) * ''Rock Me Gently'' ([[1996]]) * ''In My Arms'' ([[1997]]) * ''Don't Say Your Love Is Killing Me'' ([[1997]]) * ''Rain - plus'' ([[1997]]) * ''Freedom'' ([[2000]]) * ''Moon & The Sky - plus'' ([[2001]]) * ''Solsbury Hill'' ([[2003]]) * ''Make Me Smile (Come Up & See Me)'' ([[2003]]) * ''Oh L'Amour (remixes 2003)'' ([[2003]]) * ''Breathe'' ([[2005]]) * ''Don't Say You Love Me'' ([[2005]]) * ''Here I Go Impossible Again / All This Time Still Falling Out Of Love'' ([[2005]]) * ''Boy'' ([[2006]]) * ''I Could Fall In Love With You'' ([[2007]]) * ''Sunday Girl'' ([[2007]]) * ''Storm Chaser'' ([[2007]]) * ''Phantom Bride'' ([[2009]]) * ''When I Start To (Break It All Down)'' ([[2011]]) * ''Be With You'' ([[2011]]) * ''Fill Us With Fire'' ([[2012]]) * ''Gaudete'' ([[2013]]) * ''Make It Wonderful'' ([[2014]]) * ''Elevation'' ([[2014]]) * ''Reason'' ([[2014]]) * ''Sacred'' ([[2015]]) * ''Love You To The Sky'' ([[2017]]) * ''World Be Gone'' ([[2017]]) * ''Just a Little Love'' ([[2017]]) * ''Hey Now (Think I Got a Feeling)'' ([[2020]]) * ''Nerves of Steel'' ([[2020]]) * ''Fallen Angel'' ([[2020]]) == Tenglar == * [https://www.erasureinfo.com/ Síða um Erasure] {{commons|Category:Erasure}} {{Stubbur|tónlist}} {{S|1985}} [[Flokkur:Breskar hljómsveitir]] srzad3wklyd94e50k4gvdt8xej1qbor 1985469 1985468 2026-11-07T09:01:34Z AIRAZUR 39136 /* Smáskífur */ 1985469 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | sveit | heiti = ERASURE | mynd = Erasure, Live at Delamere Forest.jpg | stærð = 230px | myndatexti = Erasure á hljómleikum árið 2011 | uppruni = [[London]], [[Bretland]] | stefna = Synthpop<br />Popptónlist | ár = [[1985]] – í dag | útgefandi = Mute Records | vefsíða = [http://www.erasureinfo.com erasureinfo.com] | meðlimir = [[Andy Bell]]<br />[[Vince Clarke]]<br /> }} '''Erasure''' er [[Bretland|bresk]] [[Popptónlist|popphljómsveit]] sem var stofnuð árið [[1985]]. == Núverandi meðlimir == * [[Andy Bell (Erasure)|Andy Bell]] (f. [[25. apríl]] [[1964]]) : söngur * [[Vince Clarke]] (f. [[3. júlí]] [[1960]]) : tónlistarmaður, gítar == Útgefið efni == === Breiðskífur === * ''[[Wonderland]]'' ([[1986]]) * ''[[The Circus]]'' ([[1987]]) * ''[[The Two Ring Circus]]'' ([[1987]]) * ''[[The Innocents]]'' ([[1988]]) * ''[[Wild!]]'' ([[1989]]) * ''[[Chorus]]'' ([[1991]]) * ''[[Pop! The First 20 Hits]]'' ([[1992]]) * ''[[I Say I Say I Say]]'' ([[1994]]) * ''[[Erasure (breiðskífa)|Erasure]]'' ([[1995]]) * ''[[Cowboy]]'' ([[1997]]) * ''[[Loveboat]]'' ([[2000]]) * ''[[Other People's Songs]]'' ([[2003]]) * ''[[Hits! The Very Best Of Erasure]]'' ([[2003]]) * ''[[Nightbird]]'' ([[2005]]) * ''[[The Erasure Show]]'' ([[2005]]) * ''[[Union Street]]'' ([[2006]]) * ''[[Acoustic Live]]'' ([[2006]]) * ''[[Light At The End Of The World]]'' ([[2007]]) * ''[[Live At The Royal Albert Hall]]'' ([[2007]]) * ''[[Pop! Remixed]]'' ([[2009]]) * ''[[Total Pop! The First 40 Hits]]'' ([[2009]]) * ''[[Tomorrow's World]]'' ([[2011]]) * ''[[Tomorrow's World Tour (Live at the Roundhouse)]]'' ([[2011]]) * ''[[Snow Globe]]'' ([[2013]]) * ''[[The Violet Flame]]'' ([[2014]]) * ''[[Always - The Very Best of Erasure]]'' ([[2015]]) * ''[[World Be Gone]]'' ([[2017]]) * ''[[World Beyond]]'' ([[2018]]) * ''[[World Be Live]]'' ([[2018]]) * ''[[The Neon]]'' ([[2020]]) * ''[[Radio!! Radio!!]]'' ([[2027]]) === EP === * ''[[Crackers International]]'' ([[1988]]) * ''[[Abba-Esque]]'' ([[1992]]) * ''Ne:EP'' ([[2021]]) === DVD === * ''[[Sanctuary - The EIS Christmas Concert 2002]]'' ([[2003]]) * ''[[Hits! The Videos]]'' ([[2003]]) * ''[[The Tank, The Swan And The Balloon]]'' ([[2004]]) * ''[[Great Hits Live - Live At Great Woods]]'' ([[2005]]) * ''[[The Erasure Show - Live In Cologne]]'' ([[2005]]) * ''[[On The Road To Nashville]]'' ([[2007]]) * ''[[Live At The Royal Albert Hall]]'' ([[2008]]) === Smáskífur === * ''Who Needs Love Like That'' ([[1985]]) * ''Heavenly Action'' ([[1985]]) * ''Oh L'Amour'' ([[1986]]) * ''Sometimes'' ([[1986]]) * ''It Doesn't Have To Be'' ([[1987]]) * ''Victim Of Love'' ([[1987]]) * ''The Circus'' ([[1987]]) * ''Ship Of Fools'' ([[1988]]) * ''Chains Of Love'' ([[1988]]) * ''A Little Respect'' ([[1988]]) * ''Stop!'' ([[1988]]) * ''Drama!'' ([[1989]]) * ''You Surround Me'' ([[1989]]) * ''Blue Savannah'' ([[1990]]) * ''Star'' ([[1990]]) * ''Chorus'' ([[1991]]) * ''Love To Hate You'' ([[1991]]) * ''Am I Right?Á'' ([[1991]]) * ''Breath Of Life'' ([[1992]]) * ''Take A Chance On Me'' ([[1992]]) * ''Who Needs Love Like That (Hamburg mix)'' ([[1992]]) * ''Always'' ([[1994]]) * ''Run To The Sun'' ([[1994]]) * ''I Love Saturday'' ([[1994]]) * ''Stay With Me'' ([[1995]]) * ''Fingers & Thumbs (A Cold Summer's Day)'' ([[1995]]) * ''Rock Me Gently'' ([[1996]]) * ''In My Arms'' ([[1997]]) * ''Don't Say Your Love Is Killing Me'' ([[1997]]) * ''Rain - plus'' ([[1997]]) * ''Freedom'' ([[2000]]) * ''Moon & The Sky - plus'' ([[2001]]) * ''Solsbury Hill'' ([[2003]]) * ''Make Me Smile (Come Up & See Me)'' ([[2003]]) * ''Oh L'Amour (remixes 2003)'' ([[2003]]) * ''Breathe'' ([[2005]]) * ''Don't Say You Love Me'' ([[2005]]) * ''Here I Go Impossible Again / All This Time Still Falling Out Of Love'' ([[2005]]) * ''Boy'' ([[2006]]) * ''I Could Fall In Love With You'' ([[2007]]) * ''Sunday Girl'' ([[2007]]) * ''Storm Chaser'' ([[2007]]) * ''Phantom Bride'' ([[2009]]) * ''When I Start To (Break It All Down)'' ([[2011]]) * ''Be With You'' ([[2011]]) * ''Fill Us With Fire'' ([[2012]]) * ''Gaudete'' ([[2013]]) * ''Make It Wonderful'' ([[2014]]) * ''Elevation'' ([[2014]]) * ''Reason'' ([[2014]]) * ''Sacred'' ([[2015]]) * ''Love You To The Sky'' ([[2017]]) * ''World Be Gone'' ([[2017]]) * ''Just a Little Love'' ([[2017]]) * ''Hey Now (Think I Got a Feeling)'' ([[2020]]) * ''Nerves of Steel'' ([[2020]]) * ''Fallen Angel'' ([[2020]]) * ''Time (Hearts Full of Love)'' ([[2021]]) * ''Wings of Love'' (2026) == Tenglar == * [https://www.erasureinfo.com/ Síða um Erasure] {{commons|Category:Erasure}} {{Stubbur|tónlist}} {{S|1985}} [[Flokkur:Breskar hljómsveitir]] knny1knv5ghrvp7xdzsgrv83uvb2ark Búdapest 0 23453 1985294 1963174 2026-11-06T22:47:49Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985294 wikitext text/x-wiki {{heimildir}} {{Byggð | nafn = Búdapest | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = <!-- ef það er ekki eins og íslenska heitið --> | tegund_byggðar = [[Höfuðborg]] | mynd = Budapest Hungarian Parliament (31363963556).jpg | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = Þinghúsið | fáni = Flag of Budapest (2011-).svg | innsigli = | skjaldarmerki = Coa Hungary Town Budapest big.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = | kort_texti = | teiknibóla_kort = Ungverjaland | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning í Ungverjalandi | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Ungverjaland}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = Borgarstjóri | leiðtogi_nafn = Gergely Karácsony | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 525,2 | hæð_hámark_m = 572 | hæð_hámark_staður = János-hegy | hæð_lágmark_m = 96 | hæð_lágmark_staður = [[Dóná]] | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Resident population by sex, county and region, 1 January|url=https://www.ksh.hu/stadat_files/nep/en/nep0034.html|publisher=[[Hungarian Central Statistical Office]]}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = {{YEAR|{{#invoke:WD|qualifier|raw|P1082|P585}}}} | mannfjöldi_heild = {{#property:P1082}} | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = 1011–1239 | svæðisnúmer = 1 | iso_kóði = HU-BU | vefsíða = {{URL|budapestinfo.hu/en}} }} [[Mynd:Gellért Hill Danube 2.jpg|right|thumb|300px|Búdapest af [[Gellért Hæð]], horft til norðurs]] '''Búdapest''' er höfuðborg [[Ungverjaland]]s og jafnframt miðpunktur, stjórnmála, menningar, viðskipta, iðnaðar og samgangna fyrir Ungverjaland í heild sinni. Árið [[1873]] sameinuðust borgirnar á bökkum [[Dóná]]r, [[Buda]] og [[Óbúda|Óbuda]] á hægri bakkanum, þeim vestari, og [[Pest]] á vinstri bakkanum, þeim eystri í eina borg, Búdapest. Nú er borgin sú tíunda stærsta innan [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. Tæp 1,7 milljón manns ([[2025]]) búa í borginni sem er nokkru færri en á hátindi íbúafjöldans um miðjan níunda áratug 20. aldar en þá bjuggu um 2,1 milljón manns í borginni.<ref name="mannfjöldi" /> == Saga == [[Rómaveldi|Rómverjar]] reistu bæinn ''[[Aquincum]]'', [[89|89 e.Kr.]] á grunni fornra [[Kelti|keltneskrar]] byggðar nærri því sem síðar varð [[Óbuda]], frá [[106]] fram undir lok 4. aldar e. Kr. var bærinn miðpunktur svæðisins sem kallaðist lægri [[Pannonia]]. Pest varð vettvangur ''Contra Aquincum'' (ellegar ''Trans Aquincum''), staðar af minna mikilvægi. Nafnið Pest (eða ''Peshta'') er talið upprunnið af [[Tyrkneskt mál|tyrknesku tungumáli]]. Svæðið varð heimahagar ýmsra [[slavneskur|slavneskra]] hópa. [[Mynd:Budapest Parliament 4604.JPG|right|thumb|300px|Þinghúsið]] [[Mynd:Budapest bridge.jpg|right|thumb|300px|[[Széchenyi Lánchíd|Széchenyi Keðjubrúin]]]] Í kringum árið [[900]] komu [[Ungverji|Ungverjar]] austan úr [[Mið-Asía|mið-Asíu]] og settust að þar sem nú er Ungverjaland og stofnuðu konungsríkið Ungverjaland einni öld síðar. Endurbygging Pest gekk fljótt fyrir sig að aflokinni innrás Mongóla árið 1241, en [[Buda]], varð höfuðborg Ungverjalands árið [[1361]]. Yfirtaka [[Tyrkjaveldi]]s á mestöllu Ungverjalandi á 16. öld tafði vöxt borganna, en þær féllu Tyrkjum í skaut árið 1541. [[Austurríki]] undir stjórn Habsborgara endurheimti borgirnar [[1686]] en frá 1526 höfðu Habsborgararnir jafnframt verið konungar Ungverjalands, þótt þeir hefðu misst yfirráð yfir landinu að mestu. Pest óx hraðar á 18. og 19. öld. Meðan íbúafjöldi Pest tuttugufaldaðist fimmfaldaðist íbuafjöldinn einungis hinumeginn [[Dóná]]. Ungverjar komu á fót byltingarstjórn árið [[1849]] og voru ekki hrifnir af endurreisn Habsborgaravalds og fengu loks sjálfstjórn innan Austurríska-Ungverska keisaradæmisins. Samanlagður íbúafjöldi borganna sjöfaldaðist frá [[1840]] til [[1900]] og varð 730.000 manns. Á tuttugustu öldinni var mestur vöxtur í úthverfum borgarinnar, sérstaklega í [[Újpest]] og [[Kispest]], með auknum hlut borgarinnar í iðnaðarframleiðslu landsins. Mannfall Ungverja í [[Fyrri heimsstyrjöld]]inni og missir tveggja þriðju landsvæðis síns tafði vöxtinn einungis um stundarsakir, en Búdapest var orðin höfuðborg í smærra en fullvalda ríki. Árið 1930 var íbúatalan komin í eina milljón og því til viðbótar bjuggu 400.000 manns í úthverfum. Milli 20% og 40% af 250,000 gyðingum í Búdapest féllu fyrir [[Nasismi|Nasistum]] og Boga kross-hreinsunum 1944 og 1945. [http://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10005458], [http://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10005264] <!-- tenglar tengdir helförinni --> Engu að síður er Búdapest með hæsta hlutfall gyðinga af evrópskum borgum {{heimild vantar}}. [[1. janúar]] [[1950]], var landsvæði Búdapest stækkað umtalsvert. Borgin bætti fyrir skaðann sem hún hlaut í umsátri Sovétmanna 1944 á sjötta og sjöunda áratugnum og var með því skólabókardæmi um nýtanleika í byggingarstíl fremur en fegurð, sem var afleiðing kommúnistastjórnarinnar ([[1947]]–[[1989]]) upp frá 1960. === Íbúaþróun === [[Mynd:Budapest Population graph.PNG|thumb|250px|left|Population Graph]] * [[1800]]: 54.200 íbúar * [[1830]]: 102.700 * [[1850]]: 178.000 * [[1880]]: 370.800 * [[1900]]: 733.400 * [[1925]]: 957.800 * [[1990]]: 2.016.100 * [[2003]]: 1.719.343 * [[2013]]: 1.735.711 * [[2017]]: 1.750.268 == Hverfi Búdapest == [[Mynd:Budapest districts.png|right|thumb]] [[Mynd:St Stephens bas budapest.jpg|right|thumb|150px|St. Stephen's Basilica, [[Pest]]]] Upphaflega voru hverfin 10 við sameiningu borganna þriggja [[1873]]. [[1950]] var Búdapest sameinuð nokkrum nágrannasveitarfélögum og hverfin urðu 22. Nú eru hverfin 23, 6 í Buda, 16 í Pest and 1 á eyjunni milli þeirra. === Vegir === Allar aðalbrautir Ungverjalands liggja til Búdapest. milli 1990-1994, voru götunöfn færð til fyrra horfs, þess sem þekktist á síðari hluta 19. aldar, kommúnískum nöfnum var hafnað. [[Mynd:BudapestKeletiStation.jpg|thumb|200px|right|Budapest Keleti (Eystri) Lestarstöðin]] [[Mynd:Budapest Funicular.JPG|thumb|200px|Budapest Funicular]] === Neðanjarðarlestir === Neðanjarðarlestakerfi Búdapest, Metro, er næstelsta kerfi sinnar tegundar í Evrópu og opnaði árið [[1896]]. Upprunalega leiðin er merkt M1, kölluð gula leiðin. Hún var endurgerð til að þjóna áhugamönnum um söguna. M2 (rauð) og M3 (blá), voru teknar í notkun síðar. M4 og M5 voru byggðar síðar. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://english.budapest.hu/ Official Budapest portal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050815082031/http://english.budapest.hu/ |date=2005-08-15 }} * [http://maps.google.com/maps?ll=47.495613,19.048920&spn=0.086517,0.124626&t=k&hl=en Gervihnattamynd] === Fyrir ferðamenn === * [http://www.visitors.hu/budapest_en.html Búdapest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060202035005/http://www.visitors.hu/budapest_en.html |date=2006-02-02 }} ''(Ungverjaland fyrir gesti)'' * [http://www.budpocketguide.com/sights_sounds/world_heritage.asp Búdapest á heimsminjaskrá] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060212125857/http://www.budpocketguide.com/sights_sounds/world_heritage.asp |date=2006-02-12 }} * {{wikitravelpar|Budapest}} * [http://www.lonelyplanet.com/destinations/europe/budapest/index.htm LonelyPlanet.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040415121722/http://www.lonelyplanet.com/destinations/europe/budapest/index.htm |date=2004-04-15 }} * [http://hungary.ohb.hu/embassy.en.html Erlend sendiráð í Búdapest] * [http://metros.hu/terkep/nagyterkep.html Metro lines, suburban railway- and tramway network in Budapest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150904150505/http://metros.hu/terkep/nagyterkep.html |date=2015-09-04 }} (please translate the link name, its necessary for turists) * [http://metros.hu/terkep/metrosterkep.html Budapest public transport map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150722045716/http://metros.hu/terkep/metrosterkep.html |date=2015-07-22 }} === Myndasöfn === * [http://www.travel-impressions.de/budapest/danube.htm Myndir af Búdapest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060415183102/http://www.travel-impressions.de/budapest/danube.htm |date=2006-04-15 }} * [http://www.afs.hu/hungary/budapest.html Búdapest: sögulegt yfirlit og myndir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060206160839/http://www.afs.hu/hungary/budapest.html |date=2006-02-06 }} * [http://www.budapest360.hu/ Búdapest panorama hringsjá] * [http://www.earth-photography.com/Countries/Hungary/Budapest_photos.html Listrænarmyndir frá Búdapest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060112123350/http://www.earth-photography.com/Countries/Hungary/Budapest_photos.html |date=2006-01-12 }} === Ýmislegt === * [http://parizs.tripod.com/fotw/budapest.html Hverfi í Búdapest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060210223441/http://parizs.tripod.com/fotw/budapest.html |date=2006-02-10 }} * [https://web.archive.org/web/20230608162043/https://www.bkv.hu/ Almenningssamgöngur í Búdapest] * [http://www.bh.org.il/Communities/Archive/Budapest.asp/ Samfélag Gyðinga í Búdapest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060214143622/http://www.bh.org.il/Communities/Archive/Budapest.asp |date=2006-02-14 }} {{Höfuðborgir í Evrópu}} [[Flokkur:Borgir í Ungverjalandi]] [[Flokkur:Höfuðborgir í Evrópu]] 0iro1kuto991iva6z3xlydb6fn8zjvt Kabúl 0 25405 1985347 1933540 2026-11-07T00:08:01Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985347 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Kabúl | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = {{lang|prs|کابل}} ([[pastú]] og [[dari]]) | tegund_byggðar = [[Höfuðborg]] | mynd = Kabul_TV_Hill_view.jpg | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = | innsigli = | skjaldarmerki = | viðurnefni = | kjörorð = | kort = | kort_texti = | teiknibóla_kort = Afganistan | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning í Afganistan | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Afganistan}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_neðan = | flatarmál_heild_km2 = 383,1 | hæð_m = 1.791 | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{Cite web |date=10 July 2023 |title=Estimated Population of Afghanistan 2023–24 |url=http://nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2023/07/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-1402-04.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230911065759/http://nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2023/07/%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-1402-04.pdf |archive-date=11 September 2023 |access-date=11 September 2023 |publisher=[[National Statistics and Information Authority]] }}</ref> | mann_áætlun_frá_og_með = 2023 | mannfjöldi_áætlun = 4.950.000 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = | utc_hliðrun = +04:30 | tímabelti_sumartími = | utc_hliðrun_sumartími = | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} [[Mynd:Evstafiev-40th army HQ-Amin-palace-Kabul.jpg|right|thumb|Kabúl]] '''Kabúl''' er [[höfuðborg]] [[Afganistan]]. Íbúafjöldi er talinn vera 4,95 milljónir árið 2023.<ref name="mannfjöldi" /> Borgin er í 1.791 metra hæð yfir sjó, og er hægt að ferðast frá henni til [[Tadsíkistan]] í veggöngum. Nafn sitt dregur borgin af ánni sem um hana rennur en ekkert er vitað með vissu um uppruna þess heitis þó nokkrar tilgátur séu uppi.{{heimild vantar}} == Tilvísanir == {{reflist}} {{Höfuðborgir í Asíu}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Borgir í Afganistan]] [[Flokkur:Höfuðborgir í Asíu]] iupr3r83br852lv670uy81m973hsq94 Maður 0 26523 1985376 1981994 2026-11-07T00:42:50Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 4 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985376 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = Maður |image = Akha_cropped_hires.JPG |image_caption=Fullorðinn karl (til vinstri) og kona (til hægri). |fossil_range = [[Chiban]]-nútími |regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') |phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') |classis = [[Spendýr]] (''Mammalia'') |ordo = [[Fremdardýr]] (''Primates'') |subordo = [[Apar]] (''Haplorrhini'') |superfamilia = [[Mannapar]] (''Hominoidea'') |familia = [[Mannætt]] (''Hominidae'') |subfamilia = ''[[Homininae]]'' |tribus = ''[[Hominini]]'' |genus = ''[[Homo (ættkvísl)|Homo]]'' |species = '''''H. sapiens''''' |binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 |range_map = World_human_population_density_map.png |range_map_caption = Þéttleiki mannabyggðar á jörðinni. }} <onlyinclude>'''Maður''' ([[fræðiheiti]]: ''Homo sapiens'' „hinn vitiborni maður“) er algengasta og útbreiddasta tegund [[fremdardýr]]a á jörðinni. Helstu einkenni manna eru að þeir ganga uppréttir á tveimur fótum og þeir eru með afar [[þróun|þróaðan]] og flókinn [[mannsheilinn|heila]] sem hefur gert þeim kleift að þróa flókin [[verkfæri]], [[tungumál]] og [[menning]]u. Vitsmunir og frjálsar hendur hafa leitt til þess að þeir nota fleiri verkfæri, og í meiri mæli, en nokkur önnur þekkt dýrategund. Menn eru sérstaklega leiknir í því að nýta sér [[samskipti|samskiptakerfi]] til sjálfstjáningar og skoðanaskipta. Menn mynda [[samfélag|samfélög]] og [[mannleg tengsl]] sem einkennast af [[félagslegt gildi|gildum]], [[venja|venjum]] og [[siður|siðum]]. Líkt og önnur fremdardýr eru menn forvitnir að eðlisfari. Forvitni og áhugi mannsins á að skilja og móta umhverfi sitt og skýra náttúrufyrirbæri hafa leitt til þróunar [[vísindi|vísinda]], [[heimspeki]], [[trúarbrögð|trúarbragða]] og fleiri sviða [[þekking]]ar. </onlyinclude> Sumir vísindamenn miða upphaf mannsins við það þegar ættkvíslin ''[[Homo]]'' kom fram á sjónarsviðið fyrir 2,8 milljón árum, en almennt er heitið „maður“ notað um einu manntegundina sem enn er til, ''Homo sapiens'', sem merkir „vitiborni maðurinn“. ''Homo sapiens'' er talinn hafa þróast út frá ''[[Homo heidelbergensis]]'' fyrir um 300.000 árum einhvers staðar við [[Horn Afríku]]. Hann breiddist síðan þaðan út um heiminn og ruddi öðrum tegundum [[frummaður|frummanna]] úr vegi. Lengst af í [[mannkynssaga|sögu sinni]] hafa menn verið [[veiði og söfnun|veiðimenn og safnarar]] en í [[Nýsteinaldarbyltingin|Nýsteinaldarbyltingunni]], sem hófst í [[Suðvestur-Asía|Suðvestur-Asíu]] fyrir um 13.000 árum tóku menn upp [[landbúnaður|landbúnað]] og [[mannabyggð|fasta búsetu]]. Þegar samfélög manna stækkuðu urðu til flóknari stjórnkerfi og [[siðmenning]]arsamfélög risu og hnigu. Mannkyni hefur fjölgað stöðugt og fjöldi manna náði 8 milljörðum árið 2022.<ref>{{vefheimild|url=https://www.un.org/en/dayof8billion|titill=Day of 8 Billion|vefsíða=United Nations|skoðað=15.6.2023}}</ref> Líffræðileg fjölbreytni mannkyns ræðst meðal annars af [[erfðavísir|erfðavísum]] og [[umhverfi]]. Þótt einstaklingar geti verið mjög ólíkir hvað varðar útlit, líkamsstærð og fleira, eru 99% af erfðavísum manna þeir sömu. Mestu erfðafræðilegu fjölbreytni manna er að finna í Afríku. Menn sýna [[tvíbreytni]] og þróa [[kyneinkenni]] við [[kynþroski|kynþroska]] sem verða grundvöllur flokkunar fólks í [[karl]]a og [[kona|konur]]. Konur geta orðið [[ólétta]]r og ganga gegnum [[tíðahvörf]] og verða [[ófrjósemi|ófrjóar]] um 50 ára aldur. [[Fæðing]] [[barn]]a er konum mjög erfið og hættuleg. Börn manna eru algerlega [[háð umönnun]] við fæðingu. Bæði karlar og konur annast börnin að jafnaði, en hefðbundin [[kynhlutverk]] eru mjög ólík eftir því hvaða samfélög eiga í hlut og taka auk þess sífelldum breytingum. Menn eru [[alæta|alætur]] og fá næringu úr mjög fjölbreyttri fæðu úr dýra-, jurta- og svepparíkinu. Allt frá tímum ''[[Homo erectus]]'' hefur maðurinn getað kveikt [[eldur|eld]] og [[matreiðsla|matreitt]] fæðu sína. Mennirnir eru eina dýrategundin sem kann að kveikja eld, sem matreiðir fæðu sína, klæðir sig og notar ýmsar aðrar tæknilegar aðferðir til að lifa af. Menn geta lifað allt að átta vikur án matar og þrjá til fjóra daga án vatns. Menn eru að mestu [[dagdýr]] og [[svefn|sofa]] að jafnaði sjö til níu tíma á sólarhring. [[Framheilabörkur]] mannsheilans, sá hluti heilans sem tengist [[hugfræði|hugrænni getu]], er stór og þróaður. Menn búa yfir mikilli [[greind]], [[atburðaminni]], [[sjálfsvitund]] og [[hugarkenning]]u. Manns[[hugur]]inn er fær um [[innsæi]], [[hugsun]], [[ímyndun]], [[vilji|vilja]] og [[tilvist]]arhugmyndir. Þetta hefur gert manninum kleyft að þróa [[tækni]] með [[rökleiðsla|rökleiðslu]] og flutningi og uppsöfnun þekkingar milli kynslóða. Tungumál, [[list]] og [[viðskipti]] eru meðal þess sem einkennir manninn. Samskipti fólks á [[viðskiptaleið]]um hafa breitt út [[mannlegt atferli|atferli]] og úrræði sem veita fólki hlutfallslega yfirburði í lífsbaráttunni. ==Skilgreining og heiti== Allt núlifandi fólk tilheyrir [[tegund (líffræði)|tegundinni]] ''Homo sapiens'' sem [[Carl Linnaeus]] nefndi svo í bókinni ''[[Systema Naturae]]'' á 18. öld.<ref>{{cite journal| vauthors = Spamer EE |date=29. janúar 1999|title=Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758|journal=Proceedings of the Academy of Natural Sciences |volume=149 |issue=1 |pages=109–14 |jstor=4065043}}</ref> Heitið á ættkvíslinni, ''Homo'', er dregið af latneska orðinu ''homō'' sem getur vísað til karla og kvenna.<ref>[[IEW|Porkorny (1959)]] s.v. "g'hðem" pp. 414–16; "Homo." Dictionary.com Unabridged (v 1.1). Random House, Inc. 23. september 2008. {{cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/Homo|work=Dictionary.com|title=Homo|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080927011551/http://dictionary.reference.com/browse/homo|archive-date=27. september 2008}}</ref> Tegundarheitið ''Homo sapiens'' merkir „vitur maður“ (oftast þýtt sem „hinn vitiborni maður“).<ref>{{Cite journal|last=Spamer|first=Earle E.|date=1999|title=Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758|url=https://www.jstor.org/stable/4065043|journal=Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia|volume=149|pages=109–114|jstor=4065043|issn=0097-3157}}</ref> Í almennu tali á orðið „maður“ aðeins við um ''Homo sapiens''.<ref>{{cite web|title=Definition of HUMAN|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/human|access-date=2021-03-31|website=www.merriam-webster.com|language=en}}</ref> Vísindamenn eru ekki á eitt sáttir um það hvort skilgreina eigi aðrar manntegundir, einkum [[neanderdalsmaður|neanderdalsmenn]], sem [[undirtegund]]ir ''H. sapiens'' eða ekki.<ref>{{cite web| vauthors = Barras C |title=We don't know which species should be classed as 'human'|url=https://www.bbc.com/earth/story/20160111-what-is-it-that-makes-you-a-human-and-not-something-else|access-date=2021-03-31|website=www.bbc.com|language=en}}</ref> Íslenska orðið „maður“ er dregið af fornnorræna orðinu ''maðr'' sem kemur af gotneska orðinu ''manna'' sem er af óvissum uppruna.<ref>{{vefheimild|url=https://www.etymonline.com/search?q=man|titill=Man|vefsíða=Online Etymology Dictionary|skoðað=21-9-2021}}</ref><ref>{{vefheimild|url=https://malid.is/leit/ma%C3%B0ur|titill=Maður|vefsíða=Málið.is|skoðað=21-9-2021}}</ref> Líkt og í mörgum öðrum málum getur orðið vísað bæði til tegundarinnar (eins og í samsetningunum „mannkyn“ og „manndráp“) og til karla sérstaklega (eins og í setningunum „maður og kona“ og „maðurinn minn“).<ref>{{vefheimild|url=https://uni.hi.is/eirikur/2021/05/13/hvad-merkir-madur/|höfundur=Eiríkur Rögnvaldsson|skoðað=21-9-2021|dags=13-5-2021|titill=Hvað merkir „maður“?}}</ref> ==Þróun== {{aðalgrein|Þróun mannsins}} Menn teljast til [[mannapar|mannapa]] (''Hominoidea'').<ref>{{Cite book|last=Tuttle|first=Russell H.|title=International Encyclopedia of Biological Anthropology|date=2018-10-04|publisher=[[John Wiley & Sons, Inc.]]|isbn=978-1-118-58442-2|editor-last=Trevathan|editor-first=Wenda|place=Hoboken, New Jersey, BNA|pages=1–2|language=en|chapter=Hominoidea: conceptual history|doi=10.1002/9781118584538.ieba0246|author-link=Russell Tuttle|access-date=2021-05-26|editor2-last=Cartmill|editor2-first=Matt|editor3-last=Dufour|editor3-first=Dana|editor4-last=Larsen|editor4-first=Clark|chapter-url=http://doi.wiley.com/10.1002/9781118584538.ieba0246}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> [[Gibbonapar]] og [[órangútan]]ar voru með fyrstu núlifandi tegundunum sem skildu sig frá [[ættleggur|ættleggnum]]. Á eftir þeim fylgdu [[górillur]] og síðast [[simpansar]]. Menn tóku að skilja sig frá simpönsum fyrir 8-4 milljónum ára, seint á [[Míósen]].<ref>{{cite journal|vauthors=Tattersall I, Schwartz J|year=2009|title=Evolution of the Genus ''Homo''|journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences|volume=37|issue=1|pages=67–92|bibcode=2009AREPS..37...67T|doi=10.1146/annurev.earth.031208.100202}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Goodman M, Tagle DA, Fitch DH, Bailey W, Czelusniak J, Koop BF, Benson P, Slightom JL | display-authors = 6 | title = Primate evolution at the DNA level and a classification of hominoids | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1990-03_30_3/page/260 | journal = Journal of Molecular Evolution | volume = 30 | issue = 3 | pages = 260–6 | date = Mars 1990 | pmid = 2109087 | doi = 10.1007/BF02099995 | s2cid = 2112935 | bibcode = 1990JMolE..30..260G }}</ref><ref name="Ruvolo1997">{{cite journal|vauthors=Ruvolo M|date=Mars 1997|title=Molecular phylogeny of the hominoids: inferences from multiple independent DNA sequence data sets|url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_1997-03_14_3/page/248|journal=Molecular Biology and Evolution |volume=14 |issue=3 |pages=248–65|doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a025761|pmid=9066793|doi-access=free}}</ref> Sumir erfðafræðingar hafa stungið upp á þrengra bili fyrir 8-7 milljón árum síðan.<ref>{{cite journal |first=C.|last= Brahic |title=Our True Dawn |url=https://archive.org/details/sim_new-scientist_2012-11-24_216_2892/page/34|journal=New Scientist|volume=216 |issue=2892 |pages=34–37 |year=2012 |doi=10.1016/S0262-4079(12)63018-8 |bibcode= 2012NewSc.216...34B }}</ref> Á þeim tíma myndaðist [[litningur 2]] með samruna tveggja litninga, þannig að menn fengu 23 litninga samanborið við 24 hjá öðrum öpum.<ref name="fusion">{{cite web|title=Human Chromosome 2 is a fusion of two ancestral chromosomes|url=http://www.evolutionpages.com/chromosome_2.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110809040210/http://www.evolutionpages.com/chromosome_2.htm|archive-date=9. ágúst 2011|access-date=18. maí 2006|work=Evolution pages|vauthors=MacAndrew A}}</ref> {{clade|{{clade |1=Hylobatidae (gibbonapar) |label2=Hominidae (mannætt) |2={{clade|label1=[[Ponginae]] |1={{clade |label1=Pongo (órangútanar) |1={{clade |1=''[[Pongo abelii]]'' |label2= |2={{clade |1=''[[Pongo tapanuliensis]]'' |2=''[[Pongo pygmaeus]]'' }} }} }} |label2=[[Homininae]] |2={{clade|label1=[[Gorillini]] |1={{clade |label1=Gorilla (górillur) |1={{clade |1=''[[Gorilla gorilla]]'' |2=''[[Gorilla beringei]]'' }} }} |label2=[[Hominini]] |2={{clade |label1=[[Panina]] |1={{clade|label1=Pan (simpansar)|1={{clade |1=''[[Pan troglodytes]]'' |2=''[[Pan paniscus]]'' }} }} |2={{clade|label1=[[Hominina]]|1='''''Homo sapiens''''' (menn)}} }} }} }} }}|style1=font-size:80%; line-height:80%|label1=[[Hominoidea]] (mannapar)}} [[File:Lucy Skeleton.jpg|thumb|upright|Endurgerð af [[Lucy (suðurapi)|Lucy]], fyrstu beinagrind suðurapa sem fannst.]] Ættkvíslin ''[[Homo]]'' þróaðist út frá ættkvísl [[suðurapar|suðurapa]] (''[[Australopithecus]]''). Elstu steingerðu leifar manna eru um 2,8 milljón ára gamlar ([[LD 350-1]]) frá Eþíópíu. Elstu tegundirnar sem lýst hefur verið eru ''[[Homo habilis]]'' og ''[[Homo rudolfensis]]'' sem komu fram á sjónarsviðið fyrir 2,3 milljón árum. Tegundin kemur fram samhliða þróun [[steinverkfæri|verkfæra úr steini]].<ref name=Villmoare2015>{{cite journal |first=B. |last1=Villmoare |first2=W. H. |last2=Kimbel |first3=C. |last3=Seyoum |display-authors=et al. |year=2015 |title=Early ''Homo'' at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia |url=https://archive.org/details/sim_science_science_2015-03-20_347_6228/page/1352 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=347 |issue=6228 |pages=1352–1355 |doi=10.1126/science.aaa1343 |pmid=25739410 |bibcode=2015Sci...347.1352V |doi-access=free}}</ref> Tegundin ''[[Homo erectus]]'' („hinn upprétti maður“) varð til fyrir 2 milljónum ára og var fyrsti [[frummaður]]inn sem flakkaði frá Afríku og dreifðist um Evrasíu.<ref>{{Cite journal|last1=Zhu|first1=Zhaoyu|last2=Dennell|first2=Robin|last3=Huang|first3=Weiwen|last4=Wu|first4=Yi|last5=Qiu|first5=Shifan|last6=Yang|first6=Shixia|last7=Rao|first7=Zhiguo|last8=Hou|first8=Yamei|last9=Xie|first9=Jiubing|last10=Han|first10=Jiangwei|last11=Ouyang|first11=Tingping|s2cid=49670311|date=2018|title=Hominin occupation of the Chinese Loess Plateau since about 2.1 million years ago|url=https://www.nature.com/articles/s41586-018-0299-4|journal=Nature|volume=559|issue=7715|pages=608–612|bibcode=2018Natur.559..608Z|doi=10.1038/s41586-018-0299-4|pmid=29995848}}</ref> ''H. erectus'' var líka fyrsti maðurinn með einkennandi [[líkamsbygging]]u manna. ''H. sapiens'' þróaðist fyrir 300.000 árum út frá eldri manntegund sem er kölluð ýmist ''[[Homo heidelbergensis]]'' eða ''[[Homo rhodesiensis]]'', afkomanda ''H. erectus'' í Afríku. ''H. sapiens'' breiddist út frá Afríku og lagði smátt og smátt undir sig búsvæði eldri manntegunda.<ref>{{cite journal|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=May 13, 2005|title=Out of Africa Revisited|url=https://archive.org/details/sim_science_2005-05-13_308_5724/page/n12|journal=[[Science (journal)|Science]]|type=This Week in ''Science''|volume=308|issue=5724|page=921|doi=10.1126/science.308.5724.921g|issn=0036-8075|s2cid=220100436}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Stringer C | title = Human evolution: Out of Ethiopia | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-06-12_423_6941/page/692 | journal = Nature | volume = 423 | issue = 6941 | pages = 692–3, 695 | date = Júní 2003 | pmid = 12802315 | doi = 10.1038/423692a | bibcode = 2003Natur.423..692S | s2cid = 26693109 | author-link = Chris Stringer }}</ref><ref>{{cite web|vauthors=Johanson D|author-link=Donald Johanson|date=May 2001|title=Origins of Modern Humans: Multiregional or Out of Africa?|url=http://www.actionbioscience.org/evolution/johanson.html|access-date=23. nóvember 2009|website=[[actionbioscience]]|publisher=[[American Institute of Biological Sciences]]|location=Washington, DC|archive-date=2010-11-22|archive-url=https://www.webcitation.org/5uQpZnojk?url=http://www.actionbioscience.org/evolution/johanson.html|url-status = dead}}</ref> Útbreiðsla ''H. sapiens'' virðist hafa farið fram í minnst tveimur „bylgjum“, fyrst fyrir 130 til 100.000 árum, og síðan fyrir um 70 til 50.000 árum.<ref name="Posth">{{cite journal | vauthors = Posth C, Renaud G, Mittnik A, Drucker DG, Rougier H, Cupillard C, Valentin F, Thevenet C, Furtwängler A, Wißing C, Francken M, Malina M, Bolus M, Lari M, Gigli E, Capecchi G, Crevecoeur I, Beauval C, Flas D, Germonpré M, van der Plicht J, Cottiaux R, Gély B, Ronchitelli A, Wehrberger K, Grigorescu D, Svoboda J, Semal P, Caramelli D, Bocherens H, Harvati K, Conard NJ, Haak W, Powell A, Krause J | display-authors = 6 | title = Pleistocene Mitochondrial Genomes Suggest a Single Major Dispersal of Non-Africans and a Late Glacial Population Turnover in Europe | journal = Current Biology | volume = 26 | issue = 6 | pages = 827–33 | date = Mars 2016 | pmid = 26853362 | doi = 10.1016/j.cub.2016.01.037 | hdl-access = free | s2cid = 140098861 | hdl = 2440/114930 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Karmin M, Saag L, Vicente M, Wilson Sayres MA, Järve M, Talas UG, Rootsi S, Ilumäe AM, Mägi R, Mitt M, Pagani L, Puurand T, Faltyskova Z, Clemente F, Cardona A, Metspalu E, Sahakyan H, Yunusbayev B, Hudjashov G, DeGiorgio M, Loogväli EL, Eichstaedt C, Eelmets M, Chaubey G, Tambets K, Litvinov S, Mormina M, Xue Y, Ayub Q, Zoraqi G, Korneliussen TS, Akhatova F, Lachance J, Tishkoff S, Momynaliev K, Ricaut FX, Kusuma P, Razafindrazaka H, Pierron D, Cox MP, Sultana GN, Willerslev R, Muller C, Westaway M, Lambert D, Skaro V, Kovačevic L, Turdikulova S, Dalimova D, Khusainova R, Trofimova N, Akhmetova V, Khidiyatova I, Lichman DV, Isakova J, Pocheshkhova E, Sabitov Z, Barashkov NA, Nymadawa P, Mihailov E, Seng JW, Evseeva I, Migliano AB, Abdullah S, Andriadze G, Primorac D, Atramentova L, Utevska O, Yepiskoposyan L, Marjanovic D, Kushniarevich A, Behar DM, Gilissen C, Vissers L, Veltman JA, Balanovska E, Derenko M, Malyarchuk B, Metspalu A, Fedorova S, Eriksson A, Manica A, Mendez FL, Karafet TM, Veeramah KR, Bradman N, Hammer MF, Osipova LP, Balanovsky O, Khusnutdinova EK, Johnsen K, Remm M, Thomas MG, Tyler-Smith C, Underhill PA, Willerslev E, Nielsen R, Metspalu M, Villems R, Kivisild T | display-authors = 6 | title = A recent bottleneck of Y chromosome diversity coincides with a global change in culture | journal = Genome Research | volume = 25 | issue = 4 | pages = 459–66 | date = Apríl 2015 | pmid = 25770088 | pmc = 4381518 | doi = 10.1101/gr.186684.114 }}</ref> Tegundin nam land á flestum stórum eyjum og meginlöndum og kom til Ástralíu fyrir 65.000 árum,<ref>{{cite journal | vauthors = Clarkson C, Jacobs Z, Marwick B, Fullagar R, Wallis L, Smith M, Roberts RG, Hayes E, Lowe K, Carah X, Florin SA, McNeil J, Cox D, Arnold LJ, Hua Q, Huntley J, Brand HE, Manne T, Fairbairn A, Shulmeister J, Lyle L, Salinas M, Page M, Connell K, Park G, Norman K, Murphy T, Pardoe C | display-authors = 6 | title = Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago | url = https://archive.org/details/nature-uk_2017-07-20_547_7663/page/306 | journal = Nature | volume = 547 | issue = 7663 | pages = 306–310 | date = Júlí 2017 | pmid = 28726833 | doi = 10.1038/nature22968 | bibcode = 2017Natur.547..306C | s2cid = 205257212 | hdl = 2440/107043 }}</ref> Ameríku fyrir um 15.000 árum, og náði fjarlægum eyjum eins og [[Hawaii]], [[Páskaeyja|Páskaeyju]], [[Madagaskar]], [[Ísland]]i og [[Nýja-Sjáland]]i milli 300 f.o.t. og 1250 e.o.t.<ref name="Lowe">{{cite web| vauthors = Lowe DJ |year=2008|title=Polynesian settlement of New Zealand and the impacts of volcanism on early Maori society: an update|url=http://researchcommons.waikato.ac.nz/bitstream/10289/2690/1/Lowe%202008%20Polynesian%20settlement%20guidebook.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100522032853/http://researchcommons.waikato.ac.nz/bitstream/10289/2690/1/Lowe%202008%20Polynesian%20settlement%20guidebook.pdf|archive-date=22. maí 2010|access-date=29. apríl 2010|publisher=University of Waikato}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Appenzeller T | title = Human migrations: Eastern odyssey | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-05-03_485_7396/page/24 | journal = Nature | volume = 485 | issue = 7396 | pages = 24–6 | date = maí 2012 | pmid = 22552074 | doi = 10.1038/485024a | bibcode = 2012Natur.485...24A | doi-access = free }}</ref> Þróun mannsins var ekki línuleg og fólst meðal annars í blöndun milli frummanna og nútímamanna.<ref name="pmid21179161"/><ref>{{cite journal | url = http://www.grochbiology.org/EarlyHominidInterbreeding.pdf | title = Human Hybrids | archive-url = https://web.archive.org/web/20180824034550/http://www.grochbiology.org/EarlyHominidInterbreeding.pdf| archive-date=24. ágúst 2018 | vauthors = Hammer MF | journal = Scientific American | date = maí 2013 | volume = 308 | issue = 5 | pages = 66–71 | doi = 10.1038/scientificamerican0513-66 | pmid = 23627222 | bibcode = 2013SciAm.308e..66H }}</ref><ref>{{cite journal| vauthors = Yong E |date=júlí 2011|title=Mosaic humans, the hybrid species| url = https://archive.org/details/sim_new-scientist_2011-07-30_211_2823/page/34 |journal=New Scientist |volume=211 |issue=2823 |pages=34–38|bibcode=2011NewSc.211...34Y|doi=10.1016/S0262-4079(11)61839-3}}</ref> Erfðarannsóknir hafa sýnt fram á að blöndun milli tiltölulega aðskildra þróunarlína manntegunda hafi verið algeng í þróunarsögunni.<ref name="Ackermann 2015">{{cite journal| vauthors = Ackermann RR, Mackay A, Arnold ML |date=október 2015|title=The Hybrid Origin of "Modern" Humans|journal=Evolutionary Biology|volume=43|issue=1|pages=1–11|doi=10.1007/s11692-015-9348-1|s2cid=14329491}}</ref> Þessar rannsóknir benda til þess að erfðaefni frá neanderdalsmönnum sé til staðar í öllum hópum manna utan Afríku og að allt að 6% erfðaefnis nútímamanna sé komið frá frummönnum.<ref name="pmid21179161">{{cite journal | vauthors = Reich D, Green RE, Kircher M, Krause J, Patterson N, Durand EY, Viola B, Briggs AW, Stenzel U, Johnson PL, Maricic T, Good JM, Marques-Bonet T, Alkan C, Fu Q, Mallick S, Li H, Meyer M, Eichler EE, Stoneking M, Richards M, Talamo S, Shunkov MV, Derevianko AP, Hublin JJ, Kelso J, Slatkin M, Pääbo S | display-authors = 6 | title = Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_december-23-30-2010_468_7327/page/1053 | journal = Nature | volume = 468 | issue = 7327 | pages = 1053–60 | date = desember 2010 | pmid = 21179161 | pmc = 4306417 | doi = 10.1038/nature09710 | bibcode = 2010Natur.468.1053R | hdl = 10230/25596 | author-link1 = David Reich (geneticist) }}</ref><ref name="pmid20439435">{{cite journal | vauthors = Noonan JP | title = Neanderthal genomics and the evolution of modern humans | journal = Genome Research | volume = 20 | issue = 5 | pages = 547–53 | date = May 2010 | pmid = 20439435 | pmc = 2860157 | doi = 10.1101/gr.076000.108 }}</ref><ref name="10.1126/science.1209202">{{cite journal | vauthors = Abi-Rached L, Jobin MJ, Kulkarni S, McWhinnie A, Dalva K, Gragert L, Babrzadeh F, Gharizadeh B, Luo M, Plummer FA, Kimani J, Carrington M, Middleton D, Rajalingam R, Beksac M, Marsh SG, Maiers M, Guethlein LA, Tavoularis S, Little AM, Green RE, Norman PJ, Parham P | display-authors = 6 | title = The shaping of modern human immune systems by multiregional admixture with archaic humans | url = https://archive.org/details/sim_science_2011-10-07_334_6052/page/88 | journal = Science | volume = 334 | issue = 6052 | pages = 89–94 | date = október 2011 | pmid = 21868630 | pmc = 3677943 | doi = 10.1126/science.1209202 | bibcode = 2011Sci...334...89A }}</ref> Þróun mannsins fólst í mörgum [[formfræði]]legum, [[atferli]]slegum, [[þróunarfræði]]legum og [[lífeðlisfræði]]legum breytingum sem hafa átt sér stað frá því þróunarlínan greindist frá þróunarlínu simpansa. Einna stærstu breytingarnar fólust í þróun tvífætlingsstöðu, stærri heila og minni [[tvíbreytni]] ([[síbernska|síbernsku]]). Innbyrðis tengsl þessara breytinga eru umdeild.<ref name="Boyd2003">{{cite book| vauthors = Boyd R, Silk JB |author1-link=Robert Boyd (anthropologist)|author2-link=Joan Silk|url=https://archive.org/details/howhumansevolved03edboyd|title=How Humans Evolved|publisher=Norton|year=2003|isbn=978-0-393-97854-4|location=New York City|url-access=registration}}</ref> ==Líffræði== ===Líkamsbygging og líffærafræði=== {{aðalgrein|Mannslíkaminn}} [[Mynd:Anterior_view_of_human_female_and_male,_with_labels_2.png|thumb|right|Framhlið konu og karls með heitum helstu líkamshluta á ensku.]] Í meginatriðum [[samsvörun|samsvarar]] líkamsbygging manna líkamsbyggingu annarra dýra. Mannslíkaminn er samsettur úr [[fótur|fótum]], [[búkur|búk]], [[hendi|höndum]], [[háls]]i og [[höfuð|höfði]]. Í líkama fullorðins „meðalmanns“ eru um 30 billjón (30×10<sup>12</sup>) mennskar [[fruma|frumur]], meðan [[örverumengi mannsins]] er talið innihalda að minnsta kosti jafnmargar frumur.<ref>{{cite journal|author1=Sender R|author2=Fuchs S|author3=Milo R|title=Revised Estimates for the Number of Human and Bacteria Cells in the Body|publisher=PLoS Biology|year=2016|volume=14|issue=8|date=2016|doi=10.1371/journal.pbio.1002533|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4991899/}}</ref> Helstu [[líffærakerfi]]n í mannslíkamanum eru [[taugakerfi]]ð, [[blóðrásarkerfi]]ð, [[meltingarkerfi]]ð, [[innkirtlakerfi]]ð, [[ónæmiskerfi]]ð, [[hörundskerfi]]ð, [[sogæðakerfi]]ð, [[vöðva- og beinakerfi]]ð, [[æxlunarkerfi]]ð, [[öndunarkerfi]]ð og [[þvagkerfi]]ð.<ref>{{cite book | vauthors = Roza G |title=Inside the human body : using scientific and exponential notation |date=2007 |publisher=Rosen Pub. Group's PowerKids Press |location=New York |isbn=978-1-4042-3362-1 | url = https://books.google.com/books?id=vhO8Ia2ik7oC | page = 21 }}</ref><ref>{{cite web |title=Human Anatomy |url=http://www.innerbody.com/htm/body.html |publisher=Inner Body |access-date=6 January 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130105065620/http://www.innerbody.com/htm/body.html |archive-date=5 January 2013 }}</ref> Menn hafa hlutfallslega minni [[gómur|góm]] og miklu minni [[tönn|tennur]] en önnur fremdardýr. Menn eru einu fremdardýrin sem hafa stuttar og tiltölulega flatar [[vígtönn|vígtennur]]. Tennur í mönnum sitja þétt og hjá ungum einstaklingum lokast bil vegna tannmissis fljótt. Menn eru smám saman að missa innstu [[endajaxl]]ana og sumir einstaklingar fá þá aldrei.<ref name="Revolution">{{cite book| vauthors = Collins D |url=https://archive.org/details/humanrevolutionf0000coll|title=The Human Revolution: From Ape to Artist|year=1976|isbn=978-0714816760|page=[https://archive.org/details/humanrevolutionf0000coll/page/208 208]|url-access=registration}}</ref> Menn eiga það sameiginlegt með simpönsum að vera með [[líffærisleif|leifar]] af hala, [[botnlangi|botnlanga]], sveigjanlega axlarliði, fingur sem grípa og [[andstæður þumall|andstæða þumla]].<ref>{{cite book|first1 = Marks|last1=J.M. |title=Human Biodiversity: Genes, Race, and History|date=2001|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-0-202-36656-2|page=16|language=en}}</ref> Ef undan eru skilin tvífætlingsstaðan og heilastærðin felst aðalmunurinn á mönnum og simpönsum í [[lyktarskyn]]i, [[heyrn]] og [[melting]]u [[prótín]]a.<ref name="O'Neil" /> Þéttleiki [[hársekkur|hársekkja]] er svipaður hjá mönnum og öðrum öpum, en það eru mest [[líkhár]] sem eru svo þunn að þau eru næstum ósýnileg.<ref>{{cite news|date=2017|title=How to be Human: The reason we are so scarily hairy|work=New Scientist|url=https://www.newscientist.com/article/mg23631460-700-why-are-humans-so-hairy/|access-date=29 April 2020}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Sandel AA | title = Brief communication: Hair density and body mass in mammals and the evolution of human hairlessness | journal = American Journal of Physical Anthropology | volume = 152 | issue = 1 | pages = 145–50 | date = September 2013 | pmid = 23900811 | doi = 10.1002/ajpa.22333 | hdl-access = free | hdl = 2027.42/99654 }}</ref> Menn eru með um það bil 2 milljónir [[svitakirtill|svitakirtla]] á öllum líkamanum, miklu fleiri en simpansar sem eru aðallega með svitakirtla í lófum og á iljum.<ref>{{cite web| vauthors = Kirchweger G |title=The Biology of Skin Color: Black and White|url=https://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/07/3/text_pop/l_073_04.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130216070146/http://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/07/3/text_pop/l_073_04.html|archive-date=16 February 2013|access-date=6 January 2013|date=February 2, 2001|work=Evolution: Library|publisher=PBS}}</ref> Meðalhæð kvenna á heimsvísu er talin vera um 159 cm, en meðalhæð karla um 171 cm.<ref>{{cite journal| vauthors = Roser M, Appel C, Ritchie H |date=8 October 2013|title=Human Height|url=https://ourworldindata.org/human-height|journal=Our World in Data}}</ref> Eftir miðjan aldur dregst hæð sumra einstaklinga örlítið saman, en hæðin helst nokkuð stöðug fram á [[öldrun|gamals aldur]].<ref>{{cite web|title=Senior Citizens Do Shrink – Just One of the Body Changes of Aging|url=http://seniorjournal.com/NEWS/Aging/5-11-28-SeniorsDoShrink.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130219004303/http://seniorjournal.com/NEWS/Aging/5-11-28-SeniorsDoShrink.htm|archive-date=19 February 2013|access-date=6 January 2013|work=News|publisher=Senior Journal}}</ref> Í gegnum söguna hafa hópar fólks orðið hærri, líklega vegna betri næringar, heilsu og lífsskilyrða.<ref>{{cite journal | vauthors = Bogin B, Rios L | title = Rapid morphological change in living humans: implications for modern human origins | url = https://archive.org/details/sim_comparative-biochemistry-and-physiology-part-a_2003-09_136a_1/page/71 | journal = Comparative Biochemistry and Physiology. Part A, Molecular & Integrative Physiology | volume = 136 | issue = 1 | pages = 71–84 | date = September 2003 | pmid = 14527631 | doi = 10.1016/S1095-6433(02)00294-5 }}</ref> Meðal[[líkamsþyngd]] fullorðinna kvenna er 59 kg, en 77 kg hjá körlum.<ref>{{cite web|title=Human weight|url=http://www.articleworld.org/index.php/Human_weight|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111208053451/http://articleworld.org/index.php/Human_weight|archive-date=8 December 2011|access-date=10 December 2011|publisher=Articleworld.org}}</ref><ref>{{cite web | vauthors = Schlessingerman A | date = 2003 |title=Mass Of An Adult|url=https://hypertextbook.com/facts/2003/AlexSchlessingerman.shtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180101030223/https://hypertextbook.com/facts/2003/AlexSchlessingerman.shtml|archive-date=1 January 2018|access-date=31 December 2017|publisher=The Physics Factbook: An Encyclopedia of Scientific Essays}}</ref> Líkt og margt annað í líkamsbyggingu manna eru bæði hæð og þyngd mjög breytileg milli einstaklinga og ráðast af bæði erfðum og umhverfisaðstæðum.<ref>{{cite book| vauthors = Kushner R |url=https://books.google.com/books?id=vWjK5etS7PMC&pg=PA121|title=Treatment of the Obese Patient (Contemporary Endocrinology)|publisher=Humana Press|year=2007|isbn=978-1-59745-400-1|location=Totowa, NJ|page=158|access-date=5 April 2009}}</ref><ref name="Anes2000">{{cite journal | vauthors = Adams JP, Murphy PG | title = Obesity in anaesthesia and intensive care | url = https://archive.org/details/sim_british-journal-of-anaesthesia_2000-07_85_1/page/91 | journal = British Journal of Anaesthesia | volume = 85 | issue = 1 | pages = 91–108 | date = July 2000 | pmid = 10927998 | doi = 10.1093/bja/85.1.91 | doi-access = free }}</ref> Menn eru færir um að [[kast]]a hlutum miklu hraðar og nákvæmar en önnur dýr.<ref>{{cite journal| vauthors = Lombardo MP, Deaner RO |date=March 2018|title=Born to Throw: The Ecological Causes that Shaped the Evolution of Throwing In Humans |journal=The Quarterly Review of Biology|language=en|volume=93|issue=1|pages=1–16|doi=10.1086/696721|s2cid=90757192|issn=0033-5770}}</ref> Menn eru líka með hraðskreiðustu langhlaupurum dýraríkisins þótt mörg dýr slái þeim við á styttri vegalengdum.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/10/27/health/27well.html |work=The New York Times |title=The Human Body Is Built for Distance |last1 = Parker-Pope|first1=Tara|author-link1=Tara Parker-Pope |date=27 October 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151105211812/http://www.nytimes.com/2009/10/27/health/27well.html |archive-date=5 November 2015 }}</ref><ref name="O'Neil">{{cite web |vauthors=O'Neil D |title=Humans |url=http://anthro.palomar.edu/primate/prim_8.htm |work=Primates |publisher=Palomar College |access-date=6 January 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111004211/http://anthro.palomar.edu/primate/prim_8.htm |archive-date=11 January 2013 }}</ref> Þynnri hár og virkari svitakirtlar draga úr hættu á [[hitaörmögnun]] í langhlaupum.<ref>{{cite web | vauthors = John B |title=What is the role of sweating glands in balancing body temperature when running a marathon? |url=http://www.livestrong.com/article/514545-what-is-the-role-of-sweat-glands-in-balancing-body-temperature-when-running-a-marathon/ |publisher=Livestrong.com |access-date=6 January 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130131184339/http://www.livestrong.com/article/514545-what-is-the-role-of-sweat-glands-in-balancing-body-temperature-when-running-a-marathon/ |archive-date=31 January 2013 }}</ref> === Erfðafræði === {{aðalgrein|Erfðamengi mannsins}} [[File:Human karyotype with bands and sub-bands.png|thumb|Skýringarmynd sem sýnir hefðbundna [[kjarnagerð]] manna, þar á meðal kynlitningana (XX og XY).]] Líkt og flest önnur dýr eru menn [[litnun|tvílitna]] [[heilkjörnungur|heilkjörnungar]]. Hver [[líkamsfruma]] er með 23 [[litningur|litningapör]] þar sem hvor litningur í pari er frá öðru foreldri einstaklingsins. [[Kynfruma|Kynfrumurnar]] hafa aðeins eitt sett litninga sem er blandað úr báðum litningapörum. Af þessum 23 litningapörum eru 22 [[frílitningur|frílitningar]] og eitt par [[kynlitningur|kynlitninga]]. Líkt og önnur spendýr eru menn með [[XY-kynákvörðun]] þannig að konur eru að jafnaði með XX og karlar með XY.<ref name="Therman1980">{{cite book | vauthors = Therman E |title=Human Chromosomes: Structure, Behavior, Effects | url = https://archive.org/details/humanchromosomes0000ther_f7n0 |date=1980 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer US]] |pages=[https://archive.org/details/humanchromosomes0000ther_f7n0/page/112 112]–24 |isbn=978-1-4684-0109-7 |doi=10.1007/978-1-4684-0107-3|s2cid=36686283 }}</ref> [[Gen]] og [[umhverfi]] hafa áhrif á breytileika í útliti, líkamsbyggingu, mótstöðu gegn vissum sjúkdómum og andlegum hæfileikum. Samspil erfða og umhverfis við mótun tiltekinna einkenna er ekki vel þekkt.<ref>{{cite journal | vauthors = Edwards JH, Dent T, Kahn J | title = Monozygotic twins of different sex | journal = Journal of Medical Genetics | volume = 3 | issue = 2 | pages = 117–23 | date = June 1966 | pmid = 6007033 | pmc = 1012913 | doi = 10.1136/jmg.3.2.117 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Machin GA | title = Some causes of genotypic and phenotypic discordance in monozygotic twin pairs | journal = American Journal of Medical Genetics | volume = 61 | issue = 3 | pages = 216–28 | date = January 1996 | pmid = 8741866 | doi = 10.1002/(SICI)1096-8628(19960122)61:3<216::AID-AJMG5>3.0.CO;2-S }}</ref> Þótt engir tveir einstaklingar (ekki einu sinni [[eineggja tvíburar]]) séu erfðafræðilega eins,<ref>{{cite journal | vauthors = Jonsson H, Magnusdottir E, Eggertsson HP, Stefansson OA, Arnadottir GA, Eiriksson O, Zink F, Helgason EA, Jonsdottir I, Gylfason A, Jonasdottir A, Jonasdottir A, Beyter D, Steingrimsdottir T, Norddahl GL, Magnusson OT, Masson G, Halldorsson BV, Thorsteinsdottir U, Helgason A, Sulem P, Gudbjartsson DF, Stefansson K | display-authors = 6 | title = Differences between germline genomes of monozygotic twins | journal = Nature Genetics | volume = 53 | issue = 1 | pages = 27–34 | date = January 2021 | pmid = 33414551 | doi = 10.1038/s41588-020-00755-1 | s2cid = 230986741 }}</ref> eru erfðafræðileg líkindi milli manna svo mikil að erfðaefni hvaða tveggja manna sem er er að meðaltali milli 99,5% og 99,9% það sama.<ref>{{cite web|title=Genetic – Understanding Human Genetic Variation|url=http://science.education.nih.gov/supplements/nih1/genetic/guide/genetic_variation1.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130825143543/http://science.education.nih.gov/supplements/nih1/genetic/guide/genetic_variation1.htm|archive-date=25 August 2013|access-date=13 December 2013|work=Human Genetic Variation|publisher=National Institute of Health (NIH)|quote=Between any two humans, the amount of genetic variation—biochemical individuality—is about 0.1%.}}</ref><ref> {{cite journal | vauthors = Levy S, Sutton G, Ng PC, Feuk L, Halpern AL, Walenz BP, Axelrod N, Huang J, Kirkness EF, Denisov G, Lin Y, MacDonald JR, Pang AW, Shago M, Stockwell TB, Tsiamouri A, Bafna V, Bansal V, Kravitz SA, Busam DA, Beeson KY, McIntosh TC, Remington KA, Abril JF, Gill J, Borman J, Rogers YH, Frazier ME, Scherer SW, Strausberg RL, Venter JC | display-authors = 6 | title = The diploid genome sequence of an individual human | journal = PLOS Biology | volume = 5 | issue = 10 | pages = e254 | date = September 2007 | pmid = 17803354 | pmc = 1964779 | doi = 10.1371/journal.pbio.0050254 }}</ref> Þetta gerir það að verkum að menn eru einsleitari en aðrir mannapar, þar á meðal simpansar.<ref name="REGWG2005">{{cite journal | vauthors = ((Race, Ethnicity, and Genetics Working Group)) | title = The use of racial, ethnic, and ancestral categories in human genetics research | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2005-10_77_4/page/519 | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 77 | issue = 4 | pages = 519–32 | date = October 2005 | pmid = 16175499 | pmc = 1275602 | doi = 10.1086/491747 }}</ref><ref name="oxf">{{cite web|title=Chimps show much greater genetic diversity than humans|url=http://www.ox.ac.uk/media/news_stories/2012/120302.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131218091207/http://www.ox.ac.uk/media/news_stories/2012/120302.html|archive-date=18 December 2013|access-date=13 December 2013|work=Media|publisher=University of Oxford}}</ref> Þessi litli breytileiki hjá mönnum miðað við önnur dýr bendir til þess að [[erfðaþröng]] hafi átt sér stað á [[Síð-Pleistósen]] (fyrir um 100.000 árum), þar sem fjöldi manna hafi minnkað niður í nokkur pör.<ref name="Harpending1998">{{cite journal | vauthors = Harpending HC, Batzer MA, Gurven M, Jorde LB, Rogers AR, Sherry ST | title = Genetic traces of ancient demography | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1998-02-17_95_4/page/1961 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 95 | issue = 4 | pages = 1961–7 | date = February 1998 | pmid = 9465125 | pmc = 19224 | doi = 10.1073/pnas.95.4.1961 | bibcode = 1998PNAS...95.1961H | doi-access = free }}</ref><ref name="Jorde1997">{{cite journal | vauthors = Jorde LB, Rogers AR, Bamshad M, Watkins WS, Krakowiak P, Sung S, Kere J, Harpending HC | display-authors = 6 | title = Microsatellite diversity and the demographic history of modern humans | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1997-04-01_94_7/page/3100 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 94 | issue = 7 | pages = 3100–3 | date = April 1997 | pmid = 9096352 | pmc = 20328 | doi = 10.1073/pnas.94.7.3100 | bibcode = 1997PNAS...94.3100J | doi-access = free }}</ref> [[Náttúruval]] hefur síðan haldið áfram að móta mannkynið og vísbendingar eru um [[stefnubundið val]] einhvern tíma á síðustu 15.000 árum.<ref name="urlNYT">{{cite news| vauthors = Wade N |date=7 March 2007|title=Still Evolving, Human Genes Tell New Story|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2006/03/07/science/07evolve.html|url-status=live|access-date=13 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114232231/http://www.nytimes.com/2006/03/07/science/07evolve.html|archive-date=14 January 2012}}</ref> [[Erfðamengi mannsins]] var fyrst kortlagt í heild sinni með raðgreiningu árið 2001<ref>{{cite journal | vauthors = Pennisi E | title = The human genome | url = https://archive.org/details/sim_science_2001-02-16_291_5507/page/1176 | journal = Science | volume = 291 | issue = 5507 | pages = 1177–80 | date = February 2001 | pmid = 11233420 | doi = 10.1126/science.291.5507.1177 | s2cid = 38355565 }}</ref> og árið 2020 var búið að raðgreina hundruð þúsunda erfðamengja.<ref>{{cite journal | vauthors = Rotimi CN, Adeyemo AA | title = From one human genome to a complex tapestry of ancestry | journal = Nature | volume = 590 | issue = 7845 | pages = 220–221 | date = February 2021 | pmid = 33568827 | doi = 10.1038/d41586-021-00237-2 | bibcode = 2021Natur.590..220R | s2cid = 231882262 }}</ref> Árið 2012 hafði verkefnið [[International HapMap Project]] borið saman erfðamengi 1.184 einstaklinga úr 11 hópum og fundið 1,6 milljón dæmi um [[einkirnabreytileiki|einkirnabreytileika]].<ref>{{cite journal | vauthors = Altshuler DM, Gibbs RA, Peltonen L, Altshuler DM, Gibbs RA, Peltonen L, Dermitzakis E, Schaffner SF, Yu F, Peltonen L, Dermitzakis E, Bonnen PE, Altshuler DM, Gibbs RA, de Bakker PI, Deloukas P, Gabriel SB, Gwilliam R, Hunt S, Inouye M, Jia X, Palotie A, Parkin M, Whittaker P, Yu F, Chang K, Hawes A, Lewis LR, Ren Y, Wheeler D, Gibbs RA, Muzny DM, Barnes C, Darvishi K, Hurles M, Korn JM, Kristiansson K, Lee C, McCarrol SA, Nemesh J, Dermitzakis E, Keinan A, Montgomery SB, Pollack S, Price AL, Soranzo N, Bonnen PE, Gibbs RA, Gonzaga-Jauregui C, Keinan A, Price AL, Yu F, Anttila V, Brodeur W, Daly MJ, Leslie S, McVean G, Moutsianas L, Nguyen H, Schaffner SF, Zhang Q, Ghori MJ, McGinnis R, McLaren W, Pollack S, Price AL, Schaffner SF, Takeuchi F, Grossman SR, Shlyakhter I, Hostetter EB, Sabeti PC, Adebamowo CA, Foster MW, Gordon DR, Licinio J, Manca MC, Marshall PA, Matsuda I, Ngare D, Wang VO, Reddy D, Rotimi CN, Royal CD, Sharp RR, Zeng C, Brooks LD, McEwen JE | display-authors = 6 | title = Integrating common and rare genetic variation in diverse human populations | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-09-02_467_7311/page/52 | journal = Nature | volume = 467 | issue = 7311 | pages = 52–8 | date = September 2010 | pmid = 20811451 | doi = 10.1038/nature09298 | pmc = 3173859 | bibcode = 2010Natur.467...52T }}</ref> Mestur breytileiki í erfðamengi manna virðist vera meðal afrískra hópa (allt að 100.000 staðbrigði af 67,3 milljón erfðabrigðum sem Human Genetic Diversity Project fann, eða um 0,15%). Flest erfðabrigði sem finnast annars staðar í heiminum er líka að finna í Afríku, en nokkur fjöldi staðbrigða virðist líka vera til staðar annars staðar, sérstaklega í Eyjaálfu og Ameríku (tugir þúsunda).<ref name="Bergstrom2020">{{cite journal | vauthors = Bergström A, McCarthy SA, Hui R, Almarri MA, Ayub Q, Danecek P, Chen Y, Felkel S, Hallast P, Kamm J, Blanché H, Deleuze JF, Cann H, Mallick S, Reich D, Sandhu MS, Skoglund P, Scally A, Xue Y, Durbin R, Tyler-Smith C | display-authors = 6 | title = Insights into human genetic variation and population history from 929 diverse genomes | journal = Science | volume = 367 | issue = 6484 | pages = eaay5012 | date = March 2020 | pmid = 32193295 | pmc = 7115999 | doi = 10.1126/science.aay5012 }} "Populations in central and southern Africa, the Americas, and Oceania each harbor tens to hundreds of thousands of ''private'', common genetic variants. Most of these variants arose as new mutations rather than through archaic introgression, except in Oceanian populations, where many private variants derive from Denisovan admixture."</ref> Flest staðbrigði eru þó sjaldgæf innan sinna svæða, svo mestur erfðabreytileiki milli einstaklinga stafar af erfðabrigðum sem finnast um allan heim.<ref name="pmid33350384">{{cite journal| author=Biddanda A, Rice DP, Novembre J| title=A variant-centric perspective on geographic patterns of human allele frequency variation. | journal=Elife | year= 2020 | volume= 9 | issue= | pages= | pmid=33350384 | doi=10.7554/eLife.60107 | pmc=7755386 | url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/eutils/elink.fcgi?dbfrom=pubmed&tool=sumsearch.org/cite&retmode=ref&cmd=prlinks&id=33350384 }} </ref> Árið 2010 var talið að menn hefðu um það bil 22.000 gen.<ref name=Pertea2010>{{cite journal | vauthors = Pertea M, Salzberg SL | title = Between a chicken and a grape: estimating the number of human genes | journal = Genome Biology | volume = 11 | issue = 5 | page = 206 | year = 2010 | pmid = 20441615 | pmc = 2898077 | doi = 10.1186/gb-2010-11-5-206 }}</ref> Með því að bera saman [[mtDNA]] sem aðeins erfist frá móður, hafa erfðafræðingar ályktað að síðasta sameiginlega formóðir alls mannkyns, sem skildi [[erfðamark]] sitt eftir hjá öllum núlifandi mönnum, hafi verið uppi fyrir um 90.000 til 200.000 árum.<ref name="pmid3025745">{{cite journal | vauthors = Cann RL, Stoneking M, Wilson AC | title = Mitochondrial DNA and human evolution | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1987-01-01_325_6099/page/30 | journal = Nature | volume = 325 | issue = 6099 | pages = 31–6 | year = 1987 | pmid = 3025745 | doi = 10.1038/325031a0 | bibcode = 1987Natur.325...31C | s2cid = 4285418 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Soares P, Ermini L, Thomson N, Mormina M, Rito T, Röhl A, Salas A, Oppenheimer S, Macaulay V, Richards MB | display-authors = 6 | title = Correcting for purifying selection: an improved human mitochondrial molecular clock | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 84 | issue = 6 | pages = 740–59 | date = June 2009 | pmid = 19500773 | pmc = 2694979 | doi = 10.1016/j.ajhg.2009.05.001 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170820230218/http://www.leeds.ac.uk/news/article/245/new_molecular_clock_aids_dating_of_human_migration_history |archive-date=2017-08-20 | url=http://www.leeds.ac.uk/news/article/245/new_molecular_clock_aids_dating_of_human_migration_history }}</ref><ref name="poz">{{cite journal | vauthors = Poznik GD, Henn BM, Yee MC, Sliwerska E, Euskirchen GM, Lin AA, Snyder M, Quintana-Murci L, Kidd JM, Underhill PA, Bustamante CD | display-authors = 6 | title = Sequencing Y chromosomes resolves discrepancy in time to common ancestor of males versus females | url = https://archive.org/details/sim_science_2013-08-02_341_6145/page/562 | journal = Science | volume = 341 | issue = 6145 | pages = 562–5 | date = August 2013 | pmid = 23908239 | pmc = 4032117 | doi = 10.1126/science.1237619 | bibcode = 2013Sci...341..562P }}</ref> ===Æviskeið=== [[File:Tubal Pregnancy with embryo.jpg|thumb|10&nbsp;mm langt [[mannsfóstur]] 5 vikna gamalt.]] [[Æxlun]] manna á sér venjulega stað með [[innri frjóvgun]] við [[samfarir]], en getur líka farið fram með [[tæknifrjóvgun]].<ref name="She2016">{{cite book| vauthors = Shehan CL |url=https://books.google.com/books?id=-gSeCAAAQBAJ&pg=PA406|title=The Wiley Blackwell Encyclopedia of Family Studies, 4 Volume Set|date=2016|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-65845-1|page=406|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910181340/https://books.google.com/books?id=-gSeCAAAQBAJ&pg=PA406|archive-date=10 September 2017|url-status=live|name-list-style=vanc|df=dmy-all}}</ref> Meðal[[meðganga]] stendur í 38 vikur, en eðlileg meðganga getur verið breytileg um allt að 37 daga.<ref>{{cite journal | vauthors = Jukic AM, Baird DD, Weinberg CR, McConnaughey DR, Wilcox AJ | title = Length of human pregnancy and contributors to its natural variation | journal = Human Reproduction | volume = 28 | issue = 10 | pages = 2848–55 | date = October 2013 | pmid = 23922246 | pmc = 3777570 | doi = 10.1093/humrep/det297 }}</ref> Fósturvísirinn vex fram að 9. viku, en þá er hann skilgreindur sem [[fóstur]].<ref name="nursing">{{cite book | vauthors = Klossner NJ | url = https://books.google.com/books?id=B47OVg25g-QC&q=fetal+stage+begins&pg=PA103 | title = Introductory Maternity Nursing | date = 2005 | page = 103 | quote = The fetal stage is from the beginning of the 9th week after fertilization and continues until birth | isbn = 978-0-7817-6237-3 }}</ref> Menn geta [[gangsetning fæðingar|komið fæðingu af stað]] eða framkvæmt [[keisaraskurður|keisaraskurð]] ef læknar telja þörf á að barnið fæðist fyrir tímann.<ref name="WHO2014">{{cite web|author=World Health Organization|date=November 2014|title=Preterm birth Fact sheet N°363|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs363/en/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150307050438/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs363/en/|archive-date=7 March 2015|access-date=6 March 2015|work=who.int|df=dmy-all}}</ref> Í þróuðum ríkjum eru nýburar oftast 3-4 kg að þyngd og 47-53 cm að lengd við fæðingu.<ref>{{cite journal | vauthors = Kiserud T, Benachi A, Hecher K, Perez RG, Carvalho J, Piaggio G, Platt LD | title = The World Health Organization fetal growth charts: concept, findings, interpretation, and application | journal = American Journal of Obstetrics and Gynecology | volume = 218 | issue = 2S | pages = S619–S629 | date = February 2018 | pmid = 29422204 | doi = 10.1016/j.ajog.2017.12.010 | s2cid = 46810955 }}</ref><ref>{{cite web|date=2019-03-18|title=What is the average baby length? Growth chart by month|url=https://www.medicalnewstoday.com/articles/324728|access-date=2021-04-18|website=www.medicalnewstoday.com|language=en}}</ref> Í þróunarríkjum er [[lág fæðingarþyngd]] algeng og á þátt í hærri tíðni [[ungbarnadauði|ungbarnadauða]] í þeim löndum.<ref name="Khor2003">{{cite journal | vauthors = Khor GL | title = Update on the prevalence of malnutrition among children in Asia | journal = Nepal Medical College Journal | volume = 5 | issue = 2 | pages = 113–22 | date = December 2003 | pmid = 15024783 }}</ref> Miðað við aðrar tegundir er fæðing mjög hættuleg mönnum, og mun meiri hætta á vandamálum og dauða móður og barns.<ref>{{cite journal| vauthors = Rosenberg KR |date=1992|title=The evolution of modern human childbirth |journal=American Journal of Physical Anthropology|language=en|volume=35|issue=S15|pages=89–124|doi=10.1002/ajpa.1330350605|issn=1096-8644}}</ref> Stærð höfuðs fóstursins er hlutfallslega mun nær stærð mjaðmagrindarinnar en hjá öðrum fremdardýrum.<ref name="Pavlicev">{{cite journal | vauthors = Pavličev M, Romero R, Mitteroecker P | title = Evolution of the human pelvis and obstructed labor: new explanations of an old obstetrical dilemma | journal = American Journal of Obstetrics and Gynecology | volume = 222 | issue = 1 | pages = 3–16 | date = January 2020 | pmid = 31251927 | doi = 10.1016/j.ajog.2019.06.043 | s2cid = 195761874 }}</ref> Ástæður þessa eru ekki með öllu ljósar. Oft hefur þetta verið skýrt með því að þróun tvífætlingsstöðu og stækkun heilans hafi valdið þessari [[fæðingarklemma|fæðingarklemmu]], en nýlegar rannsóknir benda til þess að ástæðurnar gætu verið flóknari.<ref name="Pavlicev"/><ref>{{cite news|title=The real reasons why childbirth is so painful and dangerous| vauthors = Barras C |date=22 December 2016|publisher=BBC}}</ref> Þetta leiðir til sársaukafullrar fæðingar sem getur tekið yfir 24 tíma.<ref>{{cite web | vauthors = Kantrowitz B | date = 2 July 2007 | title = What Kills One Woman Every Minute of Every Day? | work = [[Newsweek]] | url = http://www.msnbc.msn.com/id/19389326/site/newsweek/ | archive-url = https://web.archive.org/web/20070628160443/http://www.msnbc.msn.com/id/19389326/site/newsweek/ | archive-date = 28 June 2007 | quote = A woman dies in childbirth every minute, most often due to uncontrolled bleeding and infection, with the world's poorest women most vulnerable. The lifetime risk is 1 in 16 in sub-Saharan Africa, compared to 1 in 2,800 in developed countries. }}</ref> Líkurnar á vel heppnaðri fæðingu jukust mikið á 20. öld með þróun læknisfræði í auðugri löndum. Í öðrum heimshlutum er [[náttúruleg fæðing]] enn hættuleg og tíðni [[mæðradauði|mæðradauða]] um 100 sinnum hærri en í þróuðum ríkjum.<ref name="Rush2000">{{cite journal | vauthors = Rush D | title = Nutrition and maternal mortality in the developing world | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 72 | issue = 1 Suppl | pages = 212S–240S | date = July 2000 | pmid = 10871588 | doi = 10.1093/ajcn/72.1.212S }}</ref> Bæði kynin annast börn manna, ólíkt öðrum fremdardýrum þar sem móðirin sér aðallega um ungviðið.<ref>{{cite book| vauthors = Laland KN, Brown G |url=https://books.google.com/books?id=2KcbFVBSxWYC|title=Sense and Nonsense: Evolutionary Perspectives on Human Behaviour|date=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-958696-7|page=7|language=en}}</ref> Ungabörn eru [[háð umönnun]] við fæðingu. Þau vaxa í nokkur ár og verða venjulega [[kynþroski|kynþroska]] 15 til 17 ára gömul.<ref name="Kail">{{cite book| vauthors = Kail RV, Cavanaugh JC |url=https://books.google.com/books?id=E-n5E7oyCgoC&pg=PA296|title=Human Development: A Lifespan View |publisher=[[Cengage Learning]]|year=2010|isbn=978-0-495-60037-4|edition=5th|page=296}}</ref><ref name="Schuiling">{{cite book| vauthors = Schuiling KD, Likis FE |url=https://books.google.com/books?id=QTDFDAAAQBAJ&pg=PA22|title=Women's Gynecologic Health|publisher=[[Jones & Bartlett Learning]]|year=2016|isbn=978-1-284-12501-6|page=22|quote=The changes that occur during puberty usually happen in an ordered sequence, beginning with thelarche (breast development) at around age 10 or 11, followed by adrenarche (growth of pubic hair due to androgen stimulation), peak height velocity, and finally menarche (the onset of menses), which usually occurs around age 12 or 13.}}</ref><ref name="Phillips">{{cite book| vauthors = Phillips DC |url=https://books.google.com/books?id=84StBAAAQBAJ&pg=PA18|title=Encyclopedia of Educational Theory and Philosophy|publisher=[[Sage Publications]]|year=2014|isbn=978-1-4833-6475-9|pages=18–19|quote=On average, the onset of puberty is about 18 months earlier for girls (usually starting around the age of 10 or 11 and lasting until they are 15 to 17) than for boys (who usually begin puberty at about the age of 11 to 12 and complete it by the age of 16 to 17, on average).}}</ref> Ævi manna er gjarnan skipt í nokkur æviskeið. Algengt er að tala um [[ungabarn|ungabörn]], [[barn|börn]], [[unglingur|unglinga]], [[fullorðinn|fullorðið fólk]] og [[öldrun|aldraða]].<ref>{{cite journal| vauthors = Mintz S |date=1993|title=Life stages|journal=Encyclopedia of American Social History|volume=3|pages=7–33}}</ref> Lengd þessara æviskeiða er breytileg eftir menningarsvæðum og tímabilum, en markast meðal annars af vaxtarkipp á kynþroskaskeiðinu skömmu áður en einstaklingur verður fullvaxta.<ref>{{cite journal | vauthors = Soliman A, De Sanctis V, Elalaily R, Bedair S | title = Advances in pubertal growth and factors influencing it: Can we increase pubertal growth? | journal = Indian Journal of Endocrinology and Metabolism | volume = 18 | issue = Suppl 1 | pages = S53-62 | date = November 2014 | pmid = 25538878 | pmc = 4266869 | doi = 10.4103/2230-8210.145075 }}</ref> Konur ganga gegnum [[tíðahvörf]] og verða [[ófrjósemi|ófrjóar]] um 50 ára aldur.<ref>{{cite journal | vauthors = Walker ML, Herndon JG | title = Menopause in nonhuman primates? | journal = Biology of Reproduction | volume = 79 | issue = 3 | pages = 398–406 | date = September 2008 | pmid = 18495681 | pmc = 2553520 | doi = 10.1095/biolreprod.108.068536 }}</ref> Stungið hefur verið upp á því að tíðahvörfin auki möguleika kvenna á að eignast afkomendur með því að gefa þeim tækifæri til að einbeita sér að þeim börnum sem fyrir eru, og síðan þeirra börnum ([[ömmutilgátan]]), fremur en halda áfram að eiga börn fram á gamals aldur.<ref name="Diamond1997">{{cite book | vauthors = Diamond J |author-link=Jared Diamond |title=Why is Sex Fun? The Evolution of Human Sexuality | url = https://archive.org/details/whyissexfunevolu00diam_261 |publisher=Basic Books |location=New York City |year=1997 |pages=[https://archive.org/details/whyissexfunevolu00diam_261/page/n117 167]–70 |isbn=978-0-465-03127-6}}</ref><ref name="Peccei2001">{{cite journal | vauthors = Peccei JS |title= Menopause: Adaptation or epiphenomenon? |journal=Evolutionary Anthropology |volume=10 |issue=2 |year=2001 |pages=43–57 |doi=10.1002/evan.1013|s2cid=1665503 }}</ref> Ævilengd hvers einstaklings ræðst af tveimur meginþáttum: erfðum og lífstíl.<ref name="USC">{{cite news | vauthors = Marziali C |date=7 December 2010 |title=Reaching Toward the Fountain of Youth |url=http://uscnews.usc.edu/health/reaching_toward_the_fountain_of_youth.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20101213203112/http://uscnews.usc.edu/health/reaching_toward_the_fountain_of_youth.html|url-status=dead|archive-date=13 December 2010 |work=USC Trojan Family Magazine |access-date=7 December 2010}}</ref> Af ýmsum ástæðum, meðal annars líffræðilegum, lifa konur að jafnaði fjórum árum lengur en karlar.<ref>{{cite web |vauthors=Kalben BB |title=Why Men Die Younger: Causes of Mortality Differences by Sex |publisher=Society of Actuaries |year=2002 |url=http://www.soa.org/news-and-publications/publications/other-publications/monographs/m-li01-1-toc.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130701185241/http://www.soa.org/news-and-publications/publications/other-publications/monographs/m-li01-1-toc.aspx |archive-date=1 July 2013 }}</ref> Árið 2018 voru lífslíkur stúlkna við fæðingu áætlaðar 74,9 ár á heimsvísu, samanborið við 70,4 ár hjá drengjum.<ref>{{cite web|date=2018|title=Life expectancy at birth, female (years)|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.FE.IN|access-date=2020-10-13|website=World Bank}}</ref><ref>{{cite web|date=2018|title=Life expectancy at birth, male (years)|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.MA.IN|access-date=2020-10-13|website=World Bank}}</ref> Mikill munur er á lífslíkum eftir landsvæðum sem fer að mestu saman við efnahagsþróun. Lífslíkur stúlkna í Hong Kong eru þannig til dæmis 87,6 ár og drengja 81,8 ár, meðan í Mið-Afríkulýðveldinu eru lífslíkur stúlkna aðeins 55,0 ár og drengja 50,6 ár.<ref>{{cite book | vauthors = Conceição P, etal | title = Human Development Report | date = 2019 | work = United Nations Development Programme | url = http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf | isbn = 978-92-1-126439-5 }}</ref><ref name="MLT">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/sites/all/themes/hdr_theme/country-notes/MLT.pdf|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]}}</ref> Almennt eykst hlutfall aldraðra í þróuðum ríkjum, þar sem miðaldur er í kringum 40 ár. Í þróunarríkjum er miðaldur milli 15 og 20 ár. Í Evrópu er til dæmis einn af hverjum fjórum 60 ára og eldri, meðan þetta hlutfall er aðeins einn af tuttugu í Afríku.<ref>{{cite web | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ | title = The World Factbook | archive-url = https://web.archive.org/web/20090912045414/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ | archive-date = 12 September 2009 | publisher = U.S. Central Intelligence Agency | access-date = 2 April 2005 }}</ref> Fjöldi [[tíræður|tíræðra]] (fólks sem náð hefur 100 ára aldri) í heiminum var talinn standa í 210.000 árið 2002, samkvæmt Sameinuðu þjóðunum.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/ageing/note5713.doc.htm |title=U.N. Statistics on Population Ageing |publisher=United Nations |date=28 February 2002 |access-date=2 April 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051208122227/http://www.un.org/ageing/note5713.doc.htm |archive-date=8 December 2005}}</ref> {| class="wikitable" style="width: 80%; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ ! colspan="5" | Æviskeið manna |- |[[File:Redheaded child mesmerized 2.jpg|100px|center]] |[[File:Ромський хлопчик (Мукачево).jpg|100px|center]] |[[File:Da Nang, Vietnam A young Marine private waits on the beach during the Marine landing - NARA - 532432 (cropped).jpg|100px|center]] |[[File:Pataxo001.jpg|100px|center]] |[[File:An old age.JPG|100px|center]] |- |[[File:Baby playing with yellow paint. Work by Dutch artist Peter Klashorst entitled "Experimental".jpg|100px|center]] |[[File:Burkina Faso girl.jpg|100px|center]] |[[File:Portrait of a Persian lady in Iran, 10-08-2006 (cropped).jpg|100px|center]] |[[File:Punjabi woman smile.jpg|100px|center]] |[[File:HappyPensioneer.jpg|100px|center]] |- style="text-align: center;" |style="width: 20%"|[[Ungabarn|Ungabörn]], drengur og stúlka |style="width: 20%"|[[Barn|Börn]], drengur og stúlka |style="width: 20%"|[[Unglingur|Ungt fólk]], piltur og stúlka |style="width: 20%"|[[Fullorðinn]] karl og kona |style="width: 20%"|[[Öldrun|Gamall]] karl og kona |} ==Búsvæði og útbreiðsla== [[File:Skyscrapers of Shinjuku 2009 January.jpg|thumb|[[Tókýó]] er stærsta [[stórborgarsvæði]] heims.]] [[File:BlackMarble20161km.jpg|thumb|right|[[Jörðin]] séð úr geimnum 2016, þar sem umfang mannabyggðar sést á ljósmagni.]] Fyrstu bústaðir manna voru reistir í námunda við [[vatn]] og aðrar náttúruauðlindir sem þeir gátu nýtt sér til viðurværis, eins og veiði[[dýr]] og [[ræktarland]] fyrir [[jarðrækt]] og [[húsdýr]].<ref>{{cite book| vauthors = Rector RK |url=https://www.worldcat.org/oclc/953735302|title=The Early River Valley Civilizations|date=2016|isbn=978-1-4994-6329-3|edition=First|location=New York, NY|page=10|oclc=953735302}}</ref> Nútímamenn hafa þróað mikla getu til að breyta [[búsvæði|búsvæðum]] sínum sér í hag með tækni, eins og [[áveita|áveitum]], [[borgarskipulag]]i, [[byggingartækni]], [[skógeyðing]]u og [[eyðimerkurmyndun]].<ref>{{cite web |url=http://www.westerville.k12.oh.us/userfiles/4188/Classes/7526/humanforcesthatchangeenvironment.pdf?id=448117 |title=How People Modify the Environment |author=<!--Not stated--> |publisher=Westerville City School District |access-date=13. mars 2019 |archive-date=2021-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826213050/https://www.westerville.k12.oh.us/userfiles/4188/Classes/7526/humanforcesthatchangeenvironment.pdf?id=448117 |url-status=dead }}</ref> [[Mannabyggð]] er áfram viðkvæm fyrir [[náttúruhamfarir|náttúruhamförum]], sérstaklega ef hún er staðsett á hættusvæðum og þar sem byggingar eru af litlum gæðum vegna [[fátækt]]ar.<ref>{{cite web |url=http://siteresources.worldbank.org/INTLACREGTOPHAZMAN/Resources/EN_Breve_Oct03_32_Nat_Dis_EN.pdf |title=Natural disasters and the urban poor |publisher=[[World Bank]] |date=október 2003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809063303/http://siteresources.worldbank.org/INTLACREGTOPHAZMAN/Resources/EN_Breve_Oct03_32_Nat_Dis_EN.pdf |archive-date=9. ágúst 2017 }}</ref> Hópamyndun og markviss breyting búsvæða hafa meðal annars þau markmið að veita vörn, safna saman þægindum og auðlegð, auka við fæðuframboð, bæta [[fagurfræði]], auka þekkingu og efla vöruskipti.<ref>{{cite book| vauthors = Habitat UN |url=https://www.worldcat.org/oclc/889953315|title=The state of the world's cities 2012 / prosperity of cities.|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-01559-6|location=[London]|pages=x|oclc=889953315}}</ref> Menn hafa mikla [[aðlögun]]arhæfni, þrátt fyrir að hafa lítið þol gagnvart ýmsum aðstæðum óstuddir af tækni.<ref name=":10">{{cite book| vauthors = Piantadosi CA |url=https://www.worldcat.org/oclc/70215878|title=The biology of human survival : life and death in extreme environments|date=2003|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-974807-5|location=Oxford|pages=2–3|oclc=70215878}}</ref> Með nýsköpun hafa menn aðlagað þolmörk sín að alls konar hitastigi, rakastigi, og hæð.<ref name=":10" /> Afleiðingin er sú að menn hafa dreifst um alla Jörðina og finnast nær alls staðar, frá [[hitabeltisregnskógur|hitabeltisregnskógum]] að [[eyðimörk]]um að köldum [[pólsvæði|pólsvæðum]] og [[mengun|menguðum]] iðnaðarborgum. Flestar aðrar dýrategundir eru bundnar við nokkur landfræðileg svæði vegna takmarkaðrar aðlögunarhæfni.<ref name="adapt1">{{cite web| vauthors = O'Neil D |title=Human Biological Adaptability; Overview|url=http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm|url-status=dead|archive-url= https://web.archive.org/web/20130306124405/http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm|archive-date=6. mars 2013|access-date=6. janúar 2013|publisher=Palomar College}}</ref> [[Mannkyn]]ið dreifist samt ekki jafnt um yfirborð [[Jörðin|Jarðar]], þar sem þéttleiki byggðar er breytilegur frá einu svæði til annars og stór svæði eru nær óbyggð, eins og [[Suðurskautslandið]] og hafsvæðin.<ref name=":10" /><ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/schools/gcsebitesize/geography/population/population_distribution_rev1.shtml |publisher=BBC |title=Population distribution and density |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170623234027/http://www.bbc.co.uk/schools/gcsebitesize/geography/population/population_distribution_rev1.shtml |archive-date=23 June 2017 |access-date=26. júní 2017 }}</ref> Flest fólk (61%) lifir í Asíu; aðrir lifa í Ameríku (14%), Afríku (14%), Evrópu (11%) og Eyjaálfu (0.5%).<ref>{{cite journal | vauthors = Bunn SE, Arthington AH | title = Basic principles and ecological consequences of altered flow regimes for aquatic biodiversity | url = https://archive.org/details/sim_environmental-management_2002-10_30_4/page/492 | journal = Environmental Management | volume = 30 | issue = 4 | pages = 492–507 | date = október 2002 | pmid = 12481916 | doi = 10.1007/s00267-002-2737-0 | hdl-access = free | s2cid = 25834286 | hdl = 10072/6758 }}</ref> Á síðustu öld hefur mönnum tekist að kanna jaðarsvæði eins og Suðurskautslandið, [[hafdjúpin]] og [[geimur|geiminn]].<ref name=":11">{{cite journal| vauthors = Heim BE |year=1990–1991 |title=Exploring the Last Frontiers for Mineral Resources: A Comparison of International Law Regarding the Deep Seabed, Outer Space, and Antarctica|url=https://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals/vantl23&id=831&div=&collection=|journal=Vanderbilt Journal of Transnational Law|volume=23|page=819}}</ref> Mannabyggð á þessum erfiðu svæðum er mjög takmarkandi og dýr, oftast tímabundin og sett upp í vísindalegum eða hernaðarlegum tilgangi, eða fyrir ábatasaman iðnað.<ref name=":11" /> Menn hafa heimsótt [[Tunglið]] og kannað aðra hnetti með manngerðum sjálfstýrðum [[geimfar|geimförum]].<ref>{{cite web |url=http://www.jpl.nasa.gov/missions/mars-science-laboratory-curiosity-rover-msl/ |title=Mission to Mars: Mars Science Laboratory Curiosity Rover |publisher=Jet Propulsion Laboratory |access-date=26. ágúst 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150818014850/http://www.jpl.nasa.gov/missions/mars-science-laboratory-curiosity-rover-msl |archive-date=18. ágúst 2015 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Rosetta/Touchdown!_Rosetta_s_Philae_probe_lands_on_comet |title=Touchdown! Rosetta's Philae probe lands on comet |date=12. nóvember 2014 |publisher=European Space Agency |access-date=26. ágúst 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150822055902/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Rosetta/Touchdown!_Rosetta_s_Philae_probe_lands_on_comet |archive-date=22. ágúst 2015 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://science.nasa.gov/missions/near/ |title=NEAR-Shoemaker |publisher=NASA |access-date=26. ágúst 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150826173835/http://science.nasa.gov/missions/near/ |archive-date=26. ágúst 2015 }}</ref> Frá aldamótunum 2000 hefur verið stöðug mannabyggð í geimnum, í [[Alþjóðlega geimstöðin|Alþjóðlegu geimstöðinni]].<ref name="urlNASA">{{cite web | vauthors = Kraft R |title=JSC celebrates ten years of continuous human presence aboard the International Space Station |url=http://www.jsc.nasa.gov/jscfeatures/articles/000000945.html |publisher=[[Johnson Space Center]] |work=JSC Features |date=11. desember 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120216221409/http://www.jsc.nasa.gov/jscfeatures/articles/000000945.html |archive-date=16. febrúar 2012 |access-date=13. febrúar 2012 }}</ref> Áætlað er að fjöldi manna þegar landbúnaður kom fram á sjónarsviðið um 10.000 f.o.t. hafi verið milli 1 milljón og 15 milljónir.<ref>{{cite book| vauthors = Tellier LN |url=https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC&pg=PA26|title=Urban world history: an economic and geographical perspective|date=2009|isbn=978-2-7605-1588-8|page=26}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Thomlinson R |title=Demographic problems; controversy over population control. | url = https://archive.org/details/demographicprobl0000thom_1975 |date= 1975 | edition = 2nd |publisher=Dickenson Pub. Co |location= Ecino, California |isbn=978-0-8221-0166-6}}</ref> Milli 50 og 60 milljónir manna bjuggu í [[Rómaveldi]] á 4. öld.<ref>{{cite web| vauthors = Harl KW |date=1998|title=Population estimates of the Roman Empire|url=http://www.tulane.edu/~august/H303/handouts/Population.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20160507061006/http://www.tulane.edu/~august/H303/handouts/Population.htm|archive-date=2016-05-07|access-date=8. desember 2012|publisher=Tulane.edu}}</ref> [[Kýlapest]], sem kemur fyrst fyrir í heimildum frá 6. öld, minnkaði mannfjöldann um helming, og í [[Svartidauði|Svartadauða]] létust 75-200 milljónir í [[Evrasía|Evrasíu]] og [[Norður-Afríka|Norður-Afríku]].<ref>{{cite journal | vauthors = Zietz BP, Dunkelberg H | title = The history of the plague and the research on the causative agent Yersinia pestis | journal = International Journal of Hygiene and Environmental Health | volume = 207 | issue = 2 | pages = 165–78 | date = febrúar 2004 | pmid = 15031959 | doi = 10.1078/1438-4639-00259 | pmc = 7128933 }}</ref> Talið er að mannfjöldinn hafi náð 1 milljarði árið 1800. Síðan þá hefur hann aukist með veldisvexti. Hann náði 2 milljörðum árið 1930 og þremur árið 1960, fjórum árið 1975, fimm árið 1987 og sex milljörðum árið 1999.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/411162.stm |access-date=5. febrúar 2008 |work=BBC News |title=World's population reaches six billion |date=5 August 1999 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080415053354/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/411162.stm |archive-date=15. apríl 2008 }}</ref> Mannfjöldinn fór yfir 7 milljarða árið 2011 og náði 8 milljörðum að talið er 15. nóvember 2022.<ref>{{vefheimild|url=https://www.un.org/en/dayof8billion|titill=Day of 8 Billion|vefsíða=Sameinuðu þjóðirnar|skoðað=4.9.2023}}</ref> Samanlagður [[lífmassi]] kolefnis alls fólks á Jörðinni árið 2018 var áætlaður 60 milljón tonn, um tíu sinnum meiri en lífmassi allra villtra spendýra.<ref>{{cite journal | vauthors = Bar-On YM, Phillips R, Milo R | title = The biomass distribution on Earth | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 115 | issue = 25 | pages = 6506–6511 | date = júní 2018 | pmid = 29784790 | pmc = 6016768 | doi = 10.1073/pnas.1711842115 | doi-access = free }}</ref> Árið 2018 bjuggu 4,2 milljarðar manna (55%) í þéttbýli, miðað við 751 milljón árið 1950.<ref name=":12">{{cite web|date=2018-05-16|title=68% of the world population projected to live in urban areas by 2050, says UN | work = United Nations Department of Economic and Social Affairs (DESA) |url=https://www.un.org/development/desa/en/news/population/2018-revision-of-world-urbanization-prospects.html|access-date=2021-04-18 |language=en-US}}</ref> Þéttbýlustu svæðin er að finna í Norður-Ameríku (82%), Suður-Ameríku (81%), Evrópu (74%) og Eyjaálfu (68%), en um 90% af dreifbýlisbúum heims búa í Afriku og Asíu.<ref name=":12" /> Líf í borgum felur í sér ýmis konar áskoranir eins og mengun og glæpi,<ref>{{cite book | vauthors = Duhart DT | date = October 2000 | title = Urban, Suburban, and Rural Victimization, 1993–98 | publisher = U.S. Department of Justice, Bureau of Justice Statistics | access-date = 1. október 2006 | url = https://www.bjs.gov/content/pub/pdf/usrv98.pdf }}</ref> sérstaklega í miðborgum og [[fátækrahverfi|fátækrahverfum]]. Áætlað er að bæði heildarmannfjöldinn og hlutfall íbúa í þéttbýli muni aukast mikið á næstu áratugum.<ref name=UN-pop-all>{{cite web |title=World Urbanization Prospects, the 2011 Revision |url=http://esa.un.org/unup/CD-ROM/Urban-Rural-Population.htm |work=Population Division, United Nations |access-date=4. júlí 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709002731/http://esa.un.org/unup/CD-ROM/Urban-Rural-Population.htm |archive-date=9 July 2013 }}</ref> Menn hafa mjög mikil [[umhverfisáhrif]]. Þeir eru [[topprándýr]] og eru sjaldan fæða annarra rándýra.<ref name="pmid24497513">{{cite journal | vauthors = Roopnarine PD | title = Humans are apex predators | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 111 | issue = 9 | pages = E796 | date = mars 2014 | pmid = 24497513 | pmc = 3948303 | doi = 10.1073/pnas.1323645111 | bibcode = 2014PNAS..111E.796R | doi-access = free }}</ref> [[Mannfjöldaþróun]], [[iðnvæðing]], [[landbúnaður]], [[ofneysla]] og brennsla [[jarðefniseldsneyti]]s hafa leitt til [[umhverfisspjöll|umhverfisspjalla]] sem hafa meðal annars drifið áfram yfirstandandi [[fjöldaútdauði|fjöldaútdauða]] annarra lífvera.<ref name="Stokstad">{{cite web|url=https://www.sciencemag.org/news/2019/05/landmark-analysis-documents-alarming-global-decline-nature|title=Landmark analysis documents the alarming global decline of nature| vauthors = Stokstad E |date=5. mai 2019|website=[[Science (journal)|Science]]|publisher=[[American Association for the Advancement of Science|AAAS]]|language=en|access-date=9. maí 2021|quote="For the first time at a global scale, the report has ranked the causes of damage. Topping the list, changes in land use—principally agriculture—that have destroyed habitat. Second, hunting and other kinds of exploitation. These are followed by climate change, pollution, and invasive species, which are being spread by trade and other activities. Climate change will likely overtake the other threats in the next decades, the authors note. Driving these threats are the growing human population, which has doubled since 1970 to 7.6 billion, and consumption. (Per capita of use of materials is up 15% over the past 5 decades.)"}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Pimm S, Raven P, Peterson A, Sekercioglu CH, Ehrlich PR|date=July 2006|title=Human impacts on the rates of recent, present, and future bird extinctions|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-07-18_103_29/page/10941|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=103|issue=29|pages=10941–6|bibcode=2006PNAS..10310941P|doi=10.1073/pnas.0604181103|pmc=1544153|pmid=16829570|doi-access=free}}* {{cite journal|vauthors=Barnosky AD, Koch PL, Feranec RS, Wing SL, Shabel AB|date=October 2004|title=Assessing the causes of late Pleistocene extinctions on the continents|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-10-01_306_5693/page/70|journal=Science|volume=306|issue=5693|pages=70–5|bibcode=2004Sci...306...70B|citeseerx=10.1.1.574.332|doi=10.1126/science.1101476|pmid=15459379|s2cid=36156087}}</ref> Menn eru meginástæða núverandi [[loftslagsbreytingar|loftslagsbreytinga]]<ref>{{cite web|title=Climate Change 2001: Working Group I: The Scientific Basis|url=http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/007.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070601014140/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/007.htm|archive-date=1. júní 2007|access-date=30. maí 2007|publisher=grida.no/}}</ref> sem gætu hraðað [[Hólósenútdauðinn|Hólósenútdauðanum]].<ref>{{cite journal|vauthors=Lewis OT|date=janúar 2006|title=Climate change, species-area curves and the extinction crisis|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=361|issue=1465|pages=163–71|doi=10.1098/rstb.2005.1712|pmc=1831839|pmid=16553315}}</ref><ref name="Stokstad"/> ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Wikilífverur|Homo sapiens|Maður}} [[Flokkur:Menn| ]] 78uq0mg4rndu3piaj9394zctvbobgu0 Flokkur:Persónur í 24 (sjónvarpsþáttur) 14 27717 1985271 104689 2026-11-06T21:23:00Z TKSnaevarr 53243 1985271 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:24 (sjónvarpsþáttur)]] [[Flokkur:Sjónvarpspersónur|24]] mi2w8cl1xan0tbeu08l4qr1idf3qq1m Þungunarrof 0 28840 1985459 1977712 2026-11-07T02:37:26Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985459 wikitext text/x-wiki [[Mynd:RussianAbortionPoster.jpg|thumb|right|[[Sovétríkin|Sovésk]] veggmynd sem hvetur konur til að láta framkvæma fóstureyðingu á spítala en ekki í heimahúsum]] <!-- Fyrsta setningin hefur farið í gegnum mikla umræðu á ensku WP, áður en ég þýddi hana: The lead sentence has been the topic of much discussion. Please do not edit it without first reviewing the talk page and its archives. --> <!-- Terminology --> '''Þungunarrof''' eða '''fóstureyðing''' kallast lok [[meðganga|meðgöngu]] með brottnámi <!-- eða brottrekstri, Google translate... -->[[fósturvísir|fósturvísis]] eða [[fóstur]]s.<!--{{refn|Til að fá lista yfir skilgreiningar eins og fram kemur í [[fæðingar- og kvensjúkdómalækningum]] (OB/GYN) kennslubækur, orðabækur og aðrar heimildir, sjá ''[[:en:Definitions of abortion|Skilgreiningar á fóstureyðingu]]''. Skilgreining á þungunarrofi er mismunandi eftir heimildum <!- og tungumáli "vary from source to source, and language" -> sem notaðar eru er til að skilgreina það og endurspeglar oft samfélagslegar og pólitískar skoðanir, ekki aðeins vísindalega þekkingu.<ref>{{cite web| url=https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780199756797/obo-9780199756797-0090.xml?rskey=tygpVh&result=1| title=Abortion|vefsíða=[[Oxford Bibliographies]]|aðgangsdagur=9. apríl 2014| vauthors = Kulczycki A |url-status=live| archive-url=https://web.archive.org/web/20140413132203/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780199756797/obo-9780199756797-0090.xml?rskeyrestyg= skjaladagur=13. apríl 2014}}</ref>|group=nb}}--><ref>{{cite web |last1=Rao |first1=Radhika |title=Abortion |url=https://oxcon.ouplaw.com/display/10.1093/law :mpeccol/law-mpeccol-e67 |vefsíða=Oxford stjórnarskrárréttur |dagsetning=2016 |útgefandi=Oxford University Press |doi=10.1093/law:mpeccol/e67.013.67 |access-date=27. september 2024 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><!-- Hér stóð áður: er [[læknisfræði]]legt inngrip í [[meðganga|meðgöngu]] þar sem [[fósturvísir]] eða [[fóstur]] er fjarlægt á meðan það er enn of ungt til að geta lifað af utan móðurkviðs. --> Þungunarrof, sem gerist án inngrips, kallast [[fósturlát]] ; það gerist í u.þ.b. 30% til 40% af öllum meðgöngum.<ref name=John2012>{{cite book| title=The Johns Hopkins Manual of Gynecology and Obstetrics| dagsetning=2012| útgefandi=Lippincott Williams & Wilkins| isbn=978-1-4511-4801-5| síður=438–439| útgáfa=4| url=https://books.google.com/books?id=4Sg5sXyiBvkC&pg=PA438| url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910181311/https://books.google.com/books?id=4Sg5sXyiBvkC&pg=PA438|archive-date=10. september 2017 }}</ref><ref name=NIH2013Epi>{{cite web | title=How many people are affected by or at risk for pregnancy loss or miscarriage? <!-- |trans-title=Hversu margir eru fyrir áhrifum af eða eru í hættu á að missa meðgöngu eða fósturláti? --> | url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/risk.aspx | website=NICHD | aðgangsdagur=14. mars 2015 | date=15 júlí, 2013 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20150402093633/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/ | archive-date=2015-04-02 | access-date=2024-11-27 }}</ref> Þegar vísvitandi ráðstafanir eru gerðar til að binda enda á meðgöngu er það kallað [[framkallað þungunarrof]] <!-- , eða sjaldnar "fósturlát af völdum". Óbreytt orðið ''fóstureyðing'' vísar yfirleitt til fóstureyðingar af völdum-->.<ref>{{cite web |title=abortion |url-access=subscription |url=http://www.oed.com/view/Entry/503%20?rskey=TpobDi&result=1 |website=Oxford English Dictionary |access-date=5. apríl 2019 |archive-date=2020-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819111414/https://www.oed.com/start;jsessionid=5BD236F54 |url-status=dead }}</ref><ref name=OED>{{cite web| url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/abortion|title=Fóstureyðing (nafnorð)| útgefandi=Oxford Living Dictionaries| aðgangsdagur=8. júní 2018| quote=<!-- ''[massanafnorð]'' ''[mass noun]'' --> Viljandi stöðvun á meðgöngu hjá konum<!--mönnum-->, oftast framkvæmd á fyrstu 28 vikum meðgöngu| archive-url=https://web.archive.org/web/20180528131142/https://en.oxforddictionaries.com/definition/abortion|archive-date=28. maí 2018| url-status=dead}}</ref> Algengustu ástæðurnar sem gefnar eru upp fyrir því að fara í þungunarrof eru <!-- til að hafa stjórn á tíma?! birth-timing --> vegna óheppilegs tíma og til að takmarka fjölskyldustærð.<ref name="bankole98" /><ref name=Chae_2017 /><ref name= „guttmacher“ /> Aðrar ástæður sem greint hefur verið frá eru [[heilbrigði móður]], [[fátækt|of dýrt að eignast barn]], [[heimilisofbeldi]], skortur á stuðningi, fólk telur sig of ungt, vilji til að ljúka [[menntun]] eða efla starfsferil og geta ekki eða viljað ala upp barn sem getið er vegna [[nauðgun]]ar eða [[sifjaspell]].<ref name="bankole98" /><ref name="guttmacher" /><ref name=":5" /> <!-- An abortion that occurs without intervention is known as a [[miscarriage]] or "spontaneous abortion"; these occur in approximately 30% to 40% of all pregnancies.<ref name=John2012>{{cite book| title=The Johns Hopkins Manual of Gynecology and Obstetrics| date=2012| publisher=Lippincott Williams & Wilkins| isbn=978-1-4511-4801-5| pages=438–439| edition=4| url=https://books.google.com/books?id=4Sg5sXyiBvkC&pg=PA438| url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910181311/https://books.google.com/books?id=4Sg5sXyiBvkC&pg=PA438|archive-date=September 10, 2017}}</ref><ref name=NIH2013Epi>{{cite web| title=How many people are affected by or at risk for pregnancy loss or miscarriage?|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/risk.aspx| website=NICHD |access-date=14 March 2015| date=2013-07-15|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402093633/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/risk.aspx| archive-date=April 2, 2015}}</ref> When deliberate steps are taken to end a pregnancy, it is called an [[#Induced|induced abortion]], or less frequently "induced miscarriage". The unmodified word ''abortion'' generally refers to an induced abortion.<ref>{{cite web |title=abortion |url-access=subscription |url=http://www.oed.com/view/Entry/503?rskey=TpobDi&result=1#eid |website=Oxford English Dictionary |access-date=5 April 2019 |archive-date=19 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819111414/https://www.oed.com/start;jsessionid=5BD236F54839DEEFCB6B4A7FEBB47BF4?authRejection=true&url=%2Fview%2FEntry%2F503%3Frskey%3DTpobDi%26result%3D1#eid |url-status=live }}</ref><ref name=OED>{{cite web| url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/abortion|title=Abortion (noun)| publisher=Oxford Living Dictionaries| access-date=8 June 2018| quote=''[mass noun]'' The deliberate termination of a human pregnancy, most often performed during the first 28 weeks of pregnancy| archive-url=https://web.archive.org/web/20180528131142/https://en.oxforddictionaries.com/definition/abortion|archive-date=28 May 2018| url-status=dead}}</ref> The most common reasons given for having an abortion are for birth-timing and limiting family size.<ref name="bankole98" /><ref name=Chae_2017 /><ref name="guttmacher" /> Other reasons reported include [[maternal health]], [[Poverty|an inability to afford a child]], [[domestic violence]], lack of support, feeling they are too young, wishing to complete education or advance a career, and not being able or willing to raise a child conceived as a result of [[rape]] or [[incest]].<ref name="bankole98" /><ref name="guttmacher" /><ref name=":5" /> --> Ýmist er gripið inn í með lyfjum eða með aðgerð, við þungunarrof (sem gerist ekki náttúrulega). Á Íslandi er þungunarrof réttur kvenna (og heimild <!-- ekki réttur? --> fyrir stúlkur), en ekki öllum löndum, til að eignast ekki barn, þ.e. fram að lokum 22. viku þungunar (og leyft í undantekningartilfellum síðar), skv. lögum {{lög|43|22. maí|2019}}<ref name="l2019">{{vefheimild|titill = Lög um þungunarrof | url = https://www.althingi.is/altext/stjt/2019.043.html}}</ref> þar um, sem þá tóku gildi. Samkvæmt ísleskum lögum skal þungunarrof ætíð framkvæmt eins fljótt og auðið er og helst fyrir lok 12. viku þungunar. Fóstur er þá enn of ungt til að geta lifað af utan móðurkviðs. Skilgreiningar í núverandi (íslenskum) lögum: Þungunarrof: Lyfjagjöf eða önnur læknisaðgerð sem framkvæmd er að beiðni konu í því skyni að rjúfa þungun. Fósturfækkun: Þegar læknisfræðilegum aðferðum er beitt við að fækka fóstrum hjá konu sem er þunguð af fleiri en einu fóstri. Þungunarrof er umdeilt eða bannað í mörgum löndum, og fylgjendur þess að það sé réttur ''kvenna'' til þungunarrofs (hið minnsta í visst langan tíma; eða ótakmarkað að mati sumra) nota heldur orðið þungunarrof, en andstæðingar nota frekar orðið fóstureyðing, og margir hverjir vilja engar undantekningar (sumir en ekki allir, vilja t.d. engar undantekningar fyrir stúlkur eða eftir nauðgun). Mörg lönd hafa t.d. leyft fóstureyðingar, eða bannað, og t.d. í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] hefur Hæstirétturinn þar bæði leyft þær í öllum ríkjunum (Roe vs Wade) og síðar afnumið þann rétt, eða öllu heldur, ekki bannað (á landsvísu) strangt til tekið heldur látið lög viðkomandi ríkja gilda (aftur, sem þýddi sjálfkrafa bann í mörgum, en ekki öllum ríkjunum). Það er óhætt að segja að þetta sé mjög mikið hitamál á báða bóga í sumum löndum eins og þar, og kosningamál þar fyrir marga (og þar mun róttækari aðgerðir gegn<!-- t.d. að drepa lækna, en enginn á Íslandi?! -->, t.d. kröftug mótmæli), mun fremur en að vera eins áberandi á Íslandi. Í evrópu hefur t.d. lengi verið andstaða gegn í Íslandi og löndum þar sem katólska kirkjan hefur mikið ítök. <!-- Methods and safety -> When done legally in industrialized societies, induced abortion is [[#Safety|one of the safest procedures in medicine]].{{r|lancet-grimes|p=1|q=Unsafe abortion is a persistent, preventable pandemic.{{nbsp}}[...] By contrast, legal abortion in industrialised nations has emerged as one of the safest procedures in contemporary medical practice, with minimum morbidity and a negligible risk of death.}}{{r|Ray2014}} [[Unsafe abortion]]s&mdash;those performed by people lacking the necessary skills, or in inadequately resourced settings&mdash;are responsible for between 5–13% of [[maternal death]]s, especially in the [[developing world]].<ref name="WHO-preventing-unsafe">{{cite web |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/preventing-unsafe-abortion |title=Preventing unsafe abortion |publisher=World Health Organization|access-date=6 August 2019 |archive-date=23 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190823190843/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/preventing-unsafe-abortion |url-status=live }}</ref> However, [[medication abortion]]s that are [[Self-managed abortion|self-managed]] are highly effective and safe throughout the [[Trimester (pregnancy)|first trimester]].<ref name="WHO-SHR">{{cite web |date=2021-11-19 |title=Self-management Recommendation 50: Self-management of medical abortion in whole or in part at gestational ages < 12 weeks (3.6.2) - Abortion care guideline |url=https://srhr.org/abortioncare/chapter-3/service-delivery-options-and-self-management-approaches-3-6/self-management-recommendation-50-self-management-of-medical-abortion-in-whole-or-in-part-at-gestational-ages-12-weeks-3-6-2/ |access-date=2023-09-21 |website=WHO Department of Sexual and Reproductive Health and Research |language=en-US |archive-date=29 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220629195513/https://srhr.org/abortioncare/chapter-3/service-delivery-options-and-self-management-approaches-3-6/self-management-recommendation-50-self-management-of-medical-abortion-in-whole-or-in-part-at-gestational-ages-12-weeks-3-6-2/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Moseson H, Jayaweera R, Raifman S, Keefe-Oates B, Filippa S, Motana R, Egwuatu I, Grosso B, Kristianingrum I, Nmezi S, Zurbriggen R, Gerdts C | display-authors = 6 | title = Self-managed medication abortion outcomes: results from a prospective pilot study | journal = Reproductive Health | volume = 17 | issue = 1 | pages = 164 | date = October 2020 | pmid = 33109230 | pmc = 7588945 | doi = 10.1186/s12978-020-01016-4 |doi-access=free |issn=1742-4755 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Moseson H, Jayaweera R, Egwuatu I, Grosso B, Kristianingrum IA, Nmezi S, Zurbriggen R, Motana R, Bercu C, Carbone S, Gerdts C | display-authors = 6 | title = Effectiveness of self-managed medication abortion with accompaniment support in Argentina and Nigeria (SAFE): a prospective, observational cohort study and non-inferiority analysis with historical controls | journal = The Lancet. Global Health | volume = 10 | issue = 1 | pages = e105–e113 | date = January 2022 | pmid = 34801131 | doi = 10.1016/S2214-109X(21)00461-7 | pmc = 9359894 }}</ref> Public health data show that making safe abortion legal and accessible reduces maternal deaths.<ref>{{cite journal | vauthors = Faúndes A, Shah IH | title = Evidence supporting broader access to safe legal abortion | journal = International Journal of Gynaecology and Obstetrics | volume = 131 | issue = Suppl 1 | pages = S56–S59 | date = October 2015 | pmid = 26433508 | doi = 10.1016/j.ijgo.2015.03.018 | series = World Report on Women's Health 2015: The unfinished agenda of women's reproductive health | doi-access = free | quote = A strong body of accumulated evidence shows that the simple means to drastically reduce unsafe abortion-related maternal deaths and morbidity is to make abortion legal and institutional termination of pregnancy broadly accessible.{{nbsp}}[...] [C]riminalization of abortion only increases mortality and morbidity without decreasing the incidence of induced abortion, and that decriminalization rapidly reduces abortion-related mortality and does not increase abortion rates. }}</ref><ref>{{cite journal | first1= Su Mon |last1= Latt |first2=Allison |last2= Milner|author-link2= Allison Milner| last3= Kavanagh |first3= Anne | title = Abortion laws reform may reduce maternal mortality: an ecological study in 162 countries | journal = BMC Women's Health | volume = 19 | issue = 1 | pages = 1 | date = January 2019 | pmid = 30611257 | pmc = 6321671 | doi = 10.1186/s12905-018-0705-y |doi-access=free }}</ref> Modern methods use [[medical abortion|medication]] or [[surgical abortion|surgery]] for abortions.<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Zhang J, Zhou K, Shan D, Luo X | title = Medical methods for first trimester abortion | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2022 | pages = CD002855 | date = May 2022 | issue = 5 | pmid = 35608608 | pmc = 9128719 | doi = 10.1002/14651858.CD002855.pub5 }}</ref> The drug [[mifepristone]] (aka RU-486) in combination with [[prostaglandin]] appears to be as safe and effective as surgery during the [[first trimester|first]] and [[second trimester]]s of pregnancy.<ref name=":0" /><ref name="Kapp2013" /> The most common surgical technique involves [[Dilation and evacuation|dilating]] the [[cervix]] and using a [[vacuum aspiration|suction device]].<ref>{{cite news |title=Abortion – Women's Health Issues |url=https://www.merckmanuals.com/home/women-s-health-issues/family-planning/abortion |website=Merck Manuals Consumer Version |access-date=12 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713183550/https://www.merckmanuals.com/home/women-s-health-issues/family-planning/abortion |archive-date=13 July 2018 |url-status=live }}</ref> [[Birth control]], such as [[combined oral contraceptive pill|the pill]] or [[intrauterine device]]s, can be used immediately following abortion.<ref name="Kapp2013">{{cite journal | vauthors = Kapp N, Whyte P, Tang J, Jackson E, Brahmi D | title = A review of evidence for safe abortion care | journal = Contraception | volume = 88 | issue = 3 | pages = 350–363 | date = September 2013 | pmid = 23261233 | doi = 10.1016/j.contraception.2012.10.027 }}</ref> When performed legally and safely on a woman who desires it, induced abortions do not increase the risk of long-term [[mental health|mental]] or physical problems.<ref name="BMJ2014">{{cite journal |vauthors=Lohr PA, Fjerstad M, Desilva U, Lyus R |year=2014 |title=Abortion |journal=BMJ |volume=348 |page=f7553 |doi=10.1136/bmj.f7553 |s2cid=220108457}}</ref> In contrast, [[unsafe abortion]]s performed by unskilled individuals, with hazardous equipment, or in unsanitary facilities cause between 22,000 and 44,000 deaths and 6.9 million hospital admissions each year.<ref>{{cite web |date=2018-03-01 |title=Induced Abortion Worldwide {{!}} Guttmacher Institute |url=https://www.guttmacher.org/fact-sheet/induced-abortion-worldwide |archive-url=https://web.archive.org/web/20180301060904/https://www.guttmacher.org/fact-sheet/induced-abortion-worldwide |archive-date=2018-03-01 |access-date=2023-06-23 |website=Guttmacher.org}}</ref> The [[World Health Organization]] states that "access to legal, safe and comprehensive abortion care, including [[post-abortion care]], is essential for the attainment of the highest possible level of sexual and reproductive health".<ref>{{cite web|title=Abortion| url=https://www.who.int/health-topics/abortion#tab=tab_1| access-date=2021-04-14| website=www.who.int| language=en| archive-date=6 May 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210506092947/https://www.who.int/health-topics/abortion#tab=tab_1}}</ref> [[history of abortion|Historically]], abortions have been attempted using [[abortifacient|herbal medicines]], sharp tools, [[fundal massage|forceful massage]], or other [[traditional medicine|traditional methods]].<ref name="Management of Abortion, Chp 1">{{cite book |title=Management of Unintended and Abnormal Pregnancy |vauthors=Paul M, Lichtenberg ES, Borgatta L, Grimes DA, Stubblefield PG, Creinin MD, Joffe C |publisher=John Wiley & Sons |year=2009 |isbn=978-1-4443-1293-5 |edition=1st |location=Oxford |chapter=1. Abortion and medicine: A sociopolitical history |ol=15895486W |chapter-url=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/62/14051769/1405176962.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119025652/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/62/14051769/1405176962.pdf |archive-date=19 January 2012 |url-status=live}}</ref> <!- Epidemiology -> Around 73 million abortions are performed each year in the world,<ref>{{cite web |title=Abortion |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/abortion |access-date=2022-09-21 |website=www.who.int |language=en |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921025025/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/abortion |url-status=live }}</ref> with about 45% done unsafely.<ref>{{cite web| title=Worldwide, an estimated 25 million unsafe abortions occur each year| url=https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2017/unsafe-abortions-worldwide/en/|publisher=World Health Organization| access-date=29 September 2017|date=28 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929131145/http://who.int/mediacentre/news/releases/2017/unsafe-abortions-worldwide/en/| archive-date=29 September 2017|url-status=live}}</ref> Abortion rates changed little between 2003 and 2008,<ref name="Sedgh 2012">{{cite journal | vauthors = Sedgh G, Singh S, Shah IH, Ahman E, Henshaw SK, Bankole A | title = Induced abortion: incidence and trends worldwide from 1995 to 2008 | journal = Lancet | volume = 379 | issue = 9816 | pages = 625–632 | date = February 2012 | pmid = 22264435 | doi = 10.1016/S0140-6736(11)61786-8 | url = http://www.guttmacher.org/pubs/journals/Sedgh-Lancet-2012-01.pdf | url-status = live | quote = Because few of the abortion estimates were based on studies of random samples of women, and because we did not use a model-based approach to estimate abortion incidence, it was not possible to compute confidence intervals based on standard errors around the estimates. Drawing on the information available on the accuracy and precision of abortion estimates that were used to develop the subregional, regional, and worldwide rates, we computed intervals of certainty around these rates (webappendix). We computed wider intervals for unsafe abortion rates than for safe abortion rates. The basis for these intervals included published and unpublished assessments of abortion reporting in countries with liberal laws, recently published studies of national unsafe abortion, and high and low estimates of the numbers of unsafe abortion developed by WHO. | s2cid = 27378192 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120206043854/http://www.guttmacher.org/pubs/journals/Sedgh-Lancet-2012-01.pdf | archive-date = 6 February 2012 }}</ref> before which they decreased for at least two decades as access to [[family planning]] and birth control increased.<ref name="worldtrends2007">{{cite journal | vauthors = Sedgh G, Henshaw SK, Singh S, Bankole A, Drescher J | title = Legal abortion worldwide: incidence and recent trends | journal = International Family Planning Perspectives | volume = 33 | issue = 3 | pages = 106–116 | date = September 2007 | pmid = 17938093 | doi = 10.1363/3310607 | url = http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3310607.html | url-status = live | doi-access = free | archive-url = https://web.archive.org/web/20090819122933/http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3310607.html | archive-date = 19 August 2009 }}</ref> {{as of|2018}}, 37% of the world's women had access to legal abortions without limits as to reason.<ref name=Gutt_2018_fact >{{cite web | url=https://www.guttmacher.org/fact-sheet/induced-abortion-worldwide | title=Induced Abortion Worldwide | work=[[Guttmacher Institute]] | date=2018-03-01 | access-date=2020-02-21 | quote=Of the world's 1.64 billion women of reproductive age, 6% live where abortion is banned outright, and 37% live where it is allowed without restriction as to reason. Most women live in countries with laws that fall between these two extremes. | archive-date=23 February 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200223022612/https://www.guttmacher.org/fact-sheet/induced-abortion-worldwide | url-status=live }}</ref> Countries that permit abortions have different limits on how late in pregnancy abortion is allowed.<ref name=IJGO10>{{cite journal | vauthors = Culwell KR, Vekemans M, de Silva U, Hurwitz M, Crane BB | title = Critical gaps in universal access to reproductive health: contraception and prevention of unsafe abortion | journal = International Journal of Gynaecology and Obstetrics | volume = 110 | issue = Suppl | pages = S13–S16 | date = July 2010 | pmid = 20451196 | doi = 10.1016/j.ijgo.2010.04.003 | s2cid = 40586023 }}</ref> Abortion rates are similar between countries that restrict abortion and countries that broadly allow it, though this is partly because countries which restrict abortion tend to have higher [[unintended pregnancy]] rates.<ref>{{cite web|date=2020-05-28| title=Unintended Pregnancy and Abortion Worldwide| url=https://www.guttmacher.org/fact-sheet/induced-abortion-worldwide|access-date=2021-03-09|website=Guttmacher Institute| language=en| archive-date=23 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223022612/https://www.guttmacher.org/fact-sheet/induced-abortion-worldwide|url-status=live | quote=Abortion is sought and needed even in settings where it is restricted—that is, in countries where it is prohibited altogether or is allowed only to save the women’s life or to preserve her physical or mental health. Unintended pregnancy rates are highest in countries that restrict abortion access and lowest in countries where abortion is broadly legal. As a result, abortion rates are similar in countries where abortion is restricted and those where the procedure is broadly legal (i.e., where it is available on request or on socioeconomic grounds).}}</ref> <!- society, and culture ->Globally, there has been a widespread trend towards greater legal access to abortion since 1973,<ref>{{cite web |last=Staff |first=F. P. |date=2022-06-24 |title=Roe Abolition Makes U.S. a Global Outlier |url=https://foreignpolicy.com/2022/06/24/roe-v-wade-overturned-global-abortion-laws/ |access-date=2023-10-20 |website=Foreign Policy |language=en-US |archive-date=24 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624181307/https://foreignpolicy.com/2022/06/24/roe-v-wade-overturned-global-abortion-laws/ |url-status=live }}</ref> but [[Abortion debate|there remains debate]] with regard to moral, religious, ethical, and legal issues.<ref>{{cite book| veditors = Nixon F | vauthors = Paola A, Walker R, LaCivita L |title=Medical ethics and humanities|date=2010|publisher=Jones and Bartlett Publishers|location=Sudbury, MA| isbn=978-0-7637-6063-2|page=249|url=https://books.google.com/books?id=9pM2pw-2wl4C&pg=PA249|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906191717/https://books.google.com/books?id=9pM2pw-2wl4C&pg=PA249|archive-date=6 September 2017| ol=13764930W}}</ref><ref>{{cite journal| vauthors = Johnstone MJ |title=Bioethics a nursing perspective| journal=Confederation of Australian Critical Care Nurses Journal| volume=3|issue=4|pages=24–30|date=2009| publisher=Churchill Livingstone/Elsevier|location=Sydney, NSW| isbn=978-0-7295-7873-8|edition=5th| url=https://books.google.com/books?id=EG-Yg1xDYakC&pg=PA228| quote=Although abortion has been legal in many countries for several decades now, its moral permissibilities continues to be the subject of heated public debate.| url-status=live| archive-url=https://web.archive.org/web/20170906191717/https://books.google.com/books?id=EG-Yg1xDYakC&pg=PA228|archive-date=6 September 2017| pmid=2129925}}</ref> Those who [[Anti-abortion movements|oppose abortion]] often argue that an embryo or fetus is a person with a [[right to life]], and thus equate abortion with [[murder]].<ref>{{cite news | vauthors = Driscoll M |author-link= Mark Driscoll| title=What do 55 million people have in common? |publisher=Fox News |date=18 October 2013 |access-date=2 July 2014 |url=https://www.foxnews.com/opinion/what-do-55-million-people-have-in-common/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140831022138/http://www.foxnews.com/opinion/2013/10/18/what-do-55-million-people-have-in-common/ |archive-date=31 August 2014 }}</ref><ref>{{cite news | vauthors = Hansen D |title=Abortion: Murder, or Medical Procedure? |work=The Huffington Post |date=18 March 2014 |access-date=2 July 2014 |url=https://www.huffingtonpost.com/dale-hansen/abortion-murder-or-medica_b_4986637.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714230359/http://www.huffingtonpost.com/dale-hansen/abortion-murder-or-medica_b_4986637.html |archive-date=14 July 2014 }}</ref> Those who [[Abortion-rights movements|support abortion's legality]] often argue that it is a woman's [[reproductive rights|reproductive right]].<ref>{{cite book| vauthors = Sifris RN |title=Reproductive freedom, torture and international human rights: challenging the masculinisation of torture|date=2013|publisher=Taylor & Francis |location=Hoboken, NJ|isbn=978-1-135-11522-7|oclc=869373168|page=3|url=https://books.google.com/books?id=9pVWAgAAQBAJ&pg=PA3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151015195038/https://books.google.com/books?id=9pVWAgAAQBAJ&pg=PA3|archive-date=15 October 2015}}</ref> Others favor legal and accessible abortion as a public health measure.<ref>{{cite book| first= Elisabeth |last=Åhman |title=Unsafe abortion: Global and regional estimates of the incidence of unsafe abortion and associated mortality in 2003| date=2007| publisher=World Health Organization| isbn=978-92-4-159612-1| edition=5th| url=https://www.who.int/reproductivehealth/publications/unsafe_abortion/9789241596121/en/|access-date=24 March 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180407131435/http://www.who.int/reproductivehealth/publications/unsafe_abortion/9789241596121/en/| archive-date=7 April 2018| url-status=dead}}</ref> [[Abortion law]]s and views of the procedure are different around the world. In some countries abortion is legal and women have the right to make the choice about abortion.<ref>Fabiola Sanchez, Megan Janetsky, ''[https://apnews.com/article/mexico-abortion-decriminalize-d87f6edbdf68c2e6c8f5700b3afd15de Mexico decriminalizes abortion, extending Latin American trend of widening access to procedure] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230906235527/https://apnews.com/article/mexico-abortion-decriminalize-d87f6edbdf68c2e6c8f5700b3afd15de |date=6 September 2023 }}'', Associated Press (AP), September 6, 2023</ref> In some areas, abortion is legal only in specific cases such as rape, incest, [[fetal defects]], poverty, and risk to a woman's health.<ref name="Dev98-07">{{cite journal |vauthors=Boland R, Katzive L |date=September 2008 |title=Developments in laws on induced abortion: 1998-2007 |url=http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3411008.html |url-status=live |journal=International Family Planning Perspectives |volume=34 |issue=3 |pages=110–120 |doi=10.1363/3411008 |pmid=18957353 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007221828/http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3411008.html |archive-date=7 October 2011 |doi-access=free}}</ref> --> Þungunarrof sem fram fer á [[Sjúkrahús|sjúkrahúsum]] eða læknastofum eru mjög áhættulítið,<ref name="lancet-grimes">{{cite journal|last1=Grimes|first1=DA|last2=Benson|first2=J|last3=Singh|first3=S|last4=Romero|first4=M|last5=Ganatra|first5=B|last6=Okonofua|first6=FE|last7=Shah|first7=IH|doi=10.1016/S0140-6736(06)69481-6|title=Unsafe abortion: The preventable pandemic|journal=The Lancet|volume=368|issue=9550|pages=1908–19|year=2006|pmid=17126724|url=http://www.who.int/reproductivehealth/publications/general/lancet_4.pdf|format=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110629040442/http://www.who.int/reproductivehealth/publications/general/lancet_4.pdf|archivedate=29 June 2011|df=dmy-all}}</ref><ref name="Ray2014">{{cite journal|last1=Raymond|first1=EG|last2=Grossman|first2=D|last3=Weaver|first3=MA|last4=Toti|first4=S|last5=Winikoff|first5=B|title=Mortality of induced abortion, other outpatient surgical procedures and common activities in the United States|journal=Contraception|date=November 2014|volume=90|issue=5|pages=476–79|pmid=25152259|doi=10.1016/j.contraception.2014.07.012}}</ref> þó því fylgi oft [[blæðing]] úr leggöngum og ógleði. Þungunarrof er um 13 sinnum öruggari en barnsfæðing.<ref name="grimes-mortality-2012">{{Cite journal|last1=Raymond|first1=E.G.|last2=Grimes|first2=D.A.|doi=10.1097/AOG.0b013e31823fe923|title=The Comparative Safety of Legal Induced Abortion and Childbirth in the United States|url=https://archive.org/details/sim_obstetrics-and-gynecology_2012-02_119_2/page/215|journal=Obstetrics & Gynecology|volume=119|issue=2, Part 1|pages=215–19|year=2012|pmid=22270271|pmc=}}</ref><ref name="grimes-mortality-2006">{{cite journal|author=Grimes DA|title=Estimation of pregnancy-related mortality risk by pregnancy outcome, United States, 1991 to 1999|journal=American Journal of Obstetrics & Gynecology|volume=194|issue=1|pages=92–94|date=January 2006|pmid=16389015|doi=10.1016/j.ajog.2005.06.070|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-obstetrics-and-gynecology_2006-01_194_1/page/92}}</ref> 56 milljón þungunarrof eru framkvæmd á ári í heiminum,<ref>{{cite journal|last1=Sedgh|first1=Gilda|last2=Bearak|first2=Jonathan|last3=Singh|first3=Susheela|last4=Bankole|first4=Akinrinola|last5=Popinchalk|first5=Anna|last6=Ganatra|first6=Bela|last7=Rossier|first7=Clémentine|last8=Gerdts|first8=Caitlin|last9=Tunçalp|first9=Özge|last10=Johnson|first10=Brooke Ronald|last11=Johnston|first11=Heidi Bart|last12=Alkema|first12=Leontine|title=Abortion incidence between 1990 and 2014: global, regional, and subregional levels and trends|journal=The Lancet|date=May 2016|doi=10.1016/S0140-6736(16)30380-4|pmid=27179755|volume=388|pages=258–67|pmc=5498988}}</ref> nærri því helmingur þeirra er gerður af fólki sem skortir sérkunnáttu eða fylgir ekki hreinlætiskröfum.<ref>{{cite web|title=Worldwide, an estimated 25 million unsafe abortions occur each year|url=http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2017/unsafe-abortions-worldwide/en/|website=World Health Organization|accessdate=29 September 2017|date=28 September 2017}}</ref> == Þungunarrof með lyfjum == Ákveðin [[lyf]] geta kallað fram þungunarrof. Fyrstu mánuði meðgöngunnar er algengast að nota mifepristone ásamt prostaglandín-eftirhermu. === Neyðargetnaðarvörn === Neyðargetnaðarvörnin flokkast ekki sem þungunarrof heldur kemur hún í veg fyrir getnað. Hún hindrar [[egglos]], en hefur ekki áhrif eftir að blöðrukímið er búið að festa sig í leginu. Neyðargetnaðarvörnin dregur úr líkum á þungun og virkar best þegar hún er tekin fljótt eftir [[Kynmök|samfarir]]. Virknin er þó ekki fullkomin, vörnin er aðeins 60%–93% sem er mun minni en sem fæst af þeim getnaðarvörnum sem notaðar eru í forvarnarskyni.<ref>[http://www.laeknabladid.is/media/tolublod/1418/PDF/f01.pdf Afgreiðsla á neyðargetnaðarvörnum í apótekum.] Margrét Lilja Heiðarsdóttir, Anna Birna Almarsdóttir, og Reynir Tómas Geirsson. Læknablaðið, 2009.</ref> == Þungunarrof með aðgerð == Fyrstu mánuði meðgöngunnar er hægt að fjarlægja fóstrið með aðgerð þar sem fóstrið er sogað út með þartilgerðum pinnarörum.<ref>{{cite web|author=Healthwise|url=http://www.webmd.com/hw/womens_conditions/tw1078.asp#tw1112|title=Manual and vacuum aspiration for abortion|year=2004|publisher=WebMD|accessdate=5 December 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070211155626/http://www.webmd.com/hw/womens_conditions/tw1078.asp|archivedate=11 February 2007}}</ref> Eftir þriðja mánuðinn þarf að nota aðrar aðferðir sem krefjast [[Svæfing|svæfingar]] þar sem þá þarf að víkka leggöngin út mun meira, eða þá með því að gera líkt og í keisaraskurði og skera á kviðinn, þó með mun smærri skurði.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=McGee|first=Glenn|authorlink=Glenn McGee|author2=Jon F. Mer]|work=Encarta|title=Abortion|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761553899/Abortion.html|accessdate=5 December 2008|publisher=Microsoft|archiveurl=https://www.webcitation.org/5kvWYG63q?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761553899/Abortion.html|archivedate=31 October 2009|url-status = dead|df=dmy}}</ref> == Fósturlát == Stundum deyr fóstur af sjálfu sér. Ef það gerist fyrir 24. viku meðgöngu kallast það fósturlát, eftir það er það kallað að barn [[andvana fæðing|fæðist andvana]].<ref>{{cite book|title=Churchill Livingstone medical dictionary|url=https://archive.org/details/churchilllivings0000unse_h5h1|publisher=Churchill Livingstone Elsevier|location=Edinburgh New York|year=2008|isbn=978-0443104121|quote=The preferred term for unintentional loss of the product of conception prior to 24 weeks' gestation is miscarriage.}}</ref> Ef barn fæðist fyrir 37. viku meðgöngu er barnið kallað fyrirburi.<ref>{{cite book|quote=A preterm birth is defined as one that occurs before the completion of 37 menstrual weeks of gestation, regardless of birth weight.|page=[https://archive.org/details/obstetricsnormal00mdst/page/n664 669]|editor1-last=Gabbe|editor1-first=Steven G.|editor1-link=Steven Gabbe|editor2-last=Niebyl|editor2-first=Jennifer R.|editor3-last=Simpson|editor3-first=Joe Leigh|year=2007|title=Obstetrics: Normal and Problem Pregnancies|url=https://archive.org/details/obstetricsnormal00mdst|edition=5|publisher=Churchill Livingstone|chapter=51. Legal and Ethical Issues in Obstetric Practice|isbn=978-0443069307|last1=Annas|first1=George J.|authorlink1=George Annas|last2=Elias|first2=Sherman}}</ref> Aðeins 30–50% af fóstrum lifa af fyrstu þrjá mánuði meðgöngu, í flestum tilfellum veit þungaða manneskjan ekki af því að hún sé þunguð.<ref name="Gabbe, Chp 24">{{cite book|editor1-last=Gabbe|editor1-first=Steven G.|editor1-link=Steven Gabbe|editor2-last=Niebyl|editor2-first=Jennifer R.|editor3-last=Simpson|editor3-first=Joe Leigh|year=2007|title=Obstetrics: Normal and Problem Pregnancies|url=https://archive.org/details/obstetricsnormal0000unse_z6w5|edition=5|publisher=Churchill Livingstone|chapter=24. Pregnancy loss|isbn=978-0443069307|last1=Annas|first1=George J.|authorlink1=George Annas|last2=Elias|first2=Sherman}}</ref> Eftir að þungun hefur verið staðfest enda þó 15%–30% með fósturláti,<ref>{{cite book|last=Stovall|first=Thomas G.|chapter=17. Early Pregnancy Loss and Ectopic Pregnancy|title=Novak's Gynecology|editor1-last=Berek|editor1-first=Jonathan S.|editor1-link=Jonathan Berek|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|year=2002|edition=13|isbn=978-0781732628}}</ref> langflest á fyrstu þremur mánuðum meðgöngunnar.<ref name="Williams18">{{cite book|editor1-last=Cunningham|editor1-first=F. Gary|editor2-last=Leveno|editor2-first=Kenneth J.|editor3-last=Bloom|editor3-first=Steven L.|editor4-last=Spong|editor4-first=Catherine Y.|editor5-last=Dashe|editor5-first=Jodi S.|editor6-last=Hoffman|editor6-first=Barbara L.|editor7-last=Casey|editor7-first=Brian M.|editor8-last=Sheffield|editor8-first=Jeanne S.|title=Williams Obstetrics|url=https://archive.org/details/williamsobstetri0024unse|edition=24th|year=2014|publisher=McGraw Hill Education|isbn=978-0071798938}}</ref> Algengasta orsök fósturláts eru óeðlilegar [[Litningur|litninga]]<nowiki/>breytingar í fóstrinu.<ref name="Williams Gyn, Chp 6">{{cite book|editor1-last=Schorge|editor1-first=John O.|editor2-first=Joseph I.|editor2-last=Schaffer|editor3-first=Lisa M.|editor3-last=Halvorson|editor4-first=Barbara L.|editor4-last=Hoffman|editor5-first=Karen D.|editor5-last=Bradshaw|editor6-first=F. Gary|editor6-last=Cunningham|year=2008|title=Williams Gynecology|url=https://archive.org/details/williamsgynecolo0000unse_u2n9|edition=1|publisher=McGraw-Hill Medical|isbn=978-0071472579|chapter=6. First-Trimester Abortion}}</ref> Fósturlát getur líka komið fram vegna æðakerfissjúkdóma, [[sykursýki]] og annarra [[Hormón|hormóna]]<nowiki/>sjúkdóma, sýkinga, og brenglana í legi móðurinnar.<ref name="mednet">{{cite web|url=http://www.medicinenet.com/miscarriage/page1.htm|title=Miscarriage (Spontaneous Abortion)|accessdate=7 April 2009|last=Stöppler|first=Melissa Conrad|editor1-first=William C., Jr.|editor1-last=Shiel|work=MedicineNet.com|publisher=WebMD|url-status = dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040829013142/http://www.medicinenet.com/Miscarriage/page1.htm|archivedate=29 August 2004}}</ref> Auknar líkur eru á fósturláti eftir því sem móðirin er eldri og ef hún hefur fyrri sögu um fósturlát.<ref name="fetal med 837">{{Cite book|vauthors=Jauniaux E, Kaminopetros P, El-Rafaey H|chapter=Early pregnancy loss|veditors=Whittle MJ, Rodeck CH|title=Fetal medicine: basic science and clinical practice|publisher=Churchill Livingstone|location=Edinburgh|year=1999|url=https://books.google.com/?id=0BY0hx2l5uoC|isbn=978-0443053573|oclc=42792567|page=837}}</ref> Fósturlát getur líka komið til vegna áverka, t.d. í bílslysum.<ref name="Fetal Homicide Laws">{{cite web|url=http://www.ncsl.org/programs/health/fethom.htm|title=Fetal Homicide Laws|accessdate=7 April 2009|publisher=National Conference of State Legislatures|archiveurl=https://archive.today/20120911171355/http://www.ncsl.org/issues-research/health/fetal-homicide-state-laws.aspx|archivedate=September 11, 2012}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> == Þungunarrof á Íslandi == [[Image:Abortion Laws.svg|300px|thumb|Lagaleg staða [[fóstureyðing]]a á heimsvísu. Þungunarrof á [[Ísland]]i er bundið svipuðum [[lög|lagalegum]] skilyrðum og í löndum eins og [[Bretland]]i, [[Finnland]]i, [[Indland]]i, [[Japan]], [[Sambía|Sambíu]] en er ekki framkvæmt svo til án skilyrða að ósk móður líkt og í flestum öðrum [[Evrópa|Evrópulönd]]um]] {{aðalgrein|Þungunarrof á Íslandi}} Á Íslandi er löglegt að rjúfa þungum fram að lokum 22. viku þungunar. Eftir lok 22. viku er mögulegt að rjúfa þungun sé lífi þunguðu manneskjunar stefnt í hættu af meðgöngunni eða þá að fóstrið sé ekki lífvænlegt. Þessi lög voru víkkuð árið 2019 en fram að því var þungunarrof aðeins leyft vegna sérstakra aðstæðna: Félagslegar, læknisfræðilegar, eða að þungun hafi borið að með refsiverðu athæfi. Hugtakið „félagslegar ástæður“ var nokkuð vítt og var mjög fátítt að beiðni um þungunarrof væri synjað. == Tenglar == * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20050301203022/www.landlaeknir.is/Uploads/FileGallery/Utgafa/Fostureydingar_2003_lokautg_jan.05.pdf Tölfræði frá Landlæknisembættinu um fóstureyðingar á Íslandi] * [http://www4.landspitali.is/lsh_ytri.nsf/pages/kven_0076 Upplýsingar um fóstureyðingar frá kvennasviði Landspítala] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060103032027/http://www4.landspitali.is/lsh_ytri.nsf/pages/kven_0076 |date=2006-01-03 }} == Tilvísanir == <references /> [[Flokkur:Maðurinn]] [[Flokkur:Læknisfræði]] hg68n4i8v6dkqzx6o36cuonlaikrhab Mannkynssaga 0 29354 1985374 1967929 2026-11-07T00:40:57Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985374 wikitext text/x-wiki [[Mynd:World_population_growth_(lin-log_scale).png|thumb|right|Lógaritmískur skali sem sýnir mannfjöldaþróun á jörðinni frá upphafi nýsteinaldar.]] '''Mannkynssaga''' er [[saga]] [[maðurinn|mannkyns]] sem hefst á [[fornsteinöld]], en [[jarðsaga]] er saga [[jörðin|jarðarinnar]], þar á meðal saga [[líf]]s áður en maðurinn kom til. Sá tími sem engar [[skrif|ritheimildir]] eru til um er kallaður [[forsögulegur tími]] en með [[skrift]] og rituðum heimildum hefst [[sögulegur tími]].<ref>{{harvnb|Guðmundur Hálfdanarson|2000}}</ref> Forsögulegur tími hefst á fornsteinöld en upphaf [[nýsteinöld|nýsteinaldar]] markast af [[landbúnaðarbyltingin|landbúnaðarbyltingunni]] (milli 8000 og 5000 [[f.o.t.]]) í [[frjósami hálfmáninn|frjósama hálfmánanum]]. Á [[bronsöld]] þróuðust stór menningarríki sem eru kölluð ''[[vagga siðmenningar]]'': [[Mesópótamía]], [[Egyptaland hið forna]] og [[Indusdalsmenningin]]. Hefðbundin [[sagnaritun]] skiptir sögu ólíkra heimshluta í ólík tímabil. Til dæmis er algengt að notast við [[konungsætt]]ir til að afmarka söguleg tímabil eins og gert er í [[saga Kína|sögu Kína]]. Í mörgum heimshlutum eru til einhvers konar „klassísk“ tímabil, „miðtímabil“ og „nútími“, en þessi tímabil ná gjarnan yfir ólík tímaskeið. Í [[saga Indlands|sögu Indlands]] nær til dæmis „klassíska“ tímabilið frá 230 f.o.t. til 1200 e.o.t., „miðtímabil“ frá 1200 til um 1600 og nýöld frá 1600 til okkar daga. Í [[saga Ameríku|sögu Ameríku]] nær „klassíska“ tímabilið frá 200 til 900 þegar [[Majar]] mynduðu stór menningarríki, en tímabilið frá 900 til upphafs landvinningatímans 1519 er kallað „síðklassíska“ tímabilið. Í [[samtími|samtímanum]] tvinnast saga ólíkra heimshluta saman vegna [[hnattvæðing]]arinnar. Mannkynssagan nær yfir um 2,8 milljón ár, frá því ættkvíslin ''[[Homo]]'' kom fyrst fram á sjónarsviðið til okkar daga. Fyrir um 300.000 árum þróuðust [[nútímamaður|nútímamenn]] og allar aðrar tegundir af ættkvíslinni dóu smám saman út. [[Landbúnaðarbyltingin]] átti sér stað fyrir um 12.000 árum og um 7.000 árum síðar tóku menn að notast við ritmál svo sögulegur tími er í raun agnarlítill hluti af mannkynssögunni í árum talið. Fjölmargar vísindagreinar fást við rannsóknir á sögu mannsins. Meðal þeirra helstu eru [[sagnfræði]], [[fornleifafræði]], [[mannfræði]], [[málvísindi]] og [[erfðafræði]]. ==Forsögulegur tími== {{Aðalgrein|Forsögulegur tími}} [[File:Lucy.jpg|thumb|upright=.7|„[[Lucy (Australopithecus)|Lucy]]“, fyrsta beinagrindin af ''[[Australopithecus afarensis]]'' sem fannst, var aðeins 1,06 metrar á hæð.<ref>{{harvnb|Jungers|1988|pp=227–231}}</ref>|alt=Skeleton]] ===Þróun mannsins=== {{Aðalgrein|Þróun mannsins}} Fyrir 7-5 milljón árum síðan greindist ættkvíslin ''[[homininae]]'' frá [[mannapar|mannöpum]] í Afríku.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=1|}}</ref><ref>{{harvnb|Christian|2011|p=150}}</ref><ref>{{harvnb|Dunbar|2016|p=8}}</ref><ref>{{harvnb|Wragg-Sykes|2016|pp=[https://books.google.com/books?id=tbbjDwAAQBAJ&pg=PA183 183–184]}}</ref> Eftir að tegundin greindist frá [[simpansar|simpönsum]] þróaðist [[tvífætlingsstaða]] hjá fyrstu [[suðurapar|suðuröpum]] (''Australopithecus''), hugsanlega sem aðlögun að gresjulandslagi í stað skóga.<ref>{{harvnb|Dunbar|2016|pp=8, 10}}</ref><ref>{{harvnb|Lewton|2017|p=[https://books.google.com/books?id=DTwuDwAAQBAJ&pg=PA117 117]}}</ref> Forverar manna tóku að nota frumstæð steinverkfæri fyrir um það bil 3,3 milljónum ára.<ref>{{harvnb|Harmand|2015|pp=[https://academiccommons.columbia.edu/doi/10.7916/D8697F75/download 310–315]}}</ref> Sumir steingervingafræðingar hafa stungið upp á 3,39 milljón árum, byggt á beinum frá [[Dikiki]] í Eþíópíu sem bera merki um skurði,<ref>{{harvnb|McPherron|Alemseged|Marean|Wynn|2010|pp=857–860}}</ref> þótt aðrir dragi það í efa.<ref>{{harvnb|Domínguez-Rodrigo|Alcalá|2016|pp=[https://paleoanthro.org/media/journal/content/PA20160046.pdf 46–53]}}</ref> Það myndi þá marka upphaf [[fornsteinöld|fornsteinaldar]], miklu fyrr en áður var talið.<ref>{{harvnb|de la Torre|2019|pp=11567–11569}}</ref><ref>{{harvnb|Stutz|2018|pp=[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118584538.ieba0363 1–9]}}</ref> Ættkvíslin ''Homo'' þróaðist frá ættkvísl suðurapa.<ref>{{harvnb|Strait|2010|p=341}}</ref> Elstu minjar um ættkvíslina eru 2,8 milljón ára gömul bein ([[LD 350-1]]) frá Eþíópíu,<ref>{{harvnb|Villmoare|Kimbel|Seyoum|Campisano|2015|pp=1352–1355}}</ref> og elsta manntegundin sem lýst hefur verið er ''[[Homo habilis]]'' sem kom fram fyrir 2,3 milljón árum.<ref>{{harvnb|Spoor|Gunz|Neubauer|Stelzer|2015|pp=[https://www.researchgate.net/publication/273149772 83–86]}}</ref> Helsti munurinn á ''Homo habilis'' og ''Australopithecus'' er að heili hinna fyrrnefndu var 50% stærri.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=5}}</ref> ''[[Homo erectus|H. erectus]]'' kom fram á sjónarsviðið fyrir 2 milljón árum<ref>{{harvnb|Herries|Martin|Leece|Adams|2020}}</ref> og var fyrsta manntegundin sem ferðaðist út fyrir Afríku til Evrasíu.<ref>{{harvnb|Dunbar|2016|p=10}}</ref> Hugsanlega fyrir 1,5 milljón árum, en örugglega fyrir 250.000 árum, tóku menn að kveikja elda til upphitunar og matreiðslu.<ref>{{harvnb|Gowlett|2016|p=20150164}}</ref><ref>{{harvnb|Christian|2015|p=11}}</ref> Fyrir um 500.000 árum greindist ættkvíslin ''Homo'' í margar tegundir [[frummenn|frummanna]], eins og [[neanderthalsmenn]] í Evrópu, [[denisovmenn]] í Síberíu, og hina smáu [[flóresmaðurinn|flóresmenn]] í Indónesíu.<ref>{{harvnb|Christian|2015|p=400n}}</ref><ref>{{harvnb|Dunbar|2016|p=11}}</ref> Þróun mannsins var ekki einfalt línulegt eða sundurgreint ferli, og fól í sér blöndun frummanna og nútímamanna.<ref>{{harvnb|Hammer|2013|pp=66–71}}</ref><ref>{{harvnb|Yong|2011|pp=34–38}}</ref> Erfðarannsóknir hafa sýnt fram á að blöndun tiltölulega aðgreindra manntegunda hafi verið algeng í þróunarsögu mannsins.<ref>{{harvnb|Ackermann|Mackay|Arnold|2015|pp=1–11}}</ref> Slíkar rannsóknir benda til þess að mörg gen úr neanderthalsmönnum sé að finna hjá nær öllum hópum fólks utan [[Afríka sunnan Sahara|Afríku sunnan Sahara]]. Neanderthalsmenn og aðrar manntegundir, eins og denisovmenn, gætu hafa skilið eftir allt að 6% af erfðaefni sínu í nútímamönnum.<ref>{{harvnb|Reich|Green|Kircher|Krause|2010|pp=1053–1060}}</ref><ref>{{harvnb|Abi-Rached|Jobin|Kulkarni|McWhinnie|2011|pp=89–94}}</ref> ===Elstu nútímamenn=== Manntegundin ''Homo sapiens'' kom fram á sjónarsviðið í Afríku fyrir 300.000 árum. Hún þróaðist út frá tegundinni ''[[Homo heidelbergensis]]''.<ref>{{harvnb|Hublin|Ben-Ncer|Bailey|Freidline|2017|pp=289–292}}</ref><ref>{{harvnb|Fagan|Durrani|2021|loc=[https://books.google.com/books?id=NNFKEAAAQBAJ 3. Enter Homo Sapiens (c. 300,000 Years Ago and Later)]}}</ref><ref>{{harvnb|Coolidge|Wynn|2018|p=[https://books.google.com/books?id=DAJCDwAAQBAJ&pg=PA5 5]}}</ref> Næstu árþúsund hélt þróunin áfram og fyrir um 100.000 árum voru menn farnir að nota skartgripi og [[okkur]] til að skreyta líkama sinn.<ref>{{harvnb|Christian|2015|p=319}}</ref> Fyrir um 50.000 árum tóku menn að grafa hina látnu, nota kastvopn og ferðast um höf og vötn.<ref>{{harvnb|Christian|2015|pp=319–320, 330, 354}}</ref> Ein mikilvægasta breytingin (sem ekki er hægt að tímasetja með vissu) var þróun [[tungumál]]sins, sem bætti samskiptahæfni manna til mikilla muna.<ref>{{harvnb|Christian|2015|pp=344–346}}</ref> Elstu merki um [[list]]ræna tjáningu er að finna í [[hellamálverk]]um og útskurði í bein, stein og tennur, sem hefur verið túlkað sem merki um [[andatrú]]<ref>{{harvnb|McNeill|McNeill|2003|pp=17–18}}</ref> eða [[sjamanismi|sjamanisma]].<ref>{{harvnb|Christian|2015|pp=357–358, 409}}</ref> Elstu hljóðfæri sem fundist hafa (fyrir utan mannsröddina) eru [[beinflauta|beinflautur]] frá Júrafjöllum í Þýskalandi og eru um 40.000 ára gamlar.<ref>{{harvnb|Morley|2013|pp=42–43}}</ref><ref>{{harvnb|Svard|2023|p=[https://books.google.com/books?id=mC6oEAAAQBAJ&pg=PA23 23]}}</ref> Steinaldarmenn voru [[veiðimenn og safnarar]] og lifðu [[hirðingi|flökkulífi]].<ref>{{harvnb|Christian|2015|p=22}}</ref> [[File:Early migrations mercator.svg|thumb|upright=1.3|Útbreiðsla mannsins um jörðina miðað við tilgátuna um suðræna dreifingu.]] Flutningar nútímamanna frá Afríku áttu sér stað í nokkrum bylgjum fólksflutninga, sem hófust fyrir 194.000 til 177.000 árum.<ref>{{harvnb|Weber|Hershkovitz|Gunz|Neubauer|2020|pp=[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1040618219308080 29–39]}}</ref> Viðtekin skoðun meðal fræðimanna er að fyrstu bylgjurnar hafi dáið út og að allir nútímamenn utan Afríku séu afkomendur sama hóps sem fluttist þaðan fyrir 70.000-50.000 árum síðan.<ref>{{harvnb|Christian|2015|p=283}}</ref><ref>{{harvnb|O'Connell|Allen|Williams|Williams|2018|pp=8482–8490}}</ref><ref>{{harvnb|Posth|Renaud|Mittnik|Drucker|2016|pp=827–833}}</ref> ''H. sapiens'' fluttist til allra meginlandanna og stærri eyja og kom til Ástralíu fyrir 65.000 árum,<ref>{{harvnb|Clarkson|Jacobs|Marwick|Fullagar|2017|pp=306–310}}</ref> Evrópu fyrir 45.000 árum,<ref>{{harvnb|Christian|2015|p=283}}</ref> og Ameríku fyrir 21.000 árum.<ref>{{harvnb|Bennett|2021|pp=[https://www.science.org/doi/10.1126/science.abg7586 1528–1531]}}</ref> Þessir fólksflutningar áttu sér stað á [[síðasta ísöld|síðustu ísöld]], þegar mörg af þeim svæðum sem í dag eru hlýtempruð voru óbyggileg vegna kulda.<ref>{{harvnb|Christian|2015|p=316}}</ref><ref>{{harvnb|Pollack|2010|p=[https://books.google.com/books?id=jV47VHRpmisC&pg=PA93 93]}}</ref> Undir lok ísaldarinnar, fyrir um 12.000 árum, höfðu menn náð að breiðast út til nær allra svæða jarðar sem voru laus við ís.<ref>{{harvnb|Christian|2015|p=400}}</ref> Útbreiðsla manna fór saman við [[fjöldaútdauðinn á kvarter|fjöldaútdauðann á kvarter]] og útdauða neanderthalsmanna<ref>{{harvnb|Christian|2015|pp=321, 406, 440–441}}</ref> sem líklega stöfuðu af loftslagsbreytingum, athöfnum manna, eða blöndu af þessu tvennu.<ref>{{harvnb|Koch|Barnosky|2006|pp=215–250}}</ref><ref>{{harvnb|Christian|2015|p=406}}</ref> ===Upphaf landbúnaðar=== {{Aðalgrein|Nýsteinöld}} Um 10.000 [[f.o.t.]] markar [[landbúnaðarbyltingin]] upphaf grundvallarbreytinga á lífsháttum manna á [[nýsteinöld]].<ref>{{harvnb|Lewin|2009|p=[https://books.google.com/books?id=xryuw8sqNsoC 247]}}</ref> [[Landbúnaður]] hófst á mismunandi tímum á mismunandi svæðum<ref>{{harvnb|Stephens|Fuller|Boivin|Rick|2019|pp=897–902}}</ref> og á sér minnst 11 upprunastaði.<ref>{{harvnb|Larson|Piperno|Allaby|Purugganan|2014|pp=6139–6146}}</ref> [[Kornrækt]] og [[húsdýr]]ahald hófust í [[Mesópótamía|Mesópótamíu]] að minnsta kosti um 8500 f.o.t. og fólust í ræktun [[hveiti]]s, [[bygg]]s, [[kind]]a og [[geit]]a.<ref>{{harvnb|McNeill|1999|p=11}}</ref> Menn tóku að rækta [[hrísgrjón]] við [[Yangtze-fljót]] í Kína um 8000-7000 f.o.t. og [[hirsi]] kann að hafa verið ræktað við [[Gulá]] um 7000 f.o.t.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|pp=325, 336}}</ref> Svín voru mikilvægasta húsdýrið í Kína.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|p=323}}</ref> Í [[Sahara]] í Afríku ræktaði fólk [[dúrra|dúrru]] og aðrar jurtir á milli 8000 og 5000 f.o.t. og aðrar miðstöðvar landbúnaðar voru í hálendi Eþíópíu og regnskógum Vestur-Afríku.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=21}}</ref> Ræktun nytjaplantna hófst í [[Indusdalur|Indusdal]] um 7000 f.o.t. og tekið var að rækta nautgripi um 6500 f.o.t.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|p=265}}</ref> Ræktun [[dvergkúrbítur|dvergkúrbíts]] í Suður-Ameríku byrjaði að minnsta kosti fyrir 8500 f.o.t. og [[örvarrót]] var ræktuð í Mið-Ameríku um 7800 f.o.t.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|p=518}}</ref> Kartöflur voru fyrst ræktaðar í [[Andesfjöll]]um þar sem [[lamadýr]] voru gerð að húsdýrum.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|p=85}}</ref><ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=202}}</ref> Sumir telja líklegt að konur hafi leikið lykilhlutverk í þróun nytjaplantna.<ref>{{harvnb|Adovasio|Soffer|Page|2007|pp=243, 257}}</ref><ref>{{harvnb|Graeber|Wengrow|2021}}</ref> [[File:Göbeklitepe Building C sept 2019 5373crop.jpg|thumb|upright=.7|Útskorin súla frá [[Göbekli Tepe]].]] Ýmsar kenningar hafa verið settar fram um orsakir landbúnaðarbyltingarinnar.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|p=218}}</ref> Sumar þeirra telja að fólksfjölgun hafi fengið fólk til að leita nýrra leiða til að afla matar. Samkvæmt öðrum kenningum var fólksfjölgun afleiðing fremur en orsök betri aðferða við öflun matvæla.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|p=95}}</ref> Aðrir orsakaþættir sem hafa verið nefndir eru loftslagsbreytingar, skortur á úrræðum, og hugmyndafræði.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|pp=216–218}}</ref> Umbreytingin skapaði umframmagn matvæla sem hægt var að nota til að halda uppi fólki sem tók ekki beinan þátt í að afla þeirra.<ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|pp=34–35}}</ref> Þar með skapaðist grundvöllur fyrir þéttari byggð og fyrstu borgir og ríki urðu til.<ref>{{harvnb|Lewin|2009|p=[https://books.google.com/books?id=xryuw8sqNsoC 247]}}</ref> Borgirnar urðu miðstöðvar fyrir [[viðskipti]], [[iðnaður|iðnað]] og [[stjórnmál]].<ref>{{harvnb|Yoffee|2015|pp=313, 391}}</ref> Þær mynduðu gagnkvæm tengsl við [[sveit]]irnar í kring, þaðan sem þær fengu matvæli, en gáfu í staðinn afurðir iðnframleiðslu og stjórnsýslu.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|p=193}}</ref><ref>{{harvnb|Yoffee|2015|pp=313–316}}</ref> Elstu borgir sem fundist hafa eru [[Çatalhöyük]] og [[Jeríkó]], sem gætu hafa orðið til á 10. eða 9. árþúsundinu f.o.t.<ref>{{harvnb|McNeill|1999|p=13}}</ref><ref>{{harvnb|Rael|2009|p=[https://books.google.com/books?id=BsLAeifqe4EC&pg=PA113 113]}}</ref><ref>{{harvnb|Ganivet|2019|p=[https://books.google.com/books?id=QhazDwAAQBAJ&pg=PA25 25]}}</ref> [[Hirðingjar|Hirðingjasamfélög]] sem flökkuðu með hjarðir húsdýra þróuðust á þurrkastöðum sem hentuðu illa til jarðræktar, eins og á [[Evrasíusteppan|Evrasíusteppunni]] og [[Sahel]]svæðinu í Norður-Afríku.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|pp=161–162, 172–173}}</ref> Átök milli hirðingja og bænda með fasta búsetu hafa blossað upp með reglulegu millibili í mannkynssögunni.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=99}}</ref> Nýsteinaldarmenn dýrkuðu forfeður, helgistaði eða [[goð]]mögn sem líktust mönnum.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=19}}</ref> Hofbyggingarnar í [[Göbekli Tepe]] í Tyrklandi, frá 9500–8000 f.o.t.,<ref>{{harvnb|Kinzel|Clare|2020|pp=[https://books.google.com/books?id=S6QGEAAAQBAJ 32–33]}}</ref> eru dæmi um trúarlega byggingarlist frá nýsteinöld.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|p=224}}</ref> [[Málmvinnsla]] kom fyrst fram með gerð verkfæra og skrautmuna úr [[kopar]] um 6400 f.o.t.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=21}}</ref> Gull- og silfurvinnsla fylgdu í kjölfarið, aðallega sem efni í skartgripi.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=21}}</ref> Elstu minjar um gerð [[brons]], sem er málmblanda kopars og [[tin]]s, eru frá því um 4500 f.o.t.<ref>{{harvnb|Radivojevic|Rehren|Kuzmanovic-Cvetkovic|Jovanovic|2013|pp=[http://discovery.ucl.ac.uk/1420706/ 1030–1045]}}</ref> Bronsvinnsla varð þó ekki algeng fyrr en á þriðja árþúsundinu f.o.t.<ref>{{harvnb|Headrick|2009|pp=30–31}}</ref> == Fornöld == {{Aðalgrein|Fornöld}} === Vöggur siðmenningar === [[File:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|[[Píramídarnir í Gísa]], Egyptalandi.]] Á [[bronsöld]] þróuðust borgir og flókin [[siðmenning]]arsamfélög.<ref>{{harvnb|McClellan|Dorn|2006|p=[https://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC 41]}}</ref><ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|p=46}}</ref> Þau fyrstu risu í kringum stórfljót, fyrst í [[Mesópótamía|Mesópótamíu]] um 3300 f.o.t., milli ánna [[Tígris]] og [[Efrat]].<ref>{{harvnb|Stearns|Langer|2001|p=21}}</ref><ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|p=53}}</ref> Þar á eftir kom [[Egyptaland hið forna]] við [[Níl]] um 3200 f.o.t.<ref>{{harvnb|Bard|2000|p=63}}</ref><ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|p=70}}</ref> [[Caral-Supe-menningin]] í [[Perú]] kom fram um 3100 f.o.t.<ref name="Benjamin 2015-3">{{harvnb|Benjamin|2015|p=563}}</ref> [[Indusdalsmenningin]] í Pakistan og Norður-Indlandi um 2500 f.o.t.,<ref>{{harvnb|Graeber|Wengrow|2021|p=314}}</ref><ref>{{harvnb|Chakrabarti|2004|pp=10–13}}</ref><ref>{{harvnb|Allchin|Allchin|1997|pp=153–168}}</ref> og [[Kína til forna]] við [[Jangtse]] og [[Gulá]] um 2200 f.o.t.<ref name="Ropp 2010">{{harvnb|Ropp|2010|p=2}}</ref> Þessi samfélög áttu nokkur einkenni sameiginleg, eins og miðstýrt stjórnkerfi, flókið hagkerfi og félagslega lagskiptingu, og aðferðir til að halda skrár.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=23}}</ref> Í þessum samfélögum þróaðist ný tækni eins og [[hjólið]],<ref>{{harvnb|Headrick|2009|p=32}}</ref> [[stærðfræði]],<ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|p=59}}</ref> [[brons]]vinnsla,<ref name="Bulliet et al-3">{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=35}}</ref> [[seglskip]],<ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|p=91}}</ref> [[leirkerahjól]]ið,<ref name="Bulliet et al-3"/> [[vefnaður|ofin]] klæði,<ref name="McNeill 1999">{{harvnb|McNeill|1999|p=16}}</ref> gerð stórbygginga,<ref name="McNeill 1999"/> og [[ritmál]]ið.<ref>{{harvnb|McNeill|1999|p=18}}</ref> [[Fjölgyðistrú]] þróaðist í kringum hofbyggingar, þar sem [[prestur|prestar]] framkvæmdu [[fórn]]arathafnir.<ref>{{harvnb|Johnston|2004|pp=[http://archive.org/details/religionsofancie0000unse_d0s1 13, 19]}}</ref> [[File:Xerxes Cuneiform Van (cropped).png|thumb|upright=.8|Áletrun með [[fleygrúnir|fleygrúnum]] frá Tyrklandi.]] [[Skrift]] auðveldaði stjórnsýslu borga, tjáningu hugmynda, og varðveislu upplýsinga.<ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|pp=43–46}}</ref> Hún gæti hafa þróast með sjálfstæðum hætti að minnsta kosti á fjórum stöðum: í Mesópótamíu um 3300 f.o.t.,<ref>{{harvnb|Yoffee|2015|p=118}}</ref> Egyptalandi um 3250 f.o.t.,<ref>{{harvnb|Regulski|2016}}</ref><ref>{{harvnb|Wengrow|2011|pp=99–103|loc=The Invention of Writing in Egypt}}</ref> Kína um 1200 f.o.t.,<ref>{{harvnb|Boltz|1996|p=[https://archive.org/details/worldswritingsys0000unse/ 191]|loc=Early Chinese Writing}}</ref> og [[Mið-Ameríka|Mið-Ameríku]] um 650 f.o.t.<ref>{{harvnb|Fagan|Beck|1996|p=[https://books.google.com/books?id=ystMAgAAQBAJ&pg=PA762 762]}}</ref> Til eru eldri ummerki um [[frumskrift]], en elsta þekkta ritkerfið eru [[fleygrúnir]] frá Mesópótamíu. Þær þróuðust út frá [[myndletur|myndletri]] sem smám saman varð óhlutbundnara.<ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|pp=53–54}}</ref><ref>{{harvnb|Tignor et al.|2014|pp=49, 52}}</ref> Önnur útbreidd ritkerfi voru [[helgirúnir]] Egypta og [[indusskrift]].<ref>{{harvnb|Robinson|2009|p=[https://books.google.com/books?id=zcXH52jICOEC&pg=PA38 38]}}</ref> Í Kína var fyrst tekið að nota ritmál á tímum [[Shang-veldið|Shang-veldisins]], 1766-1045 f.o.t.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=80}}</ref><ref>{{harvnb|Yoffee|2015|p=136}}</ref> Árnar og höfin auðvelduðu flutninga, sem ýtti undir [[viðskipti]] með vörur, hugmyndir og nýja tækni.<ref>{{harvnb|Abulafia|2011|pp=[http://archive.org/details/greatseahumanhis0000abul xvii, ''passim'']}}</ref><ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=89}}</ref> Ný hernaðartækni sem kom fram á bronsöld, eins og [[riddaralið]] á tömdum [[hestur|hestum]], og [[stríðsvagn]]ar, gerðu [[her]]jum kleift að færa sig milli staða hraðar en áður.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=35}}</ref><ref>{{harvnb|Christian|2011|p=[https://books.google.com/books?id=xFHOahfX0R4C&pg=PA256 256]}}</ref> Verslun varð sífellt mikilvægari og borgarsamfélög þróuðu [[iðnaður|iðnað]] sem reiddi sig á [[hráefni]] frá fjarlægum löndum. Til varð net verslunarleiða og [[hnattvæðing]] fornaldar hófst.<ref>{{harvnb|Tignor et al.|2014|pp=48–49}}</ref> Sem dæmi, þá notaðist bronsframleiðsla í Suðvestur-Asíu við innflutt [[tin]] sem gat borist þangað alla leið frá Englandi.<ref>{{harvnb|Headrick|2009|p=31}}</ref> Vexti borga fylgdi oft stofnun ríkja og stórvelda.<ref>{{harvnb|Graeber|Wengrow|2021|p=362}}</ref> Egyptaland skiptist upphaflega í Efra- og Neðra-Egyptaland, en löndin tvö voru sameinuð í eitt ríki í öllum Nílardalnum um 3100 f.o.t.<ref>{{harvnb|Bard|2000|pp=57–64}}</ref> Um 2600 f.o.t. voru borgirnar [[Harappa]] og [[Mohenjo-daro]] reistar í árdal Indusfljótsins.<ref>{{harvnb|Yoffee|2015|p=320}}</ref><ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=46}}</ref> Saga Mesópótamíu einkenndist af stríðum milli borgríkja, sem skiptust á að fara með forræði yfir landinu.<ref>{{harvnb|Yoffee|2015|p=257}}</ref> Frá 25. til 21. aldar f.o.t. risu stórveldi [[Akkadía|Akkadíu]] og [[Ný-Súmerar|Súmer]] á þessu svæði.<ref>{{harvnb|McNeill|1999|pp=36–37}}</ref> [[Mínóíska menningin]] kom fram á eynni Krít um 2000 f.o.t. og er sögð vera fyrsta siðmenningarsamfélagið í Evrópu.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=56}}</ref> Næstu árþúsundin risu samfélög af þessu tagi um allan heim.<ref>{{harvnb|McNeill|1999|pp=46–47}}</ref> Um 1600 f.o.t. hóf [[Mýkenumenningin]] að þróast á Grikklandi.<ref>{{harvnb|Price|Thonemann|2010|p=[https://archive.org/details/birthofclassical00pric 25]}}</ref> Hún blómstraði fram að [[Bronsaldarhrunið|Bronsaldarhruninu]] sem reið yfir mörg samfélög við Miðjarðarhaf milli 1300 og 1000 f.o.t.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=331}}</ref> Undirstöður indverskrar menningar (meðal annars [[hindúasiður]]) voru lagðar á [[Vedatímabilið|Vedatímabilinu]], 1750-600 f.o.t.<ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|pp=116–122}}</ref> Frá um 550 f.o.t. urðu til mörg sjálfstæð konungsríki og lýðveldi á Indlandsskaga sem eru þekkt sem [[Mahajanapada-ríkin]].<ref>{{harvnb|Singh|2008|pp=[https://books.google.com/books?id=GW5Gx0HSXKUC 260–264]}}</ref> [[File:San Lorenzo Monument 4 crop.jpg|thumb|upright=.7|Risahöfuð frá tímum [[Olmekar|Olmeka]].]] Þjóðir sem töluðu [[bantúmál]] hófu að breiðast út um miðja og sunnanverða Afríku frá 3000 f.o.t.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=646–647}}</ref> Þessi útþensla og samskipti þeirra við aðrar þjóðir urðu til þess að breiða út [[blandaður búskapur|blandaðan búskap]] og [[járn]]vinnslu í Afríku sunnan Sahara, og leiddu til þróunar samfélaga eins og [[Nok-menningin|Nok-menningarinnar]] þar sem Nígería er nú um 500 f.o.t.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=648}}</ref> [[Lapita-menningin]] varð til á [[Bismarck-eyjar|Bismarck-eyjum]] nærri [[Nýja-Gínea|Nýju-Gíneu]] um 1500 f.o.t. og nam land á mörgum fjarlægum eyjum [[Eyjaálfa|Eyjaálfu]], allt að [[Samóa]], fyrir 700 f.o.t.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=617}}</ref> Í Ameríku kom [[Norte Chico-menningin]] fram í Perú um 3100 f.o.t.<ref name="Benjamin 2015-3"/> sem reisti stórbyggingar í borginni [[Caral]], frá 2627-1977 f.o.t.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=562}}</ref><ref>{{harvnb|Shady Solis|Haas|Creamer|2001|pp=[https://www.science.org/doi/10.1126/science.1059519 723–726]}}</ref> [[Chavín-menningin]] er stundum talin vera fyrsta [[Andesríki]]ð,<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=564}}</ref> með miðstöð við hofbyggingarnar í [[Chavín de Huantar]].<ref>{{harvnb|Graeber|Wengrow|2021|p=389}}</ref> Önnur mikilvæg ríki sem urðu til á þessum slóðum eru [[Moche-menningin]] sem lýsti athöfnum daglegs lífs með leirmyndum, og [[Nazca-menningin]], sem gerði risavaxnar dýramyndir á yfirborð [[Nazca-eyðimörkin|Nazca-eyðimerkurinnar]] ([[Nazca-línurnar]]).<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=565}}</ref> Um 1200 f.o.t. kom ríki [[Olmekar|Olmeka]] fram í Mið-Ameríku.<ref>{{harvnb|Nichols|Pool|2012|p=[https://books.google.com/books?id=AHWarqdXsfIC 118]}}</ref> Það er þekkt fyrir stór steinhöfuð sem Olmekar hjuggu út í [[basalt]].<ref>{{harvnb|Brown|2007|p=150}}</ref> Olmekar þróuðu líka fyrsta [[miðamerísk dagatöl|miðameríska dagatalið]] sem seinni tíma menningarríki, eins og [[Majar]] og [[Astekar]], tóku upp.<ref>{{harvnb|Brown|2007|pp=150–153}}</ref> Í Norður-Ameríku þróuðust samfélög veiðimanna og safnara þar sem ríkti meiri jöfnuður. Þessi samfélög ræktuðu líka nytjajurtir eins og [[sólblóm]] í smáum stíl.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=539–540}}</ref> Þau reistu stóra moldarhauga, eins og [[Watson Brake]] (4000 f.o.t.) og [[Poverty Point]] (3600 f.o.t.) í Louisiana.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=540–541}}</ref> === Öxulöld === [[File:Gandhara Buddha (tnm).jpeg|thumb|upright=.7|[[Standandi Búdda frá Gandhara]], 2. öld.]] Tímabilið frá 800 til 200 f.o.t. var nefnt [[öxulöld]] af þýska heimspekingnum [[Karl Jaspers]]<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=101}}</ref> með vísun í það hversu margar mikilvægar heimspekilegar og trúarlegar hugmyndir komu fram á þeim tíma, á ólíkum stöðum að mestu óháð hver annarri.<ref>{{harvnb|Baumard|Hyafil|Boyer|2015|p=e1046657}}</ref> [[Konfúsíusismi]] í Kína,<ref>{{harvnb|McNeill|McNeill|2003|p=67}}</ref> [[búddatrú]] og [[jainismi]] á Indlandi,<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=665}}</ref> og [[eingyðistrú]] [[gyðingdómur|gyðinga]], hófust allar á þessu tímabili.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=115}}</ref> [[Sóróismi]] hófst fyrr í Persíu (hugsanlega um 1000 f.o.t.), en varð að formlegum trúarbrögðum í ríki [[Akkamenídar|Akkamenída]] á öxulöld.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=304}}</ref> [[Klassísk heimspeki|Ný heimspeki]] kom fram á Grikklandi á 5. öld f.o.t. með hugsuðum á borð við [[Platon]] og [[Aristóteles]].<ref>{{harvnb|McNeill|McNeill|2003|pp=73–74}}</ref> Fyrstu [[Ólympíuleikarnir fornu|Ólympíuleikarnir]] voru haldnir árið 776 f.o.t. og marka upphaf [[klassísk fornöld|klassískrar fornaldar]].<ref>{{harvnb|Short|1987|p=[https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 10]}}</ref> Árið 508 f.o.t. var [[lýðræði]]sleg stjórnskipun tekin upp í fyrsta sinn, í [[Aþena|Aþenu]].<ref>{{harvnb|Dunn|1994}}</ref> Þær hugmyndir sem komu fram á öxulöld mótuðu hugmynda- og trúarbragðasögu heimsins. Konfúsíusismi var einn af þremur skólum sem urðu ríkjandi í kínverskri hugmyndasögu, ásamt [[daóismi|daóisma]] og [[löghyggja (kínversk heimspeki)|löghyggju]].<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=9}}</ref> Konfúsíska hefðin leitaðist við að þróa [[stjórnviska|stjórnvisku]] byggða á hefðum fremur en ströngum lögum.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=439}}</ref> Konfúsíusismi breiddist síðar út til [[Kórea|Kóreu]] og [[Japan]]s.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=314}}</ref> Búddatrú náði til Kína á 1. öld<ref>{{harvnb|Paine|2011|p=[https://books.google.com/books?id=s5X3EAAAQBAJ&pg=RA3-PA273 273]}}</ref> og breiddist hratt út. Á 7. öld voru 30.000 búddahof í Norður-Kína.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=453, 456}}</ref> Búddatrú varð ríkjandi trúarbrögð í stórum hluta Suður-, Suðaustur- og Austur-Asíu.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=467–475}}</ref> [[Hellenísk heimspeki|Gríska heimspekin]]<ref>{{harvnb|Stearns|Langer|2001|p=63}}</ref> breiddist út um Miðjarðarhafið, og náði allt til Indlands, frá 4. öld f.o.t., eftir landvinninga [[Alexander mikli|Alexanders mikla]] frá [[Makedónía (fornöld)|Makedóníu]].<ref>{{harvnb|Stearns|Langer|2001|pp=70–71}}</ref> Bæði [[kristni]] og [[íslam]] þróuðust síðar út frá gyðingdómi.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=63}}</ref> === Staðbundin stórveldi === Á þúsund ára tímabili milli 500 f.o.t. og 500 e.o.t. risu nokkur ríki sem náðu meiri stærð en áður þekktist. Þjálfaðir atvinnuhermenn, hugmyndafræði og þróuð stjórnsýsla gerðu keisurum kleift að stýra stórum ríkjum þar sem fjöldi íbúa gat náð tugum milljóna.<ref>{{harvnb|Burbank|2010|p=[http://archive.org/details/empiresinworldhi0000burb 56]}}</ref> Á sama tíma þróuðust langar verslunarleiðir, sérstaklega siglingaleiðir í [[Miðjarðarhaf]]i, [[Indlandshaf]]i og [[Silkivegurinn]] um Asíu.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=229, 233}}</ref> [[File:Persepolis The Persian Soldiers.jpg|thumb|left|Lágmynd af persneskum og medískum hermönnum í [[Persepólis]], Akkamenídaríkinu, á 5. öld f.o.t.]] [[Medar]] áttu þátt í falli [[Assýría|Assýríu]] ásamt [[Skýþar|Skýþum]] og [[Babýlónía|Babýlónum]].<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=238, 276–277}}</ref> Höfuðborg Assýríu, [[Níneve]], var rænd af herjum Meda árið 612 f.o.t.<ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|p=110}}</ref> Í kjölfar Medaveldisins fylgdu nokkur írönsk ríki, þar á meðal ríki [[Akkamenídar|Akkamenída]] (550-330 f.o.t.),<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=279}}</ref> [[Parþaveldið]] (247 f.o.t.-224 e.o.t.),<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=286}}</ref><ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=248}}</ref> og ríki [[Sassanídar|Sassanída]] (224–651).<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=248}}</ref> Tvö stórveldi risu þar sem nú er [[Grikkland]]. Seint á 5. öld f.o.t. stöðvuðu nokkur grísk borgríki framrás Akkamenída inn í Evrópu í [[Persastríðin|Persastríðunum]]. [[Gullöld Aþenu]] fylgdi í kjölfarið þar sem lagðar voru margar af undirstöðum [[vestræn siðmenning|vestrænnar siðmenningar]]. Meðal þess var [[grískt leikhús|gríska leikhúsið]].<ref>{{harvnb|Strauss|2005|pp=[https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC 1–11]}}</ref><ref>{{harvnb|Dynneson|2008|p=[https://books.google.com/books?id=9fk4lGzmhiwC&pg=PA54 54]}}</ref><ref>{{harvnb|Goldhill|1997|p=54}}</ref> Stríðin leiddu til stofnunar [[Delosbandalagið|Delosbandalagsins]] árið 477 f.o.t.<ref>{{harvnb|Martin|2000|pp=[https://archive.org/details/ancientgreecefro00mart_1 106–107]}}</ref> Aþena varð stórveldi 454-404 f.o.t. en beið ósigur fyrir bandalagi annarra ríkja undir forystu [[Sparta|Spörtu]] í [[Pelópsskagastríðið|Pelópsskagastríðinu]].<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=353}}</ref> [[Filippos 2.|Filippus Makedóníukonungur]] sameinaði grísku borgríkin í [[Kórintubandalagið|Kórintubandalaginu]] og sonur hans, [[Alexander mikli]] (356-323 f.o.t.), stofnaði [[Veldi Alexanders mikla|heimsveldi sem náði allt til Indlands]].<ref>{{harvnb|Tignor et al.|2014|p=203}}</ref><ref>{{harvnb|Burstein|2017|pp=[https://books.google.com/books?id=lwFLDgAAQBAJ 57–58]}}</ref> Veldi Alexanders klofnaði í nokkur ríki undir stjórn [[díadóki|díadóka]] eftir lát hans. Í þessum ríkjum breiddist [[hellenismi|hellensk]] menning út.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=283–284}}</ref> [[Hellenska tímabilið]] stóð frá 323 f.o.t. til ársins 31 f.o.t. þegar Egyptaland [[Ptólemajar|Ptólemaja]] féll í hendur Rómverja.<ref>{{harvnb|Hemingway|Hemingway|2007}}</ref> [[Rómverska lýðveldið]] var stofnað í Evrópu á 6. öld f.o.t.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=337–338}}</ref> og hóf útþenslu sína á 3. öld f.o.t.<ref>{{harvnb|Kelly|2007|pp=[https://books.google.com/books?id=eUgSDAAAQBAJ 4–6]}}</ref> Lýðveldið breyttist í [[rómverska keisaradæmið]] undir stjórn [[Ágústus]]ar keisara. Á þeim tíma höfðu Rómverjar náð yfirráðum yfir nær öllu Miðjarðarhafi.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=149, 152–153}}</ref> Rómaveldi hélt útþenslu sinni áfram og náði hátindi sínum í valdatíð [[Trajanus]]ar (53-117) þegar ríkið náði frá Englandi til Mesópótamíu.<ref>{{harvnb|Beard|2015|p=[http://archive.org/details/spqrhistoryofanc0000bear_v4f6 483]}}</ref> Á eftir fylgdu tvær aldir sem kenndar eru við [[Rómarfriður|Rómarfrið]] þar sem þær einkenndust af friði, velmegun og stöðugleika í stórum hluta Evrópu.<ref>{{harvnb|McEvedy|1961}}</ref> [[Kristni]] varð lögleg í valdatíð [[Konstantínus 1.|Konstantínusar 1.]] árið 313, eftir þriggja alda ofsóknir gegn kristnum mönnum í Rómaveldi. Árið 380 varð kristni einu löglegu trúarbrögðin í keisaradæminu. [[Þeódósíus 1.]] bannaði heiðin trúarbrögð 391-392.<ref>{{harvnb|Williams|Friell|2005|p=[https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ 105]}}</ref> [[Chandragupta Maurya]] stofnaði [[Maurya-veldið]] í Suður-Asíu (320–185 f.o.t.) sem blómstraði undir stjórn [[Ashoka]] mikla.<ref>{{harvnb|Kulke|Rothermund|1990|pp=[https://archive.org/details/historyofindia0000kulk/page/60/mode/2up 61, 71]}}</ref><ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=488–489}}</ref> Frá 4. öld til 6. aldar var [[Guptaveldið]] við lýði á tíma sem nefndur hefur verið gullöld Indlands til forna.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=502–505}}</ref> Á þeim tíma ríkti stöðugleiki þar sem menning hindúa og búddatrúarmanna blómstraði. Á sama tíma urðu framfarir í vísindum og stærðfræði.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=503–505}}</ref> Þrjú [[Dravídar|Dravídaríki]] komu fram á [[Suður-Indland]]i: [[Chera-veldið]], [[Chola-veldið]] og [[Pandya-veldið]].<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=187}}</ref> [[File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|thumb|[[Súlur Ashoka]] reistar af keisara [[Maurya-veldið|Maurya-veldisins]] á Indlandi.]] Í Kína batt [[Qin Shi Huang]] enda á [[öld hinna stríðandi ríkja]] með því að sameina Kína í [[Qin-veldið]] (221-206 f.o.t.).<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=416}}</ref><ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=160}}</ref> Qin Shi Huang aðhylltist [[löghyggja (Kína)|löghyggjuskólann]] og kom á áhrifaríku stjórnkerfi með hæfum embættismönnum í stað aðalsins.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=415}}</ref> Harka Qin-veldisins leiddi til uppreisna og falls keisaradæmisins.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=417}}</ref> Á eftir því kom [[Hanveldið]] (202 f.o.t.-220 e.o.t.) sem sameinaði löghyggjuna og konfúsíusisma.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=417}}</ref><ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=160}}</ref> Hanveldið var sambærilegt að stærð og áhrifum við Rómaveldi á hinum enda Silkivegarins.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=143}}</ref> Efnahagsuppgangur leiddi til landvinninga í Mongólíu, Mið-Asíu, [[Mansjúría|Mansjúríu]], Kóreu og Norður-Víetnam.<ref>{{harvnb|Gernet|1996|pp=119, 121, 126, 130}}</ref> Líkt og hjá öðrum stórveldum fornaldar urðu miklar framfarir í stjórnsýslu, menntun, vísindum og tækni í Kína Hanveldisins.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=165, 169}}</ref><ref>{{harvnb|Gernet|1996|p=138}}</ref> Á þeim tíma tók fólk að nota [[leiðarsteinn|leiðarsteina]] (forvera [[áttaviti|áttavitans]]) og [[pappír]] (tvær af [[kínversku uppfinningarnar fjórar|kínversku uppfinningunum fjórum]]).<ref>{{harvnb|Merrill|McElhinny|1983|p=1}}</ref><ref>{{harvnb|Seow|2022|p=351}}</ref> [[File:Rome Stele.jpg|thumb|left|upright=.65|[[Axúmóbeliskan]] í Eþíópíu.]] [[Konungsríkið Kús]] blómstraði í Norðaustur-Afríku vegna viðskipta við Egypta og þjóðir sunnan Sahara.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=92}}</ref> Það ríkti yfir Egyptalandi sem [[tuttugasta og fimmta konungsættin]] frá 712 til 650 f.o.t. og hélt svo velli sem verslunarveldi í kringum borgina [[Meróe]] fram á fjórðu öld.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=94–95}}</ref> Á 1. öld var [[konungsríkið Aksúm]] stofnað þar sem Eþíópía er nú og myndaði stórt verslunarveldi við [[Rauðahaf]] sem náði yfir bæði [[Suður-Arabía|Suður-Arabíu]] og Kús.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=651–652}}</ref> Konungar Aksúm slógu peninga og reistu gríðarstóra [[einsteinungur|einsteinunga]] yfir grafir keisara.<ref>{{harvnb|Iliffe|2007|p=41}}</ref> Í Ameríku urðu líka til staðbundin stórveldi allt frá 2500 f.o.t.<ref>{{harvnb|Fagan|2005|pp=390, 396}}</ref> Í Mið-Ameríku þróuðust stór þjóðfélög eins og ríki [[Sapótekar|Sapóteka]] (700 f.o.t.-1521 e.o.t.)<ref>{{harvnb|Flannery|Marcus|1996|p=146}}</ref><ref>{{harvnb|Whitecotton|1977|pp=26, LI.1–3}}</ref> og [[Majar|Maja]], sem náði hátindi sínum á klassíska tímabilinu (um 250-900),<ref>{{harvnb|Coe|2011|p=91}}</ref> og hélt velli út allt síðklassíska tímabilið.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=560}}</ref> Borgríki Maja urðu smám saman fleiri og stærri og menning þeirra breiddist út um [[Júkatanskagi|Júkatanskaga]] og til nærliggjandi svæða.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=557–558}}</ref> Majar þróuðu [[majaletur|ritmál]] og notuðust við [[núll]] í útreikningum.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=208}}</ref> Vestan við Maja, í miðhluta Mexíkó, blómstraði stórborgin [[Teotihuacan]] sem stýrði verslun með [[hrafntinna|hrafntinnu]].<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=555}}</ref> Veldi hennar var mest um 450 e.o.t. þegar íbúar voru milli 125 og 150.000 og borgin því ein sú stærsta í heimi.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=204}}</ref> [[Tæknisaga|Þróun tækni]] í fornöld gekk í bylgjum.<ref name="Benjamin 2015">{{harvnb|Benjamin|2015|p=122}}</ref> Oft komu tímabil þar sem tækniþróun var mjög hröð, eins og grísk-rómverska tímabilið við Miðjarðarhafið.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=134}}</ref> Talið er að grísk vísindi, tækni og stærðfræði hafi náð hátindi sínum á [[helleníska tímabilið|helleníska tímabilinu]]. Frá þeim tíma eru tæki eins og [[Antikyþera]]-sólkerfislíkanið.<ref>{{harvnb|Kosso|Scott|2009|p=[https://books.google.com/books?id=UTkXFLfmLTkC&q=hellenistic%20mathematics%20science%20technology&pg=PA51 51]}}</ref> Á milli komu tímabil hnignunar, eins og þegar Rómaveldi tók að hnigna.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=133}}</ref> Tvær mikilvægustu tækninýjungar þessa tíma voru [[pappír]] (Kína á 1. og 2. öld)<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=142–143}}</ref> og [[ístað]]ið (Indland á 2. öld f.o.t. og Mið-Asía á 1. öld).<ref>{{harvnb|Headrick|2009|p=59}}</ref> Báðar þessar nýjungar breiddust hratt um heiminn. Í Kína tók fólk að gera [[silki]] og Kínverjar réðust í stórar byggingaframkvæmdir eins og [[Kínamúrinn]] og [[Kínaskurðurinn|Kínaskurðinn]].<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=145}}</ref> Rómverjar voru líka mikilhæfir steinsmiðir. Þeir fundu upp [[steinsteypa|steinsteypu]], fullkomnuðu aðferðir við gerð [[bogi (byggingarlist)|boga]] og reistu kerfi [[rómversk áveita|áveita]] til að flytja vatn til borga sinna.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=136}}</ref><ref>{{harvnb|Deming|2014|p=[https://books.google.com/books?id=JZONR6frqcQC&pg=PA174 174]}}</ref> Í flestum fornaldarsamfélögum var [[þrælahald]] stundað.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=80}}</ref> Þetta var sérstaklega áberandi í [[Aþena|Aþenu]] og [[Rómaveldi]] þar sem þrælar voru stórt hlutfall íbúa og undirstaða efnahagslífsins.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=79–80}}</ref> Algengt var að samfélagsskipanin byggðist á [[feðraveldi]] þar sem karlar höfðu meiri völd en konur.<ref>{{harvnb|Kent|2020|p=[https://books.google.com/books?id=cYYEEAAAQBAJ 6]}}</ref> === Hnignun, fall og endurreisn === Algeng vandamál sem stórveldi fornaldar stóðu frammi fyrir voru viðhald stórra herja og miðlægrar stjórnsýslu.<ref name="Bulliet et al">{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=170–172}}</ref> Í Róm og Kína Hanveldisins tók ríkinu að hnigna og árásir [[barbarar|barbara]] við landamærin flýttu fyrir upplausn innanlands.<ref name="Bulliet et al"/> Borgarastyrjöld braust út í Hanveldinu árið 220 og leiddi til [[þriggja ríkja tímabilið|þriggja ríkja tímabilsins]], meðan Rómaveldi skiptist um sama leyti í [[þriðju aldar kreppan|þriðju aldar kreppunni]].<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=158, 170}}</ref> [[Evrasískir hirðingjar]] á hestum ríktu yfir stórum hlutum evrasíska meginlandsins.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=10}}</ref> Ístaðið og bogaskyttur á hestbaki gerðu þeim kleift að ógna samfélögum sem byggðust á fastri búsetu.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=248, 264}}</ref> Á 4. öld klofnaði Rómaveldi til frambúðar í vestur- og austurhluta undir sitt hvorum keisaranum.<ref name="Benjamin 2015-2">{{harvnb|Benjamin|2015|p=14}}</ref> [[Vestrómverska keisaradæmið]] féll í hendur [[Germanar|Germana]] undir forystu [[Ódóaker]]s árið 476.<ref name="Benjamin 2015-2"/> Austrómverska keisaradæmið, þekkt sem [[Býsantíum]], stóð miklu lengur.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=562, 583}}</ref> Keisaraveldin í Kína risu og hnigu með reglulegu millibili, en ólíkt stórveldunum við Miðjarðarhafið, var landið alltaf sameinað á ný.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=513}}</ref> Eftir fall [[Austur-Hanveldið|Austur-Hanveldisins]] og hrun ríkjanna þriggja, gerðu hirðingjar innrás úr norðri og hröktu marga kínverska þjóðflokka á flótta til suðurs.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=165}}</ref> == Síðklassíska tímabilið == [[Mynd:Hagia_Sophia_Mars_2013.jpg|thumb|[[Ægisif]] í Istanbúl er tákn fyrir menningu [[Austrómverska ríkið|Austrómverska ríkisins]].]] Frá því seint á 20. öld hefur verið vaxandi tilhneiging til að notast við hugtök á borð við „síðklassíska tímabilið“ yfir tímabilið frá um 500 til um 1500, til að forðast hugtakið „[[miðaldir]]“, sem tengist fyrst og fremst [[saga Evrópu|sögu Evrópu]].<ref>{{harvnb|Stearns|2017}}</ref> Áður hefur [[síðfornöld]] verið notað um tímabil í sögu Evrópu sem nær frá um 250 til 600.<ref>{{harvnb|Bowersock|Brown|Grabar|1999}}</ref><ref>{{harvnb|Rapp|Drake|2014}}</ref> Upphaf tímabilsins markast af hruni nokkurra stórvelda fornaldar, eins og [[Hanveldið|Hanveldisins]] í Kína (220), [[Vestrómverska keisaradæmið|Vestrómverska keisaradæmisins]] í Evrópu (476), [[Guptaveldið|Guptaveldisins]] á Indlandi (543) og [[Sassanídar|Sassanída]] í Íran (651). Frá 10. öld til 13. aldar stóð [[hlýskeið miðalda]] á norðurhveli jarðar, sem leiddi til fólksfjölgunar í Evrópu og Asíu.<ref name="Kedar-3">{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=334}}</ref> [[Litla ísöldin]] fylgdi í kjölfarið og [[svarti dauði]] sem olli mikilli fólksfækkun. Á þessum tíma var [[byssupúður]] fundið upp í Kína og [[prentun]] breiddist út í Asíu.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=317}}</ref><ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008b|p=xxiv}}</ref> Síðklassíska tímabilið nær yfir [[landvinningar múslima|landvinninga múslima]], [[gullöld íslam]] og upphaf og útbreiðslu [[þrælaverslun Araba|þrælaverslunar Araba]]. Á eftir fylgdu [[innrásir Mongóla]] og stofnun [[Tyrkjaveldi]]s í Vestur-Asíu.<ref>{{harvnb|Shaw|1976|p=[https://archive.org/details/historyofottoman00stan 13]}}</ref> Þetta er tímabil [[indversku miðríkin|indversku miðríkjanna]] fyrir stofnun [[íslam á Indlandi|íslömsku ríkjanna]] í Suður-Asíu.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=215}}</ref> Í [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] risu [[Malíveldi]] og [[Songhaíveldið]] og auðguðust á [[Saharaverslunin]]ni.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=379, 393}}</ref> Arabar stofnuðu borgir meðfram strönd [[Austur-Afríka|Austur-Afríku]] þar sem verslun blómstraði með gull, perlur, krydd og þræla. [[Svahílí]] þróaðist vegna tengsla Afríku við verslun á Indlandshafi.<ref name="Kedar-2">{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=393}}</ref> Í [[Kína]] komu á þessum tíma upp [[Suiveldið]], [[Tangveldið]], [[Songveldið]], [[Júanveldið]] og [[Mingveldið]].<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=297, 336, 339}}</ref> Verslunarleiðir um Indlandshaf og [[Silkivegurinn]] um [[Góbíeyðimörkin]]a viðhéldu tengslum Austur- og Suðaustur-Asíu við Evrópu.<ref name="Benjamin 2015">{{harvnb|Benjamin|2015|p=122}}</ref> Á sama tíma náðu menningarríki í Norður-Ameríku, eins og [[Mississippimenningin]],<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=214}}</ref> [[Astekar]],<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=395}}</ref> [[Majar]]<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=205}}</ref> og [[Inkar]], hátindi sínum.<ref name="Bulliet et al-6">{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=397}}</ref> === Vestur- og Mið-Asía === [[File:Ajlun castle.jpg|thumb|[[Ajloun-kastali]], Jórdaníu.]] Fyrir útbreiðslu íslam á 7. öld ríktu [[Austrómverska keisaradæmið]] og [[Sassanídar]] yfir Mið-Austurlöndum og tókust þar á um yfirráð yfir umdeildum landsvæðum.<ref>{{harvnb|Hourani|1991|pp=5, 11}}</ref> Átökin voru jafnframt menningarleg, þar sem kristin menning Býsantíum, tókst á við sóróíska menningu Persa.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=249–250}}</ref> Með uppgangi íslam kom nýr samkeppnisaðili til sögunnar, sem brátt varð voldugri en bæði keisaraveldin.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=385}}</ref> [[Múhameð]], stofnandi íslam, hóf [[landvinningar múslima|landvinninga múslima]] á 7. öld.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=387–389}}</ref> Hann stofnaði nýtt sameinað ríki á [[Arabíuskagi|Arabíuskaga]] sem stækkaði hratt undir stjórn [[Rasídúnar|Rasídúna]] og [[Úmajadar|Úmajada]]. Þessir landvinningar náðu hámarki þegar yfirráð múslima náðu yfir þrjár heimsálfur (Asíu, Afríku og Evrópu) árið 750.<ref name="Bulliet et al-7">{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=255}}</ref> Á tímum [[Abbasídar|Abbasída]] stóð [[gullöld íslam]] sem einkenndist af menntun, vísindum og tækniframförum, þar sem [[íslömsk heimspeki]], [[íslömsk myndlist]] og [[íslamskar bókmenntir]] blómstruðu.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=295}}</ref><ref>{{harvnb|Mirsepassi|Fernée|2014|p=[https://books.google.com/books?id=zibeAgAAQBAJ&pg=PA182 182]}}</ref> Íslamskir menntamenn varðveittu og þróuðu áfram þekkingu og tækni Grikkja og Persa,<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=295}}</ref> lærðu pappírsframleiðslu af Kínverjum<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=26}}</ref> og tóku upp [[tugakerfi]]ð frá Indlandi.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=149}}</ref> Á sama tíma gerðu þeir nýjar uppgötvanir á mörgum sviðum, eins og með [[algebra|algebru]] [[Al-Khwarizmi]]s og heimspeki [[Avicenna]].<ref>{{harvnb|Tiliouine|Renima|Estes|2016|pp=[https://books.google.com/books?id=f9f7CwAAQBAJ&pg=PA37 37, 41]}}</ref> Íslömsk siðmenning breiddist út með landvinningum og verslun.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=156–157, 393}}</ref> Kaupmenn áttu þátt í að breiða út íslam í Kína, Indlandi, Suðaustur-Asíu og Afríku.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=393–394}}</ref> Yfirráð Araba í Mið-Austurlöndum tóku enda um miðja 11. öld þegar [[Seljúkveldið|Seljúkar]], tyrkísk þjóð sem fluttist suður á bóginn frá Mið-Asíu, kom til skjalanna.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=373–374}}</ref> Vegna landvinninga Seljúka í Litlu-Asíu og Botnalöndum hófu Evrópubúar [[krossferðir]] gegn þeim. Krossferðirnar voru nokkrar skipulegar herfarir gerðar í þeim tilgangi að endurheimta landsvæði úr höndum múslima, sérstaklega [[Landið helga]].<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=292–93}}</ref> Á endanum mistókst ætlunarverkið, en krossferðirnar veiktu Austrómverska ríkið verulega, sérstaklega [[rán Konstantínópel]] árið 1204.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=162, 579}}</ref> Snemma á 13. öld gerði nýr innrásarher, [[Mongólar]], árásir á Mið-Austurlönd. Árásirnar bundu enda á gullöld íslam, en að lokum tóku Tyrkir við og stofnuðu [[Tyrkjaveldi]] þar sem [[Tyrkland]] er nú, um 1299.<ref>{{harvnb|Shaw|1976|p=[https://archive.org/details/historyofottoman00stan 13]}}</ref><ref>{{harvnb|Kuran|2023|p=[https://books.google.com/books?id=tTHEEAAAQBAJ&pg=PA11 11]}}</ref> [[File:Grande Mosquée de Kairouan, vue d'ensemble.jpg|thumb|left|[[Stórmoskan í Kairouan]], Túnis, stofnuð árið 670.]] Steppuhirðingjar frá Mið-Asíu ógnuðu enn kyrrsetusamfélögum á síðklassíska tímabilinu, en stóðu líka frammi fyrir innrásum Araba og Kínverja.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=365–366, 401, 516}}</ref> Á tímum [[Sui-veldið|Sui-veldisins]] (581–618) stækkaði Kína og náði inn í Mið-Asíu.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=297–298}}</ref> Kínverjar mættu þar [[tyrkískar þjóðir|tyrkískum þjóðum]] sem voru þá orðnar ríkjandi í þeim heimshluta.<ref>{{harvnb|Ebrey|Walthall|Palais|2006|p=[https://archive.org/details/eastasiacultural00ebre_0 113]}}</ref><ref>{{harvnb|Xue|1992|pp=149–152, 257–264}}</ref> Í byrjun einkenndust samskiptin af samvinnu, en árið 630 hóf [[Tangveldið]] hernað gegn Tyrkjum með því að leggja undir sig hluta [[Ordoseyðimörkin|Ordoseyðimerkurinnar]].<ref>{{harvnb|Xue|1992|pp=226–227}}</ref> Á 8. öld barst íslam til svæðisins og varð brátt eina trú flestra íbúa, þótt búddatrú héldi enn stöðu sinni í austri.<ref>{{harvnb|Pillalamarri|2017}}</ref> Frá 9. öld til 13. aldar skiptist Mið-Asía milli nokkurra öflugra ríkja eins og [[Samanídar|Samanída]],<ref>{{harvnb|Tor|2009|pp=279–299}}</ref> [[Seljúkveldið|Seljúka]],<ref>{{harvnb|Ṭabīb|Faḍlallāh|Nishapuri|Nīšāpūrī|2001|pp=[https://books.google.com/books?id=jmMpaJZemk0C 3–4]}}</ref> og [[Khwarazm-veldið|Khwarazm-veldisins]]. Öll þessi ríki féllu undir stjórn Mongóla á 13. öld.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=371}}</ref> Árið 1370 náði tyrkísk-mongólski herforinginn [[Tímúr]] að leggja svæðið undir sig og stofna [[Tímúrveldið]].<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=247–248}}</ref> Þetta heimsveldi hrundi skömmu eftir lát Tímúrs,<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=248}}</ref> en afkomendur hans héldu völdum á litlu kjarnasvæði í Mið-Asíu og Íran.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=354}}</ref> Þar átti [[Tímúrendurreisnin]] í myndlist og byggingarlist sér stað.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=355}}</ref> === Evrópa === {{aðalgrein|Miðaldir}} [[File:Notre-Dame de Paris, 4 October 2017.jpg|thumb|Gotneska dómkirkjan [[Notre Dame|Notre-Dame de Paris]] í Frakklandi.]] [[Ármiðaldir]] í Evrópu einkenndust af fólksfækkun, [[dreifbýlisvæðing]]u og árásum [[barbarar|barbara]], sem allt hófst í [[síðfornöld]].<ref>{{harvnb|Brown|2007|pp=128, 136}}</ref> Barbarar stofnuðu ný ríki þar sem Vestrómverska ríkið stóð áður.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=384–385}}</ref> Þrátt fyrir miklar samfélagslegar og stjórnarfarslegar breytingar, nýttu flest nýju konungsríkin sér stofnanir frá tímum Rómaveldis.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=158}}</ref> Kristni breiddist út um Vestur-Evrópu, og klausturlífi voru stofnuð.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=282, 285}}</ref> Allt frá því á 4. öld hefur kristni leikið stórt hlutverk við að móta menningu, gildi og stofnanir vestrænnar siðmenningar.<ref>{{harvnb|McNeill|2010|p=204}}</ref> Á 8. öld stofnuðu [[Frankar]] [[Karlungaveldið]] sem náði yfir megnið af Vestur-Evrópu.<ref>{{harvnb|Deanesly|2019|pp=339–355|loc=The Carolingian Conquests}}</ref> Karlungaveldið stóð til 9. aldar þegar nýir innrásarherir [[Víkingar|Víkinga]], [[Magýarar|Magýara]] og Araba, tóku að herja á það.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=159}}</ref> Á Karlungatímabilinu þróaðist nótnaskrift ([[neume]]) í kirkjum og varð grundvöllur nútímanótnaskriftar.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=205}}</ref> [[Garðaríki]] stækkaði frá höfuðstaðnum [[Kænugarður|Kænugarði]] og varð stærsta Evrópuríkið seint á 10. öld. Árið 988 tók [[Valdimar gamli]] upp [[rússneska rétttrúnaðarkirkjan|kristinn rétttrúnað]] sem ríkistrú.<ref>{{harvnb|Bulliet|Crossley|Headrick|Hirsch|2011|page=250}}</ref><ref>{{harvnb|Brown|Anatolios|Palmer|2009|page=66}}</ref> [[File:Cleric, Knight, and Workman representing the Three Classes.jpg|left|thumb|[[Lýstur upphafsstafur]] úr frönsku handriti frá 13. öld sem sýnir þrjár stéttir miðalda: [[klerkur|klerka]], [[riddari|riddara]] og [[bóndi|bændur]].]] [[Hámiðaldir]] hófust eftir árþúsundaskiptin 1000. Á þeim tíma jókst íbúafjöldi Evrópu þar sem framfarir í samgöngutækni og landbúnaðarframleiðslu leiddu til aukinnar verslunar og uppskeru.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=289}}</ref> Komið var á [[lénskerfi]] sem hafði mikil áhrif á samfélagið. Landeigendur reistu [[herragarður|herragarða]], en bændur urðu [[leiguliði|leiguliðar]] sem bjuggu í þorpum og greiddu leigu og inntu af hendi vinnu fyrir landeigendur. [[Riddari|Riddarar]] og annar [[lágaðall]] voru bundnir hærra settum aðalsmönnum með [[lénsskylda|lénsskyldu]] þar sem þeir inntu af hendi herskyldu fyrir réttinn til að innheimta leigu af tilteknu landi.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=280–281}}</ref> Konungsríki urðu stærri og miðstýring jókst á ný, eftir valddreifingu sem fylgdi upplausn [[Karlungaveldið|Karlungaveldisins]].<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=496–497}}</ref> Árið 1054 átti [[kirkjusundrungin]] sér stað, þar sem kristin kirkja klofnaði í vestræna kaþólska kirkju og austræna rétttrúnaðarkirkju, sem jafnframt fól í sér menningarlegan klofning í Vestur- og Austur-Evrópu.<ref>{{harvnb|Bideleux|Jeffries|1998|p=[https://books.google.com/books?id=U39AYJm1L94C 48]}}</ref> [[Krossferðirnar]], herfarir kristinna manna til að vinna [[Landið helga]] af múslimum, leiddu til stofnunar nokkurra [[Krossfararíki|Krossfararíkja]] í Mið-Austurlöndum.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=293}}</ref> Ítalskir kaupmenn fluttu inn þræla til að starfa við heimilisstörf eða við sykurvinnslu.<ref>{{harvnb|Phillips|2017|pp=[https://brill.com/view/book/edcoll/9789004346611/BP000028.xml 665–698]}}</ref> [[Skólaspeki]] var ríkjandi stefna í heimspeki og [[háskóli|háskólar]] voru stofnaðir. Bygging [[dómkirkja]] í [[gotneskur stíll|gotneskum stíl]] er eitt af því sem helst einkennir byggingarlist þessa tímabils í Evrópu.<ref>{{harvnb|McNeill|McNeill|2003|p=146}}</ref> Á miðöldum hófst [[þéttbýlisvæðing]] í Norður- og Vestur-Evrópu, sem hélt áfram til upphafs [[árnýöld|árnýaldar]] á 16. öld.<ref>{{harvnb|Bentley|Ziegler|2008|p=595}}</ref> [[Innrásir Mongóla í Evrópu]] hófust árið 1236. Mongólar lögðu [[Garðaríki]] undir sig og réðust stuttlega inn í [[Konungsríkið Pólland|Pólland]] og [[Konungsríkið Ungverjaland (1000-1301)|Ungverjaland]].<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=324}}</ref> [[Stórhertogadæmið Litáen]] gerðist bandamaður Mongóla, en hélt sjálfstæði sínu og myndaði konungssamband við Pólland seint á 14. öld.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=335}}</ref> [[Síðmiðaldir]] einkenndust af erfiðleikum og áföllum.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=246–248}}</ref> Farsóttir og stríð urðu til þess að íbúafjöldi Vestur-Evrópu hrundi.<ref>{{harvnb|Aberth|2001}}</ref> Talið er að [[svartidauði]] einn og sér hafi leitt til dauða 75 til 200 milljóna á aðeins þremur árum, frá 1347 til 1350.<ref>{{harvnb|Dunham|2008}}</ref><ref>{{harvnb|BBC|2001}}</ref> Svartidauði var ein af mannskæðustu farsóttum mannkynssögunnar. Hann hófst í Asíu og náði Miðjarðarhafi og Vestur-Evrópu seint á 5. áratug 14. aldar.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=60}}</ref> Þar olli hann dauða tugmilljóna á sex árum. Talið er að fjórðungur til þriðjungur íbúafjöldans hafi dáið úr farsóttinni.<ref>{{harvnb|McNeill|McNeill|2003|p=120}}</ref> === Afríka === Á 7. öld hvarf [[Austrómverska veldið]] frá Norður-Afríku og [[Máretanía|Berbaríkin]] féllu í hendur múslima.<ref>{{harvnb|Mones|1988a}}</ref> Frá 10. öld féllu lönd Araba í Afríku undir kalífadæmi [[Fatímídar|Fatímída]] sem ríktu frá Egyptalandi. Á 12. öld tóku [[Ajúbídar]] við og enn síðar [[Mamlúkaveldið]] á 13. öld.<ref>{{harvnb|Hrbek|1988a}}</ref> Í [[Magreb]] og [[Vestur-Sahara]] ríktu [[Almoravídar]] frá 11. öld<ref>{{harvnb|Hrbek|1988b}}</ref> þar til [[Almóhadar]] lögðu svæðið undir sig á 12. öld.<ref>{{harvnb|Saidi|1984}}</ref> Þegar veldi Almóhada hrundi tóku [[Marínídar]] við í Marokkó, konungsríkið [[Tlemcen]] í Alsír og [[Hafsídar]] í Túnis.<ref>{{harvnb|Hrbek|1984}}</ref> Í [[Núbía|Núbíu]] tóku kristnu ríkin [[Makúría]], [[Alodía]] og [[Nobatía]] við af fornaldarríkinu [[Kús]]. Á 7. öld lagði Makúría Nobatíu undir sig og varð ríkjandi á svæðinu. Ríkið stóð af sér [[Fyrsta orrustan um Dongola|innrás múslima]].<ref>{{harvnb|Jakobielski|1988}}</ref> Síðar tók ríkinu að hnigna og við tók borgarastríð og [[íslömskuvæðing Súdansvæðisins|fólksflutningar Araba til Súdan]]. Á 15. öld hafði ríkið leyst upp, en [[Soldánsdæmið Funj]] tók við.<ref>{{harvnb|Kropacek|1984}}</ref> [[File:Lalibela, san giorgio, esterno 24.jpg|thumb|Ein af ellefu klettakirkjum sem gerðar voru í tíð [[Zagwe-ætt]]ar í Eþíópíu.]] Við [[Horn Afríku]] breiddist íslam út meðal [[Sómalar|Sómala]], meðan [[konungsríkið Aksúm|konungsríkinu Aksúm]] hnignaði frá 7. öld eftir að múslimar lögðu verslun á [[Rauðahaf]]i undir sig. Aksúm féll á 10. öld.<ref>{{harvnb|Mekouria|1988}}</ref> Á 12. öld komst [[Zagwe-ætt]] til valda og tókst á við [[Soldánsdæmið Shewa]] og [[Konungsríkið Damot]].<ref>{{harvnb|Tamrat|1984|pp=423, 431}}</ref> Á 13. öld varpaði [[Salómonsætt]] Zagwe-ætt af stóli og Shewa vék fyrir [[Walashma-ætt]] og [[Soldánsdæmið Ifat|Soldánsdæminu Ifat]].<ref>{{harvnb|Tamrat|1977|pp=123-134, 140}}</ref> Eþíópía sigraði Ifat og lagði múslimaríkin undir sig.<ref>{{harvnb|Tamrat|1977|p=143}}</ref> [[Soldánsdæmið Ajuran]] kom upp á austurströnd Horns Afríku og lagði undir sig verslun á [[Indlandshaf]]i.<ref>{{harvnb|Dalziel|MacKenzie|2016}}</ref> [[Soldánsdæmið Adal]] tók við af Ifat og lagði undir sig mikið af löndum múslima.<ref>{{harvnb|Tamrat|1977|p=149}}</ref> Í Vestur-Afríku myndaðist [[Ganaveldið]] á 3. öld, en frá 7. öld ríkti [[Gaóveldið]] austan við það.<ref>{{harvnb|Gestrich|2019}}</ref><ref>{{harvnb|Dalziel|MacKenzie|2016}}</ref> Eftir að Almóravídar lögðu undir sig höfuðborgina [[Aoudaghost]] snerist Gana til íslam á 11. öld.<ref>{{harvnb|Conrad|Fisher|1983}}</ref> Innrásir Almóravída og loftslagsbreytingar leiddu til þess að [[Sosso-veldið]] lagði Ganaveldið undir sig á 13. öld.<ref>{{harvnb|McIntosh|2008}}</ref> Skömmu síðar lagði [[Malíveldi]] Sosso undir sig og auðgaðist á [[Saharaverslunin]]ni.<ref>{{harvnb|Niane|1984}}</ref> [[Mossi-ríkin]] voru stofnuð sunnan við það.<ref>{{harvnb|Dalziel|MacKenzie|2016|pp=1-2}}</ref> Í austri ríkti [[Kanem-Bornúveldið]] frá 6. öld og teygði áhrif sín yfir [[Hausa-ríkin]].<ref>{{harvnb|Dalziel|MacKenzie|2016|pp=1-6}}</ref><ref>{{harvnb|Mahdi|1984}}</ref> Á 15. öld hrundi Malíveldið og [[Songhaíveldið]] með höfuðborg í [[Gao]] varð ráðandi á svæðinu.<ref>{{harvnb|Ly-Tall|1984}}</ref> [[File:Head of an Oba MET DP231468.jpg|thumb|left|upright=.7|[[Bronsmyndir frá Benín|Bronsmynd frá Benín]] í Nígeríu.]] Mörg konungsríki og keisaradæmi blómstruðu við strönd Vestur-Afríku, eins og ríki [[Jórúbar|Jórúba]], [[Ife-veldið]] og [[Oyo-veldið]],<ref>{{harvnb|Akintoye|2010}}</ref> ríki [[Igbóar|Igbóa]] [[Konungsríkið Nri]],<ref>{{harvnb|Onwuejeogwu|1980}}</ref> ríki [[Edóar|Edóa]] [[Benínveldið]] (þekkt fyrir fagrar bronsmyndir),<ref>{{harvnb|Dalziel|MacKenzie|2016|pp=1-6}}</ref> ríki [[Dagombar|Dagomba]] [[konungsríkið Dagbon]],<ref>{{Cite web |date=2024-03-25 |title=Dagbon History: Kings, Towns, and Cultural Legacy |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |access-date=2024-10-06 |language=en-US}}</ref> og ríki [[Akanar|Akana]] [[Bonoman]].<ref>{{harvnb|Hargrove|2024}}</ref> Þessi ríki komust í samband við Portúgala á 15. öld sem markar upphaf [[þríhyrningsverslunin|þríhyrningsverslunarinnar]] með þræla á Atlantshafi. Í árdal [[Kongófljót]]s voru þrjú stór ríkjabandalög ráðandi á 13. öld: [[Sjö ríki Kongo dia Nlaza]], [[Mpemba]] og eitt undir forræði [[Vungu]].<ref>{{harvnb|Thornton|2020|pp=24-25}}</ref> Á 14. öld varð [[Konungsríkið Kongó]] ríkjandi á svæðinu.<ref>{{harvnb|Thornton|2020}}</ref> Austan við það var [[Lubaveldið]] stofnað í [[Upembalægðin]]ni á 15. öld.<ref>{{harvnb|Vansina|1984}}</ref> Norðan við [[Stóru vötnin]] kom [[Kitaraveldið]] upp á 11. öld. Það er þekkt fyrir algjöran skort á ritheimildum. Það hrundi á 15. öld eftir að [[Lúóar]] hófu að flytjast til svæðisins.<ref>{{harvnb|Buchanan|1974}}</ref> Á [[Svahílíströndin]]ni blómstruðu borgríki sem lifðu af [[Indlandshafsverslunin]]ni. Þau tóku smám saman upp íslamstrú og þar kom [[Soldánsdæmið Kilwa]] upp á 10. öld.<ref>{{harvnb|Masao|1988}}</ref><ref>{{harvnb|Matveiev|1984}}</ref> [[Ástrónesar]] settust að á Madagaskar frá 5. öld til 7. aldar og byggðu samfélög sín á hugmyndinni um ''[[hasina]]''.<ref>{{harvnb|Randrianja|2009|pp=43, 52-53}}</ref> Í árdal [[Sambesífljót]]s var [[Konungsríkið Mapungubwe]] stofnað á 11. öld. [[Konungsríkið Simbabve]] tók við af því á 13. öld og síðan [[Mútapaveldið]] á 15. öld.<ref>{{harvnb|Fagan|1984}}</ref> === Suður-Asía === [[File:Hoysala emblem.JPG|thumb|upright=.7|[[Chennakeshava-hofið, Belur]] í Karnataka.]] Eftir fall Guptaveldisins árið 550, skiptist [[Norður-Indland]] milli nokkurra minni ríkja.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=189–90}}</ref> Fyrstu innrásir múslima á Indlandsskaga enduðu með því að [[Umayya-kalífadæmið]] lagði undir sig mest af því svæði sem í dag er [[Pakistan]].<ref name="Bulliet et al-7">{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=255}}</ref> Framsókn Araba stöðvaðist þar, en íslam breiddist út með arabískum kaupmönnum meðfram vesturströnd Indlands.<ref name="Kedar-2"/> Á 9. öld hófust átök um stjórn Norður-Indlands milli [[Gurjara-Pratihara-ætt]]ar, [[Palaveldið|Palaveldisins]] og [[Rashtrakuta-ætt]]ar.<ref>{{harvnb|Keay|2000|p=192}}</ref> Síðklassísk konungsveldi á Suður-Indlandi töldu meðal annars [[Chalukya-ætt]], [[Hoysala-veldið]] og [[Chola-veldið]].<ref>{{harvnb|Keay|2000|pp=168, 214–15, 251}}</ref> Bókmenntir, byggingarlist, höggmyndalist og málaralist blómstruðu við hirðir konunganna.<ref>{{harvnb|Keay|2000|pp=169, 213, 215}}</ref> Meðal annarra ríkja sem komu fram á Suður-Indlandi á þessum tíma voru [[Bahmani-soldánsdæmið]] og [[Vijayanagara-veldið]].<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=169}}</ref> === Eyjaálfa === Afkomendur [[Lapítamenningin|Lapítamenningarinnar]], [[Pólýnesar]], námu land á stórum hluta [[Fjarlæga Eyjaálfa|Fjarlægu Eyjaálfu]] frá um 1000.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=621–22}}</ref> Þeir sigldu á tvíbytnum sem voru allt að 37 metrar á lengd og báru allt að 50 manns auk búsmala.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=406–07}}</ref> Þeir settust að á hundruðum eyja, eins og [[Markgreifaeyjar|Markgreifaeyjum]], [[Hawaii]], [[Páskaeyja|Páskaeyju]] og [[Nýja-Sjáland]]i.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=622}}</ref> [[Tu'i Tonga-veldið]] var stofnað á 10. öld og hóf útþenslu eftir 1250.<ref>{{harvnb|Burley|1998|pp=368–9, 375}}</ref> Tongversk menning, tungumál og yfirráð breiddust út um austurhluta [[Melanesía|Melanesíu]], [[Míkrónesía (heimshluti)|Míkrónesíu]] og miðhluta [[Pólýnesía|Pólýnesíu]] á þessum tíma.<ref>{{harvnb|Kirch|Green|2001|p=[https://books.google.com/books?id=WRapfjQ_iTEC&pg=PA87 87]}}</ref> Hún hafði áhrif á [['Uvea]], [[Rotuma]], [[Fútúna (Wallis og Fútúna)|Fútúna]], [[Samóaeyjar]], og [[Niue]], auk einstakra eyja og hluta af [[Míkrónesía (ríki)|Míkrónesíu]], [[Vanúatú]] og [[Nýja-Kaledónía|Nýju-Kaledóníu]].<ref>{{harvnb|Geraghty|1994|pp=236–239|loc=Linguistic Evidence for the Tongan Empire}}</ref> Vísbendingar eru um verslun milli [[Makassarar|Makassara]] og [[frumbyggjar Ástralíu|frumbyggja]] í Norður-Ástralíu fyrir komu Evrópubúa.<ref>{{harvnb|MacKnight|1986|pp=69–75}}</ref> Samfélög frumbyggja Ástralíu byggðust á áunnum stöðum, meðan samfélög Pólýnesa voru höfðingjadæmi sem gengu í arf.<ref>{{harvnb|McNiven|2017|pp=603–604, 629}}</ref> === Austur-Asía === Eftir sundrungartímabil var Kína sameinað á ný undir Sui-veldinu árið 589.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=426}}</ref> Þegar [[Tangveldið]] (618–907) tók við hófst gullöld sem einkenndist af pólitískum stöðugleika og efnahagsuppgangi, þar sem bókmenntir og listir blómstruðu. Frá þeim tíma eru [[Tangljóðin]] eftir [[Li Bai]] og [[Du Fu]].<ref>{{harvnb|Ning|2023|pp=[https://books.google.com/books?id=nJ3fEAAAQBAJ&pg=PA203 203–204]}}</ref><ref>{{harvnb|Lewis|2009|p=1}}</ref> Sui-veldið og Tangveldið komu á [[keisaraleg próf|keisaralegum prófum]] þar sem stjórnunarstöður voru veittar mönnum sem stóðust erfitt próf í konfúsískri hugsun og [[klassískar kínverskar bókmenntir|klassískum kínverskum bókmenntum]].<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=453}}</ref><ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=118}}</ref> Kína átti í samkeppni við [[Tíbetveldið]] (618-842) um yfirráð yfir svæðum í Innri-Asíu.<ref>{{harvnb|Whitfield|2004|p=[https://archive.org/details/aurelsteinonsilk0000whit 193]}}</ref> Tangveldið klofnaði að lokum og við tók [[tími fimm konungsætta og tíu konungsríkja]] sem stóð í hálfa öld þar til [[Songveldið]] sameinaði stóran hluta landsins á ný.<ref>{{harvnb|Lorge|2015|pp=[https://books.google.com/books?id=9UTjCgAAQBAJ 4–5]}}</ref> Þrýstingur frá hirðingjum í norðri fór vaxandi.<ref name="Kedar">{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=532}}</ref> Um 1127 var Norður-Kína undir stjórn [[Jurchenar|Jurchena]] eftir [[Jin-Song-stríðin]] og Mongólar lögðu síðan allt Kína undir sig árið 1279.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=528, 534}}</ref> Eftir um eina öld af yfirráðum Mongóla tóku Kínverjar aftur völdin þegar [[Mingveldið]] var stofnað árið 1368.<ref name="Kedar"/> [[File:Mōko Shūrai Ekotoba.jpg|thumb|upright=1.4|Orrusta í [[innrásir Mongóla í Japan|innrás Mongóla í Japan]] árið 1281.]] [[Japanskeisari|Keisaraveldi Japan]] var komið á á 3. öld og miðstýrt ríki þróaðist á [[Yamato-tímabilið|Yamato-tímabilinu]] (um 300-710).<ref>{{harvnb|Henshall|1999|pp=11–12}}</ref> Búddatrú barst til landsins þar sem áherslan var á að taka upp kínverska menningu og konfúsíusisma.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=426, 428–430, 454–5}}</ref> Á [[Naratímabilið|Naratímabilinu]] (710-794) komu fram sérstakar [[japanskar bókmenntir]] auk myndlistar og byggingarlistar sem kennd eru við Nara.<ref>{{harvnb|Totman|2002|pp=[https://books.google.com/books?id=Z_a_QgAACAAJ 64–79]}}</ref><ref>{{harvnb|Henshall|2012|pp=[https://books.google.com/books?id=vD76fF5hqf8C 24–52]}}</ref> Á [[Heian-tímabilið|Heian-tímabilinu]] (794–1185) náði keisaraveldið hátindi sínum, en í kjölfarið risu aðalsættir sem héldu einkaheri og [[samúræ]]ja.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=316–317}}</ref> Á Heian-tímabilinu skrifaði [[Murasaki Shikibu]] ''[[Saga Genji|Sögu Genji]]'' sem er stundum talin fyrsta skáldsaga heims.<ref>{{harvnb|Huffman|2010|pp=[https://books.google.com/books?id=MNzQCwAAQBAJ 29, 35]}}</ref> Frá 1185 til 1868 ríktu öflugir héraðshöfðingjar ([[daimyo]]) og herstjórar ([[sjógun]]) eins og [[Ashikaga-veldið]] og [[Tokugawa-veldið]].<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=346–347}}</ref><ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=485}}</ref> Á þessum tíma voru raunveruleg völd keisarans nær engin.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=720}}</ref> Kaupmenn efldust á sama tíma.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=222}}</ref> Á þessum tíma kom fram listastefnan ''[[ukiyo-e]]'' með [[prentmynd]]um úr viði sem upphaflega voru af frægum [[oiran|hirðmeyjum]].<ref>{{harvnb|Huffman|2010|p=67}}</ref> [[Saga Kóreu]] á síðklassíska tímabilinu einkennist af endalokum [[þrjú konungsríki Kóreu|þriggja konungsríkja Kóreu]], þar sem ríkin [[Goguryeo]], [[Baekje]] og [[Silla]] börðust um yfirráð.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=517–518}}</ref> Þessu tímabili lauk þegar Silla lagði Baekje undir sig árið 660 og sigraði Goguryeo árið 668.<ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008e|p=464}}</ref> Þetta markar upphaf [[tímabil norðurríkja og suðurríkja|tímabils norðurríkja og suðurríkja]], með [[Síð-Silla|sameinað Silla]] í suðri og [[Balhae]] (arftaka Goguryeo) í norðri.<ref>{{harvnb|Naver}}</ref> Árið 892 hófst tími [[síðari þrjú konungsríki Kóreu|síðari konungsríkjanna þriggja]] þar sem [[Goryeo]] kom fram sem öflugasta ríkið og sameinaði allan skagann undir sinni stjórn árið 936.<ref>{{harvnb|The Association of Korean History Teachers|2005|p=113}}</ref> Konungsættin Goryeo ríkti til 1392, en þar á eftir tók við [[Jóseontímabilið|Jóseonætt]]<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=345}}</ref> sem ríkti yfir skaganum næstu 500 ár.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=550}}</ref> Í [[Mongólía|Mongólíu]] sameinaði [[Djengis Khan]] hina ýmsu mongólsku og tyrkísku ættflokka undir einu merki árið 1206.<ref>{{harvnb|McNeill|McNeill|2003|p=120}}</ref><ref>{{harvnb|Butt|2005|p=[https://books.google.com/books?id=uOXEEAAAQBAJ&pg=PA128 128]}}</ref> [[Mongólaveldið]] stækkaði þar til það náði yfir allt Kína og Mið-Asíu, auk stórra hluta Rússlands og Mið-Austurlanda. Það varð stærsta samfellda [[heimsveldi]] sögunnar.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=534–5}}</ref> Eftir lát [[Möngke Khan]] árið 1259<ref>{{harvnb|Stearns|Langer|2001|p=153}}</ref> [[skipting Mongólaveldisins|skiptist Mongólaveldið]] í fjögur ríki: [[Júanveldið]] í Kína, [[Chagatai-kanatið]] í Mið-Asíu, [[Gullna hordan|Gullnu horduna]] í Austur-Evrópu og Rússlandi, og [[Ilkanatið]] í Íran.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=535}}</ref><ref>{{harvnb|O'Brien|2002|p=[https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA99 99]}}}}</ref> === Ameríka === [[File:Chichén Itzá Mayan observatory.jpg|thumb|upright=.7|Stjörnuskoðunarstöð frá tímum [[Majar|Maja]] í [[Chichen Itza]], Mexíkó.]] Á þessum tíma reis [[Mississippi-menningin]] í Norður-Ameríku þar sem Bandaríkin eru nú, um árið 950.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=546–547}}</ref> Einkenni þess menningarskeiðs er stórt þéttbýli í [[Cahokia]].<ref>{{harvnb|Yoffee|2015|p=437}}</ref> [[Forn-Púeblóar]] og forverar þeirra á 9.-13. öld reistu sér stóra varanlega bæi, þar á meðal steinbyggingar sem voru stærstu steinmannvirki Norður-Ameríku fram á 19. öld.<ref>{{harvnb|Fagan|2005|p=35}}</ref> Í Mið-Ameríku hrundi samfélagið í kringum borgina [[Teotihuacan]] og [[Majahrunið]] átti sér stað.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=205, 208}}</ref> [[Astekaveldið]] lagði síðar undir sig stóra hluta Mið-Ameríku á 14. og 15. öld.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=622}}</ref> Á 15. öld reis [[Inkaveldið]] í Suður-Ameríku.<ref name="Bulliet et al-6" /> Höfuðborgin var í [[Cusco]], en ríkið náði yfir [[Andesfjöll]] og var stærsta stórveldi sögu Ameríku fyrir komu Evrópumanna.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=638}}</ref> Ríki Inka einkenndist af velmegun og tækniþróun, útbreiddu vegakerfi og þróaðri steinsmíði.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=644, 658}}</ref> == Árnýöld == {{Aðalgrein|Árnýöld}} Árnýöld er tímabilið sem fylgir miðöldum í sögu Evrópu og nær ýmist til 1789 eða 1800, eftir því hvort miðað er við [[franska byltingin|frönsku byltinguna]] eða upphaf [[iðnbyltingin|iðnbyltingar]]. Algengt er að miða upphaf tímabilsins við ýmis ártöl á bilinu frá 1450 til 1500 sem markast af tilteknum stórviðburðum. Meðal þeirra eru fall [[Konstantínópel]] í hendur [[Tyrkjaveldi]]s, útbreiðsla [[prentun]]ar, og landkönnun Evrópumanna í Ameríku og meðfram strönd Afríku.<ref>{{harvnb|Wiesner-Hanks|2021|loc=§ Creating 'Early Modern'}}</ref> Á þessum tíma breyttist hernaður, og stærð herja á landi og sjó fór vaxandi, auk þess sem notkun [[byssupúður]]s breiddist út.<ref>{{harvnb|Wiesner-Hanks|2021|p=12}}</ref><ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008c|pp=xxxv–xxxvi}}</ref> Á árnýöld var sáð fræjum [[hnattvæðing]]ar,<ref>{{harvnb|Martell|2010|pp=[https://books.google.com/books?id=zGfy7s_CfPsC&pg=PA52 52–53]}}</ref> fram komu miðstýrð skrifræðisríki,<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=449}}</ref> og [[kapítalismi]] í sinni elstu mynd.<ref name="Wiesner">{{harvnb|Wiesner-Hanks|2021|p=12}}</ref> Evrópuveldin hófu að leggja undir sig stóra hluta heimsins og stofnuðu sjóveldi: fyrst [[portúgalska heimsveldið]] og [[spænska heimsveldið]]; og síðar [[franska heimsveldið]], [[breska heimsveldið]] og [[hollenska heimsveldið]].<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=455}}</ref><ref>{{harvnb|Stearns|2010|pp=37–38}}</ref> Skoðanir eru skiptar milli sagnfræðinga um ástæðurnar fyrir uppgangi Evrópu, sem bandaríski sagnfræðingurinn [[Samuel Huntingdon]] nefndi „[[aðgreiningin mikla|aðgreininguna miklu]]“ árið 1996.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=16}}</ref> [[File:NanbanCarrack-Enhanced.jpg|thumb|Japönsk mynd af portúgölskum [[karkari|karkara]], skipsgerð sem varð undirstaða heimsverslunar á höfunum.]] Á árnýöld komu fram fyrstu kapítalísku hagkerfin, fyrst í [[ítölsku sjóveldin|norðurítölsku lýðveldunum]] og asískum hafnarborgum.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=192}}</ref> Evrópuríkin tóku upp hagstjórn byggða á [[merkantílismi|merkantílisma]] sem átti að efla móðurlandið á kostnað nýlendanna.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|pp=448, 460, 501}}</ref><ref>{{harvnb|Horn|2016|pp=[https://books.google.com/books?id=qhbHEAAAQBAJ&pg=PA68 68–69]}}</ref> Undir lok 15. aldar komu Portúgalar sér upp verslunarstöðum við strendur Afríku, Asíu og í Brasilíu, þar sem þeir keyptu gull, krydd og þræla.<ref>{{harvnb|Kazeroony|2023|loc=[https://books.google.com/books?id=KIvXEAAAQBAJ&pg=PA1981 § European Colonialism]}}</ref> Á 17. öld voru stofnuð evrópsk [[verslunarfélag|verslunarfélög]] eins og [[Breska Austur-Indíafélagið]] árið 1600 og [[Hollenska Austur-Indíafélagið]] árið 1602.<ref name="Bentley">{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=194}}</ref> Á sama tíma dró úr [[bændaánauð]] í Evrópu og áhrif [[kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunnar]] minnkuðu.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|pp=448, 460, 501}}</ref> [[Landafundatímabilið]] var fyrsta tímabilið í mannkynsssögunni þar sem umfangsmikil menningarleg, efnisleg og líffræðileg skipti milli [[gamli heimurinn|gamla heimsins]] og [[nýi heimurinn|nýja heimsins]] áttu sér stað. Þetta hófst seint á 15. öld þegar Portúgal og Kastilía sendu fyrstu könnunarleiðangrana til Ameríku. [[Kristófer Kólumbus]] kom þangað fyrstur árið 1492. [[Kólumbíuskiptin]] og hnattrænn samruni héldu áfram með [[landvinningar Evrópubúa í Ameríku|landvinningum Evrópubúa í Ameríku]]. Þau fólu í sér umfangsmikla flutninga á jurtum, dýrum, matvælum, fólki (þrælum þar á meðal), smitsjúkdómum og menningu milli [[Austurhvel jarðar|austurhvels jarðar]] og [[Vesturhvel jarðar|vesturhvels jarðar]].<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015b|pp=103–134}}</ref> Kólumbíuskiptin voru einn afdrifaríkasti viðburður heimssögunnar og höfðu víðtæk áhrif á bæði vistkerfi og landbúnað.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=38}}</ref> Nytjajurtir sem bárust frá Ameríku með evrópskum sæförum ollu fólksfjölgun um allan heim.<ref>{{harvnb|Christian|2011|p=383}}</ref> === Vestur- og Mið-Asía === [[Tyrkjaveldi]] náði brátt völdum um öll [[Mið-Austurlönd]] eftir að það lagði [[Konstantínópel]] undir sig árið 1453. Sá atburður markar endalok [[Austrómverska ríkið|Austrómverska ríkisins]] og þar með hins eiginlega [[Rómaveldi]]s.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=417}}</ref><ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008c|p=xv}}</ref> [[Safavídar]] náðu völdum í [[Persía|Persíu]] árið 1501.<ref>{{harvnb|Axworthy|2008|p=121}}</ref> Árið 1736 tóku [[Afsjarídar]] við af þeim; svo [[Zand-ætt]] árið 1751 og [[Qajar-ætt]] árið 1794.<ref>{{harvnb|Axworthy|2008|p=171}}</ref> Safavídar gerðu [[sjía íslam]] að ríkistrú Persíu og greindu landið þar með trúarlega frá nágrannaríkjum sem aðhylltust [[súnní íslam]].<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=469}}</ref> Tyrkjaveldi, Safavídar og [[Mógúlveldið]] á Indlandi eru þekkt sem [[púðurveldin]] af því þau tóku snemma að hagnýta [[skotvopn]] í hernaði.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=456}}</ref> Á 16. öld lögðu Tyrkir undir sig alla Norður-Afríku, fyrir utan Marokkó þar sem [[Saadi-ætt]] náði völdum á sama tíma, og síðan [[Alawi-ætt]] á 17. öld.<ref>{{harvnb|Vesely|1992}}</ref><ref>{{harvnb|Cherif|1992}}</ref><ref>{{harvnb|El Fasi|1992}}</ref> Undir lok 18. aldar hóf [[Rússneska keisaradæmið]] að leggja [[Kákasus]] undir sig.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=626}}</ref> [[Úsbekakanatið]] tók við af [[Tímúrveldið|Tímúrveldinu]] sem ríkjandi stórveldi í Mið-Asíu.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=358}}</ref> === Evrópa === [[File:Badia fiorentina, campanile, veduta da, duomo 01.jpg|thumb|[[Flórens]] er fæðingarborg [[ítalska endurreisnin|ítölsku endurreisnarinnar]].]] Árnýöld í Evrópu einkenndist af mikilli hugmyndafræðilegri gerjun. [[Endurreisnin]], „endurfæðing“ menningar klassískrar fornaldar, hófst á Ítalíu á 14. öld og stóð fram á 16. öld. Endurreisnin fól í sér enduruppgötvun vísinda, menningar og tækni fornaldar, á sama tíma og Evrópa efldist efnahagslega.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=363, 368}}</ref> Þetta tímabil er aðallega þekkt fyrir framfarir í listum, arkitektúr og verkfræði.<ref name="Bulliet et al-2">{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=365–368}}</ref> Nokkur af helstu verkum endurreisnarinnar eru kvæði [[Petrarca]]s, ''[[Tídægra]]'' [[Giovanni Boccaccio]]; og málverk, höggmyndir og prentmyndir [[Leonardo da Vinci]] og [[Albrecht Dürer]] (sem tilheyrir [[norræna endurreisnin|norrænu endurreisninni]]).<ref name="Bulliet et al-2" /> [[Siðbótin]] fylgdi í kjölfar endurreisnarinnar með umbótum [[Martin Luther|Lúthers]]. Siðbótin varð til þess að [[mótmælendatrú]] breiddist út um Norður-Evrópu.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015b|pp=338–339, 345}}</ref> Endurreisnin leiddi til aukins áhuga á rannsóknum á manninum og náttúrunni ([[húmanismi|húmanisma]]).<ref>{{harvnb|Tignor et al.|2014|pp=426–427}}</ref> Skömmu síðar hófst [[vísindabyltingin]] með áherslu á rannsóknir með beinum athugunum og tilraunum.<ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|pp=683–685}}</ref><ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=436}}</ref> Hin nýju [[raunvísindi]] urðu innblástur fyrir nýjar nálganir í félagsmálum og stjórnmálum hjá hugsuðum [[Upplýsingin|upplýsingarinnar]] eins og [[John Locke]] og [[Immanuel Kant]].<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=444}}</ref><ref>{{harvnb|Bristow|2023|loc=Lead Section}}</ref> Samhliða þessari þróun dró úr áhrifum kirkjunnar.<ref>{{harvnb|Schulman|2011|pp=[https://books.google.com/books?id=4vOoAwAAQBAJ&pg=PA1 1–2]}}</ref> [[Prentun]]in sem hófst í Evrópu árið 1440 átti stóran þátt í útbreiðslu nýrra hugmynda.<ref>{{harvnb|Headrick|2009|p=85}}</ref><ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=436}}</ref><ref>{{harvnb|Chrisp|2016|p=[https://books.google.com/books?id=tbbjDwAAQBAJ&pg=PA267 267]}}</ref> [[File:10 2599 Wittenberg - Marktplatz.jpg|thumb|[[Wittenberg]] þar sem [[siðbótin]] hófst.]] Auk þeirra samfélagsbreytinga sem fylgdu kapítalisma og nýlendustefnu, upplifðu Evrópubúar árnýaldar aukið vald ríkisins.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=452}}</ref> [[Einveldið|Einvaldir]] konungar í [[Frakkland]]i, [[Rússland]]i, [[ríki Habsborgara]], og [[Prússland]]i komu á miðstýrðum ríkjum, með öflugum herjum og skrifræði undir stjórn konungsins.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|pp=455, 535, 591, 670}}</ref> [[Ívan grimmi]] var fyrsti [[tsar]] Rússlands. Hann lagði undir sig kanöt tyrkískra þjóðflokka í austri og breytti Rússlandi þannig í stórveldi sem að lokum tók við af [[Pólsk-litáíska samveldið|Pólsk-litáíska samveldinu]] sem öflugasta ríki Austur-Evrópu.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=165}}</ref><ref>{{harvnb|Davies|2005|pp=[https://books.google.com/books?id=b912JnKpYTkC 313, 386]}}</ref> Ríki Vestur-Evrópu háðu harða samkeppni á sviði verslunar og hernaðar og áttu í nær stöðugu innbyrðis stríði.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=455}}</ref> Helstu styrjaldir þessa tímabils voru [[þrjátíu ára stríðið]], [[spænska erfðastríðið]], [[sjö ára stríðið]] og [[frönsku byltingarstríðin]].<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015b|pp=41, 44, 47, 343}}</ref> [[Franska byltingin]] sem hófst árið 1789 lagði grunninn að [[Frjálslynt lýðræði|frjálslyndu lýðræði]] með því að steypa konunginum af stóli. Hún var undanfari valdatöku [[Napóleon Bonaparte|Napóleons]] og [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjaldanna]] í byrjun 19. aldar.<ref>{{harvnb|Stearns|2010|p=41}}</ref><ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008d|p=xxxi}}</ref><ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=529}}</ref> === Afríka sunnan Sahara === Við [[Horn Afríku]] hófst [[útþensla Orómóa]] á 16. öld, sem veikti [[Eþíópíska keisaradæmið]] og olli hruni [[Adal-soldánsdæmið|Adal-soldánsdæmisins]]. [[Geledi-soldánsdæmið]] tók við af [[Ajuran-soldánsdæmið|Ajuran-soldánsdæminu]].<ref>{{harvnb|Haberland|1992}}</ref> Seint á 19. öld og í byrjun 20. aldar stækkaði Eþíópía hratt.<ref>{{harvnb|Pankhurst|1989}}</ref> Í Vestur-Afríku gerði [[Innrás Marokkó í Songhæveldið|Marokkó innrás í Songhæveldið]] seint á 16. öld.<ref>{{harvnb|Abitbol|1992}}</ref> [[Bamanaveldið]] tók við af Songhæ. [[Uppreisnir Fúlana]] hófust á 18. öld og leiddu til stofnunar [[Sokoto-kalífatið|Sokoto-kalífatsins]], [[Massínaveldið|Massínaveldisins]] og [[Tukulorveldið|Tukulorveldisins]].<ref>{{harvnb|Batran|1989}}</ref><ref>{{harvnb|Last|1989}}</ref><ref>{{harvnb|Ly-Tall|1989}}</ref> Í regnskógabeltinu var [[Asanteveldið]] stofnað þar sem nú er Gana.<ref>{{harvnb|Boahen|1989}}</ref> Milli 1515 og 1800 voru milljónir Afríkubúa hnepptar í þrældóm og fluttar yfir hafið í [[Atlantshafsverslunin]]ni.<ref name="Bulliet et al-5">{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=512}}</ref> Í árdal [[Kongófljót]]s háði [[Konungsríkið Kongó]] þrjár styrjaldir gegn Portúgölum sem hófu að leggja [[Angóla]] undir sig. Því lyktaði með hernámi [[Ndongo]] á 17. öld.<ref>{{harvnb|Vansina|1992}}</ref> Austan við það reis [[Lundaveldið]] sem ríkjandi afl á svæðinu.<ref>{{harvnb|Nzieme|1992}}</ref> Það féll í hendur [[Chokwe-ar|Chokwe-a]] á 19. öld.<ref>{{harvnb|Vellut|1989}}</ref> Norðan við [[Stóru vötnin]] stóðu konungsríkin [[Bunyoro-Kitara]], [[Búganda]] og [[Konungsríkið Rúanda]] meðal annarra.<ref>{{harvnb|Webster|1992}}</ref> Portúgalar lögðu líka undir sig [[Soldánsdæmið Kilwa]] á 16. öld þegar þeir hófu hernám [[Portúgalska Mósambík|Mósambíkur]]. Þeir biðu ósigur gegn [[Ómanveldið|Ómanveldinu]] sem lagði [[Svahílíströndin]]a undir sig.<ref>{{harvnb|Salim|1992}}</ref> Frá 16. öld komu [[Imerina]] og ríki [[Betsileóar|Betsileóa]] og [[Sakalavar|Sakalava]] fram á [[Madagaskar]].<ref>{{harvnb|Kent|1992}}</ref> Imerina lagði megnið af eyjunni undir sig á 19. öld.<ref>{{harvnb|Mutibwa|1989}}</ref> Í árdal [[Sambesífljót]]s tók [[Rozvi-veldið]] við af [[Mútapaveldið|Mútapaveldinu]],<ref>{{harvnb|Bhila|1992}}</ref> en ríkið [[Maravi]] stóð við [[Malavívatn]] norðan við það.<ref>{{harvnb|Phiri|1992}}</ref> [[Mthwakazi]] tók svo við af Rozvi.<ref>{{harvnb|Isaacman|1992}}</ref> Miklu sunnar hófu Hollendingar landnám í [[sunnanverð Afríka|sunnanverðri Afríku]] á 16. öld, en misstu það síðar til Breta.<ref>{{harvnb|Denoon|1992}}</ref> Á 19. öld mynduðu Hollendingar nokkur [[Búalýðveldi]] á sama tíma og styrjaldir og fólksflutningar einkenndu sögu innfæddra þjóða á tímabili sem nefnist [[Mfecane]] og leiddu til stofnunar nýrra afrískra konungsríkja.<ref>{{harvnb|Ncgongco|1992}}</ref> === Suður-Asía === [[File:Taj Mahal in March 2004.jpg|thumb|[[Taj Mahal]] á Indlandi var reist á fyrri hluta 17. aldar.]] Á [[Indlandsskagi|Indlandsskaga]] var [[Mógúlveldið]] stofnað af [[Babúr]] árið 1526. Það stóð í tvær aldir eftir það.<ref>{{harvnb|Stein|2010|p=[https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC 159]}}</ref> Það ríkti í fyrstu yfir norðvesturhlutanum, en lagði svo nær allt meginlandið undir stjórn múslima seint á 17. öld.<ref>{{harvnb|Lal|2001}}</ref> Aðeins syðstu héruðin héldu sjálfstæði sínu.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=529}}</ref> Árið 1674 hóf [[Marattaveldið]] á vesturströndinni baráttu gegn Mógúlveldinu undir stjórn [[Shivaji]]s.<ref>{{harvnb|Wolpert|1997|p=115}}</ref> Marattaveldið vann smám saman stærra landsvæði af Mógúlveldinu, sérstaklega eftir [[stríð Mógúlveldisins og Marattaveldisins]] 1680-1707.<ref>{{harvnb|Osborne|2020|pp=992, 1005}}</ref> Undir lok 15. aldar kom [[síkismi]] fram, byggður á kenningum tíu [[síkagúrú]]a.<ref>{{harvnb|Singh|2000|p=17}}</ref><ref>{{harvnb|Haigh|2009|p=[https://books.google.com/books?id=2zLUpxh8E74C&pg=PA30 30]}}</ref> Árið 1799 stofnaði [[Ranjit Singh]] [[Síkaveldið]] í [[Púnjab]].<ref>{{harvnb|Keay|2000|pp=410–411, 420}}</ref><ref>{{harvnb|Grewal|1998|p=[https://books.google.com/books?id=2_nryFANsoYC&pg=PA99 99]}}</ref> === Austur-Asía === [[File:Chemin de ronde muraille long.JPG|thumb|Hluti [[Kínamúrinn|Kínamúrsins]].]] Árið 1644 tók [[Tjingveldið]] við af [[Mingveldið|Mingveldinu]].<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=116}}</ref> Tjingveldið var síðasta kínverska keisaraveldið og stóð til 1912.<ref>{{harvnb|McNeill|McNeill|2003|p=247}}</ref> Í Japan stóð [[Azuchi–Momoyama-tímabilið]] frá 1568 til 1600, en þar á eftir kom [[Edótímabilið]] sem stóð til 1868.<ref>{{harvnb|Henshall|1999|pp=41, 49, 60, 66}}</ref> Á þessum tíma var kóreska [[Jóseontímabilið|Jóseonættin]] við völd og ríkti til 1910. Á 16. og 17. öld hrundu Kóreumenn innrásum frá bæði Japan og Kína.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|pp=545–546, 550}}</ref> Aukin verslun við Evrópuveldin hafði mikil áhrif á samfélag í Kína og Japan á þessum tíma, sérstaklega verslun við Portúgala í [[Maká]] og Hollendinga í [[Nagasaki]].<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|pp=541, 544}}</ref> Bæði löndin tóku síðar upp einangrunarstefnu til að takmarka erlend áhrif.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|pp=554–555, 704}}</ref> === Suðaustur-Asía === Árið 1511 unnu Portúgalir sigur á [[Soldánsdæmið Malakka|Malakka]] þar sem nú eru Malasía og [[Súmatra]] í Indónesíu.<ref>{{harvnb|Yoffee|2015|p=74}}</ref> Portúgalir náðu þannig mikilvægri verslunarleið við [[Malakkasund]] þar til Hollendingar sigruðu þá árið 1641.<ref name="Bentley" /> [[Soldánsdæmið Johor]] á suðurodda [[Malakkaskagi|Malakkaskaga]] varð stærsta verslunarveldi þessa heimshluta.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015b|p=257}}</ref> Nýlendur Evrópubúa í Suðaustur-Asíu stækkuðu jafnt og þétt þegar Hollendingar tóku að leggja [[Hollensku Austur-Indíur]] undir sig, Portúgalir náðu völdum á [[Tímor]] og Spánverjar á [[Filippseyjar|Filippseyjum]].<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|pp=200, 276, 381–382}}</ref> === Eyjaálfa === Lönd Eyjaálfu urðu líka fyrir áhrifum vegna siglinga Evrópubúa þangað, allt frá [[Magellan-leiðangurinn|hnattsiglingu]] [[Ferdinand Magellan]] 1519-1522 sem kom að landi á [[Maríanaeyjar|Maríanaeyjum]] og fleiri Kyrrahafseyjum.<ref name="Paine 2013">{{harvnb|Paine|2013|pp=[http://archive.org/details/seacivilizationm0000pain 402–403]}}</ref> [[Abel Tasman]] sigldi til [[Ástralía|Ástralíu]], [[Nýja-Sjáland]]s og nærliggjandi eyja frá 1642 til 1644.<ref>{{harvnb|Serle|1949}}</ref> [[James Cook]] náði fyrstur Evrópubúa, svo vitað sé, til [[Hawaii]] í leiðöngrum sínum milli 1768 og 1779<ref>{{harvnb|Siler|2012|p=[https://books.google.com/books?id=BA-TSRWOnIcC xxii]}}</ref> Árið 1788 var [[Nýja Suður-Wales|fyrsta nýlenda Breta í Ástralíu]] stofnuð.<ref>{{harvnb|Matsuda|2012|p=[https://books.google.com/books?id=vvy2VITgvCIC 161]}}</ref> === Ameríka === Mörg Evrópuveldi kepptust um að leggja Ameríku undir sig. Í mörgum tilvikum voru innfæddir íbúar myrtir eða hraktir á brott og Evrópumenn lögðu stórveldi [[Astekar|Asteka]] og [[Inkar|Inka]] undir sig.<ref>{{harvnb|Stearns|2010|pp=37–38}}</ref><ref>{{harvnb|Burbank|Cooper|2021|pp=[https://books.google.com/books?id=XuUXEAAAQBAJ&pg=PA163 163–164]}}</ref> Sjúkdómar sem Evrópubúar báru með sér til Nýja heimsins ollu miklum hörmungum í samfélögum Ameríku. Sumir sagnfræðingar telja að 60-90 milljónir hafi látist fyrir 1600 og íbúafjöldinn hafi dregist saman um 90-95%.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|pp=39, 66}}</ref> Í sumum tilvikum var það beinlínis stefna nýlendustjórna að fremja [[þjóðarmorð]] á frumbyggjum álfunnar.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=430}}</ref><ref>{{harvnb|Blackhawk|Kiernan|Madley|Taylor|2023|p=38}}</ref><ref>{{harvnb|Kiernan|Lemos|Taylor|2023|p=622}}</ref> Spánn, Portúgal, Bretland og Frakkland gerðu tilkall til stórra landsvæða, hófu landnám með [[plantekra|plantekruræktun]] og fluttu þangað fjölda afrískra þræla.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=475}}</ref> Það hafði meðal annars þau áhrif að ýmsir þættir afrískrar menningar fluttust til Ameríku, meðal annars matarhefðir, tónlist og dans.<ref name="Stearns 2010">{{harvnb|Stearns|2010|p=137}}</ref> Portúgal gerði tilkall til [[Brasilía|Brasilíu]], en Spánn lagði aðra hluta Suður-Ameríku og suðurhluta Norður-Ameríku undir sig.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=277}}</ref> Spánverjar grófu eftir og fluttu út gríðarlegt magn gulls og silfurs, sem leiddi til verðbólgu í Vestur-Evrópu á 16. og 17. öld.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015b|pp=216–229}}</ref> Í Norður-Ameríku lagði Bretland undir sig austurströndina, en Frakkar settust að í miðju landi.<ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008c|p=xxi}}</ref><ref>{{harvnb|Wiesner|2015|loc=§ Colonization, Empires, and Trade}}</ref><ref>{{harvnb|Springer|2023|p=[https://books.google.com/books?id=uDvsEAAAQBAJ&pg=PA1157 1157]}}</ref> Rússar héldu til norðvesturhéraðanna þar sem þeir stofnuðu sína fyrstu nýlendu í [[Alaska]] árið 1784.<ref>{{harvnb|Wheeler|1971|p=441}}</ref><ref>{{harvnb|Gilbert|2013|p=[https://books.google.com/books?id=yz5PEAAAQBAJ&pg=PA44 44]}}</ref> Þeir stofnuðu líka [[Fort Ross]] í [[Kalifornía|Kaliforníu]] árið 1812.<ref>{{harvnb|Chapman|2002|p=[https://books.google.com/books?id=-Q_qdriEP_UC&pg=PA36 36]}}</ref> Frakkar misstu nýlendur sínar í Ameríku til Englands og Spánar eftir [[sjö ára stríðið]] (1756–1763).<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=482}}</ref><ref>{{harvnb|Wiesner|2015|loc=§ Colonization, Empires, and Trade}}</ref> [[Nýlendurnar þrettán|Þrettán nýlendur Breta]] í Ameríku [[Bandaríska frelsisstríðið|lýstu yfir sjálfstæði]] sem [[Bandaríkin]] árið 1776. Það var formlega staðfest með [[Parísarsáttmálinn (1783)|Parísarsáttmálanum]] 1783 sem batt enda á frelsisstríðið.<ref>{{harvnb|Tindall & Shi 2010|pp=219, 254}}</ref> Árið 1791 gerðu afrískir þrælar [[byltingin á Haítí|byltingu á Haítí]] í frönsku nýlendunni [[Saint-Domingue]]. Frakkar unnu nýlendur sínar aftur frá Spáni árið 1800, en seldu þær til Bandaríkjanna með [[Louisiana-kaupin|Louisiana-kaupunum]] 1803.<ref>{{harvnb|Tindall & Shi 2010|p=352}}</ref> == Nútíminn == {{aðalgrein|Nútími}} === Langa 19. öldin === [[Langa nítjánda öldin]] hefst venjulega á [[franska byltingin|frönsku byltingunni]] árið 1789 og stendur fram að upphafi fyrri heimsstyrjaldar árið 1914.<ref>{{harvnb|Haynes|Hough|Pilbeam|2023|p=[https://books.google.com/books?id=PJGREAAAQBAJ&pg=PA43 43]}}</ref><ref>{{harvnb|Berger|2008|p=[https://books.google.com/books?id=80F76LFgBrsC&pg=PR17 xvii]}}</ref> Á þessum tíma breiddist [[iðnbyltingin]] út um allan heim, sem markar mestu umbyltingu lífshátta mannkyns frá landbúnaðarbyltingunni á nýsteinöld.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=562}}</ref> Iðnbyltingin hófst í Bretlandi um 1770. Þar komu fram nýir framleiðsluhættir; [[verksmiðja]]n, [[fjöldaframleiðsla]] og [[vélvæðing]], svo hægt var að framleiða fleiri hluti hraðar og með minni vinnu en áður var mögulegt.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=137}}</ref> Iðnvæðingin hafði í för með sér aukin [[lífsgæði]] um allan heim, en olli líka átökum milli verksmiðjueigenda og verkafólks út af launum og vinnuaðstæðum.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|pp=584–585}}</ref> Samhliða iðnvæðingunni hófst [[hnattvæðing]], stóraukin efnahagsleg, stjórnmálaleg og menningarleg tengsl milli ólíkra heimshluta.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=490}}</ref><ref>{{harvnb|Babones|2008|p=146}}</ref> Hnattvæðingin sem hófst snemma á 19. öld stafaði af bættri samgöngutækni eins og járnbrautum og [[gufuskip]]um.<ref>{{harvnb|O'Rourke|Williamson|2002|pp=23–50}}</ref> [[File:World 1898 empires colonies territory.png|thumb|upright=1.8|Heimsveldin árið 1898.]] Evrópuveldin [[afnýlenduvæðing Ameríku|misstu nýlendur sínar í Suður-Ameríku]] eftir [[frelsisstríðin í Rómönsku Ameríku]] á fyrri hluta 19. aldar,<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=529, 532}}</ref> en juku völd sín annars staðar þar sem iðnvæðingin gaf þeim öflugt forskot gagnvart öðrum heimshlutum.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=563}}</ref> Bretar lögðu Indlandsskaga undir sig, auk Búrma, Malaja, Norður-Borneó, [[Hong Kong]] og [[Aden]]; Frakkar hernámu [[Franska Indókína]]; og Hollendingar tryggðu sér yfirráð yfir [[Indónesía|Indónesíu]].<ref name="McNeill-2">{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=336}}</ref> Bretar lögðu líka undir sig Kanada, Ástralíu, Nýja-Sjáland og Suður-Afríku, og þangað fluttust stórir hópar breskra landnema.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|pp=532, 676–678, 692}}</ref> Rússar lögðu undir sig stór landsvæði í Síberíu.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=448}}</ref> Bandaríkin luku við útþenslu sína í vesturátt og tryggðu sér yfirráð yfir landsvæði sem náði frá Atlantshafi að Kyrrahafsströndinni.<ref>{{harvnb|Greene|2017|p=[https://books.google.com/books?id=LBjHEAAAQBAJ&pg=PR12 xii]}}</ref> Seint á 19. öld og í byrjun þeirrar 20. stóð [[önnur iðnbyltingin]] í Evrópu. Á þeim tíma [[kapphlaupið um Afríku|kepptust Evrópuveldin um að leggja Afríku undir sig]].<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=562}}</ref> Aðeins [[Eþíópía]] og [[Líbería]] héldu sjálfstæði sínu.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=532}}</ref> Mörg grimmdarverk tengdust nýlendustjórn Evrópubúa í Afríku, eins og stjórn [[Belgíska Kongó|Belgísku Kongó]] og [[þjóðarmorðið í Namibíu]].<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=429}}</ref><ref>{{harvnb|Schoppa|2021|p=2}}</ref> Samkeppni milli Evrópuveldanna átti þátt í mótun [[þjóðríki|þjóðríkja]] þegar samfélög tóku að skilgreina sig sem [[þjóð]]ir og krefjast sjálfstjórnar.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=306, 310–311}}</ref> [[Þjóðernishyggja]] breiddist líka út um heiminn á 19. og 20. öld.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=312}}</ref><ref>{{harvnb|Stearns|2010|pp=41–44}}</ref> Fyrsta bylgja [[lýðræðisvæðing]]ar gekk yfir milli 1828 og 1926 þegar lýðræðislegt stjórnarfar var tekið upp í 33 ríkjum.<ref>{{harvnb|Huntington|1991|pp=[https://books.google.com/books?id=IMjyTFG04JYC 15–16]}}</ref> [[Afnám þrælahalds|Þrælahald var afnumið]] víðast hvar á 19. öld, og leigujarðir komust í eigu bænda.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=112}}</ref><ref>{{harvnb|Stearns|2010|p=42}}</ref> Seint á 19. öld hófst barátta fyrir [[kosningaréttur kvenna|kosningarétti kvenna]]<ref>{{harvnb|Schoppa|2021|p=35}}</ref> sem leiddi til þess að [[súffragettur|stjórnmálaþátttaka kvenna]] jókst<ref>{{harvnb|Schoppa|2021|p=95}}</ref> og konur fengu meira aðgengi að menntun og öðrum störfum en heimilisstörfum.<ref>{{harvnb|Christian|2011|p=448}}</ref> [[File:Wright First Flight 1903Dec17 (full restore 115).jpg|thumb|Fyrsta flugvélin hóf sig á loft 17. desember 1903.]] Víða um heim hófu ríki iðnvæðingu og stjórnarfarslegar umbætur til að bregðast við ásælni Evrópuveldanna.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=390–392}}</ref> [[Meiji-endurreisnin]] í [[Japan]] leiddi til stofnunar [[Japanska nýlenduveldið|nýlenduveldis Japana]], meðan ''[[tanzimat]]''-umbæturnar í Tyrkjaveldi náðu ekki að stöðva hnignun ríkisins.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=370, 386, 388, 390–391}}</ref> Kína náði nokkrum árangri með [[Sjálfsstyrkingarhreyfingin|Sjálfsstyrkingarhreyfingunni]], en varð fyrir miklu áfalli þegar [[Taiping-uppreisnin]], mannskæðasta borgarastyrjöldin í sögu landsins, braust út 1850. Talið er að 20 til 30 milljónir hafi látið lífið í uppreisninni.<ref>{{harvnb|Meyer-Fong|2013|p=[https://books.google.com/books?id=IyD00vXZlfkC 1]}}</ref><ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=390, 623}}</ref> Undir lok 19. aldar urðu Bandaríkin stærsta hagkerfi heims.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=600, 602}}</ref> Tækniframfarir sem tengjast annarri iðnbyltingunni, eins og [[raforka]], [[sprengihreyfill]]inn, og framleiðsla á [[færiband]]i, juku enn á framleiðni.<ref>{{harvnb|Landes|1969|p=[https://archive.org/details/unboundprometheu0000land_a8r2 235]}}</ref> Tækniþróunin skapaði líka nýjar leiðir fyrir listræna tjáningu með [[ljósmyndun]], [[hljóðupptaka|hljóðupptökum]] og [[kvikmynd]]um.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|pp=210, 249–250, 254}}</ref> Hröð iðnvæðing hafði í för með sér [[iðnaðarmengun]] og hnignun [[náttúrulegt umhverfi|náttúrulegs umhverfis]].<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=80}}</ref> Flug með [[loftbelgur|loftbelgjum]] hófst seint á 18. öld og í upphafi 20. aldar þróuðu [[Wright-bræður]] fyrstu [[flugvél]]ina.<ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008a|p=xxxiii}}</ref><ref>{{harvnb|Curley|2011|p=[https://books.google.com/books?id=iemcAAAAQBAJ&pg=PR9 ix]}}</ref> Þegar 20. öldin hófst stóð Evrópa á hátindi auðs og valda.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=206}}</ref> Stór hluti heimsins var undir stjórn evrópskra nýlenduvelda, eða undir sterkum áhrifum frá þeim með Evrópuvæðingu ríkja eins og Bandaríkjanna og Japan.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=313–314}}</ref> Fljótlega molnaði þó úr þessum heimsveldum eftir því sem fleiri [[þjóðríki]] um allan heim öðluðust sjálfstjórn og við tók ný og fjölbreyttari heimsmynd.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=306}}</ref> === Heimsstyrjaldir === {{aðalgrein|Fyrri heimsstyrjöld|Síðari heimsstyrjöld}} Sú tækniþróun sem leiddi til umbyltingar lífshátta hafði líka í för með sér [[stríð]] af áður óþekktu umfangi og eyðileggingu. [[Fyrri heimsstyrjöldin]] var styrjöld sem stóð um allan heim frá 1914 til 1918, þar sem [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöld)|Bandamenn]] (bandalag [[Frakkland]]s, [[Rússland]]s og [[Bretland]]s) tókust á við [[Miðveldin]] ([[Þýska keisaradæmið]], [[Austurrísk-ungverska keisaradæmið]], [[Tyrkjaveldi]] og [[Búlgaría|Búlgaríu]]). Talið er að mannfallið hafi verið milli 10 og 22,5 milljónir. Styrjöldin leiddi til hruns fjögurra keisaradæma: Austurrísk-ungverska keisaradæmisins, Þýska keisaradæmisins, Tyrkjaveldis, og Rússneska keisaradæmisins.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=308}}</ref><ref>{{harvnb|Heyman|1997|pp=[https://books.google.com/books?id=YBTHEAAAQBAJ&pg=PA114 114–115]}}</ref><ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008a|pp=419}}</ref><ref>{{harvnb|Diener|Hagen|2010|p=[https://books.google.com/books?id=-cl2C2v7-nQC&pg=PA123 123]}}</ref><ref>{{harvnb|Showalter|Royde-Smith|2024}}</ref> Ný iðnvædd hernaðartækni gerði eldri herstjórnarfræði úrelt.<ref>{{harvnb|Schoppa|2021|p=25}}</ref> Í kjölfari hruns Tyrkjaveldis hófst kerfisbundin eyðilegging, fjöldamorð og brottrekstur [[Þjóðarmorðið á Armenum|Armena]], [[Sayfo|Assýringa]] og [[Þjóðarmorðið á Grikkjum|Grikkja]] frá landsvæðum sem enn voru undir tyrkneskri stjórn.<ref>{{harvnb|Suny|2015|pp=245, 330}}</ref><ref>{{harvnb|Bozarslan|Duclert|Kévorkian|2015|p=187}}</ref> [[Spænska veikin]] herjaði á heimsbyggðina frá 1918 til 1920 og olli minnst 25 milljón dauðsföllum.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=246–247}}</ref> Í kjölfar styrjaldarinnar var [[Þjóðabandalagið]] stofnað til að koma í veg fyrir slík átök í framtíðinni.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=296–297, 324}}</ref> Eftir stríðið náðu ný hugmyndakerfi sterkri stöðu í Evrópu. Með [[Rússneska byltingin|rússnesku byltingunni]] varð til fyrsta [[kommúnistaríki]] heims,<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=450}}</ref> og á 3. og 4. áratug aldarinnar náðu [[fasismi|fasistaflokkar]] völdum á Ítalíu, í Þýskalandi og á Spáni.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=452}}</ref><ref>{{harvnb|Schoppa|2021|pp=159–160n}}</ref> Ógnarstjórn [[Jósef Stalín|Jósefs Stalíns]] milli 1924 og 1953 stundaði fjöldamorð og fangelsanir á eigin þegnum, meðal annars í [[hreinsanirnar miklu|hreinsununum miklu]] sem beindust gegn eldri meðlimum Sovéska kommúnistaflokksins. Stefna ríkisins í landbúnaðarmálum leiddi til hungursneyðar í Rússlandi og Úkraínu.<ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008a|pp=xxxii, xlii, 359}}</ref> Vaxandi [[þjóðernishyggja]] ásamt [[kreppan mikla|Kreppunni miklu]] átti þátt í að hrinda af stað [[síðari heimsstyrjöldin]]ni árið 1939.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|pp=301–302, 312}}</ref> Meirihluti landa heims, þar á meðal öll [[stórveldi]]n, tóku beint eða óbeint þátt í styrjöldinni sem aðilar að tveimur hernaðarbandalögum: [[Bandamenn (síðari heimsstyrjöld)|Bandamönnum]] (þeir helstu voru Bretland, Bandaríkin, Sovétríkin og Lýðveldið Kína) eða [[Öxulveldin|Öxulveldunum]] (þau helstu voru Þýskaland, Japan og Ítalía).<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=312}}</ref><ref>{{harvnb|Sainsbury|1986|p=[https://archive.org/details/turningpointroos0000sain/page/14/mode/2up 14]}}</ref> [[File:Nagasakibomb.jpg|thumb|upright=.7|Kjarnorkusprengju varpað á Nagasaki.]] Orsök styrjaldarinnar var [[útþenslustefna]] stjórna Öxulveldanna undir áhrifum [[hernaðarhyggja|hernaðarhyggju]] og [[heimsvaldastefna|heimsvaldastefnu]]. [[Þýskaland nasismans]] framdi [[helförin|þjóðarmorð á 6 milljón gyðingum]] auk þess að myrða milljónir annarra á hernumdum svæðum í Evrópu,<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=423–424}}</ref> meðan Japanar myrtu tugmilljónir Kínverja.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=507–508}}</ref> Undir lok styrjaldarinnar voru [[kjarnavopn]] notuð í fyrsta sinn og leiddu til uppgjafar Japana árið 1945.<ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008a|p=xlii}}</ref> Talið er að mannfall í síðari heimsstyrjöld hafi verið milli 55 og 80 milljónir manna.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=319}}</ref> === Samtíminn === {{aðalgrein|Samtímasaga}} Þegar heimsstyrjöldinni lauk árið 1945 voru [[Sameinuðu þjóðirnar]] stofnaðar til að reyna að koma í veg fyrir stríð í framtíðinni,<ref>{{harvnb|Fasulo|2015|pp=1–3}}</ref> líkt og [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalaginu]] var ætlað að gera eftir fyrri heimsstyrjöld.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=324}}</ref> Sameinuðu þjóðirnar studdu [[mannréttindahreyfingin|mannréttindahreyfinguna]] og samþykktu [[Mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna|Mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna]] árið 1948.<ref>{{harvnb|Simmons|2009|p=41}}</ref> Nokkur Evrópuríki mynduðu efnahagsbandalag, [[Evrópubandalagið]], sem átti eftir að vaxa næstu áratugi og ná yfir 27 lönd.<ref>{{harvnb|Dinan|2004|pp=[https://archive.org/details/europerecasthist0000dina_u0v7/ xiii, 8–9]}}</ref> Eftir síðari heimsstyrjöld náðu kommúnistaflokkar völdum í Austur- og Mið-Evrópu, Kína, [[Norður-Kórea|Norður-Kóreu]], [[Norður-Víetnam]] og [[Kúba|Kúbu]].<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=319, 451}}</ref> Bandaríkin reyndu að hamla þessari þróun með því að stofna til bandalaga um allan heim.<ref>{{harvnb|Acheson|1969}}</ref> Stærsta bandalagið var [[Atlantshafsbandalagið]], sem var stofnað árið 1949 og nær nú til 32 aðildarríkja.<ref>{{harvnb|Kunertova|2024|p=[https://books.google.com/books?id=YwYDEQAAQBAJ&pg=PT182 182]}}</ref> Sovétríkin brugðust við þessu með stofnun [[Varsjárbandalagið|Varsjárbandalagsins]] árið 1955.<ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008|p=xl}}</ref> [[File:Thefalloftheberlinwall1989.JPG|thumb|Fall [[Berlínarmúrinn|Berlínarmúrsins]] 1989.]] Eftir stríðið urðu Bandaríkin og Sovétríkin helstu stórveldi heims, eða [[risaveldi]].<ref>{{harvnb|Kennedy|1987|p=[https://archive.org/details/risefallofgreatp00kenn/ 357]}}</ref> Bæði risaveldin óttuðust útbreiðslu hugmyndakerfa hins risaveldisins um allan heim; [[kapítalismi|kapítalima]] frá Bandaríkjunum og [[kommúnismi|kommúnisma]] frá Sovétríkjunum.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=817}}</ref> [[Kalda stríðið]] stafaði af gagnkvæmri tortryggni ríkjanna tveggja og bandamanna þeirra.<ref>{{harvnb|Allison|2018|p=126}}</ref> Þróun kjarnavopna í síðari heimsstyrjöld og [[útbreiðsla kjarnavopna|útbreiðsla þeirra]] eftir styrjöldina skapaði hættu á [[kjarnorkustyrjöld]] milli risaveldanna. Mörg atvik komu upp í kalda stríðinu þar sem lá við kjarnorkustyrjöld; eins og í [[Kúbudeilan|Kúbudeilunni]] 1962.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|pp=321, 330}}</ref> Risaveldin litu hins vegar svo á að kjarnorkustyrjöld myndi leiða til [[kjarnorkuvetur|hnattrænnar gjöreyðingar]] og forðuðust því bein átök. Þess í stað háðu þau [[leppstríð]] í [[Þriðji heimurinn|þriðjaheimsríkjum]] sem ekki áttu kjarnavopn.<ref>{{harvnb|Allison|2018|pp=127–128}}</ref><ref>{{harvnb|Stevenson|2020|pp=[https://www.lrb.co.uk/the-paper/v42/n20/tom-stevenson/in-the-grey-zone 41–43]}}</ref> Kalda stríðinu lauk friðsamlega árið 1991 þegar [[Upplausn Sovétríkjanna|Sovétríkin leystust upp]],<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=342}}</ref> að hluta vegna þess að þau stóðu ekki undir efnahagslegri og tæknilegri samkeppni við Bandaríkin og Vestur-Evrópu.<ref>{{harvnb|Christian|2011|pp=456–457}}</ref> Kalda stríðið og ótti við [[þriðja heimsstyrjöldin|þriðju heimsstyrjöldina]] urðu hvati til tækniframfara. Margar tækninýjungar sem höfðu verið settar fram fyrir síðari heimsstyrjöld, voru fyrst útfærðar í stríðinu, eins og [[þotuhreyfill|þotuhreyflar]],<ref name="Scranton 2006">{{harvnb|Scranton|2006|p=[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1177/1744935906064096 131]}}</ref> [[stýriflaug]]ar,<ref>{{harvnb|Wolfe|2013|p=[https://books.google.com/books?id=mmR_eJYhPAwC 90]}}</ref> og tölvur.<ref>{{harvnb|Naughton|2016|p=7}}</ref> Eftir heimsstyrjöldina varð þessi tækni undirstaða umbreytinga í ferðalögum,<ref name="Scranton 2006" /> [[gervihnöttur|gervihnattakerfum]] til ýmissa afnota<ref name="McNeill-3">{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=195}}</ref> eins og í [[GPS]]-staðsetningarkerfum;<ref>{{harvnb|Easton|2013|p=[https://books.google.com/books?id=pb7TAAAAQBAJ 2]}}</ref> auk [[Internetið|Internetsins]],<ref name="McNeill-3" /> sem umbylti samskiptum fólks um allan heim.<ref>{{harvnb|Naughton|2016|p=14}}</ref> Þessar nýjungar ollu byltingu í fólksflutningum, og miðlun hugmynda og upplýsinga.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|pp=195–196}}</ref> [[File:Apollo 17 Cernan on moon.jpg|thumb|upright=.9|Síðasta tungllendingin, ''[[Apollo 17]]'' árið 1972.]] Á síðari hluta 20. aldar urðu enn frekari framfarir í vísindum og tækni, eins og uppgötvun byggingar [[DNA]]-sameinda<ref>{{harvnb|Pääbo|2003|p=[https://archive.org/details/50yearsofdna00clay/page/95 95]|loc=The Mosaic That Is Our Genome}}</ref> og aðferða til [[DNA-greining]]ar,<ref>{{harvnb|Pettersson|Lundeberg|Ahmadian|2009|pp=105–111}}</ref> útrýming [[bólusótt]]ar á heimsvísu,<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=258}}</ref> [[græna byltingin]] með nýjum ræktunarafbrigðum í landbúnaði,<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=91}}</ref> uppgötvun [[flekakenningin|jarðflekanna]],<ref name="McNeill">{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=200}}</ref> [[Apollo-áætlunin|tungllendingarnar]],<ref>{{harvnb|Gleick|2019}}</ref> [[geimkönnun]] með mönnuðum og ómönnuðum [[geimfar|geimförum]],<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=198}}</ref> framfarir í [[orkutækni]],<ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008|p=xxxiv}}</ref> og nokkrar grundvallaruppgötvanir á sviði [[eðlisfræði]] um allt frá minnstu einingum efnisheimsins ([[öreindafræði]]) að þeim stærstu ([[heimsfræði]]).<ref name="McNeill" /> Þessar framfarir höfðu víðtækar afleiðingar.<ref>{{harvnb|Christian|2011|p=442}}</ref> Á 20. öld fjórfaldaðist íbúafjöldi jarðarinnar og náði 6 milljörðum, á sama tíma og heimsframleiðslan 20-faldaðist.<ref>{{harvnb|Christian|2011|pp=442, 446}}</ref> Undir lok 20. aldar tók að draga úr fólksfjölgun, meðal annars vegna betra aðgengis að [[getnaðarvörn]]um.<ref>{{harvnb|Ivanov|2009|pp=[https://books.google.com/books?id=sThmCwAAQBAJ&pg=PA249 249–250]}}</ref><ref>{{harvnb|Huhle|2022|pp=[https://books.google.com/books?id=2kZuEAAAQBAJ&pg=PT151 141–142]}}</ref> Nú er fæðingartíðni í sumum heimshlutum undir jafnvægistíðni sem þarf til að viðhalda sama fjölda.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=196–197, 204, 207–208}}</ref> Aðgerðir til að bæta [[lýðheilsa|lýðheilsu]] og framfarir í [[læknavísindi|læknavísindum]] hafa stóraukið [[lífslíkur]] við fæðingu, úr um 31 ári árið 1900, í yfir 66 ár árið 2000.<ref>{{harvnb|Schoppa|2021|p=[https://books.google.com/books?id=a30_EAAAQBAJ&pg=PA1 1]}}</ref><ref>{{harvnb|DeLaet|DeLaet|2015|p=[https://books.google.com/books?id=zWfvCgAAQBAJ&pg=PA8 8]}}</ref><ref>{{harvnb|Mathew|Bhatia|2010|p=[https://books.google.com/books?id=ykvlALiqW6YC&pg=PA8 8]}}</ref><ref>{{harvnb|Getzen|2022|p=[https://books.google.com/books?id=4iyWEAAAQBAJ&pg=PA234 234]}}</ref> Ein ástæða fyrir auknum lífslíkum er minni [[barnadauði]].<ref>{{harvnb|Nohr|Olsen|2007|p=[https://books.google.com/books?id=A1F2AwAAQBAJ&pg=PA637 637]}}</ref> Árið 1820 lifðu 75% mannkyns á undir einum dal á dag, en árið 2001 var það hlutskipti aðeins um 20% mannkyns.<ref>{{harvnb|Vásquez|2001}}</ref> Á sama tíma hefur efnahagslegur ójöfnuður aukist, bæði innan landa og líka milli ríkra og fátækra landa.<ref>{{harvnb|Christian|2011|p=449}}</ref> Menntun almennings hafði tekið að aukast á 18. og 19. öld, en það var ekki fyrr en undir lok 20. og á byrjun 21. aldar sem gjaldfrjálst skyldunám handa börnum var í boði um allan heim.<ref>{{harvnb|Barro|Lee|2015|pp=13, 55–56}}</ref><ref>{{harvnb|Urata|Kuroda|Tonegawa|2022|pp=40–41}}</ref><ref>{{harvnb|Shelley|2022|p=[https://books.google.com/books?id=gErEEAAAQBAJ&pg=PA2 2]}}</ref><ref>{{harvnb|Scott|Vare|2020|pp=[https://books.google.com/books?id=k1YAEAAAQBAJ&pg=PT54 54–56]}}</ref> Eftir [[kínverska byltingin|kínversku byltinguna]] hófu [[maóismi|maóistar]] stórfellda iðnvæðingu og [[samyrkjuvæðing]]u landbúnaðar í [[stóra stökkið fram á við|stóra stökkinu fram á við]] (1958-1962). Afleiðingarnar voru meðal annars [[hungursneyðin mikla í Kína]] 1959-1961 þar sem 30-40 milljónir dóu hungurdauða.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=459–460}}</ref> Síðar var snúið frá þessari stefnu og efnahagslegt frelsi aukið, sem hafði í för með sér hraðan vöxt þar sem hagkerfið stækkaði um 6,6% að meðaltali á ári frá 1978 til 2003.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=629}}</ref> Á eftirstríðsárunum hurfu nýlendustjórnir smám saman frá nýlendum Evrópuríkja í Afríku, Asíu og Eyjaálfu og fjöldi ríkja hlaut sjálfstæði.<ref>{{harvnb|Abernethy|2000|p=[https://archive.org/details/dynamicsofglobal0000aber/ 133]}}</ref> Nýfrjáls ríki í Afríku áttu erfitt með að skapa hagvöxt og voru háð útflutningi afurða fremur en framleiðsluvara.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|pp=578–579}}</ref> Afríka sunnan Sahara varð verst úti þegar [[HIV-faraldurinn]] gekk yfir heiminn seint á 20. öld.<ref>{{harvnb|Schoppa|2021|p=111}}</ref> Á sama tíma brutust út mannskæð átök víða í Afríku, eins og í [[seinna Kongóstríðið|seinna Kongóstríðinu]] (1998-2003), mannskæðustu styrjöldinni eftir síðari heimsstyrjöld.<ref>{{harvnb|Schoppa|2021|pp=140–141}}</ref> [[Vestur-Asía]] mátti líka þola margar styrjaldir, eins og [[stríð Írans og Íraks]], [[Persaflóastríðið (1991)]], [[Íraksstríðið]], [[borgarastyrjöldin í Sýrlandi|borgarastyrjöldina í Sýrlandi]], auk [[átök Ísraels og Palestínu|átaka milli Ísraels og Palestínu]].<ref>{{harvnb|Nugent|2021|p=[https://books.google.com/books?id=JlUuEAAAQBAJ&pg=PA347 347]}}</ref><ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008|p=xlii}}</ref> Efnahagsþróun í Rómönsku Ameríku var sömuleiðis háð útflutningi afurða<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|pp=550–551}}</ref> og lönd álfunnar glímdu við óstöðugleika í stjórnmálum sem stafaði meðal annars af afskiptum Bandaríkjanna.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|pp=547–550}}</ref> [[File:Pudong Shanghai November 2017 panorama.jpg|thumb|[[Shanghai]]: Þéttbýlisvæðing óx hratt í Kína á 21. öld.]] Fyrstu ár 21. aldar einkenndust af vaxandi [[hnattvæðing]]u og [[samþætting markaða|samþættingu markaða]],<ref>{{harvnb|Friedman|2007|pp=[https://archive.org/details/worldisflat00thom 137–138, ''passim'']}}</ref> sem færði með sér bæði ábata og áhættu fyrir nátengd hagkerfi, eins og kom berlega í ljós í [[alþjóðlega fjármálakreppan|alþjóðlegu fjármálakreppunni]] 2007-9.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=609}}</ref><ref>{{harvnb|Tozzo|2017|p=[https://books.google.com/books?id=iH86DwAAQBAJ&pg=PA116 116]}}</ref> Samskipti jukust með tilkomu [[snjallsími|snjallsíma]] og [[samfélagsmiðill|samfélagsmiðla]] um miðjan 2. áratug aldarinnar. Eftir 2020 komu fram ný [[gervigreind]]artæki sem gátu unnið mörg afmörkuð verkefni hraðar en mannfólk.<ref>{{harvnb|''The Economist''|2023}}</ref><ref>{{harvnb|Roivainen|2023}}</ref> Í mörgum vestrænum ríkjum dró úr áhrifum trúarbragða, meðan [[bókstafstrú]]arhreyfingar urðu meira áberandi í mörgum múslimaríkjum.<ref>{{harvnb|Martikainen|2017|pp=[https://books.google.com/books?id=tpsuDwAAQBAJ&pg=PA72 72–73]}}</ref><ref>{{harvnb|Hiro|1989|loc=§ Introduction}}</ref> Árið 2020 olli [[COVID-19-faraldurinn]] miklum truflunum á alþjóðaviðskiptum sem leiddu til niðursveiflu í heimshagkerfinu.<ref>{{harvnb|Casselman|2022}}</ref><ref>{{harvnb|Howe|Chauhan|Soderberg|Buckley|2020}}</ref> Áhyggjur [[umhverfishreyfing]]a af [[hnattræn ógn|hnattrænni ógn]] vegna [[umhverfishnignun]]ar og [[loftslagsbreytingar|loftslagsbreytinga]] urðu meira áberandi,<ref>{{harvnb|Armstrong McKay|Staal|Abrams|Winkelmann|2022|p=eabn7950}}</ref><ref>{{harvnb|Kolbert|2023}}</ref><ref>{{harvnb|Kolbert|2014|p=[https://books.google.com/books?id=Ra9RAQAAQBAJ 267]}}</ref> og ríki heims hafa ráðist í víðtækar [[loftslagsaðgerðir]], eins og [[orkuskipti]].<ref>{{harvnb|Oreskes|2022}}</ref><ref>{{harvnb|''The Economist''|2023a}}</ref><ref>{{harvnb|Ritchie|2024}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == {{refbegin|30em}} * {{cite book |last1=Abernethy |first1=David B. |title=The Dynamics of Global Dominance: European Overseas Empires, 1415–1980 |date=2000 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-09314-8 |url=https://archive.org/details/dynamicsofglobal0000aber/}} * {{cite web |url=https://www.hamilton.edu/news/story/from-the-brink-of-the-apocalypse-confronting-famine-war-plague-and-death-in-the-later-middle-ages |title=From the Brink of the Apocalypse: Confronting Famine, War, Plague, and Death in the Later Middle Ages |last=Aberth |first=John |year=2001 |website=hamilton.edu |publisher=|access-date=17 September 2021 |archive-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917141128/https://www.hamilton.edu/news/story/from-the-brink-of-the-apocalypse-confronting-famine-war-plague-and-death-in-the-later-middle-ages |url-status=live}} * {{cite journal |vauthors=Abi-Rached L, Jobin MJ, Kulkarni S, McWhinnie A, Dalva K, Gragert L, Babrzadeh F, Gharizadeh B, Luo M, Plummer FA, Kimani J, Carrington M, Middleton D, Rajalingam R, Beksac M, Marsh SG, Maiers M, Guethlein LA, Tavoularis S, Little AM, Green RE, Norman PJ, Parham P |display-authors=6 |title=The Shaping of Modern Human Immune Systems by Multiregional Admixture with Archaic Humans |url=https://archive.org/details/sim_science_2011-10-07_334_6052/page/88 |journal=Science |volume=334 |issue=6052 |pages=89–94 |year=2011 |pmid=21868630 |pmc=3677943 |doi=10.1126/science.1209202 |bibcode=2011Sci...334...89A }} * {{Cite book |last=Abitbol |first=Michel |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=The end of the Songhay empire}} * {{cite book |last=Abulafia |first=David |url=http://archive.org/details/greatseahumanhis0000abul |title=The Great Sea: A Human History of the Mediterranean |year=2011 |publisher=Allen Lane |isbn=978-0-7139-9934-1 |author-link=David Abulafia }} * {{cite book |last1=Acheson |first1=Dean |title=Present at the Creation: My Years in the State Department |publisher=W. W. Norton |isbn=978-0-393-30412-1 |url=https://books.google.com/books?id=OirSz3Wtaa0C |date=1969}} * {{cite book |editor1-last=Ackermann |editor1-first=Marsha E. |editor2-last=Schroeder |editor2-first=Michael J. |editor3-last=Terry |editor3-first=Janice J. |editor4-last=Upshur |editor4-first=Jiu-Hwa Lo |editor5-last=Whitters |editor5-first=Mark F. |title=Encyclopedia of World History 6: The Contemporary World 1950 to the Present |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0002unse_b8n4 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-6386-4 |date=2008}} * {{cite book |editor1-last=Ackermann |editor1-first=Marsha E. |editor2-last=Schroeder |editor2-first=Michael J. |editor3-last=Terry |editor3-first=Janice J. |editor4-last=Upshur |editor4-first=Jiu-Hwa Lo |editor5-last=Whitters |editor5-first=Mark F. |title=Encyclopedia of World History 5: Crisis and Achievement 1900 to 1949 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0002unse_b8n4 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-6386-4 |date=2008a}} * {{cite book |editor1-last=Ackermann |editor1-first=Marsha E. |editor2-last=Schroeder |editor2-first=Michael J. |editor3-last=Terry |editor3-first=Janice J. |editor4-last=Upshur |editor4-first=Jiu-Hwa Lo |editor5-last=Whitters |editor5-first=Mark F. |title=Encyclopedia of World History 2: The Expanding World 600 c.e. to 1449 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0002unse_b8n4 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-6386-4 |date=2008b}} * {{cite book |editor1-last=Ackermann |editor1-first=Marsha E. |editor2-last=Schroeder |editor2-first=Michael J. |editor3-last=Terry |editor3-first=Janice J. |editor4-last=Upshur |editor4-first=Jiu-Hwa Lo |editor5-last=Whitters |editor5-first=Mark F. |title=Encyclopedia of World History 3: The First Global Age 1450 to 1749 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0002unse_b8n4 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-6386-4 |date=2008c}} * {{cite book |editor1-last=Ackermann |editor1-first=Marsha E. |editor2-last=Schroeder |editor2-first=Michael J. |editor3-last=Terry |editor3-first=Janice J. |editor4-last=Upshur |editor4-first=Jiu-Hwa Lo |editor5-last=Whitters |editor5-first=Mark F. |title=Encyclopedia of World History 4: Age of Revolution and Empire 1750 to 1899 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0002unse_b8n4 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-6386-4 |date=2008d}} * {{cite encyclopedia |title=Three Kingdoms, Korea |editor1-last=Ackermann |editor1-first=Marsha E. |editor2-last=Schroeder |editor2-first=Michael J. |editor3-last=Terry |editor3-first=Janice J. |editor4-last=Upshur |editor4-first=Jiu-Hwa Lo |editor5-last=Whitters |editor5-first=Mark F. |encyclopedia=Encyclopedia of world history |date=2008e |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-6386-4 |display-editors=1}} * {{cite journal|vauthors=Ackermann RR, Mackay A, Arnold ML |year=2015 |title=The Hybrid Origin of "Modern" Humans|journal=Evolutionary Biology|volume=43|issue=1|pages=1–11|doi=10.1007/s11692-015-9348-1|s2cid=14329491}} * {{cite book |last1=Adovasio |first1=J. M. |author-link1=James M. Adovasio |first2=Olga |last2=Soffer |first3=Jake |last3=Page |title=The Invisible Sex: Uncovering the True Roles of Women in Prehistory |url=https://archive.org/details/invisiblesexunco00adov |year=2007 |publisher=HarperCollins e-books |isbn=978-0-06-157177-0 |oclc=191804695 }} * {{Cite book |last=Akintoye |first=Stephen Adebanji |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&dq=history+of+the+yoruba&pg=PT7 |title=A History of the Yoruba People |date=2010-01-01 |publisher=Amalion Publishing |isbn=978-2-35926-027-4 |language=en}} * {{cite book |last1=Allchin |first1=Bridget |author-link1=Bridget Allchin |last2=Allchin |first2=Raymond |author-link2=Raymond Allchin |title=Origins of a Civilization: The Prehistory and Early Archaeology of South Asia |year=1997 |publisher=Viking |isbn=978-0-670-87713-3 }} * {{cite magazine |last=Allison |first=Graham |author-link=Graham Allison |title=The Myth of the Liberal Order: From Historical Accident to Conventional Wisdom |magazine=[[Foreign Affairs]] |volume=97 |number=4 |date=2018 |pages=124–133 |url=https://www.foreignaffairs.com/articles/2018-06-14/myth-liberal-order |access-date=3 July 2022 |archive-date=9 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709125053/https://www.foreignaffairs.com/articles/2018-06-14/myth-liberal-order |url-status=live}} * {{cite journal |last1=Armstrong McKay |first1=David I. |last2=Staal |first2=Arie |last3=Abrams |first3=Jesse F. |last4=Winkelmann |first4=Ricarda |last5=Sakschewski |first5=Boris |last6=Loriani |first6=Sina |last7=Fetzer |first7=Ingo |last8=Cornell |first8=Sarah E. |last9=Rockström |first9=Johan |last10=Lenton |first10=Timothy M. |display-authors=1 |date=2022 |title=Exceeding 1.5&nbsp;°C Global Warming Could Trigger Multiple Climate Tipping Points |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=377 |page=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950 |pmid=36074831 |s2cid=252161375 |hdl-access=free |number=6611 |hdl=10871/131584}} * {{cite book |last=Axworthy |first=Michael |url=https://archive.org/details/historyofiranemp0000axwo |title=A History of Iran: Empire of the Mind |date=2008 |publisher=Basic |isbn=978-0-465-00888-9}} * {{cite book |title=The Blackwell Companion to Globalization |last=Babones |first=Salvatore |publisher=John Wiley & Sons |year=2008 |isbn=978-0-470-76642-2 |editor-last=Ritzer |editor-first=George |chapter=Studying Globalization: Methodological Issues |oclc=232611725 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=XKnmvRATtfAC&pg=PA146 |access-date=13 December 2023}} * {{cite encyclopedia |last=Bard |first=Kathryn A. |author-link=Kathryn A. Bard |title=The Emergence of the Egyptian State (c. 3200–2686 BC) |encyclopedia=The Oxford History of Ancient Egypt |editor=Shaw, Ian |pages=[https://archive.org/details/oxfordhistoryofa00shaw/page/57 57–82] |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=978-0-19-280458-7 |url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofa00shaw/page/57 }} * {{cite book|series=[[The Cambridge World History]]|volume=2|title=A World with Agriculture, 12,000 BCE–500 CE|editor1-last=Barker|editor1-first=Graeme|editor1-link=Graeme Barker|editor2-last=Goucher|editor2-first=Candace|editor2-link=Candice Goucher|url=https://books.google.com/books?id=Ri07CQAAQBAJ|year=2015|isbn=978-0-521-19218-7|publisher=Cambridge University Press|access-date=3 September 2022|archive-date=29 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240429045312/https://books.google.com/books?id=Ri07CQAAQBAJ|url-status=live}} * {{cite book |last1=Barro |first1=Robert J. |last2=Lee |first2=Jong-Wha |editor1-last=Barro |editor1-first=Robert J. |editor2-last=Yi |editor2-first=Chong-hwa |title=Education Matters: Global Schooling Gains from the 19th to the 21st Century |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-937923-1 |chapter=2. International Comparisons of School Enrollment and Educational Attainment, 1870–2010 |date=2015}} * {{Cite book |last=Batran |first=Aziz |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184295 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1989 |publisher=UNESCO |chapter=The nineteenth-century Islamic revolutions in West Africa}} * {{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/1576875.stm |title=De-coding the Black Death |year=2001 |work=BBC |access-date=24 November 2016 |archive-date=7 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707042715/http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/1576875.stm |url-status=live |author=BBC}} * {{cite journal |title=What Changed During the Axial Age: Cognitive Styles or Reward Systems? |last1=Baumard |first1=Nicolas |last2=Hyafil |first2=Alexandre |last3=Boyer |first3=Pascal |journal=Communicative & Integrative Biology |year=2015 |volume=8 |issue=5 |page=e1046657 |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |doi=10.1080/19420889.2015.1046657 |pmid=27066164 |pmc=4802742 }} * {{cite book |last=Beard |first=Mary |author-link=Mary Beard (classicist) |url=http://archive.org/details/spqrhistoryofanc0000bear_v4f6 |title=SPQR: A History of Ancient Rome |year=2015 |publisher=Profile Books |isbn=978-1-84668-380-0 }} * {{cite book|series=[[The Cambridge World History]]|volume=4|title=A World with States, Empires, and Networks, 1200 BCE–900 CE|editor1-last=Benjamin|editor1-first=Craig|editor1-link=Craig Benjamin|url=https://books.google.com/books?id=LAFuCAAAQBAJ|year=2015|isbn=978-1-107-01572-2|publisher=Cambridge University Press|access-date=28 October 2022|archive-date=28 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221028085203/https://books.google.com/books?id=LAFuCAAAQBAJ|url-status=live}} * {{cite journal |last=Bennett |first=Matthew |display-authors=et al. |title=Evidence of Humans in North America During the Last Glacial Maximum |journal=Science |year=2021 |volume=373 |issue=6562 |pages=1528–1531 |doi=10.1126/science.abg7586 |pmid=34554787 |bibcode=2021Sci...373.1528B |s2cid=237616125 |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abg7586 |access-date=24 September 2021 |archive-date=15 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220915182214/https://www.science.org/doi/10.1126/science.abg7586 |url-status=live}} * {{cite book |last1=Berger |first1=Stefan |title=A Companion to Nineteenth-Century Europe, 1789–1914 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4051-5232-7 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=80F76LFgBrsC&pg=PR17 |chapter=Introduction |date=2008}} * {{cite book|series=[[The Cambridge World History]]|volume=6|title=The Construction of a Global World, 1400–1800 CE, Part 1, Foundations|editor1-last=Bentley|editor1-first=Jerry|editor1-link=Jerry H. Bentley|editor2-last=Subrahmanyam|editor2-first=Sanjay|editor2-link=Sanjay Subrahmanyam|editor3-first=Merry|editor3-last=Wiesner-Hanks|editor3-link=Merry Wiesner-Hanks|publisher=Cambridge University Press|year=2015a|issue=1|doi=10.1017/CBO9781139194594|isbn=978-0-521-76162-8|url=https://books.google.com/books?id=ilxWtAEACAAJ|access-date=26 January 2023|archive-date=26 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230126101512/https://books.google.com/books?id=ilxWtAEACAAJ|url-status=live}} * {{cite book |volume=6 |title=The Construction of a Global World, 1400–1800 CE, Part 2, Patterns of Change |series=The Cambridge World History |editor1-last=Bentley |editor1-first=Jerry |editor1-link=Jerry H. Bentley |editor2-last=Subrahmanyam |editor2-first=Sanjay |editor2-link=Sanjay Subrahmanyam |editor3-first=Merry |editor3-last=Wiesner-Hanks |editor3-link=Merry Wiesner-Hanks |publisher=Cambridge University Press |year=2015b |issue=2 |doi=10.1017/CBO9781139022460 |isbn=978-0-521-19246-0 |url=https://books.google.com/books?id=tJtrCgAAQBAJ |access-date=26 January 2023}} * {{cite book |last1=Bentley |first1=Jerry H. |last2=Ziegler |first2=Herbert F. |title=Traditions & Encounters: A Global Perspective on the Past: Volume II From 1500 to the Present |url=https://archive.org/details/isbn_9780077288693 |edition=4th |publisher=McGraw-Hill |year=2008 |isbn=978-0-07-333063-1 }} * {{Cite book |last=Bhila |first=Hoyini |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=Southern Zambezia}} * {{cite book |title=A History of Eastern Europe: Crisis and Change |last1=Bideleux |first1=Robert |last2=Jeffries |first2=Ian |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-16112-1 |url=https://books.google.com/books?id=U39AYJm1L94C |year=1998 |access-date=10 February 2022 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429044459/https://books.google.com/books?id=U39AYJm1L94C |url-status=live}} * {{cite book |title=The Cambridge World History of Genocide |volume=2: Genocide in the Indigenous, Early Modern and Imperial Worlds, from c.1535 to World War One |publisher=[[Cambridge University Press]] |date=2023 |editor1-last=Blackhawk |editor1-first=Ned |editor1-link=Ned Blackhawk |editor2-last=Kiernan |editor2-first=Ben |editor2-link=Ben Kiernan |editor3-last=Madley |editor3-first=Benjamin |editor4-last=Taylor |editor4-first=Rebe |editor4-link=Rebe Taylor |isbn=978-1-108-76548-0 |doi=10.1017/9781108765480}} * {{Cite book |last=Boahen |first=Albert |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1989 |publisher=UNESCO |chapter=The states and cultures of the Lower Guinea coast}} * {{cite book |chapter=Early Chinese Writing |title=The World's Writing Systems |editor1-last=Bright |editor1-first=Peter |editor2-last=Daniels |editor2-first=William |url=https://archive.org/details/worldswritingsys0000unse/ |last=Boltz |first=William G. |year=1996 |isbn=0-19-507993-0 |publisher=Oxford University Press}} * {{cite encyclopedia |last1=Bristow |first1=William |title=Enlightenment |url=https://plato.stanford.edu/entries/enlightenment/ |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=7 June 2024 |date=2023}} * {{cite book |last=Brown |first=Cynthia Stokes |url=http://archive.org/details/bighistoryfrombi0000brow |title=Big History: From the Big Bang to the Present |year=2007 |publisher=New Press |author-link=Cynthia Stokes Brown |isbn=978-1-59558-196-9 }} * {{Cite book|year=1999|title=Late Antiquity: A Guide to the Postclassical World|editor-last=Bowersock|editor-first=G.W.|editor-last2=Brown|editor-first2=Peter|editor-last3=Grabar|editor-first3=Oleg|publisher=Harvard University Press|url=https://archive.org/details/lateantiquitygui00bowe/}} * {{cite book |last1=Brown |first1=Stephen F. |last2=Anatolios |first2=Khaled |last3=Palmer |first3=Martin |editor-last=O'Brien |editor-first=Joanne |title=Catholicism & Orthodox Christianity |url=https://archive.org/details/catholicismortho0000brow |publisher=Infobase Publishing |year=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 }} * {{Cite book |last=Buchanan |first=Carole Ann |url=https://books.google.com/books?id=70U1cAAACAAJ |title=The Kitara Complex: The Historical Tradition of Western Uganda to the 16th Century |date=1974 |publisher=Indiana University |language=en}} * {{cite book |last1=Bulliet |first1=Richard |last2=Crossley |first2=Pamela |last3=Headrick |first3=Daniel |last4=Hirsch |first4=Steven |last5=Johnson |first5=Lyman |title=The Earth and Its Peoples, Brief Edition |volume=1 |publisher=Cengage Learning |year=2011 |isbn=978-0-495-91311-5 }} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=KWqOCwAAQBAJ|title=The Earth and Its Peoples: A Global History|first1=Richard|last1=Bulliet|author-link=Richard Bulliet|first2=Pamela|last2=Crossley|author2-link=Pamela Kyle Crossley|first3=Daniel|last3=Headrick|author3-link=Daniel R. Headrick|first4=Steven|last4=Hirsch|first5=Lyman|last5=Johnson|last6=Northrup|first6=David|year=2015a|ref={{harvid|Bulliet et al.|2015a}}|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-285-44567-0|edition=6th|volume=1|access-date=25 August 2022|archive-date=29 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240429050129/https://books.google.com/books?id=KWqOCwAAQBAJ|url-status=live}} * {{cite book |url=https://archive.org/details/earthitspeoplesg0000unse_a0j7 |title=The Earth and Its Peoples: A Global History |first1=Richard |last1=Bulliet |author-link=Richard Bulliet |first2=Pamela |last2=Crossley |author2-link=Pamela Kyle Crossley |first3=Daniel |last3=Headrick |author3-link=Daniel R. Headrick |first4=Steven |last4=Hirsch |first5=Lyman |last5=Johnson |last6=Northrup |first6=David |year=2015b |ref={{harvid|Bulliet et al.|2015b}} |publisher=Cengage |isbn=978-1-285-44570-0 |edition=6th |volume=2}} * {{cite book |last1=Burbank |first1=Jane |last2=Cooper |first2=Frederick |title=Empires in World History: Power and the Politics of Difference |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-3470-9 |url=https://books.google.com/books?id=XuUXEAAAQBAJ&pg=PA163 |date=2021}} * {{cite journal |last=Burley |first=David V. |year=1998 |title=Tongan Archaeology and the Tongan Past, 2850–150 B.P. |journal=Journal of World Prehistory |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=368–9, 375 |doi=10.1023/A:1022322303769 |jstor=25801130 |s2cid=160340278 |issn=1573-7802}} * {{cite book |last=Burstein |first=Stanley M. |author-link=Stanley M. Burstein |url=https://books.google.com/books?id=lwFLDgAAQBAJ |title=The World from 1000 BCE to 300 CE |year=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-933613-5 |access-date=1 October 2023 |archive-date=5 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005092531/https://books.google.com/books?id=lwFLDgAAQBAJ |url-status=live}} * {{cite book |last1=Butt |first1=John J. |title=The Greenwood Dictionary of World History |publisher=Bloomsbury |isbn=978-0-313-08315-0 |url=https://books.google.com/books?id=uOXEEAAAQBAJ&pg=PA128 |date=2005}} * {{cite news |last=Casselman |first=Ben |author-link=Ben Casselman |date=2022 |title=Pandemic's Economic Impact Is Easing, but Aftershocks May Linger |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2022/02/19/business/covid-economy.html |url-access=limited |access-date=11 May 2023 |archive-date=11 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511050920/https://www.nytimes.com/2022/02/19/business/covid-economy.html |url-status=live}} * {{cite encyclopedia |last=Chakrabarti |first=Dilip K. |year=2004 |title=Introduction |editor=Chkrabarti, Dilip K. |encyclopedia=Indus Civilization Sites in India: New Discoveries |publisher=Marg Publications |isbn=978-81-85026-63-3 |pages=10–13 |author-link=Dilip Kumar Chakrabarti}} * {{cite book |last1=Chapman |first1=Tim |title=Imperial Russia, 1801–1905 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-57970-9 |url=https://books.google.com/books?id=-Q_qdriEP_UC&pg=PA36 |date=2002}} * {{Cite book |last=Cherif |first=Mohammed |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=Algeria, Tunisia and Libya: The Ottomans and their heirs}} * {{cite book |last1=Chrisp |first1=Peter |title=Big History: Our Incredible Journey, from Big Bang to Now |publisher=Dorling Kindersley |isbn=978-0-241-22590-5 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=tbbjDwAAQBAJ |date=2016 |chapter=Civilizations Develop |access-date=4 May 2024}} * {{cite book|last=Christian|first=David|author-link=David Christian (historian)|url=https://books.google.com/books?id=xFHOahfX0R4C|title=Maps of Time: An Introduction to Big History|year=2011 |orig-date=2004|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-27144-9|language=en|access-date=16 December 2023|archive-date=19 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231219144056/https://books.google.com/books?id=xFHOahfX0R4C|url-status=live}} * {{cite book|series=[[The Cambridge World History]]|volume=1|title=Introducing World History, to 10,000 BCE|editor-last=Christian|editor-first=David|url=https://books.google.com/books?id=VWwaCAAAQBAJ|year=2015|isbn=978-0-521-76333-2|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/CBO9781139194662|access-date=26 January 2023|archive-date=26 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230126101526/https://books.google.com/books?id=VWwaCAAAQBAJ|url-status=live}} * {{cite journal |vauthors=Clarkson C, Jacobs Z, Marwick B, Fullagar R, Wallis L, Smith M, Roberts RG, Hayes E, Lowe K, Carah X, Florin SA, McNeil J, Cox D, Arnold LJ, Hua Q, Huntley J, Brand HE, Manne T, Fairbairn A, Shulmeister J, Lyle L, Salinas M, Page M, Connell K, Park G, Norman K, Murphy T, Pardoe C |display-authors=6 |title=Human Occupation of Northern Australia by 65,000 Years Ago |url=https://archive.org/details/nature-uk_2017-07-20_547_7663/page/306 |journal=Nature |volume=547 |issue=7663 |pages=306–310 |year=2017 |pmid=28726833 |doi=10.1038/nature22968 |bibcode=2017Natur.547..306C |s2cid=205257212 |hdl=2440/107043 |hdl-access=free }} * {{cite book |title=The Maya |url=https://archive.org/details/isbn_2900500289029 |last=Coe |first=Michael D. |publisher=Thames & Hudson |year=2011 |isbn=978-0-500-28902-0 |edition=8th }} * {{cite journal |last1=Conrad |first1=David |last2=Fisher |first2=Humphrey |year=1983 |title=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. I. The External Arabic Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-i-the-external-arabic-sources/4C43B158FD3D74BE744D8634781A4E0A |journal=History in Africa |volume=10 |doi=10.2307/3171690 |jstor=3171690}} * {{cite book |last1=Coolidge |first1=Frederick Lawrence |last2=Wynn |first2=Thomas Grant |title=The Rise of Homo Sapiens: The Evolution of Modern Thinking |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-068091-6 |url=https://books.google.com/books?id=DAJCDwAAQBAJ&pg=PA5 |language=en |year=2018 }} * {{cite book |editor1-last=Curley |editor1-first=Robert |title=The Complete History of Aviation: From Ballooning to Supersonic Flight |publisher=Britannica |isbn=978-1-61530-725-8 |url=https://books.google.com/books?id=iemcAAAAQBAJ&pg=PR9 |date=2011}} * {{cite book|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |title=The Encyclopedia of Empire |publisher=Wiley |isbn=978-1-118-44064-3 |editor-last=Dalziel|editor-first=Nigel|edition=1 |year=2016|language=en |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146 |editor-last2=MacKenzie |editor-first2=John M}} * {{cite book |last=Davies |first=Norman |url=https://books.google.com/books?id=b912JnKpYTkC |title=God's Playground: A History of Poland |date=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-925339-5 |volume=1: The Origins to 1795 |author-link=Norman Davies}} * {{cite journal |first=Ignacio |last=de la Torre |year=2019 |title=Searching for the Emergence of Stone Tool Making in Eastern Africa |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=116 |issue=24 |pages=11567–11569 |doi=10.1073/pnas.1906926116 |pmid=31164417 |pmc=6575166 |bibcode=2019PNAS..11611567D |doi-access=free}} * {{cite book |chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/mono/10.4324/9780429061530-18/carolingian-conquests-margaret-deanesly |chapter=The Carolingian Conquests |last=Deanesly |first=Margaret |author-link=Margaret Deanesly |title=A History of Early Medieval Europe |year=2019 |pages=339–355 |publisher=[[Taylor & Francis]] |doi=10.4324/9780429061530-18 |isbn=978-0-429-06153-0 |s2cid=198789183 |access-date=17 September 2021 |archive-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917142625/https://www.taylorfrancis.com/chapters/mono/10.4324/9780429061530-18/carolingian-conquests-margaret-deanesly |url-status=live}} * {{cite book |last1=DeLaet |first1=Debra L. |last2=DeLaet |first2=David E. |title=Global Health in the 21st Century: The Globalization of Disease and Wellness |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-25899-5 |url=https://books.google.com/books?id=zWfvCgAAQBAJ&pg=PA8 |date=2015}} * {{cite book |last1=Deming |first1=David |title=Science and Technology in World History, Volume 1: The Ancient World and Classical Civilization |publisher=McFarland & Company |isbn=978-0-7864-5657-4 |url=https://books.google.com/books?id=JZONR6frqcQC&pg=PA174 |language=en |year=2014 }} * {{Cite book |last=Denoon |first=Donald |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=Southern Africa}} * {{cite book |last1=Dinan |first1=Desmond |title=Europe Recast: A History of European Union |date=2004 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=0-333-98734-9 |url=https://archive.org/details/europerecasthist0000dina_u0v7/}} * {{cite journal |first1=Manuel |last1=Domínguez-Rodrigo |first2=Luis |last2=Alcalá |year=2016 |title=3.3-Million-Year-Old Stone Tools and Butchery Traces? More Evidence Needed |journal=PaleoAnthropology |pages=46–53 |url=https://paleoanthro.org/media/journal/content/PA20160046.pdf |access-date=14 December 2023 |archive-date=14 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214095225/https://paleoanthro.org/media/journal/content/PA20160046.pdf |url-status=live}} * {{cite book |first=John |last=Dunn |title=Democracy: The Unfinished Journey 508 BCE&nbsp;– 1993 CE |publisher=Oxford University Press |year=1994 |isbn=978-0-19-827934-1}} * {{cite book|author-link=Robin Dunbar|last=Dunbar|first=Robin|title=Human Evolution: Our Brains and Behavior|year=2016 |isbn=978-0-19-061678-6|url=https://archive.org/details/humanevolutionou0000dunb/|publisher=Oxford University Press}} * {{cite news |url=http://www.abc.net.au/science/articles/2008/01/29/2149185.htm |title=Black Death 'Discriminated' Between Victims |last=Dunham |first=Will |year=2008 |work=ABC Science |access-date=24 November 2016 |archive-date=20 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220120404/http://www.abc.net.au/science/articles/2008/01/29/2149185.htm |url-status=live}} * {{cite book |last=Easton |first=Richard D. |url=https://books.google.com/books?id=pb7TAAAAQBAJ |title=GPS Declassified |date=2013 |publisher=Potomac |isbn=978-1-61234-408-9 |access-date=16 September 2022}} * {{cite book |last1=Ebrey |author-link=Patricia Buckley Ebrey |last2=Walthall |last3=Palais |title=East Asia: A Cultural, Social, and Political History |publisher=Houghton Mifflin Harcourt Company |year=2006 |isbn=978-0-618-13384-0 |url=https://archive.org/details/eastasiacultural00ebre_0 }} * {{Cite book |last=El Fasi |first=Mohammad |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=Morocco}} * {{Cite book |last=Fagan |first=Brian |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The Zambezi and Limpopo basins: 1100–1500}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ystMAgAAQBAJ&pg=PA762 |title=The Oxford Companion to Archaeology |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-507618-9 |editor-last1=Fagan |editor-first1=Brian M. |editor-last2=Beck |editor-first2=Charlotte |access-date=19 April 2020 |archive-date=17 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240217192514/https://books.google.com/books?id=ystMAgAAQBAJ&pg=PA762#v=onepage&q&f=false |url-status=live}} * {{cite book |last=Fagan |first=Brian M. |title=Ancient North America: The Archaeology of a Continent |url=https://archive.org/details/ancientnorthamer0004faga |publisher=Thames & Hudson |year=2005 |isbn=978-0-500-28148-2 |edition=4th}} * {{cite book |last1=Fagan |first1=Brian M. |last2=Durrani |first2=Nadia |title=World Prehistory: The Basics |publisher=Routledge |isbn=978-1-000-46679-9 |url=https://books.google.com/books?id=NNFKEAAAQBAJ |language=en |chapter=3. Enter Homo Sapiens (c. 300,000 Years Ago and Later) |year=2021 }} * {{cite book |last1=Fasulo |first1=Linda |title=An Insider's Guide to the UN |url=https://archive.org/details/insidersguidetou0000fasu |date=2015 |edition=3rd |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-20365-3}} * {{cite book |title=Zapotec Civilization: How Urban Society Evolved in Mexico's Oaxaca Valley |url=https://archive.org/details/zapoteccivilizat0000marc |last1=Flannery |first1=Kent V. |author-link=Kent Flannery |last2=Marcus |first2=Joyce |author2-link=Joyce Marcus |publisher=Thames & Hudson |year=1996 |isbn=978-0-500-05078-1 }} * {{cite book |last=Friedman |first=Thomas |author-link=Thomas Friedman |year=2007 |title=The World Is Flat: A Brief History of the Twenty-First Century |edition=Further Updated and Expanded |publisher=Picador |isbn=978-0-312-42507-4 |url=https://archive.org/details/worldisflat00thom}} * {{cite book |last1=Ganivet |first1=Elisa |title=Border Wall Aesthetics: Artworks in Border Spaces |publisher=transcript Verlag |isbn=978-3-8394-4777-2 |url=https://books.google.com/books?id=QhazDwAAQBAJ&pg=PA25 |language=en |year=2019 }} * {{cite book |last1=Geraghty |first1=Paul |chapter=Linguistic Evidence for the Tongan Empire |editor1-last=Dutton |editor1-first=Tom |title=Language Contact and Change in the Austronesian World |year=1994 |publisher=Gruyter |isbn=978-3-11-012786-7 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xOlI8czLshIC&pg=PA233 |series=Trends in linguistics: Studies and monographs |volume=77 |access-date=6 June 2016 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429044326/https://books.google.com/books?id=xOlI8czLshIC&pg=PA233#v=onepage&q&f=false |url-status=live}} * {{cite book |last=Gernet |first=Jacques |author-link=Jacques Gernet |title=A History of Chinese Civilization |year=1996 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-49781-7 |url=https://archive.org/details/historyofchinese00gern_0 }} * {{Citation |last=Gestrich |first=Nikolas |title=The Empire of Ghana |date=2019-03-26 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |url=https://oxfordre.com/africanhistory/display/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-396 |access-date=2024-10-06 |language=en |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |isbn=978-0-19-027773-4}} * {{cite book |last1=Getzen |first1=Thomas E. |title=Money and Medicine: The Evolution of National Health Expenditures |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-757328-0 |url=https://books.google.com/books?id=4iyWEAAAQBAJ&pg=PA234 |date=2022}} * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Martin |title=The Routledge Atlas of Russian History |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-10831-1 |url=https://books.google.com/books?id=yz5PEAAAQBAJ&pg=PA44 |date=2013}} * {{cite news |url=https://www.nybooks.com/articles/2019/08/15/moon-fever-apollo-11/ |title=Moon Fever |last=Gleick |first=James |author-link=James Gleick |newspaper=[[The New York Review of Books]] |volume=LXVI |issue=13 |date=2019 |access-date=1 July 2022 |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701224629/https://www.nybooks.com/articles/2019/08/15/moon-fever-apollo-11/ |url-status=live}} * {{cite journal |last1=Gowlett |first1=J. A. J. |title=The Discovery of Fire by Humans: A Long and Convoluted Process |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |year=2016 |volume=371 |issue=1696 |page=20150164 |doi=10.1098/rstb.2015.0164 |pmid=27216521 |pmc=4874402}} * {{cite book |last1=Graeber |first1=David |url=https://books.google.com/books?id=9xkQEAAAQBAJ |title=The Dawn of Everything: A New History of Humanity |last2=Wengrow |first2=David |year=2021 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |isbn=978-0-374-15735-7 |access-date=15 November 2022 |archive-date=15 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221115094326/https://books.google.com/books?id=9xkQEAAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite book |last1=Greene |first1=Elizabeth B. |title=Buildings and Landmarks of 19th-Century America: American Society Revealed |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1-4408-3573-5 |url=https://books.google.com/books?id=LBjHEAAAQBAJ&pg=PR12 |date=2017}} * {{cite book |last1=Grewal |first1=J. S. |title=The Sikhs of the Punjab |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-63764-0 |url=https://books.google.com/books?id=2_nryFANsoYC&pg=PA99 |date=1998}} * {{cite web|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=206|title=Hvað nær mannkynssagan langt aftur í tímann?|website=Vísindavefurinn|author=Guðmundur Hálfdanarson|date=9.3.2000||ref={{harvid|Guðmundur Hálfdanarson|2000}}}} * {{Cite book |last=Haberland |first=Eike |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=The Horn of Africa}} * {{cite book |last1=Haigh |first1=Gerald |title=Special Times: Sikhism |publisher=A&C Black |isbn=978-1-4081-0434-7 |url=https://books.google.com/books?id=2zLUpxh8E74C&pg=PA30 |date=2009}} * {{cite journal |url=https://www.grochbiology.org/EarlyHominidInterbreeding.pdf |title=Human Hybrids |archive-url=https://web.archive.org/web/20180824034550/https://www.grochbiology.org/EarlyHominidInterbreeding.pdf|archive-date=24 August 2018 |vauthors=Hammer MF |journal=Scientific American |year=2013 |volume=308 |issue=5 |pages=66–71 |doi=10.1038/scientificamerican0513-66 |pmid=23627222 |bibcode=2013SciAm.308e..66H }} * {{cite book|last=Hargrove |first=Jarvis |title=Early Asante, Akan, and Mossi States |date=2024-07-17 |title=Oxford Research Encyclopedia of African History |url=https://oxfordre.com/africanhistory/display/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1354 |access-date=2024-10-06 |language=en |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1354#acrefore-9780190277734-e-1354-div1-2 |doi-broken-date=5 November 2024 |isbn=978-0-19-027773-4}} * {{cite journal |last1=Harmand |first1=Sonia |author-link=Sonia Harmand |title=3.3-million-year-old Stone Tools from Lomekwi 3, West Turkana, Kenya |journal=Nature |year=2015 |volume=521 |issue=7552 |pages=310–315 |doi=10.1038/nature14464 |display-authors=etal |pmid=25993961 |bibcode=2015Natur.521..310H |s2cid=1207285 |url=https://academiccommons.columbia.edu/doi/10.7916/D8697F75/download |access-date=27 July 2022 |archive-date=9 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211009162117/https://academiccommons.columbia.edu/doi/10.7916/D8697F75/download |url-status=live}} * {{cite book |last1=Haynes |first1=Jeffrey |last2=Hough |first2=Peter |last3=Pilbeam |first3=Bruce |title=World Politics |publisher=Sage |isbn=978-1-5297-7459-7 |url=https://books.google.com/books?id=PJGREAAAQBAJ&pg=PA43 |date=2023}} * {{cite book |last=Headrick |first=Daniel R. |author-link=Daniel R. Headrick |url=https://books.google.com/books?id=_WgSDAAAQBAJ |title=Technology: A World History |year=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-533821-8 |access-date=30 September 2023 |archive-date=5 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005092533/https://books.google.com/books?id=_WgSDAAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite web |url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/haht/hd_haht.htm |title=Art of the Hellenistic Age and the Hellenistic Tradition |last1=Hemingway |first1=Colette |last2=Hemingway |first2=Seán |year=2007 |website=Heilbrunn Timeline of Art History |publisher=Metropolitan Museum of Art |access-date=18 November 2016 |archive-date=31 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130531025138/http://www.metmuseum.org/toah/hd/haht/hd_haht.htm |url-status=live}} * {{cite book |last=Henshall |first=Kenneth |title=A History of Japan: From Stone Age to Superpower |isbn=0-312-21986-5 |publisher=St. Martin's Press |year=1999 |url=https://archive.org/details/historyofjapan00kenn/}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=vD76fF5hqf8C |last=Henshall |first=Kenneth |title=A History of Japan: From Stone Age to Superpower |isbn=978-0-230-36918-4 |publisher=Palgrave Macmillan |year=2012 |edition=3rd}} * {{cite journal |vauthors=Herries AI, Martin JM, Leece AB, Adams JW, Boschian G, Joannes-Boyau R, Edwards TR, Mallett T, Massey J, Murszewski A, Neubauer S, Pickering R, Strait DS, Armstrong BJ, Baker S, Caruana MV, Denham T, Hellstrom J, Moggi-Cecchi J, Mokobane S, Penzo-Kajewski P, Rovinsky DS, Schwartz GT, Stammers RC, Wilson C, Woodhead J, Menter C |display-authors=6 |title=Contemporaneity of ''Australopithecus'', ''Paranthropus'', and Early ''Homo Erectus'' in South Africa |journal=Science |volume=368 |issue=6486 |page=7293 |year=2020 |pmid=32241925 |doi=10.1126/science.aaw7293 |doi-access=free }} * {{cite book |last1=Hiro |first1=Dilip |title=Holy Wars: The Rise of Islamic Fundamentalism |url=https://archive.org/details/holywarsriseofi00hiro |publisher=Routledge |isbn=0-415-90207-X |date=1989}} * {{cite book |last1=Horn |first1=Jeff |title=The Industrial Revolution: History, Documents, and Key Questions |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1-61069-885-6 |url=https://books.google.com/books?id=qhbHEAAAQBAJ&pg=PA68 |date=2016}} * {{cite journal |pmc=7648497 |date=2020 |last1=Howe |first1=D. C. |last2=Chauhan |first2=R. S. |last3=Soderberg |first3=A. T. |last4=Buckley |first4=M. R. |title=Paradigm Shifts Caused by the COVID-19 Pandemic |journal=Organizational Dynamics |volume=50 |issue=4 |doi=10.1016/j.orgdyn.2020.100804 |pmid=33191959}} * {{Cite book |last=Hrbek |first=Ivan |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |year=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The disintegration of the political unity of the Maghreb}} * {{Cite book |last=Hrbek |first=Ivan |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |title=General History of Africa: Volume 3 |year=1988a |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The emergence of the Fatimids}} * {{Cite book |last1=Hrbek |first1=Ivan |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |title=General History of Africa: Volume 3 |last2=Devisse |first2=Jean |date=1988b |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The Almovarids}} * {{cite book |author-link=Albert Hourani |last=Hourani |first=Albert |url=https://archive.org/details/historyofarabpeo0000hour |title=A History of the Arab Peoples |year=1991 |publisher=New York: MJF Books |isbn=978-1-56731-216-4 }} * {{cite journal |vauthors=Hublin JJ, Ben-Ncer A, Bailey SE, Freidline SE, Neubauer S, Skinner MM, Bergmann I, Le Cabec A, Benazzi S, [[Katerina Harvati|Harvati K]], Gunz P |display-authors=6 |title=New Fossils from Jebel Irhoud, Morocco and the Pan-African Origin of Homo Sapiens |journal=Nature |volume=546 |issue=7657 |pages=289–292 |year=2017 |pmid=28593953 |doi=10.1038/nature22336 |bibcode=2017Natur.546..289H |s2cid=256771372 |url=https://kar.kent.ac.uk/62267/1/Submission_288356_1_art_file_2637492_j96j1b.pdf |access-date=27 July 2022 |archive-date=8 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108234003/https://kar.kent.ac.uk/62267/1/Submission_288356_1_art_file_2637492_j96j1b.pdf |url-status=live }} * {{cite book |title=Japan in World History |last=Huffman |first=James |author-link=James Huffman (historian) |year=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-536808-6 |url=https://books.google.com/books?id=MNzQCwAAQBAJ |access-date=2 December 2023}} * {{cite book |author-link=Samuel P. Huntington |last=Huntington |first=Samuel P. |url=https://books.google.com/books?id=IMjyTFG04JYC |title=The Third Wave: Democratization in the Late 20th Century |date=1991 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-8604-7}} * {{cite book |last1=Huhle |first1=Teresa |editor1-last=Unger |editor1-first=Corinna R. |editor2-last=Borowy |editor2-first=Iris |editor3-last=Pernet |editor3-first=Corinne A. |title=The Routledge Handbook on the History of Development |publisher=Routledge |isbn=978-1-00-060205-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2kZuEAAAQBAJ&pg=PT151 |chapter=Demographic Concerns and Interventions |date=2022}} * {{cite book|last=Iliffe|first=John|author-link=John Iliffe (historian)|year=2007|title=Africans: The History of a Continent|edition=2nd|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-68297-8|url=https://archive.org/details/africanshistoryo00ilif/}} * {{Cite book |last=Isaacman |first=Allen |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184295 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1989 |publisher=UNESCO |chapter=The countries of the Zambezi basin}} * {{cite book |last1=Ivanov |first1=Serguey F. |editor1-last=Vishnevsky |editor1-first=Anatoly G. |title=Population and Development: Challenges and Opportunities |publisher=EOLSS |isbn=978-1-84826-086-3 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=sThmCwAAQBAJ&pg=PA249 |chapter=Population Growth and New World Population Redistribution |date=2009}} * {{Cite book |last=Jakobielski |first=Stefan |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |title=General History of Africa: Volume 3 |date=1988 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Christian Nubia at the height of its civilization}} * {{cite journal |last=Jungers |first=William L. |title=Lucy's Length: Stature Reconstruction in ''Australopithecus Afarensis'' (A.L.288-1) with Implications for Other Small-bodied Hominids |url=https://archive.org/details/american-journal-of-physical-anthropology_1988-06_76_2/page/227 |journal=[[American Journal of Physical Anthropology]] |volume=76 |issue=2 |pages=227–231 |pmid=3137822 |year=1988 |doi=10.1002/ajpa.1330760211}} * {{cite book |last1=Kazeroony |first1=Hamid H. |title=Decoloniality Praxis |publisher=Emerald |isbn=978-1-80262-953-8 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=KIvXEAAAQBAJ&pg=PA1981 |date=2023 |chapter=2. Postcoloniality: Colonialism Roots and Scope}} * {{cite book|last=Keay|first=John|author-link=John Keay|url=http://archive.org/details/indiahistory00keay|title=India: A History|year=2000 |publisher=Atlantic Monthly Press|isbn=978-0-87113-800-2}} * {{cite book|series=[[The Cambridge World History]]|volume=5|title=Expanding Webs of Exchange and Conflict, 500 CE–1500 CE|editor1-last=Kedar|editor1-first=Benjamin|editor1-link=Benjamin Z. Kedar|editor2-first=Merry|editor2-last=Wiesner-Hanks|editor2-link=Merry Wiesner-Hanks|url=https://books.google.com/books?id=Jv9tCAAAQBAJ|year=2015|isbn=978-0-521-19074-9|publisher=Cambridge University Press|access-date=18 November 2022|archive-date=18 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221118094909/https://books.google.com/books?id=Jv9tCAAAQBAJ|url-status=live}} * {{cite book |last=Kelly |first=Christopher |title=The Roman Empire: A Very Short Introduction |publisher=Oxford University Press |year=2007 |isbn=978-0-19-280391-7 |url=https://books.google.com/books?id=eUgSDAAAQBAJ |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116102710/https://books.google.com/books?id=eUgSDAAAQBAJ |url-status=live}} * {{cite book |last=Kennedy |first=Paul |author-link=Paul Kennedy |title=The Rise and Fall of the Great Powers: Economic Change and Military Conflict from 1500 to 2000 |year=1987 |isbn=978-0-394-54674-2 |url=https://archive.org/details/risefallofgreatp00kenn/ |publisher=Random House}} * {{Cite book |last=Kent |first=Raymond |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=Madagascar and the islands of the Indian Ocean}} * {{cite book |last=Kent |first=Susan Kingsley |author-link=Susan Kingsley Kent |url=https://books.google.com/books?id=cYYEEAAAQBAJ |title=Gender: A World History |year=2020 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-062197-1 |access-date=12 August 2023 |archive-date=12 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812095603/https://books.google.com/books?id=cYYEEAAAQBAJ |url-status=live}} * {{cite book |title=The Cambridge World History of Genocide |volume=1: Genocide in the Ancient, Medieval and Premodern Worlds |year=2023 |publisher=Cambridge University Press |editor1-last=Kiernan |editor1-first=Ben |editor1-link=Ben Kiernan |editor2-last=Lemos |editor2-first=T. M. |editor3-last=Taylor |editor3-first=Tristan S. |isbn=978-1-108-65598-9 |doi=10.1017/9781108655989}} * {{cite book |last1=Kinzel |first1=Moritz |url=https://books.google.com/books?id=S6QGEAAAQBAJ |title=Monumentalising Life in the Neolithic: Narratives of Change and Continuity |last2=Clare |first2=Lee |publisher=Oxbow |year=2020 |isbn=978-1-78925-495-2 |editor-last=Gebauer |editor-first=Anne Birgitte |chapter=Monumental – Compared to What? A Perspective from Göbekli Tepe |editor-last2=Sørensen |editor-first2=Lasse |editor-last3=Teather |editor-first3=Anne |editor-last4=Valera |editor-first4=António Carlos |access-date=9 September 2022 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429045514/https://books.google.com/books?id=S6QGEAAAQBAJ |url-status=live}} * {{cite book |last1=Kirch |first1=Patrick Vinton |last2=Green |first2=Roger C. |title=Hawaiki, Ancestral Polynesia: An Essay in Historical Anthropology |year=2001 |publisher=Cambridge University press |isbn=978-0-521-78879-3 |url=https://books.google.com/books?id=WRapfjQ_iTEC&pg=PA87 |access-date=10 January 2021 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429044326/https://books.google.com/books?id=WRapfjQ_iTEC&pg=PA87#v=onepage&q&f=false |url-status=live}} * {{cite journal |last1=Koch |first1=Paul L. |last2=Barnosky |first2=Anthony D. |year=2006 |title=Late Quaternary Extinctions: State of the Debate |journal=Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics |volume=37 |issue=1 |pages=215–250 |doi=10.1146/annurev.ecolsys.34.011802.132415 |s2cid=16590668}} * {{cite book |last=Kolbert |first=Elizabeth |url=https://books.google.com/books?id=Ra9RAQAAQBAJ |title=The Sixth Extinction: An Unnatural History |date=2014 |publisher=Henry Holt & Co. |isbn=978-0-8050-9979-9 |access-date=18 November 2023}} * {{cite magazine |last=Kolbert |first=Elizabeth |author-link=Elizabeth Kolbert |date=2023 |title=Phosphorus Saved Our Way of Life—and Now Threatens to End It |magazine=The New Yorker |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/03/06/phosphorus-saved-our-way-of-life-and-now-threatens-to-end-it |access-date=18 November 2023 |issn=0028-792X |archive-date=28 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128112301/https://www.newyorker.com/magazine/2023/03/06/phosphorus-saved-our-way-of-life-and-now-threatens-to-end-it |url-status=live}} * {{cite book |author=The Association of Korean History Teachers |title=Korea Through the Ages; Volume One: Ancient |date=2005 |publisher=The Center for Information on Korean Culture, The Academy of Korean Studies |isbn=978-89-7105-545-8}} * {{cite book |first1=Cynthia |last1=Kosso |first2=Anne |last2=Scott |title=The Nature and Function of Water, Baths, Bathing, and Hygiene from Antiquity Through the Renaissance |publisher=Brill |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=UTkXFLfmLTkC&q=hellenistic%20mathematics%20science%20technology&pg=PA51 |isbn=978-9004173576 |access-date=5 February 2024 |archive-date=18 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318020442/https://books.google.com/books?id=UTkXFLfmLTkC&q=hellenistic%20mathematics%20science%20technology&pg=PA51#v=snippet&q=hellenistic%20mathematics%20science%20technology&f=false |url-status=live}} * {{Cite book |last=Kropacek |first=Lubos |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Nubia from the late 12th century to the Funj conquest in the early 15th century}} * {{cite book |title=A History of India |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |publisher=Dorset Press |year=1990 |url=https://archive.org/details/historyofindia0000kulk/page/60/mode/2up |isbn=0-88029-577-5 }} * {{cite book |last1=Kunertova |first1=Dominika |editor1-last=Olsen |editor1-first=John Andreas |title=Routledge Handbook of NATO |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-04-002626-7 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=YwYDEQAAQBAJ&pg=PT182 |chapter=9 Transatlantic Burden Sharing |date=2024}} * {{cite book |last1=Kuran |first1=Timur |title=Freedoms Delayed: Political Legacies of Islamic Law in the Middle East |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-009-32001-6 |url=https://books.google.com/books?id=tTHEEAAAQBAJ&pg=PA11 |language=en |year=2023 }} * {{cite web |last1=Lal |first1=Vinay |url=https://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Mughals/mughals.html |title=The Mughal Empire |work=Manas: India and its Neighbors |publisher=University of California, Los Angeles |date=2001 |access-date=12 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430003224/http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Mughals/mughals.html |archive-date=30 April 2015}} * {{cite book |last=Landes |first=David S. |author-link=David Landes |url=https://archive.org/details/unboundprometheu0000land_a8r2 |title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present |year=1969 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-07200-7}} * {{cite journal |doi=10.1073/pnas.1323964111 |title=Current Perspectives and the Future of Domestication Studies |journal=PNAS |volume=111 |issue=17 |pages=6139–6146 |year=2014 |last1=Larson |first1=G. |last2=Piperno |first2=D. R. |last3=Allaby |first3=R. G. |last4=Purugganan |first4=M. D. |last5=Andersson |first5=L. |last6=Arroyo-Kalin |first6=M. |last7=Barton |first7=L. |last8=Climer Vigueira |first8=C. |last9=Denham |first9=T. |last10=Dobney |first10=K. |last11=Doust |first11=A. N. |last12=Gepts |first12=P. |last13=Gilbert |first13=M. T. P. |last14=Gremillion |first14=K. J. |last15=Lucas |first15=L. |last16=Lukens |first16=L. |last17=Marshall |first17=F. B. |last18=Olsen |first18=K. M. |last19=Pires |first19=J.C. |last20=Richerson |first20=P. J. |last21=Rubio De Casas |first21=R. |last22=Sanjur |first22=O.I. |last23=Thomas |first23=M. G. |last24=Fuller |first24=D.Q. |doi-access=free |pmid=24757054 |pmc=4035915 |bibcode=2014PNAS..111.6139L}} * {{Cite book |last=Last |first=Murray |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184295 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1989 |publisher=UNESCO |chapter=The Sokoto caliphate and Borno}} * {{cite book |last=Lewis |first=Mark Edward |title=China's Cosmopolitan Empire: The Tang Dynasty |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0-674-03306-1 |url=https://books.google.com/books?id=FJ4PrgBOVwgC |access-date=15 September 2023}} * {{cite book |last1=Lewton |first1=Kristi L. |editor1-last=Fuentes |editor1-first=Agustín |title=The International Encyclopedia of Primatology, 3 Volume Set |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-67337-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=DTwuDwAAQBAJ&pg=PA117 |language=en |chapter=Bipedalism |year=2017 }} * {{cite book |last=Lorge |first=Peter |title=The Reunification of China: Peace Through War Under the Song Dynasty |year=2015 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-107-08475-9 |url=https://books.google.com/books?id=9UTjCgAAQBAJ |access-date=22 June 2022}} * {{Cite book |last=Ly-Tall |first=Madina |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The decline of the Mali empire}} * {{Cite book |last=Ly-Tall |first=Madina |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184295 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1989 |publisher=UNESCO |chapter=Massina and Torodbe (Tukuloor) empire until 1878}} * {{cite journal |title=Macassans and the Aboriginal Past |url=https://archive.org/details/sim_archaeology-in-oceania_1986-04_21_1/page/68 |last=MacKnight |first=C. C. |journal=Archaeology in Oceania |year=1986 |volume=21 |pages=69–75 |doi=10.1002/j.1834-4453.1986.tb00126.x}} * {{Cite book |last=Mahdi |first=Adamu |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The Hausa and their neighbours in central Sudan}} * {{cite book |last1=Martell |first1=Luke |title=The Sociology of Globalization |publisher=Polity |isbn=978-0-7456-3674-0 |url=https://books.google.com/books?id=zGfy7s_CfPsC&pg=PA52 |date=2010}} * {{cite book |last1=Martikainen |first1=Tuomas |editor1-last=Nynas |editor1-first=Peter |title=Post-Secular Society |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-49761-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=tpsuDwAAQBAJ&pg=PA72 |chapter=The Global Political Economy, Welfare State Reforms, and the Governance of Religion |date=2017}} * {{Cite book |last=Masao |first=Fidelis |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |title=General History of Africa: Volume 3 |date=1988 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The East African coast and the Comoro Islands}} * {{cite book |last1=Mathew |first1=Oommen P. |last2=Bhatia |first2=Jatinder |title=Innovations in Neonatal-perinatal Medicine: Innovative Technologies and Therapies that Have Fundamentally Changed the Way We Deliver Care for the Fetus and the Neonate |publisher=World Scientific |isbn=978-981-4280-04-4 |url=https://books.google.com/books?id=ykvlALiqW6YC&pg=PA8 |date=2010}} * {{cite book |last=Matsuda |first=Matt |year=2012 |title=Pacific Worlds: A History of Seas, Peoples, and Cultures |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-88763-2 |url=https://books.google.com/books?id=vvy2VITgvCIC |access-date=5 July 2022}} * {{Cite book |last=Matveiev |first=Victor |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The development of Swahili civilization}} * {{cite book |last1=McClellan |first1=James E. |url=https://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC |title=Science and Technology in World History: An Introduction |last2=Dorn |first2=Harold |year=2006 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-0-8018-8360-6 |access-date=11 October 2022 |archive-date=6 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106172630/https://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC |url-status=live}} * {{cite book |last=McEvedy |first=Colin |title=The Penguin Atlas of Medieval History |url=https://archive.org/details/bwb_W9-BSO-368 |publisher=Penguin Books |year=1961}} * {{cite journal |last=McIntosh |first=Susan |year=2008 |title=Reconceptualizing Early Ghana |url=https://www.jstor.org/stable/40380172 |journal=Canadian Journal of African Studies |publisher=Taylor and Francis |volume=43 |issue=2 |pages=347–373 |jstor=40380172}} * {{cite book |last=McNeill |first=William H. |author-link=William H. McNeill (historian) |title=A World History |orig-year=1967 |edition=4th |year=1999 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-511616-8 |url=https://archive.org/details/worldhistory0000mcne_e1t4 }} * {{cite book|last1=McNeill|first1=J. R.|last2=McNeill|first2=William|author-link1=J. R. McNeill|author-link2=William H. McNeill (historian)|url=https://archive.org/details/humanwebbirdseye0000mcne_d8z9|title=The Human Web: A Bird's-eye View of World History|publisher=Norton|year=2003|isbn=0-393-05179-X}} * {{cite book |last=McNeill |first=William H. |title=History of Western Civilization: A Handbook |year=2010 |isbn=978-0-226-56162-2 |publisher=University of Chicago Press }} * {{cite book|series=[[The Cambridge World History]]|volume=7|title=Production, Destruction and Connection, 1750-Present, Part 1, Structures, Spaces, and Boundary Making|editor1-last=McNeill|editor1-first=J. R.|editor1-link=J. R. McNeill|editor2-last=Pomeranz|editor2-first=Kenneth|editor2-link=Kenneth Pomeranz|publisher=Cambridge University Press|year=2015a|issue=1|doi=10.1017/CBO9781139196079|isbn=978-1-108-40775-5|url=https://books.google.com/books?id=SRL0CAAAQBAJ|access-date=26 January 2023|archive-date=26 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230126101512/https://books.google.com/books?id=SRL0CAAAQBAJ|url-status=live}} * {{cite book |series=[[The Cambridge World History]] |volume=7 |title=Production, Destruction and Connection, 1750–Present, Part 2, Shared Transformations? |editor1-last=McNeill |editor1-first=J. R. |editor2-last=Pomeranz |editor2-first=Kenneth |publisher=Cambridge University Press |year=2015b |issue=2 |isbn=978-0-521-19964-3 |url=https://books.google.com/books?id=OBuzCAAAQBAJ |access-date=26 January 2023}} * {{cite book |last1=McNiven |first1=Ian J. |editor1-last=Benjamin |editor1-first=Craig |title=The Cambridge World History: Volume 4, A World with States, Empires and Networks 1200 BCE-900 CE |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-40771-7 |url=https://books.google.com/books?id=oqlTtAEACAAJ |language=en |chapter=22. Australasia and the Pacific |year=2017 }} * {{cite journal |last1=McPherron |first1=Shannon P. |last2=Alemseged |first2=Zeresenay |last3=Marean |first3=Curtis W. |last4=Wynn |first4=Jonathan G. |last5=Reed |first5=Denné |last6=Geraads |first6=Denis |last7=Bobe |first7=René |last8=Béarat |first8=Hamdallah A. |title=Evidence for Stone-tool-assisted Consumption of Animal Tissues Before 3.39&nbsp;million Years Ago at Dikika, Ethiopia |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-08-12_466_7308/page/856 |journal=Nature |year=2010 |volume=466 |issue=7308 |pages=857–860 |doi=10.1038/nature09248 |pmid=20703305 |bibcode=2010Natur.466..857M |s2cid=4356816}} * {{Cite book |last=Mekouria |first=Tekle-Tsadik |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |title=General History of Africa: Volume 3 |date=1988 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The Horn of Africa}} * {{cite book|last1=Merrill|first1=Ronald T.|title=The Earth's magnetic field: Its history, origin and planetary perspective|url=https://archive.org/details/earthsmagneticfi00merr|url-access=registration|year=1983|publisher=Academic press|isbn=0-12-491242-7|page=[https://archive.org/details/earthsmagneticfi00merr/page/1 1]|edition=2nd printing|last2=McElhinny|first2=Michael W.}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=IyD00vXZlfkC |last=Meyer-Fong |first=Tobie S. |year=2013 |title=What Remains: Coming to Terms with Civil War in 19th Century China |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-5425-5 |access-date=19 September 2022}} * {{cite book |last1=Mirsepassi |first1=Ali |last2=Fernée |first2=Tadd Graham |title=Islam, Democracy, and Cosmopolitanism: At Home and in the World |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05397-7 |url=https://books.google.com/books?id=zibeAgAAQBAJ&pg=PA182 |language=en |year=2014 }} * {{Cite book |last=Mones |first=H. |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |title=General History of Africa: Volume 3 |year=1988 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The conquest of North Africa and the Berber resistance}} * {{Cite book |last=Morley |first=Iain |url={{google books|plainurl=y|id=eWhBAQAAQBAJ}} |title=The Prehistory of Music: Human Evolution, Archaeology, and the Origins of Musicality |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-923408-0 |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Mutibwa |first=Phares |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184295 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1989 |publisher=UNESCO |chapter=Madagascar 1800–80}} * {{cite journal |last=Naughton |first=John |date=2016 |title=The Evolution of the Internet: From Military Experiment to General Purpose Technology |journal=Journal of Cyber Policy |volume=1 |issue=1 |pages=5–28 |doi=10.1080/23738871.2016.1157619 |issn=2373-8871}} * {{cite web |url=http://terms.naver.com/entry.nhn?docId=1075074&cid=40942&categoryId=33373 |script-title=ko:남북국시대 |trans-title=North-South States Period |language=ko |website=Encyclopedia |publisher=Naver |access-date=24 November 2016 |archive-url=https://archive.today/20140110225333/http://terms.naver.com/entry.nhn?docId=1075074&cid=40942&categoryId=33373 |archive-date=10 January 2014 |url-status=dead |author=Naver}} * {{Cite book |last=Ncgongco |first=Leonard |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184295 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=The Mfecane and the rise of the new African states}} * {{Cite book |last=Niane |first=Djibril |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Mali and the second Mandingo expansion}} * {{cite book |last1=Nichols |first1=Deborah L. |url=https://books.google.com/books?id=AHWarqdXsfIC |title=The Oxford Handbook of Mesoamerican Archaeology |last2=Pool |first2=Christopher A. |year=2012 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-999634-6 |language=en |access-date=5 June 2022 |archive-date=18 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318020218/https://books.google.com/books?id=AHWarqdXsfIC |url-status=live}} * {{cite book |last1=Ning |first1=Liu |editor1-last=Liu |editor1-first=Yuejin |title=Concise Reader of Chinese Literature History |publisher=Springer |isbn=978-981-99-5814-6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=nJ3fEAAAQBAJ&pg=PA203 |chapter=Literature in the Heyday of the Tang Dynasty |date=2023}} * {{cite book |last=Njoku |first=Raphael Chijioke |title=The History of Somalia |url=https://books.google.com/books?id=FlL2vE_qRQ8C&pg=PA41 |year=2013 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-37857-7 |access-date=13 July 2023}} * {{cite book |last1=Nohr |first1=Ellen Aagaard |last2=Olsen |first2=Jorn |editor1-last=Boslaugh |editor1-first=Sarah |title=Encyclopedia of Epidemiology |publisher=SAGE |isbn=978-1-4522-6559-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=A1F2AwAAQBAJ&pg=PA637 |chapter=Maternal and Child Health Epidemiology |date=2007}} * {{cite book |last1=Nugent |first1=Jeffrey B. |editor1-last=Hakimian |editor1-first=Hassan |title=The Routledge Handbook on the Middle East Economy |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-59668-8 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=JlUuEAAAQBAJ&pg=PA347 |chapter=Refugees in the Mena Region: Historical Overview, Effects and Challenges |date=2021}} * {{Cite book |last=Nzieme |first=Isidore |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=The political system of the Luba and Lunda: its emergence and expansion}} * {{cite book |editor1-last=O'Brien |editor1-first=Patrick Karl |title=Atlas of World History |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-521921-0 |url=https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA99 |date=2002}} * {{cite journal |first1=J. F. |last1=O'Connell |first2=J. |last2=Allen |first3=M. A. J. |last3=Williams |first4=A. N. |last4=Williams |first5=C. S. M. |last5=Turney |first6=N. A. |last6=Spooner |first7=J. |last7=Kamminga |first8=G. |last8=Brown |first9=A. |last9=Cooper |year=2018 |title=When Did ''Homo Sapiens'' First Reach Southeast Asia and Sahul? |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|Proceedings of the National Academy of Sciences]] |volume=115 |issue=34 |pages=8482–8490 |doi=10.1073/pnas.1808385115 |pmid=30082377 |pmc=6112744 |bibcode=2018PNAS..115.8482O |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=O'Rourke |first1=Kevin H. |first2=Jeffrey G. |last2=Williamson |s2cid=15767303 |year=2002 |title=When Did Globalization Begin? |journal=European Review of Economic History |volume=6 |issue=1 |pages=23–50 |doi=10.1017/S1361491602000023}} * {{Cite book |first=M. Angulu|last=Onwuejeogwu |url=https://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony |title=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |date=1980}} * {{cite web |last=Oreskes |first=Naomi |author-link=Naomi Oreskes |date=2022 |title=New Nuclear Power Plants Are Unlikely to Stop the Climate Crisis |url=https://www.scientificamerican.com/article/new-nuclear-power-plants-are-unlikely-to-stop-the-climate-crisis/ |access-date=18 November 2023 |website=Scientific American |archive-date=18 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231118123050/https://www.scientificamerican.com/article/new-nuclear-power-plants-are-unlikely-to-stop-the-climate-crisis/ |url-status=live}} * {{cite journal |last=Osborne |first=Eric W. |date=3 July 2020 |title=The Ulcer of the Mughal Empire: Mughals and Marathas, 1680–1707 |journal=Small Wars & Insurgencies |volume=31 |issue=5 |pages=992, 1005 |doi=10.1080/09592318.2020.1764711 |s2cid=221060782 |issn=0959-2318}} * {{cite book |last1=Paine |first1=Lincoln P. |editor1-last=Andrea |editor1-first=Alfred J. |title=World History Encyclopedia |publisher=Greenwood Publishing |isbn=978-1-85109-930-6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=s5X3EAAAQBAJ&pg=RA3-PA273 |language=en |chapter=The Promotion of Trade through Buddhist Sanghas |year=2011 }} * {{cite book |last=Paine |first=Lincoln P. |url=http://archive.org/details/seacivilizationm0000pain |title=The Sea and Civilization: A Maritime History of the World |date=2013 |publisher=Alfred A. Knopf |isbn=978-1-4000-4409-2}} * {{Cite book |last=Pankhurst |first=Richard |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184295 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1989 |publisher=UNESCO |chapter=Ethiopia and Somalia}} * {{cite journal |vauthors=Pettersson E, Lundeberg J, Ahmadian A |title=Generations of Sequencing Technologies |journal=Genomics |volume=93 |issue=2 |pages=105–111 |date=2009 |pmid=18992322 |doi=10.1016/j.ygeno.2008.10.003 |doi-access=free}} * {{cite book |last=Phillips |first=William |year=2017 |title=Critical Readings on Global Slavery |url=https://brill.com/view/book/edcoll/9789004346611/BP000028.xml |publisher=[[Brill Publishers]] |isbn=978-90-04-34661-1 |access-date=17 September 2021 |archive-date=4 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004200010/https://brill.com/view/book/edcoll/9789004346611/BP000028.xml |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Phiri |first1=Kings |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |last2=Kalinga |first2=Owen |last3=Bhila |first3=Hoyini |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=The northern Zambezia-Lake Malawi region}} * {{cite web |url=https://thediplomat.com/2017/10/buddhism-and-islam-in-asia-a-long-and-complicated-history/ |title=Buddhism and Islam in Asia: A Long and Complicated History |last=Pillalamarri |first=Akhilesh |year=2017 |website=thediplomat.com |publisher=[[The Diplomat]] |access-date=17 September 2021 |archive-date=23 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123010309/https://thediplomat.com/2017/10/buddhism-and-islam-in-asia-a-long-and-complicated-history/ |url-status=live}} * {{cite book |last1=Pollack |first1=Henry |title=A World Without Ice |publisher=Penguin |isbn=978-1-101-52485-5 |url=https://books.google.com/books?id=jV47VHRpmisC&pg=PA93 |language=en |year=2010 }} * {{cite book |last1=Pollack |first1=Henry |title=A World Without Ice |publisher=Penguin |isbn=978-1-101-52485-5 |url=https://books.google.com/books?id=jV47VHRpmisC&pg=PA93 |language=en |year=2010 }} * {{cite journal |vauthors=Posth C, Renaud G, Mittnik A, Drucker DG, Rougier H, Cupillard C, Valentin F, Thevenet C, Furtwängler A, Wißing C, Francken M, Malina M, Bolus M, Lari M, Gigli E, Capecchi G, Crevecoeur I, Beauval C, Flas D, Germonpré M, van der Plicht J, Cottiaux R, Gély B, Ronchitelli A, Wehrberger K, Grigorescu D, Svoboda J, Semal P, Caramelli D, Bocherens H, Harvati K, Conard NJ, Haak W, Powell A, Krause J |display-authors=6 |title=Pleistocene Mitochondrial Genomes Suggest a Single Major Dispersal of Non-Africans and a Late Glacial Population Turnover in Europe |journal=Current Biology |volume=26 |issue=6 |pages=827–833 |year=2016 |pmid=26853362 |doi=10.1016/j.cub.2016.01.037 |bibcode=2016CBio...26..827P |hdl-access=free |s2cid=140098861 |hdl=2440/114930 }} * {{cite book |last1=Price |first1=Simon |last2=Thonemann |first2=Peter |title=The Birth of Classical Europe: A History from Troy to Augustine |publisher=Penguin Books |year=2010 |url=https://archive.org/details/birthofclassical00pric |isbn=978-0-670-02247-2 }} * {{cite book |last=Pääbo |first=Svante |chapter=The Mosaic That Is Our Genome |editor1-last=Clayton |editor1-first=Julie |editor2-last=Dennis |editor2-first=Carina |title=50 Years of DNA |date=2003 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-4039-1479-8 |chapter-url=https://archive.org/details/50yearsofdna00clay/page/95}} * {{cite journal |last1=Radivojevic |first1=M |last2=Rehren |first2=T |last3=Kuzmanovic-Cvetkovic |first3=J |last4=Jovanovic |first4=M |last5=Northover |first5=JP |year=2013 |title=Tainted Ores and the Rise of Tin Bronzes in Eurasia, {{circa}}6500 years ago |url=http://discovery.ucl.ac.uk/1420706/ |journal=Antiquity |volume=87 |issue=338 |pages=1030–1045 |doi=10.1017/S0003598X0004984X |doi-access=free |access-date=30 September 2023 |archive-date=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119084854/http://discovery.ucl.ac.uk/1420706/ |url-status=live}} * {{cite book |last1=Rael |first1=Ronald |title=Earth Architecture |publisher=Princeton Architectural Press |isbn=978-1-56898-767-5 |url=https://books.google.com/books?id=BsLAeifqe4EC&pg=PA113 |language=en |year=2009 }} * {{cite book |last=Randrianja |first=Solofo |title=Madagascar: A short history |publisher=University of Chicago Press |year=2009 |chapter=Transforming the island (1100-1599) |chapter-url=https://archive.org/details/madagascarshorth0000rand/page/42/mode/2up}} * {{Citation |title=The City in the Classical and Post-Classical World |pages=xv–xvi |editor-last=Rapp |editor-first=Claudia |publisher=Cambridge University Press |year=2014|doi=10.1017/cbo9781139507042.016 |doi-broken-date=27 May 2024 |editor2-last=Drake |editor2-first=H.A.}} * {{cite journal |vauthors=Reich D, Green RE, Kircher M, Krause J, Patterson N, Durand EY, Viola B, Briggs AW, Stenzel U, Johnson PL, Maricic T, Good JM, Marques-Bonet T, Alkan C, Fu Q, Mallick S, Li H, Meyer M, Eichler EE, Stoneking M, Richards M, Talamo S, Shunkov MV, Derevianko AP, Hublin JJ, Kelso J, Slatkin M, Pääbo S |display-authors=6 |title=Genetic History of an Archaic Hominin Group from Denisova Cave in Siberia |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_december-23-30-2010_468_7327/page/1053 |journal=Nature |volume=468 |issue=7327 |pages=1053–1060 |year=2010 |pmid=21179161 |pmc=4306417 |doi=10.1038/nature09710 |bibcode=2010Natur.468.1053R |hdl=10230/25596 |author-link1=David Reich (geneticist) }} * {{cite web |last=Regulski |first=Ilona |year=2016 |title=The Origins and Early Development of Writing in Egypt |work=Oxford Handbooks Online |url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199935413.001.0001/oxfordhb-9780199935413-e-61 |language=en |doi=10.1093/oxfordhb/9780199935413.013.61 |isbn=978-0-19-993541-3 |access-date=19 April 2020 |archive-date=31 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031145327/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199935413.001.0001/oxfordhb-9780199935413-e-61 |url-status=live}} * {{cite web |last1=Ritchie |first1=Hannah |author1-link=Hannah Ritchie |title=The World Solved Acid Rain. We Can Also Solve Climate Change |url=https://www.scientificamerican.com/article/the-world-solved-acid-rain-we-can-also-solve-climate-change/ |website=Scientific American |access-date=23 May 2024 |date=2024}} * {{cite book |last1=Roberts |first1=J. M. |last2=Westad |first2=Odd Arne |title=The Penguin History of the World |edition=6th |publisher=Penguin Books |year=2013 |isbn=978-1-84614-443-1 |url=https://books.google.com/books?id=A2cfZkU5aQgC |access-date=25 August 2022 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429050130/https://books.google.com/books?id=A2cfZkU5aQgC |url-status=live }} * {{cite magazine |last1=Roivainen |first1=Eka |title=I Gave ChatGPT an IQ Test. Here's What I Discovered |url=https://www.scientificamerican.com/article/i-gave-chatgpt-an-iq-test-heres-what-i-discovered/ |magazine=Scientific American |access-date=23 May 2024 |date=2023}} * {{Cite book |last=Saidi |first=O. |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The unification of the Maghreb under the Alhomads}} * {{Cite book |last=Salim |first=Ahmed |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=East Africa: The coast}} * {{cite book |last=Schoppa |first=R. Keith |title=The Twentieth Century: A World History |publisher=Oxford University Press |year=2021 |isbn=978-0-19-049735-4 |url=https://books.google.com/books?id=aX0_EAAAQBAJ |access-date=2 December 2023}} * {{cite book |last1=Schulman |first1=Alex |title=The Secular Contract: The Politics of Enlightenment |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1-4411-8467-2 |url=https://books.google.com/books?id=4vOoAwAAQBAJ&pg=PA1 |date=2011}} * {{cite book |last1=Scott |first1=William |last2=Vare |first2=Paul |title=Learning, Environment and Sustainable Development: A History of Ideas |date=2020 |publisher=Routledge |isbn=978-1-00-020802-3 |url=https://books.google.com/books?id=k1YAEAAAQBAJ |access-date=3 May 2023}} * {{cite journal |last=Scranton |first=Philip |date=2006 |title=Urgency, Uncertainty, and Innovation: Building Jet Engines in Postwar America |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1177/1744935906064096 |journal=Management & Organizational History |volume=1 |issue=2 |page=131 |doi=10.1177/1744935906064096 |s2cid=143813033 |issn=1744-9359 |access-date=15 September 2022}} * {{cite journal |last1=Seow |first1=Victor |title=A Tradition of Invention: The Paradox of Glorifying Past Technological Breakthroughs |journal=East Asian Science, Technology and Society|date=3 July 2022 |volume=16 |issue=3 |pages=349–366 |doi=10.1080/18752160.2022.2095103 |doi-access=free }} * {{cite book |last=Serle |first=Percival |author-link=Percival Serle |year=1949 |chapter=Tasman, Abel |title=Dictionary of Australian Biography |publisher=Angus & Robertson |url=https://gutenberg.net.au/ebooks15/1500721h/0-dict-biogT-V.html#tasman1}} * {{cite book |last=Shaw |first=Stanford |title=History of the Ottoman Empire and Modern Turkey: Volume I: Empire of the Gazis: The Rise and Decline of the Ottoman Empire 1280–1808 |publisher=Cambridge University Press |year=1976 |isbn=978-0-521-29163-7 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/historyofottoman00stan }} * {{cite book |last1=Shelley |first1=Fred M. |title=Examining Education Around the World |date=2022 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1-4408-6448-3 |url=https://books.google.com/books?id=gErEEAAAQBAJ |access-date=31 August 2023}} * {{cite book |first=John R. |last=Short |title=An Introduction to Urban Geography |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 |publisher=Routledge |year=1987 |isbn=978-0-7102-0372-4 |access-date=30 July 2022 |archive-date=20 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320034104/https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 |url-status=live}} * {{cite book |last=Siler |first=Julia Flynn |url=https://books.google.com/books?id=BA-TSRWOnIcC |title=Lost Kingdom: Hawaii's Last Queen, the Sugar Kings, and America's First Imperial Adventure |date=2012 |publisher=Grove |isbn=978-0-8021-9488-6 |access-date=3 July 2023}} * {{Cite book |last=Simmons |first=Beth A. |url=https://books.google.com/books?id=EfQfAwAAQBAJ |title=Mobilizing for Human Rights: International Law in Domestic Politics |date=2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-48348-3}} * {{cite book |last1=Singh |first1=Patwant |title=The Sikhs |url=https://archive.org/details/sikhs0000sing_u5q4 |publisher=Knopf |isbn=0-375-40728-6 |date=2000}} * {{cite book |last=Singh |first=Upinder |author-link=Upinder Singh |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=GW5Gx0HSXKUC |publisher=Pearson Education |year=2008 |isbn=978-81-317-1120-0 |access-date=25 October 2022 |archive-date=18 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318020243/https://books.google.com/books?id=GW5Gx0HSXKUC |url-status=live}} * {{cite journal |last1=Spoor |first1=Fred |last2=Gunz |first2=Philipp |last3=Neubauer |first3=Simon |last4=Stelzer |first4=Stefanie |last5=Scott |first5=Nadia |last6=Kwekason |first6=Amandus |last7=Dean |first7=M. Christopher |year=2015 |title=Reconstructed ''Homo Habilis'' Type OH 7 Suggests Deep-rooted Species Diversity in Early ''Homo'' |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-03-05_519_7541/page/83 |journal=Nature |volume=519 |issue=7541 |pages=83–86 |doi=10.1038/nature14224 |pmid=25739632 |bibcode=2015Natur.519...83S |s2cid=4470282}} * {{cite book |title=The Statesman's Yearbook 2024: The Politics, Cultures and Economies of the World |publisher=Springer |isbn=978-1-349-96076-7 |url=https://books.google.com/books?id=uDvsEAAAQBAJ&pg=PA1157 |date=2023 |ref={{sfnref|Springer|2023}}}} * {{cite book |editor-last1=Stearns |editor-first1=Peter N. |editor-link1=Peter Stearns |editor-first2=William L. |editor-last2=Langer |edition=6th |title=The Encyclopedia of World History: Ancient, Medieval, and Modern, Chronologically Arranged |publisher=Houghton Mifflin Company |year=2001 |isbn=978-0-395-65237-4 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0000unse_i2x5 }} * {{cite book |last1=Stearns |first1=Peter N. |title=World History: The Basics |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-88817-5 |url=https://books.google.com/books?id=LMMtCgAAQBAJ&pg=PA33 |date=2010}} * {{cite book |editor=R. Charles Weller |title=21st-Century Narratives of World History: Global and Multidisciplinary Perspectives |publisher=Palgrave |chapter=Periodization in World History: Challenges and Opportunities |last=Stearns |first=Peter N. |author-link=Peter N. Stearns |year=2017 |isbn=978-3-319-62077-0|doi=10.1007/978-3-319-62078-7_3}} * {{cite book |last=Stein |first=Burton |author-link=Burton Stein |title=A History of India |url=https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC |year=2010 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4443-2351-1 |access-date=21 July 2022}} * {{cite journal |last1=Stephens |first1=Lucas |last2=Fuller |first2=Dorian |last3=Boivin |first3=Nicole |last4=Rick |first4=Torben |last5=Gauthier |first5=Nicolas |last6=Kay |first6=Andrea |last7=Marwick |first7=Ben |last8=Armstrong |first8=Chelsey Geralda |last9=Barton |first9=C. Michael |year=2019 |title=Archaeological Assessment Reveals Earth's Early Transformation Through Land Use |url=https://archive.org/details/science_2019-08-30_365_6456/page/897 |journal=Science |volume=365 |issue=6456 |pages=897–902 |doi=10.1126/science.aax1192 |issn=0036-8075 |pmid=31467217 |hdl=10150/634688 |hdl-access=free |bibcode=2019Sci...365..897S |s2cid=201674203}} * {{cite news |first=Tom |last=Stevenson |title=In the Grey Zone |newspaper=[[London Review of Books]] |volume=42 |issue=20 |date=2020 |pages=41–43 |url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v42/n20/tom-stevenson/in-the-grey-zone |access-date=24 July 2022 |archive-date=29 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220729000125/https://www.lrb.co.uk/the-paper/v42/n20/tom-stevenson/in-the-grey-zone |url-status=live}} * {{cite journal |last=Strait |first=David |title=The Evolutionary History of the Australopiths |journal=Evolution: Education and Outreach |year=2010 |volume=3 |issue=3 |page=341 |doi=10.1007/s12052-010-0249-6 |s2cid=31979188 |language=en |issn=1936-6434 |doi-access=free }} * {{cite encyclopedia |last=Stutz |first=Aaron Jonas |title=Paleolithic |year=2018 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118584538.ieba0363 |encyclopedia=The International Encyclopedia of Biological Anthropology |pages=1–9 |editor-last=Trevathan |editor-first=Wenda |place=Hoboken |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |language=en |doi=10.1002/9781118584538.ieba0363 |isbn=978-1-118-58442-2 |s2cid=240083827 |editor2-last=Cartmill |editor2-first=Matt |editor3-last=Dufour |editor3-first=Darna |editor4-last=Larsen |editor4-first=Clark |access-date=4 August 2022 |archive-date=1 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220801105234/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118584538.ieba0363 |url-status=live}} * {{cite book |last1=Svard |first1=Lois |title=The Musical Brain: What Students, Teachers, and Performers Need to Know |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-758417-0 |url=https://books.google.com/books?id=mC6oEAAAQBAJ&pg=PA23 |language=en |year=2023 }} * {{cite book |title=The History of the Seljuq Turks from the Jāmiʻ Al-tawārīkh: An Ilkhanid Adaptation of the Saljūq-nāma of Ẓahīr Al-Dīn Nīshāpūrī |last1=Ṭabīb |first1=Rashīd al-Dīn |last2=Faḍlallāh |first2=Rašīd-ad-Dīn |last3=Nishapuri |first3=Zahir al-Din |last4=Nīšāpūrī |first4=Ẓahīr-ad-Dīn |year=2001 |publisher=Psychology Press |url=https://books.google.com/books?id=jmMpaJZemk0C |isbn=978-0-7007-1342-4 |editor-last=Bosworth |editor-first=Clifford Edmund |translator-last=Luther |translator-first=Kenneth Allin |access-date=25 August 2023 |archive-date=25 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825093140/https://books.google.com/books?id=jmMpaJZemk0C |url-status=live}} * {{cite book|last=Tamrat |first=Taddesse |title=Ethiopia, the Red Sea and the Horn |date=1977 |title=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |volume=3 |pages=98–182 |editor-last=Oliver |editor-first=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-africa/ethiopia-the-red-sea-and-the-horn/1518583A70723220B77296C39BC0F570 |access-date=2024-09-03 |series=The Cambridge History of Africa |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-20981-6}} * {{Cite book |last=Tamrat|first=Taddesse |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The Horn of Africa: The Solomonids in Ethiopia and the states of the Horn of Africa}} * {{cite news |title=Large, Creative AI Models Will Transform Lives and Labour Markets |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/interactive/science-and-technology/2023/04/22/large-creative-ai-models-will-transform-how-we-live-and-work |access-date=13 December 2023 |issn=0013-0613 |date=2023 |archive-date=12 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231212165040/https://www.economist.com/interactive/science-and-technology/2023/04/22/large-creative-ai-models-will-transform-how-we-live-and-work |url-status=live |ref={{sfnref|The Economist|2023}}}} * {{cite news |title=Progress on Climate Change Has Been Too Slow. But It's Been Real |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/leaders/2023/11/23/progress-on-climate-change-has-not-been-fast-enough-but-it-has-been-real |access-date=2 December 2023 |issn=0013-0613 |date=2023a |archive-date=2 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202010959/https://www.economist.com/leaders/2023/11/23/progress-on-climate-change-has-not-been-fast-enough-but-it-has-been-real |url-status=live |ref={{sfnref|The Economist|2023a}}}} * {{cite book|title=The Development of States in West Central Africa to 1540 |date=2020 |work=A History of West Central Africa to 1850 |pages=16–55 |editor-last=Thornton |editor-first=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |access-date=2024-09-21 |series=New Approaches to African History |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-56593-7}} * {{cite book|last1=Tignor|first1=Robert|last2=Adelman|first2=Jeremy|last3=Brown|first3=Peter|last4=Elman|first4=Benjamin|last5=Liu|first5=Xinru|last6=Pittman|first6=Holly|last7=Shaw|first7=Brent|url=http://archive.org/details/worldstogetherwo0001tign|title=Worlds Together, Worlds Apart, Volume One: Beginnings Through the 15th Century|edition=4th|year=2014|publisher=W.W. Norton & Company|isbn=978-0-393-92208-0|ref={{harvid|Tignor et al.|2014}}}} * {{cite book |last1=Tiliouine |first1=Habib |last2=Renima |first2=Ahmed |last3=Estes |first3=Richard J. |editor1-last=Tiliouine |editor1-first=Habib |editor2-last=Estes |editor2-first=Richard J. |title=The State of Social Progress of Islamic Societies: Social, Economic, Political, and Ideological Challenges |publisher=Springer |isbn=978-3-319-24774-8 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=f9f7CwAAQBAJ&pg=PA37 |language=en |chapter=The Islamic Golden Age: A Story of the Triumph of the Islamic Civilization |year=2016 }} * {{cite book |title=America: A Narrative History |volume=1 |edition=8th |ref={{harvid|Tindall & Shi 2010}} |year=2010 |last1=Tindall |first1=George |last2=Shi |first2=David |isbn=978-0-393-93406-9 |publisher=Norton}} * {{cite journal |title=The Islamization of Central Asia in the Sāmānid Era and the Reshaping of the Muslim World |last=Tor |first=Deborah |year=2009 |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |volume=72 |issue=2 |pages=279–299 |publisher=[[Cambridge University Press]] |doi=10.1017/S0041977X09000524 |jstor=40379005 |s2cid=153554938}} * {{cite book |first=Conrad |last=Totman |year=2002 |title=A History of Japan |publisher=Blackwell |isbn=978-1-4051-2359-4 |url=https://books.google.com/books?id=Z_a_QgAACAAJ |access-date=22 July 2022}} * {{cite book |last1=Tozzo |first1=Brandon |title=American Hegemony after the Great Recession: A Transformation in World Order |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-57539-5 |url=https://books.google.com/books?id=iH86DwAAQBAJ&pg=PA116 |date=2017}} * {{cite book |last1=Urata |first1=Shūjirō |last2=Kuroda |first2=Kazuo |last3=Tonegawa |first3=Yoshiko |title=Sustainable Development Disciplines for Humanity: Breaking Down the 5Ps—People, Planet, Prosperity, Peace, and Partnerships |date=2022 |publisher=Springer |isbn=978-981-19-4859-6 |url=https://books.google.com/books?id=UdSgEAAAQBAJ |access-date=3 May 2023}} * {{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Equatorial Africa and Angola: Migrations and the emergence of the first states}} * {{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=The Kongo kingdom and its neighbours}} * {{cite web |last1=Vásquez |first1=Ian |title=Ending Mass Poverty |url=https://www.cato.org/commentary/ending-mass-poverty |website=Cato Institute |access-date=23 May 2024 |date=2001}} * {{Cite book |last=Vellut |first=Jean-Luc |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184295 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1989 |publisher=UNESCO |chapter=The Congo basin and Angola}} * {{Cite book |last=Vesely |first=Rudolf |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=The Ottoman conquest of Egypt}} * {{cite journal |last1=Villmoare |first1=Brian |last2=Kimbel |first2=William |last3=Seyoum |first3=Chalachew |last4=Campisano |first4=Christopher |last5=DiMaggio |first5=Erin |last6=Rowan |first6=John |last7=Braun |first7=David |last8=Arrowsmith |first8=J Ramón |last9=Reed |first9=Kaye |display-authors=6 |title=Paleoanthropology. Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia |url=https://archive.org/details/sim_science_science_2015-03-20_347_6228/page/1352 |journal=Science |volume=347 |issue=6228 |pages=1352–1355 |year=2015 |pmid=25739410 |doi=10.1126/science.aaa1343 |doi-access=free |bibcode=2015Sci...347.1352V}} * {{cite journal |last1=Weber |first1=Gerhard W. |last2=Hershkovitz |first2=Israel |last3=Gunz |first3=Philipp |last4=Neubauer |first4=Simon |last5=Ayalon |first5=Avner |last6=Latimer |first6=Bruce |last7=Bar-Matthews |first7=Miryam |last8=Yasur |first8=Gal |last9=Barzilai |first9=Omry |last10=May |first10=Hila |year=2020 |title=Before the Massive Modern Human Dispersal into Eurasia: A 55,000-year-old Partial Cranium from Manot Cave, Israel |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1040618219308080 |journal=Quaternary International |language=en |volume=551 |pages=29–39 |doi=10.1016/j.quaint.2019.10.009 |bibcode=2020QuInt.551...29W |s2cid=210628420 |issn=1040-6182 |access-date=17 August 2022 |archive-date=24 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124220617/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1040618219308080 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Webster |first1=James |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |last2=Ogot |first2=Bethwell |last3=Chretien |first3=Jean-Pierre |year=1992 |publisher=UNESCO |chapter=The Great Lakes region: 1500–1800}} * {{cite book |last=Wengrow |first=David<!-- |author-link=David Wengrow--> |chapter=The Invention of Writing in Egypt |title=Before the Pyramids: Origin of Egyptian Civilization |publisher=Oriental Institute of the University of Chicago |year=2011 }} * {{cite journal |last=Wheeler |first=Mary E. |title=Empires in Conflict and Cooperation: The "Bostonians" and the Russian-American Company |url=https://archive.org/details/sim_pacific-historical-review_1971-11_40_4/page/440 |journal=Pacific Historical Review |volume=40 |issue=4 |year=1971 |page=441 |doi=10.2307/3637703 |jstor=3637703}} * {{cite book |title=The Zapotecs: Princes, Priests, and Peasants |url=https://archive.org/details/isbn_9780806113746 |last=Whitecotton |first=Joseph W. |publisher=University of Oklahoma Press |year=1977 |no-pp=y}} * {{cite book |last=Whitfield |first=Susan |author-link=Susan Whitfield |date=2004 |title=The Silk Road: Trade, Travel, War, and Faith |url=https://archive.org/details/aurelsteinonsilk0000whit |url-access=registration |publisher=Serendia |isbn=978-1-932476-13-2}} * {{cite book |last1=Wiesner |first1=Merry E. |title=A Concise History of the World |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-02837-1 |url=https://books.google.com/books?id=oZiNCgAAQBAJ&pg=PA204 |date=2015}} * {{cite book |last1=Wiesner-Hanks |first1=Merry E. |title=What is Early Modern History? |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-5095-4058-7 |url=https://books.google.com/books?id=83UWEAAAQBAJ |date=2021}} * {{cite book |first1=Stephen |last1=Williams |first2=Gerard |last2=Friell |title=Theodosius: The Empire at Bay |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-78262-7 |access-date=30 July 2022 |archive-date=30 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530232720/https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ |url-status=live}} * {{cite book |last=Wolfe |first=Audra J. |url=https://books.google.com/books?id=mmR_eJYhPAwC |title=Competing with the Soviets: Science, Technology, and the State in Cold War America |date=2013 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-1-4214-0901-6 |access-date=13 September 2022}} * {{cite book |last=Wolpert |first=Stanley |author-link=Stanley Wolpert |year=1997 |isbn=0-19-510030-1 |publisher=Oxford University Press |title=A New History of India |url=https://archive.org/details/newhistoryofindi00wolp_0 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Wragg-Sykes |first1=Rebecca |title=Big History: Our Incredible Journey, from Big Bang to Now |publisher=Dorling Kindersley |isbn=978-0-241-22590-5 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=tbbjDwAAQBAJ&pg=PA180 |language=English |year=2016 |chapter=Humans Evolve |access-date=4 May 2024 |archive-date=2 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502164908/https://books.google.com/books?id=tbbjDwAAQBAJ&pg=PA183 |url-status=live }} * {{cite book|series=[[The Cambridge World History]]|volume=3|title=Early Cities in Comparative Perspective, 4000 BCE–1200 CE|editor1-last=Yoffee|editor1-first=Norman|editor1-link=Norman Yoffee|url=https://books.google.com/books?id=SQS7BwAAQBAJ|year=2015|isbn=978-0-521-19008-4|publisher=Cambridge University Press|access-date=9 October 2023|archive-date=14 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231014105512/https://books.google.com/books?id=SQS7BwAAQBAJ|url-status=live}} * {{cite journal|vauthors=Yong E |year=2011 |title=Mosaic Humans, the Hybrid Species|url=https://archive.org/details/sim_new-scientist_2011-07-30_211_2823/page/34 |journal=New Scientist |volume=211 |issue=2823 |pages=34–38|bibcode=2011NewSc.211...34Y|doi=10.1016/S0262-4079(11)61839-3|doi-access=free}} * {{cite book|last=Xue |first=Zongzheng |year=1992 |title=A History of Turks |publisher=Chinese Social Sciences Press}} {{reflist|group=lower-alpha}} {{refend}} [[Flokkur:Mannkynssaga| ]] qzy4d3b66g5h4999cd0007hpe99tzz6 Seúl 0 31086 1985414 1947948 2026-11-07T01:26:16Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985414 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Seúl | nafn_í_eignarfalli = | nafn_opinbert = Sérstaka borgin Seúl<br />서울특별시 | nafn_á_frummáli = {{lang|ko|서울}} ([[kóreska]]) | nafn_á_frummáli_lang = kóreska | tegund_byggðar = [[Höfuðborg]] og [[Fyrsta stigs borgir í Suður-Kóreu|sérstök borg]] | mynd = {{multiple image | caption_align = center | border = infobox | total_width = 300 | perrow = 1/2/2/1 | color = white | image1 = Seoul (175734251) (cropped).jpg | caption1 = [[Listi yfir hæstu byggingar í Seúl|Sjónlína Seúl um nótt]] | image2 = 덕수궁의_가을.jpg | caption2 = [[Deoksugunghöll|Deoksugunghöllin]] | image3 = Republic_of_Korea_capitol.jpg | caption3 = [[Þjóðþing Suður-Kóreu]] | image4 = Lotte_World_day_view_2.jpg | caption4 = [[Lotte World]] og [[Lotte World-turn|Lotte World-turninn]] | image5 = Gwanghwamun_20240413.jpg | caption5 = [[Gwanghwamun]] | image6 = Seoul at night (cropped).jpg | caption6 = [[Seongsanbrú]] yfir [[Hanfljót|Hanfljótinu]] }} | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of Seoul.svg | fáni_stærð = 110 | innsigli = | skjaldarmerki = Seal of Seoul, South Korea.svg | skjaldarmerki_stærð = 90 | viðurnefni = | kjörorð = „Seúl, sál mín“<br />아이·서울·유 | kort = | kort_texti = | teiknibóla_kort = Suður-Kórea | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning í Suður-Kóreu | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Suður-Kórea}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_neðan = | flatarmál_heild_km2 = 605,21 | hæð_m = 38 | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=City Overview (Population) |url=http://english.seoul.go.kr/seoul-views/meaning-of-seoul/4-population/ |publisher=[[Seoul Metropolitan Government]]}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2025 | mannfjöldi_heild = 9.602.826 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = | utc_hliðrun = +09:00 | tímabelti_sumartími = | utc_hliðrun_sumartími = | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Seúl''' ([[kóreska]]: 서울; framburður: „soúl“) opinberlega '''Sérstaka stórborgin Seúl''' er [[höfuðborg]] [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]] og jafnframt stærsta borg landsins svo sem [[Kóreuskagi|kóreuskaga]]. Stórborgarsvæði Seúl, sem nær yfir Seúl, [[Gyeonggi-hérað|Gyeonggi-héraðs]] og [[Incheon]]<ref>{{cite web|url=http://nationalatlas.ngii.go.kr/pages/page_2649.php|title=Seoul Metropolitan Area|website=nationalatlas.ngii.go.kr|access-date=28 December 2024}}</ref> var sjötta stærsta stórborgarsvæðishagkerfi heimsins árið 2022, á eftir [[New York-borg|New York]], [[Tókýó]], [[Los Angeles]], [[París]] og [[London]]. Meira en helmingur Suður-Kóreu býr í Seúl. Íbúafjöldi Seúl náði hámarki með yfir 10 milljónum manns, hefur hann farið smám saman minnkandi síðan 2014 og var um 9,6 milljónir árið 2024. Nafn borgarinnar er dregið af forna [[kóreska]] orðinu ''Seorabeol'' eða ''Seobeol'', sem þýðir „höfuðborg“. Borgin var áður þekkt undir nöfnunum ''Wiryeseong'', ''Hanyang'' og ''Hanseong''. Seúl er staðsett í norðvesturhluta landsins, við [[Hanfljót]]. Borgin er í fjalllendi með [[Bukhanfjall|Bukhanfjallið]] á norðurjaðri borgarinnar. Á Seúlarsvæðinu eru fimm [[Menningarmálastofnun Sameinuðu þjóðanna|UNESCO]] heimsminjastaðir: [[Changdeokgung]], [[Hwaseongvirki]], [[Jongmyo]], [[Namhansanseong]] og [[konunglegu grafir Joseon]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/kr|title=Lists: Republic of Korea|publisher=[[UNESCO]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225050657/http://whc.unesco.org/en/statesparties/kr|archive-date=25 December 2019|access-date=26 December 2019|url-status=live}}</ref> Borgin nær yfir 605,21 [[ferkílómetri|ferkílómetra]]. Sé allt [[stórborgarsvæði]]ð talið með eru íbúarnir um 26 milljónir. Seúl er ein af fjölmennustu og þéttbýlustu borgum heims. Saga Seúl nær aftur til ársins [[18 f.Kr]], þegar borgin var stofnuð af fólki frá [[Baekje]], eitt af [[Þríríkjatímabil Kóreu|þremur konungsríkjum Kóreu]]. Á tímum [[Joseon]] var Seúl formlega útnefnd höfuðborg ríkisins og umkringd miklum varnarvegg. Snemma á 20. öld var Seúl hernuminn af [[Japanska keisaradæmið|Japanska keisaradæminu]] og tímabundið nefnd „Keijō“ („Gyeongseong“ á kóresku). Í [[Kóreustríðið|Kóreustríðinu]] skipti borginn um hendur fjórum sinnum og borgin var skild að mestu eftir í rústum. Þrátt fyrir þetta hefur borgin síðan gengið í gegnum umfangsmikla endurbyggingu. Seúl var metin sem lífvænlegasta borg [[Asía|Asíu]] og hafði næsthæsta lífsgæðastig í heiminum samkvæmt Arcadis árið 2015, með GDP á mann (PPP) upp á um $40.000. 15 fyrirtæki á Fortune Global 500-listanum, þar á meðal stórfyrirtæki eins og [[Samsung]],<ref>{{cite web|url=http://fortune.com/global500/samsung-electronics-13/|title=Samsung Electronics|website=Fortune|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024065549/http://fortune.com/global500/samsung-electronics-13/|archive-date=24 October 2014|access-date=24 October 2014|url-status=live}}</ref> [[LG]] og [[Hyundai]], hafa höfuðstöðvar sínar í Seúl, sem er einnig miðstöð stórra tæknisvæða, svo sem [[Gangnamhverfi|Gangnam]] og Digital Media City.<ref>{{cite news |date=15 June 2009 |title=Tech capitals of the world |url=http://www.theage.com.au/news/technology/tech-capitals-of-the-world/2007/06/16/1181414598292.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090912100420/http://www.theage.com.au/news/technology/tech-capitals-of-the-world/2007/06/16/1181414598292.html |archive-date=12 September 2009 |access-date=7 August 2013 |work=The Age |location=Melbourne}}</ref> Seúl er í sjötta sæti á Global Power City Index og er eitt af fimm fremstu borgum í heiminum sem hýsir alþjóðlegar ráðstefnur. Borgin hefur einnig verið gestgjafi stórra alþjóðlegra viðburða, þar á meðal Asíuleikanna 1986, sumarleikanna 1988, G20-ráðstefnunnar í Seúl 2010, auk þess að hýsa þrjá leiki í [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2002|FIFA heimsmeistarakeppninni 2002]]. Ennfremur hefur borgin orðið vitni að mikilli nútíma uppbyggingu, með þekktum kennileitum eins og [[N Seúl-turninn]], [[63-byggingin]], [[Lotte World-turn]], [[Dongdaemun-hönnunarmiðstöð|Dongdaemun-hönnunarmiðstöðinn]], [[Lotte World]], [[Trade-turninn]], [[COEX]], [[IFC Seúl]] og [[Parc1]]. Seúl var útnefnd Heimsborg hönnunar árið 2010 og hefur þjónað sem miðstöð tónlistar, skemmtunar og menningu Suður-Kóreu, sem hefur fært [[Kóreupopp]] og [[Halljú]] alþjóðlega athygli. == Nafn == Að hefð hefur Seúl (서울) verið kóreskur orðstofn (ekki [[Kínversk-kóreskur orðaforði|kínversk-kóreskur]]) sem einfaldlega þýðir „höfuðborg“. Orðið Seúl er talið hafa þróast af Seorabeol (서라벌; sögulega ritað með [[Hanja]]<nowiki/>-forminu 徐羅伐), sem upphaflega vísaði til Gyeongju, höfuðborgar [[Sillaríki|Silla]].<ref>{{Cite web|url=https://encykorea.aks.ac.kr/Article/E0027956|title=|author=정|first=구복|website=[[Encyclopedia of Korean Culture]]|script-title=ko:서울|access-date=August 17, 2024}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Ju |first=Bo Don |date=2019 |title=Gyeongju, a City of History |url=http://www.ijkaa.org:443/v.13/0/15/8 |journal=Journal of Korean Art & Archaeology |language=en |volume=13 |pages=15–23 |doi=10.23158/jkaa.2019.v13_02 |issn=2951-4983 |archive-date=2025-08-20 |access-date=2025-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820182747/https://www.ijkaa.org/v.13/0/15/8 |url-status=dead }}{{Dead link|date=August 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> Wiryeseong (위례성; 慰禮城), höfuðborgarsetur [[Baekje]], var staðsett innan marka nútíma Seúl. Seúl var einnig þekkt undir öðrum sögulegum nöfnum, eins og Bukhansangun (북한산군; 北漢山郡, á Goguryeo-tímabilinu), Namcheon (남천; 南川,<ref name="Jinheung Taewang Stele Seoul">{{Cite web|url=https://db.history.go.kr/item/compareVerticalViewer.do?levelId=gskh_003_0010_0090_0020&oneLevelId=gskh_003_0010_0090_0020&otherLevelId=gskh_003_0010_0090_0030|title=Monument on Bukhansan Mountain Commemorating the Border Inspection by King Jinheung of Silla|website=[[National Institute of Korean History]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230122050003/https://db.history.go.kr/item/compareVerticalViewer.do?levelId=gskh_003_0010_0090_0020&oneLevelId=gskh_003_0010_0090_0020&otherLevelId=gskh_003_0010_0090_0030|archive-date=22 January 2023|access-date=22 January 2023|url-status=live}}</ref> á Silla-tímabilinu), Hanyang (한양; 漢陽, á tímum Norður- og Suðurríkja), Namgyeong (남경; 南京, á Goryeo-tímabilinu) og Hanseong (한성; 漢城, á Joseon-tímabilinu). Orðið Seúl var notað í daglegu tali til að vísa til höfuðborgarinnar snemma á 17. öld.<ref>[[Hendrick Hamel]], a 17th-century Dutch sailor who was shipwrecked on [[Jeju Island]], referred to the Joseon capital as ''Sior'' in his book "Hamel's Journal and a Description of the Kingdom of Korea, 1653–1666." Refer to the English translation of the book on this [https://www.hendrick-hamel.henny-savenije.pe.kr/holland6.htm website] created by Dr. Henny Savenije, a Dutch scholar known for his research on Hamel.</ref> Þannig var Joseon-höfuðborgin Hanseong víða kölluð Seúl.<ref name="Encyclopædia Britannica">{{cite encyclopedia |title=Seoul |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Seoul |access-date=4 July 2020 |date=6 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150609191034/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/534948/Seoul |archive-date=9 June 2015 |quote=The city was popularly called Seoul in Korean during both the [[Chosŏn]] (Yi) dynasty (1392–1910) and the period of Japanese rule (1910–45), although the official names in those periods were Hansŏng (Hanseong) and [[Kyŏngsŏng]] (Gyeongseong), respectively. |last2=Lee |first2=Chan |last1=Yu |first1=Woo-ik |url-status=live}}</ref> Vegna útbreiddrar notkunar kölluðu franskir trúboðamenn Joseon-höfuðborgina Séoul í ritum sínum, og það skýrir nú algenga rómönsku stafsetningu Seoul á ýmsum tungumálum. Undir japanskri nýlendustjórn var Hanseong endurnefnt Keijō (京城, bókstaflega „höfuðborg“) af keisaralegum yfirvöldum til að koma í veg fyrir rugling við Hanja-stafinn '漢' (sem er þýðing á innlendu kóresku orðinu 한; han, bókstaflega „mikill“), sem einnig gæti vísað til Han-fólksins eða Han-ættveldisins í Kína og er tengt „Kína“ í japönsku samhengi.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pDZYDwAAQBAJ&q=Hanseong+was+renamed+to+Keij%C5%8D&pg=PT136|title=Eclipsed Cinema: The Film Culture of Colonial Korea|last1=Kim|first1=Dong Hoon|date=22 March 2017|isbn=9781474421829|access-date=21 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220714164921/https://books.google.com/books?id=pDZYDwAAQBAJ&q=Hanseong+was+renamed+to+Keij%C5%8D&pg=PT136|archive-date=14 July 2022|url-status=live}}</ref> Eftir síðari heimsstyrjöld og frelsi Kóreu varð Seúl opinbert nafn kóresku höfuðborgarinnar. Standard Korean Language Dictionary viðurkennir enn bæði notkun orðsins sem almenns nafnorðs og sem eigin nafns.<ref>{{Cite web|url=https://stdict.korean.go.kr/m/search/searchView.do|title=|website=[[Standard Korean Language Dictionary]]|script-title=ko:국립국어원 표준국어대사전|access-date=2024-06-13}}</ref> === Erlend málritun === Rómönsk stafsetning Seúl, „Seoul“, á rætur að rekja til þess að franskir trúboðar á [[19. öldin|19. öld]] rituðu nafn borgarinnar sem Sé-oul (쎄-울). Í dag er Seúl ritað „Séoul“ á frönsku og „Seúl“ á spænsku, en í báðum tilvikum er það borið fram sem ''„soúl“''. Í enskumælandi löndum er hins vegar almennt skrifað „Seoul“ og það oft borið fram líkt og enska orðið „soul“, sem þýðir „sál“. Með þetta í huga valdi borgarstjórn Seúl, á meðan [[Oh Se-hoon]] gegndi embætti borgarstjóra, undirmottó borgarinnar þann [[13. nóvember]] [[2006]] sem „Soul of Asia“. Þar sem Seúl er staðarnafn af hreinum kóreskum uppruna, en ekki kínversk-kóreskt, hefur það engin samsvarandi kínversk tákn (Hanja). Því var borgin áður kölluð Hànchéng (kínversk einfölduð: 汉城, hefðbundin: 漢城; sem samsvarar Hanseong) í Kína, og Ólympíuleikarnir í Seúl árið [[1988]] voru þar einnig nefndir Hanseong-Ólympíuleikarnir. Árið [[2005]] ákvað Seúl hins vegar að taka upp „Shǒu'ěr“ ([[Einfölduð kínversk tákn|kínversk einfölduð]]: 首尔, [[Hefðbundin kínversk tákn|hefðbundin]]: 首爾), sem hefur svipaðan framburð og Seúl, sem opinbera kínverska stafsetningu borgarinnar, og hefur sú notkun smám saman orðið útbreiddari. Shǒu'ěr er fono-semantísk samsvörun sem sameinar bæði hljóð og merkingu (í gegnum 首 sem þýðir „æðstur“, „fyrstur“).<ref>{{cite web|url=http://news.naver.com/main/read.nhn?mode=LSD&mid=sec&sid1=104&oid=022&aid=0000126138|date=23 October 2005|publisher=[[Naver News]]|language=ko|script-title=ko:서울특별시표기 ''首爾''로...중국, 곧 정식 사용키로|archive-url=https://web.archive.org/web/20160125042516/http://news.naver.com/main/read.nhn?mode=LSD&mid=sec&sid1=104&oid=022&aid=0000126138|archive-date=25 January 2016|access-date=10 February 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://goodcharacters.com/newsletters/summer2006-seoul-korea.html|title=Chinese Naming Crisis Danger Opportunity Summer 2006 – Good Characters|website=goodcharacters.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930195048/http://goodcharacters.com/newsletters/summer2006-seoul-korea.html|archive-date=30 September 2018|access-date=18 November 2018|url-status=dead}}</ref> Á [[Japanska|japönsku]] er Seúl ritað „Sōru“ (ソウル). Eftir frelsun Kóreu var opinbert enskt heiti Seúl í skjölum bandarísku herstjórnarinnar „Seoul Independent City“. Sem þýðir „Sjálfstæða borgin Seúl“, en þar sem slíkt orðalag þótti óeðlilegt á kóresku, var það túlkað sem „sérstök borg“ ([[enska]]: ''special city''), sem leiddi til notkunar nafnsins „Seoul Special City“. Samkvæmt opinberri vefsíðu borgarstjórnar Seúl er hins vegar formlegt enskt heiti borgarstjórnarinnar í dag „Seoul Metropolitan Government“. == Saga == === Forsaga === [[Mynd:Amsadong IMG 2081.jpg|thumb|''umjip'' hús á Amsadong forsögusvæðinu]] Í dag er vitað að fólk hefur búið á [[Hanfljót|Hanfljótsvæðinu]] allt frá forsögulegum tíma. Meðal helstu fornleifastaða eru Amsadong forsögulegi búsetustaðurinn og Myeonmokdong minjasvæðið. Amsa-dong, sem er staðsett í núverandi [[Gangdonghverfi]], er talið hafa orðið til um [[6000 f.Kr.]], og þar hafa fundist leifar af umjiphúsum og Jeulmun leirkerum. Vísbendingar eru um neyslu soðins korns og fisks um [[3.000 f.Kr.]] Um [[1.500 f.Kr.]] hófu samfélög að færast inn í [[Bronsöld|bronsöldina]] og stunda [[Landbúnaður|landbúnað]]. Á [[Forþríkóngatímabil|Forþríkóngatímabilinu]] (Won Samguk-sið) tilheyrði svæðið [[Mahan]], einu af [[Samhan|Samhanríkjunum]]. === Þríríkjatímabil === Í kringum hrun Wiman Joseon (194–108 f.Kr.) í norðurhluta Kóreu flúðu fjölmargir íbúar suður á bóginn til Hanfljótsvæðisins, sem þá var undir stjórn [[Jinríki|Jinríkisins]] (4.–2. öld f.Kr.). Þetta fjölbreytta fólk flutti með sér menningu og tækni frá [[öld hinna stríðandi ríkja]] í [[Kína]], sem hraðaði þróun svæðisins inn á [[Járnöld|járnöldina]]. Komu þeirra fylgdi óstöðugleiki á svæðinu; Jin leystist upp og tugir smáríkja komu fram sem kepptu um áhrif á Han-fljótsvæðinu. Árið 18 f.Kr. reisti Baekje (18 f.Kr. – 660 e.Kr.) höfuðborgina Wiryeseong á austurbakka Hanfljótsins í Seúl. Talið er að hún hafi verið innan varnargarða P'ungnapt'osŏng og Mongchontoseong. Þetta svæði er í dag staðsett í suðausturhluta Seúl. Baekje hafði Wiryeseong sem höfuðborg í nær 500 ár. Baekje, sem upphaflega var eitt af smáríkjunum í Mahansambandinu, varð ráðandi ríki um [[2. öldin f.Kr.|2. öld e.Kr.]] Árið [[475]] lagði Jangsu konungur af Goguryeo svæðið undir sig og stofnaði Hansan-hérað (漢山郡) í Hanam Wiryeseong, og Nampyeongyang (南平壤) norðan Hanfljótsins. [[Mynd:History of Korea-476.PNG|thumb|Kóreuskagi árið 476]] Árið [[551]] gerði Baekje bandalag við Silla og náði aftur Seúl og neðri hluta Hanfljótsvæðisins frá Goguryeo, en árið [[553]] var Baekje ráðist á af Silla, sem þá hafði rofið Na-Je bandalagið, og Baekje missti svæðið á ný. Eftir það setti Silla upp stjórnsýsluna Hansanju, sem stjórnaði Hanfljótsvæðinu, nærri hinu gamla Wiryeseongvörðuhólfi. === Silla === Í júlí eða ágúst [[553]] tók Silla yfir stjórn svæðisins af Baekje, og borgin varð hluti af nýstofnuðu Sin-héraði (신주; 新州). Orðið Sin (新) merkir bæði „Nýtt“ og „Silla“, og þýðir því bókstaflega „Nýja Silla-héraðið“. Í nóvember 555 heimsótti Jinheung Taewang Bukhansan og skoðaði landamærin. Árið 557 afnumdi Silla Sin-héraðið og stofnaði Bukhansan-hérað (북한산주; 北漢山州). Orðið Hanseong (한성; 漢城; bókstaflega „Han-vörðuhóll“) kemur fyrir á steinvegg Pyongyangvörðuhólsins, sem talið er að byggður var á miðri til síðari hluta [[6. öldin e.Kr|6. aldar e.Kr]]. á um 42 árum, staðsett í Pyongyang. Engar vísbendingar eru hins vegar um að Seúl hafi þá borið nafnið Hanseong á tímabili þríkónga eða fyrr. Árið 568 heimsótti Jinheung Taewang aftur norðurlandamærin, heimsótti Hanseong og dvaldi í Namcheon á leið til baka til höfuðborgarinnar. Á meðan hann dvaldi þar reisti hann Jinheung Taewang Stele, afnumdi Bukhansan-hérað og stofnaði Namcheon-hérað (남천주; 南川州; bókstaflega „Suður-ár-hérað“) og gerði borgina að héraðshöfuðborg. Samkvæmt nafnakerfinu var það líklega Namcheon (Namár) sjálft sem átti að heita Hanfljótið á þessum tíma, eða nafn þess átti að enda á „cheon“ (천; 川) en ekki „gang“ (강; 江) né „su“ (수; 水) sem þýðir einnig á. Á Bukhansan Stele segir einnig skýrt að Silla hafði yfirráð yfir Hanseong (núverandi Pyongyang), þannig að Bukhansan þurfti að vera norðan við Hanseong. Núverandi Pyongyang var ekki Pyongyang á þessum tíma, Taedongfljót var líklega Hanfljótið, og Bukhansan var ekki það sama og núverandi Bukhansan á tímabili þríkónga. Þá var orðið Pyongyang almennt nafn sem þýddi „höfuðborg“ hjá Goguryeo og Goryeo, líkt og Seúl. [[Mynd:Koryo map.png|thumb|Sameinaður Kóreuskagi undir Goryeo]] Árið 603 réðst Goguryeo á Bukhansanseong, en Silla vann. Árið 604 afnumdi Silla Namcheon-hérað og endurreisti Bukhansan-hérað til að styrkja norður landamærin. Borgin missti stöðu sína sem héraðshöfuðborg og var sett aftur undir Bukhansan-hérað. Þetta styður enn frekar að Bukhansan hafi verið staðsett norðan núverandi Pyongyang, því að breyting á héraðsnöfnum og markmiði hefði ekki verið nauðsynleg ef Bukhansan hefði verið innan Seúl. Á 11. öld, undir Goryeo, sem tók við af sameinuðu Silla, var reist sumarhöll í Seúl, kölluð „Sunnan höfuðborg“. Það var eingöngu frá þessu tímabili sem Seúl varð stærri byggð. === Joseon === King Taejo af Joseon stofnaði Joseon í Gaegyeong, gömlu höfuðborg Goryeo árið 1392 og flutti höfuðborgina til Namcheon (Seúl) í október 1394. Þótt feng shui hefði haft mikil áhrif á ákvörðunina um að staðsetja höfuðborgina í Hanyang, byggðist skipulag borgarinnar á [[Konfúsíusismi|konfúsískri hugmyndafræði]] um höfuðborgarkerfið. Uppygging borgarinnar hófst í október 1394. Á fyrstu stigum byggingarinnar voru sumar helstu hallar, þar á meðal [[Gyeongbokgung]], fullbyggðar árið 1395. Borgarveggurinn sem umlykur Hanyang var að hluta til fullgerður um 1396. Árið 1395, var borgin nefnd Hanseongbu, og skipting hennar í fimm bu (hverfi) og 52 bang (smáhverfi) var ákveðin. Landfræðilegt umfang Hanseongbu náði yfir borgarvegginn innan fjögurra stóru hliða og um 10 ri (u.þ.b. 4 km) svæði utan veggjarins. Sungnyemun-hliðið var fullbyggt árið 1398 og Gyeongbokgung-höllin árið 1404. Borgin Hanyang var stjórnað af Hanseongbu (한성부; 漢城府), embætti innan ríkisstjórnarinnar sem sinnti málum tengdum stjórnun höfuðborgarinnar. Hanseongbu skipti Hanyang í tvo meginflokka: svæði innan borgarveggjarins, sem voru yfirleitt nefnd Seong-jung (성중; 城中) eða Doseong-an (도성 안; bókstaflega „innan varnargarðsins“), og svæði 10 ri (kóresk míla) í kringum borgarvegginn, sem voru nefnd Seongjeosimni (성저십리; 城底十里; bókstaflega „10 ri í kringum varnargarðinn“). Svæðið Doseong-an fékk síðar óformlegt en vinsælt nafn Seodaemun-an (사대문 안), sem bókstaflega þýðir „svæðin innan fjögurra stórra hliða“, og varð aðalborgarmiðja Hanyang. Þegar japönsku innrásirnar 1592 brutust út, ákvað Seonjo konungur að flytja höfuðborgina og leita skjóls í Uiju. Hanyang, sem var þá hernumin af japanska hernum í maí 1592, varð fyrir eyðileggingu á stórum höllum, þar á meðal Gyeongbokgung og Changdeokgung, í kjölfar skelfilegrar óreiðu. Síðar var borgin enn eyðilögð af stríði, þar á meðal Manchu-innrásinni 1637, og var síðan smám saman endurreist. Á síðari hluta Joseon, eftir hundruð ára einangrun, opnaði Seúl dyr sínar fyrir útlendingum og hóf nútímavæðingu, voru nútíma innviðir teknir upp í Seúl, ásamt höfnunum í [[Incheon]] og [[Busan]]. Seúl varð fyrsta borg [[Austur-Asía|Austur-Asíu]] til að innleiða rafmagn í höllum, sem var komið upp af Edison Illuminating Company. Tíu árum síðar tóku borgaryfirvöld einnig upp raflýstar götuljós. Rafmagn kom fyrst til Gyeongbokgung-hallarinnar árið 1887. Síðan var einspora sporvagnslínan Seodaemun–Cheongnyangni opnuð árið 1899, og Hangang-brúin var fullgerð árið 1900. Árið 1902 hóf Seúlsíminn að veita símskiptakerfi um alla borgina. === Kóreuveldi === Keisari Gojong, sem lýsti yfir Kóreska keisaradæminu á Hwanghudan árið 1896, innleiddi með stjórnvöldum „Hanseong borgarendurreisnarverkefnið“ til að endurskipuleggja skipulag svæðisins í kringum Gyeongungung-höll, og fjarlægja sig frá eldri höllum, Gyeongbokgung og Jonggak-höll. Þetta verkefni, sem stóð frá 1895 til 1903, stækkaði og endurskipulagði þröngar götur borgarinnar til að tryggja bæði skjótan samgönguflæði og bættri hreinlæti, sem sýnir vilja borgarinnar til að endurfæðast sem höfuðborg nútíma þjóðar. Eftir að Gojong keisari lýsti yfir Joseon sem Kóreuveldi árið 1897, var Seúl tímabundið nefnd Hwang Seong (황성; 皇城; bókstaflega „keisaraborgin“). Mikil þróun á þessum tíma var knúin áfram af viðskiptum við útlönd, svo sem [[Frakkland]] og [[Bandaríkin]]. Til dæmis voru fyrirtækin Seoul Electric Company, Seoul Electric Trolley Company og Seoul Fresh Spring Water Company öll sameignarkompání milli Kóreu og Bandaríkjanna. Með þessum aðgerðum hófust ýmsar nútímavæðingarviðleitnir fyrir lok 19. aldar, áður en innlimun Kóreu átti sér stað. Seúl varð fyrsta borg Austur-Asíu til að hafa rafmagn, sporvagna, vatn, síma og skeytakerfi öll í notkun á sama tíma. === Japanska keisaradæmið === [[Mynd:Seoulprefecturalannexation1914-1995.png|thumb|Vöxtur Seúl á [[20. öldin|20. öldinni]]]] Eftir innlimunarsamninginn 1910 innlimaði Japan Kóreu og nefndi borgina Gyeongseong („Kyongsong“ á kóresku og „Keijō“ á japönsku). Borgin gekk í gegnum verulegar umbreytingar undir japönskum nýlenduvaldastjórn. Japan fjarlægði borgarveggi, lagði malbikaðar götur, og byggði vestrænar byggingar. Seúl missti sérstaka stöðu sína sem höfuðborg og minnkaði undir japönsku nýlenduvaldi, miðað við hefðbundna hugmynd fólks frá Joseon, að Seúl tæki til svæðis með u.þ.b. 4 km radíus í kringum borgarvegginn (Seongjeosimni; 성저십리; 城底十里). 1. október 1910 lækkaði Japan Seúl niður í stöðu borgar innan Gyeonggi-héraðs, án sérstakrar höfuðborgarstöðu. Eftir skiptingu Japana innifólst Seúl aðeins svæðið innan borgarveggjarins og núverandi Yongsan-hverfi. Á 1930–árunum, sem hluti af stríðsátaki Japans fyrir Seinni kínversk-japanska stríðið, var Yeongdeungpo-hverfi innlimað í Seúl 1. apríl 1936 og notað sem iðnaðarhverfi fyrir stál- og málmverksmiðjur. Borgin var frelsuð af bandarískum herjum í lok Seinni heimsstyrjaldarinnar. === Nútími === Árið 1945, eftir frelsun frá japönsku nýlendustjórninni, tók bandaríski herinn við stjórn Kóreu, þar með talið höfuðborginni, sem þá var nefnd Kyeongseongbu í samræmi við japönsk heiti. Herstjórn Bandaríkjanna birti borgarsáttmála Seúl í opinbera dagblaðinu 10. október næsta ár. Sáttmálinn tilkynnti Seúl sem nafn borgarinnar og stofnaði hana sem borgarstofnun. Staða Seúl sem borgarstofnunar líktist sjálfstæðum borgum í Bandaríkjunum, sem tilheyra engum sýslum, og Seúl var stofnuð sem sjálfstæð stjórnunarheild, aðskilin frá núverandi héraðum. Kóreska útgáfan af sáttmálanum þýddi „borgarstofnun“ sem „sérstök frjáls borg“ (특별자유시; 特別自由市), sem síðar varð að sérstök stórborg (특별시; 特別市) samkvæmt lögum um sveitarstjórn 1949. Seúl hefur haldið stöðu sinni sem ein og sérstöð stórborg í Suður-Kóreu. Seúl undir bandarískri herstjórn á árunum [[1945]]<nowiki/>–<nowiki/>[[1948]] var mun minni en hún er í dag. Hún náði aðeins yfir borgarvegginn, merkt með átta hliðunum, og þau hverfi sem höfðu verið innlimuð á tímum japanskrar stjórnunar til að styðja við stríðsátök Japans. [[Mynd:Seoul Battle- Korean War.jpg|thumb|Bandarískir hermenn í [[Önnur orrustan í Seúl|Annari orrustunni í Seúl]]]] Í [[Kóreustríðið|Kóreustríðinu]] skipti Seúl um hendur á milli norðurkóreskra hermanna studdir af [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] og [[Kína]] og suðurkóreskra hermanna studdir af [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] fjórum sinnum: borgin varð undir stjórn Norður-Kóreu í [[Fyrri orrustan í Seúl|Fyrri orrustunni]] [[Fyrri orrustan í Seúl|í Seúl]] í júní [[1950]], var endurheimt af sameinuðu þjóðunum í [[Seinni orrustan í Seúl|Seinni orrustunni]] [[Seinni orrustan í Seúl|í Seúl]] í september 1950, féll til sameinaðs kínversk-norðurkóresks hers í [[Þriðju orrustan í Seúl|Þriðju orrustunni]] [[Þriðju orrustan í Seúl|í Seúl]] í janúar [[1951]], og var loks endurheimt aftur af [[Sameinuðu þjóðirnar|sameinuðu þjóðunum]] í [[Operation Ripper]] á vori 1951 og hélst undir Suðurkóreskri stjórn þangað til vopnahlé var samþykkt Mikil átök höfðu í för með sér að borgin varð mjög skemmd eftir stríðið. Höfuðborgin var tímabundið flutt til Busan. Eitt mat á umfangsmiklum skemmdum segir að að stríðinu loknu lágu minnst 191.000 byggingar, 55.000 húsnæði og 1.000 verksmiðjur í rústum. Þar að auki hafði straumur flóttamanna komið til Seúl á stríðstímabilinu, sem jók íbúafjölda borgarinnar og borgarsvæðisins upp í áætlaða 1,5 milljón íbúa árið [[1955]]. Eftir stríðið hóf Seúl að einbeita sér að endurreisn og nútímavæðingu. Þegar efnahagslíf Suður-Kóreu fór að vaxa hratt frá 1960–árunum, hraðaðist þéttbýlismyndun og vinnufólk flutti til Seúl og annarra stærri borga. Árið 1963 fór Seúl í gegnum tvær stórar útbreiðslur, sem mótuðu útlit og stærð núverandi Seúl, nema fyrir smávægilegar breytingar á landamærum síðar, árið 1973 og 2000. Í ágúst 1963 innlimaði Seúl hluta af Yangju-gun, Gwangju-gun, Siheung-gun, Gimpo-gun og Bucheon-gun, sem stækkaði norðaustur landamæri Seúl. Í september innlimaði Seúl aftur núverandi Gangnam-hverfi. Þessar tvær samfelldu útbreiðslur tvöfölduðu stærð Seúl frá u.þ.b. 268 km² í 613 km². Eftir innlimunina var uppbygging Gangnam knúin áfram af lykilinnviðum: byggingu Hannam-brúarinnar (1966–1969) og Gyeongbu hraðbrautarinnar (1968–1970). Þegar íbúafjöldi Seúl hélt áfram að vaxa, einbeitti stjórn [[Park Chung-hee|Park]] uppbyggingarplönum sínum að [[Gangnamhverfi|Gangnam]]. Aðalhindrunin fyrir þróun Gangnam voru flóð, vegna þess að svæðið er láglent og viðkvæmt fyrir flóðum. Þá gaf borgarstjóri Seúl, Kim Hyun-ok, út skipun um byggingu hraðbrautar sem einnig virkar sem varnargarður, sem varð núverandi Gangbyeon Expressway. Bygging hófst í mars 1967 og var lokið í september sama ár. Svipuð verkefni umbreyttu áður flóðhæfum svæðum í nýtingarhæft land fyrir uppbyggingu. Slík svæði eru meðal annars núverandi Ichon-dong, Banpo íbúðasvæðið, Apgujeong-dong og Jamsil-dong. Þangað til árið 1972 gerði Norður-Kórea kröfu um Seúl sem höfuðborg sína, samkvæmt grein 103 í stjórnarskrá Norður-Kóreu 1948. Seúl var hýsborg Asíuleikanna 1986 og Sumarleikanna 1988, auk þess sem hún var eitt af leikvangssvæðum HM í fótbolta 2002. Árið 2019 var íbúafjöldi Suður-Kóreu áætlaður um 51,71 milljón, og samkvæmt fjölskyldu- og íbúatalningu 2018 bjuggu 49,8% íbúanna á Seúls-stórborgarsvæðinu. Þetta var aukning um 0,7% frá 49,1% árið 2010, sem sýnir skýra þróun í átt að þéttingu íbúa í höfuðborginni. Seúl hefur orðið efnahagslega, pólitíska og menningarlega miðstöð landsins, með fjölda fyrirtækja á lista Fortune Global 500, þar á meðal Samsung, SK Holdings, Hyundai, POSCO og LG Group, sem eiga höfuðstöðvar þar. == Hverfi == {{Aðalgrein|Hverfi Seúl}} {{Image label begin|image=Seoul Metropolitan City-map.png|alt=서울특별시 행정 지도|width={{{width|600}}}|float={{{float|none}}}}} {{Image label small|x=0.0550|y=0.2800|scale={{{width|600}}}|text=[[Hanfljót|<span style="color:#48A3B5;">Hanfljót</span>]]}} {{Image label small|x=0.9550|y=0.3600|scale={{{width|600}}}|text=[[Hanfljót|<span style="color:#48A3B5;">Hanfljót</span>]]}} {{Image label small|x=0.4900|y=0.5720|scale={{{width|600}}}|text=[[Hanfljót|<span style="color:#48A3B5;">Hanfljót</span>]]}} {{Image label small|x=0.3000|y=0.0800|scale={{{width|600}}}|text=[[Gyeonggi-hérað|<span style="color:#48A3B5;">Gyeonggi-hérað</span>]]}} {{Image label small|x=0.5000|y=0.7950|scale={{{width|600}}}|text=[[Gyeonggi-hérað|<span style="color:#48A3B5;">Gyeonggi-hérað</span>]]}} {{Image label small|x=0.3300|y=0.4500|scale={{{width|600}}}|text=[[Mapohverfi]]}} {{Image label small|x=0.6040|y=0.1500|scale={{{width|600}}}|text=[[Dobonghverfi]]}} {{Image label small|x=0.7410|y=0.3200|scale={{{width|600}}}|text=[[Jungnanghverfi]]}} {{Image label small|x=0.7050|y=0.1910|scale={{{width|600}}}|text=[[Nowonhverfi]]}} {{Image label small|x=0.3400|y=0.2690|scale={{{width|600}}}|text=[[Eunpyeonghverfi]]}} {{Image label small|x=0.5470|y=0.2040|scale={{{width|600}}}|text=[[Gangbukhverfi]]}} {{Image label small|x=0.5550|y=0.3100|scale={{{width|600}}}|text=[[Seongbukhverfi]]}} {{Image label small|x=0.4850|y=0.3600|scale={{{width|600}}}|text=[[Jongnohverfi]]}} {{Image label small|x=0.5150|y=0.4200|scale={{{width|600}}}|text=[[Junghverfi]]}} {{Image label small|x=0.4850|y=0.4990|scale={{{width|600}}}|text=[[Yongsanhverfi]]}} {{Image label small|x=0.6350|y=0.3700|scale={{{width|600}}}|text=[[Dongdaemunhverfi]]}} {{Image label small|x=0.1250|y=0.4190|scale={{{width|600}}}|text=[[Gangseohverfi]]}} {{Image label small|x=0.1650|y=0.5450|scale={{{width|600}}}|text=[[Yangcheonhverfi]]}} {{Image label small|x=0.1850|y=0.6190|scale={{{width|600}}}|text=[[Gurohverfi]]}} {{Image label small|x=0.6050|y=0.4700|scale={{{width|600}}}|text=[[Seongdonghverfi]]}} {{Image label small|x=0.7390|y=0.4600|scale={{{width|600}}}|text=[[Gwangjinhverfi]]}} {{Image label small|x=0.7900|y=0.5800|scale={{{width|600}}}|text=[[Songpahverfi]]}} {{Image label small|x=0.8755|y=0.4600|scale={{{width|600}}}|text=[[Gangdonghverfi]]}} {{Image label small|x=0.5450|y=0.6570|scale={{{width|600}}}|text=[[Seochohverfi]]}} {{Image label small|x=0.6750|y=0.6240|scale={{{width|600}}}|text=[[Gangnamhverfi]]}} {{Image label small|x=0.3470|y=0.3800|scale={{{width|600}}}|text=[[Seodaemunhverfi]]}} {{Image label small|x=0.4050|y=0.7060|scale={{{width|600}}}|text=[[Gwanakhverfi]]}} {{Image label small|x=0.3000|y=0.5500|scale={{{width|600}}}|text=[[Yeongdeungpohverfi]]}} {{Image label small|x=0.2900|y=0.6930|scale={{{width|600}}}|text=[[Geumcheonhverfi|Geumcheon-<br />hverfi]]}} {{Image label small|x=0.4100|y=0.6000|scale={{{width|600}}}|text=[[Dongjakhverfi]]}} {{Image label end}}Seúl er skipt í 25 „gu“ (구; 區) (hverfi). Hverfin eru mjög mismunandi að stærð (frá 10 til 47 km²) og íbúafjölda (frá færri en 140.000 upp í 630.000). [[Songpahverfi|Songpa]] hefur flest íbúa, á meðan [[Seochohverfi|Seocho]] er stærst að landsvæði. Stjórn hvers hverfis sinnir mörgum þeim verkefnum sem borgaryfirvöld annarra svæða sinna. Hvert hverfi er skipt í „dong“ (동; 洞), eða hverfi innan hverfisins. Sum hverfi hafa aðeins fá dongs, á meðan önnur, svo sem [[Jongnohverfi]], hafa mjög mikið af sértækum hverfum. Seúl hefur samtals 467 stjórnunardong (행정동; 行政洞). == Íbúar == Seúl er þekkt fyrir þéttleika íbúa, sem er næstum tvöfalt miðað við [[New York-borg|New York]] og átta sinnum meiri en í [[Róm]]. Höfuðborgarsvæðið var þéttbýlast í Asíu meðal [[Efnahags- og framfarastofnunin|OECD]]<nowiki/>-landa árið 2012, og í öðru sæti í heiminum á eftir [[París]]. Íbúafjöldi Seúl hefur verið að lækka síðan snemma á [[1991-2000|10. áratugnum]], og helstu ástæður eru meðal annars hátt kostnaðarstig, sérstaklega húsnæðis; þéttbýlismyndun og útbreiðsla til gerviborga í [[Gyeonggi-hérað|Gyeonggi-héraði]]; og eldri íbúar. Seúl hefur einnig mjög lága fæðingartíðni. Árið [[2023]] var fjölgun barna á konur skráð í 0,55, sem er lágt jafnvel miðað við landsmeðaltal Suður-Kóreu sem var 0,72. Frá og með [[2016]] bjuggu 404.037 útlendingar í Seúl, sem er 22,9% af heildarfjölda útlendinga í Suður-Kóreu. Í júní 2011 voru 186.631 útlendingur [[Kína|kínverskir]] ríkisborgarar af kóreskum uppruna, sem var aukning um 8,84% frá lokum 2010 og 12,85% frá júní 2010. Næststærsti hópurinn voru kínverskir ríkisborgarar sem ekki voru af kóreskum uppruna, samtals 29.901 í Seúl. Þriðji stærsti hópurinn voru 9.999 [[Bandaríkin|bandarískir]] ríkisborgarar án kóresks uppruna, og fjórði stærsti hópurinn voru [[Taívan|taívanskir]] ríkisborgarar, 8.717. === Trú === Tvö helstu trúarbrögð í Seúl eru [[kristni]] og [[búddismi]]. Önnur trúarbrögð eru meðal annars Muism (innfædd trú) og konfúsíanismi. Seúl hýsir einn stærsta kristna söfnuð heims, Yoido Full Gospel Church, sem hefur um 830.000 meðlimi. Samkvæmt mannfjöldatali [[2015]] fylgdu 35% íbúa kristni (24,3% mótmælendur og 10,7% kaþólikkar) og 10,8% íbúa búddisma. 53,6% íbúa eru án trúar. Seúl er einnig heimili stærstu nútímalegs háskóla í heimi sem stofnaður var af búddistareglu, Dongguk University. Borgin hýsir einnig Seoul Central Mosque, sem opnaði árið [[1976]]. == Menntun == [[Mynd:서울대 정문광장.jpg|thumb|Inngangurinn við Seúl-háskóla]] Skyldunám er frá 1. til 9. bekk (sex ár í [[Grunnskóli|grunnskóla]] og þrjú ár í [[Gagnfræðaskóli|gagnfræðaskóla]]). Nemendur eyða sex árum í grunnskóla, þremur árum í unglingadeild og þremur árum í [[Framhaldsskóli|framhaldsskóla]]. Í framhaldsskólum er yfirleitt krafist þess að nemendur noti skólabúning. Það er lokapróf til að útskrifast úr framhaldsskóla, og nemendur sem halda áfram í [[Háskóli|háskóla]] þurfa að taka College Scholastic Ability Test, sem haldið er árlega í nóvember. Þó að próf sé fyrir þá sem ekki útskrifast úr framhaldsskóla, kallað school qualification exam, taka flestir Kóreumenn prófið. Seúl hýsir fjölbreytta sérhæfða skóla, þar á meðal þrjá vísindaframhaldsskóla og sex framhaldsskóla í erlendum tungumálum. Seoul Metropolitan Office of Education samanstendur af 235 College-Preparatory framhaldsskóla, 80 iðnskóla, 377 gagnfræðaskóla og 33 sérskóla samkvæmt upplýsingum frá [[2009]]. Seúl hýsir flesta af virtustu háskólum Suður-Kóreu, þar á meðal þrjá SKY-háskóla: [[Seúl-háskóli]], [[Yonsei-háskóli]] og [[Kóreuháskóli]]. Seúl var í 2. sæti á lista QS Best Student Cities 2023. Árið 2025 var Seúl í 1. sæti á lista QS Best Student Cities 2026. == Hagkerfi == [[Mynd:Teheran-ro Yeongdong-daero crossing 7.jpg|thumb|Viðskiptahverfi [[Gangnamhverfi|Gangnam]]]] Seúl er viðskiptamiðstöð og fjármálamiðstöð [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]]. Þó að borgin sé aðeins 0,6% af landsvæði Kóreu, voru 48,3% af bankainnstæðum Suður-Kóreu í Seúl árið [[2003]], og borgin framleiddi 23% af [[Verg landsframleiðsla|landsframleiðslu]] (GDP) Kóreu árið 2012. Árið [[2008]] var Seúl í 9. sæti á lista Worldwide Centers of Commerce Index. Global Financial Centres Index árið [[2015]] skráði Seúl sem 6. fjármálalega samkeppnishæfasta borg heims. The Economist Intelligence Unit setti Seúl í 15. sæti á lista yfir „Overall 2025 City Competitiveness“, sem metur framtíðar samkeppnishæfni borga. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://english.seoul.go.kr Opinber vefsíða Seúl] {{Höfuðborgir í Asíu}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Borgir í Suður-Kóreu]] [[Flokkur:Höfuðborgir í Asíu]] fscudqfssz5uks9bf2rfdytj6eeu8l4 Nytjahænsni 0 33869 1985387 1985204 2026-11-07T00:58:13Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 3 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985387 wikitext text/x-wiki {{Taxobox|name=Nytjahænsn |status=DOM |image= Male and female chicken sitting together.jpg |image_caption=Hani og hæna |regnum=[[Dýraríki]] (''Animalia'') |phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') |classis = [[Fuglar]] (''Aves'') |ordo=[[Hænsnfuglar]] (''Galliformes'') |familia=[[Fashanaætt]] (''Phasianidae'') |genus=[[Kambhænsn]] (''Gallus'') |species=[[Bankívahænsn]] (''G. gallus'') |subspecies='''''G. g. domesticus''''' |trinomial=''Gallus gallus domesticus''|author=[[Carolus Linnaeus|Linnaeus]]|date = [[1758]] }} '''Nytjahænsni''', alihænur, ræktunarhænsni eða tamin hænsni ([[fræðiheiti]]: ''Gallus domesticus'' eða ''Gallus gallus domesticus'') eru tamin deilitegund af [[bankívahænsn]]um (''Gallus gallus''), sem er ein fjögurra [[Tegund (líffræði)|tegunda]] innan [[Ættkvísl (flokkunarfræði)|ættkvíslar]] [[kambhænsn]]a (''Gallus''). Til eru fjölmörg ræktunarafbrigði nytjahænsna. Eitt þeirra er íslenska [[Landnámshænsn|landnámshænan]].<ref>{{Vísindavefurinn|4410|Hefur íslenska hænan sérstakt fræðiheiti?|höfundur=Jón Már Halldórsson|dags=16.7.2004}}</ref> Karlkyns hænsni kallast hani, kvenkyns hænsni hæna og unginn [[Kjúklingur|kjúklingur]]. Hænsni eru aðallega haldin til [[alifugl]]aræktunar, sem greinist í tvennt: hænsnarækt til eggjaframleiðslu, og ræktun holdakjúklinga til kjötframleiðslu. Árið 2018 voru nærri 24 milljarðar nytjahænsna um allan heim.<ref>{{cite web|title=Number of chickens worldwide from 1990 to 2018.|url=https://www.statista.com/statistics/263962/number-of-chickens-worldwide-since-1990/|access-date=February 23, 2020|website=Statista|archive-date=November 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127124744/https://www.statista.com/statistics/263962/number-of-chickens-worldwide-since-1990/|url-status=live}}</ref> Um það bil 8 milljörðum hænsna er slátrað árlega til kjötframleiðslu.<ref>{{Cite web |url=https://usda.library.cornell.edu/concern/publications/pg15bd88s |title=Poultry Slaughter Annual Summary |last=Fereira |first=John |website=usda.mannlib.cornell.edu |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426063701/http://usda.mannlib.cornell.edu/MannUsda/viewDocumentInfo.do?documentID=1497 |archive-date=April 26, 2017 |url-status=dead }}</ref> Búrhænur verpa 300 eggjum á ári að meðaltali.<ref>{{cite book |last1=Glenday |first1=Craig |title=Guinness World Records 2011 |url=https://archive.org/details/guinnessworldrec00crai_1 |date=April 26, 2011 |publisher=[[Jim Pattison Group]] |isbn=978-0-440-42310-2 |page=[https://archive.org/details/guinnessworldrec00crai_1/page/286 286]}}</ref> Nytjahænsni eru [[félagsdýr]] sem sýna flókið félagslegt atferli og samskiptahæfni. Hænsni koma fyrir í [[alþýðumenning]]u, [[list]]um og [[trúarbrögð]]um víða um heim. Þau eru ein mikilvægasta [[kvikfjárrækt]]artegund í heimi. Hænsni eru einnig stundum haldin sem [[gæludýr]]. Samkvæmt FAO eru til yfir 1.600 ræktunarafbrigði nytjahæsna í heiminum. Þar af eru um 180 tegundir skráðar í Evrópu.<ref>{{Bókaheimild|titill=Gateway to poultry production and products - Chickens|höfundur=UN's Food and Agriculture Organisation|ár=2023|url=https://www.fao.org/poultry-production-products/production/poultry-species/chicken/en}}</ref> Þessar tegundir eru mjög fjölbreyttar hvað varðar stærð og annað útlit. == Uppruni og tamning == Ein tegund kambhænsna í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] eru talin hin upprunalegu nytjahænsn, og tengist útbreiðslu [[hrísgrjón]]aræktar. Kambhænsni (''Gallus'') eru villtir [[hænsnfuglar]] af [[Fashanar|fasanaætt]] (''Phasianidae''). Allar tegundirnar eru upprunnar í Suður- og Suðaustur-Asíu og einkennast af skrautlegum fjaðrabúningi karlfuglanna. Fjórar tegundir kambhænsna eru til: [[Bankívahænsn|bankívahænsni]] (''G. gallus''), [[Seylonhænsni|seylonhænsn]] (''G. lafayetii''), [[leppahæna]] (''G. sonneratii'') og [[jövuhæna]] (''G. varius''). Fimm undirtegundir bankívahænsna eru til, en engar undirtegundir tilheyra hinum tegundunum. Það hefur lengi verið almenn skoðun meðal vísindamanna að bankívahænsni séu aðaluppruni nytjahænsnanna, en það hefur verið óljóst að hversu miklu leyti hinar fjórar tegundirnar hafa einnig verið hluti af þóun deilitegundarinnar. Líffræðingar hafa deilt um hvenær og hvar hænsnin voru tamin. <gallery> Red Junglefowl (male)-9858, crop.jpg|[[ bankívahænsn]]<br /> (''G. gallus'') Grey jungle fowl (cropped), crop.jpg|[[leppahæna]]<br /> (''G. sonneratii'') Flickr - Rainbirder - Ceylon Junglefowl (Gallus lafayetii) Male.jpg|[[seylonhænsni]]<br /> (''G. lafayettii'') Green Junglefowl - Baluran NP - East Java MG 7948 (29183361863) (cropped).jpg|[[jövuhæna]]<br /> (''G. varius'') Gallus distribution.jpg|Útbreiðsla kambhænsna </gallery> Þangað til nýlega var talið að tamning hænsna hafi hafist í Suðaustur-Asíu fyrir um 8.000 árum síðan<ref>{{Bókaheimild|titill="The wild species genome ancestry of domestic chickens"|höfundur=Lawal, Raman Akinyanju; Martin, Simon H.; Vanmechelen, Koen; Vereijken, Addie; Silva, Pradeepa; Al-Atiyat, Raed Mahmoud; et al.|útgefandi=BMC Biology|ár=2020|url=https://link.springer.com/article/10.1186/s12915-020-0738-1}}</ref> og breiðst þaðan út til [[Kína]] og [[Indland|Indlands]] 2000 til 3000 árum síðar. Fornleifafundir virtust styðja að hænsni hafi verið tamin í Suðaustur-Asíu löngu fyrir 6000 f.Kr., í Kína fyrir 6000 f.Kr. og á Indlandi fyrir 2000 f.Kr.<ref>{{Bókaheimild|titill="Did chickens go north? New evidence for domestication"|höfundur=West, B.; Zhou, B.X.|útgefandi=Journal of Archaeological Sciences. 14|ár=1988|bls=515–533}}</ref> Rannsókn, sem birtist í hinu virta vísindatímariti ''[[Science]]'' árið 2020, hefur skýrt að tamin hænsni séu aðallega komin af deilitegund bankívahænsna ''G. gallus spaedicus'', sem er villt á svæðunum í kringum þorpið [[Ban Non Wat]] í miðhluta þess sem nú er [[Taíland]].<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=How the wild jungle fowl became the chicken|höfundur=Gibbons, Ann|útgefandi=Science|ár=2022|url=https://www.science.org/content/article/how-wild-jungle-fowl-became-chicken}}</ref> Þessi rannsókn [[DNA-raðgreining|raðgreindi]] erfðabreytileika [[Litningur|litningabúta]] hjá 863 hænsnum um allan heim og niðurstaðan bendir til þess að öll tamin hænsni eigi uppruna í einni tamningu. Rannsóknin kemst einnig að þeirri niðurstöðu að útbreiðsla nytjahænsna sé nátengd útbreiðslu hrísgrjónaræktar, sem hófst á þessu svæði fyrir um 3250–3650 árum.<ref name=":0" /> Nytjahænsnin blönduðust þar við aðrar villtar tegundir kambhænsna og mynduðu erfðafræðilega og landfræðilega aðskilda hópa. Greining á algengustu deilitegund nytjahænsna í heiminum, [[livornohænsn]]um eða hvítum Ítala, sýnir að hún ber litninga frá mismunandi undirtegundum kambhænsna.<ref>{{Bókaheimild|titill="863 genomes reveal the origin and domestication of chicken".|höfundur=Wang, Ming-Shan; Thakur, Mukesh; Peng, Min-Sheng; Jiang, Yu; Frantz, Laurent Alain François; Li, Ming; et al.|útgefandi=Nature|ár=2020|url=https://www.nature.com/articles/s41422-020-0349-y}}</ref><ref>{{Bókaheimild|titill="Multiple maternal origins of chickens: Out of the Asian jungles".|höfundur=Liu, Yi-Ping; Wu, Gui-Sheng; Yao, Yong-Gang; Miao, Yong-Wang; Luikart, Gordon; Baig, Mumtaz;|útgefandi=Molecular Phylogenetics and Evolution. 38|ár=2006|bls=12–19}}</ref> Þessi niðurstaða kemur einnig vel heim við sögulegar heimildir, til dæmis að hænsni eru ekki nefnd í [[Gamla testamentið|Gamla testamentinu]]. Tamning hænsna átti sér því stað mun síðar en áður var talið. Þær hafa ekki borist til [[Evrópa|Evrópu]] fyrr en í klassískri fornöld (fyrir um 2 800 árum) og til [[Norðurlöndin|Norðurlanda]] um 1000 árum síðar.<ref name=":0" /> == Lýsing == [[Mynd:Rooster portrait2.jpg|thumb|Hanakambur og hálssepar.]] [[Mynd:Hen Comb (cropped).jpg |thumb|Hænan hefur miklu minni kamb og hálssepa.]] [[Mynd:Day old chick black background.jpg|thumb|Dagsgamall dúnungi.]] Eins og hjá villtum kambhænsnum hafa nytjahænsni mikla kynbundna [[tvíbreytni]], þar sem haninn er bæði töluvert stærri og hefur oft litríkari fjaðraham en hænan. Hanar hafa oft áberandi hanakamb og langa rauða hálssepa undir kverkinni. Hænur eru mun minni og þær hafa minni kamba og sepa. Ungar flestra deilitegunda nytjahænsna fæðast með gulan dún. Hænsn eru tiltölulega stórir dagvirkir fuglar. Bolurinn er nokkuð hnöttóttur, leggirnir eru berir hjá flestum tegundum og vængirnir stuttir.<ref>{{Bókaheimild|titill=Chicken"|útgefandi=Smithsonian's National Zoo & Conservation Biology Institute.|url=https://nationalzoo.si.edu/animals/chicken|ár=2024}}</ref> Villtar kambhænur geta flogið en eru ekki miklir flugfuglar, fljúga aðeins stuttar vegalengdir í náttstað eða til að forðast rándýr. Eins á við um tamdar hænur að flugvöðvar þeirra eru ekki nógu sterkir fyrir langt flug. Hænur fljúga aldrei langt og eiga auðveldara með að flögra upp en áfram.<ref>{{Bókaheimild|titill="Forget About the Road. Why Are Chickens So Bad at Flying?"|höfundur=Geggel, Laura|útgefandi=Live Science.|url=https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html|ár=2016}}</ref> Hænsni eru alætur. Í náttúrunni krafsa þær í [[Jarðvegur|jarðveg]] til að leita að [[fræ]]jum, [[skordýr]]um, [[Ánamaðkur|ánamöðkum]] og smádýrum. Hænur geta lifað í 5–10 ár, allt eftir tegund. Elsta hænsnið sem vitað erum lifði í 24 ár.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/739669-oldest-chicken-ever|titill=Oldest chicken ever|útgefandi=Guinness worldrecords}}</ref> Hins vegar eru aðstæður kjúklinga á stórum kjúklingabúum órafjarri náttúrulegum aðstæðum. Að meðaltali lifir holdakjúklingur á Íslandi aðeins í 5 vikur áður en honum er slátrað. Hænur eru félagslyndar, lifa í hópum og klekja út egg og ala upp unga saman. Einstakar hænur og einkum hanarnir ráða ríkjum yfir öðrum og koma þannig upp goggunarröð; og hafa forgang að fæðu. [[Thorleif Schjelderup-Ebbe]] kynnti hugtakið goggunarröð í hænum árið 1921.<ref>{{Bókaheimild|titill="Contributions to the social psychology of the domestic chicken|höfundur=Schjelderup-Ebbe, T.|útgefandi=Social Hierarchy and Dominance. Benchmark Papers in Animal Behavior. Vol. 3.|ár=1975}}</ref> Hanarnir slást með því að stökkva og nota klærnar. Hanagalið er hátt og hvellt kall, sem sérstaklega á að vara aðra hana við að koma inn á þeirra yfirráðasvæði, og sem viðvörum um yfirvofandi hættu. Hænur gagga þegar þær eru búnar leggja egg og til að kalla á ungana. Hænur og hanar gefa frá sér mismunandi viðvörunarhljóð til að gefa til kynna að rándýr sé að nálgast úr lofti eða á jafnsléttu.<ref>{{Bókaheimild|titill=On the meaning of alarm calls: functional reference in an avian vocal system|höfundur=Evans, Christopher S.; Evans, Linda; Marler, Peter|útgefandi=Animal Behaviour. 46 (1)|ár=1993|bls=23–38}}</ref> Það hefur lengi verið vitað að stærsti og glæsilegasti haninn ræður ríkjum í hænsnahópnum. Rannsókn sem var birt í vísindatímaritinu ''[[Nature]]'' árið 2003 sýndi að hanar gefa hænum með stærri kamb meira sæði en hænum með minni kamb. Þetta þýðir þessar hænur með stærri kamb eiga einnig mesta möguleika á að frjóvga eggin.<ref>{{Bókaheimild|titill=Sophisticated sperm allocation in male fowl.|höfundur=Pizzari, T., Cornwallis, C. K., Løvlie, H., Jakobsson, S., & Birkhead, T. R.|útgefandi=Nature|bls=70|url=https://www.nature.com/articles/nature02004}}</ref> Önnur rannsókn, sem birt var í tímaritinu ''PLoS Genetics'' árið 2012 varpaði ítarlegu ljósi á þetta val með því að staðfesta að stærð hænukambsins tengdist varpgetu. Því stærri sem kambur hænunar er því fleiri eggjum verpir hún. Rannsóknin sýnir einnig að þeir [[Erfðavísir|erfðavísar]] sem stjórna stærð kambsins (HAO1 og BMP2) stjórna einnig þykkt leggja og fóta hænunnar og varpgetu. Það kom í ljós að [[brjósk]]ið er útskýringin. Hænan getur verpt fleiri eggjum því þykkari sem útlimir hennar eru, því hluti af [[kalsín]]inu sem þarf til að búa til eggjaskurn kemur úr [[beinagrind]]inni. Þar sem kamburinn er einnig úr brjóski hefur stærð hans einnig áhrif á varpgetuna.<ref>{{Bókaheimild|titill=A sexual ornament in chickens is affected by pleiotropic alleles at HAO1 and BMP2, selected during domestication.|höfundur=Johnsson, M., Gustafson, I., Rubin, C. J., Sahlqvist, A. S., Jonsson, K. B., Kerje, S., og Wright, D.|útgefandi=PLoS Genetics, 8(8), e1002914.|ár=2012|url=https://journals.plos.org/plosgenetics/article?id=10.1371/journal.pgen.1002914}}</ref> Þegar hænur eru orðnar fjögurra mánaða gamlar byrja þær að verpa. Hænur sem ganga alveg frjálsar og hafa engan sérstakan varpstað verpa að jafnaði aðeins 20 eggjum á ári. En ef egg er alltaf tekið frá hænunni verpir hún nýju eggi í staðinn. Með þessu móti geta búrhænur orpið meira en 200 eggjum á ári. Dæmi eru um búrhænur sem verpa árlega meira en 300 eggjum. Hænur sem ganga alveg frjálsar leita uppi vel falda staði fyrir hreiður, svipað og hreiður annarra fugla. Hænan verpir um það bil einu eggi á dag (meðaltal varphæna er sex egg á viku), venjulega sjö til tólf alls, áður en hún byrjar að klekja út. Það tekur um 21 dag fyrir ungana að klekjast út. Hænsni mata ekki ungana eins og margar aðrar fuglategundir. == Hænsnastofnar == [[Mynd:Icelandic Settler Chicken.jpg|thumb|Íslensk landnámshænsn.]] [[Mynd:Battery hens -Bastos, Sao Paulo, Brazil-31March2007.jpg|thumb|Varphænur.]] Nytjahænsni hafa verið alin í stórum hluta heimsins í þúsundir ára og það hefur leitt til mikillar fjölbreytni afbrigða hvað varðar stærð og annað útlit. Af nytjahænsnum eru fjölmörg ræktunarafbrigði sem hafa verið ræktuð til að fá fram sérstaka erfðaeiginleika. Fyrir utan þessar tegundir, þar sem áhersla er lögð á að hámarka afurðir, eru til fleiri tegundir svonefndra landkynja. Það eru gamlir hænsnastofnar sem hafa mótast og aðlagast aðstæðum á hverjum stað. Eiginleikar sem notaðir eru til að aðgreina ræktunarafbrigði eru til dæmis stærð, fjaðralitur, hvernig kamburinn lítur út, húðlitur, fjöldi táa, magn fjaðra og litur eggjanna. Í nytjahænubúskap í nútímaverksmiðjubúum eru tegundirnar oftast greindar í tvennt: hænsnarækt til eggjaframleiðslu og ræktun holdakjúklinga til kjötframleiðslu, en sumar tegundir eru ræktaðar bæði fyrir egg og kjöt. Þar að auki eru svo nefndar dvergtegundir sem einkum eru gæludýr. === Algeng framleiðslukyn á heimsvísu í stórbúskap === ==== Varphænur: ==== <gallery> Mynd:Leghorn.jpg|Livornokynið eða hvítur Ítali er algengasta tegundin til framleiðslu á hvítum eggjum. Getur orpið allt að 320 hvítum eggjum á ári. Mynd:Isa cs layers brownJPG.jpg|„Isa Brown“ er tegundablendingur þekktur fyrir mikla framleiðni. Hver hæna verpir meir en 300 brúnum eggjum árlega. Mynd:Lohmann Brown adult hen in homebird-yard.jpg|„Lohmann Brown“ er annar tegundablendingur varphænsna, svipaður og Isa Brown. Mynd:Rhode Island Red cock, cropped.jpg|„Rhode Island Red“ er harðgert og fjölhæft kyn, sem er notað bæði í stórframleiðslu og smábúum. Verpir um 250-300 eggjum á ári. </gallery> ==== Holdakjúklingar: ==== <gallery> Mynd:2014nr108 – RGZV Frankenthal IMG032 – 1,0 Indische Zwerg-Kämpfer, fasanenbraun (cut out).jpg|„Cornish Cross“ eða Cornwall-kyn er algengasta hænsnakjötkynið um allan heim til stórframleiðslu. Kjúklingurinn nær markaðsþyngd á aðeins 6-8 vikum vegna sérhæfðar ræktunar fyrir hraðvaxta og stóra fugla. Mynd:Picture of two(2) broiler chicken in a cage.jpg|„Cobb 500“ er mjög hraðvaxta kjúklingakyn sem getur náð 2 kg sláturþyngd við 33 daga aldur. Ræktun tegundarinnar er mjög umdeild vegna heilsuvandamála.<ref>{{Bókaheimild|titill="Assessment of Welfare Problems in Broilers: Focus on Musculoskeletal Problems Associated with Their Rapid Growth"|höfundur=Kwon, Byung-Yeon; Park, Jina; Kim, Da-Hye; Lee, Kyung-Woo|útgefandi=Animals. 14 (7)|bls=1116|ár=2024|url=https://www.mdpi.com/2076-2615/14/7/1116}}</ref> Mynd:Ross 308, 30 weken, 6400 gram.jpg|„Ross 308“ er annað mikilvægt holdakyn, þekkt fyrir að vaxa hratt og mikil kjötgæði. Mynd:White Plymouth Rock rooster.JPG|„Plymouth Rock“ (sérstaklega afbrigðið „White Rock“) var á nítjándu öld og fyrri hluta tuttugustu aldar algengasta holdakjúklingakynið. Alið bæði fyrir kjöt og egg. </gallery> == Nytjahænsni á Íslandi == [[Mynd:Isländisches Landnahmehuhnpaar auf der Wiese.jpg|thumb|left|Landnámshani og hæna]] Hænsnahald á sér langa sögu á Íslandi og talið er fullvíst að [[Landnámsöld|landnemarnir]] hafi haft með sér hænsni og aðra alifugla til búskapar. Um það eru heimildir meðal annars er víða getið um alifuglahald í fornsögum og ritum. Sem dæmi má nefna gæsagæslu [[Grettir Ásmundarson|Grettis sterka Ásmundarsonar]], söguna af [[Hænsna-Þóris saga|Hænsna-Þóri]] sem ræktaði og seldi fiðurfénað og eins hanana Fjalar og Gullinkamb í [[Völuspá]]. Hænsna einnig getið í [[Flóamanna saga|Flóamannasögu]]. Seinni tíma rannsóknir benda til þess að hænsnarækt hefur verið nokkuð útbreidd á meðal landnámsmanna. Sennilegast hafa hænsni fremst verið á stórbæjum á þeim landsvæðum voru heppilegust fyrir [[Korn|kornræktenda]] er og var korn aðalfæða þeirra.<ref>{{Bókaheimild|titill=Alifuglinn. Saga alifuglaræktar frá landnámi til okkar daga.|höfundur=Friðrik G. Olgeirsson.|útgefandi=Félag eggjaframleiðenda|ár=2003|bls=13}}</ref> Landnámshænan hefur einnig verið nefnd haughænsni. [[Móðuharðindin]], árin 1783-1785, fóru mjög illa með íslenska hænsnastofninn. Í ritinu Skaftáreldum 1783-1785 er talað um að land- og sjófuglar hafi drepist í þúsundatali af eitrun, hafís og kulda.<ref>{{Bókaheimild|titill=SKAFTÁRELDAR 1783-1784 Ritgerðir og heimildir|höfundur=Gísli Ágúst Gunnlaugsson, Gylfi Már Guðbergsson, Sigurður Þórarinsson, Sveinbjörn Rafnsson, Þorleifur Einarsson|útgefandi=Mál og menning i|ár=1984|ISBN=9979-54-244-6}}</ref> Talið er að Móðuharðindin hafi að miklu leyti gert út af við íslenska hænsnastofninn en aðeins voru örfáar hænur í nokkrum sveitum á síðustu árum 18. aldar. Fáeinir bæir höfði þó haldið nokkrum hænum og þannig bjargað íslenska hænsnastofninum. Með aukinni [[Þéttbýli|þéttbýlismyndun]] á 19. öld fóru Íslendingar í auknum mæli að ala hænsn sem sjálfsþurftarbúskap og egg fóru að verða snar þáttur í fæðu almennings. Algengt varð að á sveitabæjum og á heimilum í þorpum og þéttbýli væru nokkrar hænur til að sjá heimilinu fyrir eggjum. Smám saman fjölgaði hænsnum og frá aldamótum til 1930 fjölgaði þeim úr liðlega 5000 fuglum í tæplega 45000. Þetta voru nánast eingöngu fuglar ætlaðir til eggjaframleiðslu og neysla á hænsnakjöti var mjög lítil. Á sjöunda áratugnum hófst ræktun holdakjúklinga í fyrsta sinn að einhverju marki og kjúklingar urðu brátt eftirsóttur matur. Framleiðsla á kjúklingakjöti hefur margfaldast á síðustu áratugum og er hér fremur um að ræða [[Iðnaður|iðnaðarframleiðslu]] en [[Landbúnaður|landbúnað]] í hefðbundinni merkingu. Árið 1990 var 1,2 milljónum kjúklinga slátrað, árið 2000 voru það 2,2 milljónir og árið 2024 5,5 milljónir<ref>{{vefheimild|url=https://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Atvinnuvegir/Atvinnuvegir__landbunadur__landframleidsla/LAN10201.px/table/tableViewLayout2/|titill=Kjötframleiðsla eftir tegundum|útgefandi=Hagstofa Íslands}}</ref> og er kjúklingur í dag söluhæsta kjöttegundin á Íslandi. Í holdakjúklingarækt á Íslandi er eingöngu notaður kjúklingastofninn „Ross 308“. Fyrir nokkrum áratugum var varphænustofninn á Íslandi af mestu „Leghorn“ eða „Hvítir Ítalir“. Í dag eru næstum allar varphænur af kyni sem kallast „Lohmann“, annað hvort hvít eða brún.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mast.is/is/baendur/alifuglaraekt/alifuglahald|titill=Alifuglahald|útgefandi=Matvælastofnun|ár=2025}}</ref><ref>{{Vísindavefurinn|72396|Hvað eru til margar tegundir af hænum á Íslandi?|höfundur=Jón Már Halldórsson|dags=13.10.2016}}</ref><ref>{{cite thesis|author=Ásta Þorsteinsdóttir|year=2012|title=Afurðir og einkenni íslenska hænsnastofnsins|publisher=Landbúnaðarháskóli Íslands|degree=BS|url=https://skemman.is/bitstream/1946/12433/1/BS%20Ásta%20Þorsteinsdóttir%20minni.pdf}}</ref> Undanfarin ár hafa vinsældir landnámshænunnar vaxið meðal þéttbýlisbúa og margir halda þær sér til yndis.<ref>{{cite web|website=Lifandi hefðir|title=Landnámshænan|year=2019|publisher=Þjóðminjasafn Íslands|url=https://lifandihefdir.is/lifandi-hefdir/landnamshaenan/}}</ref> == Ræktun == [[Mynd:Live-chickens.svg|thumb|Kort sem sýnir fjölda lifandi nytjahænsna í hverju landi árið 2024.]] Ræktun nytjahænsna er útbreidd um allan heim. Heildarfjöldi hænsna í ræktun var 23,7 milljarðar árið 2018.<ref>{{cite web|title=Number of chickens worldwide from 1990 to 2018.|url=https://www.statista.com/statistics/263962/number-of-chickens-worldwide-since-1990/|access-date=February 23, 2020|website=Statista|archive-date=November 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127124744/https://www.statista.com/statistics/263962/number-of-chickens-worldwide-since-1990/|url-status=live}}</ref> Yfir 50 milljarðar hænuunga eru ræktaðir árlega fyrir kjöt og egg.<ref>{{Cite web |url=https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/ |title=About chickens |publisher=[[Compassion in World Farming]] |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426063521/https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/ |archive-date=April 26, 2017 |url-status=dead }}</ref> Í Bandaríkjunum einum er 8 milljörðum kjúklinga slátrað árlega fyrir kjötið,<ref>{{Cite web |url=https://usda.library.cornell.edu/concern/publications/pg15bd88s |title=Poultry Slaughter Annual Summary |last=Fereira |first=John |website=usda.mannlib.cornell.edu |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426063701/http://usda.mannlib.cornell.edu/MannUsda/viewDocumentInfo.do?documentID=1497 |archive-date=April 26, 2017 |url-status=dead }}</ref> og 300 milljón hænur eru ræktaðar í eggjaframleiðslu.<ref>{{Cite web |url=https://usda.library.cornell.edu/concern/publications/1v53jw96n |title=Chickens and Eggs Annual Summary |last=Fereira |first=John |website=usda.mannlib.cornell.edu |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426061324/http://usda.mannlib.cornell.edu/MannUsda/viewDocumentInfo.do?documentID=1509 |archive-date=April 26, 2017 |url-status=dead }}</ref> Langmest af ræktuninni er [[þaulræktun]] í [[verksmiðjubúskapur|verksmiðjubúum]]. Samkvæmt umhverfissamtökunum [[Worldwatch Institute]] fer 74% af ræktun nytjahænsna fram með þeim hætti.<ref>{{cite web |title=Towards Happier Meals In A Globalized World |url=http://www.worldwatch.org/towards-happier-meals-globalized-world |publisher=[[Worldwatch Institute]] |access-date=May 29, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529153518/http://www.worldwatch.org/towards-happier-meals-globalized-world |archive-date=May 29, 2014 }}</ref> Önnur aðferð til að rækta hænur er [[lausaganga]] og lausagönguhænur (og egg frá þeim) eru oft auglýstar sem valkostur fyrir [[ábyrg neysla|ábyrga neyslu]]. Andstæðingar verksmiðjubúskapar halda því gjarnan fram að hann sé skaðlegur umhverfinu, auki hættu á sýkingum, og sé ómannúðlegur.<ref>{{cite journal |last1=Ilea |first1=Ramona Cristina |title=Intensive Livestock Farming: Global Trends, Increased Environmental Concerns, and Ethical Solutions |journal=Journal of Agricultural and Environmental Ethics |date=April 2009 |volume=22 |issue=2 |pages=153–167 |doi=10.1007/s10806-008-9136-3 |bibcode=2009JAEE...22..153I |s2cid=154306257 }}</ref> Stuðningsfólk verksmiðjubúskapar bendir aftur á betri nýtingu lands og annarra auðlinda, meiri framleiðni, og betri aðbúnað dýranna í stýrðu umhverfi.<ref>{{cite journal |last1=Tilman |first1=David |last2=Cassman |first2=Kenneth G. |last3=Matson |first3=Pamela A. |last4=Naylor |first4=Rosamond |last5=Polasky |first5=Stephen |title=Agricultural sustainability and intensive production practices |journal=Nature |date=August 2002 |volume=418 |issue=6898 |pages=671–677 |doi=10.1038/nature01014 |pmid=12167873 |bibcode=2002Natur.418..671T |s2cid=3016610 }}</ref> Nytjahænustofnar sem eru ræktaðir í kjötframleiðslu ná sláturstærð á aðeins sex vikum,<ref>{{cite web |url=https://www.animalsaustralia.org/factsheets/broiler_chickens.php |title=Broiler Chickens Fact Sheet |website=Animals Australia |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100712123234/http://www.animalsaustralia.org/factsheets/broiler_chickens.php |archive-date=July 12, 2010 |url-status=live }}</ref> en ferlið er nokkrum vikum lengra fyrir lausagönguhænur og [[lífræn ræktun|lífrænt ræktaða]] kjúklinga.<ref>{{cite web |title=Chickens Farmed for Meat |url=https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/meat-chickens/ |publisher=[[Compassion in World Farming]] |access-date=February 2, 2024 |archive-date=September 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921105646/https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/meat-chickens/ |url-status=dead }}</ref> == Sjúkdómar == Hænsni eru viðkvæm bæði fyrir sníkjudýrum eins og mítlum og sjúkdómum af völdum sýkla.<ref>{{cite thesis|author=Þórunn Dís Þórunnardóttir|year=2020|title=Sjúkdómar í kjúklingaeldi á Íslandi með áherslu á smitandi sjúkdóm í búrsu (Gumboroveiki)|publisher=Landbúnaðarháskóli Íslands|degree=BS|url=https://skemman.is/bitstream/1946/36042/1/BS_verkefni_ThorunnDis.pdf}}</ref><ref>{{cite report|title=Efling alifuglaræktar á Íslandi|year=2011|publisher=Sjávarútvegs-og Landbúnaðarráðuneytið|url=https://www.stjornarradid.is/media/atvinnuvegaraduneyti-media/media/skyrslur/efling-alifuglaraekt-a-islandi-2010.pdf}}</ref> [[Rauði hænsnamítillinn]] (''Dermanyssus gallinae'')<ref>{{Vísindavefurinn|73932| Hvað er vitað um rauða hænsnamítilinn á Íslandi?|höfundur=Karl Skírnisson|dags=9.5.2017}}</ref> hefur til dæmis fundist á Íslandi. Hann nærist á blóði, veldur ertingu og dregur úr eggjaframleiðslu og virkar sem flutningsaðili fyrir bakteríusjúkdóma eins og salmonellu.<ref>{{Bókaheimild|titill="Dermanyssus gallinae: the long journey of the poultry red mite to become a vector".|höfundur=Schiavone, Antonella; Pugliese, Nicola; Otranto, Domenico; Samarelli, Rossella; Circella, Elena; De Virgilio, Caterina; Camarda, Antonio|útgefandi=Parasites & Vectors. 15(1):|ár=2022|url=https://link.springer.com/article/10.1186/s13071-021-05142-1}}</ref> Skæð fuglainflúensa af gerðinni H5N5 hefur greinst í villtum fuglum á Íslandi, en hefur ekki enn borist í alifugla en gæti valdið þar miklum usla.<ref>{{Bókaheimild|titill=Antiviral responses against chicken respiratory infections: Focus on avian influenza virus and infectious bronchitis virus|höfundur=Barjesteh, Neda; O'Dowd, Kelsey; Vahedi, Seyed Milad|útgefandi=Science Direct|ár=2020|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1043466619303904}}</ref><ref>{{vísindavefurinn|23111|Hvað er fuglaflensa?|höfundur=Jón Magnús Jóhannesson|dags=28.4.2022}}</ref> Þeir sjúkdómar sem komið hafa upp í hænsnarækt á Íslandi (2020) eru: [[kjúklingasótt]] (''Salmonella pullorum''),[[hníslasótt]] (''Coccidiosis–Eimeria'' spp.), [[salmonella]] (''S. enteritidis'' og ''S. typhimurium''), [[kampýlóbakter]], [[hænsnalömun]], [[innlyksa lifrarbólga]], [[smitandi sjúkdómur í búrsu]] (IBD). * Kjúklingasótt er blóðeitrunarsjúkdómur af völdum ''Salmonella pullorum''. Einkennin eru lystarleysi, niðurgangur, vessaþurrð, slappleiki og há dánartíðni. Hjá varphænum koma veikindin niður á frjósemi þeirra og eggjaframleiðslu.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fowl typhoid and pullorum disease.|höfundur=Shivaprasad, H. L.|útgefandi=Revue scientifique et technique (International Office of Epizootics, 19|ár=2000|bls=405-424}}</ref> * Salmonellusýkingar af völdum ''Salmonella'' (bæði ''S. enteritidis'' og ''S. typhimurium'') í fuglum eru algengar en fularnir eru yfirleitt einkennalausir smitberar. Bakteríurnar eru í meltingarfærum fuglanna og þess vegna geta salmonellusýkingar borist í alifuglakjöt eftir slátrun. Einnig er þekkt að salmonellusýkingar berast með eggjum sem sýktar hænur hafa verpt.<ref>{{Bókaheimild|titill=Salmonella infections. Diseases of poultry, Fourteenth edition|útgefandi=Hoboken; John Wiley and Sons Ltd.|ár=2020|bls=719-737}}</ref> * ''Salmonella gallinarum'' veldur [[hænsnatyfus]] sem er alvarlegur og mjög smitandi bakteríusjúkdómur í alifuglum. Afleiðing sjúkdómsins er stóraukin dánartíðni, sérstaklega hjá fullorðnum fuglum. Einkennin eru hiti, lystarleysi, niðurgangur og stór, galllituð lifur. Sjúkdómurinn smitast með eggjum, saur og menguðum búnaði. * Margar tegundir eru til af bakteríunni [[kampýlóbakter]], aðallega ''C. jejuni'' og ''C. coli'', halda til í meltingarfærum hænsna og annara dýra. Hænsnin finna ekki fyrir bakteríunni og eru því einkennalausir smitberar. Eins og með salmonellusýkingu getur kampýlóbaktersýking borist í alifuglakjöt eftir slátrun og þannig borist í menn.<ref>{{Bókaheimild|titill=Campylobacteriosis. Diseases of poultry, Fourteenth edition|höfundur=Zhang, Q. og Sahin, O.|útgefandi=Hoboken; John Wiley and Sons Ltd.|bls=754-763}}</ref> * Frumsníkjudýr af ættkvíslinni Eimeria (''Eimeria falciformis'') valda [[hníslasótt]]. Sníkjudýrin halda til í þörmum flestra húsdýra, villtum dýrum og fuglum. Snýkjudýrin margfaldast í þörmunum og valda vefjaskemmdum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Coccidiosis. Diseases of poultry, Fourteenth edition|höfundur=Cervantes, H. M., McDougald, L. R. og Jenkins, M. C.|útgefandi=Hoboken; John Wiley and Sons Ltd.|ár=2020|bls=1193-1216}}</ref> * [[Hænsnalömun]] (enska: Marek‘s disease) er algengur sjúkdómur í hænsnum sem Mareksveiki-veirun (''Mardivirus gallidalpha'') veldur. Mareksveiki- veiran er herpesveira og sérkenni hennar eru hraðmynduð æxli í eitlum, ónæmisbæling og lömun.<ref>{{Bókaheimild|titill=Marek‘s disease. Diseases of poultry, Fourteenth edition|höfundur=Nair, V., Gimeno, I. og Dunn, J. ley and Sons Ltd.).|útgefandi=Hoboken; John Wiley and Sons Ltd.|ár=2020|bls=550-587}}</ref> * [[Fuglaadenóveira]] (''Aviadenovirus'' - FAdV) veldur [[innlyksa lifrarbólga|innlyksa lifrarbólgu]] sem lýsir sér sem skyndileg aukning á dánartíðni í hænsnahóp sem nær hámarki eftir 3–4 daga og stoppar skyndilega á fimmta degi. Helstu vefjaskemmdir eiga sér stað í lifur og lýsir sér þannig að lifrin verður föl, viðkvæm og bólgin. FAdV-veirur smita yfirleitt þegar að fuglar komast í tæri við skít frá sýktum fuglum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Aviadenovirus infections. Diseases of poultry, Fourteenth edition|höfundur=Hess, M.|útgefandi=Hoboken; John Wiley and Sons Ltd.|ár=2020|bls=322- 332}}</ref> * Það sem er kallað [[smitandi sjúkdómur í búrsu]] (enska Infectious bursal disease - IBD) er veirusjúkdómur (''Avibirnavirus'') sem veldur ónæmisbælingu í sýktum fuglum. Veikin lýsir sér sem eyðing á líffærum ónæmiskerfis, sérstaklega á búrsu (enska Bursa Fabricius), sem er líffæri innan við gotrauf fugla. Veikin hefur einnig verið kölluð Gumboroveiki í daglegu tali. Við smit er mikill dauði í fuglahópnum sem síðan fer minnkandi eftir fimm til sjö daga. Einkenni IBD eru að fuglar sem veikjast þorna upp og oft eru blæðingar í læra- og bringuvöðvum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Infectious bursal disease (Gumboro disease).|höfundur=(Van den Berg, T. P., Eterradossi, N., Toquin, D. og Meulemans, G.|útgefandi=Revue scientifique et technique (International Office of Epizootics, 19, (2),|ár=2000|bls=527-543}}</ref> == Tilvísanir== {{Reflist}} [[Flokkur:Kambhænsn| ]] [[Flokkur:Húsdýr]] as5iyz7apah8yeaxqh4eanl0bz10jto Formúla 1 0 34674 1985314 1959196 2026-11-06T23:17:33Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985314 wikitext text/x-wiki {{NPOV|Greinin er upphaflega skrifuð sem blaðagrein og endurspeglar því skoðanir höfundar}} [[Mynd:Formula One logo.svg|thumb|275px|Merki Formúlu 1 síðan 2018]] '''Formúla 1''', oft stytt í '''F1''', er hæsti flokkur í [[Kappakstur|kappakstri]] bíla þar sem yfirbygging bílsins nær ekki yfir hjólin. Mótaröðin hefur verið ein þekktasta tegund kappaksturs í heiminum síðan hún hófst 1950. Mótaröðin hefst yfirleitt í mars og er búin í desember. Formúla 1 er heimsmeistarakeppni þar sem keppt er um tvo titla, annarsvegar heimsmeistaratitill ökumanna og heimsmeistaratitil bílasmiða. Orðið formúla í nafninu kemur frá því að liðin þurfa að fylgja ákveðinni reglugerð við að smíða bíla. == Saga Formúlu 1 == === Á árum áður === {{Færa málsgrein|grein=Mótorsport}} [[Mótorsport]] er nærri því eins gamalt og mótorknúnir bílar. [[Karl Benz]] og [[Gottlieb Daimler]] uppgvötvuðu bílinn. Árið [[1885]] settu þeir fyrstu olíuknúnu vélina í gang og áður en langt um leið voru fyrstu bílarnir ræstir í [[kappakstur]]. Þó að [[bíllinn]] hafi verið fundinn upp í Þýskalandi þá fór fyrsti kappakstur sögunar fram í Frakklandi. Í þá daga var ekki ekið hring eftir hring heldur frá stað til staðar einsog tíðkast í [[ralli]] nú til dags. 1984 hélt franska dagblaðið ''[[Le Petit Journal]]'' [[Paris–Rouen (motor race)|keppni fyrir hestalausa vagna]] á leiðinni frá París til Rouen. Þetta er víða talið fyrsti mótorsport viðburðurinn.{{sfn|Gifford|page=7}} Um [[1901]] voru bílarnir farnir að aka á 120 km/klst. Fyrsta keppnin sem fram fór á braut var árið [[1902]], það var brautin [[Circuid des Ardennes]] í Belgíu. Fyrsti [[Grand Prix]] kappaksturinn fór fram í [[Le Mans]] í Frakklandi árið [[1906]]. Keppnina vann ungverjinn [[Ferenc Szisz]] á [[Renault]] bíl, en hann hafði verið viðgerðamaður Louis Renault í þjóðvegakeppnunum. Eknir voru margir kappakstrar með „Grand Prix“ forminu, en „Grand Prix“ var ekki notað á alþjóðavettvangi fyrr en löngu seinna. === Tæknisprenging milli stríða === Mikil tækniþróun varð í [[fyrri heimstyrjöld]]inni og á þeim tuttugu árum sem liðu fram að [[seinni heimsstyrjöldin|næstu styrjöld]]. Stærsta sprengingin varð þegar [[Fiat]] kynnti til sögunnar átta sílindra mótor sem varð svo síðar undirstaða í vélaþróun framtíðarinnar. Mörg stór skref voru tekin og var þetta aðeins af þeim. [[Grand Prix]] kappakstrar urðu einnig tíðari og Ítalska brautin [[Monza]], sem staðsett er nálægt Milano, var tekin í notkun. Enn er verið að aka á Monza í Formúlu eitt og fleiri mótaröðum. [[Monza]] var fyrsta sérsmíðaða brautin í heiminum. Nokkru síðar fleiri brautir voru byggðar, Montlhéry í útjaðri Parísar og Sitges nokkru sunnar en [[Barcelona]] á Spáni. [[Adolf Hitler]] studdi þýska bílaframleiðendur og þýska ökumenn í kappakstri eftir að hann komst til valda árið [[1933]]. Eftir það voru Þjóðverjar mjög sterkir í kappakstri um allan heim og einokuðu sportið eftir að [[Mercedes-Benz]] og [[Auto Union]] kynntu til sögunar nýja kynslóð af keppnisökutækjum árið [[1934]]. Einokun þeirra stóð þangað til [[Bretar]] lýstu Þjóðverjum stríð á hendur [[1. september]] árið [[1939]], eða þegar Grand Prix-kappökstrunum var slegið á frest. === Fæðing Formúlu eitt === Eftir seinni heimstryrjöldina voru [[Þjóðverjar]] ekki neinu ástandi til að taka þátt í alþjóðlegum kappakstri. [[Alfa Romeo]], [[Maserati]] og [[ERA]] voru á toppnum svona rétt eftir hörmungarnar. Nokkur ríki tóku sig til og hnipruðu saman dagatali sem átti að vera einskonar æðsta stigið í Grand Prix kappakstri, þetta var árið [[1947]]. Ári seinna var tilkynnt að mótaröðin fengi nafnið [[Formúla eitt]]. Þar yrðu gerðar nokkrar breytingar á reglum og vélareglur voru settar, vélar með forþjöppu máttu aðeins vera 1.5 lítrar en Formúla eitt bauð einnig upp á að vélar sem ekki höfðu forþjöppu mættu vera allt að 4.5 lítrar. Á meðan ítölsku og þýsku verksmiðjurnar voru ónýtar gátu önnur lönd, eins og Bandaríkin og Bretland komið sér að. Sá blómatími enskumælandi manna var ekki lengi því árið 1949 hafði ítalski markaðurinn vaxið aftur og [[Ferrari]] kom til sögunnar eftir að [[Enzo Ferrari]] hætti sem keppnisstjóri hjá [[Alfa Romeo]] liðinu. [[Ferrari]] skutust strax upp á toppinn eftir að hafa unnið sína fyrstu Grand Prix kappakstra. Árið [[1950]] varð Formúla eitt að heimsmeistarakeppninni sem keppt er í dag. Alfa Romeo sá sér þá tækifæri til að komast aftur á toppinn þar sem þeir höfðu verið. Í keppninni átti að finna „heimsins besta ökumann”. Stig voru gefin fyrir sex útvaldar Grand Prix keppnir. Fyrsta keppnin sem fór fram undir merkjum Formúlu eitt heimsmeistarakeppninnar var haldin á [[Silverstone]].<ref>{{Cite web |date=27 May 2021 |title=Facts you may not know about Silverstone Circuit and its place on the F1 calendar |url=https://www.silverstonemuseum.co.uk/about-us/our-organisation/blog/facts-you-may-not-know-about-silverstone-circuit/ |access-date=18 May 2023 |website=Silverstone Museum |archive-date=18 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518141045/https://www.silverstonemuseum.co.uk/about-us/our-organisation/blog/facts-you-may-not-know-about-silverstone-circuit/ |url-status=dead }}</ref> Reyndar voru allar keppnirnar haldnar í Evrópu, fyrir utan Amerísku [[Indianapolis 500]] keppninni sem var í fyrstu á dagatalinu. Þetta fyrirkomulag hélst mestallan áratuginn eða þangað til fleiri brautir frá öðrum heimsálfum birtust á dagatölunum. Alfa Romeo vann hvern einasta kappakstur árið [[1950]]. Og urðu ökumenn liðsins, þeir [[Giuseppe Farina]] og [[Juan Manuel Fangio]], sem börðust um titilinn það árið. Farina hafði hins vegar betur og var valinn heimsins besti ökumaður árið 1950. Fangio aftur á móti vann sinn fyrsta heimsmeistaratitil árið [[1951]] fyrir Alfa Romeo. Alfa Romeo bíllinn hafði forþjöppu en Ferrari bíllinn, sem veitti Fangio og félögum hans mikla og harða samkeppni var án þjöppunar. Árið eftir var yfirburða ár Ferrari. Alfa Romeo færði sig niður um deild og tók þátt í Formúlu tvö það árið. Formúla eitt hafði þá vandræði í aðsígi því Ferrari náði betri árangri en önnur lið. Maserati voru að gera plön fyrir framtíðina og [[BRM]]. Ferrari hins vegar tefldu út [[Alberto Ascari]], efnilegum Ítala. Ascari vann heimsmeistaratitilinn [[1951]] og [[1952]] fyrir Ferrari. Hann sigraði öll mótin árið 1951 og sex af sjö árið 1952. Árið [[1953]] var hans tíð á enda. Fangio var kominn aftur, nú á Maserati. Ascari tapaði miklum slag í síðasta kappakstri ársins. Fangio og Ascari voru með fremstu tvö rásstæðin í ræsingunni. Liðsfélagar kappana voru heldur ekki langt undan og skiptust fjórmenningarnir á að leiða kappaksturinn. Marimon, liðsfélagi Fangio þurfti að hætta í toppslagnum þegar hálf keppnin var búinn. Þegar Farina, liðsfélagi Ascari hjá Ferrari, gerði atlögu að fyrsta sætinu skullu þeir félagar saman og Ascari gat ekki klárað kappaksturinn. Fangio vann sinn fyrsta sigur eftir að hafa hálsbrotnað á sömu braut ári áður. === Fangio === [[Mynd:Mercedes W 196 mit 3-l-Motor (Fangio) 1986-08-16.jpg|thumb|Mynd af Mercedes Benz W196 sem Juan Manuel Fangio vann titilinn 1954 og 1955 með.]] Fangio vann 24 af 52 kappökstrum sem hann tók þátt í, sem er metið yfir hæstu vinnings prósentu ökumanns.<ref>{{Cite web|url=http://www.statsf1.com/en/statistiques/pilote/victoire/national.aspx|title=Statistics Drivers – Wins – By national GP|website=statsf1.com|language=en|access-date=2 November 2021|archive-date=14 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100414040632/http://www.statsf1.com/en/statistiques/pilote/victoire/national.aspx|url-status=live}}</ref> Hann hóf ferill sinn í Argentínu, þar sem hann fæddist og vann sinn fyrsta kappakstur sem var þjóðvegakappakstur. Hann var svo sendur til Evrópu og komst í tæri við Formúlu eitt á stofndögum mótaraðarinnar. Hann varð fimm sinnum heimsmeistari árin [[1951]], [[1953]], [[1954]], [[1955]], [[1956]] og [[1957]]. Árið [[1952]] hálsbrotnaði hann og var frá allt það tímabil. Það vakti því athygli að hann vann heimsmeistaratitilinn árið 1953. Hann var fyrsti ökumaðurinn til að taka skipulagt [[viðgerðahlé]], og í þeirri keppni vann hann. Fangio lést árið [[1995]]. === Vélarnar færðar aftur === [[Cooper]] liðið fór nýjar leiðir í uppbyggingu bíla sinna og skilaði það sér í sigri í Argentínu árið [[1958]] þegar [[Stirling Moss]] ók bílnum til sigurs. Cooper varð einnig heimsmestari bílasmiða árin [[1959]] og [[1960]], [[Jack Brabham]], sem ók fyrir liðið, vann einnig heimsmeistaratitla ökumanna þessi ár. Það sem var öðruvísi í Cooper-bílnum var að vélin var fyrir aftan ökumanninn en ekki fyrir framan einsog flest hin liðin höfðu hannað bíla sína. Þeir hönnuðu bílinn með hugmyndum frá ýmsu aðilum. Gírkassinn var smíðaður eftir gírkassa úr [[Citroën]] fólksbíl, undirstaðan í fjöðrunarkerfinu var úr [[Volkswagen]] Bjöllu og stýris hlutir úr [[Triumph]]. Vélin var fengin frá [[Coventry Climax]]. Bíllinn þótti svo framúrskaranlegur að önnur lið hermdu eftir og fóru að smíða bíla sína með vélina fyrir aftan ökumanninn. [[Lotus]] voru þeir einu sem eitthvað höfðu í Cooper. Þeir notuðu sömu vélar og Cooper og voru fjótir að grípa nýja stefnu í þróun bílanna. Lotus smíðu fyrsta bíl sinn með vélina fyrir aftan ökumanninn fyrir tímabilið [[1960]]. [[Colin Chapman]], liðsstjóri Lotus, hafði skapað sér gott orð sem mikill hugsuður og yfirleitt voru hugsanir hans langt á undan samtíð sinni. En það var meðal annars stolt hans sem kom í veg fyrir að hann hermdi eftir Cooper fyrr en raun bar vitni; Lotus hafði verið í vandræðum árin [[1958]] og [[1959]] með vélina fyrir framan. 1961 var Fergusson eini framleiðandinn með vélina frammí.<ref>{{cite web|url=http://www.gpracing.net192.com/cars/data/186.cfm|title=Ferguson P99|access-date =17 November 2007|publisher=gpracing.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20080330231253/http://www.gpracing.net192.com/cars/data/186.cfm|archive-date=30 March 2008|url-status=dead}}</ref> Lotus uppskar svo sinn fyrsta sigur í [[Mónakó]] [[1960]] þegar Stirling Moss vann, en aðeins tveim kappökstrum síðar braut hann bakið á sér við æfingar fyrir Belgíska kappaksturinn. Það gerði útaf við vonir Lotus mann að ná Cooper en keppinauturinn sigldi í mark einn og óáreittur. Það ár hafði Ferrari verið afskrifað sem keppinautar um titlana tvo sem í boði voru vegna undirbúnings þeirra undir næsta tímabil. Árið [[1961]] átti að breyta vélarstærðunum bílana sem ekki notuðu forþjöppu úr 2.5 lítrum niður í 1.5 lítra. === Jim Clark - tíminn === Árið [[1963]] rann upp sá dagur, loksins, sem Lotus urðu heimsmeistarar eftir langa bið. [[Jim Clark]] hafði gengið til liðs við Champman og félaga árið áður en það ár hafði Clark verið í hörku slag við [[Graham Hill]] á [[BRM]] sem tók svo titilinn á áreiðanleika bílsins. Árið [[1963]] hins vegar hafði Lotus verið með yfirburði. Þeir unnu sjö af tíu keppnum í meistarakeppninni, í Hollenska kappakstrinum hafði Clark hringað alla keppinautana, í Frakklandi leiddi hann keppnina frá ræsingu þar til að flaggið féll og ef hann vann ekki var það vegna bilunnar í bílnum eða einhverra annarra tæknilegra vandamála. Árið [[1964]] komust svo aftur einhverjar bilunarpöddur uppí bílnum og titillinn varð [[John Surtees]]. John hafði hafið feril sinn í mótorhjólum en hafið feril sinn í Formúlu eitt hjá Lotus, en var nú hjá Ferrari. Hann hjálpaði til við að skerpa nýju V8 vélin, og vann titilinn eftir að olíuleiðsla hjá Clark hafði gefið sig. Surtees er enn sá eini sem hefur unnið titla bæði á fjórum og tveim hjólum. Clark og Lotus, endurskipulögðu sig fyrir árið [[1965]] sem skilaði sér því heimsmeistaratitlar bílasmiða og ökumans var í höfn í árslok. Þeir höfðu unnið sex af níu keppnum, en misstu af einni keppni til að geta keppt í [[Indianapolis 500]] kappakstrinum, sem þeir og unnu. Formúlu eitt bílunum var gefið aflið aftur árið [[1966]] þegar leyfð var 3 lítra vélastærðir. Reglurnar um 1.5 lítra vélar voru taldar úreltar og talin var þörf á breytingum. Með þessum breytingum var gert ráð fyrir því að [[amerískir bílaframleiðendur]] gætu tekið meiri þátt í Formúlu eitt en þeir gerðu. Japanski bílaframleiðandinn [[Honda]] hafði unnið síðasta kappaksturinn árið áður, í [[Mexíkó]] [[1965]]. Stjórnendur formúlunnar héldu að það væri forboði þess að bílaframleiðendur færu að taka virkari þátt eins og áður tíðkaðist. Það varð ekki. [[Honda]] smíðaði mjög sterkar og kraftmiklar vélar en hönnun bílsins sjálfs var langt á eftir þeim sem gætu hugsanlega talist keppnautar. Undir lok sjöunda áratugarins þegar bílarnir fóru að þróast ennþá lengra, varð til svo djúp gjá á milli fólksbíla og kappaksturs bíla að ekki var lengur búist við því að fólksbílaframleiðendur, eins og Honda skildi koma, sjá og sigra í einni bendu. === Öryggið á oddinn === Um miðjan sjötta áratuginn hófst mikil barátta, bæði ökumanna og annarra til að koma upp órjúfanlegu öryggisneti í kappakstri um allan heim. Öryggið er ekki fullkomnað ennþá en mikið hefur gerst síðan þá. Fyrsta skrefið var örugglega tekið eftir að [[Jackie Stewart]], sem á stóran þátt í öryggiskröfum í Formúlu eitt nú dags, lenti í hræðilegu slysi sem hefið getað kostað hann lífð einn rigningardag í Hollandi [[1966]]. Ringt getur á einum stað en sólin skinið á hinum staðnum. Þetta geriðst árið [[1966]]. Ræst var í þurru en þegar menn óku lengra eftir brautinni lentu þeir í bleytu. Átta ökumenn snerust á brautinni, meðal annarra Jackie Stewart. Bíllinn hafði oltið og þar með festist Stewart í bílnum. Hann tók eftir því að eldsneyti lak á hann og hann hugsaði með sér að ef heitt pústið kæmist í snertingu við vökvann væri allt búið. Engir brautarstarfsmenn voru á staðnum en tveir ökumenn, [[Graham Hill]] og [[Bob Bonduant]], sem þurfti að fá verkfæri hjá áhorfenda til að losa stýrið, björguðu honum. Það tók svo yfir 20 mínotur fyrir sjúkrabíl að komast á staðinn. Þetta var skólabókadæmi um hvernig hugsað var fyrir [[öryggi]] á brautinni. [[Hjálmur|Hjálmar]] höfðu verið gerðir að skyldu árið [[1952]] og síðan þá hafði ósköp lítið gerst á sviði öryggis. Öryggisbelti höfðu ekki verið tekin í notkun þar sem ökumenn óttuðust að vera fastir í þeim ef kviknaði í bílnum. Eldfastir búningar höfðu svo verið teknir í notkun árið [[1960]]. Árið [[1969]] voru svo settar reglur um að slökkvitæki yrðu að vera um borð í hverjum bíl og innsiglaður gúmmípoki yrði að vera inni í eldsneytistanknum. Það voru fyrstu reglurnar sem settar voru eftir að veltigrind var sett í alla bíla árið [[1961]]. Erfiðast var að sannfæra brautareigendur. Það var ekki fyrr en [[Samband Grand Prix Ökumanna]] krafðist þess að gerðar yrðu úrbætur á brautarstæðum. Tré voru felld, vegrið voru sett um alla brautina, brautarstarfsmenn fengu meiri kunnáttu og læknaaðstaðan stórefld. Margar brautir eins og [[Spa]], voru dæmdar of hættulegar og voru teknar af dagatalinu. Á árunum [[1960]] til [[1970]] dóu 12 ökumenn og 16 áhorfendur í Formúlu eitt. Einnig dóu nokkrir ökumenn úr Formúlu eitt í öðrum keppnum. Jim Clark var einn þeirra, heimsins besti ökumaður gat orðið fórnarlamb. === Stuðningsaðilar === Þegar fyrstu auglýsingarnar sáust á Formúlu eitt bílunum var ljóst að peningar væru farnir að spila stóran part í velgengni liðana. Það var Lotus sem rauf múrinn og auglýsti [[Gold Leaf]] tóbaksfyrirtækið á hliðum bíla sinna. Áður höfðu liðin aðeins sett límmiða bílahluta-fyrirtækja á bíla sína í skiptum fyrir hluti eins og dekk, olíu, eldsneyti og annað slíkt. Samningurinn sem Lotus gerði við Gold Leaf breytti miklu fyrir Formúlu eitt. Colin Chapman, liðsstjóri Lotus liðsins hafði þrýst á yfirvöld innan Formúlu eitt heimsins að slaka á bönnum við auglýsingum og styrkjum til liðana, ef svo yrði gert yrði þróunar- og hönnunnarfjármagn liðanna meira. Fleiri lið fylgdu svo í spor Lotus og gerðu samninga við önnur fyrirtæki um fjárstyrki. Nokkrum árum síðar voru nánast allir bílar þaktir auglýsingum fyrir ólík fyrirtæki. === Fyrstu vængirnir === Í kjölfar aukins fjármagns hjá liðunum gátu þau farið að þróa bíla sína hraðar og mikil breyting varð, nánast í allri uppbyggingu Formúlu eitt bílsins. Það sem var eftirtektaverðast, og kannski mesta framförin voru vængirnir. Í Mónakó-kappakstrinum árið [[1968]] mætti Lotustliðið til leiks með vængi sem ætlaðir voru til þess að ýta bílnum niður á jörðina, þannig skapaðist meira grip, meiri hraði í beygjum og mikið betri hringtími. Við sjáum það enn í dag að menn bæta vængjum við bíla sína fyrir [[Mónakó kappaksturinn]], á ólíklegustu staði. Í næstu keppni sem fram fór á Spa voru bæði Ferrari og [[Brabham]] bílarnir skreyttir þessari nýjung. Þeir voru þó ekki eins og við eigum að venjast í dag því í grófum dráttum voru þetta plankar sem festir voru við tvær málmstangir sem stóðu metra eða svo uppí loftið. Stangir þessar voru svo festar við grind bílsins. Árið [[1969]] fóru þó vængirnir að líkjast þeim sem þekkist í dag. Einnig höfðu önnur lið en þau þrjú sem nefnd voru hér að framan tileinkað sér þessa tækniþróun. Vængirnir gátu þó orðið mönnum og bílum til óbóta. Ef ekki var nógu vel gengið frá þeim var hætt við að þeir virkuðu öfugt við það sem þeir áttu að gera. Graham Hill fékk að kynnast þessu í spánska kappakstrinum árið [[1969]] þegar Lotusinn hans endaði á vegriðinu eftir að afturvængur hafði gefið sig. Það sama kom fyrir liðsfélaga Hills, [[Jochen Rindt]] en ekki fór eins vel fyrir honum og Graham því hann nefbrotnaði þegar bíll hans flaug utan brautar. Vængir á stultunum voru því bannaðir. Breytingar voru gerðar og vængirnir færðir niður og festir við bílana, vængirnir voru þar með orðnir hluti af yfirbyggingu hans. === Upprisa Ferrari === Eftir nokkur ár með [[Jackie Stewart]] á toppnum hafði Ferrari ekki unnið í langan tíma. Undir lok ársins [[1973]] höfðu þeir þurft að aka í gengnum tímabil þar sem þeir komust ekki einu sinni nálægt sigri. Þeir höfðu ekki orðið heimsmeistarar síðan John Surtees vann titilinn fyrir þá árið [[1964]]. Það varð því að endurskipuleggja Ferrari liðið. Ungur lögmaður að nafni [[Luca di Montezemolo]] var fenginn til að taka við stjórn Ferrari verksmiðjanna. [[Mauro Forghieri]] var fenginn til að sjá um Formúlu eitt sviðið innan fyrirtækisins. [[Niki Lauda]] var ráðinn til að aka nýja Ferrari bílnum. Saman gerðu þeir nýja bílinn að hraðasta bílnum það árið. Þótt bíllinn hafi verið góður var það [[Emerson Fittipaldi]] sem tók titilinn eftir nokkur mistök hjá Niki. Árið 1975 var hins vegar annað upp á teningnum og unnu þeir félagar titilinn eftirsótta. Eftir 11 ár í vandræðum var Ferrari komið aftur á toppinn. === Lauda Slysið === Árið [[1976]] hafði [[Niki Lauda]] titilinn í hendi sér. Komið var að þýska kappakstrinum í [[Nürburgring]]. Niki Lauda lenti þar í einu hrikalegasta og frægasta slysi sögunnar en sem betur fer komst hann lífs af. Hann sýndi það og sannaði að þótt dauðinn hafi gert tilkall til hans var hann enn sprelllifandi. Eftir að hafa verið frá í þrjá mánuði kom hann aftur til keppni í [[Japan]] á [[Fuji]] brautinni. [[James Hunt]] hafði þá saxað verulega á forskot Austurríkismannsins og ljóst var að titilbaráttan ætti að fara fram á þessari braut. Það rigndi og rigndi í [[Japan]] þennan dag og eftir svo stórt slys fannst Niki Lauda ekki við hæfi að halda áfram að aka á nánast óökufærri braut. Það verða víst að teljast ein mestu mistök ökumanns hingað til því nokkrum hringjum seinna stytti upp og brautin fór að þorna. James Hunt silgdi því [[McLaren]]-fleygi sínu í mark og vann titilinn það árið. Í kjölfar slyssins hefur aldrei verið keppt á Nürburgring-brautinni sem var ein sú hættulegasta, lengsta og erfiðasta sem ekið hefur verið á í Formúlu eitt. === Enn löng leið til fullkomnunar öryggis === Eftir að svíinn [[Ronnie Peterson]] lét lífið í ítalska kappakstrinum árið [[1978]] var ljóst að enn var löng leið til fullkomunar öryggis, yfir tíu ár voru frá því að Jackie Stewart hóf öryggisherferð sína. [[Sid Watkins]], sem er taugaskurðlæknir hafði verið fengin af [[Bernie Ecclestone]] til að bæta aðstöðu lækna í kringum brautirnar. Hann var viðstaddur þennan dag á [[Monza]] en gat ekkert gert. Árið [[1981]] var hann svo gerður að vettvangslækni í Formúlu eitt og starfaði við það allt fram í janúar þess árs. === Meistarar á móti meisturum === Eftir að [[Alain Prost]] tapaði meistarabaráttunni fyrir [[Nelson Piquet]] árið 1983 fékk Prost að fjúka frá [[Renault]]. [[McLaren]] hafði um það leyti verið að leita sér að nýjum ökumönnum. Alain gerði því væntanlega sinn stærsta samning þegar hann skrifaði undir hjá McLaren fyrir árið [[1984]]. Prost fékk þann heiður að aka við hlið [[Niki Lauda]] og ljóst var að það stefndi í mikla baráttu á toppnum það árið. Prost var í mikilli titilbaráttu árið 1984, Niki Lauda virtist ekki ætla að gefa neitt eftir þótt Prost væri yngri og hungraðri. „Árið hefði verið ömurlegt ef ekki væri fyrir McLaren mennina” sögðu sumir vegna yfirburða McLaren, og þrátt fyrir yfirburðina var árið ekki ömurlegt. Niki Lauda hafði hætt í Formúlu eitt árið [[1979]], sagðist vera orðinn leiður á að aka í endalausa hringi, en [[Ron Dennis]] náði að lokka hann aftur og ók Lauda fyrir McLaren fyrst árið [[1982]]. Þegar komið var í Estoril árið 1984 var Lauda 3,5 stigum á undan Prost. Hann lenti í ellefta sæti í tímatökunum og var lengi vel fastur í tíunda í kappakstrinum. Prost var fyrstur og var farinn að ná miklu forskoti. Um miðbik kappakstursins var Lauda orðinn sjöundi vegna þess að þrír ökumenn höfðu þurft að hætta. Hann þurfti að ná öðru sæti ef hann ætlaði að ná titlinum, hann þurfti að taka fram úr Mansell, Johanson, Alboreto og nýju störnunni hjá Lotus; Ayrton Senna. Ótrúlegt en satt þá tókst þetta hjá Lauda. Eftir næsta tímabil hætti hann aftur, en í þetta skiptið fyrir alvöru. [[McLaren]] höfðu enn yfirburði árið 1985 og Prost vann titilinn aftur fyrir þá. [[Williams Racing|Williams]] sýndi svo styrk sinn árið [[1987]] með því að vinna titilin með [[Nelson Piquet]] undir stýri. Árið [[1988]] gerði [[Ayrton Senna]] svo samning við McLaren og hófst þá mesti liðsfélagaslagur sem sögur fara af. Senna gaf ekkert eftir og var mjög efnilegur og sýndi Prost það að hann væri alveg verðugur andstæðingur. Þetta var einnig síðasta ár “Túrbó”vélanna svokölluðu.<ref>{{cite news|title=The technology behind Formula One racing cars|work=[[The Press]]|publisher=The Christchurch Press Company|quote=rivalling the 1200hp turbocharged monsters that eventually had to be banned in 1989|date=26 December 2005}}</ref> Senna stal titlinum af Prost eftir harða baráttu, þar sem of oft var teflt á tæpasta vað. Árið [[1989]] var svo komið að titilbaráttan fór fram í [[Japan]]. Ekki geta tveir verið á sama stað, einsog gefur að skilja og einhver varð að víkja, hvorugur vildi samt víkja og enduðu þeir báðir í malargryfjunni á frægan hátt. Prost hafði samt forskotið og vann hann það árið. Hann hafði hins vegar fengið nóg og flutti sig yfir til [[Ferrari]] fyrir árið [[1990]]. Titilbaráttan hélt samt áfram á milli þessara tveggja en í þetta skiptið varð það Senna sem tók titilinn eftir að hafa sent Prost og sjálfan sig í malargryfjuna. === Framleiðsla === Ljóst var að ekki voru það bara ökumennirnir sem gátu haft áhrif á stöðu mála heldur voru það liðsstjórar og hönnuðir sem höfðu enn meiri völd. [[Adrian Newey]] var hönnuður [[Williams Racing|Williams]] og sýndi það og sannaði árið [[1992]] þegar Nigel Mansell hreppti langþráðan heimsmeistaratitil að hann er einn af þeim færustu í bransanum. Árið 1992 hannaði Newey nýrstárlegan bíl sem var búinn nýju stjórnkerfi í vélarbúnaði bílsins. Árið [[1993]] var Williams bíll Neweys búinn nýju kerfi sem kallast [[grip stýring]] en yfirburðir liðsins voru enn meiri það árið. === Dauði á Imola === Þann [[1. maí]] árið [[1994]] var sorgardagur. [[Ayrton Senna]] lét lífið á [[Imola]] brautinni á Ítalíu. Senna hafði farið yfir til Williams fyrir þetta tímabil en hafði ekki náð að klára þær tvær keppnir sem höfðu verið á undan. Árið hafði byrjað á því að menn bönnuðu allan hjálparbúnað fyrir ökumenn. [[Grip stýring]], [[ræsibúnaður]], [[ABS bremsur]], [[stillanleg fjöðrun]] og [[pit-í-bíl]] kerfið var bannað með öllu. Ástæðan fyrir þessu var sögð vera að stóru liðin væru farin að nota tæknibúnaðinn of mikið, þetta væri ekki menn að keppa heldur tölvur. Daginn áður hafði ungur Austurríkismaður látið lífið við æfingar á þessari sömu braut. Hann var í sinni fyrstu keppni í Formúlu eitt. [[Roland Ratzenberger]] hét hann. Þennan sama morgun hafði [[Rubens Barrichello]] vellt bíl sínum illa og rotast, hann tók þó þátt í keppninni. === Hill gerir atlögu === [[Damon Hill]], sonur [[Grahams Hill]] tók sæti Senna hjá Williams og var í titilbaráttu árin [[1994]] og [[1995]] við [[Michael Schumacher]]. Bæði árin komst Schumacher undan með „bellibrögðum” en eitt umdæmdasta atvik Formúlunnar hingað til átti sér stað árið [[1994]] þegar Schumacher ekur inn í hlið Hill og ekur þá báða út úr keppni. Hill og Schumacher hafði hins vegar lent nokkrum sinnum saman það árið og þar á undan en þetta virtist slá öll met. === Schumacher til Ferrari === Schumacer fer svo til [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] árið [[1996]]. Í nærri tuttugu ár höfðu Ferrari menn ekki unnið titil en síðast gerðist það árið [[1979]] þegar [[Jody Scheckter]] vann. Hann náði nokkrum sigrum en þeirra frægastur er þegar hann hringar alla aðra ökumenn í rigningunni á Spáni. Árið [[1997]] snéri [[Michael Schumacher]] blaðinu við og tók að berjast fyrir titli aftur. Það gekk samt brösulega og sá hann þörf til þess að aka andstæðningnum, sem þá var [[Jacques Villeneuve]] út úr braut í [[Jerez]] í Evrópukappakstrinum. Hann féll þó á sínu eigin bragði og endaði í malargryfjunni. Villeneuve varð meistari en [[FIA]] þótti eðlilegt að dæma öll stigin af Schumcher fyrir atvikið. === McLaren sigrar === Bíll [[McLaren]] árið [[1998]] var hreint út sagt frábær. [[Adrian Newey]] hafði flutt sig um set og hannaði nú fyrir McLaren. Nýji bíllinn skilaði [[Mika Häkkinen]] sínum fyrsta heimsmestaratitli, en ekki þurfti hann að hafa lítið fyrir honum því Schumacher virtist enn hafa eitthvað í sigurvegarana. Michael var hinvegar óheppinn því í síðasta mótinu drap hann á vélinni í ræsingunni og ræsti því aftastur. Mika er svo aftur á ferðinni árið [[1999]] en Ferrari tóku heimsmeistaratitil bílasmiða það árið, þrátt fyrir fótbrot Schumachers um mitt tímabilið. === Ferrari; Rauða sprengjan === Ferrari hefur haft yfirburði það sem af er þessari öld og hefur Michael Schumacher farið þar fremstur í flokki. Liðið hefur bætt öll met sem hægt er að bæta og hefur Schumacher hjálpað mikið til við það. == Tilvísanir == <references/> == Heimild == * Birgir Þór Harðarson. 2005. [Án nafns]. ''[[Bílar & Sport]]'', febrúar og mars árið 2005 (2.tbl 1.árg og 3.tbl 1.árg) *{{cite book|first=Clive|last=Gifford|title=Racing: The Ultimate Motorsports Encyclopedia|publisher=Kingfisher|year=2006|isbn=9780753460405|ref={{SfnRef|Gifford}}|url-access=registration|url=https://archive.org/details/racingultimatemo0000giff}} {{s|1950}} [[Flokkur:Formúla 1| ]] 8x4gctw7kunho4ys90h07yl05qogn0q Makt myrkranna 0 34735 1985372 1950622 2026-11-07T00:40:19Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985372 wikitext text/x-wiki {{Bók | titill = Makt myrkranna | höfundur = [[Valdimar Ásmundsson]] (endursögn)<br>[[Bram Stoker]] (frumtexti) | mynd = Makt Myrkranna titlepage.jpg | lýsing_myndar = Kápa fyrstu útgáfu bókarinnar frá 1901. | myndir = | kápa = | land = [[Ísland]] | tungumál = [[Íslenska]] | útgefandi = „Nokkrir prentarar“ | útgáfudagur = 1901 | stefnur = [[Hrollvekja]], [[gotnesk skáldsaga]] | prentun = | síður = | isbn = 9789935426093 | forveri = | framhald = }} '''''Makt myrkranna''''' er [[gotnesk hrollvekja]] eftir [[Valdimar Ásmundsson]] sem var auglýst sem þýðing úr [[Enska|ensku]] á skáldsögunni ''[[Drakúla]]'' eftir [[Bram Stoker]]. ''Makt myrkranna'' var í raun byggð á fyrri endursögn á ''Drakúla'' á [[Sænska|sænsku]] eftir „A-e“, ''[[Mörkrets makter]]''.<ref>{{Cite journal| doi=10.1353/vcr.2019.0060|title=Dracula or Draculitz?: Translational Forgery and Bram Stoker's "Lost Version" of Dracula|author1=Katy Brundan |author2=Melanie Jones |author3=Benjamin Mier-Cruz | journal=Victorian Review|volume=45|year=2019|issue=2|pages=293–306|s2cid=220495531|url=https://muse.jhu.edu/article/757842 |doi-access=free}}</ref> Báðar endursagnirnar eru nokkuð ólíkar ''Drakúla'' á ensku og talið er að þær hafi verið byggðar á fyrri drögum Stokers að skáldsögunni.<ref name="auto2">{{cite web |last=Escher |first=Kat |title=The Icelandic Translation of 'Dracula' Is Actually a Different Book |publisher=Smithsonian |date=19 May 2017 |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/icelandic-translation-dracula-actually-different-book-180963346/ |access-date=2019-09-02 |archive-date=15 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191215074148/https://www.smithsonianmag.com/smart-news/icelandic-translation-dracula-actually-different-book-180963346/ |url-status=live }}</ref> ==Útgáfa == ''Makt myrkranna'' birtist sem framhaldssaga í blaðinu ''[[Fjallkonan (blað)|Fjallkonunni]]'' frá janúar 1900 til mars 1901.<ref name="auto1">{{cite web |last=Melgaard |first=Michael |title=Counted out: An alternative version of Dracula with an obscure preface appears over a century later |publisher=The National Post |date=13 March 2017 |url=https://nationalpost.com/entertainment/books/book-reviews/counted-out-an-alternative-version-of-dracula-with-an-obscure-preface-appears-over-a-century-later |access-date=2019-09-02 |archive-date=12 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112222318/https://nationalpost.com/entertainment/books/book-reviews/counted-out-an-alternative-version-of-dracula-with-an-obscure-preface-appears-over-a-century-later |url-status=live }}</ref> [[Valdimar Ásmundsson]], sem var sagður þýðandi sögunnar, var eiginmaður [[Bríet Bjarnhéðinsdóttir|Bríetar Bjarnhéðinsdóttur]], þáverandi ritstjóra ''Fjallkonunnar''.{{sfn|Berni|2016|p=41}} Árið 1901 gaf Valdimar ''Makt myrkranna'' út á bók í Reykjavík og sagði útgefendur vera „nokkra prentara“.{{sfn|Berni|2016|p=42}} Fyrsti hluti ''Maktar myrkranna'', sem nær yfir blaðsíður 5–167, fjallar um ferð Tómasar Harkers (sem heitir [[Jonathan Harker]] í frumtexta Stokers) til hallar Drakúla í [[Transylvanía|Sjöborgalandi]] en annar hlutinn er endursögn á síðari hlutum ''Drakúla''.{{sfn|Berni|2016|p=42}} Bókinni fylgdi formáli sem sagður var ritaður af Bram Stoker í ágúst 1898,{{sfn|Berni|2016|p=42-43}} rúmu ári eftir að ''Drakúla'' var birt í Englandi í maí 1897. == Formáli höfundarins == Í formála höfundarins er því haldið fram að bókin sé byggð á „dularfullu handriti“ og að atburðirnir í ''Drakúla'' séu sannsögulegir, en að nöfnum persónanna hafi verið breytt til að vernda friðhelgi einkalífs þeirra.{{sfn|Berni|2016|p=43-44}} Formálinn vakti ekki athygli alþjóðlegra fræðimanna fyrr en árið 1986, þegar [[Richard Dalby]] uppgötvaði hann og þýddi hann á ensku.{{sfn|Bloom|2017|p=121}} Vísað hefur verið til formálans að ''Makt myrkranna'' í greinum<ref>{{Cite journal | title= Dracula, Jack the Ripper and A Thirst for Blood| author=Robert Eighteen-Bisang| url=https://www.casebook.org/dissertations/rip-thirst.html| access-date=2022-02-17| journal= Ripperologist|issue=60|date=July 2005}}</ref> en hann var ekki hafður með enskum útgáfum á ''Drakúla'' fyrr en árið 2017.<ref name="auto1"/> Í formálanum er vísað til þess að sú röð af glæpum sem fjallað er um í bókinni sé „mönnum ekki úr minni liðin“ og að morð [[Kobbi kviðrista|Kobba kviðristu]] (eða „Jakobs kviðristara“), sem framin voru frá 1888 til 1891, hafi komið „litlu seinna til sögunnar“. Í formálanum stendur: <blockquote>Lesarinn getur sjálfur séð, þegar hann les sögu þessa, hvernig þessum blöðum hefur verið raðað saman, svo að þau yrðu að einni heild. Eg hefi ekki þurft að gera annað en að draga úr þeim ýmis óþörf smáatvik og láta svo sögufólkið sjálft skýra frá reynslu sinni í þeim sama einfalda búningi, sem blöðin upphaflega eru skrifuð í. Eg hefi, af augljósum ástæðum, breytt nöfnum manna og staða. En að öðru leyti skila eg handritinu óbreyttu, samkvæmt ósk þeirra, sem hafa álitið það stranga skyldu sína að koma því fyrir almenningssjónir. Eftir minni sannfæringu er það ekkert efamál, að þeir viðburðir, sem hér er lýst, hafi sannarlega átt sér stað, hversu ótrúlegir og óskiljanlegir sem þeir kynna að sýnast, skoðaðir eftir almennri reynslu. Og eg er sannfærður um, að þeir hljóta jafnan að verða að nokkru leyti óskiljanlegir, þó ekki sé óhugsandi, að áframhaldandi rannsóknir í sálfræðinni og náttúrufræðinni geti þegar minst varir skýrt bæði þessa og aðra leyndardóma, sem hvorki vísindamenn né njósnarlögreglan hafa enn þá getað skilið. Eg tek það enn á ný fram, að þessi dularfulli sorgarleikur, sem hér er lýst, er fullkomlega sannur að því er alla ytri viðburði snertir, þó eg eðlilega hafi komist að annari niðurstöðu í ýmsum greinum en sögufólkið. En viðburðirnir eru ómótmælanlegir, og svo margir þekkja þá, að þeim verður ekki neitað. Þessi röð af glæpum er mönnum ekki úr minni liðin, röð af glæpum, sem virðast óskiljanlegir, en út leit fyrir að væru af sömu rót runnir, sem á sínum tíma slógu jafnmiklum óhug á almenning sem hin alræmdu morð Jakobs kviðristara, sem komu litlu seinna til sögunnar. Ýmsa mun reka minni til hinna merkilegu útlendinga, sem misserum saman tóku glæsilegan þátt í lífi tignarfólksins hér í Lundúnum, og menn muna eftir því, að annar þeirra að minsta kosti hvarf skyndilega og á óskiljanlegan hátt, án þess nokkur merki hans sæist framar. — Alt það fólk, sem sagt er að viljandi eða óviljandi hafi tekið þátt í þessari merkilegu sögu, er alþekt og vel metið. Bæði Tómas Harker og konan hans, sem er valkvendi, og dr. Seward eru vinir mínir og hafa verið í mörg ár og eg hefi aldrei efað, að þau segðu satt frá; og hinn mikilsmetni vísindamaður, sem kemur hér fram með dularnafni, mun líka vera of frægur um allan hinn mentaða heim til þess að mönnum dyljist hið rétta nafn hans, sem eg hefi ekki viljað nefna, sízt þeim, sem af reynslu hafa lært að meta og virða snilld hans og mannkosti, þótt þeir ekki fremur en eg fylgi lífsskoðunum hans. En á vorum dögum mætti það að vera ljóst öllum alvarlega hugsandi mönnum að „harla margt er á himni og jörðu, sem heimspekina dreymir ei um“. Lundúnum, —stræti, ágúst 1898. B. S.</blockquote> == Viðtökur á Íslandi == Aðeins ein samtímagagnrýni birtist á ''Makt myrkranna'' á Íslandi og hún var í hæsta máta neikvæð. Árið 1906 skrifaði Benedikt Björnsson (1879–1941) um söguna: <blockquote>''Fjallkonan'' flutti ýmislegt rusl og meðal annars langa sögu, ''Makt myrkranna''. Hefði sú saga gjarna mátt eiga sig, og get eg ekki séð, að slíkur þvættingur hafi auðgað bókmenntir vorar.<ref>{{Tímarit.is|2005864|Nokkur orð um bókmentir vorar|blað=[[Skírnir]]|blaðsíða=346|útgáfudagsetning=1. desember 1906}}</ref></blockquote> Benedikt var af yngri kynslóð en Valdimar og óttaðist að þýðingar á „ódýrum“ erlendum dægurbókmenntum myndi ryðja ritun íslenskra bókmennta, þar á meðal hans eigin, til hliðar. Þrátt fyrir dræmar viðtökur gagnrýnenda varð ''Makt myrkranna'' vel þekkt á Íslandi eftir að kvikmyndin ''[[Drakúla (kvikmynd frá 1931)|Drakúla]]'' með [[Bela Lugosi]] var sýnd í kvikmyndahúsi í Reykjavík árið 1932. Titillinn var notaður sem almennt heiti á heilli röð vampírumynda.<ref>De Roos, Hans Corneel. Introduction to ''Powers of Darkness''. New York: Overlook, 2017: 22.</ref> [[Halldór Laxness|Halldóri Laxness]] þótti mikið til bókarinnar koma: „Þessi saga, Makt myrkranna, um draug í Karpatafjöllum, hefur mér þótt ein best íslenskuð skáldsaga útlend síðan ég var fjögurra ára; og gildir það frammá þennan dag.“<ref>{{Tímarit.is|3303392|Ferðabæklingur úr Rúmeníu|blað=[[Lesbók Morgunblaðsins]]|blaðsíða=7|útgáfudagsetning=7. janúar 1984}}</ref> Talið er að bók Halldórs, ''[[Kristnihald undir Jökli]]'' (1968), sé undir miklum áhrifum af ''Makt myrkranna''.<ref>{{Cite news |last=Bjarnason |first=Bjarna |date=17 January 2004 |title=Systkinabækurnar Kristnihald undir Jökli & Drakúla|pages=4–5 |work=Lesbók Morgunblaðsins |url=https://timarit.is/page/3569181#page/n3/mode/2up |url-status=live |access-date=2022-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220205050811/https://www.mbl.is/greinasafn/grein/775466/ |archive-date=2022-02-05}}</ref> Umræða um þýðingu íslensku endursagnarinnar á ensku eftir Hans Corneel de Roos endurvakti jafnframt áhuga Íslendinga á bókinni.<ref name=":11">{{Cite news|url=https://icelandmonitor.mbl.is/news/culture_and_living/2017/02/07/dracula_s_lost_icelandic_sister_novel/|title=Dracula's lost Icelandic sister novel|last=Björnsson|first=Anna Margrét|date=7 February 2017|access-date=16 January 2020|archive-date=16 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200116131451/https://icelandmonitor.mbl.is/news/culture_and_living/2017/02/07/dracula_s_lost_icelandic_sister_novel/|url-status=live}}</ref><ref name=":13">{{Cite news|url=https://icelandmonitor.mbl.is/news/culture_and_living/2017/02/13/the_powers_of_darkness_on_dracula_s_sister_version_/|title=The Powers of Darkness: On Dracula's sister version in Iceland|last=Björnsson|first=Anna Margrét|date=13 February 2014|work=Iceland Monitor|access-date=16 January 2020|archive-date=14 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114045524/https://icelandmonitor.mbl.is/news/culture_and_living/2017/02/13/the_powers_of_darkness_on_dracula_s_sister_version_/|url-status=live}}</ref><ref name=":14">{{Cite news|url=https://icelandmonitor.mbl.is/news/news/2017/02/15/hollywood_tv_series_based_on_dracula_s_icelandic_si/|title=Hollywood TV series based on Dracula's Icelandic sister novel|last=Björnsson|first=Anna Margrét|date=15 February 2014|work=Iceland Monitor|access-date=16 January 2020|archive-date=14 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114045520/https://icelandmonitor.mbl.is/news/news/2017/02/15/hollywood_tv_series_based_on_dracula_s_icelandic_si/|url-status=live}}</ref> ==Uppgötvun== Árið 2014 tók hollenski fræðimaðurinn Hans Corneel de Roos fyrst eftir því að íslenska útgáfan af ''Drakúla'' var í raun ekki þýðing, heldur talsvert frábrugðin sögu Stokers.<ref name="auto1"/> Árið 2017 þýddi De Roos ''Makt myrkranna'' á ensku undir titlinum ''Powers of Darkness The Lost Version of Dracula''.<ref name="auto1"/> Mikið var deilt um hví bækurnar væru svona ólíkar og þrjár tilgátur lagðar fram: *Að Valdimar hafi breytt söguþræði ''Drakúla'' þegar hann þýddi hana á íslensku.<ref name="auto1"/> *Að Valdimar hafi byggt bókina á eldri drögum að ''Drakúla'' sem Stoker notaði ekki í útgáfunni sem kom út árið 1897. Þessu til stuðnings hefur verið bent á að ekkja Stokers lögsótti gjarnan fólk sem notaði ''Drakúla'' án hennar leyfis, en Valdimar var aldrei lögsóttur þrátt fyrir breytingar á sögunni í ''Makt myrkranna''.{{sfn|Bloom|2017|p=122}} * Þá hefur komið fram það sjónarmið að hvort tveggja sé rétt, að Valdimar hafi bæði gert breytingar og hafi byggt söguna á eldri drögum að ''Drakúla''.<ref name="auto1"/> == Munir á ''Makt myrkranna'' og ''Drakúla''== Söguþráðurinn í ''Makt myrkranna'' er nokkurn veginn sá sami og í ''Drakúla'', en bent hefur verið á ýmsa muni. Nöfnum margra persónanna er breytt og meiri áhersla er lögð á kynferði persónanna í ''Makt myrkranna''.<ref name="auto2"/> Roos skrifaði: „Þótt ''Drakúla'' hafi hlotið jákvæða dóma í flestum dagblöðum á sínum tíma [...] getur frumtextinn verið leiðinlegur og langdreginn [...] ''Makt myrkranna'' er hins vegar skrifuð í hnitmiðuðum og beittum stíl þar sem hvert einasta atriði færir söguna áfram.“<ref name="auto2"/> Í ''Drakúla'' talar greifinn með velþóknun um íslenska [[Berserkur|berserki]] sem dæmi um blóðþyrsta stríðsmenn sem fóru hamförum um Evrópu, Asíu og Afríku en þessi tilvísun birtist ekki í texta Valdimars.<ref name="auto4">{{cite web |last=Underwood |first=York |title=The Strange Tale of Iceland's Dracula |publisher=Now Guide to Iceland |date=31 October 2018 |url=https://now.guidetoiceland.is/2018/10/31/culture/cinema-and-the-arts/the-strange-tale-of-icelands-dracula/ |access-date=2019-09-02 |archive-date=5 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220205051312/https://guidetoiceland.is/history-culture/literature-in-iceland |url-status=dead }}</ref> Í skáldsögu Stokers getur Drakúla jafnframt breytt sér í hvaða dýr sem hann vill. Hann getur ekki gert þetta í endursögn Valdimars, þótt innblásturinn að þessum mætti Drakúla hafi komið úr íslenskum þjóðsögum sem Stoker hafði kynnt sér með því að lesa bókina ''The Book of Were-Wolves'' eftir [[Sabine Baring-Gould]], sem hafði búið á Íslandi um nokkurt skeið.<ref name="auto4"/> Persónan Jonathan Harker í ''Drakúla'' heitir Tómas Harker í ''Makt myrkranna''. Mina Harker verður Vilma Harker og Lucy Westenra er kölluð Lúsía Western.{{sfn|Bloom|2017|p=123}} Drakúla greifi er nefndur Draculitz.{{sfn|Bloom|2017|p=122}} Í ''Makt myrkranna'' er talað um að Vilma Harker hafi farið til Vínar til að gangast undir meðferð hjá dr. [[Sigmund Freud]], sem ekki er minnst á í ''Drakúla''.{{sfn|Bloom|2017|p=123}} ''Drakúla'' er bréfaskáldsaga en ''Makt myrkranna'' er með alvitran sögumann í seinni hlutanum.<ref name="auto3">{{cite web |last=Fleming |first=Colin |title=The Icelandic Dracula: Bram Stoker's vampire takes a second bite |work=The Guardian |date=19 April 2017 |url=https://www.theguardian.com/books/2017/apr/19/icelandic-dracula-bram-stoker-translator-powers-of-darkness-valdimir-asmundsson-makt-myrkranna |access-date=2019-09-02 |archive-date=6 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906023158/https://www.theguardian.com/books/2017/apr/19/icelandic-dracula-bram-stoker-translator-powers-of-darkness-valdimir-asmundsson-makt-myrkranna |url-status=live }}</ref> Bandaríski rithöfundurinn Colin Fleming færði rök fyrir því að ítrekaðar vísanir í norræna goðafræði og Norðurlandabókmenntir í ''Makt myrkranna'' séu viðbætur Valdimars við söguna frekar en framlög Stokers.<ref name="auto3"/> Fleming benti á að í ''Drakúla'' séu aðeins lúmskar vísanir í hið kynferðislega, sem sé látið tákna „dýpra, myrkara efni: hugmyndina um andkrist, og blóðsugur látnar tákna tælandi, martraðarkennda andstæðu við samneyti. ''Makt myrkranna'' hefði hins vegar allt eins getað haft undirtitilinn ''Skikkjuklæddur losti''“.<ref name="auto3"/> Í ''Makt myrkranna'' hugsar Harker mikið um brjóst og veitir barmi kvenna sem hann hittir í Sjöborgalandi mikinn gaum.<ref name="auto3"/> Einn helsti munurinn á ''Drakúla'' og ''Makt myrkranna'' er að meirihluti síðarnefndu sögunnar snýr að dvöl Harkers í höll Drakúla en seinni hluti sögunnar, sem er bróðurparturinn af ''Drakúla'', birtist aðeins í afar styttri útgáfu.<ref name="auto1"/> Ferð Harkers til Sjöborgalands er um 80% af ''Makt myrkranna''.{{sfn|Skal|2016|p=337}} Kanadíski rithöfundurinn Michael Melgaard lýsti ''Makt myrkranna'' sem svo að sagan færi sér hægar en ''Drakúla'' þar sem það tekur Harker mun lengri tíma að átta sig á að hann er fangi Drakúla, en í bók Stokers áttar hann sig nánast strax á því.<ref name="auto1"/> Upplifanir Harkers í höll Drakúla eru mun spennuþrungnari í ''Makt myrkranna'' en í ''Drakúla''. Í ''Drakúla'' finnur Harker til dæmis rústir af kapellu sem hann segir að hafi augsýnilega verið notuð sem grafreitur. Í ''Makt myrkranna'' er þetta hins vegar herbergi fullt af rotnandi líkum og dulspekitáknum.<ref name="auto1"/> Í ''Mark myrkranna'' finnur Harker jafnframt lík bóndastúlku sem Drakúla hefur drepið og verður vitni að því er Drakúla stýrir djöfullegri helgiathöfn sem lýkur með mannfórn.<ref name="auto3"/> Í ''Makt myrkranna'' á Arthur Holmwood lávarður systur að nafni María sem birtist ekki í ''Drakúla''.<ref name="auto5">{{cite web |last=Ísberg |first=Frída |title=Dracula In Iceland |work=[[The Times Literary Supplement]] |date=7 April 2017 |url=https://www.the-tls.co.uk/articles/dracula-in-iceland/ |access-date=2021-01-27 |archive-date=20 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120143017/https://www.the-tls.co.uk/articles/dracula-in-iceland/ |url-status=live }}</ref> Brúðir Drakúla birtast ekki í ''Makt myrkranna'' þar sem Drakúla á aðeins eina fylgdarkonu.<ref name="auto5"/> Ein söguhetjan úr ''Drakúla'', dr. John Seward, missir vitið í ''Makt myrkranna'' vegna hryllingsins sem hann verður vitni að. Hinn vitskerti sjúklingur hans, Renfield, birtist hins vegar ekki í ''Makt myrkranna''.<ref name="auto5"/> Drakúla er heilsteyptari persóna í ''Makt myrkranna'' en í skáldsögu Stokers. Hann á í samskiptum við ríkisstjórnir ýmissa ríkja og gefið er í skyn að hann hyggi á heimsyfirráð.<ref name="auto1"/> Í ''Makt myrkranna'' viðrar Drakúla hugmyndir í anda [[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]] þar sem hann lýsir yfir fyrirlitningu á [[kristni]] fyrir að upphefja hinu veiku í stað hinna sterku og segist vilja láta allan heiminn beygja sig fyrir hinum sterku.<ref name="auto5"/> [[Sósíaldarwinismi]] var vinsæl hugmyndafræði á tíunda áratug 19. aldar sem endurspeglast í orðræðu Drakúla í ''Makt myrkranna'' þar sem hann lýsir ítrekað yfir vanþóknun sinni á hinum veikburða, sem lifi aðeins til að þjóna hinum sterku. Í þessu tilviki meinar hann það bókstaflega, þar sem Drakúla og hinar vampírurnar lifa á blóði fólks sem er of veikburða til að verja sig.{{sfn|Skal|2016|p=337}} Í ''Makt myrkranna'' flýr Drakúla ekki aftur til Sjöborgalands, heldur er hann drepinn á heimili sínu í Lundúnum af hópi söguhetjanna undir forystu [[Abraham Van Helsing|Van Helsing prófessors]].<ref name="auto5"/> Í ''Makt myrkranna'' birtist rannsóknarlögreglumaður að nafni Barrington sem rannsakar morð Drakúla en birtist ekki í skáldsögu Stokers.{{sfn|Bloom|2017|p=123}} Í ''Makt myrkranna'' kemur Drakúla ekki einn síns liðs til Englands, heldur er með honum daufdumb kona, sem virðist vera þræll hans, og fögur hefðaborin kvenvampíra.{{sfn|Bloom|2017|p=123}} Henni er lýst sem svo að hún hafi „hálsinn og brjóstið bert“ en um hálsinn hafi hún festi úr skyggðum demöntum.{{sfn|Bloom|2017|p=123}} Drakúla sest ekki að á óðali í Essex, heldur í niðurníddu gömlu setri í austurhluta Lundúna.{{sfn|Bloom|2017|p=123=124}} Breski fræðimaðurinn Clive Bloom hefur bent á að þegar Stoker hóf að skrifa skáldsöguna sem síðar varð ''Drakúla'' sá hann fyrir sér að Drakúla kæmi sér fyrir í setri á austurenda Lundúna sem hefði munað sinn fífil fegurri og breytti aðsetri hans ekki í óðal í Essex fyrr en í lokadrögum að bókinní árið 1897.{{sfn|Bloom|2017|p=124}} Bloom hefur fært rök fyrir því að þar sem setur Drakúla í Lundúnum í ''Makt myrkranna'' samræmist fyrri hugmyndum Stokers bendi það til þess að ''Makt myrkranna'' sé byggð á fyrri drögum að sögunni.{{sfn|Bloom|2017|p=124}} Ævisöguritari Stokers, [[David J. Skal]], hefur einnig fært rök fyrir því að Valdimar hafi byggt þýðingu sína á fyrri drögum að ''Drakúla'', og hefur bent á að minnisblöð Stokers sýni að hann hafði hugmyndir um rannsóknarlögreglumanninn Barrington sem eina söguhetjuna en hafi síðar fjarlægt hann úr sögunni og látið [[Abraham Van Helsing]] gegna hlutverki hans.{{sfn|Skal|2016|p=338}} Þar sem Barrington er ekki persóna í ''Drakúla'' hefði Valdimar ekki getað þekkt til hans, sem bendir til þess að hann hafi haft eldri drög til hliðsjónar, annað hvort beint eða óbeint í gegnum sænsku framhaldssöguna ''Mörkrets makter''.{{sfn|Skal|2016|p=338}} Minnisblöð Stokers sýna að hann sá einnig fyrir sér að Drakúla ætti daufdumba þjónustukonu, sem birtist ekki í endanlegri útgáfu ''Drakúla'' en birtist í ''Makt myrkranna''. Þá sýna minnisblöð Stokers að hann vildi að Drakúla væri alltaf síðasti gesturinn sem mætti í kvöldverðarboð, sem er persónueiginleiki sem sést í ''Makt myrkranna'' en ekki í ''Drakúla''.{{sfn|Skal|2016|p=338}} == Hópþýðing á ensku == Þar sem De Roos kunni ekki íslensku þegar hann uppgötvaði ''Makt myrkranna'' skipti hann textanum í 25 hluta sem hver var um 2.000 orð og kom sér upp teymi íslenskumælandi fólks sem þýddi hvern hluta fyrir sig á ensku. Í teyminu voru Aldís Birna Björnsdottir, Anja Kokoschka, Arna Sif Thorgeirsdottir, Ásdís Rut Guðmundsdóttir, Hafrún Kolbeinsdóttir, Ingibjörg Bragadóttir, Hans Ágústsson, Herbert Pedersen, Hildur Lofts, Hjörtur Jónasson, Lára Kristín Pedersen, María Skúladóttir, Sigrún Birta Kristinsdóttir, Sigrún Ósk Stefánsdóttir, Sædís Alda Karlsdóttir, Tinna María Ólafsdóttir, Vilborg Halldórsdóttir og Vildís Hallsdóttir. Eftir fyrstu lotu þýðingarinnar skipulagði De Roos aðra lotu og leysti úr þýðingarvandamálum sem eftir voru með hjálp fleiri sjálfboðaliða, ''Cleasby & Vigfusson Old Norse to English Dictionary'' og [[Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum|Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum]]. Pienette Coetzee og Lounette Loubser hjálpuðu til við að snurfusa enska textann þannig að hann flæddi eins og hann væri skrifaður af höfundi með ensku að móðurmáli.<ref>{{Cite web|url=http://powersofdarkness.com/|title=Makt Myrkranna - Powers of Darkness - The Lost Version of Dracula &#124; Hans Corneel de Roos|website=Powersofdarkness.com|access-date=4 November 2021}}</ref> Allison Devereux og John Edgar Browning fóru síðan yfir textann. Þetta var því dæmi um hópþýðingu en De Roos átti lokaorðið á öllum stigum ferlisins. == Sænsk fyrirmynd sögunnar == De Roos gaf út enska þýðingu á bókinni í febrúar 2017. Í kjölfarið benti sænski fræðimaðurinn Rickard Berghorn á að mikill hluti ''Maktar myrkranna'' ætti sér fyrirmynd í framhaldssögunni ''[[Mörkrets makter]]'', sem birtist í sænska blaðinu ''Dagen'' árin 1899–1900.<ref name="auto">{{cite web |last=Björnsson |first=Anna Margrét |title=Icelandic version of Dracula, Makt myrkranna, turns out to be Swedish in origin |publisher=Iceland Monitor |date=6 March 2017 |url=https://icelandmonitor.mbl.is/news/culture_and_living/2017/03/06/icelandic_version_of_dracula_makt_myrkranna_turns_o/ |access-date=2019-09-02 |archive-date=14 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114045501/https://icelandmonitor.mbl.is/news/culture_and_living/2017/03/06/icelandic_version_of_dracula_makt_myrkranna_turns_o/ |url-status=live }}</ref> De Roos sagði íslensku blaðakonunni Önnu Margréti Björnsson: <blockquote>„Enginn sá þetta fyrir. Hvorki rannsóknir mínar, né samstarfsmenn mínir né útgefandi minn né vinur minn Simone Berni frá Ítalíu, sem er sérfræðingur í fyrstu þýðingunum á Drakúla. Í rúma öld hefur ''Makt myrkranna'', íslenska endursögnin á ''Drakúla'', ekki verið þekkt utan Íslands, fyrir utan formálann sem Bram Stoker sjálfur á að hafa skrifað. Svo virðist sem að þeir sem tóku eftir breytingum Valdimars Ásmundssonar á textanum á Íslandi hafi ekki gert sér grein fyrir mikilvægi þeirra fyrir Drakúlafræði í Bretlandi eða Bandaríkjunum. Og á hinn bóginn höfðu enskumælandi rannsakendur aldrei fyrir því að reyna að lesa íslenska textann. Ég varð að læra íslensku, bara svo ég gæti fengið nasaþefinn af honum.<br> Nú kemur í ljós að það sama gerðist í Svíþjóð. Margir sænskir sérfræðingar þekktu þegar til gamallar útgáfu á ''Drakúla'' sem birtist í sænsku blöðunum ''Dagen'' og ''Aftonbladet'' frá 10. júní 1899. En enginn gaf þessu neinn gaum fyrr en Rickard Berghorn las um ensku þýðinguna mína á ''Makt myrkranna'' og áttaði sig á því að þessi – enn eldri – sænska útgáfa var með sama titil. ''Mörkrets makter'', sem er titill sænsku framhaldssögunnar, þýðir einmitt það sama og ''Makt myrkranna''. Þannig sá hann tengslin milli sænsku útgáfunnar og hinnar íslensku. Fyrst hélt hann að ''Makt myrkranna'' væri bein þýðing á sænsku útgáfunni, en hann sá síðan að sænski textinn er lengri og inniheldur atriði sem eru hvorki í ''Drakúla'' né í ''Makt myrkranna''. Og vitfirringurinn Renfield er enn í sögunni ásamt fleirum.“<ref name="auto"/></blockquote> De Roos sagði að vegna ábendingar Berghorns hefði hann skipt um áherslur í rannsókn sinni og nú væri nauðsynlegt að kanna tengslin á milli Stokers og [[Harald Sohlman|Haralds Sohlman]], ritstjóra ''Dagen'' og ''[[Aftonbladet]]''. Hann sagðist enn gera ráð fyrir því að Stoker sjálfur hefði átt þátt í að skapa þessa „erótískari og pólitískari útgáfu sögunnar. Rickard er að minnsta kosti þeirrar skoðunar“.<ref name="auto"/> ==Heimildir== *Ásmundsson, Valdimar & Stoker, Bram: [https://runeberg.org/myrkranna/ ''Makt Myrkranna''] Reykjavík Nokkrir prentarar. 1901. (Texti á [[Project Runeberg]].) * {{cite book|last=Berni|first=Simone|title=Dracula by Bram Stoker The Mystery of The Early Editions|year=2016|publisher=Lulu|location=Morrisville|isbn=978-1-32662-179-7}} * {{cite book|last=Bloom|first=Clive|editor=Marius-Mircea Crișan|title=Dracula: An International Perspective'|year=2017|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-3-319-63366-4|pages=119–139|chapter=Dracula and the Psychic World of the East End of London}} *Crișan, Marius-Mircea: "'Welcome to My House: Enter Freely of your own will': Dracula in International Contexts", pages 1–21 in ''Dracula: An International Perspective''. New York: Springer, 2017. {{ISBN|978-3-319-63366-4}}. *De Roos, Hans Corneel: "Count Dracula's Address and Lifetime Identity" pages 95–118 from ''Dracula: An International Perspective'', New York: Springer, 2017. {{ISBN|978-3-319-63366-4}}. * {{cite book|last=Skal|first=David|author-link=David J. Skal|title=Something in the Blood: The Untold Story of Bram Stoker, the Man Who Wrote Dracula|url=https://archive.org/details/somethinginblood0000skal|publisher=Liveright|location=New York|isbn=978-1631490101|year=2016}} *Stoker, Bram & Asmundsson, Valdimar. Hans Corneel de Roos, ed.: ''Powers of Darkness: the Lost Version of Dracula.'' New York: The Overlook Press 2017. {{ISBN|978-1-4683-1336-9}} ''' ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Bókaárið 1901]] [[Flokkur:Drakúla]] dq0c5e1wzrtobm42bk8offx370nks42 Tækni 0 40487 1985440 1960222 2026-11-07T02:12:15Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985440 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Dampfturbine_Montage01.jpg|thumb|right|Gufuhverfill smíðaður í verksmiðju tæknifyrirtækisins Siemens í Þýskalandi.]] '''Tækni''' er breitt [[hugtak]] sem notað er um aðferðir [[lífvera]] til þess að nýta sér umhverfi sitt sér til framdráttar með sértækri [[þekking]]u. [[Mannkyn]]ið hefur nýtt sér [[vísindi|vísindin]] og [[verkfræði]] til þess að búa til ýmis konar [[verkfæri]] sem hafa breytt lífsskilyrðum á hverjum tíma. [[Saga tækniþróunar]] er nátengd [[mannkynssaga|sögu mannsins]]. Með tækni er átt við efnislega hluti eins og [[tæki]], [[vél]]ar og verkfæri, en hún á einnig við um óáþreifanlega hluti eins og [[kerfi]], [[skipulag]] og [[aðferð]]ir. Notkun nýrrar tækni er áberandi í [[læknisfræði]], [[iðnaður|iðnaði]], [[vísindi|vísindum]], [[fjarskipti|fjarskiptum]], [[flutningur|flutningum]] og [[daglegt líf|daglegu lífi]] fólks um allan heim. Tækniþróun hefur oft haft mikil áhrif á þróun mannlegra samfélaga. Elsta dæmið um slíkt er þróun [[steinverkfæri|steinverkfæra]] í upphafi [[steinöld|steinaldar]]<ref name=":3">{{Cite web |author=The British Museum |title=Our earliest technology? |url=https://smarthistory.org/our-earliest-technology/#:~:text=Made%20nearly%20two%20million%20years,deposits%20in%20Olduvai%20Gorge,%20Tanzania. |access-date=2 September 2022 |website=smarthistory.org |archive-date=2 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220902015829/https://smarthistory.org/our-earliest-technology/#:~:text=Made%20nearly%20two%20million%20years,deposits%20in%20Olduvai%20Gorge,%20Tanzania. |url-status=dead }}</ref> og þar á eftir þróun hæfileikans til að kveikja [[eldur|eld]], sem varð til þess að [[mannsheili]]nn stækkaði og [[tungumál]]ið varð til.<ref>{{Cite journal |last=Gowlett |first=J. A. J. |date=5 June 2016 |title=The discovery of fire by humans: a long and convoluted process |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B |volume=371 |issue=1696 |pages=20150164 |doi=10.1098/rstb.2015.0164 |pmc=4874402 |pmid=27216521}}</ref> Fyrir [[bronsöld]] var [[hjól]]ið fundið upp sem leiddi smátt og smátt til þróunar flóknari [[vél]]a.<ref>{{Cite book |last=Rao |first=J. S. |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-94-007-1165-5 |title=History of Rotating Machinery Dynamics |series=History of Mechanism and Machine Science |publisher=Springer Dordrecht |year=2011 |volume=20 |isbn=978-94-007-1164-8 |edition= |pages= |language=en |doi=10.1007/978-94-007-1165-5 |access-date=10 September 2022 |archive-date=10 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910122427/https://link.springer.com/book/10.1007/978-94-007-1165-5 |url-status=live }}</ref> Tækninýjungar á sviði samskipta, eins og [[prentvél]]in, [[sími]]nn og [[Internetið]], áttu þátt í að skapa [[þekkingarhagkerfi]]. Tækniþróun hefur mikil áhrif á [[efnahagsþróun]] og á stóran þátt í aukinni [[velmegun]] mannkyns, en getur líka haft neikvæð áhrif með [[mengun]] og [[náttúrueyðing]]u. Tækni getur valdið samfélagslegum skaða með því að auka [[atvinnuleysi]] vegna aukinnar [[sjálfvirkni]].<ref>{{Cite web |date=12 April 2020 |author=Jennifer Okafor |title=Negative Impact of Technology on the Environment |url=https://www.trvst.world/environment/negative-impact-of-technology-on-the-environment/ |access-date=2 September 2022 |website=TRVST |language=en-US |archive-date=2 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220902015831/https://www.trvst.world/environment/negative-impact-of-technology-on-the-environment/ |url-status=live }}</ref> Þetta hefur leitt til umræðna um hlutverk og notagildi tækninnar, [[siðfræði tækninnar]] og aðferðir til að draga úr neikvæðum afleiðingum tækniþróunar.<ref name=":8">{{Cite book |last1=de Vries |first1=M. J. |last2=Verkerk |first2=M. J. |last3=Hoogland |first3=J. |last4=van der Stoep |first4=J. |url=https://www.google.com/books/edition/Philosophy_of_Technology/EOmPCgAAQBAJ |title=Philosophy of Technology : An Introduction for Technology and Business Students |publisher=Taylor & Francis |year=2015 |isbn=9781317445715 |location=United Kingdom |oclc=907132694 |access-date=10 September 2022 |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004184227/https://www.google.com/books/edition/Philosophy_of_Technology/EOmPCgAAQBAJ |url-status=live }}</ref> Ýmsar sögulegar hreyfingar, eins og [[lúddítar]] og [[anti-civ]], hafa barist gegn framrás nýrrar tækni,<ref>{{Cite journal |last=Gardenier |first=M. |date=7 October 2016 |title=The "anti-tech" movement, between anarcho-primitivism and the neo-luddite |url=https://www.cairn.info/revue-societes-2016-1-page-97.htm?ref=doi |journal=Sociétés |volume=n° 131 |issue=1 |pages=97–106 |doi=10.3917/soc.131.0097 |issn=0765-3697 |access-date=10 September 2022 |archive-date=10 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910132645/https://www.cairn.info/revue-societes-2016-1-page-97.htm?ref=doi |url-status=live }}</ref> meðan aðrar hreyfingar, eins og [[transhúmanismi|transhúmanistar]] og [[tækniframfarastefna|tækniframfarasinnar]], líta á tæknina sem frelsandi afl.<ref>{{Cite book |last=Lee |first=N. |editor-first1=Newton |editor-last1=Lee |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-16920-6 |title=The Transhumanism Handbook |publisher=[[Springer Publishing]] |year=2019 |isbn=9783030169190 |location=Cham |language=en |doi=10.1007/978-3-030-16920-6 |s2cid=195791313 |access-date=10 September 2022 |archive-date=8 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708014043/https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-16920-6 |url-status=live }}</ref> Oft gengur tæknileg [[nýsköpun]] út á að takast á við neikvæðar afleiðingar tækniþróunar, eins og notkun [[Endurnýjanleg orka|endurnýjanlegra orkugjafa]] í flutningum og iðnaði,<ref>{{Cite journal |last1=Haščič |first1=I. |last2=Johnstone |first2=N. |last3=Watson |first3=F. |last4=Kaminker |first4=C. |date=15 December 2010 |title=Climate Policy and Technological Innovation and Transfer: An Overview of Trends and Recent Empirical Results |url=https://www.oecd-ilibrary.org/environment/climate-policy-and-technological-innovation-and-transfer_5km33bnggcd0-en |journal=[[OECD|OECD Working Papers]] |series=OECD Environment Working Papers |language=en |doi=10.1787/5km33bnggcd0-en |access-date=10 September 2022 |archive-date=10 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910140300/https://www.oecd-ilibrary.org/environment/climate-policy-and-technological-innovation-and-transfer_5km33bnggcd0-en |url-status=live }}</ref> notkun erfðabreyttra jurta til að forðast [[jarðvegseyðing]]u,<ref>{{Cite book |last1=Grunewald |first1=W. |title=The GMO Revolution |url=https://archive.org/details/gmorevolution0000grun |last2=Bury |first2=J. |publisher=LannooCampus Publishers |year=2015 |isbn=9789401432191 |language=en}}</ref> og [[geimkönnun]] til að leita leiða til að lifa af hnattrænar [[hamfarir]].<ref name=":0">{{Cite journal |last=Gottlieb |first=J. |date=1 May 2022 |title=Discounting, Buck-Passing, and Existential Risk Mitigation: The Case of Space Colonization |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0265964622000121 |journal=Space Policy |language=en |volume=60 |pages=101486 |doi=10.1016/j.spacepol.2022.101486 |bibcode=2022SpPol..6001486G |s2cid=247718992 |issn=0265-9646}}</ref> == Heiti == Íslenska orðið „tækni“ var líklega búið til af [[Björn Bjarnason frá Viðfirði|Birni Bjarnasyni frá Viðfirði]] í kringum 1912.<ref>{{cite journal|author=Halldór Halldórsson|journal=Dagblaðið Vísir|date=10. júní 1995|page=16|title=Tækni|url=https://timarit.is/page/2728990?iabr=on}}</ref> Það er myndað bæði með hliðsjón af danska orðinu ''teknik'' (af gríska orðinu τέχνη ''tekne'' „list“, „handverk“) og íslenska orðinu [[tæki]] (af „tækur“ og „að taka“). Gríska orðið kom inn í önnur Evrópumál á 19. öld (til dæmis sem ''Technik'' í þýsku og ''technique'' í frönsku) þegar tekið var að nota það yfir aðferðir til að gera eða skapa hluti, hvort sem einhver tæki komu við sögu eða ekki.<ref>{{Cite journal |last=Salomon |first=Jean‐Jacques |date=1 January 1984 |title=What is technology? The issue of its origins and definitions |url=https://doi.org/10.1080/07341518408581618 |journal=History and Technology |volume=1 |issue=2 |pages=113–156 |doi=10.1080/07341518408581618 |issn=0734-1512 |access-date=10 September 2022 |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004184240/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/07341518408581618 |url-status=live }}</ref> ''Technologie'' vísaði þá ýmist til fræðigreinar sem fékkst við rannsóknir á slíkum aðferðum, eða lagasetningar í kringum notkun þeirra. == Verðandi tækni == Verðandi tækni er ný tækni sem er enn skammt á veg komin hvað varðar útfærslur og útbreiðslu. Dæmi um verðandi tækni eru [[örtækni]], [[líftækni]], [[þjarkafræði]], [[þrívíddarprentun]], [[bálkakeðja|bálkakeðjur]] og [[gervigreind]]. Árið 2005 spáði framtíðarfræðingurinn [[Ray Kurzweil]] því að næsta tæknibylting myndi byggjast á framförum í [[erfðafræði]], örtækni og þjarkafræði, og að þjarkafræðin myndi hafa mest áhrif af þessum þremur.<ref>{{Cite book |last=Kurzweil |first=Ray |title=The Singularity is Near |url=https://archive.org/details/singularityisnea2006kurz |publisher=Penguin |year=2005 |isbn=978-1-101-21888-4 |chapter=GNR: Three Overlapping Revolutions}}</ref> [[Erfðatækni]] getur gefið okkur mun betri stjórn á líffræði mannsins með [[markviss þróun|markvissri þróun]] og sumir telja að þetta muni umturna sjálfsmynd okkar.<ref>{{Cite journal |last=Kompridis |first=N. |year=2009 |title=Technology's challenge to democracy: What of the human |url=http://www.parrhesiajournal.org/parrhesia08/parrhesia08_kompridis.pdf |journal=Parrhesia |volume=8 |issue=1 |pages=20–33 |access-date=21 February 2011 |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004185314/http://www.parrhesiajournal.org/parrhesia08/parrhesia08_kompridis.pdf |url-status=live }}</ref> Aðrir óttast að slík erfðatækni geti leitt til [[kynbótastefna|kynbótastefnu]] eða félagslegs ójöfnuðar. Örtækni gerir okkur kleift að móta sameindir með því að eiga beint við frumeindir<ref>{{Cite news|date=2016-04-19|title=Ray Kurzweil Predicts Three Technologies Will Define Our Future|url=https://singularityhub.com/2016/04/19/ray-kurzweil-predicts-three-technologies-will-define-our-future/|access-date=2021-05-10|website=Singularity Hub|language=en-US|last1=McShane |first1=Sveta }}</ref> sem gæti leitt til gagngerrar ummyndunar á okkur sjálfum og umhverfi okkar.<ref>{{Cite book |last1=Poole |first1=C. P. Jr. |url=https://books.google.com/books?id=XfzgEoY9SNkC |title=Introduction to Nanotechnology |last2=Owens |first2=F. J. |date=30 May 2003 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-471-07935-4 |language=en}}</ref> Nanóþjarkar gætu unnið við að eyða krabbameinsfrumum í mannslíkamanum eða myndað ný líffæri og máð þannig út skilin milli tækni og líffræði.<ref>{{Cite web |last=Vince |first=G. |date=3 July 2003 |title=Nanotechnology may create new organs |url=https://www.newscientist.com/article/dn3916-nanotechnology-may-create-new-organs/ |access-date=11 September 2022 |website=New Scientist |language=en-US |archive-date=11 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220911220109/https://www.newscientist.com/article/dn3916-nanotechnology-may-create-new-organs/ |url-status=live }}</ref> Sjálfvirkni þjarka hefur þróast hratt og talið er að vélar muni taka við af mönnum við mörg hættuleg störf, eins og [[leit og björgun]], [[sprengjueyðing]]u, [[slökkvistarf|slökkvistörf]] og [[stríð]].<ref>{{Cite book |last1=Lee |first1=Sukhan |url=https://books.google.com/books?id=65-q7fi9yrcC&dq=progress+in+robotics&pg=PA4 |title=Recent Progress in Robotics: Viable Robotic Service to Human: An Edition of the Selected Papers from the 13th International Conference on Advanced Robotics |last2=Suh |first2=Il Hong |date=14 January 2008 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-540-76728-2 |pages=3 |language=en |access-date=13 September 2022 |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004185316/https://books.google.com/books?id=65-q7fi9yrcC&dq=progress+in+robotics&pg=PA4 |url-status=live }}</ref> Hugmyndir um framtíð gervigreindar eru mismunandi, en helmingur sérfræðinga sem tóku þátt í könnun árið 2018 taldi að gervigreind myndi ná að vinna öll verkefni betur og ódýrar en menn fyrir 2063 og gera öll mannleg störf sjálfvirk fyrir 2140.<ref>{{Cite journal |last1=Grace |first1=K. |last2=Salvatier |first2=J. |last3=Dafoe |first3=A. |last4=Zhang |first4=B. |last5=Evans |first5=O. |date=31 July 2018 |title=Viewpoint: When Will AI Exceed Human Performance? Evidence from AI Experts |url=https://jair.org/index.php/jair/article/view/11222 |journal=Journal of Artificial Intelligence Research |language=en |volume=62 |pages=729–754 |doi=10.1613/jair.1.11222 |issn=1076-9757 |s2cid=8746462 |access-date=11 September 2022 |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004185317/https://jair.org/index.php/jair/article/view/11222 |url-status=live }}</ref> Væntingar um [[framfaraatvinnuleysi]] hafa ýtt undir áherslu á menntun í [[tölvuvísindi|tölvuvísindum]] og hugmyndir um [[borgaralaun]]. Sumir stjórnmálafræðingar telja að þetta gæti leitt til aukinnar öfgahyggju, meðan aðrir líta á þetta sem tækifæri til að koma á nýju [[allsnægtahagkerfi]].<ref>{{Citation | last = Sadler | first = Philip | title = Sustainable Growth in a Post-Scarcity World: Consumption, Demand, and the Poverty Penalty | publisher = Gower Applied Business Research | date = 2010 | location = Surrey, England |url=https://books.google.com/books?id=1PFD5zdZKyYC&pg=PA7 |page=7 | isbn = 978-0-566-09158-2}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Tækni| ]] j3xn5r26ea1tki2akncq5vcshbswo3m Loftslagsbreytingar 0 43477 1985363 1957574 2026-11-07T00:34:16Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985363 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Global Temperature Anomaly.svg|thumb|right|Yfirborðshiti á jörðinni frá 1850 til 2020]] [[Mynd:Change in Average Temperature.svg|thumb|right|Breyting á yfirborðshita frá 2011 til 2020 borin saman við meðalhiti á árunum 1951 til 1980]] '''Loftslagsbreytingar''' eða '''hnattræn hlýnun''' eru mæld og áætluð aukning á [[hiti|meðalhita]] yfirborðs [[þurrlendi|lands]] og [[haf|sjávar]] frá [[iðnbyltingin|iðnbyltingunni]], og áhrif þess á [[loftslagskerfi]] [[jörðin|jarðar]]. Yfirstandandi hækkun hita á heimsvísu er hraðari en fyrri breytingar og stafar aðallega af brennslu [[maðurinn|manna]] á [[jarðefnaeldsneyti]].<ref>{{cite journal|authors=Allen et al.|title=Chapter 1: Framing and Context|journal=IPCC SR15 2018.|year=2018|page=54|url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2019/05/SR15_Chapter1_High_Res.pdf}}</ref><ref name=Lynas_2021>{{cite journal |last1=Lynas |first1=Mark |last2=Houlton |first2=Benjamin Z. |last3=Perry |first3=Simon |title=Greater than 99% consensus on human caused climate change in the peer-reviewed scientific literature |journal=Environmental Research Letters |date=19 October 2021 |volume=16 |issue=11 |page=114005 |doi=10.1088/1748-9326/ac2966 |bibcode=2021ERL....16k4005L |s2cid=239032360 |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ac2966}}</ref> Notkun jarðefnaeldsneytis, [[skógeyðing]] og ýmsar aðrar athafnir í [[landbúnaður|landbúnaði]] og [[iðnaður|iðnaði]], auka magn [[gróðurhúsalofttegund]]a, eins og [[koltvísýringur|koltvísýrings]] og [[metan]]s. Þessi efni valda [[gróðurhúsaáhrif]]um með því að halda eftir hita sem jörðin geislar út frá sér eftir að [[sólin]] hefur hitað hana. Þetta veldur [[orkuójafnvægi]] í neðri lofthjúp jarðar sem leiðir til þess að hitastig hækkar. Loftslagsbreytingar af völdum hnattrænnar hlýnunar lýsa sér í því að [[eyðimerkurmyndun]] eykst, og [[hitabylgja|hitabylgjur]] og [[skógareldur|skógareldar]] verða algengari.<ref>{{cite journal|publisher=IPCC|year=2019|editor=Shukla et al.|title=IPCC Special Report on Climate Change, Desertification, Land Degradation, Sustainable Land Management, Food Security, and Greenhouse gas fluxes in Terrestrial Ecosystems|url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2019/11/SRCCL-Full-Report-Compiled-191128.pdf}}</ref> [[Hlýnun pólsvæða]] leiðir til þess að [[heimskautaís]] og [[hafís]] hopar, og [[sífreri]] bráðnar. Hærra hitastig veldur líka öflugri stormum, þurrkum og [[öfgaveður|öfgaveðri]]. [[Búsvæði|Búsvæðabreytingar]] af völdum loftslagsbreytinga, eins og bleiking [[kóralrif]]ja og hop heimskautaíssins, hafa leitt til þess að margar tegundir [[lífvera]] flytja sig um set eða eiga á hættu að [[útdauði|deyja út]].<ref>{{cite web|author=EPA|date=19 January 2017|title=Climate Impacts on Ecosystems|url=https://19january2017snapshot.epa.gov/climate-impacts/climate-impacts-ecosystems_.html#Extinction|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180127185656/https://19january2017snapshot.epa.gov/climate-impacts/climate-impacts-ecosystems_.html#Extinction|archive-date=27. janúar 2018|access-date=5. febrúar 2019}}</ref> Loftslagsbreytingar skapa líka hættu fyrir fólk, með því að valda skorti á matvælum og vatni, auknum flóðum, meiri hitabylgjum og sjúkdómum, sem allt hefur víðtæk efnahagsleg áhrif. Átök og fólksflutningar geta verið afleiðing þessara breytinga.<ref>{{cite journal|authors=Cattaneo et al.|year=2019|title=Human Migration in the Era of Climate Change|journal=Review of Environmental Economics and Policy|volume=13|issue=2|pages=189–206|doi=10.1093/reep/rez008|hdl=10.1093/reep/rez008|issn=1750-6816|s2cid=198660593|url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/abs/10.1093/reep/rez008?journalCode=reep}}</ref> [[Alþjóðaheilbrigðisstofnunin]] hefur kallað loftslagsbreytingar mestu ógn sem steðjar að heilsu fólks á 21. öld.<ref>{{cite report|publisher=IPCC|year=2014|editor=Pachauri, R. K.; Meyer, L. A.|title=Climate Change 2014: Synthesis Report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Geneva, Switzerland|url=https://www.ipcc.ch/report/ar5/syr/}}</ref> == Orsakir == [[File:Physical Drivers of climate change.svg|thumb|upright=1.35|right|Helstu orsakavaldar loftslagsbreytinga frá 1850-1900 til 2010-2019. Hvorki breytileiki í sólvirkni né eldvirkni höfðu nein markverð áhrif.]] Loftslag jarðar gengur í gegnum ýmsar hringrásir sem sumar standa í nokkur ár (eins og [[El Niño-suðursveiflan]]), áratugi og jafnvel aldir.<ref>{{harvnb|Delworth|Zeng|2012|p=5}}</ref><ref>{{harvnb|Franzke|Barbosa|Blender|Fredriksen|2020}}</ref> Aðrar breytingar stafa af [[orkureikningur jarðar|orkuójafnvægi jarðar]] sem stendur utan við loftslagskerfið, en ekki alltaf utan jarðar.<ref>{{Harvnb|National Research Council|2012|p=9}}</ref> Dæmi um stýriþætti loftslagsbreytinga eru uppsöfnun [[gróðurhúsalofttegund]]a, ljósmagn [[sólin|sólar]], [[eldgos]] og breytingar á [[braut jarðar]] um sólina.<ref>{{Harvnb|IPCC AR5 WG1 Ch10|2013|p=916}}.</ref> Til að áætla áhrif manna á loftslagsbreytingar þarf að útiloka eðlilegan [[loftslagsbreytileiki|loftslagsbreytileika]] og náttúrulega stýriþætti. Lykilaðferð í þeim útreikningum er að finna út einkenni eða „fingraför“ mögulegra orsakaþátta, og bera þau síðan saman við athuganir á loftslagsbreytingum.<ref>{{harvnb|Knutson|2017|p=443}}</ref><ref>{{Harvnb|IPCC AR5 WG1 Ch10|2013|pp=875–876}}</ref> Með því móti er til dæmis hægt að útiloka að sólvirkni sé orsakaþáttur loftslagsbreytinga, því einkenni á henni væru hlýnun alls lofthjúpsins. Yfirstandandi hlýnun á sér hins vegar aðeins stað í neðri hluta lofthjúpsins, sem kemur heim og saman við uppsöfnun gróðurhúsalofttegunda.<ref name="USGCRP-2009">{{Harvnb|USGCRP|2009|p=20}}.</ref> Orsakaþættir yfirstandandi loftslagsbreytinga eru greinilega aukið magn gróðurhúsalofttegunda, meðan ýmis konar úði dregur úr þessum áhrifum.<ref>{{harvnb|IPCC AR5 WG1 Summary for Policymakers|2013|pp=13–14}}</ref> === Gróðurhúsaáhrif === [[Mynd:Mauna Loa CO2 monthly mean concentration.svg|thumb|right|Aukning koltvíoxíðs í lofthjúpnum]] [[Joseph Fourier]] uppgötvaði [[gróðurhúsaáhrif]] árið 1824 og þau voru fyrst rannsökuð af [[Svante Arrhenius]] árið 1896. Ýmsar lofttegundir í [[andrúmsloft Jarðar|lofthjúpi jarðar]], svonefndar [[gróðurhúsalofttegund]]ir, valda gróðurhúsaáhrifum, en án þeirra myndi meðalhiti jarðar vera um 30&nbsp;°C lægri en hann er, sem þýddi að jörðin væri óbyggileg.<ref>[http://www.greenhouse.gov.au/impacts/overview/pubs/overview4.pdf www.greenhouse.gov.au/impacts/overview/pubs/overview4.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719002145/http://www.greenhouse.gov.au/impacts/overview/pubs/overview4.pdf |date=2008-07-19 }} (PDF), Australian Greenhouse Office, sótt 16. maí 2007</ref> Helstu gróðurhúsalofttegundir í lofthjúpi jarðar eru: 0-4 % [[vatn]]sgufa, 9-26% [[koltvíoxíð]] (CO<sub>2</sub>), 4-9% [[metan]] (CH<sub>4</sub>) og 3-7% [[óson]] (O<sub>3</sub>).<ref>[http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/006.htm www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/006.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040103133514/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/006.htm |date=2004-01-03 }}, skoðað 16. maí 2007</ref> === Geislun frá sólu === Kenningar hafa verið settar fram um að [[geislun]] [[Sólin|sólar]] kunni að hafa valdið hækkun á meðalhita [[Jörðin|jarðar]].<ref>[http://www.dsri.dk/~hsv/SSR_Paper.pdf www.dsri.dk/~hsv/SSR_Paper.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080527234228/http://www.dsri.dk/~hsv/SSR_Paper.pdf |date=2008-05-27 }} (PDF), skoðað 16. maí 2007</ref> Engin samsvörun er hins vegar milli breytinga í sólargeislun og hnattrænnar hlýnunar á síðustu áratugum og því er sú hugmynd að inngeislun sólar sé ábyrg fyrir yfirstandandi hækkun í meðalhita jarðar almennt ekki lengur talin trúverðug.<ref>{{Vefheimild|titill=„Er hnatthlýnunin gabb?“|url=https://www.vedur.is/um-vi/frettir/nr/984|útgefandi=Veðurstofa Íslands|ár=2007|mánuður=28. júní|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=6. júní}}</ref><ref>{{Vísindavefurinn|79847|Hvernig vitum við að hlýnun jarðar er af manna völdum?}}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist}} == Heimildir == * {{cite journal |last1=Delworth |first1=Thomas L. |last2=Zeng |first2=Fanrong |date=2012 |title=Multicentennial variability of the Atlantic meridional overturning circulation and its climatic influence in a 4000 year simulation of the GFDL CM2.1 climate model |journal=Geophysical Research Letters |volume=39 |issue=13 |pages=n/a |doi=10.1029/2012GL052107 |issn=1944-8007 |bibcode=2012GeoRL..3913702D |doi-access=free }} * {{cite journal |last1=Franzke |first=Christian L. E. |last2=Barbosa |first2=Susana |last3=Blender |first3=Richard |last4=Fredriksen |first4=Hege-Beate |display-authors=4 |last5=Laepple |first5=Thomas |last6=Lambert |first6=Fabrice |last7=Nilsen |first7=Tine |last8=Rypdal |first8=Kristoffer |last9=Rypdal|first9=Martin |last10=Scotto |first10=Manuel G. |last11=Vannitsem |first11=Stéphane |date=2020 |title=The Structure of Climate Variability Across Scales |journal=[[Reviews of Geophysics]] |volume=58 |issue=2 |pages=e2019RG000657 |doi=10.1029/2019RG000657 |bibcode=2020RvGeo..5800657F |issn=1944-9208 |doi-access=free}} * {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG1|2013}}<!-- ipcc:20200215 --> |author=IPCC |author-link=IPCC |year=2013 |title=Climate Change 2013: The Physical Science Basis |series=Contribution of Working Group I to the [[IPCC Fifth Assessment Report|Fifth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change |display-editors=4 |editor1-first=T. F. |editor1-last=Stocker |editor2-first=D. |editor2-last=Qin |editor3-first=G.-K. |editor3-last=Plattner |editor4-first=M. |editor4-last=Tignor |editor5-first=S. K. |editor5-last=Allen |editor6-first=J. |editor6-last=Boschung |editor7-first=A. |editor7-last=Nauels |editor8-first=Y. |editor8-last=Xia |editor9-first=V. |editor9-last=Bex |editor10-first=P. M. |editor10-last=Midgley |publisher=[[Cambridge University Press]] |place=Cambridge, UK & New York |isbn=978-1-107-05799-9 <!-- ISBN in printed source is incorrect. --> |url=https://www.climatechange2013.org/images/report/WG1AR5_ALL_FINAL.pdf <!-- Same file, new url per IPCC. --> }}. [https://www.ipcc.ch/report/ar5/wg1/ AR5 Climate Change 2013: The Physical Science Basis — IPCC] * {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG1 Summary for Policymakers|2013}} |chapter=Summary for Policymakers |chapter-url=https://ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg1/WG1AR5_SPM_FINAL.pdf |year=2013 |author=IPCC |author-link=IPCC |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG1|2013}} }} * {{cite book |chapter=Appendix C: Detection and attribution methodologies overview. |title=In {{harvnb|USGCRP2017}} |chapter-url=https://science2017.globalchange.gov/chapter/appendix-c/ |last=Knutson |first=T. |year=2017 |pages=1–470 |access-date=2023-07-06 |archive-date=2024-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706214341/https://science2017.globalchange.gov/chapter/appendix-c/ |url-status=dead }} * {{cite book |ref=none |author=National Research Council |title=America's Climate Choices |publisher=The National Academies Press |isbn=978-0-309-14585-5 |location=Washington, D.C. |year=2011 |chapter=Causes and Consequences of Climate Change |chapter-url=https://www.nap.edu/read/12781/chapter/4 |access-date=28 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721185851/http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=12781&page=15 |archive-date=21 July 2015 |url-status=live |doi=10.17226/12781 }} * {{cite book |author=USGCRP |year=2009 |title=Global Climate Change Impacts in the United States |editor-last1=Karl |editor1-first=T. R. |editor-last2=Melillo |editor2-first=J. |editor-last3=Peterson |editor3-first=T. |editor-last4=Hassol |editor4-first=S. J. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-14407-0 |url=http://www.globalchange.gov/publications/reports/scientific-assessments/us-impacts |access-date=17 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100406060050/http://www.globalchange.gov/publications/reports/scientific-assessments/us-impacts |archive-date=6 April 2010 |url-status=dead }} ==Tengt efni== * [[Afneitun á loftslagsbreytingum]] == Tenglar == * [http://www.wikihow.com/Prevent-Global-Warming How to Take Action to Reduce Global Warming] - Grein á [[wikiHow]] [[Flokkur:Loftslagsbreytingar| ]] n5yz8z75yrjs2gxsujmxa3r5ghxtpdo Bissaú 0 49630 1985289 1931225 2026-11-06T22:39:31Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985289 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Bissaú | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = | tegund_byggðar = [[Höfuðborg]] | mynd = 20130610 - Monumento aos Heróis da Independência.jpg | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Bissau City Flag.png | innsigli = Bissau City Emblem.png | skjaldarmerki = | viðurnefni = | kjörorð = | kort = | kort_texti = | teiknibóla_kort = Gínea-Bissaú | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning í Gíneu-Bissaú | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Gínea-Bissaú}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_neðan = | flatarmál_heild_km2 = 77,5 | hæð_m = 0 | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{Cite web |title=Africa by Country Internet User Stats and 2017 Population |url=http://www.internetworldstats.com/africa.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804081757/https://www.internetworldstats.com/africa.htm |archive-date=4 August 2019 |access-date=1 November 2017 |website=internetworldstats.com |language=en}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2015 | mannfjöldi_heild = 492.004 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Staðartími Greenwich|GMT]] | utc_hliðrun = +00:00 | tímabelti_sumartími = | utc_hliðrun_sumartími = | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | iso_kóði = GW-BS | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Bissaú''' er [[höfuðborg]] [[Gínea-Bissaú|Gíneu-Bissaú]]. Borgin stendur við [[Geba]]fljót sem rennur í [[Atlantshaf]]. Borgin er stærsta borg landsins, aðal [[Höfn (mannvirki)|höfn]] og stjórnsýslu- og hernaðarleg miðja þess. Árið [[2015]] bjuggu tæp 500.000 manns í borginni.<ref name="mannfjöldi" /> Ekki er vitað hvaðan nafnið kemur eða hvað það hafi merkt. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Höfuðborgir í Afríku}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Gínea-Bissaú]] [[Flokkur:Borgir í Afríku]] [[Flokkur:Höfuðborgir í Afríku]] i85gyt5s0jchwlwjo7hw2ohi0088jdc Tírana 0 49633 1985442 1980847 2026-11-07T02:13:48Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985442 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|sýsluna|Tiranë-sýsla{{!}}Tiranë-sýslu}} {{Byggð | nafn = Tírana | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = Tiranë ([[albanska]]) | tegund_byggðar = [[Höfuðborg]] og [[sveitarfélag]] | mynd = Tirana from South.jpg | mynd_stærð = | mynd_alt = Stóri garðurinn í Tírana | mynd_texti = Stóri garðurinn í Tírana | fáni = Flag of Tirana.svg | fáni_stærð = 90px | innsigli = Stema e Bashkisë Tiranë.svg | innsigli_stærð = 60px | skjaldarmerki = | viðurnefni = | kjörorð = | kort = | kort_texti = | teiknibóla_kort = Albanía | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning í Albaníu | teiknibóla_kort_mjótt = yes | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Albanía}} | undirskipting_gerð1 = [[Sýslur Albaníu|Sýsla]] | undirskipting_nafn1 = [[Tiranë-sýsla|Tiranë]] | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = Borgarstjóri | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = Sveitarfélag | flatarmál_heild_km2 = 1110 | hæð_m = 110 | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Albania Population and Housing Census 2023 |url=https://www.instat.gov.al/media/13626/cens-2023-census-botim.pdf |website=Institute of Statistics (INSTAT) |publisher=Institute of Statistics (INSTAT) |date=2024 |language=sq |access-date=2024-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814174433/https://www.instat.gov.al/media/13626/cens-2023-census-botim.pdf |archive-date=2024-08-14 |url-status=dead}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2023 | mannfjöldi_heild = 598.176 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = | mannfjöldi_stórborg = | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = 1000-1054 | svæðisnúmer = +355 (0) 4 | vefsíða = {{URL|https://tirana.al/}} }} '''Tírana''' ([[albanska]]: ''Tiranë'' eða ''Tirana'') er [[höfuðborg]] og stærsta borg [[Albanía|Albaníu]]. Árið [[2023]] bjuggu um 598.000 í borginni.<ref name="mannfjöldi" /> Orðsifjar eru óvissar og tilgátur reka sig frá að vera komið frá latneska heitinu Theranda til þess að draga nafn sitt frá kastala á fjalli þar í grendini, enn fremur halda sumir fram að svæðið hafi að fornu heitið Theranium og nafn borgarinnar sé frá því dregið. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{Commons||Tírana}} * {{Opinber vefsíða}} {{Höfuðborgir í Evrópu}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Borgir í Albaníu]] [[Flokkur:Höfuðborgir í Evrópu]] fa6fbfpigsojfz20mieiyw3eq7xfclw Stephen King 0 52034 1985419 1985126 2026-11-07T01:42:31Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985419 wikitext text/x-wiki {{Rithöfundur | nafn = Stephen King | mynd = Stephen King at the 2024 Toronto International Film Festival 2 (cropped).jpg | myndastærð = 240px | myndalýsing = King árið 2024. | dulnefni = Richard Bachman<br/>John Swithen<br/>Beryl Evans | fæðingardagur = {{Fæðingardagur og aldur|1947|9|21}} | fæðingarstaður = {{USA}} [[Portland (Maine)|Portland]], [[Maine]], [[Bandaríkin]] | dauðadagur = | dauðastaður = | starf = Skáldsagnahöfundur<br/>Smásagnahöfundur<br/>Handritshöfundur<br/>Greinahöfundur<br/>Leikstjóri | þjóðerni = {{USA}} [[Bandaríkin|Bandarískur]] | virkur = | tegund = Hryllingsskáldsögur<br/>[[Fantasía|Fantasíur]]<br/>[[Vísindaskáldsaga|Vísindaskáldsögur]] | umfangsefni = | stefna = | frumraun = | undiráhrifumfrá = Robert Bloch, [[Ray Bradbury]], [[William Golding]], Shirley Jackson, Fritz Leiber, [[H.P. Lovecraft]], Richard Matheson, John D. MacDonald, [[Edgar Allan Poe]], [[J. R. R. Tolkien]], Stanley G. Weinbaum, Robert Browning (Dark Tower), Daphne du Maurier (Bag of Bones) | varáhrifavaldur = Bentley Little, Dean Koontz, Scott Sigler | undirskrift = Stephen King Signature.png | vefsíða = [https://stephenking.com/ Opinber heimasíða] | neðanmálsgreinar = }} '''Stephen Edwin King''' (f. 21. september 1947) er [[Bandaríkin|bandarískur]] [[rithöfundur]]. Stephen King hefur skrifað aðallega skáldsögur og þar má helst nefna bækur eins og ''The Green Mile'', ''The Shining'', ''It'', ''Misery'' og ''The Body''. ==Ævi== ===Á sínum ungu árum=== Stephen King fæddist í [[Portland (Maine)|Portland]], [[Maine]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Foreldrar hans voru Donald Edwin King og Nellie Ruth Pillsbury. Eldri bróðir Kings er David King, en hann var ættleiddur strax við fæðingu árið 1945. Donald, faðir Kings, yfirgaf fjölskylduna þegar King var tveggja ára gamall. Móðir hans lést úr krabbameini árið 1975.<ref>{{Cite web|last=Logan |first=Jamie Carter |title=Stephen King Biography: Master of Horror & Fate |url=https://biographics.org/stephen-king-biography-master-horror-fate/ |work=biographics.org |date=2017-12-14 |access-date=2025-06-20}}</ref> ===Leiðin til frægðar=== Fyrsta skáldsaga Kings var ''Carrie'' sem samnefnd kvikmynd var gerð eftir. Skáldsöguna sendi hann til [[:en:Doubleday (publisher)|Doubleday]] sem launuðu honum með $2.500 fyrir 30.000 eintök. Svo keypti [[:en:New American Library|New American Library]] réttindi til kiljuútgáfunnar fyrir $400.000, og King fékk helming hagnaðarins af bókinni.<ref>{{Cite web |last=Meeks |first=Randy |title=From Dumpster to Bestseller: The Remarkable Tale of Stephen King’s Carrie |url=https://en.softonic.com/articles/when-stephen-king-made-the-worst-mistake-of-his-life-throwing-carrie-into-the-trash |work=softonic.com |date=2023-05-02 |access-date=2025-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208222040/https://en.softonic.com/articles/when-stephen-king-made-the-worst-mistake-of-his-life-throwing-carrie-into-the-trash |archive-date=2023-12-08 |url-status=dead}}</ref> ==Verk== ===Skáldsögur=== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:left" |- ! Íslenskur titill !! Upprunalegur titill !! Útgefin !! Blaðsíður !! Athugasemdir |- | || ''Carrie'' || style="text-align:center|1974 || style="text-align:center|199 || |- | || ''Salem's Lot'' || style="text-align:center|1975 || style="text-align:center|439 || |- | ''Duld'' || ''The Shining'' || style="text-align:center|1977 || style="text-align:center|447 || Útgefin á íslensku 1990 (Fróði; þýðandi: Karl Th. Birgisson) |- | ''Uppreisnin'' || ''Rage'' || style="text-align:center|1977 || style="text-align:center|211 || Sem Richard Bachman;<br/>útgefin á íslensku 1988 (Frjálst framtak; þýðandi: Karl Th. Birgisson) |- | || ''The Stand'' || style="text-align:center|1978 || style="text-align:center|823 || |- | || ''The Long Walk'' || style="text-align:center|1979 || style="text-align:center|384 || Sem Richard Bachman |- | ''Sjáandinn''|| ''The Dead Zone'' || style="text-align:center|1979 || style="text-align:center|428 || Útgefin á íslensku 2021 (Ugla; þýðandi: Þórdís Bachmann) |- | ''Eldvakinn'' || ''Firestarter'' || style="text-align:center|1980 || style="text-align:center|426 || Útgefin á íslensku 1989 (Frjálst framtak; þýðandi: Karl Th. Birgisson) |- | || ''Roadwork'' || style="text-align:center|1981 || style="text-align:center|274 || Sem Richard Bachman |- | ''Umsátur'' || ''Cujo'' || style="text-align:center|1981 || style="text-align:center|319 || Vann British Fantasy Award (1982);<ref>{{cite web|url=https://www.worldswithoutend.com/novel.asp?id=1131 |title=Cujo |work=Worlds Without End|accessdate=2025-03-17}}</ref><br/>útgefin á íslensku 1988 (Frjálst framtak; þýðandi: Karl Th. Birgisson) |- | ''Flóttamaðurinn'' || ''The Running Man'' || style="text-align:center|1982 || style="text-align:center|219 || Sem Richard Bachman;<br/>útgefin á íslensku 1991 (Fróði; þýðandi: Karl Th. Birgisson) |- | || ''The Dark Tower: The Gunslinger'' || style="text-align:center|1982 || style="text-align:center|224 || |- | || ''Christine'' || style="text-align:center|1983 || style="text-align:center|526 || |- | || ''Pet Sematary'' || style="text-align:center|1983 || style="text-align:center|374 || |- | || ''Cycle of the Werewolf'' || style="text-align:center|1983 || style="text-align:center|127 || Myndskreytt af [[:en:Bernie Wrightson|Bernie Wrightson]] |- | || ''The Talisman'' || style="text-align:center|1984 || style="text-align:center|646 || Skrifuð með [[:en:Peter Straub|Peter Straub]] |- | ''Visnaðu'' || ''Thinner'' || style="text-align:center|1984 || style="text-align:center|309 || Sem Richard Bachman;<br/>útgefin á íslensku 1986 (Frjálst framtak; þýðandi: Gauti Kristmannsson) |- | || ''The Eyes of the Dragon'' || style="text-align:center|1984 || style="text-align:center|326 || Takmörkuð útgáfa (1000 eintök);<ref>{{cite web|url=https://stephenking.com/works/limited/eyes-of-the-dragon.html |title=The Eyes of the Dragon |accessdate=2025-03-14|website=stephenking.com}}</ref><br/>útgefin fyrir almennan bókamarkað 1987<ref>The Eyes of the Dragon, 1987 – [[:en:OCLC|OCLC]] catalog [https://www.worldcat.org/oclc/503194687]</ref> |- | || ''It'' || style="text-align:center|1986 || style="text-align:center|1138 || Vann August Derleth Award (1987)<ref>{{cite web|url=https://www.worldswithoutend.com/novel.asp?id=765 |title=It |work=Worlds Without End|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | || ''The Dark Tower II: The Drawing of the Three'' || style="text-align:center|1987 || style="text-align:center|400 || |- | ''Eymd'' || ''Misery'' || style="text-align:center|1987 || style="text-align:center|310 || Vann Bram Stoker Award (1988);<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_1988 |title=Bram Stoker Awards 1988 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref><br/>útgefin á íslensku 1987 (Frjálst framtak; þýðandi: Karl Th. Birgisson) og 2004 ([[Vaka-Helgafell]]) |- | || ''The Tommyknockers'' || style="text-align:center|1987 || style="text-align:center|558 || |- | || ''The Dark Half'' || style="text-align:center|1989 || style="text-align:center|431 || |- | || ''The Stand: The Complete & Uncut Edition'' || style="text-align:center|1990 || style="text-align:center|1153 || |- | || ''The Dark Tower III: The Waste Lands'' || style="text-align:center|1991 || style="text-align:center|512 || |- | || ''Needful Things'' || style="text-align:center|1991 || style="text-align:center|690 || |- | ''Háskaleikur'' || ''Gerald's Game'' || style="text-align:center|1992 || style="text-align:center|352 || Útgefin á íslensku 1993 (Fróði; þýðandi: Guðbrandur Gíslason) |- | ''Örlög'' || ''Dolores Claiborne'' || style="text-align:center|1992 || style="text-align:center|305 || Útgefin á íslensku 1995 (Fróði; þýðandi: [[Guðni Th. Jóhannesson]]) og 2004 (Vaka-Helgafell) |- | || ''Insomnia'' || style="text-align:center|1994 || style="text-align:center|787 || |- | ''Úr álögum'' || ''Rose Madder'' || style="text-align:center|1995 || style="text-align:center|420 || Útgefin á íslensku 1996 (Fróði; þýðandi: Björn Jónsson) |- | ''Græna Mílan'' || ''The Green Mile'' || style="text-align:center|1996 || style="text-align:center|400 || Vann Bram Stoker Award (1997);<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_1997 |title=Bram Stoker Awards 1997 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref><br/>útgefin á íslensku í 6 hlutum (''Telpurnar tvær'', ''Músin í mílunni'', ''Hendur Coffeys'', ''Illur dauðdagi Eduards Delacroix'', ''Næturferð'', ''Coffey á mílunni'') 1997 (Fróði; þýðandi: Björn Jónsson) |- | ''Örvænting'' || ''Desperation'' || style="text-align:center|1996 || style="text-align:center|704 || Tvíburasaga við ''The Regulators'';<br/>vann Locus Award (1997);<ref>{{cite web|url=https://www.worldswithoutend.com/novel.asp?id=6662 |title=Desperation |work=Worlds Without End|accessdate=2025-03-17}}</ref> og Prix Ozone (1997);<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Prix_Ozone_1997 |title=Prix Ozone 1997 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref><br/>útgefin á íslensku 1999 (Fróði; þýðandi: Björn Jónsson) |- | ''Árásin'' || ''The Regulators'' || style="text-align:center|1996 || style="text-align:center|480 || Sem Richard Bachman;<br/>tvíburasaga við ''Desperation'';<br/>útgefin á íslensku 1999 (Fróði; þýðandi: Björn Jónsson) |- | || ''The Dark Tower IV: Wizard and Glass'' || style="text-align:center|1997 || style="text-align:center|787 || |- | || ''Bag of Bones'' || style="text-align:center|1998 || style="text-align:center|529 || Vann Bram Stoker Award (1999),<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_1999 |title=Bram Stoker Awards 1999 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref> British Fantasy Award (1999)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/British_Fantasy_Awards_1999 |title=British Fantasy Award 1999 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref> og Locus Award (1999)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Locus_Awards_1999 |title=Locus Awards 1999 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref> |- | ''Stúlkan sem elskaði Tom Gordon'' || ''The Girl Who Loved Tom Gordon'' || style="text-align:center|1999 || style="text-align:center|224 || Útgefin á íslensku 2000 ([[Bókaútgáfan_Iðunn|Iðunn]]; þýðandi: Björn Jónsson) |- | ''Draumagildran'' || ''Dreamcatcher'' || style="text-align:center|2001 || style="text-align:center|620 || Útgefin á íslensku 2001 (Iðunn; þýðandi: Björn Jónsson). |- | || ''Black House'' || style="text-align:center|2001 || style="text-align:center|625 || Framhald af ''The Talisman'' (1984);<br/>skrifuð með Peter Straub;<br/>vann Phantastik Preis Award (2003)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Phantastik_Preis_2003 |title=Phantastik Preis 2003 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | ''8 gata Buick'' || ''From a Buick 8'' || style="text-align:center|2002 || style="text-align:center|368 || Útgefin á íslensku 2003 (Iðunn; þýðandi: Helgi Már Barðason) |- | || ''The Dark Tower I: The Gunslinger'' || style="text-align:center|2003 || style="text-align:center|256 || Endurskrifuð útgáfa frá 1982 |- | || ''The Dark Tower V: Wolves of the Calla'' || style="text-align:center|2003 || style="text-align:center|714 || |- | || ''The Dark Tower VI: Song of Susannah'' || style="text-align:center|2004 || style="text-align:center|432 || |- | || ''The Dark Tower VII: The Dark Tower'' || style="text-align:center|2004 || style="text-align:center|845 || Vann British Fantasy Award (2005)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/British_Fantasy_Awards_2005 |title=British Fantasy Awards 2005 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref> og Phantastik Preis Award (2005)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Phantastik_Preis_2005 |title=Phantastik Preis 2005 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | || ''The Colorado Kid'' || style="text-align:center|2005 || style="text-align:center|184 || |- | ''Gemsinn'' || ''Cell'' || style="text-align:center|2006 || style="text-align:center|351 || Útgefin á íslensku 2006 (Iðunn; þýðandi: Helgi Már Barðason) |- | ''Ekkjan'' || ''Lisey's Story'' || style="text-align:center|2006 || style="text-align:center|528 || Vann Bram Stoker Award (2007);<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2007 |title=Bram Stoker Awards 2007 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref><br/>útgefin á íslensku 2007 (Iðunn; þýðandi: Helgi Már Barðason) |- | || ''Blaze'' || style="text-align:center|2007 || style="text-align:center|304 || Sem Richard Bachman |- | || ''Duma Key'' || style="text-align:center|2008 || style="text-align:center|607 || Vann Bram Stoker Award (2009)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2009 |title=Bram Stoker Awards 2009 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref> |- | || ''Under the Dome'' || style="text-align:center|2009 || style="text-align:center|1074 || |- | || ''Blockade Billy'' || style="text-align:center|2010 || style="text-align:center|112 || Endurskrifuð og útgefin sem smásaga (45 blaðsíður) með 19 öðrum smásögum í ''The Bazaar of Bad Dreams'' (2015) |- | ''22.11.63'' || ''11/22/63'' || style="text-align:center|2011 || style="text-align:center|849 || Útgefin á íslensku 2022 (Ugla; þýðandi: Þórdís Bachmann) |- | || ''The Dark Tower: The Wind Through the Keyhole'' || style="text-align:center|2012 || style="text-align:center|336 || Áttunda ''Dark Tower'' skáldsagan, en er í söguþræðinum á milli ''The Dark Tower IV: Wizard and Glass'' og ''The Dark Tower V: Wolves of the Calla'' bindanna |- | || ''Joyland'' || style="text-align:center|2013 || style="text-align:center|288 || |- | || ''Doctor Sleep'' || style="text-align:center|2013 || style="text-align:center|531 || Framhald af ''The Shining'' (1977);<br/>vann Bram Stoker Award (2014)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2014 |title=Bram Stoker Awards 2014 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref> |- | || ''Mr. Mercedes'' || style="text-align:center|2014 || style="text-align:center|436 || Fyrsta bókin í ''Bill Hodges Trilogy'';<br/>vann Edgar Award (2015)<ref>{{cite web|url=https://www.bookbrowse.com/awards/detail/index.cfm/book_award_number/10/edgar-awards#jump-2015 |title=Mr Mercedes |work=BookBrowse – Edgar Awards Award Winners 2015 |accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | || ''Revival'' || style="text-align:center|2014 || style="text-align:center|403 || |- | || ''Finders Keepers'' || style="text-align:center|2015 || style="text-align:center|434 || Önnur bókin í ''Bill Hodges Trilogy'' |- | || ''End of Watch'' || style="text-align:center|2016 || style="text-align:center|496 || Þriðja bókin í ''Bill Hodges Trilogy'' |- | || ''Gwendy's Button Box'' || style="text-align:center|2017 || style="text-align:center|175 || Skrifuð með [[:en:Richard Chizmar|Richard Chizmar]] |- | || ''Sleeping Beauties'' || style="text-align:center|2017 || style="text-align:center|702 || Skrifuð með [[:en:Owen King|Owen King]];<br/>vann Dragon Award (2018)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Dragon_Awards_2018 |title=Dragon Awards 2018 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | || ''The Outsider'' || style="text-align:center|2018 || style="text-align:center|576 || |- | || ''Elevation'' || style="text-align:center|2018 || style="text-align:center|144 || |- | || ''The Institute'' || style="text-align:center|2019 || style="text-align:center|576 || |- | || ''Later'' || style="text-align:center|2021 || style="text-align:center|256 || |- | || ''Billy Summer's'' || style="text-align:center|2021 || style="text-align:center|528 || |- | || ''Gwendy's Final Task'' || style="text-align:center|2022 || style="text-align:center|412 || Framhald af ''Gwendy's Button Box'' (2017) og ''Gwendy's Magic Feather'' (2019, eftir Richard Chizmar einan);<br/>skrifuð með Richard Chizmar |- | || ''Fairy Tale'' || style="text-align:center|2022 || style="text-align:center|599 || |- | || ''Holly'' || style="text-align:center|2023 || style="text-align:center|464 || Óbeint framhald af ''Bill Hodges Trilogy'' (2014–2016) |- | || ''Never Flinch'' || style="text-align:center|2025 || style="text-align:center|448 || |- | || ''Other Worlds Than These'' || style="text-align:center|2026 || style="text-align:center|691 || Framhald af ''The Talisman'' (1984) og ''Black House'' (2001);<br/>skrifuð með Peter Straub |- |} ===Safnbækur=== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:left" |- ! Íslenskur titill !! Upprunalegur titill !! Útgefin !! Blaðsíður !! Athugasemdir |- | || ''Night Shift''<br/>- ''Jerusalem's Lot''; ''Graveyard Shift''; ''Night Surf''; ''I Am the Doorway''; ''The Mangler''; ''The Boogeyman''; ''Gray Matter''; ''Battleground''; ''Trucks''; ''Sometimes They Come Back''; ''Strawberry Spring''; ''The Ledge''; ''The Lawnmower Man''; ''Quitters, Inc.''; ''I Know What You Need''; ''Children of the Corn''; ''The Last Rung on the Ladder''; ''The Man Who Loved Flowers''; ''One for the Road''; ''The Woman in the Room'' || style="text-align:center|1978 || style="text-align:center|336 || Vann Balrog Award (1980)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Balrog_Awards_1980 |title=Balrog Awards 1980 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | - ''Betrun''; ''Námfús drengur''; ''Fjórir á ferð''; ''Öndunaraðferðin'' || ''Different Seasons''<br/>- ''Rita Hayworth and Shawshank Redemption''; ''Apt Pupil''; ''The Body''; ''The Breathing Method'' || style="text-align:center|1982 || style="text-align:center|527 || Þessar sögur útgefnar á íslensku 1997 (Fróði; eitt bindi undir heiti „Betrun“ inniheldur tvær sögur - ''Betrun'', þýðandi: Guðni Th. Jóhannesson; ''Námfús drengur'', þýðandi: Björn Jónsson) og 1998 (Fróði; eitt bindi undir heiti „Leit“ inniheldur tvær sögur - ''Fjórir á ferð'' og ''Öndunaraðferðin'', þýðandi: Björn Jónsson);<br/>smásagan ''The Breathing Method'' vann Bram Stoker Award (1996)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/British_Fantasy_Awards_1983 |title=British Fantasy Awards 1983 |work=Science Fiction Awards Database |accessdate=2025-04-19}}</ref> |- | || ''Skeleton Crew''<br/>- ''The Mist''; ''Here There Be Tygers''; ''The Monkey''; ''Cain Rose Up''; ''Mrs. Todd's Shortcut''; ''The Jaunt''; ''The Wedding Gig''; ''Paranoid: A Chant''; ''The Raft''; ''Word Processor of the Gods''; ''The Man Who Would Not Shake Hands''; ''Beachworld''; ''The Reaper's Image''; ''Nona''; ''For Owen''; ''Survivor Type''; ''Uncle Otto's Truck''; ''Morning Deliveries (Milkman #1)''; ''Big Wheels: A Tale of the Laundry Game (Milkman #2)''; ''Gramma''; ''The Ballad of the Flexible Bullet''; ''The Reach'' || style="text-align:center|1985 || style="text-align:center|512 || Vann Locus Award (1986);<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Locus_Awards_1986 |title=Locus Awards 1986 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref><br/>smásagan ''The Reach'', endurútgefin í þessari safnbók, vann World Fantasy Award (1982) undir titlinum ''Do the Dead Sing?''<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/World_Fantasy_Awards_1982 |title=World Fantasy Awards 1982 |work=Science Fiction Awards Database |accessdate=2025-04-19}}</ref><ref>{{cite web|url=https://stephenking.fandom.com/wiki/The_Reach |title=The Reach |work=fandom.com |accessdate=2025-04-19}}</ref> |- | || ''The Bachman Books''<br/>- ''Rage''; ''The Long Walk''; ''Roadwork''; ''The Running Man'' || style="text-align:center|1985 || style="text-align:center|692 || |- | - ''Furðuflug''; ''Bókasafnslöggan'' || ''Four Past Midnight''<br/>- ''The Langoliers''; ''The Library Policeman''; ''Secret Window, Secret Garden''; ''The Sun Dog'' || style="text-align:center|1990 || style="text-align:center|763 || Vann Bram Stoker Award (1991);<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_1991 |title=Bram Stoker Awards 1991 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref><br/>tvær af þessum sögum útgefnar á íslensku: 1992 (Fróði; ''Furðuflug'', þýðendur: Karl Th. Birgisson og Guðni Th. Jóhannesson) og 1994 (Fróði; ''Bókasafnslöggan'', þýðandi: Guðni Th. Jóhannesson). |- | || ''Nightmares & Dreamscapes''<br/>- ''Dolan's Cadillac''; ''The End of the Whole Mess''; ''Suffer the Little Children''; ''The Night Flier''; ''Popsy''; ''It Grows on You''; ''Chattery Teeth''; ''Dedication''; ''The Moving Finger''; ''Sneakers''; ''You Know They Got a Hell of a Band''; ''Home Delivery''; ''Rainy Season''; ''My Pretty Pony''; ''Sorry, Right Number''; ''The Ten O'Clock People''; ''Crouch End''; ''The House on Maple Street''; ''The Fifth Quarter''; ''The Doctor's Case''; ''Umney's Last Case''; ''Head Down''; ''Brooklyn August''; ''The Beggar and the Diamond'' || style="text-align:center|1993 || style="text-align:center|816 || Smásagan ''The Fifth Quarter'' útgefin árið 1972 undir dulnefni John Swithen |- | || ''Six Stories''<br/>- ''Lunch at the Gotham Café''; ''L.T.'s Theory of Pets''; ''Luckey Quarter''; ''Autopsy Room Four''; ''Blind Willie''; ''The Man in the Black Suit'' || style="text-align:center|1997 || style="text-align:center|199 || Takmörkuð útgáfa (1100 eintök);<br/>fimm þessara smásagna endurútgefnar fyrir almennan bókamarkað í ''Everything's Eventual'' (2002); ''Blind Willie'' endurútgefin í ''Hearts in Atlantis'' (1999);<br/>smásagan ''Lunch at the Gotham Café'', endurútgefin í þessari safnbók, vann Bram Stoker Award (1996)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_1996 |title=Bram Stoker Awards 1996 |work=Science Fiction Awards Database |accessdate=2025-04-19}}</ref><ref>{{cite web|url=https://stephenking.fandom.com/wiki/Lunch_at_the_Gotham_Caf%C3%A9 |title=Lunch at the Gotham Café |work=fandom.com |accessdate=2025-04-19}}</ref> |- | || ''Hearts in Atlantis''<br/>- ''Low Men in Yellow Coats''; ''Hearts in Atlantis''; ''Blind Willie''; ''Why We're in Vietnam''; ''Heavenly Shades of Night Are Falling'' || style="text-align:center|1999 || style="text-align:center|528 || Vann Phantastik Preis Award (2000)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Phantastik_Preis_2000 |title=Phantastik Preis 2000 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref> |- | || ''Everything's Eventual''<br/>- ''Autopsy Room Four''; ''The Man in the Black Suit''; ''All That You Love Will Be Carried Away''; ''The Death of Jack Hamilton''; ''In the Deathroom''; ''The Little Sisters of Eluria''; ''Everything's Eventual''; ''L.T.s Theory of Pets''; ''The Road Virus Heads North''; ''Lunch at the Gotham Café''; ''That Feeling, That Can Only Say What It Is in French''; ''1408''; ''Riding the Bullet''; ''Luckey Quarter'' || style="text-align:center|2002 || style="text-align:center|464 || |- | || ''Just After Sunset''<br/>- ''Willa''; ''The Gingerbread Girl''; ''Harvey's Dream''; ''Rest Stop''; ''Stationary Bike''; ''The Things They Left Behind''; ''Graduation Afternoon''; ''N.''; ''The Cat from Hell''; ''The New York Times at Special Bargain Rate''; ''Mute''; ''Ayana''; ''A Very Tight Place'' || style="text-align:center|2008 || style="text-align:center|367 || Vann Bram Stoker Award (2009)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2009 |title=Bram Stoker Awards 2009 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | || ''Stephen King Goes to the Movies''<br/>- ''1408''; ''The Mangler''; ''Low Men in Yellow Coats''; ''Rita Hayworth and Shawshank Redemption''; ''Children of the Corn'' || style="text-align:center|2009 || style="text-align:center|592 || Inniheldur fimm áður safnaðar sögur og úr þeim öllum höfðu verið gerðar kvikmyndir |- | || ''Full Dark, No Stars''<br/>- ''1922''; ''Big Driver''; ''Fair Extension''; ''A Good Marriage'' || style="text-align:center|2010 || style="text-align:center|368 || Vann British Fantasy Award (2011)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/British_Fantasy_Awards_2011 |title=British Fantasy Awards 2011 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> og Bram Stoker Award (2011)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2011 |title=Bram Stoker Awards 2011 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | || ''The Bazaar of Bad Dreams''<br/>- ''Mile 81''; ''Premium Harmony''; ''Batman and Robin Have an Altercation''; ''The Dune''; ''Bad Little Kid''; ''A Death''; ''The Bone Church''; ''Morality''; ''Afterlife''; ''Ur''; ''Herman Wouk Is Still Alive''; ''Under the Weather''; ''Blockade Billy''; ''Mister Yummy''; ''Tommy''; ''The Little Green God of Agony''; ''That Bus Is Another World''; ''Obits''; ''Drunken Fireworks''; ''Summer Thunder'' || style="text-align:center|2015 || style="text-align:center|495 || Vann Shirley Jackson Award (2016);<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Shirley_Jackson_Awards_2016 |title=Shirley Jackson Awards 2016 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref><br/>smásagan ''Herman Wouk Is Still Alive'', endurútgefin í þessari safnbók, vann Bram Stoker Award (2012);<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2012 |title=Bram Stoker Awards 2012 |work=Science Fiction Awards Database |accessdate=2025-04-19}}</ref><ref>{{cite web|url=https://stephenking.fandom.com/wiki/Herman_Wouk_is_Still_Alive |title=Herman Wouk is Still Alive |work=fandom.com |accessdate=2025-04-19}}</ref><br/>smásagan ''Morality'', endurútgefin í þessari safnbók, vann Shirley Jackson Award (2010)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Shirley_Jackson_Awards_2010 |title=Shirley Jackson Awards 2010 |work=Science Fiction Awards Database |accessdate=2025-04-19}}</ref><ref>{{cite web|url=https://stephenking.fandom.com/wiki/Morality |title=Morality |work=fandom.com |accessdate=2025-04-19}}</ref> |- | || ''If It Bleeds''<br/>- ''Mr. Harrigan's Phone''; ''The Life of Chuck''; ''If It Bleeds''; ''Rat'' || style="text-align:center|2020 || style="text-align:center|448 || |- | || ''You Like It Darker''<br/>- ''Two Talented Bastids''; ''The Fifth Step''; ''Willie the Weirdo''; ''Danny Coughlin's Bad Dream''; ''Finn''; ''On Slide Inn Road''; ''Red Screen''; ''The Turbulence Expert''; ''Laurie''; ''Rattlesnakes''; ''The Dreamers''; ''The Answer Man'' || style="text-align:center|2024 || style="text-align:center|502 || Smásagan ''Rattlesnakes'' vann Ignotus Award (2025)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Ignotus_Awards_2025 |title=Ignotus Awards 2025 |work=Science Fiction Awards Database |accessdate=2026-10-31}}</ref> |} ===Raunsögur=== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:left" |- ! Titill !! Útgefin !! Blaðsíður !! Athugasemdir |- | ''Danse Macabre'' || style="text-align:center|1981 || style="text-align:center|400 || Vann Hugo Award (1982)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Hugo_Awards_1982 |title=Hugo Awards 1982 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> og Locus Award (1982)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Locus_Awards_1982 |title=Locus Awards 1982 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | ''Nightmares in the Sky'' || style="text-align:center|1988 || style="text-align:center|128 || Myndirnar tók f-stop Fitzgerald |- | ''On Writing'' || style="text-align:center|2000 || style="text-align:center|288 || Vann Bram Stoker Award (2001)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2001 |title=Bram Stoker Awards 2001 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> og Locus Award (2001)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Locus_Awards_2001 |title=Locus Awards 2001 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | ''Secret Windows'' || style="text-align:center|2000 || style="text-align:center|433 || |- | ''Faithful'' || style="text-align:center|2004 || style="text-align:center|432 || Skrifuð með [[:en:Stewart O'Nan|Stewart O'Nan]] |- | ''Guns'' || style="text-align:center|2013 || style="text-align:center|25 || |- |} ===Rafbækur=== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:left" |- ! Titill !! Útgefin !! Athugasemdir |- | ''Riding the Bullet'' || style="text-align:center|2000 || Útgefin í prenti í ''Everything's Eventual'' (2002) |- | ''Ur'' || style="text-align:center|2009 || Útgefin í prenti í ''The Bazaar of Bad Dreams'' (2015) |- | ''Mile 81'' || style="text-align:center|2011 || Útgefin í prenti í ''The Bazaar of Bad Dreams'' (2015) |- | ''A Face in the Crowd'' || style="text-align:center|2012 || Skrifuð með Stewart O'Nan;<br/>útgefin í prenti árið 2023<ref>A Face in the Crowd, 2023 – OCLC catalog [https://www.worldcat.org/oclc/1366109997]</ref> |} ===Aðrar=== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:left" |- ! Titill !! Útgefin !! Blaðsíður !! Athugasemdir |- | ''Creepshow'' || style="text-align:center|1982 || style="text-align:center|64 || Teiknimyndasaga;<br/>myndskreytt af Bernie Wrightson |- | ''The Plant [Installment One]'' || style="text-align:center|1982 || style="text-align:center|32 || Ókláruð framhaldssaga;<br/>takmörkuð útgáfa (200 eintök);<ref>{{cite web|url=https://stephenking.com/works/limited/plant-installment-one.html |title=The Plant [Installment One] |accessdate=2025-03-14|website=stephenking.com}}</ref><br/>útgefin fyrir almennan bókamarkað sem rafbók árið 2000<ref>The Plant, 2000 – OCLC catalog [https://www.worldcat.org/oclc/44638199]</ref> |- | ''The Plant [Installment Two]'' || style="text-align:center|1983 || style="text-align:center|36 || Ókláruð framhaldssaga;<br/>takmörkuð útgáfa (200 eintök);<ref>{{cite web|url=https://stephenking.com/works/limited/plant-installment-two.html |title=The Plant [Installment Two] |accessdate=2025-03-17|website=stephenking.com}}</ref><br/>útgefin fyrir almennan bókamarkað sem rafbók árið 2000 |- | ''The Plant [Installment Three]'' || style="text-align:center|1985 || style="text-align:center|54 || Síðasta bók í þessari ókláruðu framhaldssögu;<br/>takmörkuð útgáfa (200 eintök);<ref>{{cite web|url=https://stephenking.com/works/limited/plant-installment-three.html |title=The Plant [Installment Three] |accessdate=2025-03-14|website=stephenking.com}}</ref><br/>útgefin fyrir almennan bókamarkað sem rafbók árið 2000 |- | ''Blood and Smoke'' || style="text-align:center|1999 || style="text-align:center|– || Hljóðbók lesin af Stephen King sem inniheldur þrjár smásögur (''In the Deathroom''; ''Lunch at the Gotham Café''; ''1408''); ''Lunch at the Gotham Café'' hafði verið útgefin fyrr í prenti með fimm öðrum smásögum í takmarkaðri útgáfu ''Six Stories'' (1997); þær allar þrjár saman voru útgefnar í prenti með 11 öðrum smásögum í ''Everything's Eventual'' (2002) |- | ''The New Lieutenant's Rap'' || style="text-align:center|1999 || style="text-align:center|15 || Takmörkuð útgáfa (500 eintök);<ref>{{cite web|url=https://stephenking.com/works/limited/new-lieutenants-rap.html |title=The New Lieutenant's Rap |accessdate=2025-03-14|website=stephenking.com}}</ref><br/>textinn í þessari bók er prentaður í rithönd Kings;<br/>endurskrifuð og útgefin fyrir almennan bókamarkað sem ''Why We're in Vietnam'' í safnbókinni ''Hearts in Atlantis'' (1999) |- | ''American Vampire'' || style="text-align:center|2010 || style="text-align:center|– || Teiknimyndasaga (fimm hefti);<br/>skrifuð með [[:en:Scott Snyder|Scott Snyder]] og myndskreytt af [[:en:Rafael Albuquerque|Rafael Albuquerque]];<br/>endurútgefin sem bók (200 blaðsíður) 2010 |- | ''Ghost Brothers of Darkland County'' || style="text-align:center|2013 || style="text-align:center|110 || Söngleikur;<br/>skrifaður með [[:en:T Bone Burnett|T Bone Burnett]] og [[:en:John Mellencamp|John Mellencamp]] |- | ''Charlie the Choo-Choo'' || style="text-align:center|2016 || style="text-align:center|24 || Undir dulnefni Beryl Evans;<br/>barnabók;<br/>myndskreytt af [[:en:Ned Dameron|Ned Dameron]] |- | ''Hansel and Gretel'' || style="text-align:center|2025 || style="text-align:center|48 || Barnabók;<br/>myndskreytt af [[:en:Maurice Sendak|Maurice Sendak]] |- |} ==Tilvísanir== <div class="references-small">{{reflist|2}}</div> ==Tenglar== * [https://stephenking.com/ Opinber heimasíða] * {{imdb nafn|0000175}} * [https://www.nndb.com/people/221/000024149/ Stephen King] á [[:en:NNDB|Notable Names Database]] * [https://www.sfadb.com/Stephen_King Verðlaun og tilnefningar – Stephen King] á [https://www.sfadb.com/ Science Fiction Awards Database] {{DEFAULTSORT:King, Stephen}} {{stubbur|æviágrip|bókmenntir}} {{f|1947}} [[Flokkur:Bandarískir rithöfundar]] j8of7g3w0iq8ysx4t1gnb29nv5glroa Endurnýjanleg orka 0 53388 1985307 1983874 2026-11-06T23:06:05Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985307 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Pretty flamingos - geograph.org.uk - 578705.jpg|thumb|230px|Vindmyllur í [[Norðvestur-England]]i. Vindmyllur umbreyta [[vindorka|vindorku]] í rafmagn.]] '''Endurnýjanleg orka''' er [[orka]] sem kemur frá [[endurnýjanleg auðlind|endurnýjanlegri orkulind]] sem minnkar ekki, heldur endurnýjar sig stöðugt þegar tekið er af henni og helst þannig í jafnvægi. Endurnýjanlegar orkulindir eru til dæmis [[sólarljós]], [[vindur]], hreyfingar [[vatn]]s og [[jarðhiti]].<ref>{{cite journal |last1=Owusu |first1=Phebe Asantewaa |last2=Asumadu-Sarkodie |first2=Samuel |title=A review of renewable energy sources, sustainability issues and climate change mitigation |journal=Cogent Engineering |date=2016 |volume=3 |issue=1 |pages=1167990 |doi=10.1080/23311916.2016.1167990 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Ellabban | first1 = Omar | last2 = Abu-Rub | first2 = Haitham | last3 = Blaabjerg | first3 = Frede | year = 2014 | title = Renewable energy resources: Current status, future prospects and their enabling technology | journal = [[Renewable and Sustainable Energy Reviews]] | volume = 39 | pages = 748–764 [749] | doi = 10.1016/j.rser.2014.07.113 }}</ref> Nýting endurnýjanlegra orkulinda getur verið [[sjálfbærni|sjálfbær]]; en stundum er hún það ekki, eins og þegar [[lífmassi]] er nýttur hraðar en hann nær að endurnýja sig.<ref name="CarbonBrief1">{{cite web|url=https://www.carbonbrief.org/biomass-subsidies-not-fit-for-purpose-chatham-house|title=Biomass subsidies 'not fit for purpose', says Chatham House|first=Jocelyn|last=Timperly|date=23 February 2017|publisher=Carbon Brief Ltd © 2020 - Company No. 07222041|access-date=31. október 2020|archive-date=6 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201106210822/https://www.carbonbrief.org/biomass-subsidies-not-fit-for-purpose-chatham-house|url-status=live}}</ref><ref name="SciAm">{{cite web |url=https://www.scientificamerican.com/article/congress-says-biomass-is-carbon-neutral-but-scientists-disagree/|title=Congress Says Biomass Is Carbon Neutral but Scientists Disagree - Using wood as fuel source could actually increase CO2 emissions|last1=Harvey|first1=Chelsea|last2=Heikkinen|first2=Niina|date=23 March 2018|publisher=Scientific American|access-date=31. október 2020|archive-date=1 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101214057/https://www.scientificamerican.com/article/congress-says-biomass-is-carbon-neutral-but-scientists-disagree/|url-status=live}}</ref> Hagnýting endurnýjanlegrar orku á sér oftast stað á stórum skala, en hentar líka fyrir [[dreifbýli]] og [[þróunarland|þróunarlönd]] þar sem orkan skiptir miklu máli fyrir [[þróun]] samfélaga.<ref>{{Cite journal |last=Alazraque-Cherni |first=Judith |date=1 April 2008 |title=Renewable Energy for Rural Sustainability in Developing Countries |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0270467607313956 |url-status=live |journal=Bulletin of Science, Technology & Society |volume=28 |issue=2 |pages=105–114 |doi=10.1177/0270467607313956 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319030916/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0270467607313956 |archive-date=19 March 2021 |access-date=2 December 2020 |s2cid=67817602}}</ref><ref>World Energy Assessment (2001). [http://www.undp.org/energy/activities/wea/drafts-frame.html Renewable energy technologies] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609101755/http://www.undp.org/energy/activities/wea/drafts-frame.html|date=9 June 2007}}, p. 221.</ref> Hagnýting endurnýjanlegrar orku fer oft saman við [[rafvæðing]]u sem hefur ýmsa kosti, meðal annars þann að vera [[hrein orka]] þar sem hennar er neytt í dag .<ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |doi=10.1039/c1ee01249e}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}</ref> Frá 2011 til 2021 hefur hlutur endurnýjanlegrar orku í raforkuframleiðslu heimsins vaxið úr 20% í 28%. Á sama tíma hefur hlutur [[jarðefnaeldsneyti]]s minnkað úr 68% í 62% og hlutur [[kjarnorka|kjarnorku]] minnkað úr 12% í 10%. Hlutur vatnsafls minnkaði úr 16% í 15%, en hlutfall vindorku jókst úr 2% í 10%. Hlutfall orku úr lífmassa og jarðhita fór úr 2% í 3%. Uppsett orka er 3.146 gígavött í 135 löndum, og 156 lönd hafa sett lög um endurnýjanlega orku.<ref>{{cite journal |title=Renewables 2022 |journal=Global Status Report |date=14 June 2019 |issue=renewable energies |page=44 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |access-date=5 September 2022 |archive-date=24 maí 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |url-status=dead }}</ref> Árið 2021 var nær helmingur aukningar í nýtingu endurnýjanlegrar orku í [[Kína]].<ref>{{Cite web |title=Renewables – Global Energy Review 2021 – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2021/renewables |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211123021051/https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2021/renewables |archive-date=23. nóvember 2021 |access-date=2021-11-22 |website=IEA}}</ref> Á heimsvísu er áætlað að um 10 milljón störf séu í endurnýjanlega orkugeiranum, flest við framleiðslu á [[sólarsella|sólarsellum]].<ref>{{Cite web|title=Renewable Energy and Jobs – Annual Review 2020 |url=https://www.irena.org/publications/2020/Sep/Renewable-Energy-and-Jobs-Annual-Review-2020|access-date=2. desember 2020|website=irena.org|date=29 September 2020 |archive-date=6. desember 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201206154355/https://irena.org/publications/2020/Sep/Renewable-Energy-and-Jobs-Annual-Review-2020|url-status=live}}</ref> Framleiðsla á endurnýjanlegri orku hefur þróast hratt og orðið hagkvæmari og ódýrari um leið og hlutur hennar í heildarorkunotkun heimsins hefur farið vaxandi.<ref>{{cite web|url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html|title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights|access-date=28. janúar 2019|archive-date=29. janúar 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html|url-status=live}}</ref> Stór hluti af nýrri rafmagnsframleiðslu heimsins byggist á endurnýjanlegum orkulindum.<ref>{{Cite web|title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity|access-date=2. desember 2020|website=irena.org|date=2. apríl 2019 |archive-date=2. apríl 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity|url-status=live}}</ref> Í flestum löndum eru sólarorkuver eða vindorkuver ódýrustu endurnýjanlegu orkukostirnir.<ref name="IEA Renewables 2020">{{cite report | author= IEA | year= 2020 | title= Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025 | url= https://www.iea.org/reports/renewables-2020 | access-date= 27. apríl 2021 | page= 12 | archive-date= 26. apríl 2021 | archive-url= https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020 | url-status= live }}</ref> Mörg lönd uppfylla yfir 20% af orkuþörf sinni með endurnýjanlegri orku og í nokkrum fjölda ríkja stendur endurnýjanleg orka undir yfir helmingi raforkuframleiðslu.<ref>{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |last2=Roser |first2=Max |last3=Rosado |first3=Pablo |date=2020-11-28 |title=Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=Our World in Data}}</ref> Fjögur lönd framleiða 100% af sinni raforku með endurnýjanlegri orku: [[Albanía]], [[Paragvæ]], [[Ísland]] og [[Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]].<ref>{{Cite web |last=Sensiba |first=Jennifer |date=2021-10-28 |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |access-date=2021-11-22 |website=CleanTechnica}}</ref> Áætlað er að markaðurinn fyrir endurnýjanlega orku muni vaxa hratt á [[2021-2030|3. áratug]] 21. aldar. Samkvæmt [[Alþjóðaorkustofnunin]]ni þurfa 90% af raforkuframleiðslu heimsins að koma frá endurnýjanlegum orkulindum ef takast á að ná [[kolefnishlutleysi]] fyrir árið 2050.<ref name=":0">{{Cite web |title=Net Zero by 2050 – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |access-date=2023-03-19 |website=IEA |language=en-GB}}</ref> Sumar rannsóknir benda til þess að skipti yfir í 100% endurnýjanlega orku á öllum sviðum orkunotkunar - raforku, húshitun, flutningum og iðnaði - séu bæði möguleg og fýsileg.<ref name="Bogdanov-2021">{{Cite journal |last1=Bogdanov |first1=Dmitrii |last2=Gulagi |first2=Ashish |last3=Fasihi |first3=Mahdi |last4=Breyer |first4=Christian |date=2021-02-01 |title=Full energy sector transition towards 100% renewable energy supply: Integrating power, heat, transport and industry sectors including desalination |journal=Applied Energy |language=en |volume=283 |pages=116273 |doi=10.1016/j.apenergy.2020.116273 |issn=0306-2619 |doi-access=free}}</ref><ref name="Teske-2019">{{Cite book |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-05843-2 |title=Achieving the Paris Climate Agreement Goals |journal=<!---->|year=2019 |language=en |doi=10.1007/978-3-030-05843-2|isbn=978-3-030-05842-5 |s2cid=198078901 |editor-last1=Teske |editor-first1=Sven }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jacobson |first1=Mark Z. |last2=von Krauland |first2=Anna-Katharina |last3=Coughlin |first3=Stephen J. |last4=Dukas |first4=Emily |last5=Nelson |first5=Alexander J. H. |last6=Palmer |first6=Frances C. |last7=Rasmussen |first7=Kylie R. |date=2022 |title=Low-cost solutions to global warming, air pollution, and energy insecurity for 145 countries |url=http://xlink.rsc.org/?DOI=D2EE00722C |journal=Energy & Environmental Science |volume=15 |issue=8 |language=en |pages=3343–3359 |doi=10.1039/D2EE00722C |s2cid=250126767 |issn=1754-5692}}</ref> Endurnýjanlegar orkulindir finnast nánast um allan heim, andstætt jarðefnaeldsneyti, sem finnst í vinnanlegu magni aðeins í nokkrum ríkjum. Aukin notkun endurnýjanlegrar orku hefur því veruleg áhrif á [[orkuöryggi]], [[loftslagsbreytingar]] og efnahagslíf einstakra ríkja.<ref name="International Energy Agency 2012">{{cite web |url=https://webstore.iea.org/energy-technology-perspectives-2012 |title=Energy Technology Perspectives 2012 |author=International Energy Agency |year=2012 |access-date=2. desember 2020 |archive-date=28. maí 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528013114/https://webstore.iea.org/energy-technology-perspectives-2012 |url-status=live }}</ref> Eitt af því sem stendur í vegi fyrir hagnýtingu endurnýjanlegrar orku eru styrkir til vinnslu á jarðefnaeldsneyti.<ref>{{Cite journal|last=Timperley|first=Jocelyn|date=2021-10-20|title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill|url=https://www.nature.com/articles/d41586-021-02847-2|journal=Nature|volume=598|issue=7881 |pages=403–405|doi=10.1038/d41586-021-02847-2|pmid=34671143|bibcode=2021Natur.598..403T|s2cid=239052649|access-date=22. nóvember 2021|archive-date=17 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211117190044/https://www.nature.com/articles/d41586-021-02847-2|url-status=live}}</ref> Alþjóðlegar skoðanakannanir hafa sýnt mikinn stuðning almennings við endurnýjanlega orkukosti eins og sólarorku og vindorku.<ref name="UNEP">{{cite web |title = Global Trends in Sustainable Energy Investment 2007: Analysis of Trends and Issues in the Financing of Renewable Energy and Energy Efficiency in OECD and Developing Countries |url = http://www.unep.org/pdf/72_Glob_Sust_Energy_Inv_Report_(2007).pdf |website = unep.org |publisher = United Nations Environment Programme |access-date = 13 October 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304114134/http://www.unep.org/pdf/72_Glob_Sust_Energy_Inv_Report_(2007).pdf |archive-date = 4 March 2016 |page = 3 |year = 2007 |url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Sütterlin|first1=B.|last2=Siegrist|first2=Michael|date=2017|title=Public acceptance of renewable energy technologies from an abstract versus concrete perspective and the positive imagery of solar power|journal=Energy Policy|volume=106|pages=356–366|doi=10.1016/j.enpol.2017.03.061}}</ref> Árið 2022 gaf Alþjóðaorkustofnunin út tilmæli til aðildarríkja um að fjarlægja lagalegar og fjárhagslegar hindranir sem stæðu í vegi fyrir aukningu framleiðslu á endurnýjanlegri orku, til að ná markmiðinu um kolefnishlutleysi árið 2050.<ref>{{Cite web |title=Executive summary – Renewables 2022 – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2022/executive-summary |access-date=2023-03-13 |website=IEA |language=en-GB}}</ref> == Skilgreining == Ekki má rugla saman hugtökunum „endur'''nýtan'''legur“ og „endur'''nýjan'''legur“. Orðið „endurnýtanlegur“ vísar til þess að hægt sé að nýta eitthvað aftur. Sem dæmi má nefna [[dagblað|dagblöð]] og [[flaska|flöskur]] sem við förum með til [[endurvinnsla|endurvinnslu]]. Orðið „endurnýjanlegur“ vísar hins vegar til þess að eitthvað endurnýjar sig þegar tekið er af því. Einnig kemur fyrir að hugtökunum „sjálfbær“ og „endurnýjanlegur“ er ruglað saman, en hafa skal í huga að sjálfbærni lýsir því hvernig orkulind er nýtt en endurnýjanleiki lýsir eðli hennar. Ekki er rétt að segja að orka sé endurnýtanleg, og ekki er heldur alveg rétt að segja að orka sé endurnýjanleg. Það sem átt er við þegar talað er um endurnýjanlega orku er að hún komi frá endurnýjanlegri orkulind.<ref>{{vefheimild|url=https://isor.is/jardhiti/endurnyjanlegar-orkulindir/|titill=Endurnýjanlegar orkulindir|vefsíða=ÍSOR|skoðað=21.6.2023}}</ref> Samkvæmt tilskipun [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]] frá árinu [[2009]] er endurnýjanleg orka skilgreind þannig: orka sem ekki kemur frá [[jarðefnaeldsneyti]] heldur úr endurnýjanlegum orkulindum, þ.e.a.s. [[sólin|sól]], [[vindur|vindi]], [[jarðhiti|jarðhita]], [[sjávarfallaorka|haforku]], [[lofthiti|lofthita]], varma úr grunn- og yfirborðsvatni og [[vatnsorka|vatnsorku]], [[lífmassi|lífmassa]], [[haugagas|hauggas]]i, [[skólphreinsun|skolphreinsistöðvum]] og [[lífgas]]i.<ref>http://www.eutrainingsite.com/download/newsletter_june_2009.pdf{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, skoðað 1.apríl 2010</ref> == Orkulindir == Orkulindir jarðefna, þ.e. [[olía|olíu]], [[kol]]a og [[gas]]s, teljast ekki endurnýjanlegar sökum þess hversu langur nýmyndunartími þeirra er miðað við nýtingarhraðann.<ref>http://www.landsvirkjun.is/i-orkuumraedunni/nr/780{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Ekki er vitað með nákvæmni hversu langan tíma jarðefnaeldsneyti er að myndast, en ljóst er að um er að ræða þúsundir eða milljónir ára, eftir aðstæðum. Flest ef ekki öll lönd eru mjög háð jarðefnaeldsneyti, en sökum þess hversu hratt gengur á þær birgðir sem til eru, með tilheyrandi verðhækkunum, sem og losun [[koltvísýringur|koltvísýrings]] (CO2) við [[bruni|bruna]] þess, hefur þörfin fyrir endurnýjanlega orkugjafa aukist til muna undanfarin ár.<ref>http://www.geotech.org/survey/geotech/Oil.pdf, skoðað 1.apríl</ref> === Jarðhiti === [[Mynd:NesjavellirPowerPlant edit2.jpg|thumb|Jarðhiti er endurnýjanleg orkuauðlind sé hún nýtt á sjálfbæran hátt ([[Nesjavallavirkjun]])]] {{Aðalgrein|Jarðhiti}} Hugtakið jarðhiti er í dag fyrst og fremst notað um það fyrirbæri þegar heitt vatn og gufa koma upp úr jörðinni á svokölluðum jarðhitasvæðum, auk fyrirbæra sem tengjast þessu, s.s. efnaútfellingar. Þessi svæði skiptast í [[lághitasvæði|lág-]] og [[háhitasvæði]]. Forsenda jarðhita í þessum skilningi er að jarðskorpan sé gljúp sem gerir vatni kleift að hripa niður og flytja svo með sér varmaorku frá neðri jarðlögum. Hitastigið hækkar eftir því sem neðar dregur og á það sérstaklega við á [[eldstöð|eldfjallasvæðum]] og [[heitur reitur|heitum reitum]] líkt og á [[Ísland]]i.<ref>{{vísindavefurinn|2687|Hvað er jarðhiti?|höfundur=Guðmundur Pálmason|dags=25.9.2002}}</ref> Orðið „jarðvarmi“ er notað um orkuna þegar greina þarf á milli jarðhitans sem almenns fyrirbæris og orkunnar sem berst með [[vatn]]i og [[gufa|gufu]] upp til yfirborðsins.<ref>{{cite book|author=Guðmundur Pálmason|year=2005|title=Jarðhitabók Eðli og nýting auðlindar|publisher=Hið íslenska bókmenntafélag}}</ref> === Vatnsorka === {{Aðalgrein|Vatnsafl}} [[Mynd:ThreeGorgesDam-China2009.jpg|thumb|right|Þriggjagljúfrastíflan í Kína.]] [[Vatn]] er orkumiðill og vatnsorka sú orka sem vatn býr yfir á vissum stað í náttúrulegri [[hringrás vatns|hringrás]] sinni, en mikil orka felst í [[vatnsfall|vatnsföllum]]. Fyrir tilstuðlan sólarinnar gufar vatn í sífellu upp af jörðinni. Við það að kólna þéttist gufan í [[ský]], sem aftur skilar sér til jarðar sem úrkoma. Vatn sem rennur til sjávar ber orku sem fólgin er í falli þess. Þetta er sú orka sem beisluð er með [[vatnsaflsvirkjun]]um.<ref>http://www.landsvirkjun.is/media/fraedsla/samk_veggspj_1_solarorka_A4.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305235411/http://www.landsvirkjun.is/media/fraedsla/samk_veggspj_1_solarorka_a4.pdf |date=2016-03-05 }} {{Cite web |url=http://www.landsvirkjun.is/media/fraedsla/samk_veggspj_1_solarorka_a4.pdf |title=Geymd eintak |access-date=2021-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305235411/http://www.landsvirkjun.is/media/fraedsla/samk_veggspj_1_solarorka_a4.pdf |archive-date=2016-03-05 |url-status=dead}}, sótt 5.apríl 2010</ref> Vatnsafl er virkjað til þess að framleiða rafmagn. Það er gert þannig að vatnið er látið falla, og þungi þess og fallhæð nýtt til þess að knýja hverfla. Því meira vatnsmagn og fallhæð, því meiri orka. Sögulega hefur mest af raforkuvinnslu með vatnsaflsvirkjunum farið fram með því að reisa stórar [[stífla|stíflur]] með [[miðlunarlón]]um.<ref>{{Cite journal|last1=Moran |first1=Emilio F. |last2=Lopez|first2=Maria Claudia|last3=Moore|first3=Nathan|last4=Müller|first4=Norbert |last5=Hyndman|first5=David W.|date=2018|title=Sustainable hydropower in the 21st century |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=115|issue=47|pages=11891–11898 |doi=10.1073/pnas.1809426115|pmid=30397145|issn=0027-8424|pmc=6255148|bibcode=2018PNAS..11511891M |doi-access=free}}</ref> Stærstu stíflur heims eru [[Þriggjagljúfrastíflan]] og [[Baihetan-stíflan]] í Kína, og [[Itaipu-stíflan]] milli Brasilíu og Paragvæ. Fjöldi [[smávirkjun|smávirkjana]] og [[örvirkjun|örvirkjana]] fer vaxandi um allan heim. Í Kína eru yfir 45.000 slíkar virkjanir.<ref>{{cite web |url=https://www.irena.org/DocumentDownloads/Publications/RE_Technologies_Cost_Analysis-HYDROPOWER.pdf |title=DocHdl2OnPN-PRINTRDY-01tmpTarget |access-date=26 March 2019 |archive-date=9. nóvember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181109085415/https://www.irena.org/documentdownloads/publications/re_technologies_cost_analysis-hydropower.pdf |url-status=dead }}</ref> Margar smávirkjanir eru [[rennslisvirkju|rennslisvirkjanir]] sem hafa ekkert miðlunarlón.<ref>{{cite web|title=Run-of-the-river hydroelectricity|url=https://energyeducation.ca/encyclopedia/Run-of-the-river_hydroelectricity |last=Afework|first=Bethel|date=3 September 2018|work=Energy Education|access-date=27. apríl 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190427184803/https://energyeducation.ca/encyclopedia/Run-of-the-river_hydroelectricity|archive-date=27. apríl 2019|url-status=live}}</ref> === Vindorka === {{Aðalgrein|Vindorka}} [[Mynd:Global_Map_of_Wind_Power_Density_Potential.png|thumb|right|Kort sem sýnir möguleika til vindorkuvinnslu.]] Vindorka er orka á formi [[hreyfiorka|hreyfiorku]] sem vindurinn felur í sér og á uppruna í geislum sólar. Maðurinn hefur beislað þessa orku í vel yfir 5500 ár, upphaflega með seglum báta og skipa. Talið er að fyrstu vindmyllurnar hafi verið hannaðar á 7. öld e.Kr., en þær gerðu mönnum kleift að nýta þessa orku til þess að mala korn og dæla vatni á milli staða. Síðar var farið að nota hana til þess að knýja ýmsan vélbúnað. Það var þó ekki fyrr en upp úr aldamótunum 1900 að vindmyllur voru fyrst notaðar til rafmagnsframleiðslu. Þróun vindmylla var hæg allt til ársins 1990 þegar stórt stökk varð í kjölfar umræðna um umhverfismál. Vindorka er ókeypis og ótæmandi orkulind sem hefur ýmsa kosti varðandi nýtingu. Hún er vissulega ódýr virkjunarkostur, veldur lítilli röskun á umhverfi og er almennt talin umhverfisvæn (þótt sumir setji fyrirvara við þá ályktun).<ref>{{vefheimild|url=https://www.vb.is/skodun/hvad-ef-ekki-andar-vindum-/|titill=Hvað ef ekki andar vindum þýðum?|höfundur=Þórður Gunnarsson|vefsíða=Viðskiptablaðið|dags=1. apríl 2023|skoðað=21.6.2023}}</ref><ref>{{vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20212154651d/hid-skituga-leyndar-mal-vindorkunnar|titill=Hið skítuga leyndarmál vindorkunnar|höfundur=Ágústa Ágústsdóttir|dags=11. september 2021|vefsíða=Vísir.is|skoðað=21.6.2023}}</ref> Þó eru ýmsir vankantar á og má þar helst nefna hversu óstöðug orkulind vindurinn er og hversu illa [[vindmylla|vindmyllur]] endast. Vindmylla þarf lágmarks [[vindhraði|vindhraða]] um 4 m/s til þess að framleiða rafmagn og nær fullum afköstum við 15 m/s. Þeim heldur hún að 25 m/s en þá aftengist hún þar til vindhraði er kominn niður undir 20 m/s. Það getur því verið vandasamt að finna góða staðsetningu fyrir vindorkuver og þar að auki er nauðsynlegt að hafa varaaflstöð til þess að tryggja stöðuga orku. === Sólarorka === {{Aðalgrein|Sólarorka}} [[Mynd:World_GHI_Solar-resource-map_GlobalSolarAtlas_World-Bank-Esmap-Solargis.png|thumb|right|Kort sem sýnir styrk [[ágeislun]]ar sólar á heimsvísu.]] [[Sólin]] gefur á hverri sekúndu frá sér um <math>3,9 \cdot 10^{26}</math> júl af orku á formi [[rafsegulgeislun]]ar. Til samanburðar samsvarar heildarorkuframleiðsla á jörðinni á ári því sem sólin framleiðir á einum billjónasta hluta úr sekúndu. Þessi orka er kölluð sólarorka og hluti af henni streymir til jarðar. [[Andrúmsloft jarðar|Gufuhvolfið]] endurkastar svo eða gleypir flestalla skaðlega geisla áður en þeir ná til yfirborðs jarðar. <ref>{{cite book|author=Gordon J. Aubrecht|year=2006|title=Energy Physical, Environmental, and Social Impact|url=https://archive.org/details/energyphysicalen0000aubr_3rded|publisher=Pearson Prentice Hall|isbn=0-13-093222-1}}</ref> Sólarorkan er uppspretta allra orkulinda jarðar að undanskildum jarðhitanum og [[kjarnorka|kjarnorku]]. Hún er orkan sem drífur veðrakerfi og hafstrauma jarðar og því má rekja upptök vind- og vatnsorku til sólarinnar. Sama gildir um þá orku sem losnar við brennslu [[tré|trjáa]] og [[jurt|plantna]], því sú orka er í raun sólarorkan sem plönturnar beisluðu við vöxt sinn. Þetta gildir einnig um jarðefnaeldsneyti enda myndast það úr gömlum jurtaleifum og má þess vegna rekja til sólar.<ref>http://www.sesseljuhus.is/Template1.asp?SID_NR=556&VS=1VS1.asp {{Webarchive|url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20070502132656/www.sesseljuhus.is/Template1.asp?SID_NR=556&VS=1VS1.asp |date=2007-05-02 }}, skoðað 5.apríl 2010</ref> Hægt er að nýta sólarorku á ýmsa vegu, bæði í iðnaði og á heimilum, til dæmis til hitunar vatns og lýsingar. Sólarljósið er þó ekki stöðugt og orkumagnið á hverjum stað misjafnt. Það fer eftir hnattstöðu, árstíma, tíma dags og veðráttu og því hentar best að beisla þessa orku á sólríkari svæðum.<ref>{{cite web |url=http://tonto.eia.doe.gov/kids/energy.cfm?page=solar_home-basics |title=Geymd eintak |access-date=2010-04-13 |archive-date=2010-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323012033/http://tonto.eia.doe.gov/kids/energy.cfm?page=solar_home-basics |url-status=dead }}</ref> === Lífmassi === [[Mynd:Hampur1.jpeg|thumb|Dæmi um framleiðslu lífmassa, hampræktun á Möðruvöllum 2008]] {{aðalgrein|Lífmassi}} Lífmassi er í grunninn lífrænt efni sem gengur af í líffræðilegum ferlum.<ref>http://www.calderasybiomasa.com/is/que-es-la-biomasa/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221020090649/http://www.calderasybiomasa.com/is/que-es-la-biomasa/ |date=2022-10-20 }}, skoðað 12.apríl 2010</ref> „Þegar rætt er um lífmassa sem orkulind er yfirleitt átt við afurðir eða aukaafurðir úr skógrækt og landbúnaði, en [[etanól]], [[metan]] og [[lífdísill]] eru helstu miðlar lífmassaorku. Því kemur ekki á óvart að þau lönd sem komin eru einna lengst í þróun á lífmassa sem [[eldsneyti]] í stað jarðefnaeldsneytis eru [[Brasilía]], þar sem [[sykurreyr]] er hráefnið og [[Svíþjóð]] og [[Finnland]], þar sem skóglendi er mikið. Fleiri lönd standa þó einnig framarlega í þessum efnum.“ <ref>http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?radnr=1151568, sótt 12.apríl 2010</ref> Lífmassi er meðal þeirra orkugjafa sem munu koma í stað jarðefnaeldsneytis til að draga úr aukningu gróðurhúsaáhrifa. Með því að vinna gas úr sorpi og búfjáráburði er einnig dregið úr losun metans sem er mjög virk [[gróðurhúsalofttegund]], og afgangar úr grisjun skóga og timburvinnslu eru mikilvægt hráefni. [[Úrgangur]] sem til fellur dugir þó skammt. Á Íslandi kemur til greina að hirða lífmassa af túnum eða rækta [[tún]] sérstaklega með tegundum eins og [[strandreyr]], [[bygg]]i og [[alaskalúpína|alaskalúpínu]]. Víði ætti að mega rækta með góðum árangri. Minni líkur eru á að rækta megi olíujurtir til að fá [[dísilolía|dísileldsneyti]].<ref>http://www.landbunadur.is/landbunadur/wgsamvef.nsf/0/f576196d6d2cbbaf002571010047ed48/$FILE/41.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304221517/http://www.landbunadur.is/landbunadur/wgsamvef.nsf/0/f576196d6d2cbbaf002571010047ed48/$FILE/41.pdf |date=2016-03-04 }}, sótt 12.apríl 2010</ref> Orkan sem fæst úr lífmassa er ekki jafn þétt og sú úr jarðefnaeldsneyti og því þarf aukna tækni til þess að lífmassaorka sé samkeppnisfær. Því er ljóst að landbúnaðurinn og iðnaður þarf meiri gróður og hagkvæmari vinnslu til þess að unnt sé að auka notkun lífmassa. Mögulegar afurðir úr lífmassa er eldsneyti í vökva- og gasformi auk fleiri gagnlegra efnasambanda sem nú eru framleidd úr jarðefnum.<ref>http://wayback.vefsafn.is/wayback/20051101164047/www.umhverfisvefurinn.is/2/Files/Skra_0003971.pdf</ref> == Endurnýjanleg orka á Íslandi == [[Ísland]] hefur mikla sérstöðu þegar kemur að orkumálum. Hver íbúi notar meiri orku en þekkist annars staðar og sömuleiðis er hlutfall endurnýjanlegra orkugjafa óvenju hátt. Orkubúskapurinn byggist aðallega á jarðhita, vatnsafli og innfluttu jarðefnaeldsneyti.<ref>http://www.rammaaaetlun.is/kynningar--og-umsagnarferli/virkjunarkostir-2.-afanga/orkukostir-og-orkunotkun/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140821140921/http://www.rammaaaetlun.is/kynningar--og-umsagnarferli/virkjunarkostir-2.-afanga/orkukostir-og-orkunotkun/ |date=2014-08-21 }}, skoðað 3.apríl 2010</ref> Samkvæmt [[Hagstofa Íslands|Hagstofu Íslands]] var heildarorkunotkun þjóðarinnar árið 2020, 246 PJ (petajúl). Rúmlega 89% kom frá innlendum og endurnýjanlegum orkulindum og 10% úr innfluttu jarðefnaeldsneyti,<ref name="hagstofan">{{vefheimild|url=https://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Umhverfi/Umhverfi__4_orkumal__2_framleidslaognotkun/IDN02102.px/table/tableViewLayout2/|titill=Heildarnotkun orku eftir uppruna 1940-2020|vefsíða=Hagstofa Íslands|skoðað=21.6.2023}}</ref> en þessi hlutföll eru öfug við það sem gerist annars staðar í heiminum. Af innlendri orku kom árið 2019 18,2% frá vatnsafli, en mest eða 65,5% frá jarðhita. Notkun jarðefnaeldsneytis einskorðast að mestu við bíla- og skipaflotann eða um 14,5% og um 1,8% eru kol sem notuð eru í iðnaði.<ref name="hagstofan" /> === Íslensk stjórnsýsla === Ísland er í samstarfi á alþjóðavettvangi um orkumál og hefur þannig tækifæri til þess að miðla reynslu og upplýsingum á þessu sviði. Í dag heyra orkumál undir [[umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneyti Íslands]].<ref>{{vefheimild|url=https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2022/12/20/Nytt-skipurit-umhverfis-orku-og-loftslagsraduneytisins/|titill=Nýtt skipurit umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytisins|vefsíða=Stjórnarráð Íslands|dags=20. desember 2022|skoðað=21.6.2023}}</ref> [[Orkustofnun]] er stjórnsýslustofnun orkumála í umboði stjórnvalda og gefur ráðleggingar í þeim efnum. Stofnunin aflar þekkingar um orkumál og varðveitir þann þekkingarbrunn; aflar undirstöðugagna um vatnafar og vatnsbúskap, jarðhita, náttúrufar og umhverfi; og miðlar þurfandi þjóðum af þekkingu okkar í rannsóknum og nýtingu á jarðhita.<ref>http://www.althingi.is/lagas/128b/2003087.html</ref> Kröfur um samræmda stefnu og aðgerðir á heimsvísu hafa aukist mjög og því er alþjóðlegt samstarf engu síður mikilvægt svo markmiðum verði náð. Slíkt samstarf er sérstaklega mikilvægt fyrir Ísland sem að miklu leyti byggir efnahag sinn á sjálfbærri nýtingu náttúruauðlinda og hreinni náttúru.<ref>http://www.utanrikisraduneyti.is/nyr-starfssvid/althjoda-og-oryggismal/audlinda-og-umhverfismal/verkefni//nr/4552 {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, skoðað 16.apríl 2010</ref> Vinna að aukinni þekkingu og tækniþróunar á sviði endurnýjanlegrar orku hefur verið sett í forgang á [[Norðurlöndin|Norðurlöndunum]]. Náttúrulegar aðstæður eru þó mjög mismunandi á milli landa eða svæða, og því misjafnt hvaða orkulindir hentar að nýta á hverjum stað. Þær orkulindir sem mest er horft til eru vindorka, vatnsorka, jarðhiti, lífræn orka og sólarorka.<ref>http://www.norden.org/is/samstarfssvith/orkumal {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100509235143/http://www.norden.org/is/samstarfssvith/orkumal |date=2010-05-09 }}, skoðað 1.apríl 2010</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.landsvirkjun.is/ Landsvirkjun] * [https://orkustofnun.is/ Orkustofnun] * [https://orkusetur.is/ Orkusetur] * [http://www.orkuskiptaspa.is/ Orkuskiptaspá] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230621101326/http://www.orkuskiptaspa.is/ |date=2023-06-21 }} * [http://www.ust.is/ Umhverfisstofnun] * [http://www.iea.org/ Alþjóðaorkustofnunin] {{Endurnýjanleg orka}} [[Flokkur:Endurnýjanleg orka| ]] k06qz1ifm8mqf16a7iveek4qd4k17x3 Litla hafmeyjan 0 55911 1985362 1970788 2026-11-07T00:33:43Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985362 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Edmund_Dulac_-_The_Mermaid_-_The_Prince.jpg|thumb|Myndskreyting eftir [[Edmund Dulac]].]] '''„Litla hafmeyjan“''' ([[danska]]: ''Den lille havfrue'') er [[ævintýri]] eftir danska rithöfundinn [[H.C. Andersen]]. Sagan birtist fyrst, ásamt sögunni um „[[Nýju fötin keisarans]]“ í safninu ''Eventyr, fortalt for Børn'' sem kom út í [[Kaupmannahöfn]] árið [[1837]]. Sagan segir frá ungri [[hafmeyja|hafmeyju]] sem fórnar lífi sínu í sjónum til að öðlast ódauðlega sál. Sagan fjallar um hafmeyjuprinsessu sem verður ástfangin af mennskum prinsi. Þegar skip hans ferst í stormi, bjargar hún honum frá drukknun. Önnur stúlka kemur að honum á ströndinni og hann heldur að sú hafi bjargað honum. Hafmeyjan kemst að því að menn hafi ódauðlega sál, en haffólkið lifir að jafnaði um 300 ár og leysist svo upp í sjávarlöður. Hún fer til sænornarinnar og biður hana um lyf til að verða að manneskju. Eftir það verður hún vinkona prinsins, en hann vill ekki giftast neinni nema stúlkunni sem hann heldur að hafi bjargað sér. Hún reynist vera prinsessa úr nágrannaríki og þau ganga í hjónaband. Þá brestur hjarta hafmeyjunnar, hún stekkur út í sjó og leysist upp, en í stað þess að deyja breytist hún í loftanda og fær tækifæri til að vinna góðverk og hljóta ódauðlega sál að launum. Sagan er eitt af þekktustu ævintýrum Andersens, en hún hlaut gagnrýni í upphafi vegna endisins. Sagan endar vel, þótt hún sé harmræn, sem er í samræmi við trúarlegan boðskap hennar.<ref>{{Cite journal|last=Massengale|first=James|date=1999|title=The Miracle and A Miracle in the Life of a Mermaid|url=https://andersen.sdu.dk/forskning/konference/tekst_e.html?id=10955|journal=Hans Christian Andersen. A Poet in Time. Papers from the Second International Hans Christian Andersen Conference 29 July to 2 August 1996.}}</ref> Vinnuheiti sögunnar var „Dætur loftsins“ sem sýnir að Andersen hafði endinn í huga allan tímann.<ref name="surlalune">{{cite web |title=Annotations for Little Mermaid |url=http://www.surlalunefairytales.com/littlemermaid/notes.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140701055542/http://surlalunefairytales.com/littlemermaid/notes.html |archive-date=1 July 2014 |website=SurLaLune Fairy Tales}}</ref><ref>{{cite book |last1= Altmann |first1=Anna E. |last2=DeVos |first2=Gail |title= Tales, Then and Now: More Folktales As Literary Fictions for Young Adults |url=https://books.google.com/books?id=TK0fOeuFiA0C |year= 2001 |publisher=[[ABC-CLIO#Libraries Unlimited|Libraries Unlimited]] |isbn= 1-56308-831-2 |page= 179}}</ref> Andersen fékk innblástur frá nóvellunni ''[[Undína (skáldsaga)|Undínu]]'' eftir þýska rithöfundinn [[Friedrich de la Motte Fouqué]] sem kom út 20 árum fyrr.<ref>{{cite thesis|author=Brandy N. Clark|title=The Originality and Commonalities in Mermaid Transformation Tales: Fouqué’s Undine, Andersen’s “the Little Mermaid,” Disney’s the Little Mermaid, and Miyazaki’s Ponyo|degree=MA|publisher=Texas State University|year=2019|url=https://digital.library.txst.edu/server/api/core/bitstreams/d4839a32-5e9a-4b15-a0e3-0b563c572929/content}}</ref> „Litla hafmeyjan“ hefur verið kvikmynduð og gerð að teiknimyndum, meðal annars með [[Litla hafmeyjan (kvikmynd frá 1989)|samnefndri teiknimynd]] frá Disney 1989. Í Kaupmannahöfn er [[Litla hafmeyjan (stytta)|fræg hafmeyjustytta]] við [[Langelinie]] gerð af [[Edvard Eriksen]] og afhjúpuð árið 1913. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur|bókmenntir}} [[Flokkur:Ævintýri H.C. Andersen]] [[Flokkur:Hafmeyjar]] [[Flokkur:Bókaárið 1837]] flrdf8lxga83qvbcnya2nakkwbw1b0u Flokkur:Varaforsetar Bandaríkjanna 14 56715 1985263 1844486 2026-11-06T13:17:08Z TKSnaevarr 53243 1985263 wikitext text/x-wiki {{skoða meira|Varaforseti Bandaríkjanna|Listi yfir varaforseta Bandaríkjanna}} {{CommonsCat|Vice Presidents of the United States|varaforsetum Bandaríkjanna}} [[Flokkur:Bandarískir stjórnmálamenn]] [[Flokkur:Frambjóðendur til embættis varaforseta Bandaríkjanna]] [[Flokkur:Varaforsetar|Bandaríkin]] oycy3cdug5z8kqejun55xoeksmc8q4a Vinir 0 57028 1985447 1964939 2026-11-07T02:21:58Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985447 wikitext text/x-wiki {{Sjónvarpsþáttur | mynd = Friends logo.svg | nafn_á_frummáli = | tegund = [[Gamanþáttur]] | skapari = {{Plainlist| * [[David Crane]] * [[Marta Kauffman]] }} | leikarar = {{Plainlist| * [[Jennifer Aniston]] * [[Courteney Cox]] * [[Lisa Kudrow]] * [[Matt LeBlanc]] * [[Matthew Perry]] * [[David Schwimmer]] }} | höfundur_stefs = {{Plainlist| * Michael Skloff * Allee Willis }} | upphafsstef = „I'll Be There for You“<br />eftir [[the Rembrandts]] | land = Bandaríkin | tungumál = Enska | fjöldi_þáttaraða = 10 | fjöldi_þátta = 236 | þáttalisti = Listi yfir Vina-þáttaraðir | aðalframleiðandi = {{Plainlist| * [[David Crane]] * [[Marta Kauffman]] * [[Kevin S. Bright]] * Michael Borkow * Michael Curtis * Adam Chase * Greg Malins * Wil Calhoun * Scott Silveri * Shana Goldberg-Meehan * Andrew Reich * Ted Cohen }} | myndataka = | lengd = 20–22 mínútur | framleiðsla = {{Plainlist| * [[Kevin S. Bright|Bright/Kauffman/Crane Productions]] * [[Warner Bros. Television]] }} | staðsetning = Warner Bros. Studios, [[Burbank]], [[Kalifornía]] | sjónvarpsstöð = [[NBC]] | fyrsti_þáttur = {{Upphafsdagur|1994|9|22}} | síðasti_þáttur = {{Lokadagur|2004|5|6}} | tengt = {{Plainlist| * ''[[Joey]]'' (2004–06) * ''[[Friends: The Reunion]]'' (2021) }} }} [[Mynd:Friends titles.jpg|250px|thumb|Upphaf þáttanna]] '''''Friends''''' (eða '''''Vinir''''' á íslensku) er [[Bandaríkin|bandarískur]] grínþáttur sem er framleiddur af [[David Crane]] og [[Marta Kauffman|Mörtu Kauffman]], sem var frumsýndur á stöðinni [[NBC]] 22. september 1994. Þættirnir snerust um líf vinahóps á [[Manhattan]] í [[New York borg|New York]]. Þættirnir voru framleiddir af Bright/Kauffman/Crane fyrirtækinu í samstarfi við [[Warner Bros]]. Crane og Kauffman byrjuðu að þróa ''Friends'' undir titlinum ''Insomnia Cafe'' í nóvember 1993. Þau báru hugmyndina undir Bright, sem þau höfðu einu sinni unnið með, og saman gerðu þau sjö blaðsíðna uppkast handa NBC. Eftir nokkrar endurritanir og ýmsar breytingar var þátturinn loksins nefndur ''Friends'' og var frumsýndur á NBC á fimmtudegi kl. 8:30.<ref name="creators">{{Cite web |last=Lauer |first=Matt |author-link=Matt Lauer |date=May 5, 2004 |title='Friends' Creators Share Show's Beginnings |url=https://www.nbcnews.com/id/4899445/ns/dateline_nbc-newsmakers/t/friends-creators-share-shows-beginnings/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002171335/http://www.nbcnews.com/id/4899445/ns/dateline_nbc-newsmakers/t/friends-creators-share-shows-beginnings/ |archive-date=October 2, 2013 |access-date=May 5, 2004 |website=[[Dateline NBC]]}}</ref> Upptaka þáttanna fór fram í Warner Bros myndverinu í [[Burbank]] með áhorfendum í sal. Eftir tíu seríur á stöðinni var lokaþátturinn vel auglýstur á NBC og mikið umstang gert í kringum hann. Hann fór í loftið 6. maí 2004 og voru bandarísku áhorfendurnir 52,5 milljónir, sem varð til þess að þátturinn varð fjórði vinsælasti lokaþátturinn í sögu sjónvarps.<ref name="top10">{{Cite web |last=Seemayer |first=Zach |date=March 31, 2014 |title=The 10 Most-Watched TV Series Finales Ever! |url=http://www.etonline.com/tv/144979_10_Most_Watched_TV_Series_Finales_Ever_Gallery/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150903224557/http://www.etonline.com/tv/144979_10_Most_Watched_TV_Series_Finales_Ever_Gallery/?page=NA%3D%3D&itmCnt=MTE%3D |archive-date=September 3, 2015 |access-date=May 23, 2015 |website=[[Entertainment Tonight]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Conradt |first=Stacy |date=February 28, 2010 |title=The 10 Most-Watched Series Finales Ever |url=http://mentalfloss.com/article/24673/10-most-watched-series-finales-ever |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511182851/http://mentalfloss.com/article/24673/10-most-watched-series-finales-ever |archive-date=May 11, 2015 |access-date=May 24, 2015 |website=[[Mental Floss]]}}</ref> ''Friends'' fékk misgóða gagnrýni þegar hann var sýndur en hann varð einn af vinsælustu þáttaröðum síns tíma. Á meðan hann var í gangi vann hann mikið af verðlaunum og var tilnefndur til 63 [[Emmy-verðlaun]]a.<ref>{{Cite web |title=Friends |url=https://www.emmys.com/shows/friends#awards |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181017004933/https://www.emmys.com/shows/friends#awards |archive-date=October 17, 2018 |access-date=October 16, 2018 |website=Television Academy |language=en}}</ref> Þáttunum gekk einnig vel í áhorfi og var alltaf á topp tíu listanum. ''Friends'' hafði mikil áhrif allt í kringum sig og [[Central Perk]] kaffihúsið hefur veitt mörgum innblástur. Þættirnir eru endursýndir um allan heim en hver sería hefur einnig verið gefin út á [[mynddiskur|mynddiski]]. Eftir að þættirnir kláruðust fór þátturinn ''[[Joey]]'' í loftið.<ref>{{cite news |url=https://www.usatoday.com/life/television/news/2003-07-23-joey_x.htm |title=NBC has sitcom plans for ''Friends'' pal Joey |access-date=December 30, 2008 |author=Levin, Gary |date=July 24, 2003 |work=USA Today |archive-url=https://web.archive.org/web/20090124143800/http://www.usatoday.com/life/television/news/2003-07-23-joey_x.htm |archive-date=January 24, 2009 |url-status=live }}</ref> == Leikarar & persónur == Áður en aðalleikararnir fengu hlutverk í þáttunum höfðu þau öll leikið í sjónvarpi en voru ekki flokkuð sem sjónvarpsstjörnur. Á meðan þáttunum stóð urðu þau öll stjörnur. Þættirnir urðu þekktur fyrir frábæra aðalleikara sem urðu brátt vinir utan þáttanna. Leikararnir lögðu mikinn metnað í það að reyna að halda persónunum mjög eins, án einverra mikilla breytinga, og voru þættirnir sagðir vera fyrstu þættirnir með almennilegan samleikshóp. Leikararnir ákváðu að þeir færu allir í sama flokkinn í verðlaunum í staðinn fyrir að fara í einstaklingsverðlaun og báðu um að vera öll saman á fyrstu tímaritsforsíðunni eftir fyrstu þáttaröðina. Í upprunalegu samningunum fyrir fyrstu tvær seríurnar átti hver leikari að fá 1.600 dali fyrir hvern þátt. Árið 1996 hótaði leikhópurinn að fara í verkfall nema hann fengi launahækkun, sem varð til þess að hver leikari fékk 100.000 dali fyrir hvern þátt. Fyrir sjöttu seríuna var leikurunum boðið 250.000 dali fyrir hvern þátt. En þá fór hópurinn aftur í viðræður í apríl 2000 og bað um 750.000 dali fyrir þátt og í febrúar 2002 var launakrafan orðin 1.000.000 dala fyrir hvern þátt.<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/guinnessworldrec2051222guin |title=Guinness World Records 2005 |publisher=Guinness World Records Ltd |year=2004 |isbn=978-1-892051-22-6 |edition=Special 50th anniversary |location=New York City |page=[https://archive.org/details/guinnessworldrec2051222guin/page/n291 288] |oclc=56213857 |url-access=registration}}</ref><ref name="friendstimeline">{{Cite news |last=Saah |first=Nadia |date=January 21, 2004 |title=''Friends'' til the end |work=[[USA Today]] |url=https://www.usatoday.com/life/television/news/2004-01-21-friends-timeline_x.htm |url-status=live |access-date=December 19, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628184252/http://www.usatoday.com/life/television/news/2004-01-21-friends-timeline_x.htm |archive-date=June 28, 2011 |issn=0734-7456}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rice |first=Lynette |date=April 21, 2000 |title=Friendly Fire |url=https://www.ew.com/ew/article/0,,275935_2,00.html |url-status=dead |magazine=[[Entertainment Weekly]] |page=2 |issn=1049-0434 |oclc=21114137 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090720180227/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C275935_2%2C00.html |archive-date=July 20, 2009 |access-date=March 7, 2018}}</ref> Leikararnir urðu mjög góðir vinir við einn gestaleikarann, [[Tom Selleck]], sem sagði að honum fyndist hann stundum skilinn útundan. Hópurinn hélt áfram að vera góðir vinir eftir að þættirnir hættu, sérstaklega Courtney og Jennifer, og varð Jennifer guðmóðir dóttur Courtney og Davids Arquette, Coco. Í „farewell“ bókinni frá Friends stendur að hópurinn sé orðin eins og fjölskylda. * [[Jennifer Aniston]] leikur [[Rachel Green]], áhugamanneskju um tísku og bestu vinkonu Monicu úr menntaskóla. Rachel og Ross Geller eru í stöðugu haltu-mér-slepptu-mér sambandi. Fyrsta starf Rachel er sem gengilbeina á Central Perk en verður seinna aðstoðarkona í innkaupadeild í Bloomingdale's og síðan í innkaupadeild Ralph Lauren. [[Jennifer Aniston]] hafði áður birst í nokkrum þáttum sem gengu ekki vel áður en hún lék í ''Friends''. * [[Courteney Cox]] leikur [[Monicu Geller|Monica Geller]], eins konar mömmu hópsins, og er þekkt fyrir kappsemi og fullkomnunaráráttu. Monica er oft aðhlátursefni hinna, sérstaklega bróður hennar Ross, fyrir að hafa verið allt of feitur krakki. Monica er kokkur sem skiptir oft um starf í gegnum þættina og endar sem yfirkokkur á veitingarhúsi Javu. Courtney Cox var með bestu ferilskrána af vinunum þegar hún fékk hlutverk Monicu, hún hafði m.a. birst í ''[[Ace Ventura: Pet Detective]]'' og í þáttunum ''[[Family Ties]]''. * [[Lisa Kudrow]] leikur [[Phoebe Buffay]], sérvitra nudd- og tónlistarkonu. Phoebe varð heimilislaus 14 ára og er þekkt fyrir að vera götu-gáfuð en samt saklaus og lauslát. Kudrow hafði áður leikið Ursulu Buffay í ''[[Mad About You]]'' og lék það hlutverk stundum, sem tvíburasystir Phoebe í nokkrum þáttum af Friends. Áður en hún fékk hlutverk í ''Friends'' vann hún á skrifstofu. * [[Matt LeBlanc]] leikur [[Joey Tribbiani]], leikara sem á erfitt til að byrja með en endar á því að verða frægur í hlutverki sínu í ''[[Days of Our Lives]]'' sem Dr. Drake Ramoray. Joey er kvennagull með nokkrar kærustur í gegnum seríurnar og verður síðan ástfanginn af Rachel. Joey er fæddur ítalskri fjölskyldu og elskar mat og er í nokkurn tíma þjónn á Central Perk. Áður en Matt fékk hlutverk í ''Friends'' hafði hann komið fram í ''[[Married ... with Children]]'', ''[[Top of the Heap]]'' og ''[[Vinnie & Bobby]]''. * [[Matthew Perry]] leikur [[Chandler Bing]], sem er tölfræðingur og upplýsingafulltrúi í stóru fyrirtæki. Chandler hættir í vinnunni og fer að vinna á auglýsingastofu. Chandler er þekktur fyrir kaldhæðnislegan húmor. Hann giftst vinkonu sinni Monicu. Eins og [[Jennifer Aniston]] hafði Matthew birst í nokkrum þáttum sem hlutu ekki velgengni áður en hann fékk hlutverk í þáttunum. * [[David Schwimmer]] leikur [[Ross Geller]], steingervingafræðing sem vinnur á „Prehistoric History“ safninu en verður seinna, prófessor við [[New York-háskóli|New York-háskóla]]. Ross á þrjú misheppnuð hjónabönd að baki í gegnum þættina og er í stöðugu haltu mér-slepptu mér sambandi við Rachel. Áður en David fékk hlutverk Ross lék hann aukahlutverk í ''[[The Wonder Years]]'' og ''[[NYPD Blue]]''. == Stutt ágrip þáttanna == {{Sjá einnig|Listi yfir Vina-þáttaraðir}} * '''[[Vinir (1. þáttaröð)|Fyrsta þáttaröðin]]''' — Áhorfandinn kynnist aðalpersónunum sex: Rachel, Monicu, Phoebe, Joey, Chandler og Ross. Rachel kemur til New York eftir að hafa yfirgefið unnusta sinn við altarið og fer að búa með Monicu í íbúðinni sem amma hennar á. Ross berst við að segja Rachel að hann elski hana, á meðan lesbíska konan hans er ólétt eftir hann. Joey er sýndur sem leikari í erfiðleikum en Phoebe vinnur sem nuddari. Chandler hættir með kærustunni sinni, Jancice (Maggie Wheeler), sem skýtur þó upp kollinum reglulega í þáttunum. Í endanum á þáttaröðinni segir Chandler Rachel óvart frá því að Ross elski hana og kemst að því að henni líður alveg eins. * '''[[Vinir (2. þáttaröð)|Önnur þáttaröðin]]''' — Í byrjun uppgvötar Rachel að Ross er byrjaður með Julie (Lauren Tom), asískri-bandarískri stelpu sem hann þekkti úr skólanum. Rachel reynir að segja Ross hvernig henni líður en henni gengur ekkert betur en honum gekk að segja henni frá tilfinningum sínum, þrátt fyrir að þau byrji saman í lok seríunnar. Joey fær hlutverk í sápuóperunni „Days of our Lives“ („Ævidagarnir okkar“) en er rekinn eftir að hann segir í tímariti að hann semji stundum sínar eigin línur. Monica byrjar með dr. Richard Burke ([[Tom Selleck]]), sem er nýskilinn og 21 ári eldri en hún. Í enda seríunnar enda þau sambandið þegar þau átta sig á því að hann vill ekki fleiri börn en Monica vill börn. * '''[[Vinir (3. þáttaröð)|Þriðja þáttaröðin]]''' — Byrjun er aðeins öðruvísi en hinar tvær. Rachel byrjar að vinna í Bloomingdale's og Ross verður afbrýðissamur út í samstarfsfélaga hennar, Mark. Ross og Rachel hætta saman tímabundið; en Rachel ákveður að gera það endanlegt eftir að Ross sefur hjá annarri konu á meðan þau voru ekki saman. Eftir að hafa trúað því að eiga enga fjölskyldu nema tvíburasystur sína, Úrsúlu, kemst Phoebe í samband við hálf-bróður sinn (Giovanni Ribisi) og kynmóður sína (Teri Garr). Joey byrjar með mótleikkonu sinni Kate (Dina Meyer) og Monica byrjar með milljónamæringnum Pete Becker ([[Jon Favreau]]). * '''[[Vinir (4. þáttaröð)|Fjórða þáttaröðin]]''' — Ross og Rachel byrja aftur sman en hætta fljótlega saman aftur. Phoebe verður staðgöngumóðir fyrir bróður sinn og konuna hans, Alice (Debra Jo Rupp). Monica og Rachel eru neyddar til að skipta um íbúð við Joey og Chandler eftir að hafa tapað veðmáli en komast upp með að skipta þegar þær gefa þeim miða á Knicks leik og kyssast í eina mínútu. Ross byrjar með ensku konunni Emily (Helen Baxendale) og endar þáttaröðin á brúðkaupi þeirra í London. Chandler og Monica sofa saman en Rachel ákveður að fara í brúðkaupið. Á meðan Ross fer með heitin sín skiptir hann óvart nafni Emily út fyrir nafn Rachelar. * '''[[Vinir (5. þáttaröð)|Fimmta þáttaröðin]]''' — Monica og Chandler reyna að halda sambandi sínu leyndu fyrir vinum sínum. Hjónaband Ross og Emily er á brauðfótum og Phoebe byrjar samband við lögreglumanninn Gary (Michael Rapaport). Monica og Chandler ákveða að opinbera samband sitt, vinum þeirra til undrunar. Þau ákveða að gifta sig í ferð til Las Vegas en ákveða að hætta við eftir að hafa séð Ross og Rachel koma dauðadrukkin út úr kapellunni. * '''[[Vinir (6. þáttaröð)|Sjötta þáttaröðin]]''' — Rachel og Ross vakna gift og skilja. Monica og Chandler ákveða að búa saman í íbúðinni hennar sem leiðir til þess að Rachel flytur til Phoebe. Joey landar aðalhlutverkinu í sjónvarpsþáttaröðinni „Mac and C.H.E.E.S.E.“, þar sem hann leikur á móti vélmenni. Ross fær vinnu sem fyrirlesari hjá NYU og byrjar með nemenda sínum, Elizabeth (Alexandra Holden). Það kviknar í íbúð Phoebe og Rachel og neyðist Rachel til þess að flytja til Joey á meðan Phoebe býr hjá Monicu og Chandler. Chandler ákveður að biðja Monicu en hún íhugar að fara aftur til Richards, sem viðurkennir að hann elski hana enn þá og sé tilbúinn til að giftast henni. Monica játar bónorði Chandlers og vinirnir fagna. * '''[[Vinir (7. þáttaröð)|Sjöunda þáttaröðin]]''' — Fjallað aðallega er um aðfarir Monicu og Chandlers sem eru að undirbúa brúpkaupið. Þátturinn sem Joey leikur aðalhlutverkið í („Mac and C.H.E.E.S.E.“), hættir framleiðslu en honum er boðið gamla starfið sitt aftur í Days of Our Lives. Íbúð Phoebe er löguð en vegna staðsetningarinnar ákveður Rachel að halda til hjá Joey. Serían endar á brúðkaupi Monicu og Chandler og Rachel greinir frá því að hún sé ólétt. * '''[[Vinir (8. þáttaröð)|Áttunda þáttaröðin]]''' — Fyrstu þrír þættir þessarar þáttaraðar snúast aðallega um hver sé barnsfaðir Rachelar. Það kemur á endanum fram að það sé Ross og þau ákveða að eiga barnið. Joey finnur fyrir rómantískum tilfinniningum í garð Rachelar en hún ber ekki sömu tilfinningar til hans. Rachel fæðir Emmu í endanum á þáttaröðinni og Ross ákveður að biðja hennar. Joey finnur hringinn á gólfinu og Rachel heldur að hann sé að biðja hana um að giftast sér og segir já. * '''[[Vinir (9. þáttaröð)|Níunda þáttaröðin]]''' — Í byrjun búa Rachel og Ross saman með Emmu. Monica og Chandler ákveða að eignast sitt eigið barn en komast að því að þau geta hvorugt átt barn. Phoebe byrjar með Mike Hannigan ([[Paul Rudd]]) og velur hann yfir vin sinn David ([[Hank Azaria]]). Hópurinn ferðast til Barbados í tvöföldum lokaþætti, til að heyra Ross flytja aðalræðu sína á ráðstefnu steingervingafræðinga. Joey og kærastan hans, Charlie, hætta saman og hún byrjar í staðinn með Ross. Tilfinningar Rachel og Joey kvikna aftur og enda þau á því að kyssast. * '''[[Vinir (10. þáttaröð)|Tíunda þáttaröðin]]''' — Allur söguþráðurinn er leiddur til lykta. Joey og Rachel reyna að fá Ross til að sætta sig við það að þau séu saman en þau ákveða að vera vinir. Phoebe og Mike giftast en Charlie hættir með Ross. Monica og Chandler ákveða að ættleiða barn og hitta Ericu ([[Anna Faris]]), sem eignast tvíbura í lokaþættinum. Monica og Chandler flytja í úthverfi og Joey á erfitt með að meðtaka allar breytingarnar. Rachel fær starf í París en ver síðustu nóttinni sinni í New York með Ross og ákveður hún á síðustu stundu að fara ekki og láta reyna á sambandið við Ross. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{commons|Category:Friends (1994 TV series)|Vinum}} * {{Opinber vefsíða}} * ''[https://www.imdb.com/title/tt0108778/ Friends]'' á [[Internet Movie Database|IMDb]] [[Flokkur:Sjónvarpsþættir frumsýndir 1994]] [[Flokkur:Sjónvarpsþættir sem hættu sýningu 2004]] [[Flokkur:Bandarískir gamanþættir]] [[Flokkur:Sitcomþættir]] q9dxyha8hwo4hoiyurrjgodxqbznrip Norður-Írland 0 57720 1985386 1972284 2026-11-07T00:57:51Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 3 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985386 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Norður-Írland | nafn_á_frummáli = Northern Ireland {{mál|en}}<br>Tuaisceart Éireann {{mál|ga}}<br />Norlin Airlann {{mál|ulst}} | nafn_í_eignarfalli = Norður-Írlands | fáni = Flag of the United Kingdom.svg | skjaldarmerki = Royal coat of arms of the United Kingdom (St. Edward's Crown).svg | staðsetningarkort = Northern_Ireland_in_the_UK_and_Europe.svg | tungumál = [[enska]], [[írska]] og [[ulsterskoska]] | höfuðborg = [[Belfast]] | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Bretakonungur|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Norður-Írlands|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | nafn_leiðtoga2 = [[Michelle O'Neill]] | flatarmál = 14.130 | mannfjöldaár = 2021 | fólksfjöldi = 1.903.100 | VLF_ár = 2018 | VLF = 49 | VLF_á_mann = 26.000 | VÞL = 0.899 | VÞL_ár = 2019 | íbúar_á_ferkílómetra = 133 | staða = Hluti [[Bretland]]s | atburður1 = [[Lög um ríkisstjórn Írlands]] | dagsetning1 = 3. maí 1921 | atburður2 = [[Lög um stjórnarskrá Norður-Írlands|Stjórnarskrárlög]] | dagsetning2 = 18. júlí 1973 | atburður3 = [[Lög um Norður-Írland 1974|Lög um Norður-Írland]] | dagsetning3 = 17. júlí 1974 | atburður4 = [[Lög um Norður-Írland 1998|Lög um Norður-Írland]] | dagsetning4 = 19. nóvember 1998 | gjaldmiðill = [[sterlingspund]] | tímabelti = [[UTC]] (UTC+1 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | tld = uk | símakóði = 44 }} '''Norður-Írland''' er eitt af fjórum löndum sem mynda [[Bretland]]. Það er á Norðaustur-[[Írland]]i og á landamæri að [[Írska lýðveldið|Írska lýðveldinu]] í suðvestri. Íbúar Norður-Írlands eru um 1,8 milljónir, sem er þriðjungur allra íbúa [[Írland]]s og um 3% íbúa Bretlands. [[Þing Norður-Írlands]] var stofnað í kjölfar [[Föstudagssáttmálinn|Föstudagssáttmálans]] [[1998]] og tekur ákvarðanir í mörgum stefnumálum þótt mest völd séu hjá [[ríkisstjórn Bretlands]]. Norður-Írland hefur samstarf við Írska lýðveldið í ýmsum málum og hefur það hlutverk að setja fram stefnu til að draga úr ágreiningi milli stjórna landanna. Norður-Írland varð til árið 1921 þegar [[skipting Írlands|Írlandi var skipt]] með lögum frá [[Breska þingið|breska þinginu]] þar sem meirihluti íbúa norðurhlutans voru fylgjandi sameiningu við Bretland. Flestir þeirra voru [[mótmælendatrú]]ar og afkomendur innflytjenda frá [[Stóra-Bretland]]i. Árið eftir var [[Írska lýðveldið|Írska fríríkið]] stofnað í suðurhlutanum. Á Norður-Írlandi er þó stór minnihluti [[kaþólsk trú|kaþólskra]] íbúa sem líta á sig sem Íra fremur en Breta. [[Saga Norður-Írlands]] hefur mótast af átökum milli þessara hópa. Seint á [[1961-1970|7. áratug]] 20. aldar hófst [[átökin á Norður-Írlandi|átakatími]] sem stóð í þrjá áratugi. Friðarferli náði hátindi sínum með [[Föstudagssáttmálinn|Föstudagssáttmálanum]] [[1998]] þótt aðskilnaður og tortryggni milli hópa séu enn vandamál. Norður-Írland var sögulega [[iðnbyltingin|iðnvæddasti]] hluti eyjarinnar. Eftir hnignunarskeið vegna átakanna hefur atvinnulíf tekið við sér frá því seint á 10. áratugnum vegna aukinna viðskipta við Írska lýðveldið og aukningu ferðaþjónustu. Atvinnuleysi á Norður-Írlandi náði hámarki 1986 þegar það var yfir 17%. Það er nú svipað og annars staðar í Bretlandi. Frægir Norður-Írar eru meðal annars [[Van Morrison]], [[Rory McIlroy]], [[Joey Dunlop]] og [[George Best]]. Sumir Norður-Írar, eins og [[Seamus Heaney]] og [[Liam Neeson]], líta fyrst og fremst á sig sem Íra. Menningarleg tengsl við bæði Írska lýðveldið og Bretland eru margþætt og flókin. Í íþróttum sendir Írland stundum eitt sameiginlegt lið og á [[Ólympíuleikarnir|Ólympíuleikunum]] geta Norður-Írar valið hvort þeir keppa fyrir Írska lýðveldið eða Bretland. Í [[Samveldisleikarnir|Samveldisleikunum]] sendir Norður-Írland sérstakt lið. == Heiti == Nafnið Norður-Írland varð til þegar [[lög um stjórn Írlands]] voru samþykkt á [[breska þingið|breska þinginu]] árið 1920. Með lögunum urðu til tvö [[heimastjórn]]arsvæði á Írlandi, Norður-Írland og Suður-Írland, hvort með sitt þing. Ástæðan var sú að írskir sambandssinnar í [[Ulster]] óttuðust að þing í [[Dublin]] hefði sjálfstæðissinna í meirihluta sem myndu kljúfa Írland frá [[Bretland]]i. Norður-Írland náði aðeins yfir sex af níu sýslum Ulster þar sem sambandssinnar töldu sig ekki hafa öruggan meirihluta í öllum sýslunum níu. Eftir samþykkt laganna kom [[þing Norður-Írlands]] saman, en [[þing Suður-Írlands]] var hunsað af sjálfstæðissinnum í [[Sinn Féin]] sem höfðu mikinn meirihluta og varð því aldrei að veruleika. Þeir stofnuðu síðan [[Írska fríríkið]] eftir friðarsamninga við Bretland. Samningarnir fólu í sér að þing Norður-Írlands mætti kjósa að segja sig úr fríríkinu, sem það gerði. == Saga == Landsvæðið sem er nú Norður-Írland var lengi byggt innfæddum [[Gelar|Gelum]] sem töluðu írsku og voru flestir kaþólskrar trúar.<ref>{{cite book |last1=Stanbridge |first1=Karen |title=Toleration and State Institutions: British Policy Toward Catholics in Eighteenth-century Ireland and Quebec |date=2003 |publisher=Lexington Books |page=43}}; {{cite book |last1=Ruane |first1=Joseph |title=The Dynamics of Conflict in Northern Ireland: Power, Conflict and Emancipation |url=https://archive.org/details/dynamicsofconfli0000ruan |date=1996 |publisher=Cambridge University Press |page=[https://archive.org/details/dynamicsofconfli0000ruan/page/51 51]}}</ref> Nokkur gelísk konungsríki komu upp þar sem var kallað [[Ulster]]. Árið 1169 gerðu [[innrás Normanna í Írland|Normannar innrás í Írland]] og lögðu megnið af eyjunni undir ensku krúnuna. Þar með hófust 800 ár af erlendum yfirráðum. Andspyrna íbúa var barin á bak aftur alls staðar nema í Ulster. Þar hélt gelískt ríki áfram völdum, en yfirráð Englendinga voru bundin við [[Jarlsdæmið Ulster|lítið svæði á austurströndinni]]. Eftir innrásina hnignaði stjórn Englendinga á Írlandi nær alls staðar nema í [[Dublin]] og nágrenni. Þegar [[Hinrik 8.]] hóf [[innrás Tudor-ættar í Írland|endurheimt Írlands]] á 16. öld veitti Ulster harðasta mótspyrnu. Í [[Níu ára stríðið|níu ára stríðinu]] leiddu voldugustu aðalsmenn Ulster, [[Hugh Roe O'Donnell]] og [[jarlinn af Tyrone]], uppreisn gegn stjórninni í Dublin. Þetta var fyrsta bandalag Íra gegn erlendum yfirráðum. Áður hafði mótspyrna verið staðbundin. Þrátt fyrir bandalag við Spán og nokkra sigra til að byrja með, var ósigur bandalagsins nær tryggður eftir sigur Englendinga í [[umsátrið um Kinsale|umsátrinu um Kinsale]]. Leiðtogar uppreisnarinnar [[Jarlaflóttinn|flúðu til meginlandsins]] ásamt stórum hluta aðalsins í Ulster. Lönd þeirra voru gerð upptæk af ensku krúnunni og [[Ulster-plantekran]] byggð enskumælandi mótmælendum. Margir bæir í Ulster rekja uppruna sinn til þessara atburða sem urðu til þess að til varð stórt samfélag mótmælenda í Ulster, með sterk tengsl við Stóra-Bretland. [[Írska uppreisnin 1641]] hófst í Ulster. Uppreisnarmenn vildu binda enda á mismunun gegn kaþólskum íbúum. Uppreisnin var hluti af [[þríríkjastríðin|þríríkjastríðunum]] (1639-1653), sem lauk með [[innrás Cromwells í Írland]]. Mótmælendur unnu frekari sigra í [[Stríð Vilhjálmsmanna á Írlandi|stríði Vilhjálmsmanna á Írlandi]] (1688-1691) sem tryggði yfirráð [[enska biskupakirkjan|ensku biskupakirkjunnar]] í [[konungsríkið Írland|konungsríkinu Írlandi]]. Sigrum Vilhjálmsmanna í [[umsátrið um Derry|umsátrinu um Derry]] 1689 og [[orrustan um Boyne|orrustunni um Boyne]] 1690 er enn fagnað af sumum mótmælendum á Norður-Írlandi.<ref>{{cite web |url=http://www.nidirect.gov.uk/index/government-citizens-and-rights/living-in-northern-ireland/bank-holidays.htm |title=Bank holidays |archive-url=https://web.archive.org/web/20101122114013/http://www.nidirect.gov.uk/index/government-citizens-and-rights/living-in-northern-ireland/bank-holidays.htm |archive-date=22 November 2010}}; {{cite news |url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-20565591 |title=Lundy's Day: Thousands attend 'peaceful' Londonderry parade |work=BBC News |date=December 2012 |access-date=21 June 2018 |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923010159/https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-20565591 |url-status=live}}</ref> Margir skoskir mótmælendur fluttust til Ulster í [[harðindaárin sjö|skosku hungursneyðinni]] undir lok 17. aldar. Eftir sigur Vilhjálmsmanna, og í andstöðu við [[Friðarsamningurinn í Limerick|friðarsamninginn í Limerick]] 1691, samþykkti yfirstétt mótmælenda í landinu röð nýrra laga gegn kaþólskum íbúum, og í minna mæli gegn meðlimum öldungakirkjunnar. Um 250.000 öldungakirkjumeðlimir fluttu frá Ulster til nýlenda [[Breska Ameríka|Bresku Ameríku]] á milli 1717 og 1775.<ref>{{cite book |last=Thernstrom |first=Stephan |title=Harvard encyclopedia of American ethnic groups |url=https://books.google.com/books?id=npQ6Hd3G4kgC&pg=PA896 |publisher=Harvard University Press |year=1980 |page=896 |isbn=978-0-674-37512-3 |access-date=29 October 2011 |archive-date=13 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413214646/https://books.google.com/books?id=npQ6Hd3G4kgC&pg=PA896 |url-status=live}}</ref> Talið er að yfir 27 milljón [[skosk-írskir Bandaríkjamenn]] búi í Bandaríkjunum<ref>{{cite web |url=http://www.powells.com/biblio/1-9780767916899-1 |title=Born Fighting: How the Scots-Irish Shaped America |publisher=Powells.com |date=12 August 2009 |access-date=30 April 2010 |archive-date=16 January 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100116001733/http://powells.com/biblio/1-9780767916899-1 |url-status=dead}}</ref> auk [[skosk-írskir Kanadabúar|skosk-írskra Kanadabúa]] í Kanada. Vegna þessarar mismununar urðu til róttæk leynifélög í Ulster og spenna jókst milli ólíkra trúarhópa undir lok 18. aldar. Við lok aldarinnar brutust út átök milli [[Peep o' Day Boys]] (sem voru mótmælendur) og [[Defenders (Írlandi)|Defenders]] (sem voru kaþólskir). Þeir atburðir leiddu til stofnunar [[Óraníureglan|Óraníureglunnar]]. [[Félag sameinaðra Íra]], sem var bandalag [[írskir lýðveldissinnar|írska lýðveldissinna]] og öldungakirkjumanna frá Belfast, gerðu [[Írska byltingin 1798|byltingu 1798]] undir áhrifum frá [[franska byltingin|frönsku byltingunni]]. Breska ríkisstjórnin brást við með því að reyna að sameina konungsríkin tvö, en það fól í sér að binda enda á lagalega mismunun jafnframt því að stöðva framgang lýðveldissinna. [[Sameinað konungsríki Stóra-Bretlands og Írlands]] var stofnað árið 1801 með stjórn í London. Á 19. öld voru gerðar lagalegar umbætur sem afléttu hömlum á kaþólskum íbúum. Leiguliðar gátu þá keypt jarðir af landeigendum. === Heimastjórnarkreppan === [[File:Sir_Edward_Carson_signing_the_Ulster_Covenant.jpg|thumb|[[Ulster-sáttmálinn]] undirritaður gegn heimastjórn.]] Við lok 19. aldar hafði stór og vel skipulagður hópur þjóðernissinnaðra írskra þingmanna í [[Westminster]] fengið [[Frjálslyndi flokkurinn (Bretlandi)|Frjálslynda flokkinn]] til að styðja [[Írska heimastjórnarhreyfingin|heimastjórn á Írlandi]], innan Bretlands. [[Írskir sambandssinnar]], sem flestir voru mótmælendur, börðust hatrammlega gegn þessum hugmyndum því þeir óttuðust að kaþólikkar og írskir þjóðernissinnar ættu öruggan meirihluta í slíkri heimastjórn. [[Lög um stjórn Írlands 1886]] og [[Lög um stjórn Írlands 1893]] voru felld á breska þinginu, en heimastjórn varð nær örugg þegar [[Lög um stjórn Írlands 1914]] voru lögð fram. Ríkisstjórn frjálslyndra reiddi sig á stuðning írskra þjóðernissinna, og [[Bresku þingskaparlögin 1911]] komu í veg fyrir að [[breska lávarðadeildin]] gæti stöðvað lögin til frambúðar.<ref name=Lydon326>James F. Lydon, [https://books.google.com/books?id=yKA9AAAAIAAJ&pg=PA326 ''The Making of Ireland: From Ancient Times to the Present''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210508132513/https://books.google.com/books?id=yKA9AAAAIAAJ&pg=PA326 |date=8 May 2021 }}, Routledge, 1998, p. 326</ref> Viðbrögð sambandssinna voru að sverja þess eið að koma í veg fyrir heimastjórn. Þannig hófst [[heimastjórnarkreppan]]. Í september 1912 komu yfir 500.000 sambandssinnar saman og undirrituðu [[Ulster-sáttmálinn|Ulster-sáttmálann]] um að vinna gegn heimastjórn með öllum tiltækum ráðum og standa í vegi hvers kyns írskrar stjórnar.<ref>[[A. T. Q. Stewart|Stewart, A.T.Q.]], ''The Ulster Crisis, Resistance to Home Rule, 1912–14'', pp. 58–68, Faber and Faber (1967) {{ISBN|0-571-08066-9}}</ref> Árið 1914 smygluðu sambandssinnar miklu magni af rifflum og skotfærum frá [[Þýskaland]]i handa [[Ulster-sjálfboðaliðarnir|Ulster-sjálfboðaliðunum]], sem voru skæruliðasamtök stofnuð heimastjórninni til höfuðs. Írskir þjóðernissinnar mynduðu sín eigin skæruliðasamtök, [[Írsku sjálfboðaliðarnir|Írsku sjálfboðaliðana]], og smygluðu líka vopnum til Írlands nokkrum mánuðum síðar.<ref>Annie Ryan, ''Witnesses: Inside the Easter Rising'', Liberties Press, 2005, p. 12</ref> Írland virtist vera á barmi borgarastyrjaldar.<ref>Collins, M. E., ''Sovereignty and partition, 1912–1949'', pp. 32–33, Edco Publishing (2004) {{ISBN|1-84536-040-0}}</ref> Sambandssinnar voru í minnihluta á öllu Írlandi, en höfðu meirihluta í [[Ulster]], sérstaklega sýslunum [[Antrim-sýsla|Antrim]], [[Down-sýsla|Down]], [[Armagh-sýsla|Armagh]] og [[Londonderry-sýsla|Londonderry]].<ref name="StephenGwynn">{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=IWnrSFoQVw0C&q=%22northern+ireland%22+partition+two+counties+nationalist+majority+tyrone+fermanagh&pg=PA525 |first=Stephen |last=Gwynn |author-link=Stephen Gwynn |chapter=The birth of the Irish Free State |title=The History of Ireland |year=2009 |orig-date=1923 |publisher=Macmillan |isbn=978-1-113-15514-6 |access-date=19 October 2020 |archive-date=13 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413214537/https://books.google.com/books?id=IWnrSFoQVw0C&q=%22northern+ireland%22+partition+two+counties+nationalist+majority+tyrone+fermanagh&pg=PA525 |url-status=live}}</ref> Þeir komust að þeirri niðurstöðu að ef ekki væri hægt að koma í veg fyrir heimastjórn, ætti Ulster að vera undanþegið henni.<ref>O'Day, Alan. ''Irish Home Rule, 1867–1921''. Manchester University Press, 1998. p. 252</ref> Í maí 1914 lagði breska ríkisstjórnin fram aukalög svo Ulster gæti verið undanþegið heimastjórn. Eftir það hófust deilur um hversu stór hluti Ulster ætti að vera undanþeginn og hversu lengi. Sumir sambandssinnar gátu sætt sig við að „missa“ landsvæði héraðsins þar sem kaþólskir voru í miklum meirihluta.<ref>Jackson, Alvin. ''Home Rule: An Irish History, 1800–2000''. pp. 137–138</ref> Þegar [[fyrri heimsstyrjöldin]] braust út varð hlé á þessum deilum. Breska ríkisstjórnin lagði aukalögin til hliðar og ýtti þess í stað í gegn nýjum lögum til að fresta gildistöku heimastjórnarlaganna meðan stríðið varði.<ref>Hennessey, Thomas: ''Dividing Ireland, World War I and Partition'', ''The passing of the Home Rule Bill'' p. 76, Routledge Press (1998) {{ISBN|0-415-17420-1}}</ref> Undanþágan fyrir Ulster var enn óákveðin.<ref>Jackson, Alvin: p. 164</ref> === Skiptingin === {{aðalgrein|Skipting Írlands}} [[File:1918 United Kingdom general election (Ireland) map - winning party vote share by constituency.svg|thumb|right|Niðurstöður [[þingkosningar á Írlandi 1918|þingkosninga á Írlandi 1918]].]] Undir lok heimsstyrjaldarinnar (þar sem [[Páskauppreisnin]] hafði farið fram) vildu flestir írskir þjóðernissinnar fullt sjálfstæði fremur en heimastjórn. Í september 1919 kallaði breski forsætisráðherrann, [[David Lloyd George]], saman nefnd til að undirbúa ný heimastjórnarlög. Nefndin var undir stjórn sambandssinnans [[Walter Long]] og varð þekkt sem „langa nefndin“. Nefndin ákvað að stofna tvær heimastjórnir, eina fyrir níu sýslur Ulster og aðra fyrir afganginn af Írlandi, ásamt [[Írlandsráð]]i til að hvetja til einingar Írlands.<ref>Jackson, pp. 227–229</ref> Flestir sambandssinnar í Ulster vildu að yfirráðasvæði Ulster-stjórnarinnar næði aðeins yfir sex sýslur til að tryggja meirihluta mótmælenda. [[Antrim-sýsla]], [[Down-sýsla]], [[Armagh-sýsla]], [[Londonderry-sýsla]], [[Tyrone-sýsla]] og [[Fermanagh-sýsla]] voru þær einu sem þeir töldu sig hafa tryggan meirihluta í samanlagt.<ref>Morland, Paul. ''Demographic Engineering: Population Strategies in Ethnic Conflict''. Routledge, 2016. pp.96–98</ref> Landsvæðið sem varð Norður-Írland náði yfir sýslurnar Fermanagh og Tyrone, jafnvel þótt meirihluti íbúa þar hefðu kosið þjóðernissinna í [[þingkosningarnar á Írlandi 1918|kosningunum 1918]].<ref>{{cite report |author= |authors= |date= |title=The Irish Election of 1918 |url=https://www.ark.ac.uk/elections/h1918.htm |publisher=Northern Ireland Elections |page= |docket= |access-date=31 August 2022 |quote=}}</ref> Hlutirnir þróuðust ekki eins og ríkisstjórnin sá fyrir sér. Í þingkosningunum 1918 vann flokkur sjálfstæðissinna, [[Sinn Féin]], yfirgnæfandi meirihluta þingsæta. Þingmenn Sinn Féin hunsuðu breska þingið og mynduðu sitt eigið þing (''Dáil Éireann''). Þeir [[sjálfstæðisyfirlýsing Írlands|lýstu yfir stofnun sjálfstæðs lýðveldis]] sem næði yfir alla eyjuna. Margir [[írskir lýðveldissinnar]] kenndu Bretum um flokkadrættina innanlands og töldu að sambandssinnar í Ulster myndu mildast í afstöðu sinni um leið og endir yrði bundinn á bresk yfirráð.<ref name="lynch2019">{{Citation |last=Lynch |first=Robert |title=The Partition of Ireland: 1918–1925 |isbn= 9781107007734 |publisher=Cambridge University Press |date=2019}}</ref> Bresk yfirvöld lýstu Dáil-þingið ólöglegt í september 1919<ref>Mitchell, Arthur. ''Revolutionary Government in Ireland''. Gill & MacMillan, 1995. p. 245</ref> og í kjölfarið hófst skæruhernaður [[Írski lýðveldisherinn (1919-1922)|írska lýðveldishersins]] gegn breska hernum. Þessi átök urðu þekkt sem [[sjálfstæðisstríð Írlands]].<ref>{{cite book |last1=Coleman |first1=Marie |title=The Irish Revolution, 1916–1923 |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1317801474 |page=67}}; Gibney, John (editor). ''The Irish War of Independence and Civil War''. Pen and Sword History, 2020. pp.xii–xiii</ref> [[File:Ulster Welcomes Her King & Queen (10990906846).jpg|thumb|Almenningur í Belfast fagnar opnun þings Norður-Írlands 22. júní 1921.]] [[Lög um stjórn Írlands 1920]] voru samþykkt af breska þinginu. Þau skiptu Írlandi í tvö heimastjórnarsvæði innan Bretlands: sex sýslur í norðausturhluta landsins (Norður-Írland) með stjórnarsetur í [[Belfast]], og hinar 26 sýslur Írlands (Suður-Írland) með stjórnarsetur í [[Dublin]]. Einn [[landstjóri Írlands]] átti að skipa báðar stjórnirnar og [[Írlandsráð]], sem breska stjórnin sá fyrir sér að myndi þróast í eina stjórn og eitt þing yfir öllu Írlandi.<ref>{{cite book |last=Pilkington |first=Colin |author-link=Colin Pilkington |title=Devolution in Britain Today |url=https://archive.org/details/devolutioninbrit0000pilk |publisher=Manchester University Press |year=2002 |page=[https://archive.org/details/devolutioninbrit0000pilk/page/75 75] |isbn=978-0-7190-6076-2}}</ref> Konungur undirritaði lögin í desember og þau tóku gildi 3. maí 1921.<ref name="O'Day 299">O'Day, Alan. ''Irish Home Rule, 1867–1921''. Manchester University Press, 1998. p. 299</ref><ref>Jackson, Alvin. ''Home Rule – An Irish History''. Oxford University Press, 2004, pp. 368–370</ref> [[Þingkosningar á Írlandi 1921|Þingkosningar]] voru haldnar 24. maí þar sem sambandssinnar náðu meirihluta þingsæta á þingi Norður-Írlands. Þingið kom fyrst saman 7. júní og kaus sér sína fyrstu ríkisstjórn undir stjórn [[Sambandsflokkur Ulster|Sambandsflokks Ulster]] og formanns hans, [[James Craig]]. Þingmenn úr flokkum írskra þjóðernissinna neituðu að taka þátt. Georg 5. konungur ávarpaði þingið þegar það kom saman 22. júní.<ref name="O'Day 299"/> Á árunum 1920 til 1922 réðist Írski lýðveldisherinn gegn breskum hersveitum, en var annars minna virkur þar en annars staðar á Írlandi. Mótmælendur réðust gegn kaþólskum íbúum í hefndarskyni fyrir árásir lýðveldishersins og sumarið 1920 voru mörg hús kaþólskra íbúa brennd í [[Lisburn]] og [[Banbridge]].<ref name="lynch2019" /> Átökin stóðu með hléum í tvö ár, aðallega í [[Belfast]] þar sem ofbeldisverk margfölduðust, þar á meðal uppþot, skotbardagar og sprengjuárásir. Heimili, vinnustaðir og kirkjur urðu skotmörk árása og fólk var hrakið frá vinnustöðum og úr blönduðum hverfum.<ref name="lynch2019" /> Yfir 500 létu lífið<ref name="lynch2019" /> og yfir 10.000 hröktust af heimilum sínum, flestir kaþólskir.<ref name="lynch2019" /> [[Breski herinn]] beitti sér í átökunum og [[Ulster-sérsveitin]] var stofnuð til að aðstoða lögregluna. Sérsveitin var nær alfarið skipuð mótmælendum og meðlimir hennar auk lögreglunnar tóku þátt í hefndaraðgerðum gegn kaþólskum borgurum.<ref>Farrell, Michael. ''Arming the Protestants: The Formation of the Ulster Special Constabulary and the Royal Ulster Constabulary''. Pluto Press, 1983. p.166</ref> Vopnahlé milli breska hersins og lýðveldishersins var samþykkt 11. júlí 1921. Þar með lauk bardögum í stærstum hluta Írlands, en samfélagsátök héldu áfram í Belfast. Árið 1922 hóf lýðveldisherinn skæruhernað á [[Írsku landamærin|írsku landamærunum]].<ref>Lawlor, Pearse. ''The Outrages: The IRA and the Ulster Special Constabulary in the Border Campaign''. Mercier Press, 2011. pp.265–266</ref> [[Samningur Bretlands og Írlands]] var undirritaður af fulltrúum ríkisstjórna Bretlands og [[Írska lýðveldið|Írska lýðveldisins]] þann 6. desember 1921. Þar með var [[Írska fríríkið]] stofnað. Samkvæmt skilmálum samningins varð Norður-Írland hluti af fríríkinu nema stjórn þess kysi að segja sig frá því með ávarpi til konungs, þótt skiptingin væri áfram í gildi í reynd.<ref>{{cite book |last1=Martin |first1=Ged |editor1-last=Anderson |editor1-first=Malcolm |editor2-last=Bort |editor2-first=Eberhard |title=The Irish Border: History, Politics, Culture |date=1999 |publisher=Liverpool University Press |isbn=978-0853239512 |page=68 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=59OPsS6a4j4C&pg=PA68 |access-date=19 October 2015 |chapter=The Origins of Partition |archive-date=29 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170129062001/https://books.google.com/books?id=59OPsS6a4j4C&pg=PA68 |url-status=live}}</ref> [[File:Coat of Arms of Northern Ireland.svg|thumb|[[Skjaldarmerki Norður-Írlands]] frá 1924 til 1973.]] Eins og við var búist, ákvað [[þing Norður-Írlands]] þann 7. desember 1922 (daginn eftir stofnun Írska fríríkisins) að nýta sér rétt sinn til að segja sig undan yfirráðum fríríkisins með ávarpi til [[Georg 5. Bretlandskonungur|Georgs 5.]]<ref>{{cite book |last1=Gibbons |first1=Ivan |title=The British Labour Party and the Establishment of the Irish Free State, 1918–1924 |date=2015 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1137444080 |page=107 |url=https://books.google.com/books?id=pO6_CQAAQBAJ&pg=PA107 |access-date=19 October 2015 |archive-date=29 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170129061632/https://books.google.com/books?id=pO6_CQAAQBAJ&pg=PA107 |url-status=live}}</ref> þar sem óskað var eftir því að yfirráð ríkisstjórnar fríríkisins næðu ekki yfir Norður-Írland.<ref>{{cite web |url=http://stormontpapers.ahds.ac.uk/stormontpapers/pageview.html?volumeno=2&pageno=1145#bak-2-1149 |title=The Stormont Papers – View Volumes |access-date=28 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160415143605/http://stormontpapers.ahds.ac.uk/stormontpapers/pageview.html?volumeno=2&pageno=1145#bak-2-1149 |archive-date=15 April 2016 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nationalarchives.ie/topics/anglo_irish/dfaexhib2.html |title=Anglo-Irish Treaty, sections 11, 12 |publisher=Nationalarchives.ie |date=6 December 1921 |access-date=7 August 2013 |archive-date=8 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108213900/http://www.nationalarchives.ie/topics/anglo_irish/dfaexhib2.html |url-status=dead}}</ref> Skömmu eftir það var [[Írska landamæranefndin]] stofnuð til að ákvarða landamæri milli Írska fríríkisins og Norður-Írlands. Vegna þess að [[írska borgarastyrjöldin]] braust út var vinnu nefndarinnar frestað til 1925. Stjórn Fríríkisins og írskir þjóðernissinnar vonuðust til þess að stórt landsvæði yrði flutt til fríríkisins, af því í mörgum landamærahéruðum voru þjóðernissinnar í meirihluta. Margir töldu að með þessu yrði land Norður-Írlands of lítið til að ríkið stæði undir sér.<ref>Knirck, Jason. ''Imagining Ireland's Independence: The Debates Over the Anglo-Irish Treaty of 1921''. Rowman & Littlefield, 2006. p.104</ref> Lokaskýrsla nefndarinnar mælti hins vegar aðeins með lítilsháttar tilflutningi, og í báðar áttir. Stjórnir Fríríkisins, Norður-Írlands og Bretlands samþykktu þá að hafna skýrslunni og samþykkja orðinn hlut, og breska ríkisstjórnin samþykkti á móti að Fríríkið væri laust undan opinberum skuldum Bretlands.<ref>Lee, Joseph. ''Ireland, 1912–1985: Politics and Society''. Cambridge University Press, 1989. p.145</ref> === 1925-1965=== [[File:Northern Ireland Cabinet 1921.jpg|thumb|James Craig (í miðið) ásamt fyrstu ríkisstjórn Norður-Írlands.]] [[File:Opening of the new Northern Ireland Parliament Buildings.jpg|thumb|Opnun írska þinghússins í [[Stormont]] árið 1932.]] Landamæri Norður-Írlands miðuðust við að skapa afgerandi meirihluta mótmælenda. Þegar landið var stofnað voru tveir þriðju íbúa Norður-Írlands mótmælendur, en einn þriðji var kaþólskur.<ref name="McKittrick-McVea p5">David McKittrick & David McVea. ''Making Sense of the Troubles''. New Amsterdam Books, 2002. p.5</ref> Flestir mótmælendur voru sambandssinnar sem vildu að Norður-Írland yrði áfram hluti af Bretlandi, meðan flestir kaþólikkar voru þjóðernissinnar eða lýðveldissinnar sem vildu sjálfstætt og [[sameinað Írland]]. Á Norður-Írlandi átti sér stað [[aðskilnaður á Norður-Írlandi|aðskilnaður]] milli mótmælenda og kaþólikka á sviðum menntunar, búsetu og atvinnu.<ref name="Making Sense 17-19">McKittrick & McVea, pp.17–19</ref> Fyrstu fimmtíu árin hélt [[Sambandsflokkur Ulster]] um stjórnartaumana.<ref>McKittrick & McVea, p.6</ref> Hver einasti forsætisráðherra í þessum ríkisstjórnum var meðlimur í [[Óraníureglan|Óraníureglunni]], líkt og allir nema 11 af 149 þingmönnum flokksins á þeim tíma.<ref>McKittrick & McVea, p.14</ref> Nær allir dómarar landsins voru mótmælendur og margir þeirra tengdust Sambandsflokknum nánum böndum. [[Ulster-lögreglan]] tók við af [[Konunglega írska lögreglan|Írsku lögreglunni]] sem löggæslulið landsins. Nær allir lögreglumennirnir voru sömuleiðis mótmælendur og tóku við skipunum frá ráðherrum ríkisstjórnarinnar. Ulster-lögreglan og [[Ulster-sérsveitin]] voru vopnuð lögreglulið vegna meintrar ógnar frá lýðveldissinnum. Með [[Lög um sérstök völd yfirvalda á Norður-Írlandi|Lögum um sérstök völd yfirvalda á Norður-Írlandi]] fékk lögreglan víðtækt umboð til handtöku án dómsúrskurða og fangelsun án réttarhalda, og ótakmörkuð völd til að framkvæma húsleitir og banna fundi og útgáfu.<ref>McKittrick & McVea, p.11</ref> [[Flokkur þjóðernissinna (Norður-Írlandi)|Flokkur þjóðernissinna]] var helsti stjórnarandstöðuflokkurinn. Kjörnir meðlimir hans mótmæltu oft með því að hafna sæti á norðurírska þinginu og margir þjóðernissinnar sniðgengu þingkosningar.<ref name="Making Sense 17-19"/> Aðrir hópar sem börðust gegn skiptingunni voru [[Þjóðfylking norðursins]] (frá 1928), [[Norræna sameiningarráðið]] (frá 1937) og [[Írska bandalagið á móti skiptingunni]] (frá 1945).<ref>Peter Barberis, John McHugh, Mike Tyldesley (editors). ''Encyclopedia of British and Irish Political Organizations''. A&C Black, 2000. pp.236–237</ref> Ríkisstjórnir og sveitarstjórnir Sambandsflokksins beittu kaþólska íbúa og írska þjóðernissinna markvissri og kerfisbundinni mismunun, sérstaklega með [[kjördæmahagræðing]]u, úthlutun félagslegs húsnæðis, opinberum ráðningum og löggæslu.<ref>Whyte, John. "How much discrimination was there under the unionist regime, 1921–68?", in ''Contemporary Irish Studies''. Edited by Tom Gallagher and James O'Connell. Manchester University Press, 1983. pp.29–32</ref> Áratugum síðar viðurkenndi fyrsti ráðherra Sambandsflokksins, [[David Trimble]], að undir stjórn flokksins hefði Norður-Írland verið „kalt hús“ fyrir kaþólikka.<ref>{{cite web |last1=David |first1=Trimble |title=Nobel Lecture |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1998/trimble/lecture/ |website=The Nobel Prize |access-date=8 August 2020 |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815173053/https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1998/trimble/lecture/ |url-status=live}}</ref> Í [[síðari heimsstyrjöld]] gekk liðssöfnun fyrir breska herinn mun verr en í þeirri fyrri. Í júní 1940 gaf [[Winston Churchill]] taoiseach Írska lýðveldisins [[Éamon de Valera]] von um að breska stjórnin myndi styðja sameiningu Írlands til að fá Íra til að ganga af hlutleysisstefnu sinni, en de Valera trúði honum ekki og hafnaði tilboðinu.<ref>"Anglo-Irish Relations, 1939–41: A Study in Multilateral Diplomacy and Military Restraint" in ''Twentieth Century British History'' (Oxford Journals, 2005), {{ISSN|1477-4674}}</ref> Bretar létu stjórn Norður-Írlands ekki vita af tilboðinu sem komst ekki í hámæli fyrr en 1970. Belfast var ein af helstu iðnaðarborgum Bretlands í stríðinu, og framleiddi skip, flugvélar og skotfæri. Langvarandi atvinnuleysi sem hafði ríkt þar frá 4. áratugnum hvarf og þess í stað varð skortur á vinnuafli sem hvatti til fólksflutninga frá fríríkinu. Borgin var illa varin þar sem Bretar töldu hana nógu langt frá Þýskalandi. Slökkviliðið var of lítið og stjórn Norður-Írlands hafði tregðast við að reisa loftvarnarbyrgi. Bygging á slíkum byrgjum hófst eftir [[loftárásirnar á London]] haustið 1940. Í apríl-maí árið eftir hóf [[Luftwaffe]] [[loftárásirnar á Belfast]] sem urðu þær mannskæðustu utan London. Verkamannahverfi í norður- og austurhluta borgarinnar urðu sérstaklega illa úti og yfir 1000 létu lífið. Tugir þúsunda flúðu borgina af ótta við frekari árásir. Í lokaárásinni tókst þýskum sprengjuflugvélum að vinna mikið tjón á höfninni og skipasmíðastöð [[Harland & Wolff]] var lokað í hálft ár. Helmingurinn af byggingum borgarinnar var eyðilagður og tjónið var metið á um 20 milljónir punda. Stjórn Norður-Írlands var harðlega gagnrýnd fyrir skort á viðbúnaði og forsætisráðherrann, [[J. M. Andrews]], sagði af sér. Árið 1944 varð stórt verkfall verkamanna í skotfæraframleiðslu.<ref>Boyd Black, "A Triumph of Voluntarism? Industrial Relations and Strikes in Northern Ireland in World War Two," ''Labour History Review'' (2005) 70#1 pp 5–25</ref> [[Írlandslögin 1949]] settu fram fyrstu lagalegu trygginguna fyrir því að landið myndi ekki hætta að vera hluti Bretlands án samþykkis [[þing Norður-Írland|þings Norður-Írlands]]. Á milli 1956 og 1962 stóð [[Írski lýðveldisherinn (1922-1969)|Írski lýðveldisherinn]] fyrir skæruhernaði á landamærasvæðum Norður-Írlands sem nefndist [[Landamærahernaðurinn (Írski lýðveldisherinn)|Landamærahernaðurinn]]. Tilgangurinn var að grafa undan stjórn Norður-Írlands til að binda enda á skiptingu landsins.<ref>English, Richard. ''Armed Struggle: The History of the IRA''. Pan Macmillan, 2008. pp.72–74</ref> Árið 1965 hittust forsætisráðherra Norður-Írlands, [[Terence O'Neill]] og taoiseach lýðveldisins, [[Seán Lemass]]. Þetta var fyrsti fundur stjórnarleiðtoga landanna frá skiptingu.<ref>[https://www.irishtimes.com/news/lemass-o-neill-talks-focused-on-purely-practical-matters-1.120295 "Lemass-O'Neill talks focused on `purely practical matters'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210925161655/https://www.irishtimes.com/news/lemass-o-neill-talks-focused-on-purely-practical-matters-1.120295 |date=25 September 2021 }}. ''The Irish Times'', 2 January 1998.</ref> === Átökin === {{Aðalgrein|Átökin á Norður-Írlandi}} Átökin á Norður-Írlandi hófust seint á 7. áratug 20. aldar. Þá tóku við um 30 ár af ofbeldisverkum þar sem 3.254 voru myrt,<ref>Malcolm Sutton's book, "Bear in Mind These Dead: An Index of Deaths from the Conflict in Ireland 1969–1993.</ref> og yfir 50.000 féllu eða særðust.<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.co.uk/history/topics/troubles_violence |title=BBC – History – The Troubles – Violence |website=www.bbc.co.uk |access-date=24 December 2019 |archive-date=5 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605010515/http://www.bbc.co.uk/history/topics/troubles_violence |url-status=live}}</ref> Frá 1969 til 2003 áttu sér stað yfir 36.900 skotárásir og yfir 16.200 sprengjuárásir eða tilraunir til sprengjuárása í tengslum við átökin.<ref name="auto2">{{Cite web |title=CAIN: Northern Ireland Society – Security and Defence |url=https://cain.ulster.ac.uk/ni/security.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190226112129/https://cain.ulster.ac.uk/ni/security.htm |archive-date=26 February 2019 |access-date=25 January 2021 |website=cain.ulster.ac.uk}}</ref> Orsakir átakanna voru deilur um stöðu Norður-Írlands innan Bretlands og mismunun gagnvart minnihluta [[írskir þjóðernissinnar|írskra þjóðernissinna]] af hálfu [[írskir sambandssinnar|sambandssinna]].<ref>{{cite web |url=http://cain.ulst.ac.uk/hmso/cameron2.htm#chap16 |title=The Cameron Report – Disturbances in Northern Ireland (1969) |website=cain.ulst.ac.uk |access-date=29 October 2011 |archive-date=1 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180601151429/http://cain.ulst.ac.uk/hmso/cameron2.htm#chap16 |url-status=live}}</ref> Frá 1967 til 1972 leiddu [[Samtök um borgararéttindi á Norður-Írlandi]] (Northern Ireland Civil Rights Association - NICRA), sem hafði hliðstæðar baráttuhreyfingar í Bandaríkjunum að fyrirmynd, baráttu gegn mismunun gegn kaþólikkum í tengslum við búsetu, atvinnu, löggæslu og kosningarétt. Aðeins menn sem greiddu skatt til sveitarstjórna og eiginkonur þeirra höfðu kosningarétt, sem útilokaði um fjórðung íbúa. Þótt meirihluti þess hóps hafi verið mótmælendur voru kaþólikkar hlutfallslega fleiri en nam hlutfalli þeirra af íbúafjölda þar sem þeir voru fátækari og bjuggu á heimilum með fleiri fullorðnum.<ref>[http://www.gale.cengage.com/pdf/whitepapers/gdc/Sectarianism.pdf History of sectarianism in NI] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201224942/http://www.gale.cengage.com/pdf/whitepapers/gdc/Sectarianism.pdf |date= 1 February 2014 }}, gale.cengage.com; accessed 27 May 2015.</ref> Kjördæmum var líka markvisst skipt þannig að meirihluti mótmælenda var alltaf tryggður.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1428534 ''Stjórnskipan N-Írlands''; grein í Morgunblaðinu 1972]</ref> [[File:Troubles deaths by perpetrator.png|thumb|upright=2|Hverjir báru ábyrgð á dauðsföllum vegna átakanna milli 1969 og 2001.]] Margir sambandssinnar litu á baráttu NICRA sem skálkaskjól fyrir [[írskir lýðveldissinnar|írska lýðveldissinna]] og harkaleg viðbrögð þeirra leiddu til tímabils aukins ofbeldis.<ref>Richard English, "The Interplay of Non-violent and Violent Action in Northern Ireland, 1967–72", í [[Adam Roberts (scholar)|Adam Roberts]] og [[Timothy Garton Ash]] (ritstj.), ''Civil Resistance and Power Politics: The Experience of Non-violent Action from Gandhi to the Present'', Oxford University Press, 2009; {{ISBN|978-0-19-955201-6}}, pp. 75–90. [https://books.google.com/books?id=BxOQKrCe7UUC&q=Civil+resistance+and+power+politics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170320185749/https://books.google.com/books?id=BxOQKrCe7UUC&dq=Civil+resistance+and+power+politics&source=gbs_navlinks_s|date=20 March 2017}}</ref> Árið 1969 hófst vopnuð barátta ýmissa skæruliðahópa, þar á meðal [[Bráðabirgða írski lýðveldisherinn|Bráðabirgða írska lýðveldishersins]] sem reyndi að binda enda á stjórn Breta yfir Norður-Írlandi og stuðla að stofnun [[Sameinað Írland|sameinaðs Írlands]], og [[Ulster-sjálfboðaliðarnir|Ulster-sjálfboðaliðanna]] sem voru stofnaðir 1969 til að bregðast við minnkandi áhrifum sambandssinna. Öryggissveitir ríkisins, [[Breski herinn|breska hersins]] og [[Ulster-lögreglan|Ulster-lögreglunnar]], tóku líka þátt í ofbeldisverkum. Ríkisstjórn Bretlands tók þá afstöðu að sveitir hennar væru hlutlausar í átökunum og reyndu að viðhalda lögum og reglu á Norður-Írlandi og standa vörð um lýðræðislegan sjálfsákvörðunarrétt íbúanna. Lýðveldissinnar litu hins vegar á opinberar öryggissveitir sem andstæðinga í átökunum og bentu í því sambandi á samvinnu þeirra við vopnaðar sveitir sambandssinna. Rannsókn [[umboðsmaður lögreglu á Norður-Írlandi|umboðsmanns lögreglu á Norður-Írlandi]] hefur staðfest að breski herinn, og sérstaklega lögreglusveitir, hafi átt í samstarfi við sambandssinna, tekið þátt í morðum og reynt að hindra rannsókn á þeim.<ref name="Ballast">[http://www.policeombudsman.org//Publicationsuploads/BALLAST%20PUBLIC%20STATEMENT%2022-01-07%20FINAL%20VERSION.pdf The Ballast report] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080625041216/http://www.policeombudsman.org//Publicationsuploads/BALLAST%20PUBLIC%20STATEMENT%2022-01-07%20FINAL%20VERSION.pdf |date=25 June 2008 }}: "...the Police Ombudsman has concluded that this was collusion by certain police officers with identified UVF informants."</ref> Hvert umfang samstarfsins var er samt umdeilt. Pólitísk áhrif versnandi ástands voru þau að héraðsstjórn Norður-Írlands var lögð af árið 1972. Meðfram ofbeldisverkunum varð pólitískt þrátefli milli helstu stjórnmálaflokka Norður-Írlands, líka þeirra sem fordæmdu ofbeldið, yfir spurningunni um framtíð stöðu landsins og hvaða stjórnarform ætti að taka upp. Árið 1973 var haldin þjóðaratkvæðagreiðsla um spurninguna um áframhaldandi veru innan Bretlands eða sameinað Írland. Næstum 99% kusu með áframhaldandi veru innan Bretlands og um 58% kjósenda tóku þátt, en aðeins 1% kaþólikka kusu af því [[Sósíaldemókratíski verkamannaflokkurinn]] hvatti fólk til að sniðganga kosningarnar.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/9/newsid_2516000/2516477.stm |work=BBC News |title=1973: Northern Ireland votes for union |date=9 March 1973 |access-date=20 May 2010 |archive-date=27 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171227020253/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/9/newsid_2516000/2516477.stm |url-status=live}}</ref> === Friðarferlið og Brexit === Átökunum á Norður-Írlandi lauk með friðarferli sem fólst í því að lýsa yfir vopnahléi af hálfu flestra vopnaðra hópa og að þeir legðu niður öll vopn sín, umbætur ættu sér stað innan lögreglunnar og breskir hermenn hyrfu af götum og landamærasvæðum eins og Suður-Armagh og [[Fermanagh]]. Þetta kom fram í samkomulagi sem undirritað var í Belfast og hefur verið nefnt [[Föstudagssáttmálinn]] (''Good Friday Agreement''). Í sáttmálanum var staðfest sú afstaða bresku stjórnarinnar, sem engin írsk ríkisstjórn hafði að fullu viðurkennt, að Norður-Írland yrði hluti af Bretlandi þar til meirihluti kjósenda þar ákveddi annað. [[Stjórnarskrá Írlands]] var breytt árið 1999 þannig að tilkall „írsku þjóðarinnar“ til yfirráða yfir allri eyjunni var tekið út í grein 2.<ref>{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/546146.stm |title=BBC News {{!}} NORTHERN IRELAND {{!}} Republic drops claim to NI|website=news.bbc.co.uk|access-date=23 July 2018|archive-date=6 April 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20030406224757/http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/546146.stm|url-status=live}}</ref> [[File:Scottish and Northern Ireland Ministers.jpg|thumb|[[Ian Paisley]] (DUP) fyrsti ráðherra í miðið, og [[Martin McGuinness]] (Sinn Féin) fyrsti ráðherra til vara til vinstri, og [[Alex Salmond]] fyrsti ráðherra Skotlands til hægri, árið 2008.]] Nýjum greinum 2 og 3 var bætt við [[stjórnarskrá Írlands]] þar sem viðurkenning Norður-Írlands var undirskilin, og að samband þess við Bretland og Lýðveldið Írland myndu aðeins breytast með samþykki meirihluta kjósenda í hverju lögsagnarumdæmi. Þetta var líka grundvallaratriði í Belfast-samkomulaginu sem var undirritað 1998 og staðfest með þjóðaratkvæðagreiðslum á Norður-Írlandi og í lýðveldinu. Á sama tíma viðurkenndi breska ríkisstjórnin í fyrsta skipti, „írsku hliðina“ svokölluðu: þá grundvallarreglu að íbúar eyjunnar Írlands í heild hafi rétt til þess, án utanaðkomandi afskipta, að leysa úr deilum milli norðurs og suðurs með samkomulagi.<ref name="Parliament">[https://publications.parliament.uk/pa/cm199394/cmhansrd/1993-12-15/Debate-1.html Parliamentary debate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101010094440/http://www.publications.parliament.uk/pa/cm199394/cmhansrd/1993-12-15/Debate-1.html |date=10 October 2010 }}: "The British government agree that it is for the people of the island of Ireland alone, by agreement between the two parts respectively, to exercise their right of self-determination on the basis of consent, freely and concurrently given, North and South, to bring about a united Ireland, if that is their wish."</ref> Þetta var lykillinn að því að afla samkomulaginu stuðnings þjóðernissinna. Um leið var stofnað til samstjórnar [[þing Norður-Írlands|þings Norður-Írlands]], í [[Stormont-höll]], þar sem bæði flokkar sambandssinna og þjóðernissinna ættu aðild. Breska ríkisstjórnin lagði þessar stofnanir niður árið 2002 eftir ásakanir [[lögreglan á Norður-Írlandi|lögreglunnar á Norður-Írlandi]] um njósnir Írska lýðveldishersins um fólk sem vann fyrir Sinn Féin á þinginu ([[Stormontgate]]). Í kjölfarið var höfðað mál gegn einum félaga í Sinn Féin sem var síðan fellt niður.<ref>{{Cite web |url=https://www.anphoblacht.com/contents/14561 |title=Securocrat sabotage exposed &#124; An Phoblacht |website=www.anphoblacht.com |access-date=25 January 2021 |archive-date=30 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130201326/https://www.anphoblacht.com/contents/14561 |url-status=live}}; {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=v3SFzfha7VYC&q=collapse+stormontgate+donaldson&pg=PA306 |title=Bear in Mind These Dead |isbn=9780571252183 |last1=McKay |first1=Susan |date=2 April 2009 |access-date=19 October 2020 |archive-date=13 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413214647/https://books.google.com/books?id=v3SFzfha7VYC&q=collapse+stormontgate+donaldson&pg=PA306 |url-status=live}}</ref> Þann 28. júlí 2005 lýsti [[Bráðabirgða írski lýðveldisherinn]] yfir lokum aðgerða og hefur síðan þá tekið úr umferð það sem talið er vera allt vopnabúr þeirra. Þetta var gert undir eftirliti sérstakrar nefndar um afskráningu vopna og tveggja utanaðkomandi vitna frá kirkjunni. Margir sambandssinnar höfðu samt efasemdir um aðgerðina. Nefndin staðfesti síðar að helstu hópar sambandssinna, [[Varnarsamtök Ulster]], UVF og [[Árásarsveit rauðu handarinnar]], hefðu tekið úr umferð það sem þá var talið vera öll vopnabúr þeirra, í viðurvist fyrrum erkibiskupsins [[Robin Eames]] og fyrrum háttsetts opinbers starfsmanns.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/8442683.stm "UDA confirm guns decommissioned"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170912045557/http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/8442683.stm |date=12 September 2017 }} BBC news; sótt 29. janúar 2014</ref> Þingmenn sem voru [[þingkosningar á Norður-Írlandi 2003|kosnir á þing 2003]] komu saman 15. maí 2006 í samræmi við [[Lög um Norður-Írland 2006]]<ref>{{cite web |url=http://www.opsi.gov.uk/acts/acts2006/ukpga_20060017_en_1 |title=Northern Ireland Act 2006 (c. 17) |publisher=Opsi.gov.uk |access-date=16. júní 2010 |archive-date=8. desember 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091208064049/http://www.opsi.gov.uk/acts/acts2006/ukpga_20060017_en_1 |url-status=live}}</ref> til að kjósa fyrsta ráðherra og fyrsta ráðherra til vara fyrir Norður-Írland, og kjósa framkvæmdavald (fyrir 25. nóvember 2006) í aðdraganda þess að endurreisa heimastjórnina. Eftir [[þingkosningar á Norður-Írlandi 2007]], tók heimastjórn aftur til starfa 8. maí 2007 þar sem leiðtogi [[Lýðræðissinnaði sambandsflokkurinn|Lýðræðissinnaða sambandsflokksins]], [[Ian Paisley]] varð fyrsti ráðherra, og leiðtogi [[Sinn Féin]], [[Martin McGuinness]] fyrsti ráðherra til vara.<ref>(BBC)</ref> Í hvítbók vegna [[Brexit]] lýsti ríkisstjórn Bretlands því yfir að hún stæði fast að baki Belfast-samkomulaginu. Hvað varðaði stöðu Norður-Írlands stóð að breska ríkisstjórnin vilji halda í núverandi stöðu Norður-Írlands sem hluta af Bretlandi, en með sterk tengsl við Írland.<ref>HM Government ''The United Kingdom's exit from and new partnership with the European Union''; Cm 9417, Febrúar 2017</ref> ==Landfræði== Norður-Írland var hulið jökulís á síðustu [[ísöld]] eins og sést á mörgum [[jökulalda|jökulöldum]] í sýslunum Fermanagh, Armagh, Antrim og Down. Í miðju landinu er stærsta stöðuvatn Bretlandseyja, [[Lough Neagh]], 391 km² að stærð. Í kringum [[Lough Erne]] í Fermanagh er stórt vatnasvæði. Stærsta eyjan við Norður-Írland er [[Rathlin]] undan strönd Antrim. [[Strangford Lough]] er stór fjörður í Down-sýslu. [[Sperrin-fjöll]] eru framhald af [[Kaledóníufjöll]]um til suðvesturs. Þar er að finna [[gull]]námur, [[granít]]námur í [[Mourne-fjöll]]um og [[basalt]]námur á [[Antrim-hásléttan|Antrim-hásléttunni]] auk minni hæðadraga í suðurhluta Armanagh. Hæsti tindur Norður-Írlands er [[Slieve Donard]] í Mourne-fjöllum, 850 metra hár. Sú eldvirkni sem skapaði Antrim-hásléttuna myndaði líka [[stuðlaberg]]ið við [[Giant's Causeway]] á norðurströnd Antrim. Árnar [[Bann]], [[Foyle]] og [[Blackwater (Norður-Írlandi)|Blackwater]] renna um stórt frjósamt láglendi. Gott landbúnaðarland er líka að finna í norður- og austurhluta Down-sýslu þótt hæðirnar henti best fyrir húsdýrarækt. Í árdal árinnar [[Lagann]] er borgin [[Belfast]] þar sem um þriðjungur íbúa Norður-Írlands býr. Árdalurinn og bakkar [[Belfast Lough]] eru þéttbýl og iðnvædd svæði. Loftslag á Norður-Írlandi er [[tempraða beltið|temprað]] [[úthafsloftslag]]. Úrkoma er meiri í vesturhlutanum. Veðrið er óútreiknanlegt allt árið um kring og skil milli árstíða mun minni en á meginlandi Evrópu eða austurströnd Bandaríkjanna. Meðalhiti í Belfast er mestur 6,5°C í janúar og 17,5°C í júlí. Úrkoma og skógeyðing á 16. og 17. öld hafa leitt til þess að stærstur hluti landsins er þakinn grænu grasi. Hæsti hiti sem mælst hefur var 30,8° 30. júní 1976 og lægsti hiti -18,7° 23. desember 2010. ==Stjórnmál== [[File:StormontGeneral.jpg|thumb|[[Stormont]], þinghúsið í [[Belfast]].]] Frá 1998 hefur Norður-Írland haft [[ríkisstjórn Norður-Írlands|heimastjórn]] sem ber ábyrgð gagnvart [[þing Norður-Írlands|þingi Norður-Írlands]]. Breska þingið og breska ríkisstjórnin bera ábyrgð á tilteknum málaflokkum. Meðal þeirra eru frátekin stefnumál (til dæmis í flugmálum, mælieiningum og mannerfðafræði) sem breska þingið gæti flutt til norðurírska þingsins í framtíðinni. Undanþegin mál eru mál sem varða [[alþjóðatengsl]], skatta og kosningar sem ekki er gert ráð fyrir að muni nokkurn tíma verða flutt til norðurírska þingsins. Í öllum öðrum málum fer þingið með sína 90 fulltrúa með löggjafarvald fyrir Norður-Írland. Heimastjórn á Norður-Írlandi er háð þátttöku meðlima [[Norður-suður-ráðherraráðið|Norður-suður-ráðherraráðsins]] sem fer með stefnumótun í málefnum sem varða bæði Norður-Írland og [[Írska lýðveldið]], eins og landbúnað, menntun og heilsugæslu. Að auki eiga [[ríkisstjórn Írska lýðveldisins]] og [[ríkisstjórn Bretlands]] í samstarfi á [[ríkjaráðstefna Bretlands og Írlands|ríkjaráðstefnu Bretlands og Írlands]]. Kosningar til [[norðurírska þingið|norðurírska þingsins]] fara fram með [[forgangsröðunaraðferð]] þar sem fimm fulltrúar eru kjörnir úr hverju af 18 kjördæmum Norður-Írlands. Auk þeirra eru 18 fulltrúar kosnir á [[fulltrúadeild breska þingsins]] úr sömu einmenningskjördæmum. Þeir taka þó ekki allir sæti. Núverandi þingmenn úr flokknum Sinn Féin (sjö talsins) hafa neitað að sverja konungi hollustueið, sem er skilyrði fyrir því að taka sæti á breska þinginu. Auk þessara fulltrúa eru 25 skipaðir fulltrúar í [[lávarðadeild breska þingsins]] frá Norður-Írlandi. [[Norður-Írlandsráðuneytið]] er fulltrúi bresku ríkisstjórnarinnar á Norður-Írlandi hvað varðar fráteknu málin og fer með hagsmuni Norður-Írlands innan bresku ríkisstjórnarinnar. Stjórn Írska lýðveldisins hefur auk þess rétt til að leggja fram álit og tillögur varðandi málefni sem varða Norður-Írland. [[Innanríkisráðherra Norður-Írlands]] er yfir ráðuneytinu. Hann situr í [[breska ríkisstjórnin|bresku ríkisstjórninni]]. Norður-Írland er sérstakt [[lögsagnarumdæmi]], aðskilið frá [[England og Wales|Englandi og Wales]] annars vegar, og [[Skotland]]i hins vegar. [[Lög á Norður-Írlandi]] þróuðust út frá írskum lögum sem giltu fyrir [[skipting Írlands|skiptingu Írlands]] árið 1921. Á Norður-Írlandi ríkir [[fordæmisréttur]] sem er svipaður og sá sem gildir í Englandi og Wales, en það er mikilvægur munur á réttarfari milli þessara umdæma, sem endurspeglar ólíka sögu landanna. ===Stjórnsýslueiningar=== [[File:Northern Ireland, administrative divisions - Nmbrs - colored.svg|thumb|350px]] Norður-Írland skiptist í sex sögulegar sýslur: [[Antrim-sýsla|Antrim-sýslu]], [[Armagh-sýsla|Armagh-sýslu]], [[Down-sýsla|Down-sýslu]], [[Fermanagh-sýsla|Fermanagh-sýslu]], [[Londonderry-sýsla|Londonderry-sýslu]] og [[Tyrone-sýsla|Tyrone-sýslu]]. Sýslurnar eru ekki lengur stjórnsýslueiningar heldur 11 [[umdæmi Norður-Írlands]] sem ná yfir mismikið land. Samt er algengt að nota sýsluheitin í daglegu tali og þau eru enn notuð þegar sótt er um [[vegabréf]]. {| class="wikitable sortable" ! Umdæmi ! Umdæmisráð ! Fundastaður ! Íbúafjöldi ! Þéttleiki ! Stærð km² ! Nr. á korti |- | [[Antrim and Newtownabbey]] | [[Antrim and Newtownabbey Borough Council]] | [[Newtownabbey]] og [[Antrim (Antrim-sýslu)|Antrim]] (til skiptis) | 142.492 | 249 | 572 | 3 |- | [[Ards and North Down]] | [[Ards and North Down Borough Council]] | [[Bangor (Down-sýslu)|Bangor]] | 160.864 | 349 | 461 | 2 |- | [[Armagh City, Banbridge and Craigavon]] | [[Armagh City, Banbridge and Craigavon Borough Council]] | [[Craigavon, County Armagh|Craigavon]] | 214.090 | 160 | 1.337 | 6 |- | [[Belfast]] | [[Belfast City Council]] | [[Belfast]] | 341.877 | 2.581 | 132 | 1 |- | [[Causeway Coast and Glens]] | [[Causeway Coast and Glens Borough Council]] | [[Coleraine]]<ref>{{cite web|url=https://www.causewaycoastandglens.gov.uk/contact-us|title=Contact Us |publisher=Causeway Coast & Glens Borough Council|access-date=19 March 2018}}</ref> | 144.246 | 73 | 1.980 | 8 |- | [[Derry and Strabane]] | [[Derry and Strabane District Council|Derry City and Strabane District Council]] | [[Derry]] | 150.679 | 122 | 1.238 | 10 |- | [[Fermanagh and Omagh]] | [[Fermanagh and Omagh District Council]] | [[Omagh]] og [[Enniskillen]]<ref>[https://fermanaghomagh.public-minutes.com/ Council Meetings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220709193623/https://fermanaghomagh.public-minutes.com/ |date=2022-07-09 }} Fermanagh and Omagh District Council</ref> | 116.835 | 41 | 2.857 | 11 |- | [[Lisburn and Castlereagh]] | [[Lisburn and Castlereagh City Council]] | [[Lisburn]]<ref>{{cite web|url=https://www.lisburncastlereagh.gov.uk/contact|title=Contact|publisher =Lisburn & Castlereagh City Council|access-date=19 March 2018}}</ref> | 144.381 | 286 | 505 | 4 |- | [[Mid and East Antrim]] | [[Mid and East Antrim Borough Council]] | [[Ballymena]]<ref>{{cite web |url=http://www.midandeastantrim.gov.uk/downloads/Schedule_of_Mid_and_East_Antrim_meetings_Jan_-_June_2016.pdf |title=Schedule of Meetings|publisher=Mid and East Antrim Borough Council |access-date=23 March 2016|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404071305/http://www.midandeastantrim.gov.uk/downloads/Schedule_of_Mid_and_East_Antrim_meetings_Jan_-_June_2016.pdf |archive-date=4 April 2016 }}</ref> | 138.773 | 133 | 1.046 | 7 |- | [[Mid Ulster (umdæmi)|Mid Ulster]] | [[Mid Ulster District Council]] | [[Dungannon]]<ref>{{cite web |url=http://www.midulstercouncil.org/Council/Council-Meetings/Council-Meetings/2016 |title=Council Meetings 2016 |access-date=23 March 2016|url-status=dead |publisher=Mid Ulster District Council|archive-url=https://web.archive.org/web/20160319081959/http://www.midulstercouncil.org/Council/Council-Meetings/Council-Meetings/2016 |archive-date=19 March 2016 }}</ref> | 147.392 | 81 | 1.827 | 9 |- | [[Newry, Mourne and Down]] | [[Newry, Mourne and Down District Council]] | [[Downpatrick]] og [[Newry]] | 180.012 | 110 | 1.633 | 5 |- |} ==Efnahagslíf== [[File:Belfast Titanic.jpg|thumb|right|Byggingin [[Titanic Belfast]], við skipasmíðastöð [[Harland & Wolff]].]] Hagkerfi Norður-Írlands er minnst þeirra fjögurra sem mynda hagkerfi Bretlands. Áður fyrr byggðist það aðallega á [[iðnaður|iðnaði]], einkum [[skipasmíðar|skipasmíðum]], [[reipi|reipagerð]] og [[vefnaður|vefnaði]]. Nú til dags starfar meirihluti íbúa við þjónustu, þar af flestir við opinbera þjónustu. Sjötíu prósent af tekjum kemur frá þjónustugeiranum. Fyrir utan opinbera geirann, skiptir ferðaþjónusta miklu máli fyrir efnahag landsins og bar ábyrgð á 1% af tekjum árið 2004. Ferðaþjónusta hefur farið vaxandi síðan átökunum á Norður-Írlandi lauk. Sögulegu borgirnar Derry, Belfast og [[Armagh]] og margir kastalar hafa aðdráttarafl fyrir ferðafólk. [[Lausafjárkreppan 2007–2008|Alþjóðlega fjármálakreppan 2008]] hafði neikvæð áhrif á efnahagslíf Norður-Írlands. Þingið á í viðræðum við [[fjármálaráðuneyti Bretlands]] um að fá að setja eigin skattastefnu og geta þannig boðið fyrirtækjum sams konar skattaafslætti og Írska lýðveldið. Nýlega hafa stórfyrirtæki tekið að fjárfesta í hátækniiðnaði í landinu vegna skattaafsláttar og framboðs af menntuðu starfsfólki. Líkt og annars staðar í Bretlandi höfðu aðgerðir vegna [[Kórónaveirufaraldurinn 2019-|kórónaveirufaraldursins]] neikvæð áhrif á efnahagslífið, sérstaklega á ferðaþjónustugeirann. Hótel og gistihús urðu að loka frá 26. desember 2020 fram í apríl 2021.<ref>{{cite web |url=https://www.tourismni.com/covid-19/practical-guidance-for-working-safely-during-covid-19/restrictions-update-guidance/ |title=Summary of Restrictions for Tourism & Hospitality Businesses |website=Tourism NI |access-date=12 April 2021 |quote= |archive-date=12 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412213747/https://www.tourismni.com/covid-19/practical-guidance-for-working-safely-during-covid-19/restrictions-update-guidance/ |url-status=dead}}</ref> == Íbúar == [[File:Map_of_predominant_national_identity_in_the_2011_census_in_Northern_Ireland.png|thumb|right|Kort sem sýnir þá landshluta þar sem íbúar telja sig fremur breska (blátt) eða írska (grænt) miðað við árið 2011.]] Íbúafjöldi Norður-Írlands hefur vaxið jafnt og þétt frá 1978. Í manntali árið 2021 voru íbúar 1,9 milljón og hafði fjölgað um 5% frá síðasta manntali 2011.<ref name="2021 census main points">{{cite web |title=Main statistics for Northern Ireland |url=https://www.nisra.gov.uk/system/files/statistics/census-2021-main-statistics-for-northern-ireland-phase-1-statistical-bulletin-demography-and-households.pdf |website=NISRA |access-date=22 September 2022}}</ref> Þá var íbúafjöldinn 1,8 milljónir og hafði vaxið um 7,5% síðasta áratuginn þar á undan.<ref name="Census 2011">{{cite web |url=http://www.nisra.gov.uk/Census/key_stats_bulletin_2011.pdf |title=Census Key Stats bulletin |publisher=[[NISRA]] |year=2012 |access-date=11 December 2012 |archive-date=3 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170203000751/http://www.nisra.gov.uk/Census/key_stats_bulletin_2011.pdf |url-status=live}}</ref> Íbúar Norður-Írlands eru 2,8% af heildarfólksfjölda Bretlands (sem er 67 milljónir), en 27% af íbúafjölda Írlands (7,03 milljónir). Íbúaþéttleiki er 135 íbúar á km<sup>2</sup>. Í manntalinu árið 2021 höfðu 86,5% íbúa fæðst á Norður-Írlandi, en 4,8% höfðu fæðst annars staðar í Bretlandi og 2,1% höfðu fæðst í Írska lýðveldinu, en 6,5% annars staðar (yfir helmingur í öðru Evrópulandi).<ref name="Country of birth census 2022">{{cite web |title=Main statistics for Northern Ireland |url=https://www.nisra.gov.uk/system/files/statistics/census-2021-main-statistics-for-northern-ireland-phase-1-statistical-bulletin-country-of-birth.pdf |website=NISRA |access-date=22 September 2022}}</ref> Sjálfsmynd íbúa er flókin og breytileg og tengist bæði trú sem fólk elst upp við og stað sem fólk elst upp á. Þegar spurt var um þjóðerni í manntalinu árið 2021 reyndust algengustu svörin vera breskt (um 32%), írskt (um 29%) og norðurírskt (um 20%).<ref>[https://explore.nisra.gov.uk/area-explorer-2021/N92000002/ Country of Birth & Nationality] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221206031845/https://explore.nisra.gov.uk/area-explorer-2021/N92000002/ |date=2022-12-06 }} - 2021 Census</ref> Fólki sem taldi sig írskt hafði fjölgað um tæp 4% frá 2011 meðan fólki sem taldi sig breskt hafði fækkað um 10% miðað við heildarfjölda.<ref name="2011 Census data">{{cite web |title=Northern Ireland Census 2011 Key Statistics Summary Report |url=https://www.nisra.gov.uk/sites/nisra.gov.uk/files/publications/2011-census-results-key-statistics-summary-report.pdf |website=NISRA |access-date=22 September 2022 |archive-date=22 september 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922201937/https://www.nisra.gov.uk/sites/nisra.gov.uk/files/publications/2011-census-results-key-statistics-summary-report.pdf |url-status=dead }}</ref> == Menning == [[Mynd:Ulster_Covenant_Commemoration_Parade,_Belfast,_September_2012_(010).JPG|thumb|right|Meðlimir Óraníureglunnar með einkennandi harðkúluhatta í göngu í Belfast 2012.]] Menning Norður-Írlands byggist á sérstæðri sögu og hefðum svæðisins og héraðsins Ulster frá fornu fari. Þar eru talaðar ensku mállýskurnar [[ulsterskoska]] og [[ulsterenska]], auk [[írska|írsku]]. Þar er að finna menningarhefðir sem vísa bæði til [[Gelar|gelísks]] uppruna, [[Ulster-Skotar|Ulster-Skota]] og [[bresk menning|breskrar menningar]]. Að sumu leyti er menning Norður-Írlands sameiginleg menningu Ulster í heild. [[Ulster-bálkurinn]] er safn írskra sagna um sagnkonunga, guði og vætti í Ulster. [[Norðurírsku skáldin]], [[ Seamus Heaney]], [[Derek Mahon]] og [[Michael Longley]], vöktu athygli á tímum átakanna á Norður-Írlandi. [[C. S. Lewis]] er þekktur rithöfundur sem fæddist í Belfast. Frægir leikarar og leikstjórar frá Norður-Írlandi eru meðal annars [[Sam Neill]], [[Kenneth Branagh]], [[Liam Neeson]] og [[James Nesbitt]]. Sjónvarpsþættirnir ''[[Krúnuleikar (sjónvarpsþættir)|Krúnuleikar]]'' voru að mestu leyti teknir upp á Norður-Írlandi. Einn þekktasti tónlistarmaður Norður-Írlands er söngvarinn [[Van Morrison]]. Íbúar og stjórnvöld á Norður-Írlandi hafa notast við ýmsa fána og einkennistákn í gegnum tíðina, og flest þeirra eru mjög umdeild. [[Patrekskrossinn]] (rauður kross á hvítum feldi) er algengur fáni íþróttaliða frá Norður-Írlandi. [[Fáni Ulster]] (rauð hönd og rauður kross á gulum feldi) er gamall fáni héraðsins. Á honum byggist [[fáni Norður-Írlands]] sem var notaður um tíma af stjórn landsins (rauð hönd í sexhyrndri stjörnu á rauðum krossi á hvítum feldi) og er stundum kallaður „sex sýslna fáninn“. Notkun hinna ýmsu fána Norður-Írlands, auk breska og írska fánans, er oft mjög umdeild og lýsir ákveðinni afstöðu til spurningarinnar um stöðu Norður-Írlands. Fánar og ýmis önnur tákn koma oft fyrir á litríkum [[norðurírskar veggmyndir|norðurírskum veggmyndum]] sem eru listform sem Norður-Írland er þekkt fyrir. [[Skrúðganga|Skrúðgöngur]] eru annað listform sem einkennir Norður-Írland. Flestar þeirra eru haldnar af bræðrafélögum mótmælenda, eins og göngur [[Óraníureglan|Óraníureglunnar]]. Oft verða átök þegar slíkar göngur fara of nærri hverfum eða bæjum þar sem stór hluti íbúa er kaþólskur. Mótmælendur á Norður-Írlandi halda 12. júlí hátíðlegan til að minnast [[orrustan um Boyne|orrustunnar um Boyne]] 1690 þegar her [[Vilhjálmur 3. Englandskonungur|Vilhjálms 3.]] vann sigur á her [[Jakob 2. Englandskonungur|Jakobs 2.]] og tryggði þar með mótmælendum yfirburðastöðu á Írlandi. Kvöldið fyrir þann 12. er víða kveikt í bálköstum. [[BBC]] er með sérstaka deild á Norður-Írlandi, [[BBC Northern Ireland]], með tvær sjónvarpsstöðvar. [[ITV]] er þar með sjónvarpsstöðina [[UTV (sjónvarpsstöð)|UTV]]. Stærstu dagblöðin sem gefin eru út á Norður-Írlandi eru ''[[Belfast Telegraph]]'', ''[[The Irish News]]'' og ''[[The News Letter]]''. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.northernireland.gov.uk/ Ríkisstjórn Norður-Írlands] * [https://discovernorthernireland.com/ Opinber ferðavefur] {{Evrópa}} [[Flokkur:Norður-Írland]] 6y4ydzwk6n6woono7fu96a2w84f7ehe Jarðefnaeldsneyti 0 58391 1985341 1924929 2026-11-07T00:01:04Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985341 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Oil well.jpg|thumb|right|Olíudæla á olíuvinnslusvæði.]] '''Jarðefnaeldsneyti''' er [[eldsneyti]] úr [[kolvetni (lífræn efnafræði)|kolvetnum]]<ref>{{cite web |title=Fossil fuel |url=https://www.sciencedaily.com/terms/fossil_fuel.htm |access-date=29 October 2021 |work=[[ScienceDaily]]}}</ref> sem finnast í efsta hluta [[jarðskorpa|jarðskorpunnar]]. Jarðefnaeldsneyti myndast úr leifum [[lífvera]] ([[dýr]]a, [[jurt]]a og [[örvera]]) í [[jarðmyndun]]um. Dæmi um jarðefnaeldsneyti eru [[kol]], [[hráolía]], [[jarðgas]]. Þar sem þessar [[efnablanda|efnablöndur]] safnast saman er hægt að [[námavinnsla|vinna þær]] úr jörðu til [[orka|orkuvinnslu]] með því að [[bruni|brenna]] þær (við [[matreiðsla|matreiðslu]], [[húshitun]] eða [[lýsing]]u), knýja [[varmavél]]ar (eins og [[gufuvél]]ar eða [[sprengihreyfill|sprengihreyfla]]), eða framleiða [[rafmagn]].<ref>{{cite web |url=https://www.gsi.ie/en-ie/education/earth-resources/Pages/Fossil-fuels.aspx |title=Fossil fuels |publisher=Geological Survey Ireland |access-date=29 October 2021 |archive-date=30 október 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030000429/https://www.gsi.ie/en-ie/education/earth-resources/Pages/Fossil-fuels.aspx |url-status=dead }}</ref> Sumt jarðefnaeldsneyti er hægt að [[olíuhreinsun|greina]] í [[afleiða (efnafræði)|afleiður]] eins og [[steinolía|steinolíu]], [[bensín]] og [[díselolía|dísel]], eða breyta í [[olíuefni]] eins og [[fjölólefíneinangrunarolía|fjölólefíneinangrunarolíu]] ([[plast]]) eða [[gervikvoða|gervikvoður]]. Jarðefnaeldsneyti myndast náttúrulega við [[loftfirrð moltun|loftfirrða moltun]] dauðra lífvera sem grafist hafa í jörð. Umbreytingin úr lífrænu efni í kolefnisríkt jarðefnaeldsneyti tekur milljónir ára.<ref>{{cite book|author=Paul Mann, Lisa Gahagan, and Mark B. Gordon|chapter=Tectonic setting of the world's giant oil and gas fields|editor=Michel T. Halbouty|url=https://books.google.com/books?id=mrghwzjeU-AC&pg=PA50|title=Giant Oil and Gas Fields of the Decade, 1990–1999|location=Tulsa, Oklahoma|publisher=[[American Association of Petroleum Geologists]]|page=50}}</ref> Vegna þess hve ferlið tekur langan tíma er jarðefnaeldsneyti flokkað sem [[óendurnýjanlegar auðlindir|óendurnýjanleg auðlind]]. Árið 2022 komu yfir 80% af frumorkunotkun heimsins og yfir 60% af raforkuframleiðslu frá jarðefnaeldsneyti.<ref>{{vísindavefurinn|29841|Hvernig er orkunotkun í heiminum skipt eftir orkugjöfum?|höfundur=Ívar Daði Þorvaldsson|dags=10.10.2017}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author1-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |date=2020-11-28 |title=Energy |url=https://ourworldindata.org/fossil-fuels |journal=Our World in Data}}</ref> Brennsla jarðefnaeldsneytis í miklu magni veldur alvarlegum [[umhverfisáhrif]]um. Yfir 70% af útblæstri [[gróðurhúsalofttegund]]a vegna athafna mannsins árið 2022 voru [[koltvísýringur]] ({{Chem2|CO2}}) frá bruna jarðefnaeldsneytis.<ref>{{Cite web |title=EDGAR - The Emissions Database for Global Atmospheric Research |url=https://edgar.jrc.ec.europa.eu/report_2023#:~:text=Even%20in%202022,%20global%20GHG,F-gases%20(2.6%25). |access-date=2024-01-05 |website=edgar.jrc.ec.europa.eu |language=en}}</ref> Náttúruleg [[kolefnishringrás]] jarðar (aðallega kolefnisupptaka sjávar) nær einungis að vinna úr litlum hluta af þessu magni, og missir [[gróður]]þekju vegna [[skógeyðing]]ar, [[landrask]]s og [[eyðimerkurmyndun]]ar eykur enn á kolefnisskuldina. Afleiðingin er aukning koltvísýrings í andrúmsloftinu sem nemur milljörðum tonna af {{Chem2|CO2}} árlega.<ref>{{cite web |url= http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggccebro/chapter1.html|title= What Are Greenhouse Gases?|work= US Department of Energy |access-date= 9 September 2007}}</ref> Þótt [[metan]]útblástur skipti líka máli í þessu samhengi,<ref>{{cite journal |year=2022 |title=Chapter 2: Emissions trends and drivers |url=https://report.ipcc.ch/ar6wg3/pdf/IPCC_AR6_WGIII_FinalDraft_Chapter02.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220404150655/https://report.ipcc.ch/ar6wg3/pdf/IPCC_AR6_WGIII_FinalDraft_Chapter02.pdf |archive-date=2022-04-04 |url-status=dead |journal=Ipcc_Ar6_Wgiii}}</ref>{{Rp|page=52}} er brennsla á jarðefnaeldsneyti helsta uppspretta [[gróðurhúsalofttegund]]a sem valda [[loftslagsbreytingar|loftslagsbreytingum]] og [[súrnun sjávar]]. Að auki stafa flest dauðsföll vegna [[loftmengun]]ar af [[svifryk]]i og [[eiturgas]]i frá jarðefnaeldsneyti. Áætlað er að kostnaður vegna þessarar [[mengun]]ar jafngildi 3% af [[verg landsframleiðsla|vergri landsframleiðslu]] heimsins<ref name="Cost-of-fossil-fuels-briefing" >{{Cite web|title=Quantifying the Economic Costs of Air Pollution from Fossil Fuels|url=https://energyandcleanair.org/wp/wp-content/uploads/2020/02/Cost-of-fossil-fuels-briefing.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406173555/https://energyandcleanair.org/wp/wp-content/uploads/2020/02/Cost-of-fossil-fuels-briefing.pdf|archive-date=6 April 2020}}</ref> og að samdráttur í notkun jarðefnaeldsneytis geti bjargað milljónum mannslífa árlega.<ref>{{Cite news|last=Zhang|first=Sharon|title=Air Pollution Is Killing More People Than Smoking—and Fossil Fuels Are Largely to Blame|url=https://psmag.com/environment/air-pollution-is-killing-more-people-than-smoking-and-fossil-fuels-are-largely-to-blame|access-date=5 February 2020|website=Pacific Standard|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Lelieveld |first1=J. |last2=Klingmüller |first2=K. |last3=Pozzer |first3=A. |last4=Burnett |first4=R. T. |last5=Haines |first5=A. |last6=Ramanathan |first6=V. |date=2019-04-09 |title=Effects of fossil fuel and total anthropogenic emission removal on public health and climate |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=116 |issue=15 |pages=7192–7197 |doi=10.1073/pnas.1819989116 |issn=0027-8424 |pmc=6462052 |pmid=30910976 |bibcode=2019PNAS..116.7192L|doi-access=free }}</ref> Aukin meðvitund um [[loftslagskreppan|loftslagskreppuna]], [[mengun]] og önnur neikvæð áhrif notkunar á jarðefnaeldsneyti, hefur leitt til stefnumótunar um [[orkuskipti|orkuskipti]] og [[loftslagshreyfingin|mótmælaaðgerða]] sem berjast fyrir aukinni notkun [[endurnýjanleg orka|endurnýjanlegra orkugjafa]] á kostnað jarðefnaeldsneytis.<ref>{{Cite news |last=Dickie |first=Gloria |author-link=Gloria Dickie |date=2022-04-04 |title=Factbox: Key takeaways from the IPCC report on climate change mitigation |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/business/environment/key-takeaways-ipcc-report-climate-change-mitigation-2022-04-04/ |access-date=2022-04-05}}</ref> Áætlað er að þessi umskipti muni hafa í för með sér mikil efnahagsleg áhrif<ref>{{Cite web |date=2020-06-08 |title=Why are fossil fuels so hard to quit? |url=https://www.brookings.edu/essay/why-are-fossil-fuels-so-hard-to-quit/ |access-date=2022-04-05 |website=Brookings |language=en-US}}</ref> vegna þess hve [[olíuiðnaður]]inn er samþættaður við hið hnattræna hagkerfi og vegna þeirra opinberu styrkja sem hann nýtur.<ref>{{Cite web |date=2022-04-14 |title=Price Spike Fortifies Fossil Fuel Subsidies |url=https://www.energyintel.com/0000017f-db65-d6e9-a1ff-dfe5df610000 |access-date=2022-04-23 |website=Energy Intelligence |language=en}}</ref> Ýmsir hagsmunaaðilar telja að orkuskiptin verði að vera sanngjörn<ref>{{Cite web |date=2022-04-05 |title=IPCC: We can tackle climate change if big oil gets out of the way |url=https://www.theguardian.com/environment/2022/apr/05/ipcc-report-scientists-climate-crisis-fossil-fuels |access-date=2022-04-05 |website=the Guardian |language=en}}</ref> og taka á byrði samfélaga af verðlausum fjárfestingum olíuiðnaðarins.<ref>{{Cite news |last=Monga |first=Jean Eaglesham and Vipal |date=2021-11-20 |title=Trillions in Assets May Be Left Stranded as Companies Address Climate Change |language=en-US |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/trillions-in-assets-may-be-left-stranded-as-companies-address-climate-change-11637416980 |access-date=2022-04-05 |issn=0099-9660}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bos |first1=Kyra |last2=Gupta |first2=Joyeeta |date=2019-10-01 |title=Stranded assets and stranded resources: Implications for climate change mitigation and global sustainable development |journal=Energy Research & Social Science |language=en |volume=56 |pages=101215 |doi=10.1016/j.erss.2019.05.025 |s2cid=198658515 |issn=2214-6296|doi-access=free |bibcode=2019ERSS...5601215B |hdl=11245.1/2da1dc94-53d0-46d2-a6fc-8f0e44c37356 |hdl-access=free }}</ref> [[Sameinuðu þjóðirnar]] tala um orkuskipti í [[sjálfbærnimarkmið Sameinuðu þjóðanna|sjálfbærnimarkmiðum]] 7 (aðgengi að sjálfbærri og hreinni orku) og 13 (aðgerðir gegn loftslagsbreytingum). [[Parísarsamkomulagið]] á að stuðla að orkuskiptum um allan heim. Árið 2021 gaf [[Alþjóðaorkumálastofnunin]] út ályktun um að ekki mætti hefja nein ný olíuvinnsluverkefni ef takast ætti að ná alþjóðlegum markmiðum um [[mótvægi gegn loftslagsbreytingum]].<ref>{{Cite web|date=2021-05-18|title=No new oil, gas or coal development if world is to reach net zero by 2050, says world energy body|url=http://www.theguardian.com/environment/2021/may/18/no-new-investment-in-fossil-fuels-demands-top-energy-economist|access-date=2021-10-15|website=the Guardian|language=en}}</ref> ==Uppruni== [[File:Countries by Oil Production in 2013.svg|thumb|upright=1.35|[[Olíulind]]ir finnast aðeins á tilteknum svæðum á jörðinni,<ref>[http://quakeinfo.ucsd.edu/~gabi/sio15/energy/supps/globalmap-oil.jpg Oil fields map] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120806212614/http://quakeinfo.ucsd.edu/~gabi/sio15/energy/supps/globalmap-oil.jpg |date=6 August 2012 }}. quakeinfo.ucsd.edu</ref> þannig að aðeins sum lönd eru olíuóháð. Önnur lönd þurfa að flytja inn alla jarðolíu sem þau nota.]] Sú kenning að jarðefnaeldsneyti myndaðist úr [[steingervingur|steingerðum]] jurtaleifum við hita og þrýsting í [[jarðskorpan|jarðskorpunni]] á milljónum ára var fyrst sett fram af þýska fræðimanninum [[Andreas Libavius]] í bókinni ''Alchymia'' frá 1597. Síðar setti [[Mikhaíl Lómonósov]] fram sömu kenningu fyrir árið 1763.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=mgxEDwAAQBAJ|title=Springer Handbook of Petroleum Technology|last1=Hsu|first1=Chang Samuel|last2=Robinson|first2=Paul R.|publisher=Springer|year=2017|isbn=978-3-319-49347-3|edition=2nd, illustrated|page=360}} [https://books.google.com/books?id=mgxEDwAAQBAJ&pg=PA360 Extract of p. 360]</ref> Dautt [[plöntusvif]] og [[dýrasvif]] sem hefur myndað setlög við [[súrefnissnautt vatn|loftfirrðar aðstæður]] fyrir milljónum ára myndar eldsneyti og jarðgas vegna [[loftfirrð moltun|loftfirrðrar moltunar]]. Í [[jarðsögulegt tímatal|jarðsögunni]] blandast þetta [[lífrænt efni|lífræna efni]] við leir og grefst undir þungum lögum af ólífrænu efni. Við aukinn hita og þrýsting verða efnabreytingar í lífræna efninu. Fyrst myndast vaxkennt [[kerógen]], sem finnst í [[olíuleirsteinn|olíuleirsteini]], en með meiri hita greinist það í vökvakennd og gaskennd kolvetni í ferli sem nefnist „[[katagenesis]]“. Þrátt fyrir að þessar ummyndanir gerist við mikinn hita er [[ljóstillífun]] samt uppspretta orkunnar sem leysist úr læðingi við brennslu.<ref name="thermochemistry of formation">{{cite web|title= thermochemistry of fossil fuel formation|url= http://www.geochemsoc.org/files/6214/1261/1770/SP-2_271-284_Sato.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150920172448/http://www.geochemsoc.org/files/6214/1261/1770/SP-2_271-284_Sato.pdf |archive-date=2015-09-20 |url-status=live}}</ref> [[Landplöntur]] mynda gjarnan kol og metan. Mörg olíuvinnslusvæði mynduðust á [[kolatímabilið|kolatímabilinu]] í [[jarðsaga|jarðsögunni]]. Landplöntur mynda líka húmuskerógen sem er uppspretta jarðgass. Þótt jarðefnaeldsneyti sé stöðugt að myndast náttúrulega er það skilgreint sem [[óendurnýjanlegar auðlindir|óendurnýjanleg orkulind]] af því ferlið tekur milljónir ára og þekktar orkulindir eru nýttar miklu hraðar en nýjar myndast.<ref>{{cite book|last1=Miller|first1=G.|url=https://books.google.com/books?id=AJ4SnHbb-ZcC&q=fossil+fuels+depleted+much+faster+than+renewal&pg=PA11|title=Environmental Science: Problems, Connections and Solutions|last2=Spoolman|first2=Scott|publisher=Cengage Learning|year=2007|isbn=978-0-495-38337-6|access-date=14 April 2018|via=Google Books}}</ref><ref>{{cite book|last=Ahuja|first=Satinder|url=https://books.google.com/books?id=DHKDBAAAQBAJ&q=fossil+fuels+depleted+much+faster+than+renewal&pg=PA278|title=Food, Energy, and Water: The Chemistry Connection|publisher=Elsevier|year=2015|isbn=978-0-12-800374-9|access-date=14 April 2018|via=Google Books}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur|jarðfræði}} [[Flokkur:Jarðefnaeldsneyti]] ohat9vwvn4qylw9dy7zy8cfwxds5aly Talíbanar 0 62478 1985432 1939233 2026-11-07T02:05:26Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985432 wikitext text/x-wiki {{Félagasamtök |nafn =Talíbanar<br>طالبان (ṭālibān) |bakgrunnslitur = |mynd =Flag of the Taliban.svg |myndaheiti ={{small|Fáni Talíbana með áletraðri [[Trúarjátning múslima|trúarjátningu múslima]].}} |kortastærð= |skammstöfun= |einkennisorð= |undanfari= |framhald= |stofnun= Í {{start date and age|1994|9}} |gerð= |staða= |markmið= |höfuðstöðvar=[[Kandahar]], [[Afganistan]] (1994–2001) |staðsetning=[[Afganistan]] og [[Pakistan]] |hnit= |markaðsvæði= |meðlimir=75.000 (viðmið 2021)<ref>{{Cite web |date=8 July 2021 |title=Remarks by President Biden on the Drawdown of U.S. Forces in Afghanistan |url=https://www.whitehouse.gov/briefing-room/speeches-remarks/2021/07/08/remarks-by-president-biden-on-the-drawdown-of-u-s-forces-in-afghanistan/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210708214308/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/speeches-remarks/2021/07/08/remarks-by-president-biden-on-the-drawdown-of-u-s-forces-in-afghanistan/ |archive-date=8 July 2021 |access-date=17 August 2021 |website=[[Hvíta húsið]]}}</ref> |tungumál= |stofnendur=[[Múhameð Ómar]] og [[Abdul Ghani Baradar]] |titill_leiðtoga = Leiðtogi |nafn_leiðtoga = [[Múhameð Ómar]] (1994–2013)<br>[[Akhtar Mansúr]] (2015–2016)<br>[[Hibatullah Akhundzada]] (2016–) |hugmyndafræði=[[Jihad]]ismi, [[Íslam|íslömsk]] [[bókstafstrú]], [[þjóðernishyggja]] |lykilmenn= |móðurfélag= |fjöldi starfsfólks= |fjöldi sjálfboðaliða= |vefsíða= }} '''Talíbanar''' ([[pastúnska]]: طالبان - ''ṭālibān'', stendur fyrir „nemendur íslamskrar þekkingar“) eru [[súnní íslam|súnní íslömsk]] hryðjuverkasamtök og [[pastúnar|pastúnsk]] [[þjóðernishyggja|þjóðernishreyfing]] sem hefur ríkt yfir stærstum hluta [[Afganistan]]s frá ágúst 2021. Hreyfingin var áður við völd í Afganistan frá 1996 til 2001. ==Söguágrip== Hreyfingin óx upp í [[Ættbálkahéruðum Pakistans|ættbálkahéruðum Pakistans]] við landamæri [[Pakistan]]s og Afganistans og varð til sem einn hópur af mörgum í vopnaðri baráttu við her Sovíetríkjanna í Afganistan árin 1979-1989. Talibanar nutu í upphafi stuðnings Bandaríkjanna með vopnum og fjármagni.{{heimild vantar}} Talið er að hreyfingin hafi sprottið upp úr íslömskum trúboðsskólum sem styrktir voru fjárhagslega frá [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]]. Við brotthvarf hers [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] frá Afganistan árið 1989 tóku við innbyrðis skærur milli ýmissa stríðsherra og trúarlegra fylkinga múslima. Þeim átökum lauk með valdatöku talibana yfir mestum hluta Afganistan árið 1996. Talibanar undir stjórn [[Múhameð Ómar|Múlla Múhameðs Ómars]] komu á [[sjaríalög]]gjöf í landinu með opinberum aftökum og líkamlegum refsingum, bönnuðu vestræn áhrif og tækjabúnað og bönnuðu menntun og heilbrigðisþjónustu fyrir stúlkur og konur. Aðrir íslamskir hryðjuverkahópar, eins og [[Al-Kaída]], nutu verndar talibana og starfræktu þjálfunarbúðir í Afganistan á valdatíma þeirra. Stjórn talibana í Afganistan var felld í [[Stríðið í Afganistan (2001–2021)|innrás Bandaríkjahers í landið]] eftir hryðjuverkaárásir Al-Kaída á Bandaríkin árið 2001. Bandaríkjaher naut stuðnings afganskra stríðsherra frá Norður-Afganistan í stríðinu gegn talibönum. Frá því að innrásarliðið hrakti Talíbana frá völdum áttu þeir í [[skæruhernaður|skæruhernaði]] við ríkisstjórn Afganistans, herlið [[NATO]] sem stendur í [[Enduring Freedom-aðgerðin]]ni, og [[Alþjóðlega friðargæsluliðið í Afganistan]]. Á áratugunum síðan náðu þeir aftur völdum í stórum hlutum Afganistans. Eftir að Bandaríkjamenn hófu að draga herafla sinn burt frá Afganistan árið 2021 hófu Talíbanar leiftursókn um landið og hertóku fjölda héraðshöfuðborga á stuttum tíma.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20212142363d|titill=Valta yfir stjórnarherinn: Ríkisstjórnin býðst til að deila völdum með Talibönum|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=13. ágúst|ár=2021|mánuður=12. ágúst|höfundur=Samúel Karl Ólason}}</ref> Þann 15. ágúst hertóku Talíbanar höfuðborgina [[Kabúl]] og sneru aftur til valda í landinu eftir tuttugu ára skæruhernað.<ref>{{Vefheimild|titill=Yfirvöld í Kabúl gefast upp|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2021/08/15/yfirvold_i_kabul_gefast_upp/|ár=2021|mánuður=15. ágúst|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=15. ágúst|útgefandi=mbl.is}}</ref> == Heimild == * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1549285.stm BBC: Who are the Talibans? ] * {{Vísindavefurinn|58763|Hvað vitið þið um talíbana, hverjir eru þeir og fyrir hvað standa þeir?|höfundur=Erlingur Erlingsson|dags=15. febrúar 2012|skoðað=21. febrúar 2024}} ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur}} [[Flokkur:Afgönsk stjórnmál]] [[Flokkur:Hryðjuverkasamtök]] [[Flokkur:Íslamismi]] [[Flokkur:Pakistönsk stjórnmál]] [[Flokkur:Pastúnar]] [[Flokkur:Talíbanar| ]] ik87ky3zsqbnllpfzu3sxoac8sg85n3 Alibýfluga 0 63067 1985279 1979809 2026-11-06T22:17:52Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985279 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Alibýfluga | image = Honeybee landing on milkthistle02.jpg | image_width = 250px | image_caption = Alibýfluga að nálgast blóm [[Maríuþistill|maríuþistils]] <!-- ég veðja bara á að þetta sé Silybum marianum --> | regnum = [[Dýraríki]] (''[[Animalia]]'') | phylum = [[Liðdýr]] (''[[Arthropoda]]'') | classis = [[Skordýr]] (''[[Insecta]]'') | ordo = [[Æðvængjur]] (''[[Hymenoptera]]'') | subordo = [[Broddvespur]] (''[[Apocrita]]'') | superfamilia = ''[[Apoidea]]'' | familia = ''[[Apidae]]'' | subfamilia = ''[[Apinae]]'' | tribus = ''[[Apini]]'' | genus = ''[[Apis]]'' | species = '''''Alibýfluga''''' | binomial = ''Apis mellifera'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 | synonyms = *''Apis mellifica'' <small>Linnaeus, 1761</small> *''Apis gregaria'' <small>Geoffroy, 1762</small> *''Apis cerifera'' <small>Scopoli, 1770</small> *''Apis daurica'' <small>Fischer von Waldheim, 1843</small> *''Apis mellifica germanica'' <small>Pollmann, 1879</small> *''Apis mellifica nigrita'' <small>Lucas, 1882</small> *''Apis mellifica mellifica lehzeni'' <small>Buttel-Reepen, 1906 (Unav.)</small> *''Apis mellifica mellifica silvarum'' <small>Goetze, 1964 (Unav.)</small> | subdivision_ranks = [[Undirtegund]]ir | subdivision = '''[[Evrópa|Norðvestur Evrópa]]''' * [[Apis mellifera iberica|''A. m. iberica'']] * [[Apis mellifera intermissa|''A. m. intermissa'']] * [[Apis mellifera mellifera|''A. m. mellifera'']] * [[Apis mellifera sahariensis|''A. m. sahariensis'']] '''[[Evrópa|Suðvestur Evrópa]]''' * [[Apis mellifera carnica|''A. m. carnica'']] * [[Apis mellifera cecropia|''A. m. cecropia'']] * [[Apis mellifera ligustica|''A. m. ligustica'']] * [[Apis mellifera macedonica|''A. m. macedonica'']] * [[Apis mellifera ruttneri|''A.m. ruttneri'']] * [[Apis mellifera sicula|''A. m. sicula'']] '''[[Miðausturlönd]]''' * [[Apis mellifera adamii|''A. m. adamii'']] * [[Apis mellifera anatoliaca|''A. m. anatoliaca'']] * [[Apis mellifera armeniaca|''A. m. armeniaca'']] * [[Apis mellifera caucasica|''A. m. caucasica'']] * [[Apis mellifera cypria|''A. m. cypria'']] * [[Apis mellifera meda|''A. m. meda'']] * [[Apis mellifera syriaca|''A. m. syriaca'']] '''[[Afríka]]''' * [[Apis mellifera adansonii|''A. m. adansonii'']] * [[Apis mellifera capensis|''A. m. capensis'']] * [[Apis mellifera intermissa|''A. m. intermissa'']] * [[Apis mellifera lamarckii|''A. m. lamarckii'']] * [[Apis mellifera litorea|''A. m. litorea'']] * [[Apis mellifera major|''A. m. major'']] * [[Apis mellifera monticola|''A. m. monticola'']] * [[Apis mellifera sahariensis|''A. m. sahariensis'']] * [[Apis mellifera scutellata|''A. m. scutellata'']] * [[Apis mellifera unicolor|''A. m. unicolor'']] * [[Apis mellifera jemenitica|''A. m. jemenitica'']] '''[[Asía]]''' * [[Apis mellifera pomonella|''A. m. pomonella'']] }} '''Alibýfluga''' ([[fræðiheiti]]: ''Apis mellifera'') er önnur tveggja tegunda hunangsbýa sem ræktuð er að ráði. Hin er Austurasískt bý ([[Apis cerana]]). Alibýflugan skiftist í allnokkrar undirtegundir (sjá hér til hliðar), en nú er stór hluti býræktenda með svonefndan [[Apis mellifera cv. Buckfast|Buckfast stofn]], en hann er upphafnlega blendingur af [[Apis mellifera mellifera|''A. m. mellifera'']] og [[Apis mellifera ligustica|''A. m. ligustica'']], síðar einnig blandaður við fjölda annarra undirtegunda. Það er einmitt sá stofn sem er ræktaður hérlendis. Víða um heim herja margs konar plágur á alibýflugur (t.d. [[Nosema apis|Nosema]] og [[Varroa]]) en enn sem komið er finnast þær verstu ekki hérlendis. Þess vegna er mikið lagt upp úr ströngu eftirliti með innflutningi og eingöngu frá sjúkdómafríum svæðum. [[Mynd:EU Apis Mellifera L Map.svg|thumb|vinstri|Upprunaleg útbreiðsla undirtegundanna í Evrópu og Austurlöndum nær (eftir síðustu ísöld).]] == Aðrar tegundir == Auk ''Apis mellifera,'' eru 6 aðrar tegundir í ættkvíslinni ''Apis''. Þær eru ''[[Apis andreniformis]], [[Apis florea]], [[Apis dorsata]], [[Apis cerana]], [[Apis koschevnikovi]], og [[Apis nigrocincta]].''<ref>Winston, Mark L. The biology of the honey bee. Harvard University Press, 1991.</ref> Þessar tegundir, fyrir utan ''Apis mellifera,'' eiga uppruna sinn í Suður og Suðaustur Asíu. Aðeins ''Apis mellifera'' er talin eiga uppruna sinn í Evrópu, Asíu og Afríku.<ref>Deborah R. Smith, Lynn Villafuerte, Gard Otisc & Michael R. Palmer (2000). "Biogeography of ''Apis cerana'' F. and ''A. nigrocincta'' Smith: insights from mtDNA studies" (PDF). ''Apidologie'' '''31''' (2): 265–279.doi:10.1051/apido:2000121. Archived from the original (PDF) on February 29, 2012.</ref> == Lífsferill == === Lífsferill búsins === Þegar nýjar drottningar eru við að koma úr púpu, þá tekur gamla drottningin tvo þriðju hluta af vinnuflugum búsins til að stofna nýtt. Nefnist hópurinn svermur og reynir hann að finna heppilegan stað til að hafa nýtt bú á (oft holan trjábol, eða tóman kassa). Gerist þetta vanalega á vorin eða snemmsumars þegar nóg er af blómum með blómasafa og frjói. [[Mynd:A_swarm_of_Apis_mellifera_-_20051109.jpg|alt=Swarm of honey bees on a wooden fence rail|vinstri|thumb|Býsvermur. Býflugur eru ekki árásargjarnar á meðan þær sverma, því þær hafa ekkert bú eða birgðir til að verja.]] Á meðan eru ungu drottningarnar að skríða úr púpu og berjast þær um yfirráð á gamla búinu þar til einungis ein stendur eftir lifandi. Á meðan hún er ófrjóvguð getur hún verpt, en afkvæmin verða þá aðeins druntar (karlar). Hún fer í nokkur mökunarflug þegar hún hefur náð yfirráðum og makast í hvert skifti við 1 til 17 drunta.<ref>{{cite journal|last1=Page|first1=Robert E.|date=1980|title=The Evolution of Multiple Mating Behavior by Honey Bee Queens (Apis mellifera L.)|url=https://archive.org/details/sim_genetics_1980-09_96_1/page/253|journal=Genetics|volume=96|issue=1|pages=253–273|doi=10.1093/genetics/96.1.263|pmc=1214294|pmid=7203010}}</ref> Þegar mökunarflugin eru afstaðin, sem er vanalega innan tveggja vikna eftir að hún braust úr púpu, þá heldur hún sig í búinu til að verpa. Yfir sumarið getur fjöldi býa í heilbrigðu búi orðið á milli 40.000 til 80.000.Þær safna vetrarforða sem samanstendur af blómasafa og frjói. Á meðan kalt er eru flugurnar daufar og hreyfa sig lítið nema til að halda hita í búinu (yfir 20–22 °C). === Lífsferill einstaklinga === Eins og aðrar flugutegundir, þá skiftist líf alibýflugna í fjóra hluta; egg, lirfa, púpa og fullorðin fluga. Að auki skiftist líf fullorðinna vinnuflugna í tímabil. Drottningin verpir einu eggi í klakhólf í vaxkökunni. Eggið klekst út í augnlausa og fótalausa lirfu sem er fóðruð af fósturflugu (vinnuflugu sem sér um innviði búsins). Eftir um viku er lirfan lokuð af í klakhólfinu af fósturflugunni og lirfan byrjar að púpa sig. Eftir aðra viku brýst hún út úr púpunni sem fullorðin fluga. Algangt er að vaxkakan sé með afmarkaða hluta með klakhólfum og aðrir séu með frjó og/eða hunangsbirgðir. Fyrstu 10 dagar vinnuflugna fara í að sjá um að hreinsa búið og fóðra lirfurnar. Þar á eftir myndar mynda þær vax í vaxkökuna. Á 16da til 20ta degi sjá þær um að ganga frá blómasafa og frjói frá eldri flugum. Eftir 20ta dag sjá þær um að leita að og sækja blómasafa og frjó til æviloka. == Afurðir == === Hunang === Hunang er aðalafurð býflugnabúa. Gera þær það með því að safna blómasafa og hunangsdögg (frá blaðlúsum) og bæta við ensýmum og þurrka (úr um 80% niður í 18% vatnsinnihald). Eftir stendur sætt sýróp<ref name="NHB carbs">National Honey Board. [http://www.honey.com/images/downloads/carb.pdf "Carbohydrates and the Sweetness of Honey"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110701123525/http://www.honey.com/images/downloads/carb.pdf|date=1 July 2011}}. Last accessed 1 June 2012.</ref> sem er með sérstakt bragð (fer eftir uppruna) og geymist jafnvel í árþúsund.<ref name="crane book">{{cite book|title=The World History of Beekeeping and Honey Hunting|last1=Crane|first1=Ethel Eva|date=1999|publisher=Routledge|isbn=9781136746703}}</ref> Býflugur hafa jafnvel notað sælgæti sem hluta af hunangsleginum.<ref>{{Cite web|url=https://futurism.com/day-honey-tuned-blue|title=The Day the Honey Turned Blue|website=Futurism|access-date=2022-08-23}}</ref> Hunangið er forði sem búið notar til að lifa af skorttímabil eins og t.d. vetur. Þarf safa úr um 1000 blómum til að fylla hunangsmagann, eða um 40 mg. === Vax === Fullorðnar þernur mynda ("svitna") bývax í kirtlum á kviði, og nota það til að mynda veggi og lok á vaxkökurnar.<ref name="Sanford">{{cite journal|last1=Sanford|first1=M.T.|last2=Dietz|first2=A.|year=1976|title=The fine structure of the wax gland of the honey bee (Apis mellifera L.).|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00890403/file/hal-00890403.pdf|journal=Apidologie|volume=7|issue=3|pages=197–207|doi=10.1051/apido:19760301|doi-access=free}}</ref> Þegar hunangið er tekið er hægt að taka vaxið í leiðinni og nýta í kerti og innsigli auk annars. === Frjóbrauð === Vinnuflugurnar safna frjóum í svokallaða frjókörfu (gróp úr hárum á legg flugnanna). Þær afhenda svo öðrum yngri vinnuflugum frjóið og þær aftur blanda ensýmum og hunangi saman við og gera kúlur eða korn úr frjóinu.<ref>{{Cite book|title=The Pollen Book|last=Bogdanov|first=Stefan|publisher=Bee Product Science|year=2017|volume=2|pages=1–31|chapter=Chapter 2:Pollen: Nutrition, Functional Properties, Health|access-date=2022-04-04|orig-year=2011|chapter-url=http://www.bee-hexagon.net/pollen/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719064141/http://www.bee-hexagon.net/pollen/|archive-date=2019-07-19|url-status=dead}}</ref> Því er svo safnað í sérstök hólf. Frjóið er aðal próteingjafi flugnanna.<ref name="SammataroAvitabile1998">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZLLB2fh55aQC|title=The Beekeeper's Handbook|last1=Sammataro|first1=Diana|last2=Avitabile|first2=Alphonse|publisher=Cornell University Press|year=1998|isbn=978-0-8014-8503-9|page=60|access-date=2018-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625211012/https://books.google.com/books?id=ZLLB2fh55aQC|archive-date=2020-06-25|url-status=live}}</ref> === Býþéttir === Býþéttir (propolis) er harpixkennd blanda sem flugurnar nota til að þétta búið.<ref>{{cite journal|last1=Simone-Finstrom|first1=Michael|last2=Spivak|first2=Marla|date=May–June 2010|title=Propolis and bee health: The natural history and significance of resin use by honey bees|journal=Apidologie|volume=41|issue=3|pages=295–311|doi=10.1051/apido/2010016|doi-access=free}}</ref> Til að gera hann safna þær kvoðu af brumum og könglum og öðrum jurtauppruna. Það er notað í náttúrulækningum, talið hjálpa gegn kvefi og flensu<ref>{{cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/druginfo/natural/390.html|title=Propolis:MedlinePlus Supplements|date=January 19, 2012|publisher=U.S. National Library of Medicine}}</ref> (óstaðfest). Einnig hefur það verið notað í meðhöndlun á viði, t.d. fiðlur.<ref>{{cite journal|author=Gambichler T|author2=Boms S|author3=Freitag M|date=April 2004|title=Contact dermatitis and other skin conditions in instrumental musicians|journal=BMC Dermatol.|volume=4|pages=3|doi=10.1186/1471-5945-4-3|pmc=416484|pmid=15090069}}</ref> Býþétirinn getur valdið vandræðum í hunangsframleiðslu, því stundum eru rammarnir límdir saman eða einingarnar. Það veldur einnig aukinni vinnu við að þrífa búin. Misjafnt er milli afbrigða hversu mikið flugurnar safna af þétti: [[Apis mellifera mellifera|brúnar]] safna miklu, en [[Buckfastbý|Buckfast]] safna litlu sem engu. === Royal jelly === Royal jelly myndað í kirtlum í höfði vinnubýa og gefið öllum býlirfum, hvort sem þær eiga eftir að verða druntar, vinnuflugur eða drottningar. Verðandi druntar og vinnuflugur fá það hinsvegar einungis í þrjá daga, en drottningarlirfurnar fá það allt lirfustigið.<ref>{{cite journal|last1=Jung-Hoffmann|first1=L|year=1966|title=Die Determination von Königin und Arbeiterin der Honigbiene|journal=Z Bienenforsch|volume=8|pages=296–322}}</ref> Það hefur verið selt sem undralyf, en engar staðfestar heimildir eru um virkni<ref>{{cite journal|date=2011|title=Scientific Opinion|journal=EFSA Journal|volume=9|issue=4|pages=2083|doi=10.2903/j.efsa.2011.2083|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm207416.htm|title=Federal Government Seizes Dozens of Misbranded Drug Products: FDA warned company about making medical claims for bee-derived products|date=Apr 5, 2010|publisher=[[Food and Drug Administration]]|access-date=júlí 25, 2022|archive-date=apríl 7, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100407160606/http://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm207416.htm|url-status=dead}}</ref> aðrar en að valda frjókornaofnæmi.<ref>{{cite journal|last1=Leung|first1=R|last2=Ho|first2=A|last3=Chan|first3=J|last4=Choy|first4=D|last5=Lai|first5=CK|date=March 1997|title=Royal jelly consumption and hypersensitivity in the community|url=https://archive.org/details/sim_clinical-and-experimental-allergy_1997-03_27_3/page/333|journal=Clin. Exp. Allergy|volume=27|issue=3|pages=333–6|doi=10.1111/j.1365-2222.1997.tb00712.x|pmid=9088660|s2cid=19626487}}</ref> == Sjúkdómar == === Varroa === ''[[Varroa destructor]]'' og ''[[Varroa jacobsoni|V. jacobsoni]]'' === Loftsekkjamítill === ''[[Loftsekkjamítill|Acarapis woodi]]'' === Kalkbroddur === ''[[Ascosphaera apis]]'' === Steinbroddur === ''[[Aspergillus fumigatus]]'', ''[[Aspergillus flavus|A. flavus]]'', og ''[[Aspergillus niger|A. niger]]''. === Nosema === ''[[Nosema apis]]'' === ''Aethina tumida'' === ''[[Aethina tumida]]'' === ''Galleria mellonella'' === ''[[Galleria mellonella]]'' === American foulbrood === ''[[Paenibacillus larvae]]'' === European foulbrood === ''[[Melissococcus plutonius]]'' == Plöntur fyrir býflugur == Gildin fyrir blómasafann og frjókornin eru frá 1 (lélegt) til 3 (gott).<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref>{{Cite web|url=https://biplanter.dk/plants/list|title=Plantdb|website=biplanter.dk|access-date=2022-07-22}}</ref> Ekkert gildi þýðir að upplýsingar vantar eða að að magn sé of lítið til að nýtast.<ref name=":0">http://www.biavl.dk/images/2011/stories/pdf/biplantekalender202007.pdf{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} [https://biplanter.dk/plants/list Uppfærður hlekkur]</ref><ref>{{Cite web|url=https://alltombiodling.se/bivaxter/|title=Biväxter – ALLT OM BIODLING|language=sv-SE|access-date=2022-07-22}}</ref> Einnig ef upplýsingar vantar um hvort tegundin sé heppileg fyrir bý/humlur með langa/stutta tungu. Oft getur magn og gæði nektars verið breytilegt eftir því hvert hitastig sé, eða hvernig jarðvegsgæði eru. === Hentugar plöntur á Íslandi === {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |- ! Mynd !!Íslenskt nafn!!Vísindanafn !! Nektar !! Frjó !Stutt tunga<ref name=":2">{{Cite web|url=https://webbutiken.jordbruksverket.se/sv/artiklar/jo226.html|title=Blommor för bin|website=webbutiken.jordbruksverket.se|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220714002957/https://webbutiken.jordbruksverket.se/sv/artiklar/jo226.html|url-status=dead}}</ref> !Löng tunga<ref name=":2" /> ! Tími !Frjókornalitur<ref>{{Cite web|url=https://pollencolor.com/plants/|title=Plant Pollen Color Index|website=PollenColor|language=en|access-date=2026-08-24}}</ref> |- | [[Image:Crocus_vernus_1.jpg|120px]]||Krókus|| ''[[Crocus]]'' || 1 || 3 |1 | ||Apríl, maí |style="background: #FC6;"|ljósbrúnt til gult |- | [[Image:Blausternchen_2.jpg|120px]]||Síberíulilja|| ''[[Scilla sibirica]]'' || 2 || 1 | | ||Maí til júní |style="background: #369"|bláleitt |- | [[Image:Allium_ursinum0.jpg|120px]]||Bjarnarlaukur|| ''[[Allium ursinum]]'' || 3 || 1 |1 |1||Júní |style="background: #FF9;"| gulleitt |- | [[Image:Allium_schoenoprasum_in_NH_01.jpg|120px]]||Graslaukur|| ''[[Allium schoenoprasum]]'' || 3 || 1 |1 |1||Júní |style="background: #FF9;"| gulleitt |- | [[Image:Glory of the Snow.JPG|120px]]||Snæstjarna|| ''[[Chionodoxa]]'' || 2 || 1 |1 |1||Maí |style="background: #369"|bláleitt |- | [[Image:Prolećno_cveće_3.JPG|120px]]||Lykill|| ''[[Primula]]'' || || 1 |1 |1||Apríl, maí, júní, júlí. Eftir tegundum |style="background: #FF9;"|gulleitt |- | [[Image:Strom1.jpg|120px]]||Heggur|| ''[[Prunus padus]]'' || 3 || 3 | | ||Júní |style="background: #FF9;"|gulleitt |- | [[Image:Sorbus and stone (Kivach Nature Reserve).JPG|120px]]||Ilmreynir|| ''[[Sorbus aucuparia]]'' || 2 || 3 | | ||Júní |style="background:#FFBA00"|gulbrúnt |- | [[Image:Rubus idaeus Oulu, Finland 09.06.2013.jpg|120px]]||Hindber|| ''[[Rubus idaeus]]'' || 3 || 3 | | || júní, júlí | style="background:grey;"|gráleitt |- | [[Image:Zilverschoon plant Potentilla anserina.jpg|120px]]||Tágamura|| ''[[Potentilla anserina]]'' || 1 || 2 |1 | ||Júní | |- | [[Image:Reinroser.JPG|120px]]||Holtasóley|| ''[[Dryas octopetala]]'' || || | | ||Maí, júní | |- | [[Image:Potentilla_atrosanguinea.jpg|120px]]||Blendingsmura|| ''[[Potentilla x hybrida]]'' || 1 || 2 |1 | ||Júlí, ágúst | |- | [[Image:Fragaria_vesca_LC0389.jpg|120px]]||Villijarðarber|| ''[[Fragaria vesca]]'' || 2 || 2 |1 |1||Júlí |ljós rauðgult |- | [[Image:Geum_rivale_flowers.jpg|120px]]||Fjalldalafífill|| ''[[Geum rivale]]'' || 2 || 2 |2 |2||Júní, júlí | |- | [[Image:Moeraspirea plant Filipendula ulmaria.jpg|120px]]||Mjaðurt|| ''[[Filipendula ulmaria]]'' || || 3<ref name=":1" /> |1 |1||Júní, júlí |breytilegir gulir til brúnir litir |- | [[Image:Jalokiurunkannus_Corydalis_nobilis_VI08_C_H4791.jpg|120px]]||Lævirkjaspori|| ''[[Corydalis nobilis]]'' || || | | ||Júní | |- | [[Image:Bayrischer Wald 9928.JPG|120px]]||Hófsóley|| ''[[Caltha palustris]]'' || 2 || 3<ref name=":1" /> |1 |1||Júní |style="background: #FF9;"| gulbrúnt |- | [[Image:Pulsatilla_vulgaris-700px.jpg|120px]]||Geitabjalla|| ''[[Pulsatilla vulgaris]]'' || 2 || 2 | | ||Maí, júní | |- | [[Image:Anemone_nemorosa_001.JPG|120px]]||Skógarsóley|| ''[[Anemone nemorosa]]'' || || 3 |1 |1||Júní |hvítt til gulleitt |- | [[Image:Aconogonon alaskanum (7833495202).jpg|120px]]||Snæsúra|| ''[[Aconogonon alaskanum]]'' || 3||3 |1 |2||Júní, júlí. Svipuð slöngusúru | |- | [[Image:PolygonumBistortaBulgaria1.jpg|120px]]||Slöngusúra|| ''[[Bistorta officinalis]]'' || 3||3 |1 | 2||Júní, júlí |style="background: #708090"|gráblátt |- | [[Image:Diverse fotografier fra Totenåsen og Mjøslandet 34.jpg|120px]]||Rabbabari|| ''[[Rabarbari|Rheum officinalis]]'' || 3|| 1 | | ||Júní, júlí | |- | [[Image:Anthyllis-vulneraria.JPG|120px]]||Gullkollur|| ''[[Anthyllis vulneraria]]'' || 1 || 2<ref name=":1" /> | | ||Júní, júlí | |- | [[Image:Lotus_corniculatus10.JPG|120px]]||Maríuskór|| ''[[Lotus corniculatus]]'' || 3 || 1<ref name=":1" /> |3 |3||Júní |ljósbrúnt |- | [[Image:Hedysarum alpinum.png|120px]]||Lykkjur|| ''[[Hedysarum]]'' || 3 || 2<ref name=":1" /> | | ||Júní, júlí | |- | [[Image:Trifolium repens 001.JPG|120px]]||Hvítsmári|| ''[[Trifolium repens]]'' || 3 || 3 |3 |3||Júní, júlí |style="background: #FC3;"|ljósbrúnt |- | [[Image:Trifolium pratense Oulu, Finland 10.06.2013.jpg|120px]]||Rauðsmári|| ''[[Trifolium pratense]]'' || 3 || 3 |2 |3||Júlí, ágúst |style="background: #753313; color: white;"|brúnleitt |- | [[Image:Trifolium medium 1.jpg|120px]]||Skógarsmári|| ''[[Trifolium medium]]'' || 3|| 3 | | ||Ágúst, september |style="background: #FC3;"|ljósbrúnt |- | [[Image:Tufted vetch 800.jpg|120px]]||Umfeðmingur|| ''[[Vicia cracca ]]''|| || | | ||Júlí - ágúst | |- | [[Image:Maitohorsma_(Epilobium_angustifolium).JPG|120px]]||Sigurskúfur|| ''[[Epilobium angustifolium]]'' || 3 || 1 | | ||Júlí | style="background:#00f;"|bláleitt |- | [[Image:Chamerion_latifolium_upernavik_2007-08-06_4.jpg|120px]]||Eyrarrós|| ''[[Epilobium latifolium]]'' || 3 || 1 | | ||Júní | style="background:#00f;"|bláleitt |- | [[Image:Sedum villosum Moor-Mauerpfeffer.JPG|120px]]||Hnoðrar|| ''[[Sedum]]'' || 2 || 2 | | ||Júní til september (eftir tegundum) | |- | [[Image:Claytonia_sibirica_Eglinton.JPG|120px]]||Síberíublaðka|| ''[[Montia siberica]]'' || 3 || 2 | | ||Maí, júní | |- | [[Image:Cerastium_alpinum_ssp_lanatum_1.JPG|120px]]||Músareyra|| ''[[Cerastium alpinum]]'' || 1|| 1 | | ||Maí, júní |style="background: #FC6;"|gulbrúnt |- | [[Image:Mertensia ciliata 002.JPG|120px]]||Bláliljur|| ''[[Mertensia]]'' || || | | ||Júní júlí. líklega sambærileg við lyfjajurt | |- | [[Image:Pulmonaria saccharata (3497086606).jpg|120px]]||Lyfjajurt|| ''[[Pulmonaria]]'' || 2 || 2 |2 |3|| Maí, júní | |- | [[Image:Phacelia.jpg|120px]]||Hunangsjurt|| ''[[Phacelia tanacetifolia]]'' || 3 || 3 |2 |1||Júlí | |- | [[Image:Lamium album - geograph.org.uk - 403952.jpg|120px]] || [[Ljósatvítönn]]||''[[Lamium album]]'' || 3 || 2 |2 |3||Júní - Júlí |hvítt |- | [[Image:Geranium_sylvaticum_(1).JPG|120px]]||Blágresi|| ''[[Geranium sylvaticum]]'' || 2<ref name=":1">Anna Maurizio & Ina Grafl. 1969. ''Das Trachtpflanzenbuch''. Ehrenwirth Verlag, München. </ref>|| 2 |2 |2||Júní |bláleitt til rautt |- | [[Image:Tuftedsaxifrage-1.jpg|120px]]||Þúfusteinbrjótur|| ''[[Saxifraga cespitosa]]'' || || | | ||Maí, júní | |- | [[Image:Rhodiola_rosea_a3.jpg|120px]]||Burnirót|| ''[[Rhodiola rosea]]'' || 2 || 2 | | ||Júní | |- | [[Image:Draba norvegica IMG 3693 bergrublom longyeardalen.JPG|120px]]||Vorblóm|| ''[[Draba]]'' || || | | ||Maí, júní | |- | [[Image:Aurinia saxatilis sl6.jpg|120px]]||Nálablóm|| ''[[Alyssum]]'' || 3 || 1 | | ||Júní, júlí | |- | [[Image:Brassica napus 002.JPG|120px]]||Repja|| ''[[Brassica napus]]'' || 3 || 3 | | ||Júní, júlí | |- | [[Image:Puna-ailakki Silene dioica DSC03011 C.JPG|120px]]||Dagstjarna|| ''[[Silene dioica]]'' || 1|| 1 |1 |2||Júní til september | |- | [[Image:Viola tricolor maritima kz3.jpg|120px]]||Þrenningarfjóla|| ''[[Viola tricolor]]'' || 1 || 1 | | ||Maí, júní | |- | [[Image:Blackcurrant 1.jpg|120px]]||Sólber|| ''[[Ribes nigrum]]'' || 3 || 2 | | ||Maí, júní |style="background: #FC6;"|gulbrúnt |- | [[Image:Ribes rubrum 1.jpg|120px]]||Rifs|| ''[[Ribes rubrum]]'' || 3 || 2 | | ||Maí, júní |style="background: #FC6;"|gulbrúnt |- | [[Image:Gewöhnlicher Löwenzahn Taraxacum officinale agg. big.jpg|120px]]||Túnfífill|| ''[[Taraxacum]]'' || 3 || 3 |3 |3||Apríl til júní |style="background: #F93;"|gulleitt til rauðgult |- |[[Image:Iregular-toothed Hawkweed Hieracium lepidulum (6301341125).jpg|120px]] |Undafífill |[[Fellafífill|Hieracium]] sp. |2 |2 |1 | |Júlí, ágúst |style="background: #FF9;"| gulleitt |- |[[Image:Nordschitz-Leontodon hispidus.tif|120px]] |Skarifífill |[[Leontodon]] |2 |2 |1 | |Júní, júlí, ágúst | |- | [[Image:Hieracium aurantiacum Saarland 07.jpg|120px]]||Roðafífill|| ''[[Hieracium aurantiacum]]''|| 2|| 2 |1 |1<ref name=":2" />||Júlí, ágúst |style="background: #FF9;"| gulleitt |- | [[Image:Achillea millefolium vallee-de-grace-amiens 80 22062007 1.jpg|120px]]||Vallhumall|| ''[[Achillea millefolium]]''|| 1 || 1<ref name=":1" /> | | ||Júlí, ágúst | |- | [[Image:Calluna vulgaris11.jpg|120px]]||Beitilyng|| ''[[Calluna vulgaris]]''|| 3 || 1 | | ||Ágúst,september | |- | [[Image:Baerentraube ML0002.jpg|120px]]||Sortulyng|| ''[[Arctostaphylos uva-ursi]]''|| || | | ||Júní | |- | [[Image:Vaccinium uliginosum upernavik 2007-07-02 1.jpg|120px]]||Bláberjalyng|| ''[[Vaccinium uliginosum]]'' || 2 || 2 | | ||Maí, júní |style="background: #F93;"| |- | [[Image:Salix glauca hg.jpg|120px]]||Víðir|| ''[[Salix]]'' || 3 || 3 | | ||Maí, júní |gult til ólífugrænt |- | [[Image:Calluna vulgaris11.jpg|120px]]||Beitilyng|| ''[[Calluna vulgaris]]''|| 3 || 1 | | ||Ágúst,september | |- | [[Image:Acer pseudoplatanus infloresc kz.JPG|120px]]||Garðahlynur|| ''[[Acer platanoides]]''|| || | | ||Júní |style="background:olive"|gulgrænt |- | [[Image:Alnus incana rugosa leaves.jpg|120px]]||Gráelri|| ''[[Alnus incana]]''|| || | | ||Júní |style="background:#FFBA00"|brúngult |- | [[Image:Sambucus canadensis W IMG 3144.jpg|120px]]||Ameríkuyllir|| ''[[Sambucus canadensis]]''|| || | | ||Júní |style="background: #E9BF00;"|gulleitt |- |}<ref>Bienenweide Arbeitsblatt 207, Bieneninstitut Kirchhain, 2001</ref><ref>Tew, James [https://web.archive.org/web/20011205082832/http://ohioline.osu.edu/hyg-fact/2000/2168.html Some Ohio Nectar and Pollen Producing Plants] [[Ohio State University]] Extension Fact Sheet, 2000</ref><ref>Stahlman, Dana [http://www.beeclass.com/DTS/master.htm Honey Plants Flowering Plants/Trees] 2004</ref><ref>Hodges, Dorothy; The pollen loads of the honeybee, Bee Research Association Limited, London, 1952</ref><ref>Lamp, Thomas; [http://me.in-berlin.de/~tlamp/beefood.html Bienennährpflanzen 1 : Gehölze] Nov 1999; accessed 05/2005</ref> |style="background:olive"| === Eitraðar plöntur === Nokkrar tegundir geta valdið eitrun í býflugum og ekki síst alibýflugum. Er það helst [[Lyngrós|lyngrósi]]<nowiki/>r ''(andromedotoxin'' eða ''acetylandromedol)'' og [[sóleyjar]] (''protoanemonin)'',<ref>{{Cite web|url=https://missapismellifera.com/2014/11/11/winter-studies-the-poison-honey/|title=Winter studies: The poison honey|last=Maund|first=Emma|date=2014-11-11|website=Mrs Apis Mellifera|language=en|access-date=2022-07-28|archive-date=2022-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220728011235/https://missapismellifera.com/2014/11/11/winter-studies-the-poison-honey/|url-status=dead}}</ref> en einnig [[Senecio jacobaea]] (''pyrrolizidine alkaloids)''. == Tilvísanir == {{Reflist}}{{commonscat|Apis mellifera}} {{Wikilífverur|Apis mellifera}} [[Flokkur:Býflugur]] fvji66qarxrwk6a60qtfm6g19ngiwoo Engjamunablóm 0 64212 1985309 1854985 2026-11-06T23:07:41Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985309 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Engjamunablóm | image = Myosotis scorpioides - soo-lõosilm Keilas.jpg | image_width = 250px | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | familia = [[Munablómaætt]] (''Boraginaceae'') | genus = [[Munablóm]] (''Myosotis'') | species = '''Engjamunablóm''' (''M. scorpioides'') | binomial = ''Myosotis scorpioides'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] | synonyms = *''Echioides palustris'' <small>Moench</small> *''Echioides perennis'' <small>Moench</small> *''Myosotis adpressa'' <small>Stokes</small> *''Myosotis aspera'' <small>Lamotte</small> *''Myosotis coronaria'' <small>Dumort.</small> *''Myosotis dumortieri'' <small>Thielens</small> *''Myosotis geniculata'' <small>Schur</small> *''Myosotis laxiflora'' <small>Rchb.</small> *''Myosotis multiflora'' <small>Mérat</small> *''Myosotis oraria'' <small>Dumort.</small> *''Myosotis palustris'' <small>(L.) Hill</small> *''Myosotis palustris'' subsp. ''eupalustris'' <small>Hyl.</small> *''Myosotis palustris'' var. ''subglabrata'' <small>Polozhij</small> *''Myosotis perennis'' <small>Moench</small> *''Myosotis scabra'' <small>Simonk.</small> *''Myosotis scorpioides'' var. ''palustris'' <small>L.</small> *''Myosotis scorpioides'' subsp. ''palustris'' <small>(L.) F.Herm.</small> *''Myosotis scorpiurus'' <small>Reichard</small> *''Myosotis serotina'' <small>Hülph.</small> *''Myosotis strigulosa'' <small>Rchb.</small> *''Scorpioides glaber'' <small>Gilib.</small> | synonyms_ref = <ref>{{Cite web|title=''Myosotis scorpioides'' subsp. ''scorpioides''|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77222980-1|access-date=2021-12-11|work=Plants of the World Online|publisher=Kew Science|archive-url=https://web.archive.org/web/20211211103410/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77222980-1|archive-date=2021-12-11|url-status=dead}}</ref> }} '''Engjamunablóm'''<ref>{{Cite web|url=https://www.lystigardur.akureyri.is/is/plontur/gardaflora/myosotis-scorpioides|title=Garðaflóra|last=Akureyrarbær|website=Lystigarður Akureyrar|language=is|access-date=2024-03-31}}</ref> ([[fræðiheiti]]: ''Myosotis scorpioides''<ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/4564N|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 53596097|accessdate= 2024-03-31}}</ref>) er [[Fjölær jurt|fjölært blóm]] af [[munablómaætt]]. Blóm þess eru heiðblá og 7 til 8 mm í þvermál. Það líkist [[gleym-mér-ei]] en þekkist á styttri aldinleggjum og stærri blómum. Þá er gleym-mér-ei eilítið hærðari. Það er ílent á Íslandi.<ref>{{Cite web|url=http://www.floraislands.is/myososco.html|title=Flóra Íslands Flóran Blómplöntur|website=www.floraislands.is|access-date=2024-03-31}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{commonscat|Myosotis scorpioides}} {{wikilífverur|Myosotis scorpioides}} {{Stubbur|grasafræði}} [[Flokkur:Munablómaætt]] [[Flokkur:Plöntur á Íslandi]] 0z5gptu5esehypdxbfrplbv9n3x7xld Suður-Ossetía 0 68265 1985422 1975176 2026-11-07T01:45:52Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985422 wikitext text/x-wiki {{land | nafn = Suður-Ossetía | nafn_á_frummáli = Республикӕ Хуссар Ирыстон<br />სამხრეთი ოსეთი<br />Республика Южная Осетия | nafn_í_eignarfalli = Suður-Ossetíu | fáni = Flag_of_South_Ossetia.svg | skjaldarmerki = National Emblem of the Republic of South Ossetia.svg | staðsetningarkort = South Ossetia (orthographic projection).svg | þjóðsöngur = [[Þjóðsöngur Suður-Ossetíu]] | höfuðborg = [[Tskinval]] | tungumál = [[ossetíska]], [[rússneska]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Suður-Ossetíu|Forseti]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Suður-Ossetíu|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Anatoliy Bibilov]] | nafn_leiðtoga2 = [[Gennady Bekoyev]] | staða = Sjálfstæði | staða_athugasemd = frá [[Georgía|Georgíu]] | atburður1 = Yfirlýst | dagsetning1 = [[28. nóvember]] [[1991]] | flatarmál = 3.900 | hlutfall_vatns = ~0 | mannfjöldasæti = 212 | mannfjöldaár = 2015 | fólksfjöldi = 53.532 | íbúar_á_ferkílómetra = 13,7 | gjaldmiðill = [[rússnesk rúbla]] | tímabelti = [[UTC]]+3 | símakóði = 995 34 }} '''Suður-Ossetía''', opinberlega '''Lýðveldið Suður-Ossetía - Alaníuríki''', eða '''Tskinvali-hérað''', er fullvalda ríki í Suður-Kákasusfjöllum. Héraðið var áður sjálfstjórnarhérað innan [[Sovétlýðveldið Georgía|Sovétlýðveldisins Georgíu]] og flest ríki heims líta svo á að landið sé enn hluti af Georgíu. Hluti héraðsins hefur verið ''[[de facto|stjórnað sér sjálft]]'' [[sjálfstæði|óháð ríkisstjórn]] Georgíu frá því á [[1991-2000|10. áratugnum]] þegar íbúar þar lýstu yfir sjálfstæði. [[Átök Georgíu og Ossetíu]] komu til vegna vaxandi [[þjóðernishyggja|þjóðernishyggju]] bæði Georgíumanna og Osseta eftir [[hrun Sovétríkjanna]] [[1989]]. Íbúar Suður-Ossetíu eru rúmlega 50.000 og er svæðið um 3.900 km² að stærð. Höfuðstaður héraðsins er [[Tskinval]]. Georgía viðurkennir ekki núverandi stjórn Suður-Ossetíu og því er engin georgísk stjórnsýslueining sem samsvarar núverandi landsvæði (þótt Georgía hafi stofnað [[Bráðabirgðastjórn Suður-Ossetíu]] í viðleitni sinni til að ná sátt um stöðu svæðisins). Mest af landinu er innan héraðsins [[Shida Kartli]]. Í Georgíu og innan alþjóðastofnana er oft vísað til landsins sem Tskinvali-héraðs, þótt það njóti engrar opinberrar stöðu. Sjálfstjórnarhéraðið Suður-Ossetía, sem var stofnað árið 1922, lýsti yfir sjálfstæði frá [[Sovétlýðveldið Georgía|Sovétlýðveldinu Georgíu]] árið 1991. Ríkisstjórn Georgíu brást við með því að afnema sjálfstjórn Suður-Ossetíu og reyna að ná stjórn á landsvæðinu með hervaldi, sem leiddi til [[Stríðið um Suður-Ossetíu 1991-2|Stríðsins um Suður-Ossetíu 1991-2]]. Átök blossuðu aftur upp 2004 og 2008. Þau leiddu til [[Stríð Rússlands og Georgíu|stríðs Rússlands og Georgíu]], þar sem aðskilnaðarsinnar í Suður-Ossetíu náðu fullri stjórn á landsvæðinu með fulltingi [[Rússneski herinn|rússneska hersins]]. Eftir stríðið 2008 hefur Georgía og flest önnur lönd heims litið á Suður-Ossetíu sem land hernumið af rússneska hernum. Þann [[26. ágúst]] 2008 viðurkenndi [[Dmítríj Medvedev]] [[forseti Rússlands]] sjálfstæði Suður-Ossetíu og [[Abkasía|Abkasíu]] í kjölfar [[Stríð Rússlands og Georgíu|stríðs Rússlands og Georgíu]]. Síðan þá hafa [[Níkaragva]], [[Venesúela]] og [[Sýrland]] bæst í hóp ríkja sem viðurkenna sjálfstæði Suður-Ossetíu. Suður-Ossetía er að miklu leyti háð hernaðarlegum og fjárhagslegum stuðningi frá Rússlandi.<ref name="Economy_Army">{{cite news |url= http://www.themoscowtimes.com/opinion/article/south-ossetia-looking-much-like-a-failed-state/408685.html |title=South Ossetia Looking Much Like a Failed State |agency=Associated Press |access-date=12 July 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100708042330/http://www.themoscowtimes.com/opinion/article/south-ossetia-looking-much-like-a-failed-state/408685.html |archive-date=8 July 2010 |url-status=live}} </ref><ref> {{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2013/oct/08/georgia-russia-border-conflict-south-ossetia |work=The Guardian |first=Piotr |last=Smolar |title=Georgia wary of Russian encroachment |date=8 October 2013 | access-date=16 December 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170306141601/https://www.theguardian.com/world/2013/oct/08/georgia-russia-border-conflict-south-ossetia |archive-date=6 March 2017 | url-status=live |df=dmy-all }} </ref> == Landfræði == [[File:Georgia high detail map.png|thumb|Kort af Georgíu sem sýnir Suður-Ossetíu (fjólublá) og [[Abkasía|Abkasíu]] (græn).]] Suður-Ossetía er er miðjum [[Kákasusfjöll]]um á mótum Asíu og Evrópu. Landið er í suðurhlíðum [[Stór-Kákasusfjöll|Stór-Kákasusfjalla]] og við fjallsræturnar í [[Kartalindalur|Kartalindal]].<ref name="About the Republic of South Ossetia">{{cite web |url=http://southosetia.euro.ru/en_about.html |title=About the Republic of South Ossetia |access-date=31 December 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105192500/http://southosetia.euro.ru/en_about.html |archive-date=5 November 2013}}</ref> Landið er mjög fjalllent. [[Likifjöll]] eru í miðri Suður-Ossetíu<ref name="Cac">{{cite web |url=http://www.cac-biodiversity.org/geo/geo_geography.htm |title=Georgia:Geography |publisher=Cac-biodiversity.org |date=2003 |access-date=3 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511110424/http://www.cac-biodiversity.org/geo/geo_geography.htm |archive-date=11 May 2011}}</ref> og hásléttan sem er líka um það bil í miðju landinu nefnist [[Kákasus-Íbería]]. Stór-Kákasusfjöll mynda norðurlandamæri Suður-Ossetíu að Rússlandi og helstu vegirnir gegnum fjöllin til Rússlands liggja að [[Rokigöngin|Rokigöngunum]] milli Suður- og [[Norður-Ossetía|Norður-Ossetíu]] og [[Darakigjáin|Darakigjárinnar]]. Rokigöngin voru eina beina leiðin gegnum Kákasusfjöll sem [[Rússlandsher]] gat notað í [[Stríð Rússlands og Georgíu|Suður-Ossetíustríðinu 2008]]. Suður-Ossetía er um 3.900 km<sup>2</sup> að stærð<ref>{{cite web |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/63/129.html |title=South Ossetia |publisher=Hartford-hwp.com |access-date=18 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119020137/http://www.hartford-hwp.com/archives/63/129.html |archive-date=19 January 2012 |url-status=live}}</ref> og fjöllin skilja milli hennar og hinnar fjölmennari Norður-Ossetíu (sem er hluti Rússlands). Suður-Ossetía teygir sig í suður næstum að ánni [[Mtkvari]] í Georgíu. Yfir 89% af Suður-Ossetíu er í yfir 1.000 metra hæð yfir sjávarmáli. Hæsti tindurinn er [[Kalatsafjall]], 3.938 metrar á hæð.<ref name="South Ossetia Maps">{{cite web |url=http://www.altiusdirectory.com/Travel/south-ossetia-maps.html |title=South Ossetia Maps: Climate |publisher=ALTIUS.com |access-date=31 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105103318/http://www.altiusdirectory.com/Travel/south-ossetia-maps.html |archive-date=5 November 2013 |url-status=live}}</ref> Eldkeilan [[Kazbek-fjall]], sem er 5.047 metra hátt, er nálægt landamærum Suður-Ossetíu. Milli Kazbek og [[Shkhara]], á um 200 km svæði meðfram Kákasusfjöllum, eru margir jöklar. Af þeim 2.100 jöklum sem nú eru í Kákasusfjöllum eru 30% innan Georgíu. [[Litlu-Kákasusfjöll]] eru fjalllend hálendissvæði í suðurhluta Georgíu sem tengjast Stór-Kákasus meðfram [[Likifjöll]]um. Allt svæðið einkennist því af samtengdum fjallgörðum, mest eldfjöllum, og hásléttum sem ná ekki yfir 3.400 metra hæð. Suður-Ossetía er að mestu innan [[Kura-dældin|Kura-dældarinnar]], en lítill hluti er í [[Svartahaf]]sdældinni. [[Likifjöll]] og [[Racha-fjöll]] skilja milli þessara tveggja vatnasviða. Helstu árnar í Suður-Ossetíu eru [[Stóra-Liakhvi]] og [[Litla-Liakhvi]], [[Ksani]], [[Medzhuda]], [[Tlidon]], [[Saltanis-skurðurinn]], [[Ptsa]] og margar minni þverár.<ref name="South Ossetia Maps"/> ==Efnahagslíf== Aðalatvinnuvegur í Suður-Ossetíu er landbúnaður, þótt aðeins 10% landsins sé ræktarland. Helstu framleiðsluvörur eru kornvörur, ávextir og vín. Þar er líka stunduð nytjaskógrækt og nautgriparækt. Nokkrar iðnverksmiðjur starfa í landinu, aðallega í kringum höfuðborgina, Tskinval. Eftir átökin við Georgíu hefur Suður-Ossetía átt í efnahagsörðugleikum. Verg landsframleiðsla var áætluð 15 milljónir bandaríkjadala, eða aðeins 250 dalir á mann, árið 2002. Erfitt er að finna vinnu og aðföng. Georgía stöðvaði rafmagnsveitu til héraðsins svo stjórn landsins varð að koma upp rafstreng til Norður-Ossetíu í Rússlandi. Langflestir íbúar lifa af [[sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskap]]. Eina auðlindin sem landið býr yfir er yfirráð yfir [[Roki-göngin|Roki-göngunum]] milli Georgíu og Rússlands, en þaðan er talið að stjórn Suður-Ossetíu hafi haft þriðjung tekna sinna með tollum á flutninga fyrir stríðið. Forsetinn Eduard Kokoity hefur viðurkennt að landið sé algjörlega háð aðstoð frá Rússum.<ref name="ap_econ">{{cite news|url=http://www.washingtonexaminer.com/world/ap/48687607.html |title=South Ossetia, center of conflict between Russia and Georgia, struggles a year after war |agency=Associated Press |access-date=8. ágúst 2009 }}{{dead link|date=Maí 2016|bot=medic}}</ref> Fátæktarmörk í Suður-Ossetíu voru 3.062 rúblur á mánuði árið 2007, sem var 23,5% undir meðaltalinu í Rússlandi, meðan tekjur landsmanna eru miklu lægri en í Rússlandi.<ref name="delyagin">{{cite journal|last=Delyagin|first=Mikhail|date=Mars 2009|title=A Testing Ground for Modernization and a Showcase of Success|journal=Russia in Global Affairs|url=http://eng.globalaffairs.ru/number/n_12538|access-date=23. október 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151018061448/http://eng.globalaffairs.ru/number/n_12538|archive-date=18. október 2015|url-status=dead}}</ref> Árið 2017 áætlaði stjórn Suður-Ossetíu að verg landsframleiðsla væri nærri 0,1 milljarður bandaríkjadala.<ref name="investrso.su">{{Cite web |url=http://investrso.su/ekonomika/valovoj-vnutrennij-produkt |title=Валовой внутренний продукт |access-date=12. apríl 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180413124653/http://investrso.su/ekonomika/valovoj-vnutrennij-produkt |archive-date=13. apríl 2018 |url-status=dead }}</ref> [[Image: Ossetia05.png|thumb|right]] ==Tilvísanir== {{reflist}} {{stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Suður-Ossetía| ]] [[Flokkur:Kákasus]] [[Flokkur:Ossetía]] [[Flokkur:Georgía]] [[Flokkur:Óviðurkennd ríki]] tjm7livlz9tcw42i4ohlon12z3zz5e6 Grace Kelly 0 68290 1985470 1960039 2026-11-07T09:53:17Z CommonsDelinker 1159 Skráin Annex_-_Kelly,_Grace_NRFPT_21_(cropped).jpg var fjarlægð og henni eytt af Commons af [[c:User:Krd|Krd]] vegna þess að per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Grace Kelly|]] 1985470 wikitext text/x-wiki {{Leikari | nafn = Grace Kelly | mynd = | mynd_texti = Grace Kelly árið 1954. | fæðingarnafn = Grace Patricia Kelly | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1929|11|12}} | fæðingarstaður = [[Philadelphia|Philadelphiu]], [[Pennsylvanía|Pennsylvaníu]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1982|9|14|1929|11|12}} | dánarstaður = [[La Colle]], [[Mónakó]] | þjóðerni = [[Bandaríkin|Bandarísk]] | ár = 1949–1956 | maki = {{gifting|[[Rainier 3. fursti af Mónakó]]|1956​}} | börn = {{plainlist| * [[Karólína prinsessa af Hannover]] * [[Albert 2. fursti af Mónakó]] * [[Stefanía prinsessa af Mónakó|Stefanía prinsessa]] }} | undirskrift = Grace Kelly Signature.svg | helstu_hlutverk = <!-- Verðlaun --> | óskarsverðlaun = '''Besta leikkona'''<br />1954 ''[[Sveitastúlkan]]'' | emmy-verðlaun = | tony-verðlaun = | gg-verðlaun = | bafta-verðlaun = | sag-verðlaun = | cesar-verðlaun = | goya-verðlaun = | afi-verðlaun = | olivier-verðlaun = | edduverðlaun = | grammy-verðlaun = }} '''Grace Patricia Kelly''' (12. nóvember 1929 – 14. september 1982) var [[Bandaríkin|bandarísk]] [[leikari|leikkona]] sem var vinsæl á [[1951-1960|6. áratugnum]]. Hún lék fyrir [[MGM]], meðal annars aðalhlutverk í þremur [[Alfred Hitchcock|Hitchcock-myndum]]. Hún fékk [[Óskarsverðlaun]] sem besta leikkona fyrir leik sinn í ''[[Sveitastúlkan]]'' (''Country Girl'') 1954 þar sem hún lék á móti [[Bing Crosby]] og [[William Holden]]. Á [[Kvikmyndahátíðin í Cannes|Kvikmyndahátíðinni í Cannes]] 1955 kynntist hún [[Rainier 3.]] fursta af [[Mónakó]] og þau héldu áfram sambandi eftir að hún sneri aftur til Bandaríkjanna. Þau giftu sig [[19. apríl]] [[1956]] og brúðkaupið var kallað „brúðkaup aldarinnar“. Níu mánuðum síðar fæddist fyrsta barn þeirra, [[Karólína af Mónakó|Karólína]] og ári síðar [[Albert II fursti af Mónakó|Albert]] sem er núverandi [[Mónakófursti]]. 1965 fæddist yngsta barn þeira, [[Stefanía af Mónakó|Stefanía]]. Nokkrum sinnum kom upp sú hugmynd að Grace sneri aftur á hvíta tjaldið, en slíkar hugmyndir mættu mikilli andstöðu Rainieris og almennings í Mónakó. [[13. september]] [[1982]] fékk Grace [[heilablóðfall]] þar sem hún var að aka [[Rover P6]]-bifreið sinni, en í bílnum var einnig Stefanía, dóttir hennar. Bíllinn fór út af veginum og hrapaði niður fjallshlíð. Grace lést á sjúkrahúsi daginn eftir. Stefanía virtist í fyrstu hafa sloppið með minniháttar meiðsli en síðar kom í ljós að hún var með sprungu í höfuðkúpu. Faðir Grace, Jack Kelly, var kunnur íþróttagarpur og vann til gullverðlauna í [[kappróður|kappróðri]] á [[Sumarólympíuleikarnir 1920|Ólympíuleikunum 1920]]. {{DEFAULTSORT:Kelly, Grace}} {{fd|1929|1982}} [[Flokkur:Bandarískir leikarar]] [[Flokkur:Dauðsföll í umferðarslysum]] [[Flokkur:Mónakóprinsessur]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu leikkonu í aðalhlutverki]] texlfal6tscb1m0z320doctp7y0bppe Chongqing 0 72307 1985296 1948263 2026-11-06T22:55:22Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985296 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Chongqing | nafn_á_frummáli = 重庆 | tegund_byggðar = [[Héruð Kína|Borghérað]] | mynd = 重庆市渝中区半岛.jpg | myndatexti = Skýjakljúfar Yuzhong hverfis '''Chongqing borgar'''. Árið 2020 var heildaríbúafjöldi undir lögsögu borgarinnar 32,1 milljónir. | teiknibóla_kort = Kína | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning Chongqing borgahéraðs í Kína. | hnit = {{coord|29.5637|N|106.5504|E|type:adm1st_region:CN-50_source:Gaode|format=dms|display=it}} | eyða_tákn = | eyða_tákn_gerð = Merki | undirskipting_gerð = Land | undirskipting_nafn = {{CHN}} [[Kína]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = U. þ. b. [[316 f.Kr.]] | leiðtogi_titill1 = Flokksritari | leiðtogi_nafn1 = [[Yuan Jiajun]] | leiðtogi_titill2 = Borgarstjóri | leiðtogi_nafn2 = [[Hu Henghua]] | heild_gerð = Sveitarfélagið | flatarmál_heild_km2 = 82.403 | hæð_m = 244 | hæð_hámark_m = 2.797 | hæð_hámark_staður = Yintiao Ling | mannfjöldi_frá_og_með = 2020 | mannfjöldi_heild = 32.054.159<ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/china/chongqing/admin/|title = China: Chóngqìng (Districts and Counties) - Population Statistics, Charts and Map|publisher=City Population}}</ref> | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = 390 | mannfjöldi_stórborg = 22.251.500<ref name="cqnews">{{cite web |url=http://cq.cqnews.net/html/2016-01/28/content_36292655.htm |script-title=zh:2015年重庆常住人口3016.55万人 继续保持增长态势 |publisher=Chongqing News |language=zh-cn |date=28 January 2016 |access-date=13 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160129083111/http://cq.cqnews.net/html/2016-01/28/content_36292655.htm |archive-date=29 January 2016 |url-status=dead }}</ref> | tímabelti = [[UTC+08:00]] | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = '''4000''' 00 – '''4099''' 00 | svæðisnúmer = 23 | vefsíða = {{URL|cq.gov.cn}} }} '''Chongqing''' (eða '''Chungking''') ''([[Kínverska|kínverska:]] ''重庆''; [[Pinyin|rómönskun:]] Chóngqìng)'', er [[Héruð Kína|borghérað]] í suðvestur-miðhluta [[Kína|Alþýðulýðveldisins Kína]]. Borgin er mikilvæg fljótahöfn og samgöngumiðstöð. Hún er mennta-, vísinda-, fjármála-, verslunar- og iðnaðarmiðstöð efra vatnasvæðis hins mikla [[Jangtse]] fljóts. Í [[Seinna stríð Kína og Japans|seinna stríði Kína og Japans]] (1937–45) var hún höfuðborg [[Lýðveldið Kína (1912–1949)|Lýðveldisins Kína]]. Chongqing (sem þýðir „tvöföld vegsömun“) sem var undir stjórn [[Sichuan]] héraðs var árið 1997 aðskilin frá héraðinu og gerð að sérstöku borghéraði, því fjórða (á eftir [[Beijing]], [[Sjanghæ]] og [[Tianjin]]). Á þeim tíma var allur austurhluti Sichuan, aðliggjandi sveitir og borgir, felldur inn í sveitarfélagið sem stækkaði mjög að landsvæði og íbúafjölda. Samkvæmt kínverska manntalinu árið 2020 bjuggu í borgarkjarna Chongqing 9,6 milljónir manna en heildaríbúafjöldi undir lögsögu borgarinnar var 32,1 milljónir.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.citypopulation.de/en/china/cities/|titill=CHINA: Provinces and Major Cities|höfundur=Thomas Brinkhoff|útgefandi=City Populations- https://www.citypopulation.de/|ár=2022|mánuðurskoðað=15. ágúst|árskoðað=2022}}</ref><ref>{{Citation|title=China|date=2022-06-10|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|language=en|access-date=2022-06-20|archive-date=2021-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220073104/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/|url-status=dead}}</ref> == Staðsetning == [[Mynd:SkylineOfChongqing.jpg|alt=Mynd af Chongqing borg.|thumb|Horft yfir '''Chongqing borg.''']] [[Mynd:Yuzhong.png|alt=Landakort af legu Chongqing borgar (rauðmerkt) innan Chongqing borgarhéraðsins.|thumb|Chongqing borg (rauðmerkt) innan Chongqing borgarhéraðsins.]] [[Mynd:A_View_of_Chongqing_Central_Business_District.jpg|alt=Mynd af Jiefangbei á Yuzhong skaga miðborgar Chongqing borgar.|thumb|Jiefangbei á Yuzhong skaga miðborgar Chongqing borgar.]] [[Mynd:Map_of_PRC_Chongqing.svg|alt=Landakort sem sýnir legu Chongqing borgarhéraðsins (rauðmerkt) í Kína.|thumb|Kort af legu '''Chongqing borghéraðsins''' (rauðmerkt) í Kína.]] Chongqing er staðsett í suðvesturhluta Alþýðulýðveldisins Kína. Auk [[Sichuan]] í vestri liggur sveitarfélagið við héruðin [[Shaanxi]] í norðri, [[Hubei]] í austri, [[Hunan]] í suðaustri og [[Guizhou]] í suðri. Þegar borghéraðið var skilið frá [[Sichuan]] var allur austurhluti þess (um 82.000 ferkílómetrar eða u.þ.b. stærð Austurríkis) með aðliggjandi sveitum og borgum, felldur inn í sveitarfélagið sem stækkaði mjög að landsvæði og íbúafjölda. Sveitarfélagið Chongqing nær til borgarinnar Chongqing auk ýmissa ólíkra borga og aðliggjandi sveita. Chongqing sveitarfélag er því tæknilega séð stærsta borg veraldar. Borgin er staðsett í um 2.250 kílómetra fjarlægð frá sjó við ármót [[Jangtse]] og [[Jialing]] fljóts. Sveitarfélagið Chongqing samanstendur af þremur flipum af misjafnri stærð sem teygja sig suðvestur, norðaustur og suðaustur. Hverfi í miðri Chongqing-borg ná yfir suðvesturhlutann og eru umkringd úthverfum. Þaðan breiðist norðaustur armurinn meðfram [[Jangtse]] fljótinu. Suðaustur flipinn, sem teygir sig suðaustur frá Jangtse dalnum, samanstendur af röð hóla og dala milli héraðanna [[Hunan]] og [[Guizhou]]. Wu-fljót (önnur af þverám Jangtse) liggur nokkurn veginn með suðvesturhlið flipans þar til hún sveigir suður í Guizhou héraðs. Vestur- og suðvesturhlutar sveitarfélagsins liggja á vatnasvæði Sichuan og samanstanda af tiltölulega jöfnu og hæðóttu landslagi. [[Daba-fjöll]] liggja meðfram norðurlandamærum [[Shaanxi]] héraðs og í norðaustri afmarka [[Wu-fjöll]] inngöngu Jangtse inn í [[Hubei]] hérað, í þremur gljúfrum svæðisins. Fangdou-fjöllin eru í austurhluta sveitarfélagsins og í suðri ná Dalou-fjöllin norður frá [[Guizhou]]. Miðhluti Chongqing-borgar er byggður á og í kringum hæðóttan höfða úr rauðum sandsteini sem marka suðurmörk hinna lágu Huaying-fjalla, sem ná allt suður frá [[Sichuan]] héraði. Höfðinn afmarkast í norðri af Jialing-fljóti og í austri og suðri af Jangtse og myndar þannig skaga sem rennur á milli fljótanna tveggja. == Saga == [[Mynd:重慶華巖寺接引殿牌坊.JPG|alt=Mynd af Búddista musterinu í Jiulongpo í Chongqing borg.|thumb|[[Búddismi|Búddista]] musteri í Jiulongpo hverfinu í Chongqing borg.]] [[Mynd:Zhengxielitang.jpg|alt=Mynd af ríkisstjórnarbyggingu þjóðernissinna frá Seinna stríði Kína og Japans í Chongqing borg.|thumb|Ríkisstjórnarbygging þjóðernissinna í Chongqing borg frá [[Seinna stríð Kína og Japans|Seinna stríði Kína og Japans]].]] [[Mynd:文革墓群.jpg|alt=Mynd af gröfum fórnarlamba menningarbyltingarinnar í Chongqing.|thumb|Fjöldi fórnarlamba [[Menningarbyltingin|menningarbyltingarinnar]] er grafinn í gröfum byltingarinnar Chongqing.]] [[Mynd:Chongqing_Art_Museum.jpg|alt=Mynd af Chongqing listasafninu í Yuzhong hverfi Chongqing borgar.|thumb|Chongqing listasafnið í Yuzhong hverfi Chongqing borgar.]] Samkvæmt fornum frásögnum var Chongqing fæðingarstaður hins goðsagnakennda Yu keisara, stofnanda Xia ættarveldisins, fyrir um 4.000 árum. Á 11. öld f.Kr., undir vesturhluta Zhou-ættarveldisins, varð það svæði sem Chongqing er nú, lénsríkið Ba. Á 5. öld f.Kr. stofnaði Ba til tengsla við ríkið Chu sem náði til miðhluta [[Jangtse]] fljótsins. Ríkið var síðar fellt inn í Qinveldið. Um miðja 3. öld f.Kr. var svæðið orðið hluti af ríkinu Shu sem var óháð Norður- og Mið-Kína. Ba ríkið var eyðilagt af Qin-ríki árið 316 f.Kr. Qin keisari lét reisa nýja borg undir nafninu Jiangzhou og héraðið fékk nafnið Chu. Jiangzhou var áfram undir stjórn [[Qin Shi Huang]], fyrsta keisara Kína, arftaka Qin-ríkisins, sem og undir stjórn keisara [[Hanveldið|Hanveldisins]]. (206 f.Kr.— 220 e.Kr.) Jiangzhou var síðan endurnefnd á tímum Norður- og Suður-ættarveldanna (420–589) í héraðið Chu, síðan í Yu hérað árið 581 e.Kr. á valdatímum Sui-veldisins (581–618) og síðar í Gong hérað árið 1102. Nafnið Yu lifir enn í dag sem skammstöfun fyrir Chongqing. Í miðborginni er einnig nafnið Yuzhong (eða Mið-Yu). Núverandi nafn var gefið borginni árið 1189, eftir að Zhao Dun prins af [[Songveldið|Songveldinu]] (960–1279) lýsti krýningu sinni sem konungur og síðar sem keisara Guangzong sem „tvöfaldri vegsemd“ (eða chongqing). Í tilefni af krýningu hans var Yu héraði því breytt í Chongqing Fu. Á næstu öldum var borgin og nærsveitir hennar, ýmist hluti keisaradæma Norður- og Mið-Kína eða alveg óháð þeim. Borgin varð fyrst óaðskiljanlegur hluti þess á tímum [[Mingveldið|Mingveldisins]] (1368–1644) og síðan á tímum [[Tjingveldið|Tjingveldisins]] (1644–1912). Árið 1362, á valdatíma [[Júanveldið|Júanveldisins]] (1271—1368) stofnaði leiðtogi uppreisnarmanna bænda, að nafni Ming Yuzhen, konungsveldið Daxia í Chongqing. Það varð skammlíft. Árið 1621 stofnaði She Chongming, annað skammlíft ríki, Daliang, með Chongqing sem höfuðborg. Fyrsti borgarmúrinn var byggður um 250 f.Kr. Hann var lagfærður og stækkaður á 3. öld e.Kr. og aftur árið 1240. Síðan var múrinn endurreistur að verulegu leyti og styrktur á tímum [[Mingveldið|Mingveldisins]] (1368–1644). Upp úr 1630, undir lok valdatíma Ming, var borgin eyðilögð í uppreisn Zhang Xianzhong og borgarbúum slátrað. Borgarmúrinn var endurreistur árið 1663 og aftur árið 1760. Á árunum 1890 til 1904 voru ræðismannaskrifstofur [[Bretland|Bretlands]], [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]], [[Þýskaland|Þýskalands]], [[Frakkland|Frakklands]] og [[Japan|japans]] opnaðar í Chongqing. Verslunarhöfn Chongqing var opnuð fyrir viðskiptum Breta árið 1890, en siglingaerfiðleikar á [[Jangtse]] fljóti seinkuðu skipaumferðum í meira en áratug. Á meðan lauk fyrsta kínverska-japanska stríðinu (1894–95) og samkvæmt stríðslokaskilmálum fengu Japanir aðgang að bryggjum Chongqing borgar. Þessi ívilnun stóð til ársins 1937, þegar [[Seinna stríð Kína og Japans]] braust út (1937–45). Árið 1911, í aðdraganda kínversku byltingarinnar, gegndi Chongqing borg - ásamt [[Chengdu]] héraðshöfuðborg [[Sichuan]] - aðalhlutverki í að koma [[Tjingveldið|Tjingveldinu]] frá. Margir frá borginni gengu til liðs við byltingarflokk kínverska þjóðernisleiðtogans [[Sun Yat-sen]]. Árið 1929 varð Chongqing sveitarfélagið í Lýðveldinu Kína. Ári eftir að [[Seinna stríð Kína og Japans|seinna stríð Kína og Japans]] (1937–45) hófst var Chongqing gerð að bráðabirgðahöfuðborg ríkisstjórnar þjóðernissinnans [[Chiang Kai-shek]]. Hundruð ríkisskrifstofa voru þá fluttar til borgarinnar frá [[Nanjing]] ásamt sendiráðum erlendra ríkja. Tugþúsundir manna komu frá strandhéruðum og höfðu með sér hergögn, verksmiðjur og skóla. Vinaþjóðir á þessum tíma sendu einnig hergögn til Chongqing til að styðja þjóðernissinna í stríðinu gegn Japan. Íbúum fjölgaði úr 250.000 í eina milljón. Þrátt fyrir miklar sprengjuárásir Japana var baráttuandi meðal borgarbúa. Chiang Kai-shek gekk hins vegar illa að fást við verðbólgu og spillingu og hafði það mikil áhrif á stríðsrekstur hans frá árinu 1942. Árið 1946 í stríði þjóðernissinna og kommúnista, varð Nanjing aftur gerða að höfuðborg þjóðernissinna. Þremur árum síðar, í apríl 1949, tóku sveitir kommúnista Nanjing og ríkisstjórn þjóðernissinna flúði til [[Guangzhou]] og síðan aftur til Chongqing. Stóð sú vist einungis í tvo mánuði, er þjóðernissinnar flúðu til [[Taívan]] og kommúnistar lýstu yfir sigri á meginlandi Kína. Eftir áratuga hernað var Chongqing í rúst en uppbygging hófst skömmu eftir yfirtöku kommúnista. Ráðist var í að efla þann iðnað sem hafði byggst upp snemma á 20. öld. Sú uppbygging hægði þó verulega á sér á tímum [[Stóra stökkið fram á við|„Stóra stökksins“]] (1958–60) og [[Menningarbyltingin|menningarbyltingarinnar]] (1966–76). Á þjóðernistímabilinu var Chongqing sjálfstætt sveitarfélag, en á árunum 1954 til 1996 var borgin sett undir stjórn [[Sichuan]] héraðs. Árið 1997 var borgin aðskilin frá héraðinu og gerð að sjálfstæðu borghéraði. Markmiðið var að styðja við uppbyggingu mið- og vesturhluta Kína. Allur austurhluti Sichuan var settur undir hið nýja borghérað. Efnahagur styrktist og íbúafjöldi jókst til muna. Sama ár var „Yú“ samþykkt sem opinber skammstöfun borgarinnar. Hún er dregin af gamla nafninu á þeim hluta [[Jialing-fljóts]] sem liggur í gegnum Chongqing og rennur til [[Jangtse]] fljóts. == Efnahagur == [[Mynd:Raffles_City_Chongqing_2019-9.jpg|alt=Mynd af Raffles City Chongqing sem eru húsþyrping átta bygginga í Yuzhong hverfi Chongqing borgar.|thumb|Raffles City Chongqing, húsþyrping átta bygginga í Yuzhong hverfi Chongqing borgar.]] [[Mynd:Chaotianmen_Bridge,_Nan'an_District_of_Chongqing.jpg|alt=Mynd af Chaotianmen brú sem tengir Jiangbei hverfið við Nan'an hverfi Chongqing borgar.|thumb|Chaotianmen brú tengir Jiangbei hverfið við Nan'an hverfi Chongqing borgar.]] Þéttbýlismyndun Chongqing hefur verið gríðarhröð á síðustu áratugum, sérstaklega eftir að Chongqing var aðskilin frá [[Sichuan]] héraði árið 1997. Atvinnuvegir Chongqing eru fjölbreyttir, er útflutningsgreinar takmarkaðar vegna óhagstæðrar staðsetningar innanlands. Þess í stað hafa byggst upp verksmiðjur sem framleiða staðbundna neysluvörur á borð við unnar matvörur, bíla, ýmiskonar efnavörur, vefnað, vélar, íþróttabúnað og raftæki. Chongqing borg er þriðja stærsta framleiðslumiðstöð fyrir bifreiðar í Kína og sú stærsta í framleiðslu mótorhjóla. Í borginni eru höfuðstöðvar fjórða stærsta framleiðanda bifreiða í Kína; Changan Automotive Corp. Meðal annarra bifreiðaframleiðenda eru Lifan Hongda Enterprise og bandaríski bílarisinn Ford Motor Company, sem er með 3 verksmiðjur í Chongqing. Í borghéraðinu er umfangsmikil framleiðsla á járni, stál, og álvörum. Meðal mikilvægra framleiðenda eru Chongqing Iron and Steel Company og Southwest Aluminum, sem rekur þar stærsta álver Asíu. Landbúnaður í borghéraðinu er umtalsverður. Hrísgrjón og ávextir, sérstaklega appelsínur, eru aðalafurðir svæðisins. Náttúruauðlindir eru einnig miklar á borð við kol, jarðgas og ýmis steinefni. Í borginni rekur CNPC (móðurfélag PetroChina) stórar olíuhreinsistöðvar. Á síðustu árum hefur verið lögð áhersla á að auka hlut hátækni, upplýsingatækni og annars þekkingariðnaðar. Borgin hefur einnig fjárfest mikið í innviðum til að laða að erlenda fjárfestingu. Net vega og járnbrauta sem tengja borgina við aðra landshluta Kína hefur verið stækkað og uppfært. Nærliggjandi [[Þriggja gljúfra stíflan|„Þriggja gljúfra stífla“]], stærsta fallorkuvirkjun heims, gefur Chongqing afl og auðveldar skipaflutninga frá hafi á [[Jangtse]] fljóti til Chongqing. Þessar endurbætur innviða hafa leitt til fjölmargra erlendra fjárfestinga í atvinnugreinum allt frá bílum til smásölu og fjármögnunar. Þannig eru í borghéraðinu fjölþjóðleg fyrirtæki á borð við bílaframleiðendurna Ford og Mazda, smásölukeðjurnar Wal-Mart, Metro AG og Carrefour, og fjármálafyrirtæki á borð við HSBC, Standard Chartered Bank, Citibank, Deutsche Bank, ANZ Bank, og Scotiabank. == Menntun == [[Mynd:西南政法大学图书馆.jpg|alt=Mynd af Xizheng bókasafni hins virta Suðvesturháskóla í stjórnmálafræði og lögfræði í Chongqing.|thumb|Xizheng bókasafn hins virta Suðvesturháskóla í stjórnmálafræði og lögfræði í Chongqing.]] Frá árinu 1949 hefur skólum á öllum stigum fjölgað - leikskólum, grunnskólum, gagnfræðaskólum, framhaldsskólum og háskólum. Lögð hefur verið rík áhersla á stofnun kennaraskóla, iðnnámsskóla og landbúnaðarskóla. Chongqing er miðstöð háskólanáms. Borghéraðið er með á þriðja tug háskóla og framhaldsskóla. Meðal helstu háskólanna eru Chongqing háskólinn (stofnaður 1929), Suðvestur háskólinn (1906), Suðvestur háskólinn í stjórnmálafræði og lögfræði (1950). Þessir þrír háskólar teljast allir til lykilháskóla Kína og njóta virðingar sem slíkir. Meðal annarra háskóla eru Chongqing kennaraháskólinn (1954), Chongqing læknaháskólinn (1956) í Yuzhong, Sichuan myndlistarstofnunin (1940) í Jiulongpo og Chongqing Jiaotong háskólinn (1951) í Nan’an. ==Samgöngur == [[Mynd:Terminal_3_of_Chongqing_Jiangbei_Airport.jpg|alt=Mynd af þriðju farþegastöð Chongqing Jiangbei flugvallarins.|thumb|Þriðja farþegastöð [[Chongqing Jiangbei alþjóðaflugvöllurinn|Chongqing Jiangbei flugvallarins]]]] [[Mynd:Chaotianmen_Bridge.jpg|alt=Mynd af Chaotianmen brú yfir Jangtse fljót við Chongqing borg.|thumb|Chaotianmen brúin yfir [[Jangtse]] fljót við Chongqing borg.]] [[Mynd:Chongqing Rail Transit system map 201812 ver 20190126.png|alt=Kort af borgalínukerfi (snarlestarkerfi) Chongqing borgar.|thumb|Kort af borgalínu ([[Snarlest|snarlestarkerfi]]) Chongqing borgar.]] Frá því að Chongqing var gert að sjálfstæðu borghéraði árið 1997 hefur verið ráðsit í verulega uppbyggingu allra innviða og samgöngumannvirkja. Með byggingu járnbrauta og hraðbrauta til austurs og suðausturs er Chongqing orðin aðalsamgöngumiðstöð í suðvesturhluta Kína. Járnbrautarkerfi Chongqing þróaðist einnig hratt eftir árið 1949. Lagningu járnbrautar á milli Chongqing og [[Chengdu]] borgar lauk árið 1952. Chengdu-Baoji járnbrautin, sem lögð var fjórum árum síðar, tengir borgina við allt norðvestur Kína, sem og við [[Wuhan]] borg í [[Hubei]] héraði. Chongqing-Xiangfan járnbrautin tengir einnig borgina beint við Wuhan. Járnbrautin á milli Chongqing og Guiyang tengir ekki aðeins Chongqing við [[Guizhou]] hérað í suðri og sameinast öðrum járnbrautum í [[Yunnan]] og [[Guangxi]] við víetnamsku landamærin. Nýlokið er lagningu járnbrauta frá Chongqing til [[Huaihua]] veitir beinan aðgang til [[Hunan]] héraðs og tengist til [[Guangxi]] héraðs. Chongqing nú miðstöð umfangsmikils þjóðvegarnets. Helstu leiðir liggja suður til Guiyang, norðaustur til Wanzhou og norðvestur til Chengdu. [[Jangtse]] fljót og [[Jialing]] fljót eru mikilvægar samgönguæðar fyrir Chongqing. Allt frá fimmta áratug síðustu aldar hefur verið ráðist í umfangsmikla dýpkun, hreinsun gróðurs til að gera skipugengd á Jangtse auðveldari og öruggari. Þá hefur bygging [[Þriggja gljúfra stíflan|„Þriggja gljúfra stíflu“]], stærsta fallorkuvirkjun heims, gert skipaflutninga frá hafi á Jangtse fljóti til Chongqing mun auðveldari. Nú geta 3.000 tonna hafskipum siglt upp Jangtse til hafna í Chongqing. Megin flughöfn borghéraðsins er [[Chongqing Jiangbei alþjóðaflugvöllurinn]] sem opnaður var 1990 og er staðsettur um 21 kílómetra norður af miðborg Chongqing og þjónar sem mikilvæg flugmiðstöð fyrir suðvesturhluta Kína. Flugvöllurinn býður upp á bein flug til stærri borga Kína, Suðaustur-Asíu, Miðausturlanda, Norður-Ameríku og Evrópu. Hann er safnvöllur fyrir flugfélögin China Southern Airlines, Chongqing Airlines, Sichuan Airlines, China Express Airlines, Shandong Airlines og China West Air. Eftir 1949 jókst verulega notkun á reiðhjólum, rútum og mótorhjólum í borginni. Sporvagnar hafa lengi verið nýttir fyrir samgöngur í borginni. Byggðar hafa verið 31 brú yfir [[Jangtse]] fljót. Snemma á 21. öld hafa reiðhjól vikið fyrir umferð bifreiða og mótorhjóla. Borgin byrjaði einnig að þróa og byggja upp [[Snarlest|snarlestarkerfi]] árið 2005. == Tenglar == * Kínversk vefsíða [http://www.cq.gov.cn/ borghéraðsstjórnar Chongqing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060303161354/http://www.cq.gov.cn/ |date=2006-03-03 }}. Inniheldur ýmsar upplýsingar t.d. um sögu, skipulag, fréttir og ferðaþjónustu * Ensk vefsíða [https://www.britannica.com/place/Chongqing Encyclopaedia Britannica] um Chongqing. * Vefsíða Travel China Guide [https://www.travelchinaguide.com/cityguides/chongqing.htm um Chongqing borg og borghérað.] Ferðahandbók fyrir borgina: Almennar upplýsingar, samgöngur, helstu ferðamannastaði, veður o.fl. == Heimildir == * {{Wpheimild|tungumál=en|titill=Chongqing|mánuðurskoðað=25. janúar|árskoðað=2021}} ==Tilvísanir== <references/> {{Stjórnsýslueiningar í Alþýðulýðveldinu Kína}} {{Stærstu þéttbýlissvæði í heimi}} [[Flokkur:Héruð í Kína]] [[Flokkur:Borgir í Kína]] o5p1lzzvtlucbkvo9iai70zlbupaahh Kópavogsskóli 0 77460 1985308 1826213 2026-11-06T23:07:12Z ~2026-59063-66 122571 /* */ New principal 1985308 wikitext text/x-wiki {{Grunnskóli| Nafn=Kópavogsskóli| Stofnár=1949| Skólastjóri=Guðný Sigurjónsdóttir| Aldur=6-15| Staður=Kópavogur| Land=| Vefsíða=http://www.kopavogsskoli.is/| }} '''Kópavogsskóli''' er grunnskóli við miðbæ [[Kópavogur|Kópavogs]] sem tók fyrst til starfa 12. janúar 1949. Hann er elsti grunnskóli bæjarins og gengdi skólahúsið fyrst um sinn hlutverki skrifstofu, guðshúss og félagsheimilis ásamt fleiru. == Skólastjórar == * [[Guðmundur Eggertsson]] * [[Frímann Jónasson]] * [[Magnús Bæringur Kristinsson]] * [[Óli Kr. Jónsson]] * [[Ólafur Guðmundsson]] * [[Guðmundur Ó. Ásmundsson]] [[Flokkur:Grunnskólar í Kópavogi]] {{s|1949}} 8q9k5jbxqrsecyyi0xczulh78y6bew2 1985310 1985308 2026-11-06T23:09:54Z ~2026-59063-66 122571 /* Skólastjórar */ New principal 1985310 wikitext text/x-wiki {{Grunnskóli| Nafn=Kópavogsskóli| Stofnár=1949| Skólastjóri=Guðný Sigurjónsdóttir| Aldur=6-15| Staður=Kópavogur| Land=| Vefsíða=http://www.kopavogsskoli.is/| }} '''Kópavogsskóli''' er grunnskóli við miðbæ [[Kópavogur|Kópavogs]] sem tók fyrst til starfa 12. janúar 1949. Hann er elsti grunnskóli bæjarins og gengdi skólahúsið fyrst um sinn hlutverki skrifstofu, guðshúss og félagsheimilis ásamt fleiru. == Skólastjórar == * [[Guðmundur Eggertsson]] * [[Frímann Jónasson]] * [[Magnús Bæringur Kristinsson]] * [[Óli Kr. Jónsson]] * [[Ólafur Guðmundsson]] * [[Guðmundur Ó. Ásmundsson]] * [[Guðný Sigurjónsdóttir]] [[Flokkur:Grunnskólar í Kópavogi]] {{s|1949}} ifm3cpnpzfbqr0gprx5x0f7f1x5gpev Katy Perry 0 80725 1985351 1938660 2026-11-07T00:12:18Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 9 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985351 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Katy Perry | mynd = KatyPerryWestminst111224 (81 of 95) (54206733094) (cropped 2).jpg | mynd_texti = Perry árið 2024 | fæðingarnafn = Katheryn Elizabeth Hudson | önnur_nöfn = {{hlist|Katy Hudson|Katheryn Perry}} | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1984|10|25}} | fæðingarstaður = [[Santa Barbara]], [[Kalifornía]], [[Bandaríkin|BNA]] | starf = {{hlist|Söngvari|lagahöfundur}} | ár = 2001–í dag | maki = {{Plainlist| * {{g|[[Russell Brand]]<br />|2010|2012}} * [[Orlando Bloom]]<br />(2016–2025) }} | börn = 1 | vefsíða = {{URL|katyperry.com}} | undirskrift = Katy Perry's signature.svg | module = {{Tónlistarfólk|embed=yes | stefna = {{flatlist| * [[Popptónlist|Popp]] * [[rokk]] * [[diskó]] }} | hljóðfæri = {{flatlist| * Rödd * gítar }} | útgefandi = {{flatlist| * Red Hill * Java * [[Columbia Records|Columbia]] * [[Capitol Records|Capitol]] }} }} }} '''Katheryn Elizabeth Hudson''' (f. 25. október 1984), betur þekkt undir nafninu '''Katy Perry''', er [[Bandaríkin|bandarísk]] söngkona og lagahöfundur. Perry fæddist í [[Santa Barbara]] í [[Kalifornía|Kaliforníu]] og voru foreldrar hennar prestar. Hún ólst upp við að hlusta á [[gospeltónlist]] og söng í kirkju sem barn. Eftir að hafa klárað GED-próf fyrsta árið í menntaskóla (e. „highschool“) byrjaði hún að vinna að tónlistarferlinum. Hún gaf út sjálftitlaða gospel-plötu árið 2001 undir nafninu Katy Hudson en platan náði ekki vinsældum. Hún tók upp plötu og kláraði meirihlutann af sólóplötu á árunum 2004–2005 en hvorug platan kom út. Eftir að hafa skrifað undir samning við [[Capitol Records]] árið 2007 fékk hún sér sviðsnafnið Katy Perry og gaf út fyrstu stafrænu smáskífuna sína, „Ur So Gay“, í nóvember sama ár og fékk lagið mikla athygli. Hún varð fræg þegar hún gaf út aðra smáskífuna sína, „I Kissed a Girl“ árið 2008 sem toppaði marga bandaríska vinsældalista. Fyrsta hefðbundna sólóplata Perry, ''One of the Boys'', kom út sama ár og var í 33. sæti yfir best seldu plötur heims árið 2008. Platan fór í platínusölu; „I Kissed a Girl“ og önnur smáskífan, „Hot n Cold“, fóru báðar í margfalda platínusölu. Hún varð þekkt fyrir að klæðast óhefðbundnum kjólum, blandi af litum og eldri tísku. Næsta platan hennar, ''Teenage Dream'', kom út í ágúst 2010. Perry átti í löngu ástarsambandi við [[Travis McCoy]] og var gift leikaranum [[Russell Brand]] í eitt ár. Þau skildu árið 2012. Frá 2016 til 2025 var hún í sambandi með enska leikaranum [[Orlando Bloom]] og eignaðist með honum dóttur. Árið 2025 hóf hún samband með [[Justin Trudeau]], fyrrum forsætisráðherra Kanada. == Æska == Katy Perry fæddist 25. október 1984 sem Katheryn Elizabeth Hudson í [[Santa Barbara]], [[Kalifornía|Kaliforníu]]. Hún er annað barn foreldra sinna en þau eru bæði prestar.{{sfn|Perry|2012|loc=05:23|ref=movie}}<ref name="Friedlander 2012 15">{{harvnb|Friedlander|2012|p=15}}</ref> Katy á eldri systur og yngri bróður.<ref>{{cite magazine|last=Martins|first=Chris|date=September 4, 2012|title=Katy Perry's Lil Bro Hudson Would Like to Be a Pop Star Too|url=https://www.spin.com/2012/09/katy-perrys-little-brother-hudson-to-you-video/|url-status=live|magazine=[[Spin]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140502002326/https://www.spin.com/2012/09/katy-perrys-little-brother-hudson-to-you-video/|archive-date=May 2, 2014|access-date=April 30, 2014}}</ref><ref>{{harvnb|Friedlander|2012|p=7}}</ref> Móðir hennar hetir Mary Hudson (áður Perry) og ólst hún upp í Suður-Kaliforníu. Frænka og frændi Katy í móðurættina voru handritshöfundurinn Eleanor Perry og leikstjórinn Frank Perry.<ref>{{cite magazine|last=Robinson|first=Lisa|title=Katy Perry's Grand Tour|magazine=[[Vanity Fair]]|date=May 3, 2011|access-date=January 23, 2014|url=https://www.vanityfair.com/hollywood/features/2011/06/katy-perry-full-201106|archive-url=https://web.archive.org/web/20141025031343/http://www.vanityfair.com/hollywood/features/2011/06/katy-perry-full-201106|archive-date=October 25, 2014}}</ref> Perry er af [[Portúgal|portúgölskum]] og [[Þýskaland|þýskum]] ættum.<ref>{{harvnb|Cowlin|2014|pp=11; 51}}</ref> Perry tengdist prestsstörfum foreldra sinna náið. Hún söng í kirkjunni þeirra þegar hún var 9-17 ára.<ref>{{harvnb|Hudson|2012|p=41}}</ref> Hún ólst upp við að hlusta á [[gospeltónlist]] og var ekki leyft að hlusta á það sem móðir hennar kallaði „veraldlega tónlist“.<ref name="MontgomeryGospel">{{cite news|url=http://www.mtv.com/news/1589848/katy-perry-dishes-on-her-long-and-winding-road-from-singing-gospel-to-kissing-girls/|title=Katy Perry Dishes on Her 'Long And Winding Road' From Singing Gospel To Kissing Girls|last=Montgomery|first=James|date=June 24, 2008|publisher=[[MTV News]]|access-date=February 15, 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140502061332/http://www.mtv.com/news/1589848/katy-perry-dishes-on-her-long-and-winding-road-from-singing-gospel-to-kissing-girls/|archive-date=May 2, 2014}}</ref> Perry gekk í kristilega skóla og fór í kristnar sumarbúðir.<ref name="Friedlander 2012 15"/><ref>{{cite news|last=Masley|first=Ed|title=Katy Perry talks Super Bowl, Scottsdale childhood|url=https://www.azcentral.com/story/entertainment/music/2015/01/09/interview-katy-perry-talks-super-bowl-halftime-show/21497063/|access-date=January 9, 2015|newspaper=[[The Arizona Republic]]|date=January 9, 2015}}</ref> Sem barn lærði hún að dansa í afþreyingarbúðum í Santa Barbara. Kennararnir voru vel menntaðir og byrjaði hún á að læra swing, Lindí hopp, og jitterbug.<ref>{{harvnb|Summers|2012|p=37}}</ref> Hún tók GED-próf eftir fyrsta árið í menntaskóla og ákvað að hætta í skóla til að láta reyna á feril í tónlist.<ref>{{cite magazine |last=Spencer |first=Amy |date=January 6, 2010 |title=Katy Perry (she kisses boys, too!) |url=http://www.glamour.com/magazine/2010/01/katy-perry-she-kisses-boys-too |url-status=live |magazine=[[Glamour]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20140811093304/http://www.glamour.com/magazine/2010/01/katy-perry-she-kisses-boys-too |archive-date=August 11, 2014 |access-date=August 9, 2014}}</ref> Perry byrjaði upphaflega að syngja „vegna þess að ég var á þeim tímapunkti í æskunni þar sem ég var að herma eftir systur minni og gerði allt sem hún gerði.“ Systir hennar æfði sig með [[Kassetta|kassettum]] og Perry hlustaði á þessar kassettur sjálf þegar systir hennar var ekki heima. Hún æfði lög og flutti þau fyrir foreldra sína sem lögðu til að hún myndi fara í söngtíma. Hún greip tækifærið og byrjaði í tímum 9 ára og hætti 16 ára.<ref>{{harvnb|Friedlander|2012|pp=8; 18}}</ref> Hún skráði sig í tónlistarakademíuna í Santa Barbara og lærði [[Ítalía|ítalskan]] [[ópera|óperusöng]] í stuttan tíma. == Ferill == === 2001: ''Katy Hudson'' === Áður en Perry var þekkt undir nafninu Katy Perry kenndi hún sig við Katy Hudson. Perry gaf út sína fyrstu stúdíóplötu 6. mars 2001 sem kallast ''Katy Hudson''.<ref>{{cite web|title=Katy Hudson&nbsp;– Katy Hudson|url=https://www.allmusic.com/album/katy-hudson-mw0000017022|publisher=[[AllMusic]]|first=Stephen Thomas|last=Erlewine|author-link=Stephen Thomas Erlewine|access-date=December 27, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226133433/http://www.allmusic.com/album/katy-hudson-mw0000017022|archive-date=December 26, 2013}}</ref><ref>{{cite magazine|last1=Monroe|first1=Blaire|title=Remember When Katy Perry Was a Christian Music Artist?|magazine=[[Complex]]|date=September 17, 2015|url=http://ca.complex.com/music/2015/09/looking-back-on-katy-perrys-christian-music-career|access-date=February 19, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102949/http://ca.complex.com/music/2015/09/looking-back-on-katy-perrys-christian-music-career|archive-date=March 4, 2016}}</ref> Á þessum tíma var Perry óþekkt almenningi en fékk þó ágæt ummæli frá gagnrýnendum. Það var útgáfufélagið Red Hill Records sem gaf plötuna út en félagið varð stuttu seinna gjaldþrota. Áður en félagið varð gjaldþrota seldist platan einungis í rúmum 200 eintökum.<ref>{{harvnb|Summers|2012|pp=10–11}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://books.google.com/books?id=JRIEAAAAMBAJ&q=Doors+close+in+Pamplin%27s+beleaguered+music+division&pg=PA10|magazine=Billboard|date=December 1, 2001|access-date=August 6, 2014|title=Doors close in Pamplin's beleaguered music division|first=Deborah Evans|last=Price}}</ref> Platan er með [[Kristileg tónlist|kristilega]] stefnu og fjallar um trú söngkonunar á Guði. Eftir að Perry varð þekkt poppstjarna seldist platan í fleiri eintökum. === 2007–2009: ''One of the Boys'' === <!--[[File:Katy Perry performing.jpg|thumb|upright|right|Perry á Warped Tour árið 2008]]--> Í apríl 2007 skrifaði Perry undir samning við útgáfufélagið [[Capitol Records]] og fékk þar af leiðandi sviðsnafnið Katy Perry.<ref name="hitquarters">{{cite web|url=http://www.hitquarters.com/index.php3?page=intrview/opar/intrview_AnokuteCorrection.html|title=Correction to the interview with Chris Anokute|website=HitQuarters|date=January 21, 2011|access-date=April 29, 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140713071228/http://www.hitquarters.com/index.php3?page=intrview%2Fopar%2Fintrview_AnokuteCorrection.html|archive-date=July 13, 2014}}</ref> Í nóvember 2007 gaf hún út lagið „Ur so Gay“.<ref>{{harvnb|Friedlander|2012|pp=58; 61}}</ref> Capitol Records fékk [[Dr. Luke]] og Perry til að vinna saman og unnu þau að mörgum vinsælum lögum á borð við „I Kissed a Girl“ og „Hot n Cold“. Perry gaf út sitt fyrsta lag við plötuna ''One of the Boys'' þann 28. apríl 2008 sem heitir „I Kissed a Girl“.<ref>{{cite magazine|title=I Kissed a Girl|url=https://www.rollingstone.com/music/pictures/katy-perrys-20-biggest-hits-20140730/1-i-kissed-a-girl-0160167|access-date=October 24, 2014|magazine=Rolling Stone|date=July 30, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141108160532/http://www.rollingstone.com/music/pictures/katy-perrys-20-biggest-hits-20140730/1-i-kissed-a-girl-0160167|archive-date=November 8, 2014}}</ref> Lagið skaut henni upp á stjörnuhimininn sem poppstjarna en hlaut töluverða gagnrýni af trúfélögum vegna skilaboða í textanum.<ref name="VenaRumors">{{cite news|url=http://www.mtv.com/news/articles/1593166/katy-perry-responds-rumors-parents-criticism.jhtml|title=Katy Perry Responds To Rumors of Parents' Criticism: 'They Love And Support Me'|last=Vena|first=Jocelyn|date=August 20, 2008|publisher=MTV News|access-date=April 29, 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131213203136/http://www.mtv.com/news/articles/1593166/katy-perry-responds-rumors-parents-criticism.jhtml|archive-date=December 13, 2013}}</ref> Laginu gekk hinsvegar vel á vinsældalistum á náði fyrsta sæti á [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]].<ref>{{cite magazine|last=Cohen|first=Jonathan|title=Rihanna Topples Katy Perry on Hot 100|url=https://www.billboard.com/articles/news/1044448/rihanna-topples-katy-perry-on-hot-100|magazine=Billboard|access-date=March 15, 2014|date=August 14, 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731171353/http://www.billboard.com/articles/news/1044448/rihanna-topples-katy-perry-on-hot-100|archive-date=July 31, 2013}}</ref> Þann 17. júní 2008 gaf hún út fyrstu plötuna sína undir nafninu Katy Perry, ''One of the Boys'', og náði hún níunda sæti á [[Billboard 200|''Billboard'' 200]] listanum en toppaði vinsældalista í löndum eins og í Þýskalandi, Kanada, Hollandi og Austurríki.<ref>{{cite web|url=https://www.metacritic.com/music/one-of-the-boys/katy-perry|title=''One of the Boys'' by Katy Perry|publisher=[[Metacritic]]|access-date=March 6, 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121114151805/http://www.metacritic.com/music/one-of-the-boys/katy-perry|archive-date=November 14, 2012}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/artist/305595/katy-perry/chart?sort=timeon&f=305|title=Katy Perry&nbsp;– Chart history: Billboard 200|access-date=March 2, 2009|magazine=Billboard|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140713083438/http://www.billboard.com/artist/305595/katy-perry/chart?sort=timeon&f=305|archive-date=July 13, 2014}}</ref> Platan var lengi í undirbúningi og var tekin upp á árunum 2003–2008 en hún hefur verið seld í meira en 7 milljónum eintaka í dag.<ref>{{cite news|url=http://www.mtv.com/news/1646527/katy-perry-fantasia-look-to-unseat-eminem-on-charts/|title=Katy Perry, Fantasia look to unseat Eminem on charts|last=Kaufman|first=Gil|date=August 26, 2010|publisher=MTV News|access-date=February 28, 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160330100108/http://www.mtv.com/news/1646527/katy-perry-fantasia-look-to-unseat-eminem-on-charts/|archive-date=March 30, 2016}}</ref> Í september gaf hún síðan út lagið „Hot n Cold“ sem náði einnig miklum vinsældum og náði hæst 3. sæti á ''Billboard'' Hot 100 listanum.<ref name=Hot100History>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/artist/305595/Katy%2BPerry/chart?f=379|title=Katy Perry&nbsp;– Chart history: The Hot 100|access-date=June 26, 2014|magazine=Billboard|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140629094808/http://www.billboard.com/artist/305595/Katy%20Perry/chart?f=379|archive-date=June 29, 2014}}</ref> Smáskífurnar „Thinking of You“ og „Waking up in Vegas“ fylgdu síðan í kjölfarið árið 2009. === 2010–2012: ''Teenage Dream'' === [[Mynd:Katy Perry - Part Of Me Australian Premiere - June 2012 (3).jpg|thumb|upright|left|Perry í [[Sydney]] á frumsýningu heimildarmyndarinnar ''Katy Perry: Part of Me'' árið 2012]] Þann 7. maí 2010 gaf Perry út lagið „California Gurls“ með [[Snoop Dogg]].<ref>{{cite news|last=Montgomery|first=James|title=Katy Perry Debuts New Single 'California Gurls'|url=http://www.mtv.com/news/1638711/katy-perry-debuts-new-single-california-gurls/|access-date=September 21, 2014|publisher=MTV News|date=May 7, 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912002221/http://www.mtv.com/news/1638711/katy-perry-debuts-new-single-california-gurls/|archive-date=September 12, 2014}}</ref> Lagið var fyrsta smáskífan af plötunni hennar ''Teenage Dream''. Lagið náði miklum vinsældum á var á toppi vinsældalista víðsvegar um heiminn.<ref>Ítarupplýsingar um „California Gurls“: * {{cite web|last=Rosa|first=Christopher|title=Katy Perry's "Teenage Dream" Is Best Pop Album Of The Decade|publisher=[[VH1]]|date=August 24, 2015|url=http://www.vh1.com/news/198337/katy-perry-teenage-dream/|access-date=December 6, 2017}} * {{cite news|last=Ryan|first=Chris|title=Star Spotting: Katy Perry Reveals 'Teenage Dream' Album Artwork|url=http://www.mtv.com/news/2296047/katy-perry-teenage-dream-artwork/|publisher=MTV News|date=July 21, 2010|access-date=December 6, 2017|archive-date=desember 7, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207084517/http://www.mtv.com/news/2296047/katy-perry-teenage-dream-artwork/|url-status=dead}} * {{cite magazine|first=Gary|last=Trust|title=Katy Perry Speeds To No. 1 on Hot 100|url=https://www.billboard.com/articles/news/957858/katy-perry-speeds-to-no-1-on-hot-100|magazine=Billboard|date=June 9, 2010|access-date=June 9, 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130508095943/http://www.billboard.com/articles/news/957858/katy-perry-speeds-to-no-1-on-hot-100|archive-date=May 8, 2013}}</ref> Í júlí gaf hún síðan út lagið „Teenage Dream“ sem einnig náði fyrsta sætinu á vinsældalistum.<ref>{{cite magazine|last1=Pietroluongo|first1=Silvio|title=Katy Perry's 'Teenage Dream' Dethrones Eminem on Hot 100|magazine=Billboard|date=September 8, 2010|url=https://www.billboard.com/articles/news/956446/katy-perrys-teenage-dream-dethrones-eminem-on-hot-100|access-date=July 31, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140908070757/http://www.billboard.com/articles/news/956446/katy-perrys-teenage-dream-dethrones-eminem-on-hot-100|archive-date=September 8, 2014}}</ref> Platan ''Teenage Dream'' skaust beint í fyrsta sæti á ''Billboard'' 200 listanum en platan hefur verið seld í meira en 6 milljónum eintaka.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/music/2013/jul/30/katy-perry-new-album-prism-lorry|title=Katy Perry announces new album, Prism, on side of golden lorry|first=Sean|last=Michaels|newspaper=[[The Guardian]]|date=July 30, 2013|access-date=June 20, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160819031921/https://www.theguardian.com/music/2013/jul/30/katy-perry-new-album-prism-lorry|archive-date=August 19, 2016}}</ref> Í október gaf Perry út lagið „Firework“ sem, eins og hin tvö lögin, náði fyrsta sæti á vinsældalistum. Þetta var þriðja samfellda lagið sem Perry gaf út sem náði fyrsta sæti.<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/news/949557/katy-perrys-firework-shines-over-hot-100|title=Katy Perry's 'Firework' Shines Over Hot 100|magazine=Billboard|first=Silvio|last=Pietroluongo|date=December 8, 2010|access-date=December 8, 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130212162311/http://www.billboard.com/articles/news/949557/katy-perrys-firework-shines-over-hot-100|archive-date=February 12, 2013}}</ref> Þann 16. febrúar 2011 kom lagið „E.T.“ með [[Kanye West]] út. Lagið dvaldi næstu fimm vikum í fyrsta sæti vinsældalistans.<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/news/472289/katy-perrys-et-rockets-to-no-1-on-hot-100|title=Katy Perry's 'E.T.' Rockets To No. 1 on Hot 100|magazine=Billboard|first=Gary|last=Trust|date=March 30, 2011|access-date=March 30, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130508071128/http://www.billboard.com/articles/news/472289/katy-perrys-et-rockets-to-no-1-on-hot-100|archive-date=May 8, 2013}}</ref> Í júní 2011 af hún síðan út lagið „Last Friday Night (T.G.I.F.)“. Þetta var fimmta samfellda lagið hennar sem fór í fyrsta sæti á ''Billboard'' Hot 100 listanum.<ref>{{cite magazine|title=FMQB: Radio Industry News, Music Industry Updates, Nielsen Ratings, Music News and more!|magazine=[[FMQB]]|date=June 6, 2011|url=http://www.fmqb.com/Article.asp?id=69239|access-date=September 21, 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110705122717/http://www.fmqb.com/Article.asp?id=69239|archive-date=July 5, 2011}}</ref> Perry er eina konan sem hefur átt fimm lög af sömu plötunni sem hafa verið í fyrsta sæti á listanum. Aðeins [[Michael Jackson]] hefur gert það áður af plötunni hans ''Bad''.<ref name=TieMichael>{{cite magazine|last=Trust|first=Gary|url=https://www.billboard.com/articles/news/467879/katy-perry-makes-hot-100-history-ties-michael-jacksons-record|title=Katy Perry Makes Hot 100 History: Ties Michael Jackson's Record|magazine=Billboard|date=August 17, 2011|access-date=August 17, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130330234333/http://www.billboard.com/articles/news/467879/katy-perry-makes-hot-100-history-ties-michael-jacksons-record|archive-date=March 30, 2013}}</ref> Sjötta smáskífan af plötunni fylgdi í október og náði hún þriðja sæti listans. Þar með hefur hún náð 6 lögum af sömu plötunni í topp 5. Aðeins tveir aðrir listamenn höfðu náð þessum árangri áður, þau [[Janet Jackson]] og [[George Michael]].<ref>{{cite magazine|url=http://www.fmqb.com/Article.asp?id=16687|title=Available for Airplay (10/11)|magazine=FMQB|archive-url=https://web.archive.org/web/20111017090950/http://fmqb.com/Article.asp?id=16687|archive-date=October 17, 2011|access-date=September 22, 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Trust|first=Gary|title=Katy Perry's 'Teenage Dream' Yields Sixth Hot 100 Top Five Hit|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/41920/katy-perrys-teenage-dream-yields-sixth-hot-100-top-five-hit|magazine=Billboard|date=December 14, 2011|access-date=November 3, 2012}}</ref> Í kjölfar útgáfu plötunnar hélt Perry í tónleikaferðalag sem stóð frá febrúar 2011 til janúar 2012. Tónleikaferðalagið skilaði 59,5 milljónum dollara í tekjur.<ref>{{cite magazine|url=http://www.pollstarpro.com/charts/2011YearEndTop25WorldwideTours.pdf|title=Top 25 Worldwide Tours (01/01/2011&nbsp;– 12/31/2011)|date=December 28, 2011|magazine=[[Pollstar]]|access-date=December 28, 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120407064507/http://www.pollstarpro.com/charts/2011YearEndTop25WorldwideTours.pdf|archive-date=April 7, 2012}}</ref> Þann 23. mars 2012 gaf útgáfufélag Perry út plötuna ''Teenage Dream: The Complete Confession''.<ref>{{cite web|title=Teenage Dream: The Complete Confection|url=https://itunes.apple.com/us/album/teenage-dream-complete-confection/id716084282|publisher=iTunes Store|access-date=July 31, 2014|date=March 23, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140717013306/https://itunes.apple.com/us/album/teenage-dream-complete-confection/id716084282|archive-date=July 17, 2014}}</ref> Tvær nýjar smáskífur fylgdu í kjölfarið. „Part of Me“ fór beint í fyrsta sæti vinsældalistans.<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/news/504485/katy-perrys-part-of-me-debuts-atop-hot-100|title=Katy Perry's 'Part of Me' Debuts Atop Hot 100|magazine=Billboard|date=February 22, 2012|last=Trust|first=Gary|access-date=November 12, 2017}}</ref> Lagið „Wide Awake“ kom síðar út og komst hæst í annað sæti listans.<ref name=BiggestBillboard>{{cite magazine|last=Lipshutz|first=Jason|title=Katy Perry's 10 Biggest Billboard Hits|url=https://www.billboard.com/articles/news/5645538/katy-perrys-10-biggest-billboard-hits|access-date=October 21, 2014|magazine=Billboard|date=August 9, 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141011204318/http://www.billboard.com/articles/news/5645538/katy-perrys-10-biggest-billboard-hits|archive-date=October 11, 2014}}</ref> Í október 2010 giftist Perry leikaranum [[Russell Brand]]. Fjórtán mánuðum seinna tilkynnti Brand að þau ætluðu að sækja um skilnað.<ref>{{cite news|last1=Freydkin|first1=Donna|title=Russell Brand, Katy Perry call it quits|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/story/2011-12-30/katy-perry-russell-brand-divorce/52292040/1|access-date=August 7, 2014|newspaper=USA Today|date=December 30, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808123135/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/story/2011-12-30/katy-perry-russell-brand-divorce/52292040/1|archive-date=August 8, 2014}}</ref> === 2013–2015: ''Prism'' === [[Mynd:Katy Perry - The Prismatic (Sunrise) 01 (cropped).jpg|thumb|upright|Perry á tónleikaferðalaginu Prismatic World Tour árið 2014]] Perry byrjaði að vinna að sinni þriðju plötu ''Prism'' í nóvember 2012.<ref name=PrismMC>{{cite web|url=https://www.metacritic.com/music/prism/katy-perry|title=''Prism'' by Katy Perry|publisher=Metacritic|access-date=November 15, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209172300/http://www.metacritic.com/music/prism/katy-perry|archive-date=December 9, 2013}}</ref> Fyrsta smáskífa plötunnar, „Roar“, kom út í ágúst árið 2013 og náði fyrsta sæti ''Billboard'' listans.<ref name="Roar#1">{{cite magazine|last=Trust|first=Gary|title=Katy Perry Dethrones Robin Thicke Atop Hot 100|url=https://www.billboard.com/articles/news/5680131/katy-perry-dethrones-robin-thicke-atop-hot-100|magazine=Billboard|access-date=September 4, 2013|date=September 4, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130906163801/http://www.billboard.com/articles/news/5680131/katy-perry-dethrones-robin-thicke-atop-hot-100|archive-date=September 6, 2013}}</ref> Tveim mánuðum seinna kom út önnur smáskífa ''Prism'', „Unconditionally“, en hún náði 14. sæti vinsældalistans.<ref>{{cite magazine|last=Trust|first=Gary|title=Ask Billboard: Katy Perry Regains No. 1 Momentum|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/5908434/ask-billboard-katy-perry-regains-no-1-momentum|access-date=September 27, 2014|magazine=Billboard|date=February 17, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141011204141/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/5908434/ask-billboard-katy-perry-regains-no-1-momentum|archive-date=October 11, 2014}}</ref> Platan sjálf kom út 18. október 2013 og fékk hún góð viðbrögð frá gagnrýnendum og náði fyrsta sætinu á ''Billboard'' 200.<ref name=ByePrism>{{cite news|last=Bell|first=Amanda|title=Katy Perry Just Gave The Middle Finger Send-Off To Her ''Prism'' Era|publisher=MTV News|url=http://www.mtv.com/news/2241514/katy-perry-prism-goodbye/|date=August 14, 2015|access-date=September 13, 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150917082210/http://www.mtv.com/news/2241514/katy-perry-prism-goodbye/|archive-date=September 17, 2015}}</ref> Í desember 2013 gaf Perry út þriðju smáskífuna af plötunni, „Dark Horse“. Með henni rappar [[Juicy J]].<ref>{{cite magazine|title=Dark Horse (feat. Juicy J)|url=https://www.rollingstone.com/music/pictures/katy-perrys-20-biggest-hits-20140730/4-dark-horse-feat-juicy-j-0277265|access-date=October 21, 2014|magazine=Rolling Stone|date=July 30, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022101413/http://www.rollingstone.com/music/pictures/katy-perrys-20-biggest-hits-20140730/4-dark-horse-feat-juicy-j-0277265|archive-date=October 22, 2014}}</ref> Lagið var hennar níunda sem náði fyrsta sætinu á ''Billboard'' listanum.<ref name=NumberOneHorse>{{cite magazine|last=Trust|first=Gary|title=Katy Perry's 'Dark Horse' Gallops to No. 1 on Hot 100|url=https://www.billboard.com/articles/news/5885830/katy-perry-dark-horse-hot-100-no-1|magazine=Billboard|access-date=January 29, 2014|date=January 29, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140131082410/http://www.billboard.com/articles/news/5885830/katy-perry-dark-horse-hot-100-no-1|archive-date=January 31, 2014}}</ref> Árið 2014 fylgdu tvær aðrar smáskífur út, „Birthday“ og „This Is How We Do“.<ref>{{cite web|url=https://www.idolator.com/7664289/flashback-katy-perry-birthday|first=Mike|last=Wass|title=Should Have Been Bigger: Katy Perry's "Birthday"|publisher=[[Idolator]]|date=June 7, 2017|access-date=October 27, 2017|archive-date=maí 13, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240513043303/https://www.idolator.com/7664289/flashback-katy-perry-birthday|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Strecker|first=Erin|title=Katy Perry Releases Lyric Video For New Single 'This Is How We Do'|url=https://www.billboard.com/articles/6185609/katy-perry-this-is-how-we-do-lyric-video|access-date=July 24, 2014|magazine=Billboard|date=July 24, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140727081430/http://www.billboard.com/articles/6185609/katy-perry-this-is-how-we-do-lyric-video|archive-date=July 27, 2014}}</ref> Bæði lögin komust í topp 25 á listanum.<ref name=Hot100History/> Eftir útgáfu plötunnar hélt Perry í sitt þriðja tónleikaferðalag um heiminn.<ref name=TourBegin>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop-shop/5793234/katy-perry-announces-first-prismatic-world-tour-dates|title=Katy Perry Announces First 'PRISMATIC' World Tour Dates|date=November 18, 2013|magazine=Billboard|first=Jason|last=Lipshutz|access-date=April 29, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140220201032/http://www.billboard.com/articles/columns/pop-shop/5793234/katy-perry-announces-first-prismatic-world-tour-dates|archive-date=February 20, 2014}}</ref> Næstum því tvær milljónir miða voru seldir á tónleikana. Gróði tónleikana var um 204 milljónir dollara.<ref>Gróðinn var $153,3&nbsp;milljónir frá 1.407.972 miðum árið 2014 og $51&nbsp;milljónir frá 576.531 miðum árið 2015. * {{cite magazine|url=http://www.pollstarpro.com/files/charts2014/2014YearEndTop100WorldwideTours.pdf|title=2014 ''Pollstar'' Year End Top 100 Worldwide Tours|magazine=Pollstar|access-date=February 10, 2016|archive-date=December 31, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151231182625/http://www.pollstarpro.com/files/charts2014/2014YearEndTop100WorldwideTours.pdf|url-status=dead}} * {{cite magazine|url=http://www.pollstarpro.com/files/charts2015/2015YearEndTop100WorldwideTours.pdf|title=2015 ''Pollstar'' Year End Top 100 Worldwide Tours|magazine=Pollstar|access-date=February 10, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170308232853/http://www.pollstarpro.com/files/charts2015/2015YearEndTop100WorldwideTours.pdf|archive-date=March 8, 2017|url-status=dead}}</ref> Þann 1. febrúar 2015 var Perry fengin til þess að spila sem hálfleiksatriði í [[Super Bowl|Ofurskálinni]].<ref>{{cite news|url=https://www.cbsnews.com/news/katy-perry-confirmed-for-super-bowl-2015-halftime-show/|title=Katy Perry confirmed to perform at Super Bowl halftime show|publisher=CBS News|date=November 23, 2014|access-date=November 24, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141124050045/http://www.cbsnews.com/news/katy-perry-confirmed-for-super-bowl-2015-halftime-show/|archive-date=November 24, 2014}}</ref> Hún fékk mjög góð viðbrögð fyrir framkomu sína og horfðu meira en 118 milljónir manna á atriðið hennar. Það eru fleiri manns en horfðu á sjálfan leikinn en það voru 114 milljón manns. Ekkert hálfleiksatriði hafði fengið jafn mikið áhorf og þegar Perry kom fram í sögu Ofurskálarinnar.<ref name=Guinness2016>{{cite news|last1=Angert|first1=Alex|title=Super Bowl XLIX: How Brady, Belichick and Katy Perry's shark ensured the records tumbled|url=http://www.guinnessworldrecords.com/news/2015/2/super-bowl-xlix-how-brady-belichick-and-katy-perrys-shark-ensured-the-records|access-date=November 14, 2015|work=Guinness World Records|date=February 3, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117062521/http://www.guinnessworldrecords.com/news/2015/2/super-bowl-xlix-how-brady-belichick-and-katy-perrys-shark-ensured-the-records|archive-date=November 17, 2015}}</ref> === 2016–2018: ''Witness'' === [[File:Katy Perry at Madison Square Garden (37436531092) (cropped).jpg|thumb|upright|left|Perry á tónleikaferðalaginu Witness: The Tour árið 2017]] Í júní 2016 byrjaði Perry að semja lög fyrir sína fjórðu plötu.<ref>{{cite news|title=Grammys 2017: Katy Perry On The Meaning Behind 'Chained To The Rhythm'|url=https://www.accesshollywood.com/videos/grammys-2017-katy-perry-on-the-meaning-behind-chained-to-the-rhythm/|access-date=May 5, 2017|work=[[Access Hollywood]]|date=February 12, 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170521155145/https://www.accesshollywood.com/videos/grammys-2017-katy-perry-on-the-meaning-behind-chained-to-the-rhythm/|archive-date=May 21, 2017}}</ref> Sama mánuð kom út lagið „Rise“ sem var samið fyrir [[Ólympíuleikarnir|Ólympíuleikana]]. Lagið var hins vegar ekki partur af komandi plötu.<ref>{{cite news|title=NBC Olympics Features New Katy Perry Anthem "Rise"|url=http://nbcsportsgrouppressbox.com/2016/07/14/nbc-olympics-features-new-katy-perry-anthem-rise/|access-date=July 14, 2016|publisher=[[NBC Sports]]|date=July 14, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160718034040/http://nbcsportsgrouppressbox.com/2016/07/14/nbc-olympics-features-new-katy-perry-anthem-rise/|archive-date=July 18, 2016}}</ref> Þetta var hennar fyrsta lag síðan 2014 en lagið náði 11. sæti á ''Billboard'' listanum.<ref name=Hot100History /> Þann 10. febrúar 2017 kom út fyrsta smáskífa af komandi plötu, „Chained to the Rhythm“ og var rapparinn [[Skip Marley]] með henni í laginu.<ref>{{cite web|last1=Perry|first1=Katy|title=Chained to the Rhythm (feat. Skip Marley)&nbsp;– Single|url=https://itunes.apple.com/us/album/chained-to-rhythm-feat.-skip/id1203815492|publisher=iTunes Store|archive-date=February 14, 2017|access-date=February 14, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170214001628/https://itunes.apple.com/us/album/chained-to-rhythm-feat.-skip/id1203815492}}</ref> Laginu gekk vel, og var spilað yfir 3 milljón sinnum á [[Spotify]] á 24 tímum sem var met fyrir mestar spilanir á einum sólarhring fyrir söngkonu.<ref>{{cite magazine|last1=Romano|first1=Nick|title=Katy Perry's 'Chained to the Rhythm' Breaks Spotify Streaming Record|url=https://ew.com/music/2017/02/11/katy-perry-chained-to-the-rhythm-spotify-streaming-record/|magazine=Entertainment Weekly|access-date=February 16, 2017|date=February 11, 2017}}</ref> Lagið fór hæst í fjórða sæti vinsældalistans í Bandaríkjunum.<ref name=Hot100History /> Önnur smáskífan, „Bon Appétit“ með [[Migos]] kom út í apríl 2017.<ref>{{cite magazine|last1=Tom|first1=Lauren|title=Katy Perry Unveils 'Bon Appetit' Single Art, Release Date & Migos Feature|magazine=Billboard|date=April 26, 2017|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/7775316/katy-perry-bon-appetit-single-art-release-date-migos|access-date=April 27, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170427050858/http://www.billboard.com/articles/columns/pop/7775316/katy-perry-bon-appetit-single-art-release-date-migos|archive-date=April 27, 2017}}</ref> Tónlistarmyndbandið við lagið fékk mikla gagnrýni,<ref>{{cite magazine|last1=Feeney|first1=Nolan|title=Katy Perry's 'Bon Appétit' Is a Stupid-Fun Feast|url=http://ew.com/music/2017/04/28/katy-perry-bon-appetit-migos-review/|magazine=[[Entertainment Weekly]]|access-date=April 29, 2017|date=April 28, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170428222708/http://ew.com/music/2017/04/28/katy-perry-bon-appetit-migos-review/|archive-date=April 28, 2017|url-status=live}}</ref> en þar sést meðal annars í nýja hárgreiðslu á söngkonunni. Svarta hárið sem hún var með á fyrri plötum var horfið og ný, stutt, hvít hárgreiðsla hafði komið í staðinn. Þriðja smáskífan, „Swish Swish“ með [[Nicki Minaj]] kom út í maí.<ref>{{cite magazine|last1=Moore|first1=Sam|title=Listen to Katy Perry's new song 'Swish Swish', featuring Nicki Minaj|magazine=NME|date=May 19, 2017|url=https://www.nme.com/news/music/katy-perry-nicki-minaj-swish-swish-2074236|access-date=September 1, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519153334/http://www.nme.com/news/music/katy-perry-nicki-minaj-swish-swish-2074236|archive-date=May 19, 2017}}</ref> Í tónlistarmyndbandinu má meðal annars sjá vaxtartröllið [[Hafþór Júlíus Björnsson|Hafþór Júlíus]] halda á Perry á meðan þau spila körfubolta.<ref>{{cite web |url=https://www.visir.is/g/2017170829495/default |title=Katy Perry spilar körfubolta við kafloðinn Hafþór Júlíus |publisher=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]] |date=2017-08-24 |author=Stefán Árni Pálsson |url-status=live }}</ref> Lögin „Bon Appétit“ og „Swish Swish“ náðu ekki jafn góðum árangri á vinsældalistum eins og fyrri lög Perry þar sem hið fyrrnefnda náði 56. sæti og hið síðarnefnda náði 46. sæti.<ref name=Hot100History /> Fjórða plata Perry, ''Witness'', kom út 9. júní 2017 og fékk þónokkra gagnrýni frá gagnrýnendum.<ref>{{cite web|title=Witness by Katy Perry|url=https://www.metacritic.com/music/witness/katy-perry|publisher=Metacritic|access-date=June 9, 2017}}</ref> Platan skaust beint í fyrsta sætið á ''Billboard'' 200 listanum.<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7833967/katy-perry-witness-no-1-album-billboard-200-chart|title=Katy Perry Scores Third No. 1 Album on Billboard 200 Chart With 'Witness'|first=Keith|last=Caulfield|magazine=Billboard|date=June 18, 2017|access-date=June 18, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170619033424/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7833967/katy-perry-witness-no-1-album-billboard-200-chart|archive-date=June 19, 2017}}</ref> Eftir útgáfu plötunnar var Perry með fjögurra daga streymi af sér þar sem hún svaraði spurningum aðdáenda. Streymið endaði með tónleikum þann 12. júní.<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/amp/articles/columns/pop/7825739/katy-perry-live-stream-monday-live-concert-james-corden-sia|magazine=Billboard|title=Katy Perry YouTube Live Stream Wraps Monday With Live Concert; James Corden, Sia & More Guests to Pop In|first=Colin|last=Stutz|date=June 9, 2017|access-date=June 10, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170610032742/http://www.billboard.com/amp/articles/columns/pop/7825739/katy-perry-live-stream-monday-live-concert-james-corden-sia|archive-date=June 10, 2017}}</ref> Hún hóf líka tónleikaferðalag sem byrjaði í september 2017 og stóð til ágúst 2018.<ref>{{cite news|url=http://www.mtv.com/news/3031006/katy-perry-witness-tour-delays-openers/|title=Katy Perry Has Good News And Bad News About Her Witness Tour|first=Madeline|last=Roth|date=August 17, 2017|access-date=August 18, 2017|publisher=MTV News|archive-date=ágúst 17, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170817231246/http://www.mtv.com/news/3031006/katy-perry-witness-tour-delays-openers/|url-status=dead}}</ref> Perry var með í lagi [[Calvin Harris]], „Feels“, sem kom út 15. júní 2017. Ásamt þeim tveim voru þeir [[Big Sean]] og [[Pharrell Williams]] með í för.<ref>{{cite web|url=http://www.hotnewhiphop.com/calvin-harris-announces-single-with-big-sean-pharrell-and-katy-perry-news.33773.html|publisher=HotNewHipHop|date=June 14, 2017|access-date=June 14, 2017|title=Calvin Harris Announces Single With Big Sean, Pharrell, & Katy Perry|first=Mitch|last=Findlay|archive-date=June 22, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170622155231/http://www.hotnewhiphop.com/calvin-harris-announces-single-with-big-sean-pharrell-and-katy-perry-news.33773.html|url-status=dead}}</ref> Perry fék samtals 25 milljónir dollara í laun fyrir að vera dómari í næstu seríu af ''[[American Idol]]'' sem kom út í mars 2018.<ref>{{cite magazine|last1=O'Connell|first1=Michael|title='American Idol' Producer Talks Revival Salaries, New ABC Home|magazine=The Hollywood Reporter|date=August 3, 2017|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/american-idol-producer-defends-revival-salaries-new-abc-home-1025604|access-date=August 23, 2017}}</ref> Snemma árs 2016 byrjaði Perry með leikaranum [[Orlando Bloom]] og trúlofuðust þau í febrúar 2019.<ref>{{cite magazine|last=Enos|first=Morgan|url=https://www.billboard.com/articles/news/list/8412947/katy-perry-orlando-bloom-relationship-timeline|title=A Timeline of Katy Perry and Orlando Bloom's Relationship|magazine=Billboard|date=April 30, 2018|access-date=October 6, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006202254/https://www.billboard.com/articles/news/list/8412947/katy-perry-orlando-bloom-relationship-timeline|archive-date=October 6, 2018|url-status=live}}</ref> === 2019–2020: ''Smile'' === [[Mynd:Katy_Perry_2019_by_Glenn_Francis_(cropped).jpg|thumb|upright|Perry á [[IHeartRadio Music-verðlaunin|iHeartRadio Music Awards]] árið 2019]] Í janúar 2019 gaf Perry út lagið „365“ í samstarfi við [[Zedd]].<ref>{{cite web|last=Bloom|first=Madison|date=February 14, 2019|title=Zedd and Katy Perry Share New Song and Video '365': Listen|url=https://pitchfork.com/news/zedd-and-katy-perry-share-new-song-365-listen/|access-date=February 14, 2019|website= [[Pitchfork]] }}</ref> Mánuði seinna var hún partur af [[remix]]i við lagið „Con Calma“ með [[Daddy Yankee]] og [[Snow]].<ref>{{Cite magazine|last=Fernandez|first=Suzette|date=April 19, 2019|title=Katy Perry Joins Daddy Yankee's 'Con Calma': Listen|url=https://www.billboard.com/articles/columns/latin/8507899/katy-perry-daddy-yankee-con-calma-remix-snow|magazine=Billboard|access-date=April 19, 2019}}</ref> Í lok maí 2019 gaf Perry út lagið „Never Really Over“ og var það vel tekið af gagnrýnendum. Lagið náði 15. sæti ''Billboard'' listans og var það streymt yfir 15,8 milljón sinnum fyrstu vikuna. Bæði lögin „365“ og „Never Really Over“ voru á þessum tíma ekki partur af neinni skipulagðri plötu. Seinna meir varð „Never Really Over“ hluti af væntanlegri plötu en „365“ varð það ekki. Í júní 2019 kom Perry fram í tónlistarmyndbandi [[Taylor Swift]] við lagið „You Need to Calm Down“. Voru þetta mikil tíðindi þar sem söngkonurnar tvær höfðu átt í deilum undanfarin ár.<ref>{{cite magazine|last=Zemler|first=Emily|date=June 17, 2019|title=Watch Taylor Swift Reunite With Katy Perry in 'You Need to Calm Down' Video|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/watch-taylor-swift-katy-perry-you-need-to-calm-down-video-848857/|magazine=Rolling Stone|access-date=June 18, 2019}}</ref> Þann 9. ágúst 2019 kom lagið „Small Talk“ út en náði það ekki miklum vinsældum meðal almennings og komst einungis í 83. sæti á vinsældalistanum í Bandaríkjunum.<ref>{{cite web|last=Smith|first=Lindsey|date=August 6, 2019|title=Katy Perry Announces New Single 'Small Talk' Out This Friday|url=https://www.iheart.com/content/2019-08-06-katy-perry-announces-new-single-small-talk-out-this-friday/|access-date=August 7, 2019|publisher=iHeartRadio}}</ref> Í október gaf söngkonan síðan út lagið „Harleys in Hawaii“ en lagið náði ekki að komast inn á ''Billboard'' Hot 100 listann en sat í 10. sæti á [[Bubbling Under Hot 100]] listanum.<ref>{{cite magazine|date=October 29, 2019|title=Katy Perry Chart History (Bubbling Under Hot 100)|url=https://www.billboard.com/artist/katy-perry/chart-history/hbu/|magazine=Billboard}}</ref> Þann 5. mars 2020 gaf Perry út tónlistarmyndband við lagið „Never Worn White“. Í myndbandinu tilkynnir söngkonan að hún eigi von á sínu fyrsta barni með unnusta sínum Orlando Bloom.<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/katy-perry-pregnant-baby-orlando-bloom-never-worn-white-music-video-instagram-live-a9376646.html|title=Katy Perry pregnant: Singer confirms she is expecting a baby with Orlando Bloom|first=Sabrina|last=Barr|date=March 5, 2020|access-date=May 7, 2020|newspaper=[[The Independent]]}}</ref> Perry og Bloom ætluðu að gifta sig í [[Japan]] um sumarið en af sökum [[Covid-19 faraldurinn|COVID-19 heimsfaraldursins]] varð ekkert úr því. Þann 15. maí 2020 kom fyrsta eiginlega smáskífan af komandi plötu, lagið „Daisies“. Samkvæmt Perry hefði tónlistarmyndbandið átt að vera stærra en það var, en af sökum aðstæðna í heiminum var bara unnið með það sem var hægt að vinna með. Önnur smáskífa af komandi plötu kom út tveim mánuðum seinna og hét lagið „Smile“.<ref>{{cite news|last=Gomez|first=Dessi|url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/story/2020-07-10/katy-perry-title-track-smile|title=Katy Perry's new single encourages listeners to 'Smile'|date=July 10, 2020|access-date=July 10, 2020|newspaper=[[Los Angeles Times]]|archive-date=July 10, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200710211305/https://www.latimes.com/entertainment-arts/story/2020-07-10/katy-perry-title-track-smile|url-status=live}}</ref> Í ágúst 2020 kom síðan platan út, einnig nefnd ''Smile''. Platan fékk misgóða gagnrýni og komst hæst í 5. sæti á ''Billboard'' 200 listanum.<ref>{{cite web|title=Smile by Katy Perry|url=https://www.metacritic.com/music/smile/katy-perry|publisher=Metacritic|access-date=September 10, 2020}}</ref> Þetta var hennar fyrsta plata sem náði ekki fyrsta sæti síðan ''One Of The Boys'', sem náði 9. sæti. Tveim dögum áður en platan kom út eignaðist Perry sitt fyrsta barn. Dóttir hennar fékk nafnið Daisy Dove Bloom.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-53930163|title=Katy Perry and Orlando Bloom announce birth of first child Daisy Dove Bloom|publisher=BBC|date=August 27, 2020|access-date=August 27, 2020}}</ref> Í desember 2020 kom smáskífan „Not the End of the World“ út. Leikkonan [[Zooey Deschanel]] lék Perry í tónlistarmyndbandinu.<ref>{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/9503424/katy-perry-not-the-end-of-the-world-zooey-deschanel-video|title= Watch Aliens Abduct Zooey Deschanel Instead Of Katy Perry In 'Not The End Of The World' Video|magazine=Billboard|first=Glenn|last=Rowley|date=December 21, 2020|access-date=January 3, 2021}}</ref> === Síðan 2021: Play === Í janúar 2021 söng Perry lagið sitt „Firework“ á innsetningarathöfn [[Joe Biden]].<ref>{{cite news |last=Brodsky |first=Rachel |date=January 21, 2021 |title='Katy Perry came and delivered': Singer closes inauguration concert with explosive fireworks display |newspaper=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/katy-perry-biden-inauguration-fireworks-b1790448.html |access-date=February 27, 2020}}</ref> Í maí 2021 tilkynnti Perry að hún myndi halda átta tónleika frá desember 2021 til janúar 2022 í [[Las Vegas]]. Myndi þessi tónleikaröð kallast Play. Þann 13. maí 2021 gaf Perry út lagið „Electric“ en lagið er gefið út í tilefni 25 ára afmæli [[Pokémon]].<ref>{{Cite magazine |last=Mamo |first=Heran |date=May 11, 2021 |title=Katy Perry Announces 'Electric' Song Collab With Pokémon |url=https://www.billboard.com/articles/news/9570544/katy-perry-electric-pokemon-song-announcement |magazine=Billboard |access-date=May 11, 2021}}</ref> Í september 2023 seldi Perry réttinn að tónlistinni hennar til Litmus Music fyrir 225 milljónir Bandaríkjadala.<ref>{{cite web |url=https://www.visir.is/g/20232464586d/katy-perry-seldi-rettinn-ad-ton-list-sinni-fyrir-thrja-tiu-milljarda |title=Katy Perry seldi réttinn að tón­list sinni fyrir þrjá­tíu milljarða |publisher=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]] |date=2023-09-19 |author=Sólrún Dögg Jósefsdóttir |url-status=live }}</ref> == Útgefið efni == === Breiðskífur === * ''Katy Hudson'' (2001) * ''One of the Boys'' (2008) * ''Teenage Dream'' (2010) * ''Prism'' (2013) * ''Witness'' (2017) * ''Smile'' (2020) * ''143'' (2024) === Endurútgáfur === * ''Teenage Dream: The Complete Confection'' (2012) === Stuttskífur === * ''Ur So Gay'' (2007) * ''The Hello Katy Australian Tour EP'' (2009) * ''MTV Unplugged'' (2009) * ''Camp Katy'' (2020) * ''Scorpio SZN'' (2020) * ''Empowered'' (2020) * ''Cosmic Energy'' (2020) == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{Opinber vefsíða}} * {{IMDb name}} {{DEFAULTSORT:Perry, Katy}} {{f|1984}} [[Flokkur:Bandarískir söngvarar]] [[Flokkur:Bandarískir tónlistarmenn]] jukkwo1klnbgyxmpfk7ll6fe38vphk2 Lady Gaga 0 85314 1985357 1958181 2026-11-07T00:26:47Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985357 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Lady Gaga | mynd = Lady Gaga at Joe Biden's inauguration (cropped 5).jpg | mynd_texti = Lady Gaga á innsetningarathöfn [[Joe Biden]] árið 2021 | fæðingarnafn = Stefani Joanne Angelina Germanotta | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1986|3|28}} | fæðingarstaður = [[New York-borg|New York]], [[New York-fylki|New York]], [[Bandaríkin|BNA]] | starf = {{flatlist| * Söngvari * lagahöfundur * tónskáld * leikari * aðgerðarsinni }} | ár = 2000–í dag | stofnun = {{plainlist| * [[Born This Way Foundation]] * [[Haus Labs]]}} | foreldrar = | faðir = | móðir = | ættingjar = | fjölskylda = | module = {{Tónlistarfólk|embed=yes | hljóðfæri = {{flatlist| * Rödd * píanó }} | stefna = {{flatlist| * [[Popptónlist|Popp]] * [[Danstónlist|dans]] * [[Raftónlist|raf]] * [[djass]] * [[rokk]] }} | útgefandi = {{flatlist| * [[Def Jam Recordings|Def Jam]] * Cherrytree * KonLive * Streamline * [[Interscope Records|Interscope]] }}}} | module2 = {{Hlusta|pos=center|embed=yes|filename=Lady Gaga performs The Star-Spangled Banner audio (trimmed).ogg|title=Rödd Lady Gaga|type=speech|description={{br list|Tekið upp 20. janúar 2021}}}} | vefsíða = {{URL|ladygaga.com}} | undirskrift = Lady Gaga autograph.svg }} '''Stefani Joanne Angelina Germanotta''' (f. 28. mars 1986), betur þekkt sem '''Lady Gaga''', er bandarísk söngkona, lagahöfundur og leikkona. Hún er þekkt fyrir reglulega endursköpun á ímynd sinni og fjölhæfni sína í skemmtanaiðnaðinum. Eftir að hafa skrifað undir samning við [[Interscope Records]] árið 2007 náði Gaga alþjóðlegri frægð með fyrstu breiðskífunni sinni, ''[[The Fame]]'' (2008), og endurútgáfu hennar, ''[[The Fame Monster]]'' (2009). Plöturnar innihéldu vinsælu smáskífurnar „Just Dance“, „Poker Face“, „Bad Romance“, „Telephone“ og „Alejandro“. Önnur stúdíóplata hennar, ''[[Born This Way]]'' (2011), kannaði [[rafrokk]] og [[hljóðgervlapopp|teknópopp]] og seldist í meira en milljón eintökum í fyrstu vikunni. Titillag plötunnar sló metið yfir það lag sem seldist hraðast á [[iTunes Store]], með yfir eina milljón niðurhala innan við viku. Í kjölfar þriðju plötu hennar, ''[[Artpop]]'' (2013), sem kannaði [[raftónlist]], lagði hún áherslu á [[djass]] á plötunni ''[[Cheek to Cheek]]'' (2014) með [[Tony Bennett]] og á [[mjúkt rokk]] með plötunni ''[[Joanne (plata)|Joanne]]'' (2016). Gaga sneri sér að leiklist og vann verðlaun fyrir aðalhlutverkin sín í þáttunum ''[[American Horror Story|American Horror Story: Hotel]]'' (2015–2016) og kvikmyndunum ''[[A Star Is Born (kvikmynd frá 2018)|A Star Is Born]]'' (2018) og ''[[House of Gucci]]'' (2021). Framlög hennar til [[A Star Is Born (tónlist)|plötu tónlistarmyndarinnar]] innihalda smáskífuna „Shallow“ sem gerðu hana að fyrstu konu til að vinna [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlaun]], [[BAFTA]]-verðlaun, [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlaun]] og [[Grammy-verðlaunin|Grammy-verðlaun]] á einu ári. Hún sneri aftur í [[danspopp]]ið með sjöttu breiðskífu sinni, ''[[Chromatica]]'' (2020), sem innihélt smáskífuna „Rain on Me“. Árið 2021 gaf hún út aðra samstarfsplötu með Bennett, ''[[Love for Sale (Tony Bennett og Lady Gaga plata)|Love for Sale]]'' (2021), og gaf út popp-plötuna ''[[Mayhem (plata)|Mayhem]]'' (2025) sem á má finna lagið „Die with a Smile“. Gaga er ein af söluhæsta tónlistarfólki heimsins, með um 170 milljón plötur seldar, og eina konan til að eiga fjórar smáskífur sem hafa selst í a.m.k. 10 milljónum eintaka á heimsvísu. Meðal verðlauna og viðurkenninga sem hún hlotið eru 16 Grammy-verðlaun, tvö Golden Globe-verðlaun, 22 [[MTV Video Music-verðlaunin|MTV Video Music-verðlaun]], verðlaun frá [[Frægðarhöll lagahöfunda]] og Council of Fashion Designers of America, auk viðurkenninga sem listamaður ársins (2010) og kona ársins (2015) hjá ''[[Billboard]]''. Hún hefur einnig verið talin með í nokkrum listum ''[[Forbes]]'' og var í fjórða sæti Greatest Women in Music lista [[VH1]] (2012). ''[[Time]]'' útnefndi hana sem eina af 100 áhrifamestu einstaklingum heimsins árin 2010 og 2019 og setti hana á All-''Time'' 100 Fashion Icons lista þeirra. Góðgerðastörf hennar og aktívismi fjalla helst um geðheilbrigði og [[Réttindi hinsegin fólks eftir löndum|réttindi hinsegin fólks]]. Hún rekur eigin góðgerðarsamtök, [[Born This Way Foundation]], sem styður við geðheilsu ungs fólks. Viðskiptastarfsemi hennar er meðal annars [[Haus Labs]], vegan snyrtivörufyrirtæki sem kom á markað árið 2019. == Líf og ferill == === 1986–2004: Æska === Stefani Joanne Angelina Germanotta fæddist 28. mars 1986 inn í [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska]] fjölskyldu á Lenox Hill-spítalanum í [[Manhattan]], [[New York-borg]].<ref>{{Cite magazine |title=Artists: Lady Gaga |url=https://www.nme.com/artists/lady-gaga |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171001023358/http://www.nme.com/artists/lady-gaga |archive-date=October 1, 2017 |access-date=September 19, 2017 |magazine=[[NME]]}}</ref> Báðir foreldrar hennar eru af [[Ítalía|ítölskum]] uppruna.<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2017/02/05/the-gospel-according-to-lady-gaga/|ref=none|title=The provocative faith of Lady Gaga|last=Graves-Fitzsimmons|first=Guthrie|date=February 5, 2017|newspaper=[[The Washington Post]]|access-date=October 27, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170206165201/https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2017/02/05/the-gospel-according-to-lady-gaga/|archive-date=February 6, 2017}}</ref> Foreldrar hennar eru Cynthia Louise (fædd Bissett), mannvinur og framkvæmdastjóri, og Joseph Germanotta, frumkvöðull.<ref>{{Cite magazine |date=May 25, 2011 |title=Lady Gaga's Universe: Mom Cynthia Germanotta |url=https://www.rollingstone.com/music/pictures/lady-gagas-universe-20110524/mom-cynthia-germanotta-0501272 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140425033944/http://www.rollingstone.com/music/pictures/lady-gagas-universe-20110524/mom-cynthia-germanotta-0501272 |archive-date=April 25, 2014 |access-date=March 25, 2014 |magazine=[[Rolling Stone]]}}</ref> Hún á einnig yngri systur sem heitir Natali.<ref>{{Cite magazine |last=Harman |first=Justine |date=September 20, 2011 |title=Lady Gaga's Little Sister: I Support the Spectacle |url=http://people.com/style/lady-gagas-little-sister-i-support-the-spectacle/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161123090525/http://people.com/style/lady-gagas-little-sister-i-support-the-spectacle/ |archive-date=November 23, 2016 |access-date=June 6, 2016 |magazine=[[People]]}}</ref> Hún ólst upp í [[Upper West Side]]-hverfinu á Manhattan.<ref>{{Cite news |last=Reszutek |first=Dana |date=March 28, 2017 |title=Uptown to downtown, see Lady Gaga's New York |url=https://www.amny.com/entertainment/celebrities/lady-gaga-s-nyc-from-the-upper-west-side-to-lower-manhattan-places-the-singer-s-called-home-1.13048216 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171028042255/https://www.amny.com/entertainment/celebrities/lady-gaga-s-nyc-from-the-upper-west-side-to-lower-manhattan-places-the-singer-s-called-home-1.13048216 |archive-date=October 28, 2017 |access-date=October 27, 2017 |newspaper=[[amNew York Metro]]}}</ref> Frá ellefu ára aldri gekk hún í einkarekna stúlknaskólann Convent of the Sacred Heart, sem er kaþólskur skóli.<ref name="independent">{{Cite news |last=Sturges |first=Fiona |date=May 16, 2009 |title=Lady Gaga: How the world went crazy for the new queen of pop |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/lady-gaga-how-the-world-went-crazy-for-the-new-queen-of-pop-1684375.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090519184554/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/lady-gaga-how-the-world-went-crazy-for-the-new-queen-of-pop-1684375.html |archive-date=May 19, 2009 |access-date=May 26, 2009 |newspaper=[[The Independent]]}}</ref> Gaga byrjaði að spila á [[píanó]] fjögurra ára. Hún tók píanótíma og æfði sig alla barnæskuna. Foreldrar hennar hvöttu hana til að halda áfram í tónlistinni og skráðu hana í Creative Arts Camp.{{sfn|Johnson|2012|p=20}} Á unglingsárunum söng hún á opnum hljóðnemakvöldum.{{sfn|Johnson|2012|p=26}} Hún lærði leiklist í Lee Strasberg Theatre and Film Institute í tíu ár.<ref name="leestrasburgalumna">{{Cite web |last=Manelis |first=Michele |date=October 12, 2015 |title=LSTFI Alum Lady Gaga taps into The Lee Strasberg Method |work=The Lee Strasberg Theatre & Film Institute |url=http://newyork.methodactingstrasberg.com/blog/lstfi-alumna-lady-gaga-taps-into-the-lee-strasberg-method/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160127031815/http://newyork.methodactingstrasberg.com/blog/lstfi-alumna-lady-gaga-taps-into-the-lee-strasberg-method/ |archive-date=January 27, 2016 |access-date=January 7, 2016 |publisher=[[Lee Strasberg Theatre and Film Institute]]}}</ref> Fyrsta framkoma hennar á skjánum var sem aukaleikari í tónlistarmyndbandi [[AC/DC]] fyrir lagið „Stiff Upper Lip“ árið 2000.<ref>{{cite web |last1=DeVille |first1=Chris |title=Lady Gaga Reveals She Made Her Onscreen Debut In A 2000 AC/DC Video |url=https://www.stereogum.com/2291082/lady-gaga-reveals-she-made-her-onscreen-debut-in-a-2000-ac-dc-video/news/ |website=Stereogum |date=December 17, 2024 |access-date=December 25, 2024}}</ref> Gaga fór í margar árangurslausar áheyrnarprufur fyrir sýningar í New York, en fékk þó lítið aukahlutverk í þætti úr ''The Sopranos'' árið 2001.{{sfn|Morgan|2010|page=27}} Árið 2003 komst Gaga inn í Collaborative Arts Project 21, tónlistarskóla í Tisch School of the Arts, sem er hluti af [[New York-háskóli|New York-háskóla]] (NYU). Þar lærði hún tónlist og þróaði lagasmíðahæfileikana sína með því að skrifa ritgerðir um [[list]], [[trúarbrögð]], [[félagsleg málefni]] og [[stjórnmál]].<ref>{{Cite web |last=Florino |first=Rick |date=January 30, 2009 |title=Interview: Lady GaGa |url=http://www.artistdirect.com/nad/news/article/0,,4931544,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701004308/http://www.artistdirect.com/nad/news/article/0,,4931544,00.html |archive-date=July 1, 2017 |access-date=August 7, 2017 |agency=[[Artistdirect]]}}</ref> Árið 2005 hætti Gaga námi á öðru ári til að einbeita sér að tónlistarferlinum.<ref name="mtv 55">{{Cite news |last=Harris |first=Chris |date=June 9, 2008 |title=Lady GaGa Brings Her Artistic Vision Of Pop Music To New Album |url=http://www.mtv.com/news/1589013/lady-gaga-brings-her-artistic-vision-of-pop-music-to-new-album-and-a-new-kids-song/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140911144011/http://www.mtv.com/news/1589013/lady-gaga-brings-her-artistic-vision-of-pop-music-to-new-album-and-a-new-kids-song/ |archive-date=September 11, 2014 |access-date=May 7, 2009 |publisher=MTV News}}</ref> Í viðtali árið 2014 sagði Gaga að henni hefði verið nauðgað þegar hún var 19 ára. Hún fór síðar í meðferð vegna þessa. Hún þjáist af [[áfallastreituröskun]] (PTSD) og tengir það við atvikið. Hún hefur þakkað stuðningi lækna, fjölskyldu og vina fyrir aðstoðina sem hún fékk.<ref>{{Cite news |last=Bakare |first=Larney |date=December 2, 2014 |title=Lady Gaga reveals she was raped at 19 |url=https://www.theguardian.com/music/2014/dec/02/lady-gaga-reveals-she-was-raped |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141219013644/http://www.theguardian.com/music/2014/dec/02/lady-gaga-reveals-she-was-raped |archive-date=December 19, 2014 |access-date=December 19, 2014 |newspaper=[[The Guardian]]}}</ref> === 2005–2007: Upphaf ferils === Árið 2005 stofnaði hún hljómsveitina SGBand með nokkrum vinum úr NYU. Hljómsveitin spilaði á giggum víða í New York og var hluti af næturlífinu í [[Lower East Side]]-hverfinu.<ref name="growingupgaga">{{Cite magazine |last=Grigoriadis |first=Vanessa |author-link=Vanessa Grigoriadis |date=March 28, 2010 |title=Growing Up Gaga |url=https://nymag.com/arts/popmusic/features/65127 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100401055337/http://nymag.com/arts/popmusic/features/65127/ |archive-date=April 1, 2010 |access-date=March 29, 2010 |magazine=[[New York (tímarit)|New York]]}}</ref> Eftir New Songwriters Showcase-sýningu [[Frægðarhöll lagahöfunda|Frægðarhallar lagahöfunda]] (Songwriters Hall of Fame) í júní 2006, mælti leitarkonan Wendy Starland með henni við tónlistarframleiðandann Rob Fusari.<ref name="Fusari1">{{Cite news |last=Kaufman |first=Gil |date=March 19, 2010 |title=Lady Gaga/ Rob Fusari Lawsuit: A Closer Look |url=http://www.mtv.com/news/1634292/lady-gaga-rob-fusari-lawsuit-a-closer-look/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141003020556/http://www.mtv.com/news/1634292/lady-gaga-rob-fusari-lawsuit-a-closer-look/ |archive-date=October 3, 2014 |access-date=October 8, 2013 |publisher=MTV News}}</ref> Fusari vann með Gaga, sem ferðaðist daglega til [[New Jersey]] til að þróa lögin hennar og semja nýtt efni.{{sfn|Morgan|2010|page=36}} Hann sagði að hann hafi verið sá fyrsti sem kallaði hana „Lady Gaga“. Nafnið er dregið af laginu „Radio Ga Ga“ með [[Queen]].<ref name="Fusari2">{{Cite magazine |date=March 18, 2010 |title=Lady Gaga Sued By Producer Rob Fusari |url=https://www.billboard.com/articles/news/958922/lady-gaga-sued-by-producer-rob-fusari |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915020236/http://www.billboard.com/articles/news/958922/lady-gaga-sued-by-producer-rob-fusari |archive-date=September 15, 2013 |access-date=October 8, 2013 |magazine=[[Billboard]]}}</ref> Samkvæmt honum varð nafnið til þegar hann reyndi að senda henni [[Smáskilaboð|textaskilaboð]] þar sem stóð „Radio Ga Ga“, en síminn [[Stafsetningarforrit|leiðrétti]] orðið „Radio“ í „Lady“.<ref>{{Cite web |last=Gibson |first=Kelsie |date=September 22, 2017 |title=How Lady Gaga Got Her Stage Name |url=https://www.popsugar.com/celebrity/what-lady-gaga-real-name-44063258 |access-date=September 17, 2024 |publisher=[[PopSugar]]}}</ref> [[Mynd:Lady Gaga at Lollapalooza 2007 - cropped.jpg|thumb|upright=0.5|left|Gaga á [[Lollapalooza]] tónlistarhátíðinni árið 2007]] Fusari og Gaga tóku upp og framleiddu [[rafpopp]]lög og sendu þau til framleiðenda í tónlistarbransanum.<ref name="Fusari2" /> Joshua Sarubin, yfirmaður A&R hjá [[Def Jam Recordings]], sýndi lögunum áhuga og fékk Gaga til að skrifa undir hjá Def Jam í september 2006.{{sfn|Morgan|2010|page=45}} Samningi hennar var rift þremur mánuðum síðar. Á þessum tíma kynntist hún sviðslistakonunni Lady Starlight, sem hjálpaði henni að búa til sviðspersónu sína.<ref>{{Cite web |last=Montgomery |first=James |date=May 25, 2011 |title=Lady Gaga's 'Inside The Outside': Meet The 'Perpetual Underdog' |url=http://www.mtv.com/news/1664600/lady-gaga-inside-the-outside-show-preview/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171029174614/http://www.mtv.com/news/1664600/lady-gaga-inside-the-outside-show-preview/ |archive-date=October 29, 2017 |access-date=October 29, 2017 |publisher=MTV News}}</ref> Þær byrjuðu að koma fram saman á tónleikastöðum og komu einnig fram á [[Lollapalooza]] tónlistarhátíðinni árið 2007.<ref name="seattleweekly">{{Cite news |last=Hobart |first=Erika |date=November 18, 2008 |title=Lady GaGa: Some Like it Pop |url=https://www.seattleweekly.com/2008-11-19/music/lady-gaga-some-like-it-pop/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090109192648/http://www.seattleweekly.com/2008-11-19/music/lady-gaga-some-like-it-pop |archive-date=January 9, 2009 |access-date=January 10, 2009 |work=[[Seattle Weekly]]}}</ref> Gaga einbeitti sér í upphafi að [[Tilraunakennd tónlist|tilraunakenndri]] [[raftónlist]], en fór smám saman að blanda [[Popptónlist|poppi]] og [[glysrokk]]stíl [[David Bowie]] og Queen í lögin sín. Meðan Gaga og Lady Starlight komu fram á sýningum, hélt Fusari áfram að þróa lögin sem þau höfðu búið til saman og sendi þau til framleiðandans og plötuforstjórans Vincent Herbert.<ref name="trans26">{{Cite AV media |title=Transmission Gaga-vision: Episode 26 |date=December 16, 2008 |publisher=Lady Gaga |people=Haus of GaGa}}</ref> Í nóvember 2007 réði Herbert Gaga til útgáfufyrirtækisins síns, Streamline Records, sem var deild innan [[Interscope Records]]. Gaga hefur síðar nefnt Herbert sem þann sem uppgötvaði hana.<ref name="vincentdiscover">{{Cite news |date=October 25, 2017 |title=Singer Tamar Braxton files for divorce from husband-manager |url=http://www.dailyherald.com/article/20171025/entlife/310259876 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171109134917/http://www.dailyherald.com/article/20171025/entlife/310259876 |archive-date=November 9, 2017 |access-date=November 9, 2017 |work=[[Daily Herald (Arlington Heights)|Daily Herald]]}}</ref> Eftir að hafa verið í starfsnámi sem lagahöfundur hjá Famous Music Publishing, gerði Gaga samning við [[Sony Music|Sony/ATV]]. Fyrir vikið var hún ráðin til að skrifa lög fyrir [[Britney Spears]], [[New Kids on the Block]], [[Stacy Ferguson|Fergie]] og [[Pussycat Dolls]].<ref name="bbcover">{{Cite magazine |last=Harding |first=Cortney |date=August 15, 2009 |title=Lady Gaga: The Billboard Cover Story |url=https://www.billboard.com/articles/news/267810/lady-gaga-the-billboard-cover-story |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130309235202/http://www.billboard.com/articles/news/267810/lady-gaga-the-billboard-cover-story |archive-date=March 9, 2013 |access-date=May 6, 2010 |magazine=Billboard}}</ref> Hjá Interscope vakti Gaga athygli tónlistarmannsins [[Akon]] þegar hún söng prufuútgáfu af einu laginu hans í stúdíóinu. Akon sannfærði Jimmy Iovine, framkvæmdastjóra Interscope Geffen A&M Records um að gera sameiginlegan samning og fá Gaga einnig til að skrifa undir hjá útgáfufyrirtæki sínu, KonLive.<ref name="franchise">{{Cite news |last=Vena |first=Jocelyn |date=June 5, 2009 |title=Akon Calls Lady Gaga His 'Franchise Player' |url=http://www.mtv.com/news/1613350/akon-calls-lady-gaga-his-franchise-player/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150204001522/http://www.mtv.com/news/1613350/akon-calls-lady-gaga-his-franchise-player/ |archive-date=February 4, 2015 |access-date=June 20, 2009 |publisher=MTV News}}</ref> Seint á árinu 2007 kynntist Gaga lagahöfundinum og framleiðandanum [[RedOne]]. Hún vann með honum í viku í hljóðverinu að fyrstu plötunni sinni og skrifaði undir samning við Cherrytree Records, deild innan Interscope.<ref name="bbcover" /> === 2008–2010: ''The Fame'' og ''The Fame Monster'' === Árið 2008 flutti Gaga til [[Los Angeles]] til að vinna með plötufyrirtækinu sínu við að ljúka frumraunaplötunni sinni, ''[[The Fame]]''. Platan var gefin út 19. ágúst 2008 og náði fyrsta sæti á vinsældalistum í nokkrum löndum.<ref>{{Cite news |last=Williams |first=John |date=January 14, 2009 |title=Lady GaGa's 'Fame' rises to No. 1 |url=http://jam.canoe.ca/Music/Artists/L/Lady_GaGa/2009/01/14/8022056-jam.html |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629212048/http://jam.canoe.com/Music/Artists/L/Lady_GaGa/2009/01/14/8022056-jam.html |archive-date=June 29, 2015 |publisher=[[Jam!]]}}</ref> Fyrstu tvær smáskífur plötunnar, „Just Dance“ og „Poker Face“, náðu fyrsta sæti í Ástralíu, Bandaríkjunum, Bretlandi og Kanada. „Poker Face“ var einnig mest selda smáskífa ársins 2009 á heimsvísu með 9,8 milljónir seld eintök það ár og var á [[Digital Song Sales|Digital Songs]]-lista ''[[Billboard]]'' í 83 vikur.<ref>{{Cite web |title=Digital Music Sales Around The World |url=http://www.ifpi.org/content/library/DMR2010.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222025232/http://www.ifpi.org/content/library/DMR2010.pdf |archive-date=February 22, 2012 |access-date=August 4, 2017 |publisher=[[International Federation of the Phonographic Industry]] |page=10}}</ref> Þrjár aðrar smáskífur voru gefnar út af plötunni: „Eh, Eh (Nothing Else I Can Say)“, „LoveGame“ og „Paparazzi“. Endurhljóðblandaðar (e. remix) útgáfur smáskífanna af ''The Fame'', að undanskildu „Eh, Eh (Nothing Else I Can Say)“, voru gefnar út á plötunni ''[[Hitmixes]]'' í ágúst 2009.<ref>{{Cite web |title=Hit Mixes – Lady Gaga |url=https://www.allmusic.com/album/hit-mixes-mw0000825184 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107222336/https://www.allmusic.com/album/hit-mixes-mw0000825184 |archive-date=November 7, 2017 |access-date=November 7, 2017 |publisher=AllMusic}}</ref> Á 52. árlegu [[Grammy-verðlaunin|Grammy-verðlaununum]] unnu ''The Fame'' og „Poker Face“ til verðlauna fyrir bestu dans-/raftónlistarplötuna (Best Dance/Electronica Album) og bestu dansupptökuna (Best Dance Recording).<ref>{{Cite news |date=February 1, 2010 |title=List of Grammy winners |url=http://www.cnn.com/2010/SHOWBIZ/Music/01/31/grammys.winner.list/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100419055243/http://www.cnn.com/2010/SHOWBIZ/Music/01/31/grammys.winner.list/index.html |archive-date=April 19, 2010 |access-date=April 25, 2010 |publisher=CNN}}</ref> [[Mynd:Lady Gaga - The Monster Ball Tour - Burswood Dome Perth (4482953251).jpg|thumb|upright|Gaga á [[The Monster Ball Tour]] tónleikaferðalaginu árið 2010]] Gaga fór í tónleikaferðalag, [[The Fame Ball Tour]], sem stóð frá mars til september 2009.{{sfn|Morgan|2010|p=131}} Á meðan hún ferðaðist um heiminn samdi hún átta lög fyrir ''[[The Fame Monster]]'', endurútgáfu af ''The Fame''.<ref>{{Cite press release |title=Lady Gaga Returns With 8 New Songs on 'The Fame Monster' |date=October 8, 2009 |url=http://www.prnewswire.com/news-releases/lady-gaga-returns-with-8-new-songs-on-the-fame-monster-63780227.html |access-date=October 9, 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091011005910/http://www.prnewswire.com/news-releases/lady-gaga-returns-with-8-new-songs-on-the-fame-monster-63780227.html |archive-date=October 11, 2009 |agency=[[PR Newswire]]}}</ref> Nýju lögin voru einnig gefin út sem sjálfstæð [[stuttskífa]] þann 18. nóvember 2009. Fyrsta smáskífa plötunnar, „Bad Romance“, kom út einum mánuði fyrr og náði fyrsta sæti í Bretlandi og Kanada. „Telephone“, með [[Beyoncé]], var önnur smáskífan af plötunni. Þriðja smáskífan, „Alejandro“, olli deilum þar sem tónlistarmyndbandið var talið vera [[guðlast]] af Catholic League samtökunum.<ref>{{Cite web |date=June 9, 2010 |title=Lady Gaga Mimics Madonna |url=http://www.catholicleague.org/lady-gaga-mimics-madonna/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630021632/http://www.catholicleague.org/lady-gaga-mimics-madonna/ |archive-date=June 30, 2017 |access-date=October 27, 2017 |publisher=[[Catholic League]]}}</ref> Tónlistarmyndbandið við „Bad Romance“ varð myndbandið með mesta áhorf á [[YouTube]] í apríl 2010, og í október sama ár varð Gaga fyrsta manneskjan með meira en einn milljarð samtals áhorf á síðunni.<ref>{{Cite magazine |last=O'Neill |first=Megan |date=April 14, 2010 |title=Lady Gaga's Bad Romance Is Officially The Most Viewed Video On YouTube Ever |url=http://www.adweek.com/digital/lady-gaga%E2%80%99s-bad-romance-is-officially-the-most-viewed-video-on-youtube-ever/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514111237/http://www.adweek.com/digital/lady-gaga%E2%80%99s-bad-romance-is-officially-the-most-viewed-video-on-youtube-ever/ |archive-date=May 14, 2017 |access-date=May 14, 2017 |magazine=[[Adweek]]}}</ref> Á [[MTV Video Music-verðlaunin|MTV Video Music-verðlaununum]] 2010 vann hún átta verðlaun af 13 tilnefningum, þar á meðal myndband ársins (Video of the Year) fyrir „Bad Romance“.<ref>{{Cite web |date=September 12, 2010 |title=MTV Video Music Awards 2010 |url=http://www.mtv.com/ontv/vma/2010/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150205094153/http://www.mtv.com/ontv/vma/2010/ |archive-date=February 5, 2015 |access-date=January 30, 2012 |publisher=MTV}}</ref> Hún var mest tilnefnda listakonan á einu ári og fyrsta konan til að fá tvær tilnefningar fyrir myndband ársins á sömu athöfn.<ref>{{Cite web |last=Kaufman |first=Gil |date=August 3, 2010 |title=Lady Gaga's 13 VMA Nominations: How Do They Measure Up? |url=http://www.mtv.com/news/1644983/lady-gagas-13-vma-nominations-how-do-they-measure-up/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170510064405/http://www.mtv.com/news/1644983/lady-gagas-13-vma-nominations-how-do-they-measure-up/ |archive-date=May 10, 2017 |access-date=December 16, 2016 |publisher=MTV News}}</ref> ''The Fame Monster'' vann Grammy-verðlaun fyrir bestu poppsöngplötuna (Best Pop Vocal Album), og „Bad Romance“ vann fyrir besta poppsöng kvenna (Best Female Pop Vocal) og besta stutta tónlistarmyndbandið (Best Short Form Music Video) á 53. árlegu Grammy-verðlaununum.<ref>{{Cite web |title=53rd annual Grammy awards: The winners list |url=http://marquee.blogs.cnn.com/2011/02/13/53rd-annual-grammy-awards-the-winners-list/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708172128/http://marquee.blogs.cnn.com/2011/02/13/53rd-annual-grammy-awards-the-winners-list/ |archive-date=July 8, 2011 |access-date=July 17, 2011 |publisher=CNN}}</ref> Árið 2009 var Gaga með metfjölda vikna á [[UK Singles Chart]] og varð listakonan með flestar niðurhalningar ársins í Bandaríkjunum með 11,1 milljón niðurhöl, sem kom henni í ''[[Heimsmetabók Guinness]]''.<ref>{{Cite web |title=Most cumulative weeks on UK singles chart in one year |url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-cumulative-weeks-on-uk-singles-chart-in-one-year |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924130850/http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-cumulative-weeks-on-uk-singles-chart-in-one-year |archive-date=September 24, 2015 |access-date=November 7, 2017 |website=[[Guinness World Records]]}}</ref> Á heimsvísu hafa ''The Fame'' og ''The Fame Monster'' saman selst í meira en 15 milljónum eintaka, og sú síðarnefnda var önnur mest selda platan árið 2010.<ref>{{Cite news |date=February 27, 2012 |title=Lady Gaga adds second show in Singapore |url=http://www.asiaone.com/print/News/Latest%2BNews/Showbiz/Story/A1Story20120227-330396.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171204222917/http://www.asiaone.com/print/News/Latest%2BNews/Showbiz/Story/A1Story20120227-330396.html |archive-date=December 4, 2017 |access-date=December 4, 2017 |publisher=[[AsiaOne]]}}</ref> Gaga hóf aðra tónleikaferð, [[The Monster Ball Tour]], og gaf út ''[[The Remix]]'', síðustu plötuna sína hjá Cherrytree Records.<ref>{{Cite news |last=Newman |first=Melinda |date=June 29, 2011 |title=Martin Kierszenbaum has a knack for finding the next big thing |url=https://www.latimes.com/entertainment/music/la-xpm-2011-jun-29-la-et-martin-kierszenbaum-20110629-story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029223357/http://articles.latimes.com/2011/jun/29/entertainment/la-et-martin-kierszenbaum-20110629 |archive-date=October 29, 2013 |access-date=February 13, 2013 |newspaper=[[Los Angeles Times]]}}</ref> The Monster Ball Tour stóð frá nóvember 2009 til maí 2011 og þénaði 227,4 milljónir Bandaríkjadala.<ref>{{Cite magazine |last=Waddell |first=Ray |date=May 5, 2011 |title=Lady Gaga's Monster Ball Tour Breaks Record for Debut Headlining Artist |url=https://www.billboard.com/articles/photos/live/471708/lady-gagas-monster-ball-tour-breaks-record-for-debut-headlining-artist |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509041933/http://www.billboard.com/articles/photos/live/471708/lady-gagas-monster-ball-tour-breaks-record-for-debut-headlining-artist |archive-date=May 9, 2013 |access-date=June 2, 2011 |magazine=Billboard}}</ref> Tónleikar sem haldnir voru í [[Madison Square Garden]] í New York-borg voru teknir upp fyrir sérstaka [[HBO]] sjónvarpsþætti, ''Lady Gaga Presents the Monster Ball Tour: At Madison Square Garden''.<ref>{{Cite web |title=Lady GaGa Presents The Monster Ball Tour: At Madison Square Garden |url=http://www.emmys.com/shows/lady-gaga-presents-monster-ball-tour-madison-square-garden |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150110192149/http://www.emmys.com/shows/lady-gaga-presents-monster-ball-tour-madison-square-garden |archive-date=January 10, 2015 |access-date=August 25, 2011 |publisher=[[Academy of Television Arts & Sciences]]}}</ref> === 2011–2014: ''Born This Way'', ''Artpop'', og ''Cheek to Cheek'' === Í febrúar 2011 gaf Gaga út „Born This Way“, smáskífu af [[Born This Way|samnefndri plötu]]. Lagið seldist í meira en milljón eintökum á innan við fimm dögum.<ref name="champ">{{Cite web |date=May 18, 2011 |title=The Lady Is a Champ: Lady Gaga Sets Twitter Record |url=https://www.livescience.com/33288-lady-gagas-world-records.html/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702233957/http://www.livescience.com/33288-lady-gagas-world-records.html |archive-date=July 2, 2013 |website=[[LiveScience]]}}</ref> Það komst á topp [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] og varð þúsundasta lagið til að ná fyrsta sæti í sögu listans.<ref>{{Cite magazine |last=Trust |first=Gary |date=February 16, 2011 |title=Lady Gaga Claims 1,000th Hot 100 No. 1 with 'Born This Way' |url=https://www.billboard.com/articles/news/473025/lady-gaga-claims-1000th-hot-100-no-1-with-born-this-way |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130325075536/http://www.billboard.com/articles/news/473025/lady-gaga-claims-1000th-hot-100-no-1-with-born-this-way |archive-date=March 25, 2013 |access-date=February 16, 2011 |magazine=Billboard}}</ref> Önnur smáskífa plötunnar, „Judas“, kom út tveimur mánuðum síðar, og „The Edge of Glory“ varð þriðja smáskífan hennar. Bæði lögin náðu topp-10 í Bandaríkjunum og Bretlandi.<ref name="USsongpeaks">{{Cite magazine |title=Lady Gaga Chart History: Hot 100 |url=https://www.billboard.com/artist/lady-gaga/chart-history/hsi/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171106065820/http://www.billboard.com/music/lady-gaga/chart-history/hot-100 |archive-date=November 6, 2017 |access-date=August 3, 2017 |magazine=Billboard}}</ref> [[Mynd:Lady Gaga The Edge of Glory GMA2 (cropped).jpg|left|thumb|upright|Gaga kynnir ''[[Born This Way]]'' með flutningi í ''Good Morning America'' árið 2011]] ''Born This Way'' var gefin út 23. maí 2011 og komst á topp [[Billboard 200|''Billboard'' 200]] í fyrstu viku með 1,1 milljón seld eintök.<ref>{{Cite news |last=Montgomery |first=James |date=June 2, 2011 |title=Lady Gaga Crashes Billboard With 1.1 Million |url=http://www.mtv.com/news/1664888/lady-gaga-billboard/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141119105421/http://www.mtv.com/news/1664888/lady-gaga-billboard/ |archive-date=November 19, 2014 |access-date=June 2, 2011 |publisher=MTV News}}</ref> Hún seldist í átta milljónum eintaka á heimsvísu og fékk þrjár Grammy-tilnefningar.<ref>{{Cite magazine |date=December 19, 2011 |title=Lady Gaga Named AP's Entertainer of the Year |url=https://www.billboard.com/music/music-news/lady-gaga-named-aps-entertainer-of-the-year-41681/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240527082659/https://www.billboard.com/music/music-news/lady-gaga-named-aps-entertainer-of-the-year-41681/ |archive-date=May 27, 2024 |access-date=May 27, 2024 |magazine=Billboard}}</ref> ''[[Rolling Stone]]'' setti plötuna á lista yfir „[[The 500 Greatest Albums of All Time|500 bestu plötur allra tíma]]“ árið 2020.<ref>{{Cite magazine |date=September 22, 2020 |title=The 500 Greatest Albums of All Time |url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-of-all-time-1062063/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922163403/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-of-all-time-1062063/ |archive-date=September 22, 2020 |access-date=September 29, 2020 |magazine=[[Rolling Stone]]}}</ref> Fjórðu og fimmtu smáskífurnar, „You and I“ og „Marry the Night“, náðu 6. og 29. sæti á Hot 100. Lagið „Bloody Mary“ varð vinsælt á ný og var gefið út sem smáskífa árið 2022.<ref>{{Cite magazine |last=McIntyre |first=Hugh |date=June 24, 2023 |title=Will Lady Gaga Break With Tradition And Submit 'Bloody Mary' For A Grammy? |url=https://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2023/06/24/will-lady-gaga-break-with-tradition-and-submit-bloody-mary-for-a-grammy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230624151702/https://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2023/06/24/will-lady-gaga-break-with-tradition-and-submit-bloody-mary-for-a-grammy/?sh=638b051a9863 |archive-date=June 24, 2023 |access-date=November 5, 2023 |magazine=[[Forbes]]}}</ref> Hún hóf [[Born This Way Ball]] tónleikaferðinni í apríl 2012, sem átti að enda í mars árið eftir, en lauk einum mánuði fyrr þegar Gaga aflýsti seinustu tónleikunum vegna meiðsla á mjöðm sem hún þurfti að fara í aðgerð fyrir.<ref>{{Cite web |date=February 14, 2013 |title=Lady Gaga Cancels Remaining 'Born This Way Ball' World Tour Dates To Have Hip Surgery |url=http://www.capitalfm.com/artists/lady-gaga/news/born-this-way-ball-cancelled-hip-surgery/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201044219/http://www.capitalfm.com/artists/lady-gaga/news/born-this-way-ball-cancelled-hip-surgery/ |archive-date=December 1, 2017 |access-date=November 25, 2017 |publisher=Capital}}</ref> Tónleikaferðalagið þénaði 183,9 milljónir dollara á heimsvísu.<ref>Tónleikaferðin þénaði $164,1 milljón árið 2012 og $22,5 milljónir árið 2013. * {{Cite magazine |title=2012 ''Pollstar'' Year End Top 50 Worldwide Tours |url=https://www.pollstarpro.com/files/011413top50.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514101637/https://www.pollstarpro.com/files/011413top50.pdf |archive-date=May 14, 2017 |access-date=November 25, 2017 |magazine=[[Pollstar]]}}</ref> Árið 2011 vann Gaga með [[Tony Bennett]] á [[djass]]útgáfu af „The Lady Is a Tramp“. Í nóvember kom hún fram í sérstökum [[Þakkargjörð|þakkargjörðarþætti]], ''A Very Gaga Thanksgiving''. Í kjölfarið gaf hún út fjórðu stuttskífuna sína, ''[[A Very Gaga Holiday]]''.<ref name="ratings2">{{Cite web |last=Gorman |first=Bill |date=November 25, 2011 |title=TV Ratings Thursday: CBS Tops Thanksgiving Night Of Repeats And Specials, But... |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/11/25/tv-ratings-thursday-cbs-tops-thanksgiving-night-of-repeats-and-specials-but/111748/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305075318/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/11/25/tv-ratings-thursday-cbs-tops-thanksgiving-night-of-repeats-and-specials-but/111748/ |archive-date=March 5, 2016 |access-date=June 20, 2017 |website=[[TV by the Numbers]]}}</ref> Árið 2012 gaf hún út fyrsta ilmvatnið sitt, [[Lady Gaga Fame]], og síðar, [[Eau de Gaga]], árið 2014.<ref name="pressrelease">{{Cite news |date=June 14, 2012 |title=Lady Gaga To Launch Lady Gaga Fame, The First Fragrance From Haus Laboratories |url=http://www.prnewswire.com/news-releases/lady-gaga-to-launch-lady-gaga-fame-the-first-fragrance-from-haus-laboratories-159101855.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731042815/http://www.prnewswire.com/news-releases/lady-gaga-to-launch-lady-gaga-fame-the-first-fragrance-from-haus-laboratories-159101855.html |archive-date=July 31, 2012 |access-date=July 9, 2012 |agency=PR Newswire}}</ref> Gaga byrjaði að vinna að þriðju stúdíóplötunni sinni, ''[[Artpop]]'', snemma árs 2012, á meðan hún var á tónleikaferðalaginu Born This Way Ball.<ref>{{Cite magazine |last=Bychawski |first=Adam |date=May 31, 2012 |title=Lady Gaga's manager promises singer will deliver an 'insane' third album |url=https://www.nme.com/news/lady-gaga/64082 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012061008/http://www.nme.com/news/lady-gaga/64082 |archive-date=October 12, 2013 |access-date=May 31, 2012 |magazine=NME}}</ref> Í ágúst 2013 gaf Gaga út fyrstu smáskífuna af plötunni, „Applause“, sem náði fjórða sæti í Bandaríkjunum.<ref name="USsongpeaks" /> Önnur smáskífa ''Artpop'', „Do What U Want“, ásamt söngvaranum [[R. Kelly]], var gefin út síðar þann mánuð. ''Artpop'' var gefin út 6. nóvember 2013 og fékk misgóða dóma.<ref>{{Cite web |title=Reviews for ARTPOP by Lady Gaga |url=https://www.metacritic.com/music/artpop/lady-gaga |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408010610/http://www.metacritic.com/music/artpop/lady-gaga |archive-date=April 8, 2014 |access-date=November 30, 2013 |publisher=[[Metacritic]]}}</ref> Platan náði toppi ''Billboard'' 200-listans í útgáfuviku og hefur selst í meira en 2,5 milljónum eintaka á heimsvísu frá og með júlí 2014.<ref>{{Cite magazine |last=Caulfield |first=Keith |date=November 20, 2013 |title=Lady Gaga Scores Second No. 1 Album With 'ARTPOP' |url=https://www.billboard.com/articles/news/5793353/lady-gaga-scores-second-no-1-album-with-artpop |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140126054832/http://www.billboard.com/articles/news/5793353/lady-gaga-scores-second-no-1-album-with-artpop |archive-date=January 26, 2014 |access-date=November 20, 2013 |magazine=Billboard}}</ref> „G.U.Y.“ var gefin út sem þriðja smáskífan í mars 2014. Gaga var kynnir í þættinum ''[[Saturday Night Live]]'' í nóvember 2013.<ref name="Nov2013SNL">{{Cite news |last=Rivera |first=Zayda |date=November 17, 2013 |title=Lady Gaga hosts 'Saturday Night Live,' plays future self without fame or applause |url=http://www.nydailynews.com/entertainment/tv-movies/lady-gaga-hosts-snl-plays-future-fame-applause-article-1.1519876 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140101112420/http://www.nydailynews.com/entertainment/tv-movies/lady-gaga-hosts-snl-plays-future-fame-applause-article-1.1519876 |archive-date=January 1, 2014 |access-date=October 24, 2015 |newspaper=[[New York Daily News]]}}</ref> Í maí 2014 hélt hún tónleikaferðina [[ArtRave: The Artpop Ball]], sem byggði á hugmyndum frá kynningarviðburðinum ArtRave. Ferðalagið þénaði 83 milljónir dollara í tekjur.<ref>{{Cite magazine |last=Allen |first=Bob |date=December 5, 2014 |title=Rolling Stones & Lady Gaga Wrap Up Their Tours on Top |url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6363749/rolling-stones-lady-gaga-wrap-up-tours-on-top |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150318033529/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6363749/rolling-stones-lady-gaga-wrap-up-tours-on-top |archive-date=March 18, 2015 |access-date=December 5, 2014 |magazine=Billboard}}</ref> [[Mynd:Tony Bennett & Lady GaGa, Cheek to Cheek Tour 04 (cropped).jpg|thumb|upright|Gaga ásamt [[Tony Bennett]] á [[Cheek to Cheek Tour]] tónleikaferðalaginu]] Í september 2014 gaf Gaga út samstarfs djassplötu með Tony Bennett, ''[[Cheek to Cheek]]''. Innblásturinn fyrir plötunni kom frá vináttu hennar og Bennett og frá áhuga hennar fyrir djasstónlist síðan í æsku.<ref name="press">{{Cite press release |title=Tony Bennett & Lady Gaga: ''Cheek to Cheek'' Album of Classic Jazz Standards To Be Released September 23 |date=July 29, 2014 |publisher=[[Universal Music Canada]] |url=http://www.universalmusic.ca/press-releases/tony-bennett-lady-gaga-cheek-to-cheek-album-of-classic-jazz-standards-to-be-released-september-23/ |access-date=July 30, 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808051628/http://www.universalmusic.ca/press-releases/tony-bennett-lady-gaga-cheek-to-cheek-album-of-classic-jazz-standards-to-be-released-september-23/ |archive-date=August 8, 2014}}</ref> Áður en platan kom út, gáfu þau út smáskífurnar „Anything Goes“ og „I Can't Give You Anything but Love“. ''Cheek to Cheek'' fékk almennt jákvæða dóma.<ref name="mc">{{Cite web |title=Cheek to Cheek – Tony Bennett and Lady Gaga |url=https://www.metacritic.com/music/cheek-to-cheek/tony-bennett |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140927063411/http://www.metacritic.com/music/cheek-to-cheek/tony-bennett |archive-date=September 27, 2014 |access-date=October 18, 2014 |publisher=[[Metacritic]]}}</ref> Platan var þriðja plata Gaga í röð til að ná toppi ''Billboard'' 200 og vann hún Grammy-verðlaun fyrir bestu hefðbundnu söngpopp plötuna (Best Traditional Pop Vocal Album).<ref>{{Cite web |last=Rosen |first=Christopher |date=February 8, 2015 |title=Grammy Winners List For 2015 Includes Beyoncé, 'Frozen' & Kendrick Lamar |url=https://www.huffingtonpost.com/2015/02/08/grammy-winners-list-2015_n_6600948.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150209033006/http://www.huffingtonpost.com/2015/02/08/grammy-winners-list-2015_n_6600948.html |archive-date=February 9, 2015 |access-date=February 8, 2015 |website=HuffPost}}</ref> Parið tók upp tónleikaþáttinn ''Tony Bennett and Lady Gaga: Cheek to Cheek Live!'' og fór í ferðalagið [[Cheek to Cheek Tour]] frá desember 2014 til ágúst 2015.<ref>{{Cite news |date=October 8, 2014 |title=Lady Gaga to perform with Tony Bennett on New Year's Eve |url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/lady-gaga-to-perform-with-tony-bennett-on-new-year-s-eve-114100800065_1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717163929/http://www.business-standard.com/article/pti-stories/lady-gaga-to-perform-with-tony-bennett-on-new-year-s-eve-114100800065_1.html |archive-date=July 17, 2015 |access-date=June 17, 2015 |work=[[Business Standard]]}}</ref> === 2015–2017: ''American Horror Story'', ''Joanne'' og Super Bowl === Eftir misgóðu viðtökurnar á ''Artpop'' byrjaði Gaga að endurskapa ímynd sína og stíl. Samkvæmt ''Billboard'' hófst þessi breyting með útgáfu ''Cheek to Cheek'' og þeirri athygli sem hún fékk fyrir frammistöðu sína á 87. [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlaunahátíðinni]], þar sem hún söng lagasyrpu úr ''[[The Sound of Music (kvikmynd)|The Sound of Music]]''.<ref name="reinvention">{{Cite magazine |last=Hampp |first=Andrew |date=March 6, 2015 |title=Inside Lady Gaga's Latest Reinvention (It's All Part of a Long-Term Plan) |url=https://www.billboard.com/articles/business/6494560/inside-lady-gaga-reinvention-long-term-plan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308080718/http://www.billboard.com/articles/business/6494560/inside-lady-gaga-reinvention-long-term-plan |archive-date=March 8, 2016 |access-date=February 28, 2016 |magazine=Billboard}}</ref> Hún og [[Diane Warren]] sömdu lagið „Til It Happens to You“ fyrir heimildarmyndina ''The Hunting Ground'', sem vann [[Satellite-verðlaunin|Satellite-verðlaun]] fyrir besta frumsamda lagið (Best Original Song) og fékk tilnefningu til Óskarsverðlauna í sama flokki.<ref>{{Cite magazine |last=Gallo |first=Phil |date=January 27, 2015 |title=Diane Warren on Her Lady Gaga Collaboration for New Documentary 'The Hunting Ground' |url=https://www.billboard.com/articles/news/6451064/diane-warren-lady-gaga-song-till-it-happens-to-you-hunting-ground |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428095535/http://www.billboard.com/articles/news/6451064/diane-warren-lady-gaga-song-till-it-happens-to-you-hunting-ground |archive-date=April 28, 2015 |access-date=May 4, 2015 |magazine=Billboard}}</ref> Gaga hafði varið stórum hluta æsku sinnar í að vilja verða leikkona og náði því markmiði þegar hún lék í ''[[American Horror Story|American Horror Story: Hotel]]''.<ref name="GoldenGlobeAHS">{{Cite magazine |last=David |first=Ehrlich |date=January 10, 2016 |title=Watch Lady Gaga's Emotional Speech at 2016 Golden Globes |url=https://www.rollingstone.com/tv/news/lady-gaga-i-wanted-to-be-an-actress-before-a-singer-20160110 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170215034423/http://www.rollingstone.com/tv/news/lady-gaga-i-wanted-to-be-an-actress-before-a-singer-20160110 |archive-date=February 15, 2017 |access-date=May 22, 2017 |magazine=Rolling Stone}}</ref> Frá október 2015 til janúar 2016 var ''Hotel'' fimmta serían í sjónvarpsþáttaröðinni ''American Horror Story'', þar sem Gaga lék hóteleigandann Elizabeth.<ref>{{Cite news |last=Falcone |first=Dana Rose |date=September 10, 2015 |title=Lady Gaga joins American Horror Story Season 5 |url=https://www.cnn.com/2015/09/10/entertainment/american-horror-story-hotel-trailer-feat-thr/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150914025840/http://www.cnn.com/2015/09/10/entertainment/american-horror-story-hotel-trailer-feat-thr |archive-date=September 14, 2015 |access-date=February 26, 2016 |publisher=CNN}}</ref> Á 73. [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlaunahátíðinni]] hlaut Gaga verðlaun fyrir bestu leikkonu í stuttþáttaröð eða sjónvarpsmynd (Best Actress in a Miniseries or Television Film) fyrir hlutverkið sitt í þáttaröðinni.<ref name=GoldenGlobeAHS/> [[Mynd:Lady Gaga JWT Toronto, 2017-09-06 (cropped2).jpg|thumb|left|upright|Gaga á [[Joanne World Tour]] tónleikaferðalaginu árið 2017]] Í febrúar 2016 söng Gaga [[The Star-Spangled Banner|bandaríska þjóðsönginn]] á [[Super Bowl]] 50, fór með flutning til heiðurs David Bowie á 58. Grammy-verðlaunahátíðinni og flutti lagið „Til It Happens to You“ á 88. Óskarsverðlaunahátíðinni.<ref>{{Cite web |last=Lockett |first=Dee |date=February 2, 2016 |title=Lady Gaga Will Perform a David Bowie Tribute at Grammys |url=https://www.vulture.com/2016/02/lady-gaga-to-perform-david-bowie-tribute-at-grammys.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160209003758/http://www.vulture.com/2016/02/lady-gaga-to-perform-david-bowie-tribute-at-grammys.html |archive-date=February 9, 2016 |access-date=February 14, 2016 |publisher=Vulture.com}}</ref> Þar var hún í fylgd á svið með 50 einstaklingum sem höfðu orðið fyrir kynferðisofbeldi.<ref>{{Cite magazine |last=Lynch |first=Joe |date=February 29, 2016 |title=2016 Oscars: Ranking the Musical Performances |url=https://www.billboard.com/articles/events/oscars/6890573/2016-oscars-musical-performances-ranked |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301095629/http://www.billboard.com/articles/events/oscars/6890573/2016-oscars-musical-performances-ranked |archive-date=March 1, 2016 |access-date=February 29, 2016 |magazine=Billboard}}</ref> Gaga lék nornina Scathach í ''American Horror Story: Roanoke'', sjöttu seríu þáttaraðarinnar, sem var sýnd frá september til nóvember 2016.<ref>{{Cite magazine |last=Diblin |first=Emma |date=October 6, 2016 |title=8 Things We Learned From 'American Horror Story: Roanoke' Chapter 4 |url=http://www.harpersbazaar.com/culture/film-tv/reviews/a18107/american-horror-story-season-6-episode-4-recap/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161013224158/http://www.harpersbazaar.com/culture/film-tv/reviews/a18107/american-horror-story-season-6-episode-4-recap/ |archive-date=October 13, 2016 |access-date=October 13, 2016 |magazine=Harper's Bazaar}}</ref> Í september 2016 gaf hún út smáskífuna „Perfect Illusion“ af fimmtu plötunni sinni. Platan, titluð ''[[Joanne (plata)|Joanne]]'', var nefnd eftir látinni frænku Gaga, sem veitti henni innblástur fyrir tónlistina.<ref>{{Cite magazine |last=Redfearn |first=Dominique |date=September 15, 2016 |title=Who Is Joanne? Behind Lady Gaga's New Album Title |url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/7511076/lady-gaga-joanne-story-behind-album-title |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161009204449/http://www.billboard.com/articles/columns/pop/7511076/lady-gaga-joanne-story-behind-album-title |archive-date=October 9, 2016 |access-date=October 15, 2016 |magazine=Billboard}}</ref> Hún var gefin út 21. október 2016 og varð fjórða plata Gaga til að ná toppsæti ''Billboard'' 200-listans. Önnur smáskífa plötunnar, „Million Reasons“, kom út í nóvember og náði fjórða sæti í Bandaríkjunum. Hún gaf síðar út píanóútgáfu af titillagi plötunnar árið 2018, sem vann Grammy-verðlaun fyrir besta poppsólóflutning (Best Pop Solo Performance).<ref name="2019Grammys">{{Cite magazine |date=February 10, 2019 |title=2019 Grammy Winners: Complete List |url=https://www.hollywoodreporter.com/lists/grammys-2019-winners-live-updating-list-1178567/item/best-song-written-visual-media-1165448 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212011807/https://www.hollywoodreporter.com/lists/grammys-2019-winners-live-updating-list-1178567/item/best-song-written-visual-media-1165448 |archive-date=February 12, 2019 |access-date=February 10, 2019 |magazine=The Hollywood Reporter}}</ref> Til að kynna plötuna hélt Gaga þrenna tónleika sem kölluðust Dive Bar Tour.<ref>{{Cite magazine |last=McIntyre |first=Hugh |date=October 2, 2016 |title=Lady Gaga Is Going On Tour To Dive Bars Across America |url=https://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2016/10/02/15171/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161006205319/http://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2016/10/02/15171/ |archive-date=October 6, 2016 |access-date=October 7, 2016 |magazine=[[Forbes]]}}</ref> Gaga fór með hálfleikssýningu Super Bowl LI þann 5. febrúar 2017. Alls horfðu 117,5 milljónir manns í Bandaríkjunum á sýninguna, sem voru fleiri en áhorfendur á leikinn sjálfan og gerði hana að hálfleikssýningu með þriðja mesta áhorf í sögu Super Bowl á þeim tíma.<ref>{{Cite magazine |last=Schwindt |first=Oriana |date=February 6, 2017 |title=Super Bowl LI Pulls in 111.3 Million Viewers on Fox, Shy of 2015 Ratings Record |url=https://variety.com/2017/tv/news/super-bowl-li-ratings-patriots-falcons-24-1201978629/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107183442/https://variety.com/2017/tv/news/super-bowl-li-ratings-patriots-falcons-24-1201978629/ |archive-date=January 7, 2023 |magazine=Variety}}</ref> Flutningurinn veitti henni tilnefningu til [[Emmy-verðlaunin|Emmy-verðlauna]] í flokknum Outstanding Special Class Program.<ref>{{Cite magazine |last1=Caulfield |first1=Keith |last2=Trust |first2=Gary |date=February 16, 2017 |title=Lady Gaga's Super Week: Her Sales & Streaming Gains After the Big Game |url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7694020/lady-gaga-super-bowl-sales-streaming-gains-songs-albums |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216154053/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7694020/lady-gaga-super-bowl-sales-streaming-gains-songs-albums |archive-date=February 16, 2017 |access-date=February 16, 2017 |magazine=Billboard}}</ref> Í apríl kom Gaga fram á [[Coachella]] tónlistarhátíðinni.<ref name="Coachella">{{Cite magazine |last=Brooks |first=Dave |date=March 2, 2017 |title=How Coachella Gained Lady Gaga After Losing Beyonce |url=https://www.billboard.com/articles/business/7709328/how-coachella-booked-lady-gaga-beyonce-reaction-inside-story |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170302205129/http://www.billboard.com/articles/business/7709328/how-coachella-booked-lady-gaga-beyonce-reaction-inside-story |archive-date=March 2, 2017 |access-date=March 2, 2017 |magazine=Billboard}}</ref> Hún gaf einnig út lagið, „The Cure“, sem náði topp-10 í Ástralíu. Fjórum mánuðum síðar hóf hún [[Joanne World Tour]] ferðalagið, sem hún hafði tilkynnt eftir hálfleikssýningu Super Bowl LI.<ref name="tickets">{{Cite web |last=Copsey |first=Rob |date=February 6, 2016 |title=Lady Gaga announces Joanne world tour after hit-packed Super Bowl Halftime Show |url=http://www.officialcharts.com/chart-news/lady-gaga-announces-joanne-world-tour-after-hit-packed-super-bowl-halftime-show__18097/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206185158/http://www.officialcharts.com/chart-news/lady-gaga-announces-joanne-world-tour-after-hit-packed-super-bowl-halftime-show__18097/ |archive-date=February 6, 2017 |access-date=February 6, 2017 |publisher=Official Charts Company}}</ref> Sköpun plötunnar ''Joanne'' og undirbúningurinn hennar fyrir hálfleikssýninguna voru sýnd í heimildarmyndinni ''[[Gaga: Five Foot Two]]'', sem var frumsýnd á [[Netflix]] í september sama ár.<ref>{{Cite news |last=Kaufman |first=Amy |date=September 8, 2017 |title=Lady Gaga's five most revealing moments in the Netflix documentary 'Gaga: Five Foot Two' |url=https://www.latimes.com/entertainment/movies/la-et-mn-toronto-lady-gaga-five-foot-two-20170908-story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027232540/http://www.latimes.com/entertainment/movies/la-et-mn-toronto-lady-gaga-five-foot-two-20170908-story.html |archive-date=October 27, 2017 |access-date=October 27, 2017 |work=Los Angeles Times}}</ref> Í myndinni mátti sjá hana þjást af verkjum, sem síðar voru tengdir við langvarandi [[vefjagigt]].<ref>{{Cite web |last=Gonzalez |first=Sandra |date=September 13, 2017 |title=Lady Gaga will open up about fight with chronic illness in Netflix documentary |url=http://edition.cnn.com/2017/09/12/entertainment/lady-gaga-fibromyalgia/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170914141100/http://edition.cnn.com/2017/09/12/entertainment/lady-gaga-fibromyalgia/index.html |archive-date=September 14, 2017 |access-date=September 15, 2017 |publisher=CNN}}</ref> Í febrúar 2018 neyddist Gaga til að hætta við síðustu tíu sýningar Joanne World Tour vegna verkjanna, en tónleikaferðalagið skilaði 95 milljónum dala í tekjur þar sem 842.000 miðar voru seldir.<ref>{{Cite magazine |last=Allen |first=Bob |date=February 15, 2018 |title=Lady Gaga's Joanne World Tour Final Numbers: $95 Million Earned & 842,000 Tickets Sold |url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8099986/lady-gaga-joanne-world-tour-final-numbers |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216123848/https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8099986/lady-gaga-joanne-world-tour-final-numbers |archive-date=February 16, 2018 |access-date=February 25, 2018 |magazine=Billboard}}</ref> === 2018–2019: ''A Star Is Born'' og Las Vegas-sýningar === [[Mynd:Lady Gaga at the 2018 Toronto International Film Festival (cropped 1).jpg|thumb|upright|left|Gaga á [[Alþjóðlega kvikmyndahátíðin í Torontó|alþjóðlegu kvikmyndahátíðinni í Torontó]] 2018 fyrir frumsýningu ''[[A Star Is Born (kvikmynd frá 2018)|A Star Is Born]]'', sem var fyrsta aðalhlutverkið hennar í kvikmynd<ref>{{Cite news |date=October 4, 2018 |title=All Lady Gaga's Acting Roles Leading Up to 'A Star Is Born' |url=https://www.etonline.com/all-lady-gagas-acting-roles-leading-up-to-a-star-is-born-110988 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220913051845/https://www.etonline.com/all-lady-gagas-acting-roles-leading-up-to-a-star-is-born-110988 |archive-date=September 13, 2022 |access-date=January 6, 2023 |work=[[Entertainment Tonight]]}}</ref>]] Árið 2018 lék hún söngkonuna Ally í tónlistar- og rómantísku dramamyndinni ''[[A Star Is Born (kvikmynd frá 2018)|A Star Is Born]]'' í leikstjórn [[Bradley Cooper]]. Myndin, sem er endurgerð á [[A Star Is Born (kvikmynd frá 1937)|samnefndri kvikmynd]] frá 1937, fjallar um samband Ally við söngvarann Jackson Maine (leikinn af Cooper), sem flækist þegar ferill hennar fer að skyggja á hans. Myndin hlaut lof gagnrýnenda, sem töldu hana bjóða upp á „heillandi aðalleikara, snjalla leikstjórn og hjartnæma ástarsögu.“<ref>{{Cite web |date=October 5, 2018 |title=''A Star Is Born'' (2018) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/a_star_is_born_2018/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181014154912/https://www.rottentomatoes.com/m/a_star_is_born_2018/ |archive-date=October 14, 2018 |access-date=October 15, 2018 |publisher=[[Rotten Tomatoes]]}}</ref> ''A Star Is Born'' var frumsýnd á [[Kvikmyndahátíðin í Feneyjum|kvikmyndahátíðinni í Feneyjum]] 2018 og fór í almennar sýningar í október sama ár. Fyrir hlutverkið sitt vann Gaga [[National Board of Review-verðlaunin|National Board of Review-verðlaun]] og [[Critics' Choice Movie-verðlaunin|Critics' Choice-verðlaun]] fyrir bestu leikkonu í aðalhlutverki (Best Actress), ásamt því að hljóta tilnefningar til Óskarsverðlauna, Golden Globe-verðlauna, [[Screen Actors Guild-verðlaunin|Screen Actors Guild-verðlauna]] og [[BAFTA]]-verðlauna í sama flokki.<ref>{{cite news|last=Macke|first=Johnni|ref=none|title=Oscars 2019 Winners: The Complete List|url=https://www.eonline.com/news/1014844/oscars-2019-winners-the-complete-list|access-date=February 25, 2019|publisher=[[E! News]]|date=February 24, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190225083934/https://www.eonline.com/news/1014844/oscars-2019-winners-the-complete-list|archive-date=February 25, 2019|url-status=live}}</ref> Gaga og Cooper sömdu og framleiddu megnið af lögunum fyrir ''A Star Is Born'', sem Gaga lagði áherslu á að yrðu flutt lifandi í myndinni.<ref>{{Cite magazine |last=Hughes |first=Hilary |date=April 21, 2018 |title=Bradley Cooper Calls Lady Gaga's 'A Star Is Born' Performance 'A Revelation' |url=https://www.billboard.com/articles/news/8363332/bradley-cooper-interview-a-star-is-born-lady-gaga-tribeca-film-festival |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180623220247/https://www.billboard.com/articles/news/8363332/bradley-cooper-interview-a-star-is-born-lady-gaga-tribeca-film-festival |archive-date=June 23, 2018 |access-date=September 4, 2018 |magazine=Billboard}}</ref> Aðallagið, „Shallow“, sem var flutt af þeim tveimur, kom út 27. september 2018 og náði toppsætinu á vinsældalistum í ýmsum löndum, þar á meðal í Ástralíu, Bretlandi, Bandaríkjunum og á Íslandi.<ref>{{cite web|url=https://plotutidindi.is/lagalistinn/|title=Lagalistinn Vika 43 – 2018|publisher=Plötutíðindi|language=is|access-date=October 31, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181102092323/http://plotutidindi.is/lagalistinn/|archive-date=November 2, 2018|url-status=live}}</ref> [[A Star Is Born (tónlist)|Hljómplatan]] inniheldur 34 lög, þar af 17 frumsamin lög, og fékk almennt jákvæða dóma. Hljómplatan fór beint í toppsæti vinsældalistans í Bandaríkjunum. Í júní 2019 hafði platan selst í yfir sex milljónum eintaka á heimsvísu.<ref>{{Cite magazine |title='A Star Is Born' Soundtrack Is Certified Double Platinum in U.S. |url=https://www.billboard.com/articles/news/8517526/a-star-is-born-soundtrack-certified-double-platinum-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626015103/https://www.billboard.com/articles/news/8517526/a-star-is-born-soundtrack-certified-double-platinum-us |archive-date=June 26, 2019 |access-date=June 25, 2019 |magazine=Billboard}}</ref> Hún vann fjögur Grammy-verðlaun og BAFTA-verðlaun fyrir bestu kvikmyndatónlist (Best Film Music). „Shallow“ hlaut Óskarsverðlaun, Golden Globe-verðlaun, Critics' Choice-verðlaun og Satellite-verðlaun fyrir besta frumsamda lagið (Best Original Song). Gaga flutti lagið á 61. Grammy-verðlaunahátíðinni og 91. Óskarsverðlaunahátíðinni.<ref>{{Cite magazine |last=Spanos |first=Brittany |date=February 10, 2019 |title=Grammys 2019: Watch Lady Gaga's Triumphant, Glam-Rock 'Shallow' Performance |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/grammys-2019-watch-lady-gagas-triumphant-glam-rock-shallow-performance-792000/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806114348/https://www.rollingstone.com/music/music-news/grammys-2019-watch-lady-gagas-triumphant-glam-rock-shallow-performance-792000/ |archive-date=August 6, 2019 |access-date=February 11, 2019 |magazine=Rolling Stone}}</ref> Gaga samdi um tónleikaröð í [[Las Vegas]], sem fékk nafnið Lady Gaga Enigma + Jazz & Piano, þar sem hún kom fram í MGM Park Theater.<ref name="ewenigma">{{Cite magazine |last=Nolfi |first=Joel |date=August 7, 2018 |title=Lady Gaga announces Las Vegas residency show details |url=https://ew.com/music/2018/08/07/lady-gaga-las-vegas-residency-details/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180808181342/https://ew.com/music/2018/08/07/lady-gaga-las-vegas-residency-details/ |archive-date=August 8, 2018 |access-date=August 7, 2018 |magazine=Entertainment Weekly}}</ref> Á tónleikunum voru tvær gerðir sýninga: Enigma, sem lagði áherslu á leiklist og innihélt stærstu smelli Gaga, og Jazz & Piano, sem bauð upp á lög úr Great American Songbook ásamt einfölduðum útgáfum af lögum Gaga. Enigma-sýningin hófst í desember 2018 og Jazz & Piano í janúar 2019.<ref>{{Cite magazine |last=Hale |first=Andreas |date=December 29, 2018 |title=Lady Gaga Delivers the Show She Was Born to Perform With 'Enigma' |url=https://www.billboard.com/articles/news/8491731/lady-gaga-enigma-opening-night-review |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190112085906/https://www.billboard.com/articles/news/8491731/lady-gaga-enigma-opening-night-review |archive-date=January 12, 2019 |access-date=January 23, 2019 |magazine=Billboard}}</ref> Í september 2019 setti Gaga á markað [[Grænkeri|vegan]] förðunarvörulínu, [[Haus Labs|Haus Laboratories]], sem var eingöngu seld á [[Amazon.com|Amazon]].<ref>{{Cite web |last=Thompson |first=Courtney |date=November 23, 2019 |title=Lady Gaga's new holiday lipstick is already No. 1 on Amazon |url=https://us.cnn.com/2019/11/22/cnn-underscored/lady-gaga-haus-sparkle-lipstick/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126064232/https://us.cnn.com/2019/11/22/cnn-underscored/lady-gaga-haus-sparkle-lipstick/index.html |archive-date=November 26, 2020 |access-date=December 6, 2019 |publisher=CNN}}</ref> === 2020–2023: ''Chromatica'', ''Love for Sale'', og ''House of Gucci'' === Sjötta stúdíóplata Gaga, ''[[Chromatica]]'', var gefin út 29. maí 2020 við jákvæðar viðtökur.<ref>{{Cite web |last=Rettig |first=James |date=May 6, 2020 |title=Lady Gaga's ''Chromatica'' Is Now Out 5/29 |url=https://www.stereogum.com/2083513/lady-gaga-chromatica-release-date-change/news/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200506161939/https://www.stereogum.com/2083513/lady-gaga-chromatica-release-date-change/news/ |archive-date=May 6, 2020 |access-date=May 7, 2020 |website=[[Stereogum]]}}</ref> Hún komst á topp vinsældalistans í Bandaríkjunum og varð sjötta plata hennar í röð til að ná fyrsta sæti á þeim lista. Platan náði einnig toppsætinu í mörgum öðrum löndum, þar á meðal Ástralíu, Bretlandi, Frakklandi, Ítalíu og Kanada. Aðallagið af plötunni, „Stupid Love“, kom út 28. febrúar 2020 og náði fimmta sæti bæði í Bandaríkjunum og Bretlandi. Önnur smáskífan, „Rain on Me“, ásamt [[Ariana Grande]], kom út 22. maí.<ref>{{Cite magazine |last=Aniftos |first=Rania |date=May 15, 2020 |title=Lady Gaga & Ariana Grande's 'Rain on Me' Collaboration Is Coming Really Soon |url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/9379055/lady-gaga-ariana-grande-rain-on-me-release-date |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515235931/https://www.billboard.com/articles/columns/pop/9379055/lady-gaga-ariana-grande-rain-on-me-release-date |archive-date=May 15, 2020 |access-date=May 16, 2020 |magazine=[[Billboard]]}}</ref> Lagið vann Grammy-verðlaun fyrir besta poppflutning tvíeykis/hóps (Best Pop Duo/Group Performance) á 63. árlegu Grammy-verðlaunahátíðinni og fór beint í fyrsta sæti í Bandaríkjunum.<ref>{{Cite news |last=Shafer |first=Ellise |date=March 14, 2021 |title=Grammys 2021 Winners List |url=https://variety.com/2021/music/news/2021-grammys-winners-list-1234926947/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316041012/https://variety.com/2021/music/news/2021-grammys-winners-list-1234926947/ |archive-date=March 16, 2021 |access-date=March 14, 2021 |work=[[Variety]]}}</ref> [[Mynd:GagaSpurs290722 (33 of 39) (52250248117) (cropped 2).jpg|thumb|upright|Gaga á [[The Chromatica Ball]] tónleikaferðalaginu árið 2022]] Þann 20. janúar 2021, á innsetningarathöfn [[Joe Biden]] sem 46. [[Forseti Bandaríkjanna|forseta Bandaríkjanna]], söng Gaga bandaríska þjóðsönginn.<ref>{{Cite magazine |last=Nolfi |first=Joey |date=January 20, 2021 |title=Watch Lady Gaga power through national anthem at Joe Biden's inauguration |url=https://ew.com/music/lady-gaga-national-anthem-inauguration-joe-biden/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120205148/https://ew.com/music/lady-gaga-national-anthem-inauguration-joe-biden/ |archive-date=January 20, 2021 |access-date=January 20, 2021 |magazine=Entertainment Weekly}}</ref> Í febrúar 2021 var Ryan Fischer, aðstoðarmaður hennar, skotinn í [[Hollywood]] og hundunum hennar rænt.<ref>{{Cite magazine |last= |first= |date=2021-02-25 |title=Aðstoðarmaður Lady Gaga skotinn og hundum hennar rænt |url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2021/02/25/adstodarmadur_lady_gaga_skotinn_og_hundum_hennar_ra/ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date= |magazine=[[mbl.is]]}}</ref> Gaga bauðst til að borga 500.000 dali í lausnargjald ef hundarnir skyldu koma til baka í heilu lagi.<ref>{{Cite news |last=Savage |first=Mark |date=February 25, 2021 |title=Lady Gaga's dog-walker shot and bulldogs stolen |url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-56196226 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228135136/https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-56196226 |archive-date=February 28, 2021 |access-date=February 25, 2021 |publisher=BBC News}}</ref> Tveimur dögum síðar, 26. febrúar, kom kona með hundana á lögreglustöð í Los Angeles. Lögreglan í Los Angeles sagði í fyrstu að konan sem skilaði hundunum virtist ekki tengjast skotárásinni, en þann 29. apríl var hún ein af fimm sem voru ákærð í tengslum við skotárásina og þjófnaðinn.<ref>{{Cite news |date=April 29, 2021 |title=Five arrested in Lady Gaga dognapping case – including the woman who returned them |url=https://www.theguardian.com/music/2021/apr/29/lady-gaga-dognapping-five-arrested |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210502141422/https://www.theguardian.com/music/2021/apr/29/lady-gaga-dognapping-five-arrested |archive-date=May 2, 2021 |access-date=May 2, 2021 |work=[[The Guardian]]}}</ref> Í desember 2022 var maðurinn sem skaut Fischer dæmdur í 21 árs fangelsi.<ref>{{Cite news |last=Levenson |first=Michael |date=December 5, 2022 |title=Man Is Sentenced to 21 Years in Shooting of Lady Gaga's Dog Walker |url=https://www.nytimes.com/2022/12/05/us/lady-gaga-dog-walker-shooting-sentence.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425004346/https://www.nytimes.com/2022/12/05/us/lady-gaga-dog-walker-shooting-sentence.html |archive-date=April 25, 2023 |access-date=December 6, 2022 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Þann 3. september gaf hún út þriðju endurhljóðblönduðu plötuna sína, ''[[Dawn of Chromatica]]''. Síðar sama mánuð, fylgdi hún því eftir með annarri samstarfsplötunni sinni með Tony Bennett, ''[[Love for Sale (Tony Bennett og Lady Gaga plata)|Love for Sale]]''. Platan fékk almennt góðar viðtökur og fór beint í áttunda sæti vinsældalistans í Bandaríkjunum.<ref>{{Cite magazine |last=Grein |first=Paul |date=October 1, 2021 |title=Lady Gaga & Tony Bennett's 'Love for Sale' Makes It Just Under the Wire for 2022 Grammy Eligibility |url=https://www.billboard.com/articles/news/awards/9638836/lady-gaga-tony-bennett-album-eligible-2022-grammys |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002111021/https://www.billboard.com/articles/news/awards/9638836/lady-gaga-tony-bennett-album-eligible-2022-grammys |archive-date=October 2, 2021 |access-date=October 2, 2021 |magazine=Billboard}}</ref> Til að kynna plötuna var sýndur sjónvarpsþátturinn ''One Last Time: An Evening with Tony Bennett and Lady Gaga'' í nóvember 2021 á [[CBS]]. Þátturinn sýndi valda flutninga frá tónleikum þeirra tveggja sem haldnir voru 3. og 5. ágúst í Radio City Music Hall.<ref>{{Cite magazine |last=Kaufman |first=Gil |date=July 19, 2021 |title=Lady Gaga & Tony Bennett to Celebrate Friendship With 'One Last Time' Shows at Radio City |url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/9602933/lady-gaga-tony-bennett-one-last-time-shows-radio-city |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731050657/https://www.billboard.com/articles/columns/pop/9602933/lady-gaga-tony-bennett-one-last-time-shows-radio-city/ |archive-date=July 31, 2021 |access-date=July 19, 2021 |magazine=Billboard}}</ref> Önnur upptaka af flutningi þeirra, sem tekin var fyrir ''[[MTV Unplugged]]'', var gefin út í desember sama ár.<ref name="EWunplugged">{{Cite magazine |last=Nolfi |first=Joey |date=December 9, 2021 |title=Lady Gaga gets sweet and sassy with Tony Bennett in first MTV Unplugged footage |url=https://ew.com/music/lady-gaga-tony-bennett-mtv-unplugged-preview-video/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217180736/https://ew.com/music/lady-gaga-tony-bennett-mtv-unplugged-preview-video/ |archive-date=December 17, 2021 |access-date=December 17, 2021 |magazine=[[Entertainment Weekly]]}}</ref> Á 64. árlegu Grammy-verðlaunahátíðinni vann ''Love for Sale'' verðlaunin fyrir bestu hefðbundnu söngpopp plötuna (Best Traditional Pop Vocal Album).<ref>{{Cite magazine |last=Atkinson |first=Katie |date=April 3, 2022 |title=Here Are the 2022 Grammy Awards Winners: Full List |url=https://www.billboard.com/music/awards/2022-grammy-awards-winners-list-1235054006/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220726012747/https://www.billboard.com/music/awards/2022-grammy-awards-winners-list-1235054006/ |archive-date=July 26, 2022 |access-date=August 2, 2022 |magazine=[[Billboard]]}}</ref> Hún lék Patrizia Reggiani í glæpamyndinni ''[[House of Gucci]]'' í leikstjórn [[Ridley Scott]].<ref>{{Cite web |last=Fleming |first=Mike Jr. |date=November 1, 2019 |title=Lady Gaga, Ridley & Giannina Scott Team On Film About Assassination Of Gucci Grandson Maurizio; Gaga To Play Convicted Ex-Wife Patrizia Reggiani |url=https://deadline.com/2019/11/lady-gaga-ridley-scott-movie-maurizio-gucci-patrizia-reggiani-murder-gucci-family-giannina-scott-1202774518/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904022917/https://deadline.com/2019/11/lady-gaga-ridley-scott-movie-maurizio-gucci-patrizia-reggiani-murder-gucci-family-giannina-scott-1202774518/ |archive-date=September 4, 2020 |access-date=November 1, 2019 |website=Deadline Hollywood}}</ref> Fyrir hlutverkið lærði Gaga að tala með [[ítalska|ítölskum]] hreim.<ref>{{Cite news |last=Heritage |first=Stuart |date=November 3, 2021 |title=Madness in her method: Did Lady Gaga really stay in character for 18 months? |url=https://www.theguardian.com/film/2021/nov/03/madness-in-her-method-did-lady-gaga-really-stay-in-character-for-18-months |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211124144351/https://www.theguardian.com/film/2021/nov/03/madness-in-her-method-did-lady-gaga-really-stay-in-character-for-18-months |archive-date=November 24, 2021 |access-date=November 25, 2021 |work=[[The Guardian]]}}</ref> Aðferðaleikurinn hafði áhrif á [[Andleg heilsa|andlega líðan]] hennar, og í lok tökunnar þurfti hún að hafa geðhjúkrunarfræðing með sér á tökustað.<ref>{{Cite magazine |last=Malkin |first=Mark |date=December 15, 2021 |title=How Lady Gaga Protected Herself While Making 'House of Gucci': No Actor 'Should Push Themselves to That Limit' |url=https://variety.com/2021/film/columns/lady-gaga-house-of-gucci-patrizia-just-for-variety-1235132676/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220104184946/https://variety.com/2021/film/columns/lady-gaga-house-of-gucci-patrizia-just-for-variety-1235132676/ |archive-date=January 4, 2022 |access-date=January 4, 2022 |magazine=[[Variety]]}}</ref> Myndin var frumsýnd 24. nóvember 2021 og fékk misgóðar viðtökur, þó frammistaða Gaga væri mikið lofuð og talin „fullkomin í hlutverkinu“.<ref>{{Cite web |date=November 24, 2021 |title=House of Gucci |url=https://www.rottentomatoes.com/m/house_of_gucci |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220428131555/https://www.rottentomatoes.com/m/house_of_gucci |archive-date=April 28, 2022 |access-date=November 24, 2021 |publisher=[[Rotten Tomatoes]]}}</ref> Hún vann verðlaun hjá New York Film Critics Circle og hlaut tilnefningar til BAFTA-verðlauna, Critics' Choice-verðlauna, Golden Globe-verðlauna og Screen Actors Guild-verðlauna fyrir bestu leikkonu í aðalhlutverki (Best Actress).<ref>{{cite news|ref=none|last=Buchanan|first=Kyle|url=https://www.nytimes.com/2021/12/13/movies/golden-globes-nominees-list.html|title=Golden Globes Nominations 2022: The Complete List|newspaper=[[The New York Times]]|date=December 13, 2021|access-date=January 13, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220113143014/https://www.nytimes.com/2021/12/13/movies/golden-globes-nominees-list.html|archive-date=January 13, 2022|url-status=live}}</ref> Gaga samdi lagið „Hold My Hand“ fyrir kvikmyndina ''[[Top Gun: Maverick]]'' frá árinu 2022 og samdi einnig [[Top Gun: Maverick (tónlist)|tónlistina]] fyrir myndina ásamt [[Hans Zimmer]] og [[Harold Faltermeyer]].<ref>{{Cite magazine |last=Dalley |first=Hannah |date=May 4, 2022 |title=Tom Cruise Praises Lady Gaga's 'Top Gun' Song, Reveals She Helped Compose the Score: 'Her Talent Is Just Boundless' |url=https://www.billboard.com/music/music-news/tom-cruise-praises-lady-gaga-top-gun-song-score-1235066680/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504162958/https://www.billboard.com/music/music-news/tom-cruise-praises-lady-gaga-top-gun-song-score-1235066680/ |archive-date=May 4, 2022 |access-date=May 4, 2022 |magazine=[[Billboard]]}}</ref> Í júlí 2022 hóf Gaga tónleikaferðalagið [[The Chromatica Ball]] sem lauk í september sama ár. Tónleikaferðin þénaði 112,4 milljónir dollara í tekjur með 834.000 selda miða á tuttugu tónleika.<ref name="chromaticaballboxscore">{{Cite magazine |last=Frankenberg |first=Eric |date=October 26, 2022 |title=Lady Gaga Finishes The Chromatica Ball With $112 Million in Stadiums |url=https://www.billboard.com/pro/lady-gaga-chromatica-ball-tour-earns-112-million/ |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221026235818/https://www.billboard.com/pro/lady-gaga-chromatica-ball-tour-earns-112-million/ |archive-date=October 26, 2022 |access-date=October 26, 2022 |magazine=Billboard}}</ref> Árið 2023 vann hún með [[The Rolling Stones|Rolling Stones]] að laginu „Sweet Sounds of Heaven“ fyrir plötuna þeirra ''Hackney Diamonds''.<ref>{{Cite magazine |last=Dunworth |first=Liberty |date=September 14, 2023 |title=The Rolling Stones' 'Hackney Diamonds' features Paul McCartney, Lady Gaga, Elton John and Stevie Wonder |url=https://www.nme.com/news/music/the-rolling-stones-hackney-diamonds-features-paul-mccartney-lady-gaga-elton-john-and-stevie-wonder-3498112 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230916154520/https://www.nme.com/news/music/the-rolling-stones-hackney-diamonds-features-paul-mccartney-lady-gaga-elton-john-and-stevie-wonder-3498112 |archive-date=September 16, 2023 |access-date=September 16, 2023 |magazine=[[NME]]}}</ref> === 2024–í dag: ''Joker: Folie à Deux'' og ''Mayhem'' === [[Mynd:Lady Gaga and Michael Polansky-65154 (cropped).jpg|thumb|upright|left|Gaga ásamt unnusta sínum Michael Polansky á [[kvikmyndahátíðin í Feneyjum|kvikmyndahátíðinni í Feneyjum]] 2024]] Í apríl 2024 trúlofaðist hún athafnamanninum Michael Polansky, fjórum árum eftir að þau byrjuðu saman.<ref name="vogue 2024">{{Cite magazine |last=Van Meter |first=Jonathan |date=September 5, 2024 |title=Lady Gaga on Joker: Folie à Deux, Getting Engaged, and the Joy of Making Pop Music Again |url=https://www.vogue.com/article/lady-gaga-october-2024-cover-interview |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240905114643/https://www.vogue.com/article/lady-gaga-october-2024-cover-interview |archive-date=September 5, 2024|access-date=September 5, 2024 |magazine=[[Vogue]]}}</ref> Í júlí flutti hún útgáfu af „Mon truc en plumes“ eftir Zizi Jeanmaire á setningarhátíð [[Sumarólympíuleikarnir 2024|Ólympíuleikanna 2024]] í [[París]].<ref>{{Cite magazine |last=Paul |first=Larisha |date=July 26, 2024 |title=Lady Gaga Sings in French, Bustles With Feathers at Olympics Opening Ceremony Performance |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/lady-gaga-2024-paris-olympics-opening-ceremony-1235067899/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240726184944/https://www.rollingstone.com/music/music-news/lady-gaga-2024-paris-olympics-opening-ceremony-1235067899/ |archive-date=July 26, 2024 |access-date=July 26, 2024 |magazine=[[Rolling Stone]]}}</ref> Þann 16. ágúst gaf Gaga út smáskífuna „Die with a Smile“, dúett með [[Bruno Mars]]. Lagið náði fyrsta sæti á vinsældalistanum í Bandaríkjunum og vann Grammy-verðlaun fyrir besta poppflutning tvíeykis/hóps (Best Pop Duo/Group Performance).<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/lists/lady-gaga-bruno-mars-die-with-a-smile-number-one-hot-100/|title=Lady Gaga & Bruno Mars' 'Die With a Smile' Hits No. 1 on Billboard Hot 100|last=Trust|first=Gary|magazine=Billboard|date=January 6, 2025|access-date=January 6, 2025}}</ref><ref>{{cite news|last=Lee|first=Benjamin|url=https://www.theguardian.com/music/2025/feb/02/grammy-2025-winners|title=Grammy awards 2025: list of winners|newspaper=[[The Guardian]]|date=February 3, 2025|access-date=February 3, 2025}}</ref> Gaga fór með aðalhlutverk ásamt [[Joaquin Phoenix]] í söngleikja-sálfræðitryllinum ''[[Joker: Folie à Deux]]'' í leikstjórn [[Todd Phillips]], framhaldi af kvikmyndinni frá 2019, ''[[Joker (kvikmynd)|Joker]]''. Gaga lék Harleen „Lee“ Quinzel.<ref>{{Cite magazine |last=Lang |first=Brent |date=August 20, 2024 |title=Lady Gaga and Joaquin Phoenix Sang Live on 'Joker 2' Set, Which Made It a 'Nightmare' to Edit: 'We Didn't Want Perfect Notes' |url=https://variety.com/2024/film/news/lady-gaga-joaquin-phoenix-sang-live-joker-2-set-1236111404/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240901201354/https://variety.com/2024/film/news/lady-gaga-joaquin-phoenix-sang-live-joker-2-set-1236111404/ |archive-date=September 1, 2024 |access-date=September 1, 2024 |magazine=[[Variety]]}}</ref> Myndin var frumsýnd á 81. kvikmyndahátíðinni í Feneyjum og fór í almennar sýningar í október 2024. Þrátt fyrir að myndin hafi orðið undir væntingum almennings og ekki náð viðskiptalegum árangri, var frammistaða Gaga vel metin og gagnrýnendur töldu hana vera vanmetna í myndinni.<ref>{{cite news|last=Morrow|first=Brendan|url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/movies/2024/10/06/joker-2-folie-a-deux-box-office/75543865007/|title='Joker: Folie à Deux' underwhelms at the box office, receives weak audience scores|newspaper=[[USA Today]]|date=October 6, 2024|access-date=October 31, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241009222933/https://www.usatoday.com/story/entertainment/movies/2024/10/06/joker-2-folie-a-deux-box-office/75543865007/|archive-date=October 9, 2024|url-status=live}}</ref> Lög sem hún og Phoenix fluttu í myndinni voru gefin út á meðfylgjandi [[Joker: Folie à Deux (tónlist)|hljómplötu]]. Auk þess framleiddi Gaga aðra plötu fyrir myndina, titluð ''[[Harlequin (plata)|Harlequin]]'', sem kom út 27. september 2024. Hún og Polansky sömdu saman fjögur lög á henni.<ref>{{Cite magazine |last=Martoccio |first=Angie |date=September 24, 2024 |title=Lady Gaga to Drop 'Joker: Folie à Deux' Companion Album 'Harlequin' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/lady-gaga-announces-jazz-album-harlequin-1235110017/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240924170847/https://www.rollingstone.com/music/music-news/lady-gaga-announces-jazz-album-harlequin-1235110017/ |archive-date=September 24, 2024 |access-date=September 24, 2024 |magazine=[[Rolling Stone]]}}</ref> Platan ''[[Mayhem (plata)|Mayhem]]'' var gefin út 7. mars 2025.<ref>{{cite magazine|last=Fell|first=Nicole|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/lady-gaga-new-album-mayhem-1236119151/|title=Lady Gaga Announces New Album 'Mayhem'|magazine=[[The Hollywood Reporter]]|date=January 27, 2025|access-date=January 27, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250127171100/https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/lady-gaga-new-album-mayhem-1236119151/|archive-date=January 27, 2025|url-status=live}}</ref> Hún hlaut lof gagnrýnenda og komst í fyrsta sæti í Bandaríkjunum í útgáfuviku.<ref>{{cite magazine |last=Caulfield |first=Keith |date=March 16, 2025 |title=Lady Gaga's 'MAYHEM' Debuts at No. 1 on Billboard 200 Chart |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-mayhem-debuts-number-one-billboard-200-chart-1235923158/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250316191025/https://www.billboard.com/music/chart-beat/lady-gaga-mayhem-debuts-number-one-billboard-200-chart-1235923158/ |archive-date=March 16, 2025 |access-date=March 17, 2025 |magazine=Billboard}}</ref> Gaga og Polansky voru bæði upptökustjórar á plötunni og sömdu saman sjö lög, þar með talið fyrstu smáskífuna „Disease“ sem var gefin út 25. október 2024.<ref name="Elle 2025">{{Cite magazine |date=January 28, 2025 |title='I Love Being Lady Gaga' How The Icon Conquered Her Demons |url=https://www.elle.com/uk/life-and-culture/culture/a63511308/lady-gaga-interview/ |access-date=February 18, 2025 |magazine=[[Elle (tímarit)|Elle UK]] |last=Jeffs |first=Lotte |archive-url=https://web.archive.org/web/20250129050206/https://www.elle.com/uk/life-and-culture/culture/a63511308/lady-gaga-interview/ |archive-date=January 29, 2025 |url-status=live}}</ref> Önnur smáskífan, „Abracadabra“, var gefin út 3. febrúar 2025 og náði topp-5 í Bretlandi og Þýskalandi. Lagið „Die with a Smile“ má einnig finna á plötunni. Fyrir flutning lagsins „Hold My Hand“ á Super Bowl LIX vann Gaga til Sports Emmy-verðlauna og í mars 2025 var hún kynnir ''Saturday Night Live'' í annað sinn. Í apríl og maí 2025 hélt Gaga kynningatónleika til stuðnings ''Mayhem'', áður en hún hóf [[The Mayhem Ball]] tónleikaferðina í júlí sama ár. Þeir innihéldu meðal annars ókeypis tónleika á [[Copacabana]]-ströndinni í [[Rio de Janeiro]].<ref>{{Cite magazine |last= |first= |date=2025-05-04 |title=Tvær milljónir manna á tónleikum Lady Gaga |url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2025/05/04/tvaer_milljonir_manna_a_tonleikum_lady_gaga/ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date= |magazine=[[mbl.is]]}}</ref> Áætlað er að yfir 2,5 milljónir manna hafi verið viðstödd viðburðinn.<ref>{{cite magazine|last=Peters|first=Mitchell|url=https://www.billboard.com/music/music-news/lady-gaga-copacabana-beach-rio-concert-record-breaking-1235961924/|title=Lady Gaga Draws 2.5 Million Fans to Record-Breaking Free Concert at Rio's Copacabana Beach|magazine=Billboard|date=May 4, 2025|access-date=May 5, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250505075256/https://www.billboard.com/music/music-news/lady-gaga-copacabana-beach-rio-concert-record-breaking-1235961924/|archive-date=May 5, 2025|url-status=live}}</ref> Í september 2025 kom Gaga fram í annarri þáttaröð Netflix-þáttanna ''[[Wednesday (sjónvarpsþáttur)|Wednesday]]'', þar sem hún lék drauginn Rosaline Rotwood. Hún gaf einnig út lagið „The Dead Dance“, ásamt tónlistarmyndbandi í leikstjórn [[Tim Burton]], sem kom fram í þáttunum.<ref>{{cite magazine|last=Daw|first=Stephen|url=https://www.billboard.com/music/music-news/lady-gaga-dead-dance-video-tim-burton-1236058174/|title=Lady Gaga Gets All Dolled Up for Tim Burton-Directed 'The Dead Dance' Video|magazine=[[Billboard]]|date=September 3, 2025|access-date=September 5, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250905212218/https://www.billboard.com/music/music-news/lady-gaga-dead-dance-video-tim-burton-1236058174/|archive-date=September 5, 2025|url-status=live}}</ref> Í febrúar 2026 á 68. Grammy-verðlaunahátíðinni vann Gaga verðlaun fyrir bestu poppsöngplötuna (''Mayhem'') og besta danspopplagið („Abracadabra“).<ref>{{cite web|last1=Willman|first1=Chris|last2=Moreau|first2=Jordan|url=https://variety.com/2026/music/awards/grammys-winners-kendrick-lamar-bad-bunny-lady-gaga-1236642224/|title=Grammy Winners 2026: Kendrick Lamar Leads With Five; Bad Bunny, Billie Eilish, Lady Gaga Score Key Wins|magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=February 1, 2026|access-date=February 2, 2026}}</ref> Viku síðar kom hún fram í hálfleikssýningu [[Bad Bunny]] á Super Bowl LX, þar sem hún flutti [[Salsa tónlist|salsa]] útgáfu af laginu „Die with a Smile“.<ref>{{cite magazine |last1=Mier |first1=Tomás |last2=Aswad |first2=Jem |title=Bad Bunny Stuns the Super Bowl With Lady Gaga, Ricky Martin and a Real Wedding Ceremony as Pedro Pascal, Jessica Alba and More Party on Stage |url=https://variety.com/2026/music/news/bad-bunny-super-bowl-lady-gaga-real-wedding-ceremony-1236656381/ |magazine=Variety |access-date=February 9, 2026 |archive-url=https://archive.today/20260209021854/https://variety.com/2026/music/news/bad-bunny-super-bowl-lady-gaga-real-wedding-ceremony-1236656381/ |archive-date=February 9, 2026 |date=February 9, 2026 |url-status=live}}</ref> == Útgefið efni == {{col-begin}} {{col-2}} ===Breiðskífur=== * ''[[The Fame]]'' (2008) * ''[[The Fame Monster]]'' (2009) * ''[[Born This Way]]'' (2011) * ''[[Artpop]]'' (2013) * ''[[Joanne (plata)|Joanne]]'' (2016) * ''[[Chromatica]]'' (2020) * ''[[Mayhem (plata)|Mayhem]]'' (2025) {{col-2}} ===Samstarfsplötur með [[Tony Bennett]]=== * ''[[Cheek to Cheek]]'' (2014) * ''[[Love for Sale (Tony Bennett og Lady Gaga plata)|Love for Sale]]'' (2021) ===Kvikmyndatónlist=== * ''[[A Star Is Born (tónlist)|A Star Is Born]]'' (með [[Bradley Cooper]]) (2018) * ''[[Top Gun: Maverick (tónlist)|Top Gun: Maverick]]'' (með [[Lorne Balfe]], [[Harold Faltermeyer]] og [[Hans Zimmer]]) (2022) * ''[[Harlequin (plata)|Harlequin]]'' (2024) * ''[[Joker: Folie à Deux (tónlist)|Joker: Folie à Deux]]'' (með [[Joaquin Phoenix]]) (2024) {{col-end}} == Tónleikaferðalög == * [[The Fame Ball Tour]] (2009) * [[The Monster Ball Tour]] (2009–2011) * [[Born This Way Ball]] (2012–2013) * [[ArtRave: The Artpop Ball]] (2014) * [[Cheek to Cheek Tour]] (2014–2015) * [[Joanne World Tour]] (2017–2018) * [[The Chromatica Ball]] (2022) * [[The Mayhem Ball]] (2025–2026) == Leikarahlutverk == {{col-begin}} {{col-2}} ===Kvikmyndir=== * ''[[Machete Kills]]'' (2013) * ''[[Sin City: A Dame to Kill For]]'' (2014) * [[A Star Is Born (kvikmynd frá 2018)|''A Star Is Born'']] (2018) * ''[[House of Gucci]]'' (2021) * [[Joker: Folie à Deux|''Joker: Folie à Deux'']] (2024) {{col-2}} ===Sjónvarp=== * ''[[American Horror Story]]'' (2015–2016) ** ''American Horror Story: Hotel'' (2015–2016) ** ''American Horror Story: Roanoke'' (2016) {{col-end}} == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == {{wpheimild | tungumál = en | titill = Lady Gaga | mánuðurskoðað = 16. janúar | árskoðað = 2025}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Paula |url=https://archive.org/details/ladygagabiograph0000joha |title=Lady Gaga: A Biography |publisher=[[ABC-CLIO]] |year=2012 |isbn=978-1-440-80109-9}} * {{Cite book |last=Morgan |first=Johnny |url=https://archive.org/details/isbn_9781402780592 |title=Gaga |publisher=[[Sterling Publishing]] |year=2010 |isbn=978-1-4027-8059-2 |url-access=registration}} == Tenglar == * {{Opinber vefsíða}} * {{IMDb name}} {{Lady Gaga}} {{DEFAULTSORT:Gaga, Lady}} [[Flokkur:Lady Gaga| ]] {{f|1986}} [[Flokkur:Bandarískir söngvarar]] [[Flokkur:Bandarískir tónlistarmenn]] [[Flokkur:Bandarískir leikarar]] qjthjld19n869ri8ifbaemi73nhmpgd Jay-Z 0 85410 1985342 1967925 2026-11-07T00:01:13Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985342 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Jay-Z | mynd = Jay-Z @ Shawn 'Jay-Z' Carter Foundation Carnival (crop 2).jpg | mynd_texti = Jay-Z árið 2011 | fæðingarnafn = Shawn Corey Carter | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1969|12|4}} | fæðingarstaður = [[New York-borg]], [[Bandaríkin|BNA]] | önnur_nöfn = {{flatlist| * The Carter Administration * Jigga * Hova * El Presidente * HOV<ref>{{Cite web|url=https://www.discogs.com/artist/2702599-The-Carter-Administration |title= The Carter Administration |website=[[Discogs]]|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526191859/https://www.discogs.com/artist/2702599-The-Carter-Administration|archive-date=2019-05-26 |access-date=2020-02-19}}</ref> }} | starf = {{flatlist| * Rappari * lagahöfundur * hljómplötuframleiðandi * athafnamaður * útgáfustjóri * fjölmiðlaeigandi }} | ár = 1986–í dag<ref>{{cite web|url=https://www.rockhall.com/story-jay-z|title=Jay-Z|publisher=[[Rock and Roll Hall of Fame]]|access-date=2021-11-15}}</ref><ref>{{cite web|author=Bandini|url=https://ambrosiaforheads.com/2015/06/most-heads-dont-know-that-jay-zs-first-record-was-in-1986-audio/|title=Jay Z's First Record Ever Was in 1986…And It Was Not Hawaiian Sophie. Take a Listen (Audio)|publisher=Ambrosia For Heads|date=2015-06-18|access-date=2021-11-15}}</ref><ref>{{cite web|author=Jake Paine|url=https://ambrosiaforheads.com/2020/02/jaz-o-jay-z-first-song-hp-gets-busy-video/|title=Jaz-O Discusses The Record That He & JAY-Z Released In 1986 (Video)|publisher=Ambrosia For Heads|date=2020-02-8-08|access-date=2021-11-15}}</ref> | stofnun = [https://www.shawncartersf.com/ Shawn Carter Foundation] | titill = {{flatlist| *Stofnandi 40/40 Club og [[Roc Nation]] *Meðstofnandi Rocawear og Reform Alliance *Stjórnarformaður Project Panther Bidco}} | stjórn = {{hlist|[[Tidal]]|Aspiro}} | maki = {{g|[[Beyoncé]]|2008}} | börn = 3 | module = {{Tónlistarfólk|embed=yes | stefna = {{flatlist| * [[Hipphopp]] }} | hljóðfæri = Rödd | útgefandi = {{flatlist| * [[Roc Nation]] * [[Atlantic Records|Atlantic]] * [[Def Jam Recordings|Def Jam]] * Roc-A-Fella * NorthWestSide<ref>{{Cite web |url= https://www.instagram.com/p/CGJy64Fh5yB/?hl=en |title=Jay-Z, as photographed during a promotional shoot for the London-based Northwestside Records |publisher=Instagram |date=2020-10-10}}</ref> * Priority * Payday * FFRR}} | meðlimur_í = {{flatlist| * [[The Carters]] }} | áður_meðlimur = {{flatlist| * The Commission * High Potent * Murder Inc. * The Throne<ref>{{Cite web |last=McIntyre |first=Hugh |title=Kanye West Has Announced A New Supergroup -- Here's A Look At His Past Duos And Groups |url=https://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2018/04/19/kanye-west-has-announced-a-new-supergroup-heres-a-look-at-his-past-duos-and-groups/ |access-date=2022-04-23 |website=Forbes |language=en}}</ref>}} | vefsíða = {{URL|lifeandtimes.com}} }} }} '''Shawn Corey Carter''' (f. 4. desember 1969), betur þekktur undir sviðsnafninu '''Jay-Z''', er bandarískur [[rapp]]ari og athafnamaður. Hann hefur verið nefndur besti rappari allra tíma af útgáfum eins og ''[[Billboard]]''.<ref>{{Cite web |last1=Lamarre |first1=Carl |last2=Mitchell |first2=Gail |last3=Murphy |first3=Keith |last4=Saponara |first4=Michael |last5=Thomas |first5=Datwon |last6=Elibert |first6=Mark |last7=Diep |first7=Eric |last8=Ketchum III |first8=William E. |last9=Mamo |first9=Heran |date=2023-02-08 |title=50 Greatest Rappers of All Time |url=https://www.billboard.com/lists/best-rappers-all-time/ |access-date=2023-04-07 |magazine=Billboard |language=en-US}} </ref><ref>{{Cite web|date=2018-01-27|title=JAY-Z's Influence And Legacy, As Told By 44 Artists And Industry Elite (Digital Cover)|url=https://www.vibe.com/featured/jay-z-legacy-44-interviews-cover-story|access-date=2020-08-31|website=Vibe|language=en}}</ref> Hann hefur verið spilað stóran þátt í velgengni tónlistarfólks eins og [[Kanye West]], [[Rihanna]] og [[J. Cole]]. Hann er stofnandi og stjórnarformaður [[Roc Nation]] og var forseti og framkvæmdastjóri [[Def Jam Recordings]] frá 2004 til 2007.<ref>{{Cite web|url=https://www.billboard.com/music/music-news/jay-z-named-def-jam-presidentceo-65356/|title=Jay-Z Named Def Jam President/CEO|date=2004-12-08|website=Billboard|access-date=2023-04-07}}</ref> Jay-Z er fæddur og uppalinn í [[New York-borg|New York borg]] og hóf tónlistarferil sinn þar seint á níunda áratugnum. Hann var meðstofnandi í plötuútgáfunni Roc-A-Fella Records árið 1995 og gaf út sína fyrstu breiðskífu ''Reasonable Doubt'' árið 1996. Platan sló í gegn og festi í sessi veru hans í tónlistariðnaðinum.<ref>{{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/500-greatest-albums-of-all-time-156826/jay-z-reasonable-doubt-3-170429/|title=250: Jay-Z, Reasonable Doubt|website=Rolling Stone|archive-url=https://web.archive.org/web/20120602131243/http://www.rollingstone.com/music/lists/500-greatest-albums-of-all-time-20120531/jay-z-reasonable-doubt-19691231|archive-date=2012-06-02|access-date=2012-07-28}}</ref> Hann hefur síðan gefið út tólf plötur til viðbótar, þar á meðal margrómuðu plöturnar ''The Blueprint'' (2001), ''The Black Album'' (2003), ''American Gangster'' (2007) og ''4:44'' (2017).<ref>{{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/500-greatest-albums-of-all-time-20120531/jay-z-the-blueprint-19691231|title=252: Jay-Z, The Blueprint|website=Rolling Stone|archive-url=https://web.archive.org/web/20120604051250/http://www.rollingstone.com/music/lists/500-greatest-albums-of-all-time-20120531/jay-z-the-blueprint-19691231|archive-date=2012-06-04|access-date=2012-07-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/500-greatest-albums-of-all-time-20120531/jay-z-the-black-album-20120524|title=349: Jay-Z, The Black Album|date=2009-05-31|website=Rolling Stone|archive-url=https://web.archive.org/web/20130819011215/http://www.rollingstone.com/music/lists/500-greatest-albums-of-all-time-20120531/jay-z-the-black-album-20120524|archive-date=2013-08-19|access-date=2013-08-26}}</ref> Hann hefur einnig gefið út samstarfsplöturnar ''[[Watch the Throne]]'' (2011) með Kanye West og ''[[Everything Is Love]]'' (2018) með eiginkonu sinni, [[Beyoncé]]. Í gegnum fyrirtækjarekstur sinn varð Jay-Z fyrsti hipphopp tónlistarmaðurinn til að verða milljarðamæringur árið 2019.<ref name="networth">{{Cite news|url=https://www.businessinsider.com/jay-z-net-worth-2019-9|title=Jay-Z is worth $1 billion — see how the rapper-turned-mogul makes and spends his fortune|work=Business Insider|access-date=2019-06-03|archive-date=2020-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801230134/https://www.businessinsider.com/jay-z-net-worth-2019-9|url-status=dead}}</ref><ref name="Billionaire">{{cite web |last1=O'Malley Greenburg |first1=Zach |title=Artist, Icon, Billionaire: How Jay-Z Created His $1 Billion Fortune |url=https://www.forbes.com/sites/zackomalleygreenburg/2019/06/03/jay-z-billionaire-worth/#2646440a3a5f |website=Forbes |access-date=2019-06-03 |date=2019-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190603235754/https://www.forbes.com/sites/zackomalleygreenburg/2019/06/03/jay-z-billionaire-worth/#2646440a3a5f |archive-date=2019-06-03 |url-status=live }}</ref> Árið 1999 stofnaði hann fataverslunina Rocawear og árið 2004 stofnaði hann lúxus [[Bar|sportbar]]<nowiki/>-keðjuna 40/40 Club.<ref name="Luxury">{{cite book | title=Luxury Brand Management | url=https://archive.org/details/luxuryretailmana0000chev | publisher= John Wiley & Sons | last= Chevalier| first= Michel | year=2012 | location=Singapore | isbn=978-1-118-17176-9}}</ref> Bæði fyrirtækin hafa vaxið og orðið margra milljóna dollara fyrirtæki og þau gerðu honum kleift að stofna Roc Nation árið 2008. Árið 2015 keypti hann tæknifyrirtækið Aspiroand og tók við tónlistarstreymisveitu þeirra Tidal.<ref>{{Cite news|last=Sisario|first=Ben|url=https://www.nytimes.com/2015/03/14/business/media/jay-z-buys-the-music-streaming-firm-aspiro.html|title=Jay Z Buys the Music Streaming Firm, Aspiro|date=2015-03-13|work=The New York Times|access-date=2020-03-14|language=en-US|issn=0362-4331|archive-url=https://web.archive.org/web/20190908091219/https://www.nytimes.com/2015/03/14/business/media/jay-z-buys-the-music-streaming-firm-aspiro.html|archive-date=2019-09-08|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.billboard.com/articles/news/6509498/jay-z-tidal-launch-artist-stakeholders |title=It's Official: Jay Z's Historic Tidal Launches with 16 Artist Stakeholders |last1=Flanagan |first1=Andrew |last2=Hampp |first2=Andrew |date=2015-03-30|magazine=[[Billboard]]|access-date=2019-01-13|quote=Jay-Z's ambitious entrance into the streaming music business, which came as a surprise to industry observers, debuted Monday (March 30) at an event at New York's James A. Farley Post Office in Herald Square.|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402032038/https://www.billboard.com/articles/news/6509498/jay-z-tidal-launch-artist-stakeholders|archive-date=April 2, 2019|url-status=live}}</ref> Árið 2020 setti hann Monogram á markað, línu af kannabisvörum.<ref>{{Cite web|last=Holland|first=Fahiemah Al-Ali,Frank|date=2020-12-10|title=Billionaire Jay-Z becomes the latest cultural influencer to launch his own cannabis brand|url=https://www.cnbc.com/2020/12/10/jay-z-becomes-latest-cultural-influencer-to-launch-a-cannabis-brand.html|access-date=2020-12-11|website=CNBC|language=en}}</ref> Frá og með 2023 er hann ríkasti tónlistarmaður í heimi með nettóvirði 2,5 milljarða Bandaríkjadala.<ref>{{cite web | url=https://www.cnbc.com/amp/2023/03/27/jay-z-billionaire-net-worth-increase.html | title=Jay-Z is now worth $2.5 billion—Warren Buffett once said 'he's the guy to learn from' | website=[[CNBC]] | date=2023-03-27 }}</ref> Jay-Z er einn af söluhæstu tónlistarmönnum heims, með yfir 140 milljónir plötur seldar og hefur unnið til 24 [[Grammy-verðlaunin|Grammy-verðlauna]], flest verðlaun allra rappara ásamt Kanye West. Jay-Z á einnig metið fyrir flestar plötur (14) frá sólóflytjanda sem hafa náð efsta sæti á bandaríska [[Billboard 200|''Billboard'' 200]] vinsældalistanum.<ref>{{cite web|url=https://thesource.com/2018/04/25/lil-wayne-top-5-rappers-of-all-time-list-jay-z-missy-elliott-8ball-mjg-camron-ugk/|title=A Quick Look at Why Lil Wayne's 'Top 5 Rappers of All Time' List Is Accurate AF|publisher=[[The Source]]|date=2018-04-25|access-date=2020-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924115211/http://thesource.com/2018/04/25/lil-wayne-top-5-rappers-of-all-time-list-jay-z-missy-elliott-8ball-mjg-camron-ugk/|archive-date=2019-09-24|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rap-up.com/2011/08/17/jay-z-and-kanye-west-conquer-albums-chart-with-watch-the-throne/|title=Jay-Z and Kanye West Conquer Albums Chart with 'Watch the Throne'|publisher=Rap-Up.com|date=2011-08-17|access-date=2012-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160104170617/http://www.rap-up.com/2011/08/17/jay-z-and-kanye-west-conquer-albums-chart-with-watch-the-throne/|archive-date=2016-01-04|url-status=dead}}</ref> Meðal verðlauna sem hann hefur unnið eru forsetaverðlaun [[National Association for the Advancement of Colored People|NAACP]], [[Primetime Emmy-verðlaunin|Primetime Emmy-verðlaun]], Sports Emmy-verðlaun auk þess að hann hefur verið tilnefndur til [[Tony-verðlaunin|Tony-verðlauna]]. ''Billboard'' og ''[[Rolling Stone]]'' hafa nefnt hann sem einn af 100 bestu tónlistarmönnum allra tíma.<ref>{{cite web |url=https://www.billboard.com/#/charts-decade-end/artists-of-the-decade?year=2009|title=Billboard – Music Charts, Music News, Artist Photo Gallery & Free Video|magazine=Billboard|access-date=2018-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20100913150859/http://www.billboard.com/#/charts-decade-end/artists-of-the-decade?year=2009|archive-date=2010-09-13|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-artists-of-all-time-19691231/jay-z-20110426|title=100 Greatest Artists: Jay-Z|magazine=[[Rolling Stone]]|year=2011|access-date=2012-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924181453/http://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-artists-of-all-time-19691231/jay-z-20110426|archive-date=2015-09-24|url-status=live}}</ref> Hann var fyrsti rapparinn sem var heiðraður í [[Songwriters Hall of Fame]] og fyrsti lifandi rapparinn sem var tekinn inn í Rock and Roll Hall of Fame.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/02/22/arts/music/jay-z-songwriters-hall-of-fame.html|title=Jay Z to Be the First Rapper in the Songwriters Hall of Fame|newspaper=The New York Times |date=February 22, 2017 |access-date=2018-09-20|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180920165902/https://www.nytimes.com/2017/02/22/arts/music/jay-z-songwriters-hall-of-fame.html|archive-date=2018-09-20|url-status=live|last1=Coscarelli |first1=Joe }}</ref><ref>{{Cite web|last=Arnold|first=Chuck|date=2021-05-12|title=Jay-Z leads Rock & Roll Hall of Fame inductees — among some head-scratchers|url=https://nypost.com/2021/05/12/jay-z-leads-rock-roll-hall-of-fame-inductess/|access-date=2021-05-12|website=New York Post|language=en-US}}</ref> Árið 2013 útnefndi ''[[Time]]'' tímaritið hann sem einn af 100 áhrifamestu einstaklingum heimsins.<ref>{{Cite web |last=Bloomberg |first=Michael |author-link=Michael Bloomberg |date=2013-04-18 |title=Jay Z: The World's 100 Most Influential People |language=en-US |magazine=Time |url=https://time100.time.com/2013/04/18/time-100/ |access-date=2022-02-27 |issn=0040-781X |archive-date=2022-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220227230911/https://time100.time.com/2013/04/18/time-100/ |url-status=dead }}</ref> == Útgefið efni == ===Breiðskífur=== * ''Reasonable Doubt'' (1996) * ''In My Lifetime, Vol. 1'' (1997) * ''Vol. 2... Hard Knock Life'' (1998) * ''Vol. 3... Life and Times of S. Carter'' (1999) * ''The Dynasty: Roc La Familia'' (2000) * ''The Blueprint'' (2001) * ''The Blueprint<sup>2</sup>: The Gift & the Curse'' (2002) * ''The Black Album'' (2003) * ''Kingdom Come'' (2006) * ''American Gangster'' (2007) * ''The Blueprint 3'' (2009) * ''Magna Carta Holy Grail'' (2013) * ''4:44'' (2017) ===Samstarfsplötur=== * ''The Best of Both Worlds'' með [[R. Kelly]] (2002) * ''Unfinished Business'' með R. Kelly (2004) * ''[[Watch the Throne]]'' með [[Kanye West]] (2011) * ''[[Everything Is Love]]'' með [[Beyoncé]] (sem [[the Carters]]) (2018) ==Kvikmyndir== * ''Streets Is Watching'' (1998) * ''Backstage'' (2000) * ''State Property'' (2002) * ''Paper Soldiers'' (2002) * ''Paid in Full'' (2002, framleiðandi) * ''Fade to Black'' (2004) * ''The Great Gatsby'' (2013, aðalframleiðandi) * ''Made in America'' (2013, heimildarmynd) * ''Annie'' (2014, framleiðandi) * ''Rest in Power: The Trayvon Martin Story'' (2018, aðalframleiðandi) * ''Teddy'' (2023, aðalframleiðandi) == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == {{wpheimild | tungumál = En | titill = Jay-Z | mánuðurskoðað = 18. júní | árskoðað = 2023}} == Tenglar == * {{Opinber vefsíða}} {{f|1969}} [[Flokkur:Bandarískir rapparar]] [[Flokkur:Bandarískir tónlistarmenn]] [[Flokkur:Bandarískir milljarðamæringar]] 8hkvl1ronf2z53todmdpkvqnulepld1 Aaron Burr 0 89201 1985264 1775194 2026-11-06T13:30:00Z TKSnaevarr 53243 1985264 wikitext text/x-wiki {{Embættishafi | nafn = Aaron Burr | mynd = Aaron Burr Portrait (cropped).jpg | myndatexti1 = | titill= [[Varaforseti Bandaríkjanna]] | stjórnartíð_start =4. mars 1801 | stjórnartíð_end = 4. mars 1805 | forseti = [[Thomas Jefferson]] | forveri = [[Thomas Jefferson]] | eftirmaður = [[George Clinton]] | titill2= [[Öldungadeild Bandaríkjaþings|Öldungadeildarþingmaður]] fyrir [[New York-fylki|New York]] | stjórnartíð_start2 = 4. mars 1791 | stjórnartíð_end2 = 3. mars 1797 | forveri2 = [[Philip Schuyler]] | eftirmaður2 = [[Philip Schuyler]] | fæddur = {{fæðingardagur|1756|2|6}} | fæðingarstaður = [[Newark]], [[New Jersey]], [[Breska Ameríka|bresku Ameríku]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1836|9|14|1756|2|6}} | dánarstaður = [[Port Richmond]], [[Staten Island]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | þjóderni = [[Bandaríkin|Bandarískur]] | maki = {{gifting|Theodosia Bartow Prevost|1782|1794|orsök=dó}}<br>{{gifting|Eliza Jumel|1833|1836|orsök=skildu}} | stjórnmálaflokkur = [[Demókratískir repúblikanar]] | börn = 10 eða fleiri | háskóli = [[Princeton-háskóli]] ([[Baccalaureus Artium|BA]]) |undirskrift = Aaron Burr Signature2.svg }} '''Aaron Burr jr.''' ([[6. febrúar]] [[1756]] í [[Newark]] í [[New Jersey]] – [[14. september]] [[1836]] á [[Staten Island]]) var þriðji [[varaforseti Bandaríkjanna]], ([[1801]] – [[1805]]) undir [[Thomas Jefferson]] og var fyrsti varaforsetinn sem ekki varð forseti Bandaríkjanna. Hann barðist í [[bandaríska frelsisstríðið|frelsisstríðinu]] og gegndi mikilvægu pólitísku hlutverki í árdaga Bandaríkjanna. == Stjórnmálaferill == Aaron Burr var lögfræðingur að mennt og fylgdi flokki demókratískra repúblikana í [[New York-fylki|New York]] að málum. Hann sat á fylkisþingi New York [[1784]] –[[1785]] og [[1798]] – [[1799]], var dómsmálaráðherra fylkisins 1789 – 1791 og öldungardeildarþingmaður á [[Bandaríkjaþing]]i [[1791]] – [[1797]]. Burr var í framboði til forsetaembættisins árið [[1800]] og urðu hann og Thomas Jefferson jafnir, með 73 kjörmenn hvor. Það kom því til kasta fulltrúadeildar Bandaríkjaþings að kjósa á milli Burr og Jefferson. Á þessum tíma giltu aðrar reglur en nú um kosningu forseta og varaforseta, þannig að sá sem varð í fyrsta sæti varð forseti en sá sem lenti í öðru sæti varð varaforseti. Þetta þýddi að í þessum tveimur æðstu embættum gátu setið menn sem ekki tilheyrðu sama flokki (þessu var breytt með stjórnarskrárbreytingu [[1804]]). Eftir 36 atkvæðagreiðslur í þinginu var Jefferson loks kosinn forseti en Burr varaforseti. == Seinni ár == Aaron Burr beið lægri hlut í kosningum til fylkisstjóra New York [[1804]]. Í þeim kosningum var Burr gagnrýndur hart af [[Alexander Hamilton]] en þeir höfðu lengi eldað grátt silfur saman í stjórnmálum. Eitt sinn voru þeir báðir, Burr og Hamilton, gestir í veislu og móðgaðist Burr við Hamilton og skoraði hann á hólm í [[einvígi]]. Einvígið fór fram [[11. júlí]] [[1804]] og særði Burr Hamilton til ólífis. Burr var ákærður fyrir morð, bæði í New York og New Jersey, en ákærurnar voru seinna látnar niður falla. Einvígið sætti hins vegar það mikilli gagnrýni, að það eyðilagði frekari frama Burrs í stjórnmálum. Eftir nokkurra ára sjálfskipaða útlegð erlendis flutti Burr aftur til New York og stundaði lögfræðistörf en lifði að öðru leyti kyrrlátu lífi til dauðadags án frekari þátttöku í stjórnmálum. {{Varaforsetar Bandaríkjanna}} {{fde|1756|1836|Burr, Aaron}} {{DEFAULTSORT:Burr, Aaron}} [[Flokkur:Bandarískir öldungadeildarþingmenn]] [[Flokkur:Frambjóðendur til embættis forseta Bandaríkjanna]] [[Flokkur:Landsfeður Bandaríkjanna]] [[Flokkur:Varaforsetar Bandaríkjanna|Burr, Aaron]] 7uv396dujdhv1tkr3wwfaipeoba8p3p Glee 0 94632 1985323 1980915 2026-11-06T23:30:13Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985323 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{Sjónvarpsþáttur | nafn = Glee | mynd = Glee title card.svg | myndatexti = Merki þáttanna | nafn2 = | tegund = [[Gaman]]<br />[[Drama]] | skapari = Ryan Murphy<br />Brad Falchuk<br />Ian Brennan | leikstjórn = | þróun = | sjónvarpsstöð = [[20th Century Fox|Fox]] | leikarar = [[Dianna Agron]]<br />[[Chris Colfer]]<br />[[Jessalyn Gilsig]]<br />[[Jane Lynch]]<br />Jayma Mays<br />[[Kevin McHale (leikari)|Kevin McHale]]<br />[[Lea Michele]]<br />[[Cory Monteith]]<br />[[Matthew Morrison]]<br />[[Amber Riley]]<br />[[Mark Salling]]<br />[[Jenna Ushkowitz]]<br />[[Heather Morris]]<br />[[Mike O'Malley]]<br />[[Naya Rivera]]<br />[[Darren Criss]]<br />[[Harry Shum jr.]]<br />[[Chord Overstreet]]<br />[[Jacob Artist]]<br />[[Melissa Benoist]]<br />[[Blake Jenner]]<br />[[Alex Newell]]<br />[[Becca Tobin]]<br />[[Dot Jones]] | raddsetning = | yfirlestur = | höfundur_stefs = [[Steve Perry]], [[Jonathan Cain]], [[Neal Schon]] | upphafsstef = | lokastef = | tónlist = James S. Levine | land = {{USA}} [[Bandaríkin]] | tungumál = [[Enska]] | fjöldi_þáttaraða = 6 | fjöldi_þátta = 121 | thattalisti = | framleiðslufyrirtæki = | framleiðandi = Alexis Martin Woodall<br>Michael Novick<br>Kenneth Silverstein<br>Roberto Aguirre-Saracasa | aðstoðarframleiðandi = | klipping = | staðsetning = [[Hollywood]], [[Kalífórnia]] | myndataka = | lengd = 42-48 mín. | stöð = Fox | myndframsetning = 720p (HDTV) | hljóðsetning = Dolby Surrond 5.1 | fyrsti_þáttur = [[19. maí]] [[2009]] | síðasti_þáttur = [[20. mars]] [[2015]] | frumsýning = [[19. maí]] [[2009]] | lokasýning = [[20. mars]] [[2015]] | undanfari = | framhald = | tengt = | vefsíða = http://www.fox.com/glee/ | imdb_kenni = 1327801 | tv_com_kenni = glee }} '''''Glee''''' er [[Bandaríkin|bandarískur]] [[sjónvarpsþáttur|söngþáttur]] sem að er framleiddur og sýndur af [[20th Century Fox|Fox]]. Þátturinn fjallar um sönghópinn „New Directions“ í gagnfræðisskólanum [[William McKinley]] High og fylgir öllum meðlimum hópsins og vandamálum þeirra. Í aðalhlutverkum eru [[Matthew Morrison]] sem að leikur leikstjóra hópsins og [[Spænska|spænskukennarann]] Will Schuester, [[Jane Lynch]] leikur hina illkvittnu Sue Sylvester sem að þjálfar klappstýrurnar í skólanum og hatar sönghópinn. Meðlimar sönghópsins eru ellefu alls og fara [[Chris Colfer]], [[Dianna Agron]], [[Kevin McHale]], [[Lea Michele]], [[Cory Monteith]], [[Amber Riley]], [[Mark Salling]] og [[Jenna Ushkowitz]] með hlutverk þeirra. Höfundar þáttanna eru Ryan Murphy, Brad Falchuk og Ian Brennan sem að skrifuðu það upprunalega sem kvikmynd. Prufuþátturinn var sýndur á Foxsjónvarpsstöðinni þann 19. maí árið 2009 og fyrsta serían fór í gang þann [[9. september]] sama ár. Önnur þáttaröðin fór í gang þann [[21. september]] árið [[2010]] og þriðja serían hefur nú þegar verið pöntuð. Í þáttunum setja persónunar upp söngatriði og höfundar þáttanna reyna að nota blöndu af vinsælum lögum og klassískum söngleikjalögum. Lögin sem að leikarar flytja í þættinum hafa einni verið gefin út á geisladiski og eru líka fáanleg til niðurhals á [[iTunes Store|iTunes]]. Annars konar varningur hefur verið gefinn út meðal annars [[Blu-ray]] og [[mynddiskur|mynddiskar]], bókasería, [[iPad]] forrit og [[Wii]]leikur. Fyrsta þáttaröðin fékk mikið lof gagnrýnenda og áhorfenda. Vefsíðan Metacritic sem að safnar saman dómum gagnrýnenda og blandar þeim saman til þess að fá meðaltal gaf fyrstu seríunni af Glee 77 prósent út úr hundraði. Glee var tilnefnd til nítjan [[Emmy]] verðlauna, fjögurra [[Golden Globe]], sex [[Satellite verðlaun]]a og fimmtíu og sjö annarra verðlauna. Af þeim tilnefningum unnu þættirnir Golden Globe verðlaunin fyrir bestu gamanseríu og [[Jane Lynch]] vann einni Emmy verðlaun sem besta leikkona í aukahlutverki. Önnur þáttaröðin var tilnefnd til margra verðlauna þar á meðal fimm [[Golden Globe]] verðlauna þar á meðal verðlaunin fyrir bestu gamanseríu og fyrir besta leik hjá [[Matthew Morrison]], [[Lea Michele]], [[Jane Lynch]] og [[Chris Colfer]]. Verðlaunaafhendingin mun fara fram í janúar [[2011]]. == Framleiðsla == === Sköpun === Hugmyndin á bak við Glee kom frá Ian Brennan sem að byggði það á reynslu sinni í sönghópi gagnfræðiskólanum Prospect High School. Hann hafði upprunalega hugsað Glee sem kvikmynd og skrifaði fyrsta handritið í ágúst árið [[2005]]. <ref>Kom fram í grein í Daily Herald þann 17. mars, 2010</ref> Það var lengi lítill áhugi á handritinu þangað til að vinur Brennans frá Los Angeles sem að var meðlimur sömu líkamsræktarstöðvar og Ryan Murphy, sjónvarpsframleiðanda, og hann gaf honum handritið af Glee. <ref>https://articles.latimes.com/2009/apr/26/entertainment/ca-glee26</ref> Þá var handritið endurskrifað frá byrjun til enda og innan fimmtán klukkutíma að Murphy hafði fengið handritið var [[Fox]] búið að kaupa það. Murphy sagði í viðtali „Það er við hæfi þegar að vinsælasti þáttur stöðvarinnar (''[[American Idol]]'') er söngvaþáttur að gera eitthvað í þá átt“<ref>Schneider, Michael (23. júlí, 2009) http://www.variety.com/article/VR1117989408?refCatld=14{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Murphy tók yfir sem framkvæmdastjóri þáttanna ásamt Ian Brennan og Brad Falchuk. Þeir þrír skrifa einnig alla þættina. <ref>{{Cite web |url=http://www.wired.com/geekdad/2009/12/were-all-gleeks-10-questions-with-glee-co-creator-brad-falchuk/ |title=Geymd eintak |access-date=2012-05-30 |archive-date=2011-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111225072539/http://www.wired.com/geekdad/2009/12/were-all-gleeks-10-questions-with-glee-co-creator-brad-falchuk/ |url-status=dead }}</ref> Glee á sér stað í smáborginni [[Lima]] í [[Ohio]]-fylki í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]].<ref>{{cite web |url=http://www.ohio.com/entertainment/44449937.html |title=Geymd eintak |access-date=2009-07-15 |archive-date=2009-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090715062607/http://www.ohio.com/entertainment/44449937.html }}</ref> Murphy var sá sem að valdi staðsetninguna út af því að hann kemur líka frá miðvesturríki í Bandaríkjunum og vildi heiðra þann hluta af Bandaríkjunum. Þættirnir eru samt kvikmyndaði í [[Hollywood]]-borg í [[Los Angeles]]. <ref>Simpson, Melody (17. mars 2009). http://www.hollywoodthewriteway.com/2009/03/meet-cory-monteith-naya-rivera-of-glee.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110102071550/http://www.hollywoodthewriteway.com/2009/03/meet-cory-monteith-naya-rivera-of-glee.html |date=2011-01-02 }} Hollywood the Write Way.</ref> Glee hefur oft verið borið saman við ''[[High School Musical]]'' myndirnar en Murphy heldur því fram að hann hafi aldrei séð þær og Glee sé frekar nútímasöngleikur frekar en „þættir þar sem fólk hoppar í söng inn á milli.“<ref>http://www.nytimes.com/2009/05/17/arts/television/17wyat.html?_r=1, New York Times, 15. maí 2009</ref> Murphy ímyndaði sér Glee sem undankoma frá heiminum út af því að honum fannst allt sem að var í sjónvarpinu á þeim tíma vera vísindaskáldsögur, löggur eða lögfræðingar að hlaupa í hringi. „Þetta er öðruvísi tegund af sjónvarpsefni, það er ekkert í sýningu núna sem að líkist Glee. Það er allt í heiminum svo dimmt núna, þess vegna virkaði [[American Idol|Idol]] af því að það er veruleikaflótti.“ <ref>Schneider, Michael (23. júlí, 2009) http://www.variety.com/article/VR1117989408?refCatld=14{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Murphy hefur planað þrjár þáttaraðir af Glee. <ref>Herrera, Monica http://www.billboard.com/features/glee-rewrites-the-script-on-tv-music-1004030132.story#/features/glee-rewrites-the-script-on-tv-music-1004030132.story {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103111358/http://www.billboard.com/features/glee-rewrites-the-script-on-tv-music-1004030132.story#/features/glee-rewrites-the-script-on-tv-music-1004030132.story |date=2012-11-03 }}, 23. október 2009</ref> === Tónlistarval === Í hverjum þætti af Glee eru fjölmörg lög flutt af leikörunum sem að eru einhvern veginn flétt saman við söguþráð þáttanna. <ref>Kinon, Christina (19. maí, 2009) http://www.nydailynews.com/entertainment/tv/2009/05/18/2009-05-18_glee_puts_edgy_spin_on_top_40_tunes.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090915193815/http://www.nydailynews.com/entertainment/tv/2009/05/18/2009-05-18_glee_puts_edgy_spin_on_top_40_tunes.html |date=2009-09-15 }}</ref> Ryan Murphy velur öll lögin sem að eru flutt og hann reynir að nota góða blöndu af klassískum söngleikjalögum og poppsmellum. Lagaval er ómissandi í skriftarferlinum og Murphy velur lögin vanalega á sama tíma og að hann velur þema fyrir hvern einasta þátt. <ref>Wyatt, Edward (11. október, 2009) http://www.nytimes.com/2009/10/12/business/media/12glee.html, The New York Times</ref> Í annarri þáttaröðinni fór Murphy að nota vinsælli lög frekar heldur en gamla smelli til þess að laða að fleiri unglingum. <ref>Donahue, Ann (13. desember, 2010). http://www.reuters.com/article/idUSTRE6BC0LL20101213, Billboard</ref> Murphy sagði í viðtali að það hafði komið honum á óvart hversu margir listamenn felldust á það að leyfa þeim að nota lögin þeirra. „Ég held að þeim hafi litist vel á tón þáttarins. Þátturinn er um bjartsýni, allaveganna megnið af tímanum, og um að endurtúlka gömlu lögin þeirra fyrir nýja áhorfendur.“<ref>Kinon, Christina (19. maí, 2009) http://www.nydailynews.com/entertainment/tv/2009/05/18/2009-05-18_glee_puts_edgy_spin_on_top_40_tunes.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090915193815/http://www.nydailynews.com/entertainment/tv/2009/05/18/2009-05-18_glee_puts_edgy_spin_on_top_40_tunes.html |date=2009-09-15 }}</ref> Fáir listamenn hafa neitað að leyfa Glee að flytja eitthvað af lögunum þeirra meðal annars [[Bryan Adams]] og hljómsveitin [[Coldplay]]. Í júní árið [[2010]] skiptu meðlimir Coldplay um skoðun og gáfu framleiðendum þáttanna full rétindi á að nota lögin þeirra. <ref>16. júní, 2010, http://www.insideireland.ie/index.cfm/section/news/ext/glee002/category/905 {{Webarchive|url=https://archive.today/20110430001852/http://www.insideireland.ie/index.cfm/section/news/ext/glee002/category/905 |date=2011-04-30 }}, Inside Ireland</ref> Tónlistarmaðurinn [[Billy Joel]] hefur boðið framleiðendum þáttanna að nota lögin hans frítt og margir aðrir listamenn hafa einnig gert hið sama. <ref>Frankel, Daniel (13. janúar, 2009) https://www.variety.com/article/VR1117998492?, Variety</ref> Nokkrar plötur hafa verið gefnar út með lögunum sem að leikararnir syngja á þáttunum hafa verið gefnar út á bæði hljómplötum og á [[iTunes]]. <ref>Donahue, Ann (13. desember, 2010). http://www.reuters.com/article/idUSTRE6BC0LL20101213, Billboard</ref> Hver einasti þáttur kostar um það bil þrjár milljónir bandaríkjadala.<ref>Fernandez, Maria E. (26. apríl, 2009) https://articles.latimes.com/2009/apr/26/entertainment/ca-glee26 </ref> Eftir að Murphy hefur valið hvert einasta lag þarf að plana dansatriði og flutning fyrir það og kaupa sviðsskreytingar fyrir atriðin sem að eru oft mjög kostnaðarsöm.<ref>Donahue, Ann (13. desember, 2010). http://www.reuters.com/article/idUSTRE6BC0LL20101213, Billboard</ref> === Auglýsingarherferð === Á tímabilinu á milli prufuþáttarins og útgáfu annars þáttar Glee fóru aðalleikararnir að ferðast um Bandaríkin til þess að syngja í Hot Topic verslunarmiðstöðunum.<ref>http://tv.broadwayworld.com/article/Photo_Flash_The_GLEEK_Tour_Hits_The_Road_20090820, 20. ágúst, 2009</ref> Þau fengu einnig að syngja bandaríska þjóðsönginn á stórum hafnaboltaleik árið 2009. <ref>Ghosh, Korbi (16. ágúst, 2009) http://blog.zap2it.com/frominsidethebox/2009/10/glee-cast-to-sing-the-national-anthem-at-the-world-series.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014214341/http://blog.zap2it.com/frominsidethebox/2009/10/glee-cast-to-sing-the-national-anthem-at-the-world-series.html |date=2012-10-14 }}</ref> Glee var boðið að syngja í skemmtigöngu [[Macy's]] á Þakkargjörðinni árið 2009 en útsendingaraðili skrúðgöngunnar [[NBC]] sem að er keppinautur [[Fox]] höfnuðu tillögunni.<ref>Starfsfólk TMZ (12. október 2009) http://www.tmz.com/2009/10/12/glee-thanksgiving-parade-nbc-dumped/</ref> Eftir að fyrstu þáttaröðinni lauk fóru leikararnir í tónleikaferðalag til [[Phoenix]], [[Chicago]], [[Los Angeles]] og [[New York]].<ref>Little, Lyneka (2. mars, 2010). http://blogs.wsj.com/speakeasy/2010/03/02/julianne-moore-gets-soapy-glee-tours-holt-halts-hiroshima-book/</ref> [[Matthew Morrison]], [[Lea Michele]], [[Cory Monteith]] og [[Chris Colfer]] hafa öll skrifað undir samning til þess að vera í einum þætti af „The Cleveland Show.“<ref>Keck, William (7. janúar, 2010) http://www.tvguide.com/keywords/tv-guide-magazine {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101227111438/http://www.tvguide.com/keywords/tv-guide-magazine |date=2010-12-27 }}, TvGuide</ref> Jane Lynch, Chris Colfer, Cory Monteith og Amber Riley komu fram á VMA verðlaununum hjá [[MTV]] þann [[12. september]] árið [[2010]].<ref>{{Cite web |url=http://www.tvguide.com/tvshows/glee/296380 |title=Geymd eintak |access-date=2010-12-26 |archive-date=2012-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120201222020/http://www.tvguide.com/tvshows/glee/296380 |url-status=dead}}</ref> Eftir að Dianna Agron, Cory Monteith og Lea Michele sátu fyrir [[GQ]]-blaðið í djörfum myndum þar sem að þær afklæddu sig að hluta til voru þættirnir gagnrýndir af bandarísku foreldrastofnununni „Parents Television Council“ þar sem að forseti stofnunarinnar sagði að leikarannir ættu að vera fyrirmyndir fyrst að þau væru átrúnaðargoð margra unglinga og barna. Hann sagði að þó að engar af myndunum hefðu sýnt nekt þá myndu þær samt senda röng skilaboð til ungra barna um hvernig ætti að klæða sig.<ref>Parents Television Council (20. október 2010). http://www.parentstv.org/ptc/news/release/2010/1020.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101211003833/http://www.parentstv.org/PTC/news/release/2010/1020.asp |date=2010-12-11 }} {{Cite web |url=http://www.parentstv.org/PTC/news/release/2010/1020.asp |title=Geymd eintak |access-date=2021-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101211003833/http://www.parentstv.org/PTC/news/release/2010/1020.asp |archive-date=2010-12-11 |url-status=dead}}</ref> == Leikendur og hlutverk == ===Leikarar=== *[[Lea Michele]] sem Rachel Berry *[[Cory Monteith]] sem Finn Hudson *[[Matthew Morrison]] sem Will Schuester *[[Jane Lynch]] sem Sue Sylvester *[[Jayma Mays]] sem Emma Pillsbury *[[Amber Riley]] sem Mercedes Jones *[[Chris Colfer]] sem Kurt Hummel *[[Kevin McHale]] sem Artie Abrams *[[Jenna Ushkowitz]] sem Tina Cohen-Chang *[[Mark Salling]] sem Noah "Puck" Puckerman *[[Dianna Agron]] sem Quinn Fabray *[[Chord Overstreet]] sem Sam Evans *[[Darren Criss]] sem Blaine Anderson *[[Heather Morris]] sem Brittany Pierce *[[Naya Rivera]] sem Santana Lopez [[Mynd:Matthew Morrison 2009.jpg|thumb|right|Murphy fann Matthew Morrison á Broadway]] Þegar að Murphy fór að leita að leikurum fyrir Glee vildi hann fyrst og fremst finna leikara sem að færu létt með það að leika á sviði. Í stað þess að halda hefðbundnar áheyrnarprufur fór Murphy á [[Broadway]] í leit að fólki þar sem að hann fann [[Matthew Morrison]] sem að hafði þá nýlokið að leika í [[Hairspray]], Leu Michele sem að fór með hlutverk í ''[[Spring Awakening]]'' og Jennu Ushkowitz sem að lék í nýrri upfærslu af ''[[The King and I]]''.<ref>Martin, Denise (26. apríl, 2009) https://www.latimes.com/entertainment/news/la-ca-gleestage26-2009apr26,0,1653470.story, ''The Los Angeles Times''</ref> Eftir að hafa fundið þessi þrjú hélt Murphy áheyrnarprufur þar sem að leikarar þurftu að sýna fram á dans og sönghæfileikana sína. [[Chris Colfer]] hafði enga reynslu þegar að hann fór í prufu fyrir hlutverk Arties en Murphy var svo hrifinn af honum að þegar að [[Kevin McHale]] fékk hlutverkið skrifaði hann nýja persónu inn í handritið bara fyrir hann. <ref>Martin, Denise (26. apríl, 2009) https://www.latimes.com/entertainment/news/la-ca-gleestage26-2009apr26,0,1653470.story, ''The Los Angeles Times''</ref> Leikkonan [[Jayma Mays]] söng lagið „Touch-a, Touch-a, Touch-a, Touch Me“ frá „[[The Rocky Horror Picture Show]]“, lag sem að hún fékk seinna að syngja á Glee. [[Cory Monteith]] sendi upprunalega inn myndband þar sem að hann lék aðeins og var síðan beðinn um að senda inn annað myndband þar sem að hann myndi syngja. Cory söng þá lagið „Can't Fight This Feeling“ eftir [[REO Speedwagon]]. Hlutverk [[Jane Lynch]]ar átti upprunalega bara að vera lítið út af því að hún var í annarri seríu á þeim tíma en sú þáttaröð var stuttu seinna aflýst.<ref>Andreeva, Nellie (23. apríl 2009) https://web.archive.org/web/20090427063215/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/television/news/e3i360cdd62fc9ca5a8b570d3d12fce11cb The Hollywood Reporter</ref> Í samningi leikaranna stendur að þeir séu óafturkallanlega bundnir Glee til þess að gera upp að þremur kvikmyndum byggðar á þáttunum. Enn hafa engar myndir verið planaðar. <ref>Tyler, Matt (21. júní 2010) http://thefilmstage.com/2010/06/21/glee-the-movie-coming-soon/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100902045127/http://thefilmstage.com/2010/06/21/glee-the-movie-coming-soon/ |date=2010-09-02 }}, ''The Film Stage''</ref> [[Mynd:Cory Monteith 2009.jpg|thumb|left|Cory Monteith fer með hlutverk Finns í Glee]] Í ''Glee'' eru fimmtán aðalhlutverk. Morrison leikur [[spænska|spænskukennarann]] Will Schuester sem að verður leikstjóri sönghóps skólans í von um að endurreisa hann. Jane Lynch leikur hina siðspilltu Sue Sylvester, klappstýruþjálfann sem að hatar sönghópinn og alla meðlimina. <ref> Itzkoff, David (18. maí 2009).http://artsbeat.blogs.nytimes.com/2009/05/18/jane-lynch-brings-her-inner-mean-girl-to-glee/ The New York Times</ref> Jayma Mays fer með hlutverk fer með hlutverk Emmu Pillsbury, nemendaráðgjafa skólans sem að er hrædd við öll óhreinindi og er skotin í Will.<ref>Abrams, Natalie (18. maí 2009) https://uk.eonline.com/uberblog/watch_with_kristin/b124391_time_get_happy_with_cast_of_glee.html, ''E! Online''</ref> [[Lea Michele]] leikur Rachel Berry, hæfileikaríkann nemanda í sönghópnum sem að þráir ekkert heitar heldur en að verða fræg söngkona en er oft strítt af klappstýrum og íþróttafolunum.<ref>Wieselman, Jarett (19. maí 2009) http://www.nypost.com/p/blogs/popwrap/item_sbUrfetlC9ck0hU9lqw0eM;jsessionid=13F9459E60D0F065F4ACDBB2E3FA2D6F {{Webarchive|url=https://archive.today/20120530060558/http://www.nypost.com/p/blogs/popwrap/item_sbUrfetlC9ck0hU9lqw0eM;jsessionid=13F9459E60D0F065F4ACDBB2E3FA2D6F |date=2012-05-30 }}, ''The New York Post''</ref> Cory Monteith leikur Finn Hudson, aðalleikmann [[amerískur fótbolti|ameríska fótboltaliðsins]] sem að stofnar vinsældum sínum í hættu með því að taka þátt í sönghópnum.<ref>Wieselman, Jarett (19. maí 2009) http://www.nypost.com/p/blogs/popwrap/item_sbUrfetlC9ck0hU9lqw0eM;jsessionid=13F9459E60D0F065F4ACDBB2E3FA2D6F {{Webarchive|url=https://archive.today/20120530060558/http://www.nypost.com/p/blogs/popwrap/item_sbUrfetlC9ck0hU9lqw0eM;jsessionid=13F9459E60D0F065F4ACDBB2E3FA2D6F |date=2012-05-30 }}, ''The New York Post''</ref> Í hópnum eru einnig Mercedes Jones (leikin af Amber Riley) sem að sárnar af því að syngja aukaraddir, Kurt Hummel (leikinn af Chris Colfer) sem að er samkynhneigður tenór, Artie Abrams (leikinn af Kevin McHale) sem að er þverlamaður unglingur sem að dreymir um að geta dansað og Tina Cohen-Chang (leikin af Jennu Ushkowitz) sem að er hálf bandarísk-hálf japönsk unglingsstúlka sem að þykist vera með stama. Mark Salling bættist síðan seinna í hópinn sem Noah Puckerman, besta vin Finns. Dianna Agron fer með hlutverk Quinn Fabray, klappstýru sem að er í sambandi með Finn sem að gerist meðlimur sönghópsins.<ref>Wightman, Catriona (28. apríl 2010). https://www.digitalspy.com/ustv/s57/glee/news/a216983/glee-rivera-morris-to-become-regulars.html, ''Digital Spy''</ref> [[Heather Morris]] og [[Naya Rivera]] fara með hlutverk Brittany Pierce og Santönu Lopez sem að voru upprunalega bara aukahlutverk en í annarri seríu fengu þær stöðuhækkun og eru núna aðalleikarar.<ref>Wieselman, Jarett (19. maí 2009) http://www.nypost.com/p/blogs/popwrap/item_sbUrfetlC9ck0hU9lqw0eM;jsessionid=13F9459E60D0F065F4ACDBB2E3FA2D6F {{Webarchive|url=https://archive.today/20120530060558/http://www.nypost.com/p/blogs/popwrap/item_sbUrfetlC9ck0hU9lqw0eM;jsessionid=13F9459E60D0F065F4ACDBB2E3FA2D6F |date=2012-05-30 }}, ''The New York Post''</ref> == Þættir == Í fyrstu þáttaröð Glee voru 22 þættir.<ref>Schneider, Michael (1. desember 2009). http://www.variety.com/article/VR1118012049.html?categoryId=30&cs=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100516232651/http://www.variety.com/article/VR1118012049.html?categoryId=30&cs=1 |date=2010-05-16 }}, Variety</ref> Prufuþátturinn var sýndur þann [[19. maí]] árið [[2009]] og þáttaröðinn hófst þann [[9. september]] hið sama ár og var sýndur á miðvikudögum til jóla en var síðan færður yfir á fimmtudag.<ref>Fox Broadcasting Company (5. mars 2009) http://www.foxflash.com/div.php/main/page?aID=1z2z2z268z1z8&ID=4793 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022010645/http://www.foxflash.com/div.php/main/page?aID=1z2z2z268z1z8&ID=4793 |date=2013-10-22 }}</ref> Þann [[11. janúar]] árið [[2010]] tilkynntu forstjórar [[Fox]] að þeir hefðu pantað aðra seríu af Glee. <ref> Fox Broadcasting Company (24. nóvember 2009).http://www.foxflash.com/div.php/main/page?aID=1z2z1z25z1z8&ID=5454 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131013062514/http://www.foxflash.com/div.php/main/page?aID=1z2z1z25z1z8&ID=5454 |date=2013-10-13 }}</ref> Tökur á næstu seríu hófust í júní [[2010]].<ref>Abrams, Natalie (11. janúar 2010) http://www.tvguide.com/News/Glee-Picked-Season-1013581.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140414114023/http://www.tvguide.com/News/Glee-Picked-Season-1013581.aspx |date=2014-04-14 }}, TvGuide</ref> Sýningar á annarri þáttaröðinni hófust þann [[21. september]], [[2010]]<ref>Gorman, Bill (13. júlí 2010) http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/07/13/fox-announces-fall-premiere-dates-for-2010-11-season/56923TV{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} by the Numbers</ref> og þættirnir voru sýndir klukkan átta að kvöldi til á þriðjudögum. [[Fox]] planaði upprunalega að sýna Glee á miðvikudögum en hætti svo við og sýndu [[American Idol]] á þeim tíma í staðinn. <ref>Rice, Lynette (November 19, 2010) http://insidetv.ew.com/2010/11/19/fox-moves-american-idol-to-wednesdays-and-thursdays/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207191706/http://insidetv.ew.com/2010/11/19/fox-moves-american-idol-to-wednesdays-and-thursdays/ |date=2012-02-07 }}, Entertainment Weekly</ref> Þriðja þáttaröðin var pöntuð af [[Fox]] þann [[23. maí]] [[2010]]. == Heimildir == {{reflist|2}} [[Flokkur:Bandarískir sjónvarpsþættir]] {{sa|2009|2015}} mhsrz0aums3fi9dnoiiyewtuyf1pjpu Hrafnhildur Lúthersdóttir 0 98945 1985331 1955229 2026-11-06T23:51:54Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985331 wikitext text/x-wiki '''Hrafnhildur Lúthersdóttir''' (f. [[2. ágúst]] [[1991]]<ref>[http://au.eurosport.com/swimming/person_prs263492.shtml ''Hrafnhildur Lúthersdóttir''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222182633/http://au.eurosport.com/swimming/person_prs263492.shtml |date=2014-02-22 }} yfirlitsskrá af vef Eurosport</ref>) er íslensk landsliðskona í sundi úr [[Sundfélag Hafnarfjarðar|Sundfélagi Hafnarfjarðar]]. Hún hefur sett fjölda meta og á meðal annars átján Hafnarfjarðarmet<ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20110330211154/sh.is/Apps/WebObjects/SundfelagHafnarfjardar.woa/swdocument/1000238/MetKvenna.pdf ''Hafnarfjarðarmet kvenna''] af vef Sundfélags Hafnarfjarðar. ''Sótt þann 1. júní 2011''</ref>, tíu Íslandsmet í 25 metra laug<ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20110805112445/www.sundsamband.is/iw_cache/16416_25m%CDslandsmet14.04.2011n%FDtt.pdf Íslandsmet í 25m laug] af vef Sundsambands Íslands. Uppfært 19.01.2011</ref> og fimm Íslandsmet í 50 metra laug<ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20110803173031/www.sundsamband.is/iw_cache/16415_50m%CDslandsmet120411.pdf?idega_session_id=bd0df505-7832-11de-ac3b-716fc4e55227 Íslandsmet í 50m laug.] af vef Sundsambands Íslands. Uppfært 13.04.2011</ref> Einnig hefur hún unnið til gullverðlauna á [[Smáþjóðaleikarnir 2011|Smáþjóðaleikunum 2011]] sem haldnir voru í [[Liechtenstein]].<ref>[http://mbl.is/sport/frettir/2011/05/31/threttan_verdlaun_til_islands_a_fyrsta_degi/ ''Þrettán verðlaun til Íslands á fyrsta degi] af vef Morgunblaðsins</ref> Hún var valin sundkona ársins 2010 af [[Sundsamband Íslands|Sundsambandi Íslands]] og íþróttakona Hafnarfjarðar 2010 en það ár setti hún fjölda meta auk þess að hafna í tólfta sæti í [[bringusund]]i á heimsmeistaramótinu í sundi í Dubai.<ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20110105145710/hafnarfjordur.is/hafnarfjordur/fjolskyldan/nanar_fjolskyldan/?cat_id=8&ew_0_a_id=10838 ''Hrafnhildur og Óðinn íþróttamenn 2010''] af vef Hafnarfjarðarbæjar</ref><ref>[https://www.ruv.is/frett/hrafnhildur-og-odinn-best-i-hfj ''Hrafnhildur og Óðinn best í Hfj.''] af veg RÚV.</ref> Hrafnhildur vann þrenn verðlaun á Evrópumótinu í London árið 2016: Tvö silfur og eitt brons.<ref>[https://www.ruv.is/frett/hrafnhildur-tok-silfur-i-50-metra-bringusundi Hrafnhildur tók silfur í 50 metra bringusundi]</ref> Á Ólympíuleikunum í Ríó 2016 varð hún í 6. sæti í úrslitum í 100m bringusundi, næst á undan heimsmethafanum. ==Námsferill== Hrafnhildur er stúdent frá [[Flensborgarskólinn í Hafnarfirði|Flensborgarskólanum í Hafnarfirði]] og stundar nú nám við [[University of Florida|Flórídaháskóla]] á fullum námsstyrk.<ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20110329184027/gaflari.is/?p=1378 Heimsmeistaramót og háskólanám í Bandaríkjunum] af vef Gaflara, fréttasíðu fjölmiðladeildar Flensborgarskólans</ref> ==Neðanmálsgreinar== {{reflist}} {{stubbur|æviágrip|sund}} {{f|1991}} [[Flokkur:Íslenskar sundkonur]] 5xp7l3ox5jcadz5q9m0xfu586gf702e Suður-Súdan 0 99932 1985423 1948747 2026-11-07T01:45:54Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985423 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Suður-Súdan | nafn_á_frummáli=Republic of South Sudan | nafn_í_eignarfalli=Suður-Súdans | fáni=Flag_of_South_Sudan.svg | skjaldarmerki=Coat_of_arms_of_South_Sudan.svg | staðsetningarkort=South_Sudan_(orthographic_projection)_highlighted.svg | kjörorð=Justice, Liberty, Prosperity | kjörorð_tungumál = enska | kjörorð_þýðing = Réttlæti, frelsi, velmegun | þjóðsöngur=South Sudan Oyee! | tungumál=[[enska]] | höfuðborg=[[Júba]] | stjórnarfar=[[Forsetaræði]] | titill_leiðtoga1=[[Forseti Suður-Súdans|Forseti]] | nafn_leiðtoga1=[[Salva Kiir Mayardit]] | stærðarsæti=45 | flatarmál=644.329 | fólksfjöldi=12.778.250 | mannfjöldaár=2019 | mannfjöldasæti=75 | íbúar_á_ferkílómetra=13,33 | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Súdan]] | dagsetning1=[[9. júlí]] [[2011]] | VLF = 18,435 | VLF_ár = 2019 | VLF_sæti = 154 | VLF_á_mann = 1.420 | VLF_á_mann_sæti = 222 | VÞL = {{hækkun}} 0.433 | VÞL_ár = 2019 | VÞL_sæti = 185 | gjaldmiðill=[[suðursúdanskt pund]] | tímabelti=[[UTC]]+2 | tld=ss | símakóði=211 }} '''Suður-Súdan''', formlega '''Lýðveldið Suður-Súdan''',<ref name="factbook">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-sudan/ |title=South Sudan |date=11 July 2011 |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[CIA]] |access-date=14 July 2011 |archive-date=6 júlí 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706110837/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-sudan/ |url-status=dead }}</ref> er [[landlukt land]] í [[Austur-Afríka|Austur-]] eða [[Mið-Afríka|Mið-Afríku]].<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-sudan/|title=The World Factbook – Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=12 July 2011|archive-date=6 júlí 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706110837/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-sudan/|url-status=dead}}</ref><ref name="UN classification of world regions">{{cite web |title=UN classification of world regions Eastern Africa: South Sudan |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |publisher=UN |access-date=25 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100417070721/http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |archive-date=17 April 2010 |url-status=live }}</ref> Það á landamæri að [[Eþíópía|Eþíópíu]] í austri, [[Súdan]] í norðri, [[Mið-Afríkulýðveldið|Mið-Afríkulýðveldinu]] í vestri, [[Lýðstjórnarlýðveldið Kongó|Lýðstjórnarlýðveldinu Kongó]] í suðvestri, [[Úganda]] í suðri og [[Kenía]] í suðaustri. Íbúar eru rúmar 12 milljónir og þar af býr rúmlega hálf milljóni í höfuðborginni og stærstu borginni [[Júba]]. Suður-Súdan fékk sjálfstæði frá [[Súdan]] árið 2011. Landið var þannig yngsta fullvalda ríki heims sem nýtur almennrar alþjóðlegrar viðurkenningar árið 2021.<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/which-are-the-youngest-countries-of-the-world.html|title=The World's Youngest Countries|website=WorldAtlas|language=en|access-date=11 March 2020}}</ref> Landið nær yfir stórt fenjasvæði, [[Suddfenin]], sem [[Hvíta Níl]] rennur um. Í Suður-Súdan heitir áin ''Bahr al Jabal'' sem merkir „Fjallafljót“.<ref>eg. example reference in {{cite web |url=https://www.thefreedictionary.com/Bahr+al+Jabal |title=Bahr el Jabal |work=The Free Dictionary |access-date=1 July 2021 }}</ref> Súdan var undir stjórn [[Egyptaland]]s í valdatíð [[Múhameð Alí af Egyptalandi|Múhameðs Alí]] og var [[Súdan Englands og Egyptalands|sameiginlegt yfirráðasvæði]] þar til Súdan fékk sjálfstæði árið 1956. Eftir [[Fyrsta súdanska borgarastríðið]] var [[Sjálfstjórnarhéraðið Suður-Súdan]] stofnað og stóð til 1983. [[Annað súdanska borgarastríðið]] braust út árið 1983 og því lauk árið 2005 með [[Alhliða friðarsamkomulagið|Alhliða friðarsamkomulaginu]]. Síðar sama ár fékk landið heimastjórn þegar [[Sjálfstæð ríkisstjórn Suður-Súdan]] var mynduð. Suður-Súdan fékk fullt sjálfstæði 9. júlí 2011, eftir að 98,83% íbúa höfðu kosið með sjálfstæði í [[Þjóðaratkvæðagreiðslan í Suður-Súdan 2011|þjóðaratkvæðagreiðslu]].<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=-sJugNxYVA8 |title=Broadcast of Declaration of Independence (part 1) |publisher=Youtube.com |date=10 July 2011 |access-date=2 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130721084549/http://www.youtube.com/watch?v=-sJugNxYVA8 |archive-date=21 July 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/user/Laseranthem#p/a/u/0/v5m4JUyBW38 |title=Broadcast of Declaration of Independence (part 2) |publisher=Youtube.com |date=19 June 2011 |access-date=2 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130707130327/http://www.youtube.com/user/Laseranthem#p/a/u/0/v5m4JUyBW38 |archive-date=7 July 2013 |url-status=live }}</ref> Fljótlega eftir að landið hlaut sjálfstæði hófust [[þjóðernisátök í Suður-Súdan|þjóðernisátök]] og [[borgarastríðið í Suður-Súdan]] braust út árið 2013. Stríðið einkenndist af [[mannréttindi í Suður-Súdan|mannréttindabrotum]], þar á meðal þjóðernishreinsunum og morðum á blaðamönnum, framin af ýmsum stríðsaðilum. Stríðið stóð til 22. febrúar 2020 þegar [[Salva Kiir Mayardit]] og Riek Machar gerðu með sér samkomulag um samsteypustjórn,<ref name="power-sharing">{{cite news |title=South Sudan rivals strike power-sharing deal |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-51562367 |access-date=28 February 2020 |work=[[BBC News]] |date=22 February 2020}}</ref> sem gerði það að verkum að flóttafólk fær að snúa aftur heim.<ref name=malak>{{cite web | last=Malak | first=Garang A. | title=Trust issues persist in Juba despite new dawn | website=The East African | date=22 February 2020 | url=https://www.theeastafrican.co.ke/news/ea/Trust-issues-persist-in-South-Sudan/4552908-5464954-format-xhtml-fexisgz/index.html | access-date=20 June 2020}}</ref> Íbúar Suður-Súdans eru flestir [[Nílótar]] og eru ein af yngstu þjóðum heims þar sem um helmingur er undir 18 ára aldri.<ref>{{cite web|url=https://news.un.org/en/story/2018/09/1018671|title='Children's crisis' in South Sudan must be addressed, says top UN official calling for real accountability|date=7 September 2018|access-date=30 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930193622/https://news.un.org/en/story/2018/09/1018671|archive-date=30 September 2018|url-status=live}}</ref> Meirihluti íbúa aðhyllist [[kristni]] eða ýmis [[afrísk trúarbrögð]]. Landið er aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]],<ref>{{cite news |url=http://uk.reuters.com/article/uk-sudan-un-membership-idUKTRE76D3I120110714 |title=South Sudan admitted to U.N. as 193rd member |last=Worsnip |first=Patrick |date=14 July 2011 |work=[[Reuters]] |access-date=24 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715144119/http://uk.reuters.com/article/2011/07/14/uk-sudan-un-membership-idUKTRE76D3I120110714 |archive-date=15 July 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=39034&Cr=South+Sudan&Cr1= |title=UN welcomes South Sudan as 193rd Member State |publisher=United Nations News Service |date=14 July 2011 |access-date=14 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150803100613/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=39034&Cr=South+Sudan&Cr1= |archive-date=3 August 2015 |url-status=live }}</ref> [[Afríkusambandið|Afríkusambandinu]],<ref name="au54">{{cite web |url=http://www.voanews.com/english/news/africa/east/South-Sudan-Becomes-African-Unions-54th-Member-126320433.html |title=South Sudan Becomes African Union's 54th Member |publisher=Voice of America News |date=28 July 2011 |access-date=28 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110916115846/http://www.voanews.com/english/news/africa/east/South-Sudan-Becomes-African-Unions-54th-Member-126320433.html |archive-date=16 September 2011 |url-status=dead }}</ref> [[Austur-Afríkusambandið|Austur-Afríkusambandinu]]<ref>"South Sudan admitted into EAC", Daily Nation, 2 March 2016, reprinted at nation.co.ke, accessed 4 March 2016</ref> [[Intergovernmental Authority on Development]]<ref>{{cite news|url=http://www.businessweek.com/news/2011-11-25/ethiopia-agrees-to-back-somalia-army-operations-igad-says.html |title=Ethiopia Agrees to Back Somalia Army Operations, IGAD Says |agency=Bloomberg Businessweek |access-date=25 November 2011 |date=25 November 2011 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120729154359/http://www.businessweek.com/news/2011-11-25/ethiopia-agrees-to-back-somalia-army-operations-igad-says.html |archive-date=29 July 2012 }}</ref> og [[Genfarsáttmálinn|Genfarsáttmálanum]].<ref name="South Sudan Signs Geneva Conventions">{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/article/freedom-house-congratulates-south-sudan-signing-geneva-conventions |title=Freedom House Congratulates South Sudan for Signing the Geneva Conventions |date=20 July 2012 |publisher=Freedom House |access-date=20 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721023635/http://www.freedomhouse.org/article/freedom-house-congratulates-south-sudan-signing-geneva-conventions |archive-date=21 July 2012 |url-status=live }}</ref> Árið 2019 var Suður-Súdan í þriðja neðsta sæti í [[Hamingjuskýrsla Sameinuðu þjóðanna|Hamingjuskýrslu Sameinuðu þjóðanna]],<ref>{{cite web|title=World Happiness Report 2018|url=http://worldhappiness.report/ed/2018/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181213084642/http://worldhappiness.report/ed/2018/|archive-date=13 December 2018|access-date=4 December 2018|publisher=World Happiness Report|page=23}}</ref> þriðja neðsta sæti á [[Friðarvísitalan|Friðarvísitölunni]] og er í fjórða efsta sæti á [[Vísitölu um brothætt ríki]] frá samtökunum [[Fund for Peace]].<ref>{{cite web|url=https://fragilestatesindex.org/data/|title=Fragile States Index|publisher=Fund for Peace|access-date=4 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190715052132/https://fragilestatesindex.org/data/|archive-date=15 July 2019|url-status=live}}</ref> == Heiti == Heitið ''Súdan'' á við um [[Súdan (heimshluti)|landsvæðið]] sunnan Sahara, sem nær frá Vestur-Afríku til austurhluta Mið-Afríku. Nafnið kemur úr arabísku, بلاد السودا ''bilād as-sūdān'' sem merkir „land hinna svörtu“.<ref>{{citation | author = International Association for the History of Religions | title = Numen | publisher = EJ Brill | place = Leiden | year = 1959 | page = 131 | quote = West Africa may be taken as the country stretching from Senegal in the West to the Cameroons in the East; sometimes it has been called the central and western Sudan, the ''Bilad as-Sūdan'', 'Land of the Blacks', of the Arabs}}</ref> == Landfræði == [[File:South Sudan protected areas.svg|thumb|upright=1.3|Verndarsvæði í Suður-Súdan.]] Suður-Súdan er á milli 3. og 13. breiddargráðu norður og 24. og 36. lengdargráðu austur. Landið er þakið regnskógum, fenjum og gresjum. [[Hvíta Níl]] rennur um landið og framhjá höfuðborginni Júba.<ref name="BBC independence">{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12144675 |title=Southern Sudan votes on independence |author=Ross, Will |publisher=BBC |date=9 January 2011 |access-date=2 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110401085955/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12144675 |archive-date=1 April 2011 |url-status=live }}</ref> [[Bandingilo-þjóðgarðurinn]] varðveitir aðra stærstu búferlaflutninga dýraríkisins. Kannanir sýndu að [[Boma-þjóðgarðurinn]], vestan við landamærin að Eþíópíu, auk [[Suddfenin|Suddfenjanna]] og [[Southern-þjóðgarðurinn|Southern-þjóðgarðsins]] við landamærin að Kongó, hýstu stóra stofna [[blábukki|blábukka]], [[orrabukki|orrabukka]], [[mýrarhorni|mýrarhorna]], [[afríkubuffall|afríkubuffla]], [[afríkufíll|afríkufíla]], [[gíraffi|gíraffa]] og [[ljón]]a. Skógar Suður-Súdans mynda líka skjól fyrir [[sítahafur]], [[risaskógarsvín]], [[runnasvín]], skógarfíla, [[simpansi|simpansa]] og skógar[[api|apa]]. Kannanir sem [[Wildlife Conservation Society]] gerðu árið 2005 í samstarfi við þáverandi heimastjórn Suður-Súdans leiddu í ljós að þar voru enn stórir stofnar, þótt þeir færu minnkandi, og að hinir miklu búferlaflutningar 1,3 milljóna antilópa voru enn til staðar. Í Suður-Súdan er að finna fjölbreytt búsvæði eins og gresjur, hálendissléttur og klettabelti, skógi og kjarri vaxnar staktrjásléttur og votlendi. Meðal dýra sem lifa þar eru hvíteyra mýraantilópan og [[súdansgeit]], auk fíla, gíraffa, [[elandantilópa]], [[risaeland]]a, [[óryx]]a, ljóna, [[afrískur villihundur|afrískra villihunda]], höfðabuffla og mýrahorna. Lítið er vitað um afdrif hvíteyra mýraantilópunnar og mýrahorna, en búferlaflutningar þeirra voru sögufrægir fyrir borgarastríðið. Boma-Jonglei-héraðið nær yfir Boma-þjóðgarðinn, graslendi og flóðsléttur, Bandingilo-þjóðgarðinn og Suddfenin, stórt fenjasvæði og gresjur sem flæðir yfir árstíðabundið og inniheldur líka Zeraf-friðlandið. Lítið er vitað um sveppi í Suður-Súdan. S. A. J. Tarr gerði lista yfir sveppi í Súdan og gaf út hjá [[Sveppafræðistofnun Breska samveldisins]] árið 1955. Á listanum eru 383 tegundir í 175 ættkvíslum, sem voru allir sveppir sem fundust innan landamæra landsins. Margar af þeim færslum eiga við um Suður-Súdan. Flestar tegundirnar tengdust sýkingum í ræktuðum jurtategundum. Líklega er fjöldi sveppa í Suður-Súdan mun meiri. Árið 2006 tilkynnti Kiir forseti að ríkisstjórn hans myndi gera allt sem hægt væri til að vernda og auka dýra- og plöntulíf landsins, og reyna að draga úr áhrifum skógarelda, sorps og vatnsmengunar. Uppbygging efnahagslífs og innviða ógnar lífríkinu. Landið var með meðaleinkunnina 9,45/10 í vísitölunni [[Forest Landscape Integrity Index]] og var þar í 4. sæti af 172 löndum.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|display-authors=1|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|pmid=33293507|pmc=7723057|doi-access=free}}</ref> == Stjórnmál == === Fylki === Landið skiptist í 3 landshluta, [[Bahr el Ghazal]], [[Equatoria]] og [[Greater Upper Nile]], sem skiptast niður í 10 fylki. *[[Bahr el Ghazal]] ** [[Northern Bahr el Ghazal]] ** [[Western Bahr el Ghazal]] ** [[Lakes]] ** [[Warrap]] *[[Equatoria]] ** [[Western Equatoria]] ** [[Central Equatoria]] ** [[Eastern Equatoria]] *[[Greater Upper Nile]] ** [[Jonglei]] ** [[Unity (fylki)|Unity]] ** [[Upper Nile]] Ríkin 10 skiptast svo niður í 86 héruð. Höfuðborg landsins, Juba, er staðsett í Central Equatoria. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur|afríka}} {{Afríka}} [[Flokkur:Suður-Súdan]] dnbafplgijh6qtztpblt2ho4tpyr8ww Háskólinn í Zürich 0 100226 1985334 1843844 2026-11-06T23:55:23Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985334 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Zürich_-_Universität_Zürich_IMG_1204.JPG|thumb|right|Suðurhlið Aðalbyggingar Háskólans í Zürich.]] '''Háskólinn í Zürich''' ([[þýska]]: Universität Zürich), oft nefndur '''UZH''', er rannsókna[[háskóli]] í [[Zürich]] í [[Sviss]] og stærsti háskóli landsins með yfir 25 þúsund nemendur. Skólinn var stofnaður árið 1833 með sameiningu guðfræði-, laga- og læknaskóla en um leið var stofnuð heimspekideild við skólann. Í dag eru deildir skólans flokkaðar í hugvísindasvið, hagfræðisvið, náttúruvísindasvið, læknaskóla, lagaskóla, guðfræðiskóla og dýralækningaskóla. Á fjórða þúsund kennarar og sérfræðingar starfa við skólann og á nítjánda þúsund nemendur stunda þar nám, þar af rúmlega sex þúsund framhaldsnemar. == Tenglar == {{Commonscat|University of Zürich|Háskólanum í Zürich}} *[https://web.archive.org/web/20101013052925/http://www.uzh.ch/ Vefsíða Háskólans í Zürich] [[Flokkur:Zürich]] [[Flokkur:Háskólar í Sviss]] {{S|1833}} dkohuwp34dlfvg1o2btmenz5th2sosd Persaflóastríðið (1991) 0 101508 1985392 1970016 2026-11-07T01:05:37Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985392 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Persaflóastríðið | image = {{Multiple image | perrow = 1/2/2 | total_width = 300 | border=infobox | image1= USAF F-16A F-15C F-15E Desert Storm edit2.jpg | image2= Tank in Desert Storm.JPEG | image3= British_gulf_war_(cropped).jpg | image4= Demolished vehicles line Highway 80 on 18 Apr 1991.jpg | image6= Gulf war target cam.jpg | footer_align = | footer = }} '''Rangsælis ofan frá''':{{flatlist| * Bandarískrar [[McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle|F-15E]]-, [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16]]- og [[McDonnell Douglas F-15 Eagle|F-15C]]-herflugvélar á flugi yfir brennandi olíubrunnum í Kúveit * Bandarískur [[M1 Abrams]]-skriðdreki leggur niður reykvörn * Breskir hermenn úr [[Staffordshire-sveitin]]ni æfa brottflutning slasaðra * Ónýt og yfirgefin farartæki á [[Þjóðvegur dauðans|þjóðvegi dauðans]] * Sjónarhorn úr myndavél í [[Lockheed AC-130]]-flugvél }} | date = 2. ágúst 1990{{snd}}17. janúar 1991<br/>(Aðgerð ''Eyðumerkurskjöldur'')<br/>17. janúar{{snd}}28. febrúar 1991<br/>(Aðgerð ''Eyðimerkurstormur'')<br/>({{Age in years, months, weeks and days|month1=08|day1=02|year=1990|month2=02|day2=28|year2=1991}}) | place = {{flatlist| * [[Írak]] * [[Kúveit]] * [[Sádi-Arabía]] * [[Persaflói]] * [[Ísrael]] }} | result = Sigur bandamanna | territory = * [[Kúveit]] endurheimtir sjálfsstjórn og fullveldi yfir öllu yfirráðasvæði sínu * Stofnun afvopnaðs svæðis og varnarmúra við landamæri Íraks og Kúveit | combatant1 = {{plainlist| * {{Flag|Bandaríkin}} * {{nowrap|{{Flag|Bretland}}}} * {{Flag|Frakkland}} * {{Flag|Sádi-Arabía}} * {{Flag|Egyptaland}} * {{Flag|Kúveit}} }}<!-- COUNTRIES THAT DID NOT DEPLOY ANY MILITARY UNITS SHOULD NOT BE INCLUDED. --><!-- DO NOT ADD ISRAEL. --><!-- DESCENDING SORTED BY THE NUMBER OF MILITARY PERSONNEL OF EACH COUNTRY Source are references listed in the "Coalition of the Gulf War" article in Wikipedia--> ---- {{Collapsible list | title = {{flagicon image|Flag of the United Nations.svg}} Bandalag SÞ{{nobold|:}} | {{Flagicon image|Flag of the Afghan interim government-in-exile (1988–1992).svg}} [[Afganskir mújahedínar]]<ref name="apps.dtic.mil">{{cite web |url=https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a234743.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412060905/https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a234743.pdf |url-status=dead |archive-date=12 April 2019 |website=apps.dtic.mil |access-date=2018-12-18 |title=Desert Shield And Desert Storm: A Chronology And Troop List for the 1990–1991 Persian Gulf Crisis}}</ref> | {{Flag|Argentína}} | {{Flag|Ástralía}} | {{Flagcountry|Barein}} | {{Flag|Bangladess}} | {{Flag|Belgía}} | {{Flag|Danmörk}} | {{Flag|Filippseyjar|1936}} | {{Flag|Grikkland}} | {{Flag|Hondúras|1949}} | {{Flag|Ítalía}} | {{Flag|Japan|1870}} | {{Flag|Kanada}} | {{Flag|Katar}} | {{Flag|Lúxemborg}} | {{Flag|Marokkó}} | {{Flag|Holland}} | {{Flag|Nýja-Sjáland}} | {{Flag|Níger}} | {{Flag|Noregur}} | {{Flag|Óman|1970}} | {{Flag|Pakistan}} | {{Flag|Pólland}} | {{Flag|Portúgal}} | {{Flag|Rúmenía}} | {{nowrap|{{Flag|Sameinuðu arabísku furstadæmin}}}} | {{Flag|Senegal}} | {{Flag|Síerra Leóne}} | {{Flag|Singapúr}} | {{Flag|Spánn}} | {{Flag|Suður-Kórea|1984}} | {{Flag|Svíþjóð}} | {{flagcountry|Sýrland}} | {{Flag|Tékkóslóvakía}} | {{Flag|Tyrkland}} | {{Flag|Ungverjaland}} | {{Flag|Þýskaland}} }} | combatant2 = {{flag|Írak|1991}} | commander1 = {{plainlist| * {{flagdeco|United States}} [[George H. W. Bush]] * {{flagdeco|United States}} [[Dick Cheney]] * {{flagdeco|United States}} [[Colin Powell]] * {{flagdeco|United States}} [[Norman Schwarzkopf Jr.|Norman Schwarzkopf]] * {{flagdeco|United States}} [[Chuck Horner]] * {{flagdeco|United States}} [[John J. Yeosock]] * {{flagdeco|United States}} [[Walter E. Boomer]] * {{flagdeco|United States}} [[Stanley R. Arthur]] * {{flagdeco|United States}} [[Robert B. Johnston]] * {{flagdeco|United Kingdom}} [[Margaret Thatcher]] * {{flagdeco|United Kingdom}} [[John Major]] * {{flagdeco|United Kingdom}} [[Peter de la Billière]] * {{flagdeco|France}} [[François Mitterrand]] * {{flagdeco|France}} [[Michel Roquejeoffre]] * {{flagdeco|Kuwait}} [[Jaber Al-Ahmad Al-Sabah|Sheikh Jaber Al Ahmad]] * {{flagdeco|Kuwait}} [[Saad Al-Salim Al-Sabah|Sheikh Saad Al Abdullah]] * {{flagdeco|Saudi Arabia}} [[Fahd bin Abdul Aziz al-Sád|Fahd konungur]] * {{flagdeco|Saudi Arabia}} [[Abdúlla bin Abdul Aziz al-Sád|Abdúlla prins]] * {{flagdeco|Saudi Arabia}} [[Sultan bin Abdulaziz|Sultan prins]] * {{flagdeco|Saudi Arabia}} [[Saleh Al-Muhaya]] * {{flagdeco|Saudi Arabia}} [[Khalid bin Sultan Al Saud|Khalid bin Sultan]]<ref>''Persian Gulf War, the Sandhurst-trained Prince<br/>Khaled bin Sultan al-Saud was co-commander with General Norman Schwarzkopf'' [http://www.casi.org.uk/discuss/2002/msg01184.html www.casi.org.uk/discuss] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303195039/http://www.casi.org.uk/discuss/2002/msg01184.html |date=3 March 2016 }}</ref><ref>''General Khaled was Co-Commander, with US General Norman Schwarzkopf, of the allied coalition that liberated Kuwait'' [http://www.thefreelibrary.com/FEATURE+Gulf+War+commander+signs+publishing+agreement+with...-a016226901 www.thefreelibrary.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430043714/http://www.thefreelibrary.com/FEATURE+Gulf+War+commander+signs+publishing+agreement+with...-a016226901 |date=30 April 2011 }}</ref> * {{flagdeco|Saudi Arabia}} [[Nayef bin Abdulaziz|Nayef prins]] * {{flagdeco|Saudi Arabia}} [[Badr bin Abdulaziz Al Saud|Badr prins]] * {{flagdeco|Saudi Arabia}} [[Turki bin Faisal Al Saud|Turki Al Faisal prins]] * {{flagdeco|Egypt}} [[Hosni Mubarak]] * {{flagdeco|Egypt}} [[Youssef Sabri Abu Taleb]] * {{flagdeco|Egypt}} [[Salah Halabi]] * {{flagdeco|Egypt}} [[Muhammad Tantawi]] }} | commander2 = {{plainlist| * {{flagdeco|Írak|1991}} [[Saddam Hussein]] * {{flagdeco|Írak|1991}} [[Tariq Aziz]] * {{flagdeco|Írak|1991}} [[Ali Hassan al-Majid]] * {{flagdeco|Írak|1991}} [[Izzat Ibrahim al-Douri]] * {{flagdeco|Írak|1991}} [[Iyad Futayyih]] * {{flagdeco|Írak|1991}} [[Hussein Kamel al-Majid]] * {{flagdeco|Írak|1991}} [[Abid Hamid Mahmud]] * {{flagdeco|Írak|1991}} [[Muzahim Saab Hassan]] * {{flagdeco|Írak|1991}} [[Salah Aboud Mahmoud]] }} | strength1 = Rúmlega 950.000 hermenn<br>3.113 skriðdrekar<br>1.800 loftför<br>2.200 stórskotaliðskerfi | page = https://www.govinfo.gov/content/pkg/GAOREPORTS-PEMD-96-10/pdf/GAOREPORTS-PEMD-96-10.pdf | strength2 = 1.000.000+ hermenn (~600.000 í Kúveit)<br>5.500 skriðdrekar<br>700+ loftför<br>3.000 stórskotaliðskerfi<ref name="Knights-2005">{{cite book |author=Knights, Michael |page=[https://books.google.com/books?id=FDJmjUUR9CUC&pg=PA20 20] |title=Cradle of Conflict: Iraq and the Birth of Modern U.S. Military Power |publisher=[[United States Naval Institute]] |year=2005 |isbn=978-1-59114-444-1 |url=https://archive.org/details/cradleofconflict00knig/page/20 }}</ref> | casualties1 = '''Alls:<br />13.488'''<hr> '''Bandalagið:'''<br/>292 drepnir (147 drepnir í bardaga, 145 af öðrum orsökum)<br/>776 særðir<ref name="ca.encarta.msn.com">{{cite web|title=Persian Gulf War |publisher=MSN Encarta |url=http://ca.encarta.msn.com/encyclopedia_761551555_2/Arabian_Gulf_War.html |archive-url=https://www.webcitation.org/5kwqMXGNZ?url=http://ca.encarta.msn.com/encyclopedia_761551555_2/Persian_Gulf_War.html |archive-date=1 November 2009 }}</ref> (467 særðir í átökum)<br/>31 skriðdrekar eyðilagðir/gerðir óvirkir<ref>18 M1 Abrams, 11 M60, 2 AMX-30</ref><ref>{{cite web|url=http://www.checkpoint-online.ch/CheckPoint/Histoire/His0010-CombatTawakalna.html|title=Guerre du Golfe: le dernier combat de la division Tawakalna|first=Ludovic Monnerat |last=CheckPoint}}</ref><ref>Scales, Brig. Gen. Robert H.: ''Certain Victory''. Brassey's, 1994, p. 279.</ref><ref>Halberstadt 1991. p. 35</ref><br/><ref>Atkinson, Rick. ''Crusade, The untold story of the Persian Gulf War''. Houghton Mifflin Company, 1993. pp. 332–3</ref><ref>Captain Todd A. Buchs, B. Co. Commander, ''Knights in the Desert''. Publisher/Editor Unknown. p. 111.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tanks.net/tank-history/tanks-during-the-first-gulf-war.html|title=Tanks During the First Gulf War{{snd}}Tank History|first=Marcia|last=Malory|access-date=5 July 2016|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303220002/http://www.tanks.net/tank-history/tanks-during-the-first-gulf-war.html}}</ref><ref>M60 vs T-62 Cold War Combatants 1956–92 by Lon Nordeen & David Isby</ref><br/>28 Bradley IFV-brynbílar eyðilagðir/skemmdir<br/><ref>{{cite web|url=http://www.gulflink.osd.mil/du_ii/du_ii_tabh.htm|title=TAB H{{snd}}Friendly-fire Incidents|access-date=5 July 2016|archive-date=1 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130601053948/http://www.gulflink.osd.mil/du_ii/du_ii_tabh.htm}}</ref><ref>[http://www.gao.gov/products/NSIAD-92-94 NSIAD-92-94, "Operation Desert Storm: Early Performance Assessment of Bradley and Abrams".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221225558/http://www.gao.gov/products/NSIAD-92-94 |date=21 February 2014 }} US General Accounting Office, 10 January 1992. Quote: "According to information provided by the Army's Office of the Deputy Chief of Staff for Operations and Plans, 20 Bradleys were destroyed during the Gulf war. Another 12 Bradleys were damaged, but four of these were quickly repaired. Friendly fire accounted for 17 of the destroyed Bradleys and three of the damaged ones</ref><br/>1 M113 APC-brynbíll eyðilagður<br/>2 British Warrior APC-brynbílar eyðilagðir<br/>1 stórskotaliðsbyssa eyðilögð<br/>75 loftför eyðilögð{{citation needed|date=February 2023}}<br/>'''Kúveit:'''<br/>420 drepnir<br/> 12.000 teknir höndum<br/> ≈200 skriðdrekar eyðilagður/hernumdir<br/> 850+ brynbíkar eyðilagðir/hernumdir<br/> 57 loftför týnd<br/> 8 loftför hernumin<br/>17 skipum sökkt, 6 hernumin<ref name="airCombatInformationGroup">[http://www.acig.org/artman/publish/article_213.shtml Iraqi Invasion of Kuwait; 1990 (Air War)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006231817/http://www.acig.org/artman/publish/article_213.shtml |date=6 October 2014 }}. Acig.org. Retrieved on 12 June 2011</ref> | casualties2 = '''Alls:<br />175.000–300.000+'''<hr> '''Írakar:'''<br/>20.000–50.000 drepnir{{sfnp|Bourque|2001|p=455}}<ref>{{cite web|title=Appendix – Iraqi Death Toll {{!}} The Gulf War {{!}} FRONTLINE {{!}} PBS |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/appendix/death.html|access-date=2021-07-24|website=www.pbs.org}}</ref><br/>75.000+ særðir<ref name="ca.encarta.msn.com"/> <!-- The source means "casualties" as killed, comparing these new estimates with the old ones of 10,000–100,000 killed; for all losses it uses "losses". --><br/>80.000–175.000 teknir höndum{{sfnp|Bourque|2001|p=455}}<ref name="google1990">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=oNSwBAAAQBAJ&dq=gulf+war+175%2C000+pows&pg=PT204 |title=The Gulf War: Operation Desert Storm 1990–1991 |isbn=978-1-4738-3730-0 |access-date=22 April 2022 |archive-date=5 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205102940/https://books.google.it/books?id=oNSwBAAAQBAJ&pg=PT204&lpg=PT204&dq=gulf+war+175,000+pows&source=bl&ots=b459KDbkKn&sig=ACfU3U3WjDztYFB8TFHeon0hnUwpxAkJIA&hl=it&sa=X&ved=2ahUKEwi1nP7Myqj3AhXeR_EDHSOHA00Q6AF6BAgFEAM#v=onepage&q=gulf%20war%20175%2C000%20pows&f=false |url-status=live |last1=Tucker-Jones |first1=Anthony |date=31 May 2014 |publisher=Pen and Sword }}</ref><ref name="google1991">{{Cite web |url=https://www.hrw.org/reports/1991/IRAQ391.htm |title=Human Rights Watch |access-date=22 April 2022 |archive-date=22 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422211557/https://www.hrw.org/reports/1991/IRAQ391.htm |url-status=live }}</ref><br/>3.300 skriðdrekar eyðilagðir{{sfnp|Bourque|2001|p=455}}<br/>2.100 brynbílar eyðilagðir{{sfnp|Bourque|2001|p=455}}<br/>2.200 stórskotaliðsbyssur eyðilagðar{{sfnp|Bourque|2001|p=455}}<br/>110 loftför eyðilögð{{citation needed|date=February 2023}}<br/>137 loftförum flogið tíl Írans til að forðast eyðileggingu<ref>{{Cite web |title=Appendix A: Chronology – February 1991 |url=https://www.history.navy.mil/research/library/online-reading-room/title-list-alphabetically/u/us-navy-in-desert-shield-desert-storm/february-1991.html |access-date=2024-02-04 |website=[[Naval History and Heritage Command]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |date=10 August 2007 |title=Iraq air force wants Iran to give back its planes |url=https://www.reuters.com/article/idUSCOL544157/ |work=[[Reuters]]}}</ref><br/>19 skipum sökkt, 6 skemmd{{citation needed|date=February 2023}} | casualties3 = '''Kúveiskir óbreyttir borgarar:'''<br/>Rúmlega 1.000 drepnir<ref name=useofterrorkuwait>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20050124091425/http://www.jafi.org.il/education/actual/iraq/3.html |archive-date=24 January 2005|url=http://www.jafi.org.il/education/actual/iraq/3.html |title=The Use of Terror during Iraq's invasion of Kuwait|access-date=22 June 2010 |publisher=The Jewish Agency for Israel}}</ref><br/>600 týnd<ref>{{cite web |publisher=Red Cross |title=Kuwait: missing people: a step in the right direction |url=http://www.icrc.org/eng/resources/documents/misc/57jmjf.htm |access-date=5 March 2014 |archive-date=7 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307210107/https://www.icrc.org/eng/resources/documents/misc/57jmjf.htm }}</ref><br/>'''Íraskir óbreyttir borgarar:'''<br/>3.664 drepnir<ref name=Wagesofwar>{{cite web |url=http://www.comw.org/pda/0310rm8ap2.html#1.%20Iraqi%20civilian%20fatalities%20in%20the%201991%20Gulf |title=The Wages of War: Iraqi Combatant and Noncombatant Fatalities in the 2003 Conflict|access-date=9 May 2009 |publisher=Project on Defense Alternatives}}</ref><br/>'''Írakar drepnir alls (þ. á m. í uppreisnunum 1991):'''<br/>142.500–206.000 dauðsföll (skv. [[Medact]]){{Efn|Þ. á m. 100–120.000 drepnir í bardaga, 3–15.000 óbreyttir borgarar drepnir í stríðinu, 4–6.000 óbreyttir borgarar drepnir fyrir apríl 1991, og 35–65.000 óbreyttir borgarar drepnir í uppreisnunum í Írak 1991 eftir endalok Persaflóastríðsins.}}<ref name="Collateral damage">[https://www.ippnw.org/pdf/medact-iraq-2002.pdf Collateral damage: The health and environmental costs of war on Iraq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200719070432/https://www.ippnw.org/pdf/medact-iraq-2002.pdf |date=19 July 2020 }}, ''[[Medact]]''</ref><br/>'''Aðrir óbreyttir borgarar:'''<br/>75 drepnir í Ísrael og Sádi-Arabíu, 309 slasaðir }} '''Persaflóastríðið''' eða '''Flóabardagi''' var [[stríð]] háð á milli bandalags sambandsþjóða [[Sameinuðu þjóðirnar|sameinuðu þjóðanna]] með [[Bandaríkin]] í fararbroddi og [[Írak]]s sem stóð frá [[2. ágúst]] [[1990]] til [[28. febrúar]] [[1991]]. Stríðið var háð sem svar við innrás Íraks í [[Kúveit]]. Flóabardagi var háður í Kúveit og Írak í janúar og febrúar 1991. Upphaf þessa skamma stríðs var innrás Íraka í Kúveit undir stjórn [[Saddam Hussein|Saddams Hussein]] á þeim forsendum að Kúveit væri sögulegur hluti Íraks og Kúveitar væru að stela olíu af umdeildu olíusvæði við landamærin. Tilgangurinn var augljóslega að ná valdi yfir olíubirgðum Kúveit. Herafli Kúveit stóðst Írökum ekki snúning og landið var sett undir harðhenta setuliðsstjórn. Írak innlimaði Kúveit opinberlega 8. ágúst. Á tímabilinu ágúst til nóvember samþykkti öryggisráð Sameinuðu þjóðanna fjölda ályktana, sem náðu hámarki í kröfunni um brottför Íraka frá Kúveit fyrir 15. janúar 1991. Fjölþjóðlegur her á vegum Sameinuðu þjóðanna, alls 500 þúsund manna land-, sjó- og flugher var kvaddur saman gegn 540 þúsund manna her Íraka. Fjölþjóðlegi herinn var aðallega frá Bandaríkjunum, [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]], [[Bretland]]i, [[Egyptaland]]i, [[Sýrland]]i og [[Frakkland]]i. Hernaðaraðgerðin var kölluð „Eyðimerkurskjöldur“ og var ætlað að hindra frekari árásir á Sádi-Arabíu. ==Neðanmálsgreinar== <references group="lower-alpha"/> ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|saga}} [[Flokkur:Stríð á 20. öld]] [[Flokkur:Saga Íraks]] l7do0tezabs0zdz8a5dzgk4p131dxce Of Monsters and Men 0 101697 1985389 1961939 2026-11-07T00:59:16Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985389 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Of Monsters and Men | mynd = Of Monsters and Men Firenze.jpeg | mynd_langsnið = yes | mynd_texti = Of Monsters and Men árið 2015 | uppruni = [[Garðabær]] og [[Keflavík]], [[Ísland]] | stefna = [[Þjóðlagatónlist|Þjóðlagapopp]] | ár = 2010–í dag | útgefandi = {{flatlist| * [[Record Records|Record]] * [[Republic Records|Republic]]<ref>{{cite web |url=http://www.republicrecords.com/artists/of-monsters-and-men/ |title=Republic Records |publisher=Republic Records |access-date=24 June 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121221163629/http://www.republicrecords.com/artists/of-monsters-and-men/ |archive-date=21 December 2012 }}</ref> }} | vefsíða = {{URL|ofmonstersandmen.com}} | meðlimir = {{plainlist| * Nanna Bryndís Hilmarsdóttir * Ragnar Þórhallsson * Brynjar Leifsson * Kristján Páll Kristjánsson * Arnar Rósenkranz Hilmarsson }} | fyrri_meðlimir = {{plainlist| * Árni Guðjónsson }}}} '''Of Monsters and Men''' er [[Ísland|íslensk]] [[hljómsveit]] sem spilar þjóðlagapopp. Árið 2010 vann hún [[Músíktilraunir]] sem er árleg keppni hljómsveita á Íslandi. Meðlimir hljómsveitarinnar, sem koma úr [[Keflavík]] og [[Garðabær|Garðabæ]], eru Nanna Bryndís Hilmarsdóttir ([[söngur]]/[[gítar]]), Ragnar „Raggi“ Þórhallsson (söngur/gítar), Brynjar Leifsson (gítar), Arnar Rósenkranz Hilmarsson ([[trommur]]), Páll Kristjánsson ([[Rafbassi|bassi]]). == Saga hljómsveitarinnar == {{Uppfæra|hluti}} Hljómsveitin var byggð upp úr mismunandi sólóverkefnum. Upphafið var þegar Nanna Bryndís ákvað að bæta við sitt sólóverkefni Songbird. Hljómsveitin spilaði á Músíktilraunum með fjóra meðlimi, Nönnu Bryndísi, Ragga, Brynjari og Arnari. Eftir [[Músíktilraunir]] bættu þau við Árna og Kristjáni og byrjuðu að spila á tónleikum og vinna að nýjum lögum. Tónleikar á [[Iceland Airwaves]] var hluti af verðlaunum frá Músíktilraunum og það var þar sem bandaríska útvarpsstöðin frá Seattle [[KEXP]] tók upp lagið „Little Talks“ frá stofutónleikum Of Monsters and Men. Hljómsveitin fór á í Norður-Ameríku túr fyrst árið 2012 og var uppselt á alla 20 tónleika þeirra þar. === 2011–2013: ''My Head Is an Animal'' og ''Into the Woods'' === [[Mynd:Of Monsters And Men.jpg|thumb|right|Of Monsters and Men að spila í [[New York-borg|New York]] 5. apríl 2012]] ''[[My Head Is an Animal]]'' er fyrsta plata bandsins og kom út í september 2011 á Íslandi undir plötufyrirtækinu [[Record Records]] og í apríl 2012 í Bandaríkjunum undir [[Republic Records|Universal Republic]]. Platan hefur farið í gullsölu á Íslandi og fékk hljómsveitin gullplöturnar afhentar um jólin 2011 frá Record Records.<ref>{{cite web |url=https://www.visir.is/g/2011111219267/of-monsters-and-men-fekk-gullplotu |title=Of Monsters and Men fékk gullplötu |publisher=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]] |date=2011-12-16 |author= |url-status=live }}</ref> Platan fór beint í sjötta sæti bandaríska [[Billboard 200|''Billboard'' 200]]-listans og seldi hljómsveitin 55 þúsund eintök í fyrstu viku í sölu í Bandaríkjunum.<ref>{{cite web |url=https://www.visir.is/g/2012704119923/of-monsters-and-men-selur-55-thusund-plotur-a-viku |title=Of Monsters and Men selur 55 þúsund plötur á viku |publisher=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]] |date=2012-04-11 |author= |url-status=live }}</ref> Engin íslensk hljómsveit hafði náð svona hátt áður en sala á [[iTunes]] taldi mikið.<ref>{{cite web |url=https://www.visir.is/g/2012704129947/of-monsters-and-men-i-sjotta-saeti-a-billboard |title=Of Monsters and Men í sjötta sæti á Billboard |publisher=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]] |date=2012-04-12 |author= |url-status=live }}</ref> Þann 20. desember 2011 gaf bandið út stuttskífuna ''Into The Woods'' sem innihélt fjögur ný lög með sveitinni.<ref>{{cite web|last=Poladian|first=Charles|url=https://popstache.com/news/of-monsters-and-men-go-into-the-woods-with-a-new-ep/ |title=Of Monsters and Men Go Into The Woods With a New EP|website=popstasche.com|date=2011-12-09|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305012159/http://popstache.com/news/of-monsters-and-men-go-into-the-woods-with-a-new-ep/ |archive-date=2016-03-05| url-status=}}</ref> Þessi lög enduðuð svo á bandarísku útgáfu ''My Head Is an Animal''. Tímaritið ''[[Rolling Stone]]'' hafði orð á því eftir útgáfu plötunnar að Of Monsters and Men væri hið nýja Arcade Fire og [[Mumford & Sons]] Íslands.<ref>{{cite web|last=|first=|url=https://exystence.net/blog/2012/01/16/of-monsters-and-men-into-the-woods-2011/ |title=Of Monsters and Men – Into the Woods (2011)|website=exystence.net|date=2012-01-16|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20120502081138/http://exystence.net/blog/2012/01/16/of-monsters-and-men-into-the-woods-2011/ |archive-date=2012-05-02| url-status=}}</ref> ==Útgefið efni== {{Col-begin}} {{Col-2}} ===Breiðskífur=== * ''[[My Head Is an Animal]]'' (2011) * ''Beneath the Skin'' (2015) * ''Fever Dream'' (2019) * ''All is Love and Pain in the Mouse Parade'' (2025) ===Stuttskífur=== * ''Into the Woods'' (2011) * ''Tíu'' (2022) {{Col-2}} ===Tónleikaplötur=== * ''Live from Vatnagarðar'' (2013) * ''My Head Is an Animal (The Cabin Sessions)'' (2022) ===Safnplötur=== * ''Ófreskja'' (2022) * ''Manneskja'' (2022) {{Col-end}} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{commons}} * {{Opinber vefsíða}} * [https://www.allmusic.com/artist/of-monsters-and-men-mn0002849374#biography OMAM á [[Allmusic]]. ] {{s|2010}} [[Flokkur:Íslenskar hljómsveitir]] e45ve6ukzxlsst9yphyoaff798czpol Al Pacino 0 103263 1985277 1969990 2026-11-06T22:14:14Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985277 wikitext text/x-wiki {{Leikari | nafn = Al Pacino | mynd = Al Pacino 2016 (30401544240).jpg | mynd_texti = Al Pacino árið 2016. | fæðingarnafn = Alfredo James Pacino | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1940|4|25}} | fæðingarstaður = [[New York-borg]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | þjóðerni = [[Bandaríkin|Bandarískur]] | ár = 1967– | maki = [[Lyndall Hobbs]] (1989–1996)<ref>{{cite web |title=Lyndall Hobbs: I'm ready to remarry again at 64 |url=https://www.smh.com.au/lifestyle/life-and-relationships/lyndall-hobbs-im-ready-to-remarry-again-at-64-20170628-gx0c5m.html |website=Sydney Morning Herald |last=Rocca |first=Jane |date=June 30, 2017 |access-date=April 22, 2025 |archive-date=January 16, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250116041950/https://www.smh.com.au/lifestyle/life-and-relationships/lyndall-hobbs-im-ready-to-remarry-again-at-64-20170628-gx0c5m.html |url-status=live }}</ref><br>[[Beverly D'Angelo]] (1997–2003)<br />Lucila Polak (2008–2018) | dánardagur = | dánarstaður = | börn = 4 | vefsíða = | undirskrift = | helstu_hlutverk = <!-- Verðlaun --> | óskarsverðlaun = '''Besti leikari'''<br />1992 ''[[Konuilmur]]'' | emmy-verðlaun = | tony-verðlaun = | gg-verðlaun = | bafta-verðlaun = | sag-verðlaun = | cesar-verðlaun = | goya-verðlaun = | afi-verðlaun = | olivier-verðlaun = | edduverðlaun = | grammy-verðlaun = }} '''Alfredo James „Al“ Pacino''' (f. [[25. apríl]] [[1940]]) er bandarískur leikari, leikstjóri og handritshöfundur. Pacino er þekktur fyrir ákafan leik sinn í leikhúsum og kvikmyndum og er gjarnan talinn meðal bestu leikara allra tíma.{{efn|1=Sjá ýmsar heimildir.<ref>{{Cite news |date=2003-05-05 |title=Pacino named 'greatest film star' |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/3001463.stm |access-date=2025-05-26 |language=en-GB}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.thetimes.com/culture/film/article/best-al-pacino-movies-list-performances-s5krwhknt | title=Five of the best al Pacino movies | date=April 25, 2025 | access-date=April 26, 2025 | archive-date=April 25, 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250425093808/https://www.thetimes.com/culture/film/article/best-al-pacino-movies-list-performances-s5krwhknt | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/uk/2003/may/06/filmnews.arts |title=Pacino, godfather of movie stars |work=The Guardian |last=Muir |first=Hugh |date=May 6, 2003 |access-date=April 22, 2025 |archive-date=December 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201229040917/https://www.theguardian.com/uk/2003/may/06/filmnews.arts |url-status=live }}</ref><ref name="NYT Marchese">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2024/10/05/magazine/al-pacino-interview.html|url-access=subscription|title=Al Pacino Is Still Going Big|date=October 5, 2024|first=David|last=Marchese|author-link=David Marchese|website=[[The New York Times]]|access-date=October 5, 2024|archive-date=October 5, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241005095537/https://www.nytimes.com/2024/10/05/magazine/al-pacino-interview.html/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.empireonline.com/movies/features/best-actors/ |title=Empire's 50 Greatest Actors Of All Time List, Revealed |work=Empire |last=Travis |first=Ben |date=December 20, 2022 |access-date=April 22, 2025 |archive-date=December 29, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229101239/https://www.empireonline.com/movies/features/best-actors |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.looper.com/1714144/best-actors-of-all-time/ |title=The 20 Best Actors Of All Time |work=Looper |last=Stevenson |first=Rick |date=November 15, 2024 |access-date=April 22, 2025 |archive-date=April 11, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250411143908/https://www.looper.com/1714144/best-actors-of-all-time/ |url-status=live }}</ref>}} Hann hefur verið virkur í leiklist í rúma fimm áratugi og hefur á þeim tíma unnið fjölda verðlauna, þar á meðal [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlaun]], tvenn [[Tony-verðlaunin|Tony-verðlaun]] og tvenn [[Emmy-verðlaunin|Emmy-verðlaun]]. Hann hefur jafnframt unnið fern [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlaun]], [[BAFTA-verðlaunin|BAFTA-verðlaun]] og tvenn [[Screen Actors Guild-verðlaunin|Screen Actors Guild-verðlaun]], auk þess sem hann fékk [[Cecil B. DeMille-verðlaunin]] árið 2001, verðlaun [[Kvikmyndastofnun Bandaríkjanna|Kvikmyndastofnunar Bandaríkjanna]] fyrir æviafrek árið 2007, [[National Medal of Arts|þjóðarorðu fyrir listir]] árið 2011 og heiðursverðlaun [[Kennedy-miðstöðin|Kennedy-miðstöðvarinnar]] árið 2016.<ref>{{cite web |url=https://www.goldenglobes.com/articles/ready-my-demille-profiles-excellence-al-pacino-2001 |title=Ready for My deMille: Profiles in Excellence – Al Pacino, 2001 |website=Golden Globe Awards |date=June 2020 |accessdate=January 1, 2023 |archive-date=January 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230101164909/https://www.goldenglobes.com/articles/ready-my-demille-profiles-excellence-al-pacino-2001 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/business/business-news/pacino-overwhelmed-by-afi-honor-138305/ |title=Pacino 'overwhelmed' by AFI honor |website=[[The Hollywood Reporter]] |date=June 11, 2007 |accessdate=January 1, 2023|archive-date= January 1, 2023|archive-url= https://web.archive.org/web/20230101164908/https://www.hollywoodreporter.com/business/business-news/pacino-overwhelmed-by-afi-honor-138305/|url-status= live}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-17025115 |title=Al Pacino honoured at White House |date=February 14, 2012 |work=[[BBC News]]|access-date=April 13, 2020 |language=en-GB|archive-date=June 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616044134/https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-17025115|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/lifestyle/lifestyle-news/kennedy-center-honors-al-pacino-eagles-james-taylor-feted-952570/ |title=Kennedy Center Honors: Al Pacino, The Eagles, James Taylor Among Those Feted |website=[[The Hollywood Reporter]] |date=December 4, 2016 |accessdate=January 1, 2023|archive-date= January 1, 2023|archive-url= https://web.archive.org/web/20230101164914/https://www.hollywoodreporter.com/lifestyle/lifestyle-news/kennedy-center-honors-al-pacino-eagles-james-taylor-feted-952570/|url-status= live}}</ref> Kvikmyndir Pacinos hafa samanlagt þénað rúma þrjá milljarða bandaríkjadala á heimsvísu.<ref>{{cite web |url=https://m.the-numbers.com/person/1340401-Al-Pacino |title=Al Pacino |website=The Numbers |access-date=July 23, 2025 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Pacino byrjaði feril sinn í leiklist í litlum leikhúsum í [[New York-borg]] en vann sig upp í stærri sýningar á [[Broadway]].<ref>{{cite web|title=This Month in Theatre History|date=April 7, 2025|website=American Theatre|url=https://www.americantheatre.org/2025/04/07/this-month-in-theatre-history-122/|accessdate=March 6, 2026|archive-date=February 13, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260213231512/https://www.americantheatre.org/2025/04/07/this-month-in-theatre-history-122/|url-status=live}}</ref> Pacino nam leiklist hjá [[HB Studio]] og [[Actors Studio]] þar sem Charlie Laughton og [[Lee Strasberg]] kenndu honum. Pacino hlaut Óskarsverðlaun sem besti leikarinn fyrir leik sinn í kvikmyndinni ''[[Konuilmur]]'' (1992). Hann hefur einnig verið tilnefndur til Óskarsverðlauna fyrir hlutverk sín í myndunum ''[[Guðfaðirinn]]'' (1972), ''[[Serpico]]'' (1973), ''[[Guðfaðirinn II]]'' (1974), ''[[Á heitum degi]]'' (1975), ''[[Sekur eða saklaus]]'' (1979), ''[[Dick Tracy (kvikmynd frá 1990)|Dick Tracy]]'' (1990), ''[[Fasteignabraskarar]]'' (1992) og ''[[Írinn]]'' (2019). Meðal annarra frægra kvikmynda með Pacino má nefna ''[[Skelfing í Nálargarðinum]]'' (1971), ''[[Fuglahræðan (kvikmynd frá 1973)|Fuglahræðan]]'' (1973), ''[[Maðurinn með örið (kvikmynd frá 1983)|Maðurinn með örið]]'' (1983), ''[[Losti (kvikmynd)|Losti]]'' (1989), ''[[Guðfaðirinn III]]'' (1990), ''[[Frankie og Johnny (kvikmynd frá 1991)|Frankie og Johnny]]'' (1991), ''[[Leið Carlitos]]'' (1993), ''[[Í hita leiksins (kvikmynd frá 1995)|Í hita leiksins]]'' (1995), ''[[Donnie Brasco (kvikmynd)|Donnie Brasco]]'', ''[[Málsvari myrkrahöfðingjans (kvikmynd frá 1997)|Málsvari myrkrahöfðingjans]]'' (báðar 1997), ''[[Uppljóstrarinn]]'', ''[[Sunnudagsleikurinn]]'' (báðar 1999), ''[[Svefnvana (kvikmynd)|Svefnvana]]'' (2002), ''[[Nýliðinn]]'' (2003), ''[[Við þrettánda mann]]'' (2007), ''[[Einu sinni var í Hollywood]]'' (2019) og ''[[House of Gucci]]'' (2021). Í sjónvarpi hefur Pacino leikið í ýmsum verkum í framleiðslu [[HBO]], meðal annars þáttaröðinni ''[[Englar í Ameríku (sjónvarpsþættir)|Englar í Ameríku]]'' (2003) og ''[[You Don't Know Jack]]'', ævisögumynd um [[Jack Kevorkian]]. Hann vann Emmy-verðlaun fyrir framúrskarandi leik í sjónvarpsþáttaröð eða kvikmynd fyrir bæði hlutverkin. Pacino lék aðalhlutverkið í sjónvarpsþáttunum ''[[Hunters (sjónvarpsþættir frá 2020)|Hunters]]'' (2020–23) hjá [[Amazon Prime Video]]. Hann hefur jafnframt leikið fjölmörg hlutverk í leikritum. Hann hefur tvisvar unnið Tony-verðlaun, fyrst fyrir leikritið ''[[Does a Tiger Wear a Necktie?]]'' (1969) og svo fyrir ''[[The Basic Training of Pavlo Hummel]]'' (1977). Hann lék jafnframt [[Sælokk]] í uppsetningu á ''[[Kaupmaðurinn í Feneyjum|Kaupmanninum í Feneyjum]]'' árið 2010 og í [[Kaupmaðurinn í Feneyjum (kvikmynd frá 2004)|kvikmyndaútgáfu verksins]] frá 2004. Frumraun Pacinos sem leikstjóra var heimildarmyndin ''[[Í leit að Ríkharði]]'' (1996), sem hann hlaut verðlaun Directors Guild of America fyrir framúrskarandi leikstjórn í heimildarmynd fyrir. Hann hefur síðan leikstýrt og leikið í myndunum ''[[Kínverskt kaffi]]'' (2000), ''[[Wilde Salomé]]'' (2011) og ''[[Salomé (kvikmynd frá 2013)|Salomé]]'' (2013). Árið 2006 heimilaði Pacino að andlit hans yrði notað í tölvuleiknum ''[[Scarface: The World Is Yours]]''. Hann skrifaði endurminningar sínar, ''Sonny Boy'', sem voru gefnar út af [[Penguin Press]] árið 2024.<ref>{{cite web|title=Sonny Boy|date=October 15, 2024|website=Penguin Press|url=https://www.penguin.co.uk/books/456324/sonny-boy-by-pacino-al/9781804946138|accessdate=March 8, 2026}}</ref> Pacino hefur verið meðforseti Actors Studio frá árinu 1995.<ref>{{cite web|title=The Actors Studio Leadership|date=March 12, 2026|website=Actors Studio|url=https://theactorsstudio.org/who-we-are/leadership/|accessdate=March 12, 2026}}</ref> == Kvikmyndaskrá== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" |- ! scope="col" | Ár ! scope="col" | Titill ! scope="col" | Hlutverk ! scope="col" class="unsortable" | Athugasemdir ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Tilv.|Tilvísanir}} |- | 1969 | ''[[Ég, Natalie]]'' (''Me, Natalie'') | Tony | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite book |last=Yule |first=Andrew |date=1992 |title=Al Pacino: A Life On the Wire |url=https://books.google.com/books?id=xYOyjTZkRo8C&pg=PA27 |location=New York |publisher=S.P.I. Books |page=27 |isbn=9781561711611 }}</ref> |- | 1971 | ''[[Skelfing í Nálargarðinum]]'' (''The Panic in Needle Park'') | Bobby | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Taylor|first1=Francis|title=Film on Drug Users Does Not Preach|url=https://www.newspapers.com/clip/2624653/the_panic_in_needle_park_bobby/|access-date=September 19, 2015|work=The Corpus Christi Caller-Times|date=July 25, 1971|location=Corpus Christi, Texas|page=61|via=[[Newspapers.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181022113411/https://www.newspapers.com/clip/2624653/the_panic_in_needle_park_bobby/|archive-date=October 22, 2018|url-status=live}} {{open access}}</ref> |- | 1972 | ''[[Guðfaðirinn]]'' (''The Godfather'') | [[Michael Corleone]] | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Chind |first1=Ben |title=Godfather role was an offer Al Pacino could refuse |url=https://www.theguardian.com/film/2014/oct/29/godfather-al-pacino-role-coppola-didnt-want |access-date=17 November 2018 |work=[[The Guardian]] |date=29 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117193215/https://www.theguardian.com/film/2014/oct/29/godfather-al-pacino-role-coppola-didnt-want |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref> |- | rowspan="2" | 1973 | ''[[Fuglahræðan (kvikmynd frá 1973)|Fuglahræðan]]'' (''Scarecrow'') | Francis Lionel „Lion“ Delbuchi | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite web |title=AFI Catalogue — Scarecrow |url=https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/54804 |publisher=[[American Film Institute]] |access-date=17 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117193450/https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/54804 |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref> |- | ''[[Serpico]]'' | [[Frank Serpico]] rannsóknarlögreglumaður | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Gleiberman |first1=Owen |title=Film Review: 'Frank Serpico' |url=https://variety.com/2017/film/reviews/frank-serpico-review-1202393980/ |access-date=17 November 2018 |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |date=28 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117193116/https://variety.com/2017/film/reviews/frank-serpico-review-1202393980/ |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref> |- | 1974 | ''[[Guðfaðirinn II]]'' (''The Godfather Part II'') | Michael Corleone | | style= "text-align:center;"|<ref name="Godfather">{{cite news |last1=Dreher |first1=Beth |title=10 Mind-Blowing Facts About 'The Godfather' |url=https://www.rd.com/culture/godfather-movie-facts/ |access-date=17 November 2018 |work=[[Reader's Digest]] |date=17 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117233324/https://www.rd.com/culture/godfather-movie-facts/ |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref> |- | 1975 | ''[[Á heitum degi]]'' (''Dog Day Afternoon'') | [[John Wojtowicz|Sonny Wortzik]] | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news|title=The Marquee|url=https://www.newspapers.com/clip/2742675/the_marque/|access-date=September 19, 2015|work=The Salina Journal|date=November 11, 1979|location=Salina, Kansas|page=21|via=[[Newspapers.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304203906/https://www.newspapers.com/clip/2742675/the_marque/|archive-date=March 4, 2016|url-status=live}} {{open access}}</ref> |- | 1977 | ''[[Bobby Deerfield]]'' | Bobby Deerfield | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite magazine|last1=Brenner|first1=Marie|last2=Kornbluth|first2=Jesse|title=Review: Pacino as Garbo |magazine=Texas Monthly|url=https://books.google.com/books?id=fysEAAAAMBAJ&pg=PA158|date=November 1977|publisher=Emmis Communications|pages=158|id={{ISSN|0148-7736}}}}</ref> |- | 1979 | ''[[Sekur eða saklaus]]'' (''...And Justice for All'') | Arthur Kirkland | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Walz|first1=Steve K.|title=Pacino Defies 'And Justice For All'|url=https://www.newspapers.com/clip/2742678/arthur_kirkland/|access-date=September 19, 2015|work=The Paris News|date=October 26, 1979|location=Paris, Texas|page=22|via=[[Newspapers.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304211342/https://www.newspapers.com/clip/2742678/arthur_kirkland/|archive-date=March 4, 2016|url-status=live}} {{open access}}</ref> |- | 1980 | ''[[Cruising]]'' | Steve Burns | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Chatenever|first1=Rick|title=Controversial 'Cruising': Painting The Screen With Blood|url=https://www.newspapers.com/clip/2742683/steve_burns/|access-date=September 19, 2015|work=Santa Cruz Sentinel|date=February 17, 1980|location=Santa Cruz, California|page=44|via=[[Newspapers.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304073156/https://www.newspapers.com/clip/2742683/steve_burns/|archive-date=March 4, 2016|url-status=live}} {{open access}}</ref> |- | 1982 | ''[[Rithöfundurinn (kvikmynd)|Rithöfundurinn]]'' (''Author! Author!'') | Ivan Travalian | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Chatenever|first1=Rick|title='Kramer vs. Kramer' Played For Laughs|url=https://www.newspapers.com/clip/2742684/ivan_travalian/|access-date=September 19, 2015|work=Santa Cruz Sentinel|date=June 25, 1982|location=Santa Cruz, California|page=19|via=[[Newspapers.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304124824/https://www.newspapers.com/clip/2742684/ivan_travalian/|archive-date=March 4, 2016|url-status=live}} {{open access}}</ref> |- | 1983 | ''[[Maðurinn með örið (kvikmynd frá 1983)|Maðurinn með örið]]'' (''Scarface'') | [[Tony Montana]] | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Jacobs|first1=Tom|title='Scarface' hype doesn't do justice to film|url=https://www.newspapers.com/clip/2742690/tony_montana/|access-date=September 19, 2015|work=The San Bernardino County Sun|date=December 14, 1983|location=San Bernardino, California|page=49|via=[[Newspapers.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181022113404/https://www.newspapers.com/clip/2742690/tony_montana/|archive-date=October 22, 2018|url-status=live}} {{open access}}</ref> |- | 1985 | ''[[Byltingin (kvikmynd frá 1985)|Byltingin]]'' (''Revolution'') | Tom Dobb | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Canby |first1=Vincent |authorlink1=Vincent Canby |title=The Screen: 1770s Epic: 'Revolution' |url=https://www.nytimes.com/1985/12/25/movies/the-screen-1770-s-epic-revolution.html |access-date=17 November 2018 |work=[[The New York Times]] |date=25 December 1985 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707062355/https://www.nytimes.com/1985/12/25/movies/the-screen-1770-s-epic-revolution.html |archive-date=July 7, 2018 |url-status=live }}</ref> |- | 1989 | ''[[Losti (kvikmynd)|Losti]]'' (''Sea of Love'') | Frank Keller rannsóknarlögreglumaður | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news|title=Salina Movie Reviews|url=https://www.newspapers.com/clip/2742692/frank_keller/|access-date=September 19, 2015|work=The Salina Journal|date=September 16, 1989|location=Salina, Kansas|page=32|via=[[Newspapers.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181022113338/https://www.newspapers.com/clip/2742692/frank_keller/|archive-date=October 22, 2018|url-status=live}} {{open access}}</ref> |- | rowspan="3" | 1990 | ''{{sortname|The|Local Stigmatic}}'' | Graham | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Gordon |first1=Bette |title=Al Pacino by Bette Gordon |url=https://bombmagazine.org/articles/al-pacino/ |access-date=17 November 2018 |work=[[Bomb (magazine)|Bomb]] |issue=33 |date=1 October 1990 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117192958/https://bombmagazine.org/articles/al-pacino/ |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref> |- | ''[[Dick Tracy (kvikmynd frá 1990)|Dick Tracy]]'' | Alphonse „Big Boy“ Caprice | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Urbland |first1=Kate |title=Dick Tracy Turns 25: Why Has Everyone Forgotten the Original Prestige Comic Book Movie? |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2015/06/dick-tracy-25th-anniversary |access-date=17 November 2018 |work=[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]] |date=15 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180430131659/https://www.vanityfair.com/hollywood/2015/06/dick-tracy-25th-anniversary |archive-date=April 30, 2018 |url-status=live }}</ref> |- | ''[[Guðfaðirinn III]]'' (''The Godfather Part III'') | Michael Corleone | | style= "text-align:center;"|<ref name="Godfather" /> |- | 1991 | ''[[Frankie og Johnny (kvikmynd frá 1991)|Frankie og Johnny]]'' (''Frankie and Johnny'') | Johnny | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Turan |first1=Kenneth |title=Movie Review: Boy Meets Grill, Gets Girl |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-10-11-ca-65-story.html |access-date=17 November 2018 |work=[[Los Angeles Times]] |date=11 October 1991 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150928090635/http://articles.latimes.com/1991-10-11/entertainment/ca-65_1_al-pacino |archive-date=September 28, 2015 |url-status=live }}</ref> |- | rowspan="2" | 1992 | ''[[Glengarry Glen Ross (kvikmynd)|Glengarry Glen Ross]]'' | [[Richard Roma|Richard „Ricky“ Roma]] | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Garner|first1=Jack|title=Intense 'Glengarry' in an easy Sell|url=https://www.newspapers.com/clip/2742694/ricky_roma_jack_garner/|access-date=September 19, 2015|work=North Hills News Record|date=October 2, 1992|location=North Hills, Pennsylvania|page=28|via=[[Newspapers.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150801174708/http://www.newspapers.com/clip/2742694/ricky_roma_jack_garner/|archive-date=August 1, 2015|url-status=live}} {{open access}}</ref> |- | ''[[Konuilmur]]'' (''Scent of a Woman'') | Frank Slade | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Hinson |first1=Hal |title='Scent of a Woman' (R) |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/scentofawomanrhinson_a0a7d5.htm?noredirect=on |access-date=17 November 2018 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=23 December 1992 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117193331/https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/scentofawomanrhinson_a0a7d5.htm?noredirect=on |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref> |- | 1993 | ''[[Leið Carlitos]]'' (''Carlito's Way'') | Carlito „Charlie“ Brigante | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Cormier |first1=Roger |title=13 Surprising Facts About Carlito's Way |url=http://mentalfloss.com/article/84138/13-surprising-facts-about-carlitos-way |access-date=17 November 2018 |work=[[Mental Floss]] |date=26 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117193146/http://mentalfloss.com/article/84138/13-surprising-facts-about-carlitos-way |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref> |- | rowspan="2" | 1995 | ''[[Sveltur sitjandi kráka]]'' (''Two Bits'') | Afi | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Hunter |first1=Stephen |title='Two Bits': Fine acting can't hide grand allusion |url=https://www.baltimoresun.com/1996/02/02/two-bits-fine-acting-cant-hide-grand-allusion/ |access-date=17 November 2018 |work=[[The Baltimore Sun]] |date=2 February 1996 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117193238/http://articles.baltimoresun.com/1996-02-02/features/1996033034_1_two-bits-grandpa-godfather |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref> |- | ''[[Í hita leiksins]]'' (''Heat'') | Vincent Hanna lautinant | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Coyle |first1=Jake |title=Michael Mann on the restored Heat, 22 years later |url=https://www.thestar.com/entertainment/movies/2017/05/05/michael-mann-on-the-restored-heat-22-years-later.html |access-date=17 November 2018 |work=[[Toronto Star]] |date=5 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117193450/https://www.thestar.com/entertainment/movies/2017/05/05/michael-mann-on-the-restored-heat-22-years-later.html |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref> |- | 1996 | ''[[Spilling (kvikmynd frá 1996)|Spilling]]'' (''City Hall'') | John Pappas | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Fine|first1=Marshall|title='City Hall' stands on strength of acting, not script|url=https://www.newspapers.com/clip/2742711/john_pappas/|access-date=September 19, 2015|work=The San Bernardino County Sun|agency=Gannet News Service|date=February 16, 1996|location=San Bernardino, California|page=61|via=[[Newspapers.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150801180028/http://www.newspapers.com/clip/2742711/john_pappas/|archive-date=August 1, 2015|url-status=live}} {{open access}}</ref> |- | rowspan="2" | 1997 | ''[[Donnie Brasco (kvikmynd)|Donnie Brasco]]'' | Benjamin „Lefty“ Ruggiero | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Jenny |first1=Urs |title=Filmkritik: "Donnie Brasco" |url=http://www.spiegel.de/kultur/kino/filmkritik-donnie-brasco-a-29270.html |access-date=17 November 2018 |work=[[Spiegel Online]] |date=15 May 1997 |language=German |archive-url=https://web.archive.org/web/20170614055512/http://www.spiegel.de/kultur/kino/filmkritik-donnie-brasco-a-29270.html |archive-date=June 14, 2017 |url-status=live }}</ref> |- | ''[[Málsvari myrkrahöfðingjans (kvikmynd frá 1997)|Málsvari myrkrahöfðingjans]]'' (''The Devil's Advocate'') | John Milton / [[Satan]] | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |title=Devil's Advocate (1997) - 19 worst fathers in film |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/11520527/worst-movie-dads.html?frame=3258944 |access-date=17 November 2018 |work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20181118035300/https://www.telegraph.co.uk/culture/film/11520527/worst-movie-dads.html?frame=3258944 |archive-date=November 18, 2018 |url-status=live }}</ref> |- | rowspan="2" | 1999 | ''[[Uppljóstrarinn]]'' (''The Insider'') | [[Lowell Bergman]] | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Shales |first1=Tom |title=At '60 Minutes,' Where There's Smoke, There's Ire |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/tv/features/daily/insider101599.htm |access-date=17 November 2018 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=15 October 1999 |page=C1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117233616/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/tv/features/daily/insider101599.htm |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref> |- | ''[[Sunnudagsleikurinn]]'' (''Any Given Sunday'') | Tony D'Amato | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Babao-Guballa |first1=Cathy |title=Film Review: Any Given Sunday - Lessons in the Game of Life |url=https://www.philstar.com/entertainment/2000/05/06/92112/film-review-any-given-sunday-lessons-game-life |access-date=17 November 2018 |work=[[The Philippine Star]] |date=6 May 2000}}</ref> |- | 2000 | ''[[Kínverskt kaffi]]'' (''Chinese Coffee'') | Harry Levine | Einnig leikstjóri | style= "text-align:center;"|<ref name="Gilvey2011">{{cite book|last=Gilvey|first=John Anthony|title=Jerry Orbach, Prince of the City: His Way from "The Fantasticks" to "Law and Order"|url=https://books.google.com/books?id=kCGxXNWdZmAC&pg=PA142|year=2011|publisher=Applause Theatre & Cinema Books|isbn=978-1-55783-919-0|page=142}}</ref> |- | rowspan="3" | 2002 | ''[[Svefnleysi (kvikmynd frá 2002)|Svefnleysi]]'' (''Insomnia'') | Will Dormer | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |title=Insomnia: Sleepless in Alaska |url=https://www.toledoblade.com/Movies/2002/05/24/Insomnia-Sleepless-in-Alaska.html |access-date=17 November 2018 |work=[[The Blade (Toledo, Ohio)|Toledo Blade]] |date=24 May 2002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117233644/https://www.toledoblade.com/Movies/2002/05/24/Insomnia-Sleepless-in-Alaska.html |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref> |- | ''[[Simone (kvikmynd frá 2002)|Simone]]'' | Viktor Taransky | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Foundas |first1=Scott |title=Simone |url=https://variety.com/2002/film/reviews/simone-1200546766/ |access-date=17 November 2018 |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |date=16 August 2002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181118035240/https://variety.com/2002/film/reviews/simone-1200546766/ |archive-date=November 18, 2018 |url-status=live }}</ref> |- | ''[[Kunningjar]]'' (''People I Know'') | Eli Wurman | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite web |last1=Russell |first1=Jamie |title=People I Know (2004) |url=https://www.bbc.co.uk/films/2004/02/04/people_i_know_2004_review.shtml |publisher=[[BBC]] |access-date=17 November 2018 |date=5 February 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031192104/http://www.bbc.co.uk/films/2004/02/04/people_i_know_2004_review.shtml |archive-date=October 31, 2019 |url-status=live }}</ref> |- | rowspan="2" | 2003 | ''[[Nýliðinn]]'' (''The Recruit'') | Walter Burke | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite web |last1=Pais |first1=Arthur J |title=The Recruit isn't what it seems |url=https://www.rediff.com/movies/2003/jan/31recruit.htm |work=[[Rediff.com]] |access-date=17 November 2018 |date=31 January 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117233721/https://www.rediff.com/movies/2003/jan/31recruit.htm |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref> |- | ''[[Gigli]]'' | Starkman | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Leitch |first1=Will |last2=Grierson |first2=Tim |title=Every Al Pacino Performance, Ranked |url=https://www.vulture.com/2018/04/every-al-pacino-movie-ranked-from-worst-to-best.html |access-date=17 November 2018 |publisher=[[Vulture.com]] |date=2 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181118081515/https://www.vulture.com/2018/04/every-al-pacino-movie-ranked-from-worst-to-best.html |archive-date=November 18, 2018 |url-status=live }}</ref> |- | 2004 | ''[[Kaupmaðurinn í Feneyjum (kvikmynd frá 2004)|Kaupmaðurinn í Feneyjum]]'' (''The Merchant of Venice'') | [[Sælokk]] | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Applebaum |first1=Stephen |title=Movies: Interviews: Al Pacino |url=https://www.bbc.co.uk/films/2004/11/30/al_pacino_the_merchant_of_venice_interview.shtml |access-date=17 November 2018 |publisher=[[BBC]] |date=30 November 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161021104430/http://www.bbc.co.uk/films/2004/11/30/al_pacino_the_merchant_of_venice_interview.shtml |archive-date=October 21, 2016 |url-status=live }}</ref> |- | 2005 | ''[[Two for the Money]]'' | Walter Abrams | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Baumgarten |first1=Marjorie |title=Two for the Money |url=https://www.austinchronicle.com/events/film/2005-10-07/295566/ |access-date=17 November 2018 |work=[[The Austin Chronicle]] |date=7 October 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181118035310/https://www.austinchronicle.com/events/film/2005-10-07/295566/ |archive-date=November 18, 2018 |url-status=dead }}</ref> |- | rowspan="2" | 2007 | ''[[88 Minutes]]'' | Dr. Jack Gramm | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Rainer |first1=Peter |title=For '88 Minutes,' Al Pacino hams it up |url=https://www.csmonitor.com/The-Culture/Movies/2008/0418/p12s02-almo.html |access-date=17 November 2018 |work=[[The Christian Science Monitor]] |date=18 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181118081449/https://www.csmonitor.com/The-Culture/Movies/2008/0418/p12s02-almo.html |archive-date=November 18, 2018 |url-status=live }}</ref> |- | ''[[Við þrettánda mann]]'' (''Ocean's Thirteen'') | Willie Bank | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Sen |first1=Raja |title=Thirteenth time's the charm |url=https://www.rediff.com/movies/2007/jun/08ocean.htm |access-date=17 November 2018 |work=[[Rediff.com]] |date=9 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306210755/http://www.rediff.com/movies/2007/jun/08ocean.htm |archive-date=March 6, 2014 |url-status=live }}</ref> |- | 2008 | ''[[Righteous Kill]]'' | David „Rooster“ Fisk rannsóknarlögreglumaður | | style= "text-align:center;"|<ref name="Spicer2010">{{cite book|last=Spicer|first=Andrew|title=Historical Dictionary of Film Noir|url=https://books.google.com/books?id=ixVekSdvQCMC&pg=PA69|year=2010|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-7378-0|page=69}}</ref> |- | rowspan="2" | 2011 | ''[[The Son of No One]]'' | Charles Stanford rannsóknarlögreglumaður | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Wazir |first1=Burhan |title=Now Playing in Doha! : The Son of No One |url=http://www.dohafilminstitute.com/blog/now-playing-in-doha-the-son-of-no-one |access-date=17 November 2018 |publisher=[[Doha Film Institute]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20181118035245/http://www.dohafilminstitute.com/blog/now-playing-in-doha-the-son-of-no-one |archive-date=November 18, 2018 |url-status=live }}</ref> |- | ''[[Jack and Jill]]'' | Hann sjálfur | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Scott |first1=A. O. |title=Going Over the Top, Then Downhill |url=https://www.nytimes.com/2011/11/11/movies/adam-sandler-in-jack-and-jill-review.html |access-date=17 November 2018 |work=[[The New York Times]] |date=10 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117234859/https://www.nytimes.com/2011/11/11/movies/adam-sandler-in-jack-and-jill-review.html |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref> |- | 2012 | ''[[Stand Up Guys]]'' | Val | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Marks |first1=Scott |title=Interview: Fisher Stevens is a stand-up guy |url=https://www.sandiegoreader.com/weblogs/big-screen/2013/jan/30/interview-fisher-stevens-is-a-stand-up-guy/ |access-date=17 November 2018 |work=[[San Diego Reader]] |date=30 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117233559/https://www.sandiegoreader.com/weblogs/big-screen/2013/jan/30/interview-fisher-stevens-is-a-stand-up-guy/ |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref> |- | 2013 | ''[[Salomé (kvikmynd frá 2013)|Salomé]]'' | [[Heródes Antípas|Heródes konungur]] | Einnig leikstjóri og höfundur | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite web |last1=Kenny |first1=Glenn |title=Review: Al Pacino's Journey With Wilde's 'Salomé' |url=https://www.nytimes.com/2018/03/29/movies/wilde-salome-review-al-pacino.html |website=[[The New York Times]] |access-date=17 January 2023 |date=29 March 2018}}</ref> |- | rowspan="2" | 2014 | ''[[Manglehorn]]'' | A.J. Manglehorn | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=O'Sullivan |first1=Michael |title=Review: 'Manglehorn' is a misfire for indie director David Gordon Green |url=https://www.washingtonpost.com/goingoutguide/movies/review-manglehorn-is-a-misfire-for-indie-director-david-gordon-green/2015/07/08/1b2af5d8-24b8-11e5-b77f-eb13a215f593_story.html |access-date=17 November 2018 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=9 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117233703/https://www.washingtonpost.com/goingoutguide/movies/review-manglehorn-is-a-misfire-for-indie-director-david-gordon-green/2015/07/08/1b2af5d8-24b8-11e5-b77f-eb13a215f593_story.html |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref> |- | ''[[The Humbling]]'' | Simon Axler | Einnig framleiðandi | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Foundas |first1=Scott |title=Venice Film Review: 'The Humbling' |url=https://variety.com/2014/film/reviews/venice-film-review-the-humbling-1201293913/ |access-date=17 November 2018 |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117233622/https://variety.com/2014/film/reviews/venice-film-review-the-humbling-1201293913/ |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref> |- | 2015 | ''[[Danny Collins (kvikmynd)|Danny Collins]]'' | Danny Collins | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Lewis |first1=Hilary |title=Danny Collins': Jennifer Garner, Writer-Director Dan Fogelman Reveal Their Own Motivational Letters |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/al-pacino-danny-collins-jennifer-783248 |access-date=17 November 2018 |work=[[The Hollywood Reporter]] |date=19 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117233639/https://www.hollywoodreporter.com/news/al-pacino-danny-collins-jennifer-783248 |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref> |- | 2016 | ''[[Misconduct (kvikmynd)|Misconduct]]'' | Abrams | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Keogh |first1=Tom |title='Misconduct': Crime thriller takes too many wrong turns |url=https://www.seattletimes.com/entertainment/movies/misconduct-crime-thriller-takes-too-many-wrong-turns/ |access-date=17 November 2018 |work=[[The Seattle Times]] |date=4 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117233925/https://www.seattletimes.com/entertainment/movies/misconduct-crime-thriller-takes-too-many-wrong-turns/ |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live }}</ref> |- | rowspan="2" |2017 | ''{{sortname|The|Pirates of Somalia|dab=kvikmynd}}'' | Seymour Tolbin | | style="text-align:center;" |<ref name="hollywoodreporter1">{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/al-pacino-joins-cast-somali-864256 |title=Al Pacino Joins Cast of Somali Drama 'Where the White Man Runs Away' (Exclusive) |publisher=Hollywood Reporter |date=2016-02-11 |accessdate=2017-02-21}}</ref> |- | ''[[Hangman (kvikmynd frá 2017)|Hangman]]'' | Ray Archer rannsóknarlögreglumaður | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news |last1=Scheck |first1=Frank |title='Hangman': Film Review |url=https://www.hollywoodreporter.com/review/hangman-1069915 |access-date=17 November 2018 |work=[[The Hollywood Reporter]] |date=21 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117233807/https://www.hollywoodreporter.com/review/hangman-1069915 |archive-date=November 17, 2018 |url-status=live}}</ref> |- | rowspan="2" | 2019 | ''[[Einu sinni var í Hollywood]]'' (''Once Upon a Time in Hollywood'') | Marvin Schwarz | | style= "text-align:center;"|<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2018/film/news/al-pacino-quentin-tarantino-manson-movie-1202826780/|title=Al Pacino Joins Quentin Tarantino's Manson Movie|last=Kroll|first=Justin|date=June 7, 2018|website=Variety|archive-date=June 18, 2018|access-date=June 7, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180618103114/https://variety.com/2018/film/news/al-pacino-quentin-tarantino-manson-movie-1202826780/|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Írinn]]'' (''The Irishman'') | [[Jimmy Hoffa]] | | style= "text-align:center;"|<ref>{{cite web |last=Bell |first=Breanna |url=https://variety.com/2019/film/news/the-irishman-trailer-martin-scorsese-al-pacino-robert-de-niro-1203285418/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190731144615/https://variety.com/2019/film/news/the-irishman-trailer-martin-scorsese-al-pacino-robert-de-niro-1203285418/ |title=Martin Scorsese's 'The Irishman' Trailer Teams Robert De Niro, Al Pacino and Joe Pesci |website=[[Variety (magazine)|Variety]] |date=July 31, 2019 |access-date=July 31, 2019|archive-date=July 31, 2019|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="2" | 2021 | ''[[American Traitor: The Trial of Axis Sally]]'' | James Laughlin | | |- | ''[[House of Gucci]]'' | [[Aldo Gucci]] | | |- | 2023 | ''[[Knox Goes Away]]'' | Xavier | | |- | 2024 | ''[[Modì, Three Days on the Wing of Madness]]'' | Maurice Gangnat | Einnig framleiðandi | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |url=https://variety.com/2023/film/global/johnny-depp-modi-hungary-italy-luisa-ranieri-al-pacino-1235737158/ |title=Johnny Depp Starts Shooting 'Modì' in Hungary, With Italy's Luisa Ranieri Joining Al Pacino and Riccardo Scamarcio in Cast |website=Variety |first=Nick |last=Vivarelli |date=September 27, 2023 |access-date=September 27, 2023}}</ref> |- | rowspan="5"|2025 | ''{{sortname|The|Ritual|dab=kvikmynd frá 2025}}'' | Faðir [[Theophilus Riesinger]] | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite magazine|last=Ritman|first=Alex|title=Al Pacino, Dan Stevens to Play Troubled Priests in Exorcism Horror 'The Ritual' (EXCLUSIVE)|date=April 23, 2024|magazine=Variety|url=https://variety.com/2024/film/global/al-pacino-dan-stevens-the-ritual-horror-david-midell-1235979115/|accessdate=April 23, 2024}}</ref> |- | ''[[Billy Knight (kvikmynd)|Billy Knight]]'' | Billy Knight | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |url=https://deadline.com/2022/09/al-pacino-billy-knight-movie-charlie-heaton-diana-silvers-cast-1235129639/ |title=Al Pacino To Star In 'Billy Knight' Movie Alongside Charlie Heaton And Diana Silvers |website=Deadline |first=Patrick |last=Hipes |date=September 22, 2022 |access-date=April 10, 2024}}</ref> |- | ''[[Dead Man's Wire]]'' | M.L. Hall | | style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web |last=D'Alessandro |first=Anthony |date=2025-02-28 |title=Al Pacino Joining Gus Van Sant Hostage Thriller 'Dead Man's Wire' |url=https://deadline.com/2025/02/al-pacino-gus-van-sant-dead-mans-wire-1236305500/ |access-date=2025-02-28 |website=Deadline |language=en-US}}</ref> |- | ''[[In the Hand of Dante (kvikmynd)|In the Hand of Dante]]'' | Carmine frændi | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://variety.com/2023/film/global/julian-schnabel-in-the-hand-of-dante-al-pacino-john-malkovich-cast-1235794732/|title=Julian Schnabel Reveals Al Pacino, John Malkovich, Benjamin Clementine, Sabrina Impacciatore Appear in Next Film 'In the Hand of Dante' (EXCLUSIVE)|website=[[Variety (magazine)|Variety]]|first=Nick|last=Vivarelli|date=November 17, 2023|access-date=November 17, 2023}}</ref> |- | ''[[Easy's Waltz]]'' | Mickey Albano | | style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2023-02-24 |title=Nic Pizzolatto Sets Directing Debut With 'Easy's Waltz'; Vince Vaughn, Michelle Monaghan, Al Pacino & Simon Rex To Star |url=https://deadline.com/2023/02/nic-pizzolatto-easys-waltz-vince-vaughn-michelle-monaghan-al-pacino-simon-rex-1235270133/ |access-date=2025-02-28 |website=Deadline |language=en-US}}</ref> |- | 2026 | ''[[Killing Castro (kvikmynd)|Killing Castro]]'' | | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/diego-boneta-xolo-mariduena-al-pacino-killing-castro-movie-1235711045/|title=Al Pacino, Diego Boneta and Xolo Maridueña Star in 'Killing Castro' Thriller|website=Hollywood Reporter|first=Ethan|last=Vlessing|date=December 4, 2023|access-date=April 10, 2024}}</ref> |- | rowspan="3" |Óvíst | ''[[Lear Rex]]'' | [[Lér konungur|Rey Lear]] | Í eftirframleiðslu | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |last1=Geisinger |first1=Gabriella |title=Al Pacino starrer 'Lear Rex' adds cast, production to begin next week |url=https://www.kftv.com/news/2024/08/05/lear-rex-production-los-angeles-al-pacino |website=[[Kemps Film and TV Production Services Handbook]] |access-date=September 18, 2024 |date=August 5, 2024}}</ref> |- | [[Maserati: The Brothers]] | | Í eftirframleiðslu | style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web |last=Vivarelli |first=Nick |date=2025-05-15 |title=Al Pacino Joins Bobby Moresco-Directed Biopic 'Maserati: The Brothers' |url=https://variety.com/2025/film/global/al-pacino-bobby-moresco-maserati-the-brothers-1236398681/ |access-date=2025-06-05 |website=Variety |language=en-US}}</ref> |- | [[Father Joe (kvikmynd)|Father Joe]] | | Í eftirframleiðslu | style="text-align:center;" | <ref>{{cite news |last1=Barry |first1=Ben |date=22 October 2025 |title=Al Pacino spotted filming new mob movie ''Father Joe'' in Paris – Discover SWNS |url=https://discover.swns.com/2025/10/al-pacino-spotted-filming-new-mob-movie-father-joe-in-paris/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251105171314/https://discover.swns.com/2025/10/al-pacino-spotted-filming-new-mob-movie-father-joe-in-paris/ |archive-date=5 November 2025 |work=[[SWNS]] |language=en}}</ref> |} ==Neðanmálsgreinar== <references group="lower-alpha"/> ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|æviágrip}} {{fe|1940|Pacino, Al}} {{DEFAULTSORT:Pacino, Al}} [[Flokkur:Bandarískir leikarar|Pacino, Al]] [[Flokkur:Emmy-verðlaunahafar]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta karlleikara í aðalhlutverki]] elhd896v5jho9eotm9zvgtlfegmgggw Fangaeyjan 0 103603 1985312 1959307 2026-11-06T23:12:36Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985312 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | nafn = Fangaeyjan | upprunalegt heiti = Shutter Island | mynd = Shutter Island.png | director = [[Martin Scorsese]] | producer = {{Plainlist| * [[Mike Medavoy]] * Arnold W. Messer * [[Bradley J. Fischer (framleiðandi)|Bradley J. Fischer]] * Martin Scorsese }} | screenplay = [[Laeta Kalogridis]] | based_on = ''[[Shutter Island]]'' eftir [[Dennis Lehane]] | starring = {{Plainlist| * [[Leonardo DiCaprio]] * [[Mark Ruffalo]] * [[Ben Kingsley]] * [[Michelle Williams (leikkona)|Michelle Williams]] * [[Emily Mortimer]] * [[Patricia Clarkson]] * [[Max von Sydow]] }} | cinematography = [[Robert Richardson (kvikmyndatökumaður)|Robert Richardson]] | editing = [[Thelma Schoonmaker]] | studio = {{Plainlist| * [[Paramount Pictures]]<ref>{{cite web |url=https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/66592 | title=AFI Catalog - Shutter Island | publisher=[[American Film Institute]] | access-date=1 January 2025}}</ref> * [[Phoenix Pictures]] * [[Sikelia Productions]] * [[Appian Way Productions]] }} | distributor = Paramount Pictures | released = {{Film date|2010|02|13|[[Alþjóðlega kvikmyndahátíðin í Berlín|Berlín]]|2010|02|19|Bandaríkin}} | runtime = 139 mínútur | country = Bandaríkin | language = Enska | budget = $80 milljónir<ref>{{cite web |url=http://www.darkhorizons.com/films/216/Shutter-Island |title=Films &#124; Shutter Island |website=DarkHorizons.com |access-date=February 18, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151129000223/http://www.darkhorizons.com/films/216/Shutter-Island/ |archive-date=November 29, 2015 |url-status=dead }}</ref> | gross = $294,8 milljónir<ref name="BoxOfficeMojo">{{cite web |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt1130884/ |title=Shutter Island (2010) |work=[[Box Office Mojo]] |access-date=December 26, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190714080224/https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=shutterisland.htm |archive-date=July 14, 2019 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://m.the-numbers.com/movie/Shutter-Island |title=Shutter Island (2010) - Financial Information |work=[[The Numbers (website)|The Numbers]] |access-date=December 26, 2020 |archive-date=February 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210214051604/https://m.the-numbers.com/movie/Shutter-Island |url-status=dead }}</ref> }} '''''Fangaeyjan''''' (enska: ''Shutter Island'') er [[sálfræðitryllir]], sem kom út árið [[2010]] og er byggður á samnefndri bók eftir [[Dennis Lehane]] frá árinu [[2003]]. [[Martin Scorsese]] leikstýrði og [[Leonardo DiCaprio]] fer með aðalhlutverkið. Í myndinni rannsakar alríkislögreglumaðurinn Edward „Teddy“ Daniels geðsjúkrahús á eyjunni sem nafn myndarinnar vísar í. ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Paramount Pictures-kvikmyndir]] [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 2010]] [[Flokkur:Kvikmyndir í leikstjórn Martins Scorsese]] s29k4yy7k98bd5ud5adie61o1bc10p9 Hrauneyjafossvirkjun 0 106563 1985332 1983685 2026-11-06T23:52:10Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985332 wikitext text/x-wiki '''Hrauneyjafossvirkjun''' er [[vatnsaflsvirkjun]] staðsett á [[Sprengisandsleið]] í jaðri hálendisins. Hún var reist á árunum 1977-1981. Virkjunin er [[vatnsaflsvirkjun]] og nýtir 88&nbsp;m vatnsfall við Hrauneyjar. Hrauneyjafossvirkjun var fyrst tekin í notkun árið 1981 og var þá 150 MW, árið 1990 fékk [[Iðnaðarráðherrar á Íslandi|iðnaðarráðherra]] heimild til að stækka virkjunina upp í 280 MW og er hún þriðja stærsta [[raforkuvirkjun]] landsins í dag. Virkjunin tekur vatn úr [[Tungnaá]] og [[Þórisvatn]]i, með [[dragá]]r-, [[jökulá]]r- og [[lindá]]r<nowiki/>innrennsli. Inni í virkjuninni eru þrjár 70 MW vélasamstæður. Fyrsta vélin var tekin í notkun 28. október 1981, vél númer tvö 21. janúar 1982 og þriðja vélin 1. desember 1982. Vélarnar þrjár eru af gerðinni Francis með lóðrétta öxla. Fremur lágreist jarðvegsstífla teygir sig eftir [[hraunflákar|hraunflákunum]] á suðurbakka árinnar. Um eins kílómetra langur aðrennslisskurður liggur frá [[lón]]inu í norður um lægð í [[Fossalda|Fossöldu]] að inntaki við norðurbrún öldunnar. Þaðan liggja þrjár [[stálpípur]] (4,8&nbsp;m í þvermál) 272&nbsp;m niður hlíðina að stöðvarhúsi. Frárennslisskurður er rúmlega eins kílómetra langur og liggur út í [[Sporðöldukvísl]] sem síðan rennur í Tungnaá. Tengivirki stöðvarinnar er innan dyra í stöðvarhúsinu og er það einangrað með [[gas]]i. [[Mynd:Pre-2008 Suðurland map.png|thumb|Suðurhluti Íslands]] [[Mynd:Hrauneyjafoss.jpg|thumb|Hrauneyjafoss]] Tungnaá er [[Stífla|stífluð]] á fremur flötu landi um 1,5&nbsp;km ofan við [[Hrauneyjafoss]] og um 5&nbsp;km neðan við [[Sigöldustöð]]. Hæðarmunurinn er þar á milli um 15&nbsp;m. Við stífluna myndast 8,8&nbsp;km² [[lón|dægurmiðlunarlón]]. == Jarðlög og umhverfi == Jarðlög virkjunarstaðarins við Hrauneyjafoss eru öll mynduð í [[eldgos]]um. Jarðlögin skiptast í tvær myndanir. [[Móberg]], [[bólstraberg]] og [[jökulberg]] frá jökultímanum annars vegar og hraun runnin á eftir jökultíma hins vegar. Stífla og lón verður að mestu á [[hraun]]i en önnur [[mannvirki]] á eða í móbergsmyndun Hrauneyjafossvirkjun er í nágrenni við nokkrar af helstu náttúruperlum [[hálendi]]s Íslands eins og [[Landmannalaugar]], [[Þjórsárdalur|Þjórsárdal]], [[Hekla|Heklu]], [[Sprengisandur|Sprengisand]], [[Veiðivötn]] og [[Fjallabak]]. Virkjunin er um það bil 150&nbsp;km frá [[Reykjavík]] og hefur Landsvirkjun lagt bundið slitlag á vegi þar á milli. Í nágrenni við virkjunina er Hálendismiðstöðin en hún er seinasti áningastaðurinn áður en haldið er upp á hálendi Íslands. Aðgengi að hálendinu ofan virkjunarinnar er talið hafa breyst mikið með tilkomu hennar og þess vegna er talið að hún hafi jákvæð áhrif á útivist og [[ferðamennska á Íslandi|ferðamennsku]] á þessi svæði. Landsvirkjun annaðist uppgræðslu í kringum Hrauneyjarfossstöð frá árinu 1979–1994, notast var við grastegundina [[túnvingull|túnvingul]]. Talið er að markmiðum hafi verið náð hvað varðar heftingu [[sandfok]]s og fegrun á umhverfi starfsfólks virkjunarinnar. [[Búðarhálsvirkjun]] virkjar um 40 metra fall í Tungnaá milli Hrauneyjafossvirkjunar og [[Sultartangavirkjun]]ar. Lón, Sporðöldulón, myndast þegar frárennslisfarvegur neðan Hrauneyjafossvirkjunar og Köldukvíslar stíflast. Lónið getur nýst til skammtímamiðlunar. == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20160405123716/https://www.forsaetisraduneyti.is/media/Skyrslur/leiga-a-vatns-og-jardhitarettindum.pdf Nefnd forsætisráðherra. (2010). Fyrirkomulag varðandi leigu á vatns- og jarðhitaréttindum í eigu íslenska ríkisins:Skýrsla nefndar forsætisráðherra sem skipuð var samkvæmt III. bráðabirgðaákvæði laga nr. 58/2008. (bls. 56). Reykjavík: Forsætisráðuneyti] * [https://www.landsvirkjun.is/Fyrirtaekid/Aflstodvar/Hrauneyjafossstod Hrauneyjafossstöð á vef Landsvirkjunar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200319203035/https://www.landsvirkjun.is/Fyrirtaekid/Aflstodvar/Hrauneyjafossstod |date=2020-03-19 }} * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20090813190038/www.landsvirkjun.is/starfsemin/virkjanir/hrauneyjafossstod/ Hrauneyjafosstöð. (e.þ.) Landsvikjun.] * [https://web.archive.org/web/20120405225325/http://www.hrauneyjar.is/is/ Hálendismiðstöðin Hrauneyja] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20090813175317/www.landsvirkjun.is/starfsemin/virkjanir/ Aflstöðvar. (e.þ.) Landsvirkjun] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20090813175627/www.landsvirkjun.is/um-landsvirkjun/saga-landsvirkjunar/ Landsvirkjun] * [http://www1.leitir.is/primo_library/libweb/action/display.do?tabs=detailsTab&ct=display&fn=search&doc=ICE01_PRIMO000406645&indx=5&recIds=ICE01_PRIMO000406645&recIdxs=4&elementId=4&renderMode=poppedOut&displayMode=full&frbrVersion&dscnt=0&vl%281UIStartWith0%29=exact&scp.scps=scope%3A%28%22ICE%22%29&vl%2851513903UI1%29=all_items&vl%282800050UI0%29=sub&tab=default_tab&dstmp=1333816576526&vl%28freeText0%29=Hrauneyjafossvirkjun+&vid=ICE&mode=Basic Verkfræðistofa Sigurðar Thoroddsen. (1969). Virkjun Tungnaár við Hrauneyjafoss : áætlun um 135 MW virkjun, bls.25. Orkustofnun]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www1.leitir.is/primo_library/libweb/action/display.do?dscnt=1&elementId=5&recIdxs=5&frbrVersion&vl%282800050UI0%29=sub&scp.scps=scope%3A%28%22ICE%22%29&tab=default_tab&displayMode=full&dstmp=1333817333502&ct=display&mode=Basic&indx=6&recIds=ICE01_PRIMO000021993&renderMode=poppedOut&vl%281UIStartWith0%29=exact&vl%2851513903UI1%29=all_items&doc=ICE01_PRIMO000021993&vl%28freeText0%29=Hrauneyjafossvirkjun+&fn=search&vid=ICE&tabs=detailsTab&fromLogin=true Ásgeir Sigurðsson, Sigfinnur Snorrason og Svanur Pálsson (1997). Vatnsbúskapur Hrauneyjarfossvirkjunar árin 1981–1995, bls.3. Landsvirkjun.]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} [[Flokkur:Hálendi]] [[Flokkur:Vatnsaflsvirkjanir á Íslandi]] [[Flokkur:Virkjanir í eigu Landsvirkjunar]] g63tdar6xwcc6v68i68zd7570flj0f7 Radio Studio 54 Network 0 108656 1985397 1393340 2026-11-07T01:10:50Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985397 wikitext text/x-wiki '''Radio Studio 54 Network''' er [[Ítalska]] [[útvarp]]sstöð sem hóf útsendingar [[6. júní]] [[1985]], höfuðstöðvar þess eru í [[Locri]], [[Calabria]]. [[Mynd:Radio Studio 54 Network logo.svg|thumb|Radio Studio 54 Network logo]] == Hátalarar == * ''Luciano Procopio'' * ''Rossella Laface'' * ''Enzo DiChiera'' * ''Marika Torcivia'' * ''Demetrio Malgeri'' * ''Franco Siciliano'' * ''Paolo Sia'' * ''Mara Rechichi'' == Forritun == * ''54 News'', l'informazione in tempo reale, dalle 7 alle 21.00, ogni punto ora. * ''Soundtracks - il cinema alla radio'', alle 8.40, 15.10, 23. * ''Promodisco'', alle 12.40, alle 17.40 ed alle 19.40. * ''History Time'' með Luciano Procopio, alle 13.30, 23.30 e alle 5.10 * ''Area 54 - All days'', alle 14,30 e alle 21.30. * ''Pezzi da 90'', alle 22. * ''Rock Italia'', alle 8.40, 9.45, 21.20, 23.45. * ''Italia in Prima Pagina'', informazione ed approfondimenti, dalle 6 alle 10.00. * ''Rock Collection'', alle 14 ed alle 21. * ''54 Disco Hit'', alle 7.30, 13, 18 ed alle 22. * ''Rock a Mezzanotte'', dopo le 24.00. * ''Action Parade'', alle 9.45 ed alle 22.20. * ''The Ultimate Ipod Collection'', alle 10.20 ed alle 2.20. * ''Edizione Limitata'', alle 20.40 ed alle 3.40. * ''Concerto Impossibile'', alle 3.20 e alle 20.40. * ''Emozioni'', dalle 23.30. * ''Dejà vu'' með Francesco D'Augello, alle 12.30. * ''Celebrity'', alle 10.10 e alle 21.30. * ''Storie'', alle 14.00 e alle 18.40. == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20191225112737/http://www.studio54network.it/ Opinber Vefsíða] * [http://share.xdevel.com/scriptshare/streamsolution/playeros/index.php?logobackground=000000&logo=true&autostart=true&height=36&width=380&id=442964986e275016d0e4a3e3ec40e0d6 Webcast Studio 54 Network] * [http://www.facebook.com/pages/STUDIO-54-NETWORK-FANCLUB/211988862387 Fanclub Facebook] * [http://www.facebook.com/Studio54Network Facebook Studio 54 Network] {{stubbur}} {{S|1985}} [[Flokkur:Ítölsk útvarpsþættir]] tiskijc24tswrme167093ywzp37ew0h Augusto De Luca 0 109856 1985282 1887538 2026-11-06T22:27:52Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985282 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Augusto De Luca fotografa Carla Fracci - 3.jpg|thumb|250px|right|Augusto De Luca - Carla Fracci (1991)]] '''Augusto De Luca''' (fæddur [[1. júlí]] [[1955]] í [[Napólí]], [[Ítalía|Ítalíu]]) er ítalskur ljósmyndari.<ref>http://www.ziguline.com/2010/04/12/augusto-de-luca-il-fotografo/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101214114246/http://www.ziguline.com/2010/04/12/augusto-de-luca-il-fotografo/ |date=2010-12-14 }} - ''Ziguline art magazine''</ref> Hann er fyrst og fremst portrettljósmyndari.<ref>http://www.edueda.net/index.php?title=Augusto_De_Luca_-_Ritratti_Famosi ''EduEDA - The EDUcational Encyclopedia of Digital Arts''</ref> Á ljósmyndastofu sinni hefur De Luca lagt metnað sinn í vinnslu svart-hvítra ljósmynda auk litmynda.<ref>http://www.edueda.net/index.php?title=Colore_-_Augusto_De_Luca_-_Fotografie ''EduEDA - The EDUcational Encyclopedia of Digital Arts''</ref> De Luca hefur unnið jöfnum höndum við ýmis verkefni; ljósmyndun fyrir tímarit og arkitektúr.<ref>http://www.edueda.net/index.php?title=Libri_-_Augusto_De_Luca_-_Italia_-_Fotografia ''EduEDA - The EDUcational Encyclopedia of Digital Arts''</ref> == Ritverk == * ([[1986]]) ''Napoli Mia''.(Centro Il Diaframma / Canon Edizioni Editphoto Srl) * ([[1987]]) ''[[:it:Napoli donna|Napoli Donna]]''.(Centro Il Diaframma / Canon Edizioni Editphoto Srl) * ([[1995]]) ''[[:it:Trentuno napoletani di fine secolo|Trentuno napoletani di fine secolo]]''. Electa, Naples, ISBN 88-435-5206-6 * ([[1996]]) ''[[:it:Roma nostra|Roma Nostra]]''. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-7448-705-9 <ref>http://archiviostorico.corriere.it/1997/luglio/06/talento_Luca_svela_inedita_Roma_co_0_9707062749.shtml - Archive Historical ''Corriere della sera''</ref>. * ([[1997]]) ''[[:it:Napoli grande signora|Napoli grande signora]]''. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-7448-775-2 * ([[1998]]) ''[[:it:Il Palazzo di Giustizia di Roma|Il Palazzo di giustizia di Roma]]''. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-492-0231-1 * ([[1998]]) ''[[:it:Firenze frammenti d'anima|Firenze frammenti d'anima]]''. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-7448-842-1 * ([[1999]]) ''[[:it:Bologna in particolare|Bologna in particolare]]''. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-7448-980-0 * ([[2000]]) ''[[:it:Milano senza tempo|Milano senza tempo]]''. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-492-0093-5 * ([[2001]]) ''[[:it:Torino in controluce|Torino in controluce]]''. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-492-0211-3 * ([[2002]]) ''[[:it:Tra Milano e Bologna appunti di viaggio|Tra Milano e Bologna appunti di viaggio]]''. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-7448-980-0 * ([[1992]]) ''Swatch Collectors Book 1''. Editore M. Item - Switzerland, ISBN 88-86079-01-X * ([[1992]]) ''Swatch Collectors Book 2''. Editore M. Item - Switzerland, ISBN 88-86079-00-1 == Sýningar == * [[1981]] : Italian Culture Institute - [[New York-borg|New York]], [[USA]]. * [[1982]] : Arteder '82 - Bilbao, [[Spánn]]. * [[1982]] : Museo Italo Americano - San-Fransisko, [[USA]]. * [[1982]] : Galleria Fotografia Oltre - Chiasso, [[Sviss]]. * [[1982]] : Galleria Civica - Modena, [[Ítalía]] * [[1983]] : Italian Cultural Society - Sacramento, California - [[USA]]. * [[1983]] : Journées internationales de la photographie - Montpellier, [[France]]. * [[1983]] : Galeria Diaframma - [[Milan]], [[Ítalía]] * [[1983]] : Galería Cámara Oscura - Logroño, [[Spánn]]. * [[1983]] : Italian - American Museum - San Francisco, California - [[USA]]. * [[1984]] : Institut italien de la Culture - [[Lille]], [[France]]. * [[1984]] : Asociación Nacional de Fotógrafos - [[Barcelona]], [[Spánn]]. * [[1984]] : Rencontres internationales de la photographie - Arles, [[France]]. * [[1984]] : Dept.of art of the University of Tennessee - Chattanooga, Tennessee, [[USA]]. * [[1985]] : École des Beaux-Arts - Tourcoing, [[France]]. * [[1985]] : Galleria Vrais rêves - Lyon, [[France]]. * [[1985]] : Forum exposition "Un mois pour la photographie" - Centre culturel de Bonlieu, Annecy. * [[1986]] : Galleria Hasselblad - Göteborg, [[Svíþjóð]]. * [[1986]] : Festival d'animation audiovisuelle - Saint-Marcellin (Isère) [[France]]. * [[1986]] : Musée d'art moderne - Liegi, [[Belgía]]. * [[1987]] : Museo Principe Diego Aragona Pignatelli Cortes - [[Napólí]], [[Ítalía]] * [[1988]] : Incontri Internazionali d'Arte (Palazzo Taverna) - [[Róm]], [[Ítalía]] * [[1995]] : Museo Ancien - Grignan, [[France]]. == Gallery == <center><gallery perrow="5" widths="160" heights="160"> Isa Danieli - foto di Augusto De Luca.jpg|''Isa Danieli'' (leikkona) Concetta Barra - foto di Augusto De Luca.jpg|''Concetta Barra'' (leikkona) Lina Wertmuller - foto di Augusto De Luca.jpg|''[[‪Lina Wertmüller‬]]'' (ítalskur kvikmyndaleikstjóri) Pupella Maggio - fotografia di Augusto De Luca.jpg|''Pupella Maggio'' (leikkona) Lina Sastri - foto di Augusto De Luca.jpg|''Lina Sastri'' (leikkona) </gallery></center> <center><gallery perrow="7" widths="160" heights="160"> LA3 Roma di Augusto De Luca.jpg|''[[Róm]] LA2 Roma di Augusto De Luca.jpg|''[[Róm]] LA5 Bologna di Augusto De Luca.jpg|''‪[[Bologna]]‬'' LA6 Firenze di Augusto De Luca.jpg|''[[‪Flórens]]''‬ LB3 Firenze di Augusto De Luca.jpg|''[[‪Flórens‬]]'' LB1 Firenze di Augusto De Luca.jpg|''[[‪Flórens‬]]'' </gallery></center> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{CommonsCat|Augusto De Luca}} * http://www.hasselblad.com/hoc/photographers/augusto-de-luca.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120406002556/http://www.hasselblad.com/hoc/photographers/augusto-de-luca.aspx |date=2012-04-06 }} Hasselblad - De Luca (Ítalía) * http://www.artelabonline.com/articoli/view_article.php?id=5196 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425105044/http://www.artelabonline.com/articoli/view_article.php?id=5196 |date=2012-04-25 }} ‪Flórens‬ - Artelab * http://www.fotoup.net/000Intervista/2789/augusto-de-luca {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022071011/http://www.fotoup.net/000Intervista/2789/augusto-de-luca |date=2011-10-22 }} Witness Journal - viðtal * http://www.italoeuropeo.it/interviste/intervista--graffiti-hunter-augusto-de-luca-si-racconta/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120319024147/http://www.italoeuropeo.it/interviste/intervista--graffiti-hunter-augusto-de-luca-si-racconta/ |date=2012-03-19 }} ItaloEuropeo - viðtal * http://www.hasselblad.com/hoc/photographers/italian-photography.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326085604/http://www.hasselblad.com/hoc/photographers/italian-photography.aspx |date=2014-03-26 }} Hasselblad - Italian Photography * http://www.polaroidartitaly.it/elgg/pg/profile/AUGUSTODELUCA {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126101855/http://www.polaroidartitaly.it/elgg/pg/profile/AUGUSTODELUCA |date=2012-01-26 }} Polaroid Art Italy * http://www.edueda.net/index.php?title=De_Luca_Augusto ítalska ævisaga * {{cite web|language=en |title=Augusto De Luca/Photographer Interview |url=https://www.ragazine.cc/augusto-de-luca-photographer-interview/}}<!-- auto-translated from Italian by Module:CS1 translator -->Ragazine Magazine * {{cite web|language=it |title=La fotografia creativa nella Napoli degli anni ’80 |url=https://www.lamletico.it/articoli/la-fotografia-creativa-nella-napoli-degli-anni-80}}<!-- auto-translated from Italian by Module:CS1 translator -->L’Amletico * {{cite web|language=en |title=Augusto De Luca: Photographing Italian Cities |url=https://www.arttrav.com/it/augusto-de-luca/}}<!-- auto-translated from Italian by Module:CS1 translator -->ArtTrav * {{cite web|language=it |title=Da fotografo dei divi a cacciatore di graffiti, una vita piena d’arte |url=https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2015/08/23/da-fotografo-dei-divi-a-cacciatore-di-graffiti-una-vita-piena-darteNapoli15.html?ref=search}}<!-- auto-translated from Italian by Module:CS1 translator -->la Repubblica * {{cite web|language=en |title=Sculpture and Architecture Series by Augusto De Luca |url=https://archeyes.com/architecture-space-sculpture-augusto-de-luca/}}<!-- auto-translated from Italian by Module:CS1 translator -->ArchEyes | Timeless Architecture * {{cite web|language=de |title=Fotoserie 'Firenze' van Augusto De Luca |url=https://www.photofacts.nl/fotografie/rubriek/fotografen/fotoserie-firenze-van-augusto-de-luca.asp}}<!-- auto-translated from Italian by Module:CS1 translator -->Photofacts * {{cite web|language=it |title=Intervista ad Augusto De Luca |url=https://thepassengertimes.com/2018/03/26/perseverare-intertervista-ad-augusto-de-luca-photography-fotografia/}}<!-- auto-translated from Italian by Module:CS1 translator -->The Passengers Times art * {{cite web|language=en |title=Augusto De Luca |url=https://wevux.com/augusto-de-luca/}}<!-- auto-translated from Italian by Module:CS1 translator -->WeVux * {{cite web|language=es |title=Augusto De Luca captura en sus retratos lo extraordinario de la humanidad |url=https://culturainquieta.com/es/foto/item/20007-augusto-de-luca-captura-en-sus-retratos-lo-extraordinario-de-la-humanidad.html}}<!-- auto-translated from Italian by Module:CS1 translator -->Cultura Inquieta * {{cite web |language=it |title=La fotografia come atto creativo negli scatti di Augusto De Luca |url=http://www.toarchmagazine.it/index.php/2022/11/04/11336-augusto-de-luca/ |access-date=2024-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007094557/http://www.toarchmagazine.it/index.php/2022/11/04/11336-augusto-de-luca/ |archive-date=2024-10-07 |url-status=dead}}<!-- auto-translated from Italian by Module:CS1 translator -->To Arch Magazine {{DEFAULTSORT:De Luca, Augusto}} [[Flokkur:Ítalskir ljósmyndarar]] {{f|1955}} mougoa4h8vxuihh5ayelxmg5l703l63 Skyfall 0 111699 1985416 1960235 2026-11-07T01:35:21Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985416 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{kvikmynd | nafn = Skyfall | plagat = | upprunalegt heiti= | leikstjóri = [[Sam Mendes]] | framleiðandi = [[Michael G. Wilson]]<br />[[Barbara Broccoli]] | handritshöfundur = [[Neal Purvis]]<br />[[Robert Wade]]<br />[[John Logan]] | leikarar = [[Daniel Craig]]<br />[[Judi Dench]]<br />[[Javier Bardem]]<br />[[Ralph Fiennes]]<br />[[Naomie Harris]]<br />[[Bérénice Lim Marlohe]]<br />[[Albert Finney]] | dreifingaraðili = [[MGM]]<br />[[Sony Pictures Entertainment]] | útgáfudagur = {{UK}} [[23. október]] [[2000]]<br />{{USA}} [[9. nóvember]] [[2012]] | sýningartími = 143 mín. | aldurstakmark = | tungumál = [[enska]] | ráðstöfunarfé = $150−200 milljónir | framhald af = | framhald = | verðlaun = | imdb_id = 1074638 }} [[Mynd:91007_(91107)_races_south_with_James_Bond_and_the_leading_cast_members_of_'Skyfall'%2C_the_new_James_Bond_film._-_panoramio.jpg|thumb|right|Auglýsing fyrir myndina á járnbrautarlest.]] '''''Skyfall''''' er tuttugasta og þriðja myndin sem [[Eon Productions]] gerðu um breska leyniþjónustumanninn [[James Bond]]. Dreifingaraðilar voru [[MGM]] og [[Sony Pictures Entertainment]]. Hún kom út árið 2012 og var þriðja myndin þar sem [[Daniel Craig]] lék aðalpersónuna. [[Javier Bardem]] lék varmennið Raoul Silva. Leikstjóri var [[Sam Mendes]], en handritið var skrifað af [[Neal Purvis]], [[Robert Wade]] og [[John Logan]]. Í myndinni rannsakar James Bond mannskæða sprengjuárás á [[Breska leyniþjónustan|Bresku leyniþjónustuna]] (MI6). Í ljós kemur að árásin beindist að forstjóra leyniþjónustunnar, M (Dench), að undirlagi fyrrverandi leyniþjónustumannsins Raoul Silva (Bardem). Bond rekur slóð hans til yfirgefinnar eyju undan strönd [[Makaó]] og nær að handsama hann. Silva nær hins vegar að sleppa úr haldi MI6 í höfuðstöðvum þeirra, og ræðst á M þar sem hún er yfirheyrð í breska þinghúsinu. Silva hyggst hefna sín á M þar sem hún seldi hann í hendur [[Kína|Kínverja]] í aðdraganda yfirtöku þeirra á stjórn [[Hong Kong]]. Bond bjargar M og hrekur Silva á flótta eftir skotbardaga í þinghúsinu. Hann flýr með M til [[Skotland]]s í ættaróðal Bondfjölskyldunnar, Skyfall, í [[Skosku hálöndin|skosku hálöndunum]]. Eitt lokaatriði myndarinnar er uppgjör milli Bonds og Silva. Ásamt M og veiðistjóranum Kincade ([[Albert Finney]]) tekst Bond að drepa fylgdarmenn Silva einn af öðrum, og loks drepur hann Silva með hnífi. M er særð banasári í átökunum og deyr í fangi Bonds. Í ''Skyfall'' snúa tvær persónur aftur sem voru ekki í fyrri tveimur myndunum: birgðastjórinn Q, leikin af [[Ben Whishaw]], og ritarinn Miss Moneypenny, leikin af [[Naomie Harris]]. ''Skyfall'' er jafnframt síðasta myndin þar sem [[Judi Dench]] lék M, en hún hafði áður leikið persónuna í sex Bondmyndum. Gareth Mallory ([[Ralph Fiennes]]) tekur við af henni í lok myndarinnar. Sam Mendes var boðið að leikstýra myndinni eftir að ''[[Svolítil huggun]]'' kom út árið 2008.<ref name="D Tel: Mendes">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/jamesbond/9628428/Skyfall-Daniel-Craig-takes-James-Bond-to-another-level.html|first=Vicki|last=Reid|date=23 October 2012|title=Skyfall: Daniel Craig takes James Bond to another level|work=The Daily Telegraph|access-date=31 December 2012|location=London|archive-date=31 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121231072312/http://www.telegraph.co.uk/culture/film/jamesbond/9628428/Skyfall-Daniel-Craig-takes-James-Bond-to-another-level.html|url-status=live}}</ref> Gerð kvikmyndarinnar var frestað meðan MGM var í fjármálavandræðum, og ekki var byrjað aftur á henni fyrr en í desember 2010.<ref>{{cite book|author1=Field, Matthew|author2=Chowdhury, Ajay|year=2015|title=Some Kind of Hero: The Remarkable Story of the James Bond Films|url=https://archive.org/details/somekindofhero000000fiel|publisher=The History Press|isbn=978-0-7509-6421-0}}</ref> Á þessum tíma var Mendes aðeins titlaður ráðgjafi. Upprunalegi handritshöfundurinn, [[Peter Morgan]], hætti vinnu að myndinni þegar gerð hennar var frestað. Þegar framleiðslan hófst aftur héldu þeir Purvis, Wade og Logan áfram að skrifa lokaútgáfu handritsins og felldu hugmyndir Morgans inn í það. Tökur hófust í nóvember 2011 og fóru aðallega aðallega á Bretlandi, í Kína og í Tyrklandi. Yfirgefna eyjan var innblásin af japönsku eyjunni [[Hashima]], en leikmyndin þar var smíðuð í kvikmyndaveri og breytt í tölvu.<ref name=newsday>{{cite news | url = http://www.newsday.com/entertainment/movies/skyfall-james-bond-still-stirs-series-principals-1.4198351 | title = 'Skyfall' James Bond still stirs series principals | date = 7 November 2012 | access-date = 9 November 2012 | author-link = Frank Lovece | first = Frank | last = Lovece | work = [[Newsday]] | location = New York | archive-url = https://web.archive.org/web/20121128170419/http://www.newsday.com/entertainment/movies/skyfall-james-bond-still-stirs-series-principals-1.4198351 | archive-date = 28 November 2012 | url-status = dead}}</ref> ''Skyfall'' var frumsýnd [[23. október]] 2012 og kom út í Bretlandi 26. október og í Bandaríkjunum 9. nóvember. Myndin er fyrsta James Bond-myndin sem hefur verið sýnd í [[IMAX]]-bíóum, en hún var ekki tekin upp með IMAX-myndavélum. Hún var frumsýnd á Íslandi 26. október.<ref>{{tímarit.is|5858571|Enginn alvöru Bond - bara uppáhalds|höfundur=Þórarinn Þórarinsson|blað=Fréttatíminn|dags=26. 10. 2012|bls=66}}</ref> Útgáfa ''Skyfall'' fór saman við 50 ára afmæli James Bond-mynda Eon Productions, en fyrsta myndin var ''[[Dr. No]]'' sem kom út árið 1962. ''Skyfall'' fékk góðar móttökur og jákvæða gagnrýni. == Tilvísanir == {{reflist}} {{James Bond-kvikmyndir}} {{stubbur|kvikmynd}} {{K|2012}} [[Flokkur:James Bond-kvikmyndir]] cov0cdslxf7ljlbh9m3coas5o3lbei2 Þórín 0 113616 1985460 1966837 2026-11-07T02:39:31Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985460 wikitext text/x-wiki {{Frumefni |uppi=Serín |niðri= |vinstri=Aktín |hægri=Protaktín |Mynd = Thorium_sample_0.1g.jpg |Efnatákn = Th |Sætistala = 90 |Efnaflokkur = [[Aktiníð]] |Eðlismassi = 11700 |Harka = 3,0 |Atómmassi = 232,0377 |Bræðslumark = 2023 |Suðumark = 5061 |Efnisástand = Fast form }} '''Þórín''' (eða '''þóríum''') er [[Geislavirkni|geislavirkt]] [[frumefni]] sem er eitt af fimmtán efnum sem flokkast sem [[aktiníð]]. Þórín hefur táknið '''Th''' og er með [[Sætistala|sætistöluna]] 90 í [[lotukerfið|lotukerfinu]]. Þórín er silfurgrátt á lit en verður svart þegar það hvarfast við [[súrefni]]. Það er tiltölulega mjúkt og sveigjanlegt og hefur hátt bræðslumark. Það hefur stöðugt [[oxunarstig]] +4, er mjög hvarfgjarnt og getur brunnið í súrefni ef það er sallað fínt. Ásamt [[úran]]i, er þórín eina frumefnið sem á sér enga stöðugar samsætur, en finnst samt í miklu magni í náttúrunni. Það er til skoðunar til notkunar í stað úrans við framleiðslu [[kjarnorka|kjarnorku]]. Að margra áliti er þórín ákjósanlegra við kjarnorkuframleiðslu þar sem (í framkvæmd) er ekki unnt að nota það til að búa til [[kjarnavopn]].<ref>{{cite news|url=https://www.wired.com/magazine/2009/12/ff_new_nukes/|title=Uranium is So Last Century – Enter Thorium, the New Green Nuke|last=Martin|first=R.|date=2009|magazine=[[Wired (magazine)|Wired]]|access-date=19 June 2010|archive-date=26 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100626014207/http://www.wired.com/magazine/2009/12/ff_new_nukes/|url-status=dead}}</ref> Þar að auki er úrgangurinn sem myndast síður varasamur.<ref>{{cite web|url=https://www-pub.iaea.org/MTCD/publications/PDF/te_1349_web.pdf|title=IAEA-TECDOC-1349 Potential of thorium-based fuel cycles to constrain plutonium and to reduce the long-lived waste toxicity|date=2002|publisher=International Atomic Energy Agency|access-date=24 March 2009|archive-date=28 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428163855/https://www-pub.iaea.org/MTCD/publications/PDF/te_1349_web.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/newsitems/200604/s1616391.htm|title=Scientist urges switch to thorium|last=Evans|first=B.|date=2006|publisher=[[ABC News (Australia)|ABC News]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100328211103/http://www.abc.net.au/news/newsitems/200604/s1616391.htm|archive-date=28 March 2010|access-date=17 September 2011}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur|efnafræði}} [[Flokkur:Aktiníð]] 2iwyupd7hvi0k31o6k4mjudpb5q8x5d Malé 0 123073 1985373 1933549 2026-11-07T00:40:43Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985373 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Malé | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = {{lang|dv|މާލެ}} ([[dívehí]]) | tegund_byggðar = [[Höfuðborg]] | mynd = Male-total.jpg | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = | innsigli = | skjaldarmerki = | viðurnefni = | kjörorð = | kort = | kort_texti = | teiknibóla_kort = Maldívur | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning á Maldívum | teiknibóla_kort_stærð = 150px | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Maldívur}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_neðan = | flatarmál_heild_km2 = 11,22 | hæð_m = 2,4 | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{Cite web |title=Census Results Summary |url=https://census.gov.mv/2022/census-results-summary/ |access-date=2023-11-30 |website=Maldives Bureau of Statistics |language=en |archive-date=1 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230901163925/https://census.gov.mv/2022/census-results-summary/ |url-status=dead }}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2022 | mannfjöldi_heild = 211.908 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = | utc_hliðrun = +05:00 | tímabelti_sumartími = | utc_hliðrun_sumartími = | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Malé''' ([[dívehí]]: {{lang|dv|މާލެ}} Male') er [[höfuðborg]] og stærsta borg [[Maldívur|Maldíva]]. Hún er við suðurenda hringrifsins [[Kaafu]]. Íbúar eru um 212.000 ([[2022]]).<ref name="mannfjöldi" /> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Höfuðborgir í Asíu}} {{stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Höfuðborgir í Asíu]] [[Flokkur:Maldívur]] 2kw15qjzskcvr42i4gyi028m0u5wmwf Djibútí 0 126248 1985300 1948274 2026-11-06T23:01:42Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985300 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|höfuðborg landsins|Djibútí (borg)}} {{Land | nafn = Lýðveldið Djibútí | nafn_á_frummáli = جمهورية جيبوتي<br />République de Djibouti<br />Jamhuuriyadda Jabuuti<br />Gabuutih Ummuuno | nafn_í_eignarfalli = Djibútí | fáni = Flag of Djibouti.svg | skjaldarmerki = Emblem of Djibouti.svg | kjörorð = اتحاد، مساواة، سلام | kjörorð_tungumál = arabíska | kjörorð_þýðing = Eining, jafnrétti, friður | þjóðsöngur = [[Djibouti (þjóðsöngur)|Djibouti]] | staðsetningarkort = Djibouti_(orthographic_projection).svg | tungumál = [[arabíska]], [[franska]] | höfuðborg = [[Djibútí (borg)|Djibútí]] | stjórnarfar = [[Forsetaræði]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Djibútí|Forseti]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Djibútí|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Ismail Omar Guelleh]] | nafn_leiðtoga2 = [[Abdoulkader Kamil Mohamed]] | stærðarsæti = 146 | flatarmál = 23.200 | hlutfall_vatns = 0,09 | mannfjöldaár = 2020 | fólksfjöldi = 921.804 | mannfjöldasæti = 156 | íbúar_á_ferkílómetra = 37,2 | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Frakkland]]i | dagsetning1 = [[27. júní]], [[1977]] | gjaldmiðill = [[djíbútískur franki]] | VLF_ár = 2018 | VLF = 3,974 | VLF_sæti = 165 | VLF_á_mann = 3.788 | VLF_á_mann_sæti = 145 | VÞL = {{hækkun}} 0.524 | VÞL_ár = 2019 | VÞL_sæti = 166 | tímabelti = [[UTC]]+3 | tld = dj | símakóði = 253 }} '''Djibútí''' ([[arabíska]]: : جيبوتي, ''Jībūtī'' ; [[sómalska]]: ''Jabuuti''; [[afarska]]: ''Yibuuti'') er land í [[Austur-Afríka|Austur-Afríku]] á því svæði sem nefnist [[horn Afríku]]. Það á landamæri að [[Erítrea|Eritreu]] í norðri, [[Eþíópía|Eþíópíu]] í vestri og suðri, og [[Sómalía|Sómalíu]] í suðaustri. Auk þess á Djibútí strandlengju við [[Rauðahaf]]ið og [[Adenflói|Adenflóa]]. Einungis 20 km breitt sund skilur á milli Djibútí og [[Jemen]] á [[Arabíuskaginn|Arabíuskaganum]]. Landið er 23.200 ferkílómetrar að stærð. Flestir íbúar eru [[Sómalar]] eða [[Afarar]] en Sómalar eru um 60% íbúa. Til forna var landið líklega hluti af [[Púnt]], ásamt Sómalíu. Hafnarborgin [[Zeila]] sem nú er í Sómalíu var á miðöldum höfuðstaður soldánsdæmanna [[Soldánsdæmið Adal|Adal]] og [[Soldánsdæmið Ifat|Ifat]]. Seint á 19. öld var franska nýlendan [[Franska Sómalíland]] stofnuð í kjölfar samninga sem Sómalar og Afarar gerðu við Frakka. Með nýrri járnbraut frá Djibútí til [[Dire Dawa]] í Eþíópíu (og síðar [[Addis Ababa]]) varð Djibútí helsta hafnarborg svæðisins í stað Zeila. Landsvæðið við borgina var gert að [[Franska umdæmi Afara og Issa|Frönsku umdæmi Afara og Issa]] 1967 eftir að Afarar og Evrópubúar í landinu höfðu flestir kosið að vera áfram hluti af Frakklandi fremur en sameinast Sómalíu, í þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem Frakkar beittu kosningasvikum til að koma í veg fyrir að Sómalar fengju að kjósa. Landið varð sjálfstætt sem Djibútí áratug síðar. Snemma á [[1991-2000|10. áratug 20. aldar]] hófst [[borgarastyrjöldin í Djibútí|borgarastyrjöld]] sem lauk árið 2000 með samningum milli stjórnar og stjórnarandstöðu. Djibútí er fjölmenningarríki með tæplega 900.000 íbúa. Það er fámennasta ríkið á meginlandi Afríku. Opinber mál landsins eru franska og arabíska. Um 94% íbúa aðhyllast [[íslam]] sem eru [[opinber trúarbrögð]] landsins og hafa verið þar ríkjandi í yfir 1000 ár. Sómalar ([[Issa-ættbálkurinn]]) og Afarar eru helstu þjóðarbrot landsins. Bæði sómalska og afarska eru [[afróasísk mál]]. Djibútí er staðsett við helstu siglingaleið heims milli [[Indlandshaf]]s og [[Rauðahaf]]s. Borgin er mikilvæg eldsneytis- og umskipunarhöfn og helsta höfnin sem þjónar Eþíópíu. Við borgina eru nokkur erlend ríki með herstöðvar. Þeirra á meðal er bandaríska herstöðin [[Camp Lemonnier]]. Höfuðstöðvar þróunarstofnunarinnar [[Intergovernmental Authority on Development]] eru í borginni. == Heiti == Opinbert nafn ríkisins er „Lýðveldið Djibútí“. Heiti landsins er skrifað ''Yibuuti'' á [[afaríska|afarísku]] og ''Jabuuti'' á [[sómalska|sómölsku]]. Landið dregur nafn sitt af höfuðborginni, [[Djibútí (borg)|Djibútí]]. Uppruni nafnsins er umdeildur og margar ólíkar upprunasagnir til. Samkvæmt einni kenningu er það dregið af afaríska orðinu ''gabouti'' sem merkir „diskur“ og gæti vísað til landslagsins.<ref>{{cite book |last1=Everett-Heath |first1=John |title=The Concise Dictionary of World Place-Names (3 ed.) |chapter=Djibouti |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191751394.001.0001/acref-9780191751394-e-1858?rskey=VvZqhc&result=2481 |website=Oxford Reference |date=22 May 2014 |publisher=Oxford Reference |isbn=978-0-19-175139-4 |access-date=5 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306114324/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191751394.001.0001/acref-9780191751394-e-1858?rskey=VvZqhc&result=2481 |archive-date=6 March 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Samkvæmt annarri kenningu er það dregið af ''gabood'' sem merkir „hálendi“.<ref name="culturetrip">{{cite web |last1=Boujrada |first1=Zineb |title=How Djibouti Got Its Unique Name |url=https://theculturetrip.com/africa/djibouti/articles/how-djibouti-got-its-unique-name/ |website=The Culture Trip |access-date=4 March 2019 |date=2 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306044434/https://theculturetrip.com/africa/djibouti/articles/how-djibouti-got-its-unique-name/ |archive-date=6 March 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Nafnið gæti líka verið dregið af heiti egypska guðsins [[Þoþ]] (egypska: ''Djehuti'') og merkt þá „land Þoþs“.<ref>{{cite web|title=Countries Of The World That Are Named After Legendary Figures|url=https://www.worldatlas.com/articles/countries-of-the-world-that-are-named-after-legendary-figures.html|website=Worldatlas|date=7 August 2018}}</ref><ref>{{Cite book|last=N.Y.)|first=Metropolitan Museum of Art (New York|url=https://books.google.com/books?id=gr5BgOwEJicC&q=Djehuti+Thoth|title=Beyond Babylon: Art, Trade, and Diplomacy in the Second Millennium B.C.|date=2008|publisher=Metropolitan Museum of Art|isbn=978-1-58839-295-4|page=361|language=en}}</ref> Frá 1862 til 1894 var héraðið norðan við [[Tadjoura-flói|Tadjoura-flóa]] kallað [[Obock-hérað|Obock]]. Undir franskri stjórn, frá 1883 til 1967, var það þekkt sem [[Franska Sómalíland]] (franska: ''Côte française des Somalis''), og frá 1967 til 1977 sem [[Franskt yfirráðasvæði Afara og Issa]] (franska: ''Territoire français des Afars et des Issas''). == Saga == Djibútí fékk [[sjálfstæði]] frá [[Frakkland|Frökkum]] [[27. júní]] árið [[1977]]. Djibútí er arftaki [[Frönsku-Sómalíu]], sem var stofnuð í fyrri hluta 20. aldar vegna áhuga Frakka á [[horn Afríku|Horni Afríku]]. == Landfræði == Djibútí er við [[Horn Afríku]] við [[Adenflói|Adenflóa]] og [[Bab-el-Mandeb]], við suðurenda [[Rauðahaf]]s. Landið er milli 11. og 14. breiddargráðu norður og 41. og 44. lengdargráðu austur, við norðurenda [[Sigdalurinn mikli|Sigdalsins mikla]]. Þar mætast [[Afríkuflekinn]], [[Sómalíuflekinn]] og [[Arabíuflekinn]].<ref>{{cite journal|doi=10.1029/96JB01185|title=Propagation of rifting along the Arabia‐Somalia plate boundary: The gulfs of Aden and Tadjoura|journal=Journal of Geophysical Research: Solid Earth|volume=102|pages=2681–2710|year=1997|last1=Manighetti|first1=Isabelle|last2=Tapponnier|first2=Paul|last3=Courtillot|first3=Vincent|last4=Gruszow|first4=Sylvie|last5=Gillot|first5=Pierre-Yves|issue=B2|bibcode=1997JGR...102.2681M}}</ref> Jarðhræringar á þessum flekamótum hafa skapað lægsta punkt Afríku, [[Assalvatn]], sem líka er annar lægsti punkturinn sem fyrirfinnst á þurru landi (á eftir dældinni við landamæri Jórdaníu og Ísraels). Strönd landsins er 314 km að lengd. Landslag er að mestu hásléttur og fjalllendi. Landið er 23.200 km<sup>2</sup> að stærð með 575 km landamæri að [[Eþíópía|Eþíópíu]], [[Erítrea|Erítreu]] og [[Sómalíland]]i.<ref name=CIA>{{cite web |title=Djibouti |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/djibouti/ |work=The World Factbook |publisher=CIA |access-date=26 February 2013 |date=5 February 2013 |df=dmy-all |archive-date=9 janúar 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109085133/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/djibouti |url-status=dead }}</ref> Djibútí er syðsta landið á Arabíuflekanum.<ref>{{cite book|author1=Geothermal Resources Council|title=1985 International Symposium on Geothermal Energy, Volume 9, Part 1|date=1985|page=175}}</ref> Í Djibútí eru átta fjallgarðar með yfir 1.000 metra háum fjöllum.<ref name="Hmid">[http://www.geonames.org/DJ/highest-mountains-in-djibouti.html Highest Mountains in Djibouti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131016124008/http://www.geonames.org/DJ/highest-mountains-in-djibouti.html |date=16 October 2013}}. geonames.org</ref> [[Mousa Ali]]-fjallgarðurinn er hæsti fjallgarður landsins og þar er hæsti tindur landsins við landamærin að Eþíópíu og Erítreu, 2.028 metrar á hæð.<ref name="Hmid"/> Eyðimörkin [[Grand Bara]] þekur suðurhluta landins í héruðunum Arta, Ali Sabieh og Dikhil. Megnið af henni er tiltölulega láglent, undir 500 metrum. Ystu punktar landsins eru Ras Doumera og staðurinn þar sem landamærin að Erítreu mæta Rauðhafinu í norðri; hluti Rauðahafsstrandarinnnar norðan við Ras Bir í austri; landamærin að Eþíópíu vestan við [[As Ela]] í suðri; og landamærin að Eþíópíu austan við eþíópíska bæinn [[Afambo]] í vestri. == Stjórnmál == === Stjórnsýslueiningar === [[File:The Regions of Djibouti.png|thumb|upright=1.4|Kort sem sýnir héruð Djibútí.]] Í Djibútí eru sex [[héruð Djibútí|héruð]] að [[Djibútí (borg)|höfuðborginni]] meðtaldri. Héruðin skiptast í tuttugu [[umdæmi Djibútí|umdæmi]]. {| class="wikitable sortable" |+ Héruð Djibútí |- ! Hérað ! Stærð (km<sup>2</sup>) ! Íbúar<br>manntal 2009 ! Íbúar<br>áætlað 2018 ! Höfuðstaður |- | [[Ali Sabieh-hérað|Ali Sabieh]] | align="right"|2.200 | align="right"|86.949 | align="right"|96.500 | [[Ali Sabieh]] |- | [[Arta-hérað|Arta]] | align="right"|1.800 | align="right"|42.380 | align="right"|72.200 | [[Arta (Djibútí)|Arta]] |- | [[Dikhil-hérað|Dikhil]] | align="right"|7.200 | align="right"|88.948 | align="right"|105.300 | [[Dikhil]] |- | [[Djibouti-hérað|Djibouti]] | align="right"|200 | align="right"|475.322 | align="right"|603.900 | [[Djibútí (borg)|Djibútí]] |- | [[Obock-hérað|Obock]] | align="right"|4.700 | align="right"|37.856 | align="right"|50.100 | [[Obock]] |- | [[Tadjourah-hérað|Tadjourah]] | align="right"|7.100 | align="right"|86.704 | align="right"|121.000 | [[Tadjoura]] |} == Tilvísanir == {{reflist}} {{Arababandalagið}} {{Afríka}} {{Stubbur|afríka}} [[Flokkur:Djibútí| ]] 97bll3rmok2oakgy84iqwilvc4pqwc5 Forsætisráðherra Póllands 0 131494 1985317 1962581 2026-11-06T23:19:26Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985317 wikitext text/x-wiki {{Infobox official post | post = Forseti | body = ráðherraráðsins | native_name = {{nobold|Prezes Rady Ministrów}} | insignia = Znak podstawowy z administracji rządowej RP.svg | insigniacaption = Einkennismerki pólskra ríkisstofnana | flag = Flag of Poland (with coat of arms).svg | flagborder = yes | flagcaption = [[Fáni Póllands]] | image = Donald Tusk KPRM HQ 2023.jpg | imagesize = 220px | incumbent = [[Donald Tusk]] | incumbentsince = 13. desember 2023 | type = [[Ríkisstjórnarleiðtogi]] | member_of = [[Evrópska ráðið|Leiðtogaráði Evrópusambandsins]] | residence = ''Hotel „Parkowa“'', Varsjá (opinberlega, sjaldan notað) | appointer = [[Forseti Póllands|Forseta]] eða af [[Sejm]] | appointer_qualified = með [[Vantrauststillaga|traustsyfirlýsingu]] þingmanna | formation = {{start date and age|df=y|1918|11|6}} | first = [[Ignacy Daszyński]] | deputy = Aðstoðarforsætisráðherra | salary = 389.516 [[Pólskt slot|slot]]/€81.772 á ári<ref name="igcompaycheck">{{cite web|url=https://www.ig.com/uk/forex/research/pay-check|title=IG.com Pay Check|publisher=IG|access-date=2020-02-08|archive-date=2018-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180425045807/https://www.ig.com/uk/forex/research/pay-check|url-status=dead}}</ref> | website = {{URL|http://www.premier.gov.pl|Opinber heimasíða}} }} '''Forseti ráðherraráðsins''' ([[pólska]]: ''Prezes Rady Ministrów'') eða í daglegu tali '''forsætisráðherra Póllands''' ([[pólska]]: ''Premier Polski'') er leiðtogi [[stjórnarráð Póllands|stjórnarráðs]] og [[ríkisstjórnarleiðtogi|ríkisstjórnar]] [[Pólland]]s. Núverandi ábyrgð og skyldur stöðu forsætisráðherrans eiga uppruna sinn í stofnun [[Þriðja pólska lýðveldið|Þriðja pólska lýðveldisins]]. Staðan er skilgreind [[stjórnarskrá Póllands|stjórnarskránni 1997]]. Samkvæmt henni skipar [[forseti Póllands]] forsætisráðherra í embætti, sem skipar sjálfur meðlimi stjórnaráðsins í embætti. Fjórtan dögum eftir skipun sína verður forsætisráðherrann að kynna stefnumál ríkisstjórnarinnar fyrir þinginu sem verða að vera samþykkt með [[traustsyfirlýsing]]u. Embætti forsætisráðherrans er víða talið valdamesta staðan í pólskum stjórnmálum, þar sem embætti forsetans er að mestu leyti táknrænt. Deilur hafa engu að síðar orðið til úr skoðanamuni embætanna tveggja í fortíðinni. Núverandi forsætisráðherra Póllands er [[Donald Tusk]]. ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|stjórnmál}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Póllands| ]] 8rxogjowwor9h1h19edbp5yl84zl9xd Lína Langsokkur (kvikmynd frá 1997) 0 135211 1985368 1906433 2026-11-07T00:37:41Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985368 wikitext text/x-wiki {{Kvikmynd | nafn = Pippi Longstocking | leikstjóri = {{Plainlist| * Michael Schaack * [[Clive A. Smith]] }} | framleiðandi = {{Plainlist| * [[Waldemar Bergendahl]] * [[Michael Hirsh (producer)|Michael Hirsh]] * [[Patrick Loubert]] * Clive A. Smith }} | handritshöfundur = Catharina Stackelberg | byggt_á = ''[[Pippi Longstocking]]'' eftir [[Astrid Lindgren]] | leikarar = {{Plainlist| * [[Melissa Altro]] * [[Catherine O'Hara]] * [[Gordon Pinsent]] * [[Dave Thomas (actor)|Dave Thomas]] * [[Wayne Robson]] * [[Carole Pope]] }} | tónlist = [[Anders Berglund]] | klipping = Noda Tsarmados | dreifiaðili = AB Svensk Filmdindustri (Svíþjóð)<ref>{{cite web|title=Film #8096: Pippi Longstocking|work=[[Lumiere (website)|Lumiere]]|access-date=11 April 2021|url=http://lumiere.obs.coe.int/web/film_info/?id=8096}}</ref><br />[[Sony Pictures Releasing|Columbia TriStar Film Distributors International]] (Þýskaland)<br />[[Malofilm]] (Kanada) | frumsýning = {{Film date|df=y|1997|08|22|Bandaríkin|1997|10|03|Svíþjóð|1998|01|22|Þýskaland}} | lengd = 77 mínútur<!--Theatrical runtime: 77:41--><ref>{{cite web | url=http://bbfc.co.uk/releases/pippi-longstocking-2000-0 | title=''PIPPI LONGSTOCKING'' (U) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=7 February 2000 | access-date=26 September 2015 | archive-date=27 September 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150927214002/http://bbfc.co.uk/releases/pippi-longstocking-2000-0 | url-status=dead }}</ref> | land = {{Plainlist| * Svíþjóð * Þýskaland * Kanada }} | tungumál = enska | ráðstöfunarfé = $10 milljónir<ref name="FearlessFourVar">{{cite news|url= https://variety.com/1997/scene/vpage/germans-toon-up-1117342276/ |title= GERMANS TOON UP |publisher=[[Variety (magazine)|Variety]]|access-date=January 11, 2025|archive-date= |archive-url=}}</ref> | heildartekjur = $505,335<ref name="mojo">{{cite web | url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=pippilongstocking.htm | title=Pippi Longstocking (1997) | work=[[Box Office Mojo]] | publisher=[[Internet Movie Database]] | date=31 October 1997 | access-date=26 September 2015 | archive-date=5 August 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180805143115/https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=pippilongstocking.htm | url-status=live }}</ref> }} '''''Lína Langsokkur''''' er sænsk teiknimynd frá árinu [[1997]]. == Heimildir == <references/> {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Sænskar teiknimyndir]] kimj5mv2pvukklz95hpu3vpbygdpes0 Google Translate 0 137206 1985325 1896557 2026-11-06T23:33:34Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985325 wikitext text/x-wiki '''Google Translate''' er ókeypis [[Vélþýðing|vélþýðingaforrit]] sem var þróað af [[Google]] og hægt er að nota til að [[þýðing|þýða]] texta, tal, myndir, vefsíður eða myndskeið af einu [[tungumál|tungumáli]] yfir á annað. Forritið er með vefviðmóti, farsímaforrit fyrir [[Android]] og [[iOS]] og innbót sem hönnuðir geta notað til að smíða [[vafraviðbót|vafraviðbætur]] og hugbúnaðarforrit. Google Translate var hleypt af stokkunum í apríl 2006. Þýðingarvélin notaðist við [[tölfræðiþýðing]]u út frá stóru [[þýðingaminni]].<ref name="Sommerlad, Joe">{{cite web|last=Sommerlad|first=Joe|date=June 19, 2018|title=Google Translate: How does the search giant's multilingual interpreter actually work?|url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/google-translate-how-work-foreign-languages-interpreter-app-search-engine-a8406131.html|url-access=registration|website=[[The Independent]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201102162151/https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/google-translate-how-work-foreign-languages-interpreter-app-search-engine-a8406131.html|archive-date=November 2, 2020|access-date=November 28, 2018}}</ref> Árið 2016 var þýðingarvélinni breytt þannig að eftir það notast hún við [[tauganetsþýðing]]u með [[djúpnám]]i til að þýða heilar setningar í stað orða og setningarhluta áður.<ref name="McGuire, Nick">{{cite web|last1=McGuire|first1=Nick|last2=Argondizzo|first2=Peter|date=July 26, 2018|title=How accurate is Google Translate in 2018?|url=https://www.argotrans.com/blog/accurate-google-translate-2018/|website=ARGO Translation|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125043932/https://www.argotrans.com/blog/accurate-google-translate-2018/|archive-date=January 25, 2021|access-date=November 29, 2018}}<!-- A redesign of ''ARGO Translation'' replaces 'Nick McGuire' with 'Peter Argondizzo' as the author of this article. --></ref> Google Translate styður nær 250 tungumál, þar með talið [[Íslenska|íslensku]], og eru daglegir notendur mörg hundruð milljónir. == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur|tölvunarfræði}} [[Flokkur:Google]] [[Flokkur:Vélþýðing]] {{s|2006}} i2qgwxuhhdjfqfidcd4ps0z3p6h2i6h Núristan 0 140583 1985388 1976258 2026-11-07T00:58:47Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985388 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Nuristan_in_Afghanistan.svg|thumb|Kort sem sýnir staðsetningu Núristans.]] '''Núristan''' ([[pastúnska]]: نورستان; bókst. „ljósaland“; áður þekkt sem ''Kafíristan'') er eitt af 34 [[héruð Afganistans|héruðum Afganistans]]. Það er austast í [[Afganistan]] og er fámennasta hérað landsins, með um 167 þúsund íbúa.<ref name=nsia>{{cite web |url=https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2021/06/Estimated-Population-of-Afghanistan1-1400.pdf |title=Estimated Population of Afghanistan 2021–22 |author=<!--Not stated--> |date=April 2021 |website= |publisher=National Statistic and Information Authority (NSIA) |archive-date=24 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624204559/https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2021/06/Estimated-Population-of-Afghanistan1-1400.pdf |url-status=dead |access-date=June 21, 2021 |quote=}}</ref> Héraðshöfuðborgin er [[Parun]]. == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Afganistan]] 52qntzprvrhucrvst5n9seavc8bqj0b Jan Hus 0 140950 1985340 1963919 2026-11-06T23:59:25Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985340 wikitext text/x-wiki [[File:Jan Hus 2.jpg|thumb|right|Jan Hus]] '''Jan Hus''' eða '''Jóhann Húss''' (um 1369 – 6. júlí 1415<ref>{{cite journal|last=Fudge|first=Thomas|date=1998|title=Infoelix Hus: The Rehabilitation of a Medieval Heretic|url=https://e-publications.une.edu.au/vital/access/manager/Repository;jsessionid=28AA30F1BE556E9922FF3D9A4232E984/une:15441?f0=sm_subject%3A%22Christian+Studies+%28incl+Biblical+Studies+and+Church+History%29%22|journal=Fides et Historia|issue=30|volume=1|doi=|pmid=|pages=57–73|access-date=2016-05-09|archive-date=2017-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170217134747/https://e-publications.une.edu.au/vital/access/manager/Repository;jsessionid=28AA30F1BE556E9922FF3D9A4232E984/une:15441?f0=sm_subject%3A%22Christian+Studies+%28incl+Biblical+Studies+and+Church+History%29%22|url-status=dead}}</ref>) var [[Tékkland|tékkneskur]] guðfræðingur, [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólskur]] prestur, heimspekingur og skólastjóri<ref>https://www.britannica.com/biography/Jan-Hus Encyclopedia Britannica - Jan Hus</ref> Karlsháskólans í Prag. Hann var upphafsmaður [[Hússítar|Hússítisma]], trúarstefnu sem varð eins konar forboði [[Siðaskiptin|siðaskiptanna]]. Ásamt [[John Wycliffe]] er Hus talinn fyrsti siðbótarsinninn, þar sem hann lifði fyrir daga [[Marteinn Lúter|Marteins Lúters]], [[Kalvín|Jóhanns Kalvín]] og [[Huldrych Zwingli|Huldrychs Zwingli]]. Kenningar Hus höfðu mjög sterk áhrif í vestanverðri Evrópu, sérstaklega með stuðningi [[Konungsríkið Bæheimur|konungsríkisins Bæheims]], og meira en öld síðar á Martein Lúter sjálfan.<ref>{{cite book|author1=Heiko Augustinus Oberman|author2=Eileen Walliser-Schwarzbart|title=Luther: Man Between God and the Devil|url=https://books.google.com/books?id=vuES0JdltfcC&pg=PA54|year=2006|publisher=Yale University Press|pages=54–55}}</ref> Hus var brenndur á báli fyrir guðlast gegn kenningum kaþólsku kirkjunnar. Eftir að Hus var tekinn af lífi árið 1415 gerðu stuðningsmenn hans, Hússítar, uppreisn gegn kaþólskum valdsmönnum og tókst að sigra fimm innrásir páfans í röð frá 1420 til 1431 í [[Hússítastríðin|Hússítastríðunum]].<ref>[http://www.radio.cz/en/article/11864 "Sigismund of Luxembourg"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051227002811/http://www.radio.cz/en/article/11864 |date=2005-12-27 }}. Radio Prague</ref> Flestir íbúar Bæheims og Mæris voru áfram Hússítar fram á þriðja áratug sautjándu aldar, en þá leiddi ósigur mótmælenda í [[Orrustan við Hvítafjall|orrustunni við Hvítafjall]] í [[Þrjátíu ára stríðið|þrjátíu ára stríðinu]] til þess að [[Lönd bæheimsku krúnunnar]] lentu á ný undir yfirráðum [[Habsborgarar|Habsborgara]], sem neyddu íbúana til þess að gangast undir kaþólska trú á ný.<ref>Vratislav Preclík. Masaryk a legie (TGM and legions,Masaryk et legions, "Masaryk et Hus"), váz. kniha, 219 p., first issue vydalo nakladatelství libri Paris Karviná, Žižkova 2379 (734 01 Karviná-Mizerov, Czechia) ve spolupráci s Masarykovým demokratickým hnutím (In cooperation with Masaryk Democratic Movement, Praga) , 2019, ISBN 978-80-87173-47-3, pp.17 – 25, 33 – 45, 70 – 76</ref> ==Tengill== * {{Vísindavefurinn|60275|Hver var Jan Hus og hvert var hans framlag til guðfræðinnar?}} ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Hus, Jan}} {{de|1415|Hus, Jan}} [[Flokkur:Tékkneskir prestar]] [[Flokkur:Siðaskiptamenn]] [[Flokkur:Tékkneskir heimspekingar]] 8nzh9wn6ldzpg0c2rb9vfikhayvdwj0 Innrásin í Svínaflóa 0 141849 1985465 1780988 2026-11-07T04:18:40Z CommonsDelinker 1159 Skráin Attack_near_Playa_Giron._April_19,_1961._-_panoramio.jpg var fjarlægð og henni eytt af Commons af [[c:User:Abzeronow|Abzeronow]] vegna þess að per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Attack near Playa Giron. April 19, 1961. - panoramio.jpg|]] 1985465 wikitext text/x-wiki {{stríðsátök | conflict = Innrásin í Svínaflóa | partof = [[Kalda stríðið|kalda stríðinu]] |image= |image_size=250px |caption={{small|Kúbverskir hermenn ásamt skriðdrekum gera árás á Svínaflóa þann 19. apríl, 1961.}} |place=Svínaflói á suðurströnd [[Kúba|Kúbu]] |date=17.–20. apríl 1961 |result=Kúbverskur sigur. |combatant1={{USA}} [[Bandaríkin]]<br>{{CUB}} Kúbverskir andspyrnumenn |combatant2={{CUB}} [[Kúba]] |commander1= {{small| * {{USA}} [[John F. Kennedy]] * {{USA}} [[Robert F. Kennedy]] * {{USA}} [[Allen Dulles]] * {{CUB}} [[Pepe San Román]] * {{CUB}} [[Erneido Oliva]] * {{CUB}} [[Félix Rodríguez]]}} |commander2= {{small| * {{CUB}} [[Fidel Castro]] * {{CUB}} [[José Ramón Fernández]] * {{CUB}} [[Raúl Castro]] * {{CUB}} [[Che Guevara]]}} |strength1={{small|1.500 landgönguliðar<br>8 bandarískar sprengjuflugvélar<br>5 birgðaskip}} |strength2={{small|{{CUB}} 25.000 kúbverskir hermenn<br>{{CUB}} 200.000 varahermenn<br>9.000 vopnaðir lögreglumenn}} |casualties1='''Kúbverskir andspyrnumenn:'''<br>{{small|118 drepnir<br>360 særðir<br>1.202 handsamaðir}}<br>'''Bandaríkjamenn:'''<br>{{small|4 drepnir<br>2 flugvélar skotnar niður<br>2 skipum sökkt}} |casualties2='''Kúbverskir hermenn:'''<br>{{small|176 drepnir<br>500+ særðir}}<br>'''Kúbverskir varahermenn:'''<br>{{small|2.000 drepnir og særðir}} }} '''Innrásin í Svínaflóa''' ('''Invasión de Playa Girón''' á spænsku; '''Invasion of the Bay of Pigs''' á ensku) var misheppnuð innrás í [[Kúba|Kúbu]] þann 17. apríl 1961. Innrásarmennirnir voru gagnbyltingarhersveit pólitískra útlaga frá Kúbu (''Brigade 2506'') sem nutu stuðnings [[Central Intelligence Agency|bandarísku leyniþjónustunnar]] og nokkurra [[Bandaríkjaher|bandarískra hermanna]].<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofalabama.org/article/h-2134|title=Bay of Pigs Invasion and the Alabama Air National Guard {{!}} Encyclopedia of Alabama|website=Encyclopedia of Alabama|language=en|access-date=2017-11-20}}</ref> Með þjálfun og fjárstyrk frá bandarísku leyniþjónustunni réðst hersveitin að byltingarher Kúbu og ætlaði sér að steypa af stóli ríkisstjórn [[Fidel Castro|Fidels Castro]], sem var farin að taka á sig æ [[Kommúnismi|kommúnískari]] mynd. Innrásarherinn kom til Kúbu frá [[Gvatemala]] og [[Níkaragva]] en var sigraður innan þriggja daga af kúbverska byltingarhernum undir stjórn Castro. Árið 1952 hafði [[Fulgencio Batista]] hershöfðingi, bandamaður Bandaríkjanna, framið valdarán gegn [[Carlos Prío Socarrás]] forseta Kúbu og rekið Prío í útlegð til Miami. Valdaránið gegn Prío var ástæðan fyrir byltingarhreyfingunni sem Castro stofnaði. Byltingarher Castro tókst ekki að ná völdum frá Batista fyrr en eftir [[Byltingin á Kúbu|kúbversku byltinguna]] þann 31. desember 1958. Castro batt enda á náið bandalag Kúbverja við Bandaríkin þegar hann þjóðnýtti ýmsar viðskiptastofnanir Bandaríkjamanna á Kúbu (þ. á m. banka, sykur- og kaffiplantekrur). Eftir byltinguna stofnaði Castro þess í stað til náinna efnahagsbanda við [[Sovétríkin]]. [[Dwight D. Eisenhower]] Bandaríkjaforseti óttaðist stefnuna sem stjórn Castro virtist ætla að taka og varði því árið 1960 13,1 milljónum Bandaríkjadala til þess að skipuleggja valdarán gegn Castro. Bandaríska leyniþjónustan hófst handa við að skipuleggja innrás í Kúbu í samstarfi við ýmis kúbversk gagnbyltingaröfl og þjálfaði hersveitir þeirra í Gvatemala. Eftirmaður Eisenhowers, [[John F. Kennedy]], samþykkti fullgerða innrásaráætlun þann 4. apríl 1961. Rúmlega 1400 fallhlífaliðar komu saman í Gvatemala og lögðu af stað til Kúbu á bátum þann 13. apríl 1961. Tveimur dögum síðar gerðu bandarískar sprengjuflugvélar árás á kúbverskar flugstöðvar og sneru síðan aftur til Bandaríkjanna. Nóttina 16. apríl gekk innrásarherinn á land á ströndinni Playa Girón í Svínaflóa. Í fyrstu vann innrásarherinn bug á kúbverska byltingarhernum. [[José Ramón Fernández]] var foringi kúbverska gagnáhlaupsins þar til Fidel Castro ákvað að taka sjálfur við stjórnartaumum hersins. Þegar öllum varð ljóst að Bandaríkin stæðu að baki innrásinni og bardagarnir fóru að snúast Kúbverjum í vil ákvað Kennedy að hætta að senda flugvélar til stuðnings innrásarmönnunum.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-13066561 |title=Archived copy |accessdate=17 May 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160213152510/http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-13066561 |archivedate=13 February 2016 |df=dmy }}</ref> Því hafði innrásarliðið aðeins um helming þess mannafla sem bandaríska leyniþjónustan hafði gert ráð fyrir. Innrásaráætlunin sem stjórn Eisenhowers hafði gert gerði ráð fyrir stuðningi bæði á sjó og í lofti. Þann 20. apríl gáfust innrásarmennirnir upp og voru flestir fangelsaðir og yfirheyrðir. Innrásin misheppnaða styrkti mjög stöðu Castro og gerði hann að þjóðhetju. Aftur á móti eyðilagði hún samband Kúbu við Bandaríkin og aðra fyrrverandi bandamenn hennar en styrkti samband Kúbu við Sovétríkin. Þetta leiddi að endingu til [[Kúbudeilan|Kúbudeilunnar]] árið 1962. Innrásin þótti mikið klúður í utanríkisstefnu Bandaríkjanna. ==Tilvísanir== <references/> {{Kalda stríðið}} [[Flokkur:1961]] [[Flokkur:Innrásir]] [[Flokkur:Kalda stríðið]] [[Flokkur:Saga Bandaríkjanna]] [[Flokkur:Saga Kúbu]] a89c3vr0eml49cj2v6doi20yrrungxd Ed Sheeran 0 143570 1985304 1921888 2026-11-06T23:03:27Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985304 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Ed Sheeran | viðskeyti = | mynd = Ed Sheeran-6886 (cropped).jpg | mynd_texti = Sheeran í [[Berlín]] árið 2018 | fæðingarnafn = Edward Christopher Sheeran | fæðingardagur = {{Fæðingardagur og aldur|1991|2|17}} | birth_place = [[Halifax (Vestur-Jórvíkurskíri)|Halifax]], [[Vestur-Jórvíkurskíri]], [[England]] | menntun = | starf = {{flatlist| * Söngvari * lagahöfundur * gítarleikari * plötuframleiðandi * leikari }} | ár = 2004–í dag | maki = {{g|Cherry Seaborn|2019}} | börn = 2 | vefsíða = {{URL|edsheeran.com}} | module = {{Tónlistarfólk|embed=yes | hljóðfæri = {{flatlist| * Rödd * gítar<ref name="archive1">{{cite web |url=https://www.mtv.com/news/n4kmwp/ed-sheeran-tells-you-101-things-you-didnt-know-but-need-to-know-about-him |title=Ed Sheeran Hates Kale, Speaks German And 99 Other Things You Probably Didn't Know About Him |publisher=[[MTV]] |date=2014-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220826165621/https://www.mtv.com/news/n4kmwp/ed-sheeran-tells-you-101-things-you-didnt-know-but-need-to-know-about-him |access-date=2022-08-26 |archive-date=2022-08-26 |url-status=dead }}</ref> }} | stefna = {{flatlist| * [[Popptónlist|Popp]] * [[þjóðlagapopp]] * [[mjúkrokk]] }} | útgefandi = {{flatlist| * [[Asylum Records|Asylum]] * [[Atlantic Records|Atlantic]] * [[Elektra Records|Elektra]] }}}}}} '''Edward Christopher Sheeran''' (f. 17. febrúar 1991) er [[England|enskur]] söngvari, lagaskáld, gítarleikari, hljómplötuframleiðandi og leikari. Sheeran fæddist í [[Halifax (Vestur-Jórvíkurskíri)|Halifax]], [[Vestur-Jórvíkurskíri|West Yorkshire]], og ólst upp í Framlingham, Suffolk. Hann fór í [[Academy of Contemporary Music]] í Guildford. Þegar Sheeran var barn flutti hann með fjölskyldu sinni til Framlingham í Suffolk. Hann á eldri bróður sem heitir Matthew, sem vinnur sem tónskáld. Foreldrar Sheeran, John og Imogen, eru frá London; faðir hans er [[Írska lýðveldið|írskur]]. Sheeran söng í kirkjukór frá fjögurra ára aldri, hann lærði að spila á gítar á ungum aldri meðan hann var í [[Rishworth School]], og hann byrjaði að skrifa lög á meðan hann var í [[Thomas Mills High School]] í [[Framlingham]], Suffolk. Sheeran hélt tvenna tónleika á [[Laugardalsvöllur|Laugardalsvelli]] sumarið 2019 sem alls 50.000 manns sóttu.<ref>{{cite web |url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/keypti-ur-fyrir-tvaer-milljonir |title=Keypti úr fyrir tvær milljónir |publisher=[[RÚV]] |date=2019-08-12 |author=Tinna Eiríksdóttir |url-status=live }}</ref> == Útgefið efni == === Hljómplötur === * ''+'' (2011) * ''×'' (2014) * ''÷'' (2017) * ''No.6 Collaborations Project'' (2019) * ''='' (2021) * ''−'' (2023) * ''Autumn Variations'' (2023) * ''Play'' (2025) == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{Opinber vefsíða}} * {{AllMusic}} * {{IMDb name}} {{DEFAULTSORT:Sheeran, Ed}} {{f|1991}} [[Flokkur:Enskir tónlistarmenn]] di7vcfvxjue994gxv5uv6gehmca8tuz Seinna Kongóstríðið 0 144244 1985413 1984627 2026-11-07T01:25:31Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985413 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | image = {{Multiple image | border = infobox | total_width = 290 | image_style = border:1; | perrow = 1/2 | image1 = | alt1 = | image2 = DRC raped women.jpg | alt2 = | image3 = Congolese soldier.jpg | alt3 = }}'''Ofan frá:''' {{flatlist| * Þolendur nauðgana sem hafa aðlagast samfélögum sínum á ný safnast saman í „friðarkofa“ nærri [[Walungu]] í [[Suður-Kivu]] * Kongóskur hermaður með PKM-vélbyssu árið 2001 }} | caption = | partof = [[Borgarastyrjöldin í Kongó|borgarastyrjöldunum í Kongó]] og eftirmálum [[Fyrra Kongóstríðið|fyrra Kongóstríðsins]] og [[Borgarastyrjöldin í Angóla|borgarastyrjaldarinnar í Angóla]] | conflict = Seinna Kongóstríðið | date = 2. ágúst 1998 – 18. júlí 2003<br>({{Age in years, months, weeks and days|month1=08|day1=02|year1=1998|month2=07|day2=18|year2=2003}}) | result = {{collapsible list|bullets=y|title=Hernaðarleg pattstaða | Laurent-Désiré Kabila myrtur | [[Sun City-samkomulagið]] | Stofnun samsteypustjórnar í Lýðstjórnarlýðveldinu Kongó með [[Joseph Kabila]] sem forseta | [[Pretoríusamningurinn]]; Rúanda dregur sig frá Kongó í skiptum fyrir vilyrði um afvopnun vígasveita Hútúa. | Friðargæslusveitir Sameinuðu þjóðanna [[MONUSCO]] virkjaðar í Kongó | [[Borgarastyrjöldin í Angóla|Borgarastyrjöldinni í Angóla]] lýkur. | [[Ituri-átökin]] halda áfram. | [[Kivu-átökin]] hefjast. }} | place = [[Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] | combatant1 = {{ubl |'''Stjórnarsinnar:''' {{ubl |{{flag|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó|1997}} |{{AGO}} [[Angóla]] |{{TCD}} [[Tjad]] |{{NAM}} [[Namibía]] |{{ZWE}} [[Simbabve]] |{{SDN}} [[Súdan]] (óstaðfest) }} |'''Andstæðingar Úganda:''' {{ubl |[[Andspyrnuher Drottins|LRA]] |{{Flagicon image|Flag of the Allied Democratic Forces.svg}} [[Bandalag lýðræðislegra afla|ADF]] |[[Uganda National Rescue Front|UNRF II]] |[[Nationalist and Integrationist Front|FNI]] }} |'''Andstæðingar Rúanda:''' {{ubl |{{flagicon image|Flagge FDLR.svg}} [[Lýðræðissveitir til frelsunar Rúanda|FDLR]] |{{flagicon|Rúanda|1962}} [[Frelsisher Rúanda|ALiR]] |{{Flagicon image|Flag of the Rwandan Democratic Movement.svg}} [[Interahamwe]] |[[Rassemblement Républicain pour la Démocratie au Rwanda|RDR]] |[[Mai-Mai]] |Aðrir vígahópar [[Hútúar|Hútúa]] }} |'''Andstæðingar Búrúndí:''' {{ubl |{{Flagicon image|Flag of the CNDD-FDD.svg}} [[Þjóðarráðið til varnar lýðræðinu–Herlið til varnar lýðræðinu|CNDD-FDD]] |[[Þjóðfrelsisfylkingin (Búrúndí)|FROLINA]] }} }} | combatant2 = {{ubl |'''Stuðningshópar Rúanda:''' {{ubl |[[Rassemblement Congolais pour la Démocratie|RCD]] |[[Rassemblement Congolais pour la Démocratie-Goma|RCD-Goma]] |[[Banyamulenge]] }} |'''Stuðningshópar Úganda:''' {{ubl |[[Frelsunarhreyfing Kongó|MLC]] |[[Forces du Renouveau]] |[[Union des Patriotes congolais|UPC]] |Aðrir vígahópar [[Tútsar|Tútsa]] }} |'''Andstæðingar Angóla:''' {{ubl |{{flagicon image|Flag of UNITA.svg}} [[UNITA]] }} |'''Erlend ríki:''' {{ubl |{{UGA}} [[Úganda]] |{{flagicon|Rwanda|1962}} [[Rúanda]] |{{BDI}} [[Búrúndí]] |{{flagicon image|Flag of Libya (1977–2011).svg|link=Libya|size=23px}} [[Líbía]] (óstaðfest)<ref>{{cite web |title=DRC asks UN to stop Libyan 'invasion' |url=https://mg.co.za/article/2002-12-13-drc-asks-un-to-stop-libyan-invasion/|website=Mail & Guardian |date=13 December 2002 |access-date=15 April 2025}}</ref> }} }} | commander1 = {{ubl |{{flagicon|DR Congo|1997}} [[Laurent-Désiré Kabila]] {{KIA}} |{{flagicon|DR Congo|1997}} [[Joseph Kabila]] |{{NAM}} [[Sam Nujoma]] |{{NAM}} [[Dimo Hamaambo]] |{{NAM}} [[Martin Shalli]] |{{ZWE}} [[Robert Mugabe]] |{{ZWE}} [[Emmerson Mnangagwa]] |{{ZWE}} [[Constantine Chiwenga]] |{{ZWE}} [[Perrance Shiri]] |{{AGO}} [[José Eduardo dos Santos]] |{{AGO}} [[João de Matos]] |{{TCD}} [[Idriss Déby]]}} | commander2 = {{ubl |'''MLC''' [[Jean-Pierre Bemba]] |'''RCD''' [[Ernest Wamba dia Wamba]] |[[Laurent Nkunda]] |{{Flagicon image|Flag of UNITA.svg}} [[Jonas Savimbi]] |{{Flagicon image|Flag of UNITA.svg}} [[António Dembo]] |{{UGA}} [[Yoweri Museveni]] |{{Flagicon|Rúanda|1962}} [[Paul Kagame]] |{{BDI}} [[Pierre Buyoya]]}} | strength1 = '''Mai Mai:''' 20.000–30.000&nbsp;herliðar ----'''Interahamwe:''' 20.000+ | strength2 = '''RCD-Goma:''' 40.000<ref name="Prunier 2009 306">{{cite book |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |date=2009 |title=Africa's World War: Congo, The Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe |url=https://archive.org/details/africasworldwarc0000prun|location= |publisher=Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/africasworldwarc0000prun/page/306 306] |isbn=978-0199754205}}</ref><br />'''MLC:''' 20.000<ref name="Prunier 2009 306"/><br />'''RCD-ML:''' 8.000<ref name="Prunier 2009 306"/> ----'''Rúanda:''' 8.000+<ref>{{cite news |url=http://www.economist.com/world/africa/displayStory.cfm?story_id=1213296 |newspaper=The Economist |title=Africa's great war |date=4 July 2002 |access-date=7 February 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070205043254/http://www.economist.com/World/africa/displayStory.cfm?story_id=1213296 |archive-date=5 February 2007 |url-status=live }}</ref> '''Úganda:''' 13.000{{sfn|Prunier|2009|p=290}} | casualties1 = | casualties2 = 2.000 Úgandar (aðeins í Kisangani)<ref>{{Cite web |url=http://www.willum.com/dissertation/3rpa.PDF |title=Web Page Under Construction |access-date=25 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927214742/http://www.willum.com/dissertation/3rpa.PDF |archive-date=27 September 2013 |url-status=dead }}</ref><br />4.000 (aðeins í Kinsasa) | casualties3 = {{ubl|5,4 milljónir+ umframdauðsfalla (1998–2008)<ref>{{cite journal |author=Coghlan B |title=Mortality in the Democratic Republic of Congo: a nationwide survey |journal=Lancet |volume=367 |issue=9504 |pages=44–51 |date=January 2006 |pmid=16399152 |doi=10.1016/S0140-6736(06)67923-3 |author2=Brennan RJ |author3=Ngoy P |display-authors=3 |last4=Dofara |first4=David |last5=Otto |first5=Brad |last6=Clements |first6=Mark |last7=Stewart |first7=Tony |s2cid=2400082 |url=http://conflict.lshtm.ac.uk/media/DRC_mort_2003_2004_Coghlan_Lancet_2006.pdf |access-date=27 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426073502/http://conflict.lshtm.ac.uk/media/DRC_mort_2003_2004_Coghlan_Lancet_2006.pdf |archive-date=26 April 2012 |url-status=dead }}</ref><ref>[Staff] (20100120) [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8471147.stm "DR Congo war deaths 'exaggerated'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100121025213/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8471147.stm |date=21 January 2010 }} BBC News</ref>|350.000+ drepin (1998–2001)<ref>International Rescue Committee ([undated]) [http://www.theirc.org/special-reports/congo-forgotten-crisis Congo Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100829000947/http://www.theirc.org/special-reports/congo-forgotten-crisis |date=29 August 2010 }} International Rescue Committee</ref><ref>Les Roberts & others (2001) [http://www.rescue.org/sites/default/files/resource-file/2001%20Mortality%20Survey.pdf Mortality in eastern Democratic Republic of Congo: Results from Eleven Mortality Surveys (PDF)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120427121355/http://www.rescue.org/sites/default/files/resource-file/2001%20Mortality%20Survey.pdf |date=27 April 2012 }} (Report) International Rescue Committee</ref>}} }}'''Seinna Kongóstríðið''', stundum kallað '''afríska heimsstyrjöldin''' eða '''Afríkustríðið mikla'''<ref>{{Vefheimild|titill=Eins demantur er annars dauði|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1186160/|útgefandi=mbl.is|höfundur=[[Bergljót Arnalds]]|ár=2008|mánuður=19. janúar|árskoðað=2018|mánuðurskoðað=9. október|aðgengi=áskrift}}</ref>, hófst í ágúst árið 1998 í [[Austur-Kongó]], aðeins rúmu ári eftir að [[Fyrra Kongóstríðið|fyrra Kongóstríðinu]] lauk. Stríðinu lauk formlega í júlí árið 2003, þegar bráðabirgðastjórn Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó komst til valda. Þótt friðarsáttmáli hafi verið undirritaður árið 2002 héldu vopnuð átök áfram víðs vegar um landið, sérstaklega í austurhlutanum, og sums staðar er þeim enn ekki lokið í raun.<ref name=":0"> {{Cite book |title=Africa's Deadliest Conflict: Media Coverage of the Humanitarian Disaster in the Congo and the United Nations Response, 1997–2008 |url=https://muse.jhu.edu/books/9781554588787 |publisher=Wilfrid Laurier University Press |date=2013-01-01 |location=Waterloo |first=Walter C. |last=Soderlund |first2=E. |last2=DonaldBriggs |first3=Tom |last3=PierreNajem |first4=Blake C. |last4=Roberts}} </ref> Níu Afríkuríki og um það bil 25 stríðandi fylkingar tóku þátt í stríðinu.<ref name="Bowers2">{{cite web |url=http://mydd.com/story/2006/7/24/135222/827 |title=World War Three |date=24 July 2006 |publisher=My Direct Democracy |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081007113538/http://mydd.com/story/2006/7/24/135222/827 |archivedate=22. maí 2018 |author=Bowers, Chris}}</ref> Árið 2008 höfðu um 5,4 milljónir manna látið lífið í stríðinu og eftirmálum þess, aðallega af völdum sjúkdóma og vannæringar.<ref>{{cite news |url=http://www.alertnet.org/thenews/neboutwsdesk/L22802012.htm |publisher=Reuters |title=Congo war-driven crisis kills 45,000 a month-study |date=22. maí 2018}} {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Síðara Kongóstríðið er því mannskæðasta stríð á heimsvísu síðan á dögum [[Seinni heimsstyrjöldin|síðari heimsstyrjaldarinnar]].<ref name="reuters">{{cite news |last=Bavier |first=Joe |title=Congo war-driven crisis kills 45,000 a month: study |publisher=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2280201220080122 |date=22. janúar 2007 |accessdate=22. maí 2018}}</ref> Um tvær milljónir til viðbótar voru hraktar að heiman og flúðu til nágrannaríkja Kongó.<ref name=":0" /><ref name="toll">{{cite web |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/war/congo.htm |title=Congo Civil War |publisher=GlobalSecurity.org}}</ref> Þrátt fyrir að formlegur endi hafi verið bundinn á stríðið árið 2003 með sáttmála stríðandi fylkinga um stofnun sameiginlegrar þjóðstjórnar létust um 1000 manns daglega árið 2004 úr vannæringu og sjúkdómum vegna eftirmála átakanna.<ref name="continued">{{cite news |url=https://www.cbc.ca/world/story/2004/12/10/congo-report041210.html |title=1,000 a day dying in Congo, agency says |date=10. desember 2004 |publisher=[[Canadian Broadcasting Corporation]]}}</ref> Stríðið snerist meðal annars um verslun með steinefni og aðrar auðlindir í hinu gjöfula Kongóríki.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/sustainable-business/blog/congo-child-labour-mobile-minerals |title=Children of the Congo who risk their lives to supply our mobile phones |date=7. desember 2012 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/democraticrepublicofcongo/8792068/Is-your-mobile-phone-helping-fund-war-in-Congo.html |title=Is your mobile phone helping fund war in Congo? |date=27 September 2011 |work=The Daily Telegraph |location=London |first=Gordon |last=Rayner}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=„Kven­lík­am­inn er víg­völl­ur“ – Friðar­verðlauna­haf­arn­ir komn­ir til Ósló­ar|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2018/12/09/kvenlikaminn_er_vigvollur/|útgefandi=mbl.is|tilvitnun=Stríðið í Kongó er ekki kynþátta­stríð eða trú­ar­stríð. Það er stríð um auðlind­ir lands­ins og þær auðlind­ir eru notaðar um all­an heim.|ár=2018|mánuður=9. desember|árskoðað=2018|mánuðurskoðað=9. desember}}</ref> ==Saga== Stríðið hófst stuttu eftir fyrra Kongóstríðið, þar sem uppreisnarmaðurinn [[Laurent-Désiré Kabila]] hafði með stuðningi [[Rúanda]] og [[Úganda]] steypt af stóli einræðisherranum [[Mobutu Sese Seko]].<ref name =vera>{{Vefheimild | url=https://www.ruv.is/frett/milljonir-fellu-i-afriskri-heimsstyrjold | titill= Milljónir féllu í afrískri heimsstyrjöld | höfundur=[[Vera Illugadóttir]]| útgefandi=RÚV | ár=2018}}</ref> Stuðningurinn sem Kabila hlaut frá Rúöndum og Úgöndum leiddi þó fljótt til þess að Kongóbúum fór að þykja hann handbendi erlendra stjórnmálamanna. Til að afsanna þetta flýtti Kabila sér að losa sig við rúandska og úgandska bandamenn sína og bað hermenn bandamanna sinna að hverfa frá Kongó árið 1998. [[Paul Kagame]], forseti Rúanda, hafði vonast eftir því að Kabila yrði honum auðsveipur og varð fyrir vonbrigðum við þetta. Í ágúst 1998 gerðu Rúandamenn aðra innrás í Kongó til stuðnings uppreisnarmönnum í austurhluta landsins.<ref name =vera/> Átökin entust í um sex ár og á þeim tíma drógust enn fleiri Afríkuríki inn í stríðið: [[Simbabve]], [[Namibía]], [[Angóla]], [[Tjad]] og hugsanlega [[Súdan]] gripu inn í styrjöldina til stuðnings kongósku ríkisstjórninni. Stríðið fór þó fljótt að snúast um ýmsa dýrmæta málma sem finna má í Austur-Kongó. Það var stríðandi fylkingum í hag að átökin stæðu sem lengst því á meðan þeim stóð gátu þær nýtt sér auðlindirnar og grætt á þeim.<ref name =vera/> Stríðinu lauk formlega séð árið 2003 með valdatöku þjóðstjórnar undir forystu [[Joseph Kabila]] (sonar Laurent-Désiré, sem var myrtur árið 2001) en fólk hélt áfram að deyja af völdum skæruliða og sjúkdóma í mörg ár í viðbót.<ref>{{Vefheimild|titill=Ákærðir fyrir morðið á Kabila |mánuður=6. apríl |ár=2002 | skoðað-dags = 22. maí 2018|útgefandi=[[mbl.is]]|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/660563/}}</ref> Flest dauðsföllin voru af völdum sjúkdóma sem hefði verið hægt að fyrirbyggja fremur en af völdum ofbeldis.<ref>{{Vefheimild |titill=Skæðasta stríð frá seinni heimsstyrjöld |mánuður=7. janúar |ár=2006 | skoðað-dags = 22. maí 2018|útgefandi=[[mbl.is]]|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1059547/|aðgengi=áskrift}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Saga Austur-Kongó]] [[Flokkur:Saga Afríku]] [[Flokkur:Stríð á 20. öld]] [[Flokkur:Stríð á 21. öld]] r3z05pkw8fmvsushlct7z0yu6xc9gxg Tyrkjafura 0 147302 1985439 1871958 2026-11-07T02:12:06Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985439 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{Taxobox | status = LR/lc | status_system = iucn2.3 | image = Pinus brutia(03).jpg | image_caption = Barr og könglar tyrkjafuru | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Berfrævingar]] (''Pinophyta'') | classis = [[Barrtré]] (''Pinopsida'') | ordo = [[Pinales]] | familia = [[Þallarætt]] (''Pinaceae'') | genus = [[Furur]] (''Pinus'') | subgenus = ''Pinus''<br> section ''Pinus''<br> subsect. ''Pinaster'' | species = '''''P. brutia''''' | binomial = '''Pinus brutia''' | binomial_authority = [[Michele Tenore|Ten.]] | range_map = Pinus brutia range.svg | range_map_caption = Útbreiðsla }} '''Tyrkjafura''' ([[fræðiheiti]]: ''Pinus brutia'') er [[barrtré]] af [[þallarætt]] ættað frá austurhluta Miðjarðarhafssvæðisins. Meginútbreiðslan er í Tyrklandi, en nær til syðsta odda [[Búlgaría|Búlgaríu]],<ref>{{cite web|url=http://e-ecodb.bas.bg/rdb/bg/vol1/Pinbruti.html|title=Pinus brutia|website=Red Book of Bulgaria|accessdate=10 January 2018|archive-date=10 janúar 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180110092825/http://e-ecodb.bas.bg/rdb/bg/vol1/Pinbruti.html|url-status=dead}}</ref> austustu eyja í Eyjahafi, [[Krít]], [[Krím]], [[Íran]], [[Georgía|Georgíu]], [[Aserbaídsjan]], norður [[Írak]], vestur [[Sýrland]]i, [[Ísrael]], norðvestur [[Jórdanía|Jórdaníu]], [[Líbanon]] og [[Kýpur]].<ref>[https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?id=28422 "Pinus brutia".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722020714/https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?id=28422 |date=2019-07-22 }} Germplasm Resources Information Network (GRIN). Agricultural Research Service (ARS), United States Department of Agriculture (USDA).</ref> Hún vex yfirleitt lágt yfir sjó, aðallega frá sjávarmáli til 600m, upp í 1200m í suðurhluta svæðisins. ==Lýsing== ''Pinus brutia'' er meðalstórt tré, um 20 til 35 metra hátt með bolþvermál að 1m, einstaka sinnum að 2 m. Börkurinn er rauðgulur, þykkur og með djúpum sprungum neðarlega á bol, og þunnur og flagnandi í krónunni. Barrið er í pörum, grannt, oftast 10–16&nbsp;sm langt, ljósgrænt til lítið eitt gulleitt grænt. könglarnir eru gildir, þungir og harðir, 6–11&nbsp;sm langir og 4–5&nbsp;sm breiðir neðst þegar þeir eru lokaðir, grænir í fyrstu, og fá gljáandi rauðbrúnan lit við þroska 24 máða gamlir. Þeir opnast hægt næsta eitt eða tvö árin og losa fræin. Fræin eru 7–8&nbsp;mm löng, með 15–20&nbsp;mm væng, og er aðallega dreift með vindi. ===Undirtegundir=== Tyrkjafura er náskyld [[Aleppófura|Aleppófura]], [[Kanaríeyjafura|Kanaríeyjafuru]] og [[strandfura|strandfuru]], og eru þær með áþekkum útlitseinkennum. Sumir höfundar hafa talið hana undirtegund af Aleppofuru, en er nú almentt talin sjálfstæð tegund. Þetta er hóflega breytileg tegund með eftirfarandi undirtegundum og afbrigðum: *''Pinus brutia'' subsp. ''brutia'' var. ''brutia'' (vanaleg gerð; mestallt svæðið) **''Pinus brutia'' subsp. ''brutia'' var. ''pityusa'' (Georgía og nálæg svæði á Rússneskum hluta Svartahafs; varla aðgreinanleg frá aðalgerðinni) **''Pinus brutia'' subsp. ''brutia'' var. ''stankewiczii'' (Krím; varla aðgreinanleg frá aðalgerðinni) **''Pinus brutia'' subsp. ''brutia'' var. ''pendulifolia'' (suðurströnd Tyrklands; barr 20–29&nbsp;sm, hangandi) *''Pinus brutia'' subsp. ''eldarica'' (Azerbaijan; Georgía; barr 8–14&nbsp;sm, könglar 5–9&nbsp;sm). ==Vistfræði== Fuglategundin [[Sitta krueperi]], er að mestu bundin við skóga af tyrkjafuru og treystir mjög á hana til fæðu; útbreiðslusvæðin eru nær þau sömu. [[File:Coastal forest.jpg|thumb|upright|''Pinus brutia'' á strönd [[Thasos]], [[Grikkland]]s]] [[File:Tree on a mountain - from monastry of Semen Stolbnik near Aleppo - Syria.jpg|thumb|''Pinus brutia'' á fjalli nálægt [[Aleppo]]]] ==Furuhunang== Tyrkjafura er hýsill fyrir [[blaðlús]]artegundina ''[[Marchalina hellenica]]''. Við venjulegar aðstæður veldur þetta skordýr ekki teljandi vandræðum fyrir trén, en er þetta mikilvægt vegna sykranna sem lúsin lætur frá sér. Þessum sykurlegi, "[[hunangsdögg]]", er safnað af [[býfluga|býflugum]] sem umbreyta honum í bragðmikið og verðmætt hunang, "furuhunang" (Tyrkneska, ''çam balı''), með ætluðum lækningamætti. ==Tilvísanir== {{Reflist}} *Shayanmehr, F., Jalali, S. G., Ghanati, F., & Kartoolinejad, D. (2008). Discrimination of Pinus eldarica MEDW. and its two new species by epicuticular wax, lignin content, electrophoretic isozyme and activity of peroxidase. Feddes Repertorium, 119(7‐8), 644-654. http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/fedr.200811188/full *Shayanmehr, F., Jalali, S. G., Ghanati, F., Kartoolinejad, D., & Apple, M. E. (2009). Two new morphotypes of Pinus eldarica: Discrimination by macromorphological and anatomical traits. Dendrobiology, 61, 27-36. http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/fedr.200811188/full *Conifer Specialist Group (1998). [http://oldredlist.iucnredlist.org/details/42347/0 "Pinus brutia".]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} IUCN Red List of Threatened Species. Version 2006. International Union for Conservation of Nature. Retrieved 12 May 2006. *Frankis, M. P. (1999). Pinus brutia. ''Curtis's Botanical Magazine'' 16: 173-184. ==Ytri tenglar== *[http://www.pinetum.org/PhotoMPF2.htm Photos of trees in Turkey (''scroll down page'')] *[http://www.conifers.org/pi/pin/brutia.htm Gymnosperm Database - ''Pinus brutia''] *[https://web.archive.org/web/20130906131657/http://conifersaroundtheworld.com/blog/pinus_brutia_calabrian_pine Conifers Around the World: ''Pinus brutia'' – Calabrian pine] *[http://www.euforgen.org/species/pinus-brutia/ ''Pinus brutia''] - distribution map, genetic conservation units and related resources. [[European Forest Genetic Resources Programme]] (EUFORGEN) {{commonscat|Pinus brutia}} {{wikilífverur|Pinus brutia}} [[Flokkur:Furur]] ezd8dm0x6qsohjrez8jym0ndfoneu3s Hildur Guðnadóttir 0 154585 1985330 1971643 2026-11-06T23:50:01Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985330 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Hildur Guðnadóttir | mynd = MKr26481 Hildur Guðnadóttir (Tár, Berlinale 2023).jpg | mynd_alt = | mynd_texti = Hildur Guðnadóttir árið 2023 | fæðingarnafn = Hildur Ingveldardóttir Guðnadóttir | fæðingardagur = {{Fæðingardagur og aldur|1982|9|4}} | fæðingarstaður = [[Reykjavík]], [[Ísland]] | uppruni = [[Hafnarfjörður]] | starf = {{Flatlist| * Tónskáld * tónlistarkona }} | ár = | maki = | börn = | foreldrar = | stefna = | hljóðfæri = {{Flatlist| * [[Selló]] * [[ásláttarhljóðfæri]] }} | útgefandi = [[Touch Music|Touch]] | samvinna = [[Jóhann Jóhannsson]]<br />[[Sunn O)))]] | meðlimur_í = | áður_meðlimur = | vefsíða = {{URL|hildurness.com}} | undirskrift = }} '''Hildur Ingveldardóttir Guðnadóttir''' (f. 4. september 1982) er íslenskt tónskáld og tónlistarkona. Hildur ólst upp í [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]]<ref name=":0">Kristín Ólafsdóttir (6. janúar 2020) [https://www.visir.is/g/2020200109513 „Hollywood-tónskáldið úr Hafnarfirði“] ''Visir'', (Sótt 27. janúar 2020)</ref> og er menntaður [[selló]]leikari. Hún hefur spilað með hljómsveitunum [[Pan Sonic]], [[Throbbing Gristle]], Woofer, Rúnk, [[Múm]] og [[Stórsveit Nix Noltes]]. Hún hefur jafnframt leikið á tónleikum með [[Animal Collective]] og [[Sunn O)))]]. ==Ferill== 1997 stofnaði Hildur ásamt vinum sínum úr Hafnarfirði sveitina Woofer sem tók þátt í Músíktilraunum það sama ár. Woofer komust í úrslit en náðu ekki verðlaunasæti þrátt fyrir að vekja athygli. Í kjölfarið kom út þriggja laga smáskífan ''Táfýla''. Haustið 1997 kom svo út eina stóra plata sveitarinnar sem bar sama nafn og hljómsveitin, Woofer. Hildur stofnaði árið 2001 hljómsveitina Rúnk ásamt Svavari Pétri Eysteinssyni (Prins Póló), Benedikt Hermanni Hermannssyni (Benni Hemm Hemm), Birni Kristjánssyni (Borko) og Ólafi Birni Ólafssyni. Þá um jólin gaf sveitin út jólaplötuna ''Jólin eru'' og ári síðar plötuna Gengi Dahls sem naut talsverðra vinsælda. Sveitin kom að stofnun tónlistarhátíðarinnar Innipúkinn. Árið 2006 gaf Hildur út sólóplötu undir titlinum ''Lost in Hildurness'', sem var síðar endurútgefin með titlinum ''Mount A''. Á plötunni spilaði Hildur sjálf á öll hljóðfærin og stjórnaði hljóðupptökunum.<ref>{{Vefheimild|titill=Fékk plötu með eigin tónlist í afmælisgjöf|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=5551414|útgefandi=''Dagblaðið Vísir''|ár=2006|mánuður=22. september|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=17. október}}</ref> Platan var tekin upp í [[New York (borg)|New York-borg]] og á [[Hólar í Hjaltadal|Hólum í Hjaltadal]]. Árið 2009 gaf hún út aðra sólóplötu sína, ''Without Sinking'', hjá bresku tónlistarútgáfunni [[Touch Music]]. Auk þess að spila á selló er Hildur einnig söngvari og kórstjóri. Hún hefur meðal annars stýrt kór á tónleikum Throbbing Gristle í [[Austurríki]] og [[London]]. Árið 2006 samdi Hildur undirleik fyrir leikritið ''Sumardag'' sem sýnt var í [[Þjóðleikhúsið|Þjóðleikhúsinu]].<ref>{{Vefheimild|titill=12 Tónar - Hildur Guðnadóttir|url=http://www.12tonar.is/hildur.php|safnslóð=https://web.archive.org/web/20071010015424/http://www.12tonar.is/hildur.php|safndags = 10. október 2007| skoðað-dags = 17. október 2019}}</ref> Hún hefur einnig samið tónlist fyrir dönsku kvikmyndina ''[[Kapringen]]'' (2012),<ref>{{cite web|title=Musikpris 2014 - Hildur Guðnadóttir|url=http://www.musikpris.org/Default.aspx?ID=50&Action=1&NewsId=81&PID=83|archive-url=https://web.archive.org/web/20140615165812/http://www.musikpris.org/Default.aspx?ID=50&Action=1&NewsId=81&PID=83|archive-date=2014-06-15|access-date=2017-09-29}}</ref><ref name="imdb">{{cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm3723390/?ref_=ttfc_fc_cr9|title=Hildur Guðnadóttir - IMDb|publisher=imdb.com|accessdate=2015-11-04}}</ref> kvikmyndina ''[[Mary Magdalene (kvikmynd)|Mary Magdalene]]'' (2018) (í samstarfi við [[Jóhann Jóhannsson]]),<ref>{{cite web|title=Johann Johannsson's Death Leaves Friends Shocked, Questions Unanswered|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/johann-johannssons-death-leaves-friends-shocked-questions-unanswered-1084815|access-date=2017-03-25|url-status=live}}</ref> ''[[Sicario: Day of the Soldado]]'' (2018) og sjónvarpsþáttaröðina ''[[Chernobyl (sjónvarpsþættir)|Chernobyl]]'' (2019). Hún samdi einnig tónlistina fyrir kvikmyndina ''[[Joker (kvikmynd)|Joker]]'' árið 2019 og vann fyrir hana Premio Soundtrack Stars-verðlaunin á [[Kvikmyndahátíðin í Feneyjum|kvikmyndahátíðinni í Feneyjum]] sama ár.<ref>{{cite web |title=Hildur Gudnadottir to Score Todd Phillips' 'Joker' Origin Movie |url=https://filmmusicreporter.com/2018/08/23/hildur-gudnadottir-to-score-todd-phillips-joker-origin-movie/ |website=Film Music Reporter |accessdate=2018-09-20}}</ref> Í nóvember 2019 var Hildur tilnefnd til [[Grammy-verðlaunin|Grammy-verðlauna]] fyrir tónlist sína í ''Chernobyl''.<ref>{{Vefheimild|titill=Hildur tilnefnd til Grammy-verðlauna|url=https://www.visir.is/g/2019191129876/hildur-tilnefnd-til-grammy-verdlauna|ár=2019|mánuður=20. nóvember| skoðað-dags = 20. nóvember 2019|höfundur=Kristín Ólafsdóttir|útgefandi=''Vísir''}}</ref> Hún vann verðlaunin á Grammy-verðlaunahátíðinni þann 26. janúar 2020.<ref>{{Vefheimild|titill=Hildur ljómaði á Grammy hátíðinni|url=https://www.visir.is/g/2020200129146/hildur-ljomadi-a-grammy-hatidinni|ár=2020|mánuður=27. janúar| skoðað-dags = 27. janúar 2020|höfundur=Sylvía Rut Sigfúsdóttir|útgefandi=''Vísir''}}</ref> Árið 2020 vann hún [[Golden Globe]]-verðlaun fyrir tónlist við kvikmyndina ''Joker'' og var fyrsta konan til að hljóta þessi verðlaun í 19 ár. <ref>[https://www.ruv.is/frett/lygileg-sigurganga-hildar-gudnadottur Lygileg sigurganga Hildar Guðnadóttur]Rúv, skoðað 6. janúar, 2020</ref> Þann 13. janúar sama ár var hún jafnframt tilnefnd til [[Óskarsverðlaun]]a fyrir tónlistina úr myndinni. Hildur er sjöundi Íslendingurinn sem hefur hlotið tilnefningu til Óskarsverðlaunanna.<ref>{{Vefheimild|titill=Hildur Guðnadóttir tilnefnd til Óskarsverðlauna|url=https://www.visir.is/g/2020200119687/hildur-gudnadottir-tilnefnd-til-oskarsverdlauna|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|ár=2020|mánuður=13. janúar|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=13. janúar|höfundur=Stefán Árni Pálsson}}</ref> Hildur vann Óskarsverðlaunin fyrir bestu frumsömdu tónlistina og varð fyrsti Íslendingurinn til að vinna Óskarsverðlaun. Hildur er jafnframt fjórða konan frá upphafi sem hefur unnið Óskarsverðlaun fyrir frumsamda kvikmyndatónlist<ref>{{Vefheimild|titill=Hildur Guðnadóttir vann Óskarsverðlaun|url=https://www.visir.is/g/2020200219998/hildur-gudnadottir-vann-oskarsverdlaun|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|ár=2020|mánuður=10. febrúar|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=10. febrúar|höfundur=Kristín Ólafsdóttir}}</ref> en er fyrsta konan sem hlýtur þau ein. Hildur var sæmd riddarakrossi [[Hin íslenska fálkaorða|Hinnar íslensku fálkaorðu]] fyrir framlag til íslenskrar og alþjóðlegrar tónlistar þann 17. júní 2020.<ref>{{Vefheimild|titill=Þríeykið fékk fálkaorðuna|url=https://www.ruv.is/frett/2020/06/17/thrieykid-fekk-falkaorduna|útgefandi=[[RÚV]]|ár=2020|mánuður=17. júní|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=17. júní|höfundur=Bjarni Pétur Jónsson}}</ref> == Fjölskylda == Foreldrar Hildar eru [[Ingveldur Guðrún Ólafsdóttir]] óperusöngvari og [[Guðni Franzson]] tónskáld og klarinettuleikari. Eiginmaður Hildar er bandaríska tónskáldið Sam Slater. Hildur á einn son.<ref name=":0" /> Föðuramma Hildar var [[Margrét Guðnadóttir]] (1929-2018) læknir og veirufræðingur og fyrsta konan sem skipuð var prófessor við Háskóla Íslands. ==Útgefin verk== [[Mynd:Hildur Guðnadóttir Touch.jpg|thumb|right|Hildur Guðnadóttir 2009 í London.]] ===Sólóplötur=== *''[[Mount A]]'' (sem Lost in Hildurness) ([[12 Tónar]] 2006) *''[[Without Sinking]]'' ([[Touch Music|Touch]] 2009), gefin út á vínylplötu með viðbótum 2011 *''[[Mount A (music album)|Mount A]]'' (sem Hildur Guðnadóttir) ([[Touch Music|Touch]] 2010) *''Leyfðu Ljósinu'' ([[Touch Music|Touch]], 2012), með fjölrásaútgáfu á USB<ref>{{Vefheimild|titill=„Vil ekki rugla í rýminu“|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1425925/|ár=2012|mánuður=15. júní| skoðað-dags = 10. febrúar 2020|höfundur=Sigyn Jónsdóttir|útgefandi=''Morgunblaðið''|aðgengi=áskrift}}</ref> *''Saman'' ([[Touch Music|Touch]], 2014), með vínylútgáfu ===Samstarfsplötur=== *Rúnk – ''Ghengi Dahls'' (Flottur kúltúr og gott músik) 2001 *Mr. Schmucks Farm – ''Good Sound'' (Oral 2005) *[[Stórsveit Nix Noltes]] – ''Orkídeur Hawai'' ([[12 Tónar]]/Bubblecore 2005) *Angel og Hildur Guðnadóttir – ''In Transmediale'' (Oral 2006) *Hildur Guðnadóttir með [[Jóhann Jóhannsson|Jóhanni Jóhannssyni]] – ''Tu Non Mi Perderai Mai'' (Touch 2006) *[[Nico Muhly]] – ''Speaks volumes'' (Bedroom Community 2006) *[[Valgeir Sigurðsson]] – ''Equilibrium Is Restored'' (Bedroom Community 2007) *[[Ben Frost]] – ''Theory of Machines'' (Bedroom Community 2006) *[[Skúli Sverrisson]] – ''Sería'' ([[12 Tónar]] 2006) *[[Pan Sonic]] – ''Katodivaihe/Cathodephase'' (Blast First Petite 2007) *[[Múm]] – ''[[Go Go Smear the Poison Ivy]]'' ([[Fat Cat Records|Fat Cat]] 2007) *Hildur Guðnadóttir, [[BJ Nilsen]] and Stilluppsteypa – ''Second Childhood'' (Quecksilber 2007) *Múm - ''[[Sing Along to Songs You Don't Know]]'' ([[Morr Music]] 2009) *[[The Knife]] – ''[[Tomorrow, In a Year]]'' (2010) *[[Wildbirds & Peacedrums]] – ''[[River]]s'' ([[The Leaf Label]] 2010) * [[Sōtaisei Riron]] + Keiichirō Shibuya – ''Blue (Strings Edit) feat. Hildur Guðnadóttir'' ([[Commmons]] 2010)<ref>{{cite news|url=http://natalie.mu/music/news/24571|title=相対性理論+渋谷慶一郎コラボ曲の高音質音源を先行配信|date=2009-12-01|accessdate=2012-01-05|work=natalie.mu|language=japanska|archive-date=2010-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20100517064731/http://natalie.mu/music/news/24571|url-status=dead}}</ref> *Skúli Sverrisson – ''Sería II'' ([[Sería Music]] 2010) *[[Hauschka]] – ''Pan Tone'' ([[Sonic Pieces]] 2011) *Múm - ''Smilewound'' (Morr Music 2013) *Craig Sutherland – ''[[Strong Island (film)|Strong Island]]'' (2017)<ref>{{cite web |url=https://www.strongislandfilm.com/ |title=Strong Island |author=<!--Not stated--> |date=2016 |website= |publisher=Yanceville Films, LLC |access-date=2018-03-25 |quote=}}</ref> * [[Sunn O)))]] – ''[[Life Metal (album)|Life Metal]]'' (2019) * [[Sunn O)))]] – ''[[Pyroclasts (album)|Pyroclasts]]'' (2019) * Sam Slater - ''[[Battlefield 2042]]'' (2021) ===Kvikmyndatónlist=== {| class="wikitable sortable" |- ! Ár ! Titill ! Leikstjóri ! class="unsortable" | Athugasemdir |- |2011 |''[[The Bleeding House]]'' |Philip Gelatt |rowspan=4|Tónskáld |- |rowspan=2|2012 |''[[Kapringen]]'' |[[Tobias Lindholm]] |- |''[[Astro: An Urban Fable in a Magical Rio de Janeiro]]'' |Paula Trabulsi |- |rowspan=2|2013 |''[[Jîn]]'' |Reha Erdem |- |''[[Prisoners]]'' |rowspan=2|[[Denis Villeneuve]] |rowspan=3|Einleikur á selló |- |rowspan=2|2015 |''[[Sicario]]'' |- |''[[The Revenant]]'' |[[Alejandro G. Iñárritu]] |- |rowspan=2|2016 |''[[Eiðurinn]]'' |[[Baltasar Kormákur]] |Tónskáld |- |''[[Arrival]]'' |Denis Villeneuve |Einleikur á selló |- |rowspan=2|2017 |''[[Tom of Finland]]'' |[[Dome Karukoski]] |Tónskáld ásamt Lasse Enersen |- |''[[Journey's End (kvikmynd)|Journey's End]]'' |[[Saul Dibb]] |Tónskáld ásamt [[Natalie Holt]] |- |rowspan=2|2018 |''[[Mary Magdalene (kvikmynd)|Mary Magdalene]]'' |[[Garth Davis]] |Tónskáld ásamt [[Jóhann Jóhannsson|Jóhanni Jóhannssyni]]<br />Slagverk |- |''[[Sicario: Day of the Soldado]]'' |[[Stefano Sollima]] |rowspan=4|Tónskáld |- |2019 |''[[Joker (kvikmynd)|Joker]]'' |[[Todd Phillips]] |- |rowspan=2|2022 |''[[Tár (kvikmynd)|Tár]]'' |[[Todd Field]] |- |''[[Women Talking]]'' |[[Sarah Polley]] |} ===Sjónvarpsefni=== {| class="wikitable sortable" |- ! Ár ! Titill ! Fram&shy;leiðandi ! Þættir ! class="unsortable" | Athuga&shy;semdir |- |2013 |''Graduates – Freedom Is Not For Free'' |Hailstone | |rowspan=3|Tónskáld<br />Heimildar&shy;mynd |- |rowspan=2|2014 |''Så meget godt i vente'' |Danish Documentary Production | |- |''Ming Of Harlem: Twenty One Storeys In The Air'' | {{small| *Big Other Films *[[Welcome Trust|The Wellcome Trust]] *Picture Palace Pictures *Michigan Films}} | |- |2015-2018 |''[[Ófærð]]'' |[[RÚV]] |20 |Tónskáld ásamt [[Jóhann Jóhannsson|Jóhanni Jóhannssyni]] & [[Rutger Hoedemaekers|Rutger Hoede&shy;maekers]] |- |rowspan=2|2017 |''[[Strong Island]]'' |[[Netflix]] | |Tónskáld<br />Heimildar&shy;mynd |- |''[[The Departure]]'' |[[Pandora TV|Pandora]] | |Tónskáld, viðbótar&shy;tónlist<br />Heimildar&shy;mynd |- |2018 |''Street Spirits'' |V71 | |Tónskáld ásamt Eric Papky<br />Heimildar&shy;þættir |- |2019 |''[[Chernobyl (sjónvarpsþættir)|Chernobyl]]'' |[[HBO]] (í Banda&shy;ríkjunum)<br />[[Sky UK|Sky]] (á Bretlandi) |5 |Tónskáld |- |} ==Verðlaun og tilnefningar== {| class="wikitable sortable" style="width: 99%;" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! scope="col" | Verð&shy;laun ! scope="col" | Ár ! scope="col" | Flokkur ! scope="col" | Verk ! scope="col" | Staða ! scope="col" | {{Abbr|Til.|Tilvísun}} |- | bgcolor="#eaecf0" style="text-align:center;" |[[Óskarsverðlaunin|Academy Awards]] |2020 |Besta frumsamda kvikmynda&shy;tónlistin |''[[Joker (kvikmynd)|Joker]]'' | {{vann}} | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web |url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2020 |title=The 92nd Academy Awards (2020) Nominees and Winners |publisher=[[Academy of Motion Picture Arts and Sciences]] (AMPAS) |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524171248/https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2020 |archive-date=2020-05-24 |access-date=2020-02-09}}</ref> |- | bgcolor="#eaecf0" style="text-align:center;" |[[Asia Pacific Screen-verðlaunin|Asia Pacific Screen Awards]] |2018 |Besta frumsamda kvikmynda&shy;tónlistin |rowspan="2"|''[[Mary Magdalene (kvikmynd)|Mary Magdalene]]'' | {{vann}} | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web |url=https://www.asiapacificscreenawards.com/news-events/2018-apsa-winners-announced |title=2018 APSA Winners announced |publisher=Asia Pacific Screen Academy |url-status=live |archive-date=2020-06-05 |access-date=2018-11-29}}</ref> |- | bgcolor="#eaecf0" style="text-align:center;" |{{sort|Australian|[[AACTA-verðlaunin|AACTA Awards]]}} |2018 |Besta frumsamda kvikmynda&shy;tónlistin | {{tilnefn|k=d}} | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web |url=https://www.aacta.org/aacta-awards/past-awards/2018-aacta-awards/ |title=The 8th AACTA Awards (2018) Nominees and Winners |publisher=[[Australian Academy of Cinema and Television Arts]] (AACTA) |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020095035/https://www.aacta.org/aacta-awards/past-awards/2018-aacta-awards/ |archive-date=2019-10-20 |access-date=2018-12-03}}</ref> |- | bgcolor="#eaecf0" style="text-align:center;" |[[Alþjóðlega kvikmyndahátíðin í Peking|Beijing Inter&shy;national Film Festival]] |2018 |Besta tónlistin |''[[Journey's End (kvikmynd)|Journey's End]]'' | {{vann}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite news |author1=Zhang Rui |title=Women's power wins big at Beijing int'l film fest |url=http://www.china.org.cn/arts/2018-04/23/content_50953878.htm |access-date=2018-04-06 |work=china.org.cn |date=2018-04-23}}</ref> |- | bgcolor="#eaecf0" style="text-align:center;" |[[Kvikmyndaverðlaun BAFTA|British Academy Film Awards]] |2020 |Besta frumsamda tónlistin |''[[Joker (kvikmynd)|Joker]]'' | {{vann}} | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web |url=http://www.bafta.org/film/awards/ee-british-academy-film-awards-nominees-winners-2020 |title=2020 EE British Academy Film Awards: The Winners |publisher=[[British Academy of Film and Television Arts]] (BAFTA) |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528000739/http://www.bafta.org/film/awards/ee-british-academy-film-awards-nominees-winners-2020 |archive-date=2020-05-28 |access-date=2020-02-02}}</ref> |- | bgcolor="#eaecf0" style="text-align:center;" |[[Sjónvarpsverðlaun BAFTA|British Academy Television Awards]] |2020 |Besta frumsamda tónlistin |''[[Chernobyl (sjónvarpsþættir)|Chernobyl]]'' | {{vann}} | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web |url=http://www.bafta.org/television/awards/tv-2020 |title=BAFTA TV 2020: Winners for the Virgin Media British Academy Television Awards and Winners of the British Academy TV Craft Awards |publisher=[[British Academy of Film and Television Arts]] (BAFTA) |access-date=2020-07-31}}</ref> |- | bgcolor="#eaecf0" style="text-align:center;" rowspan="3"|[[Kvikmyndaverðlaun Critics' Choice|Critics' Choice Movie Awards]] |2020 |rowspan="3"|Besta kvikmynda&shy;tónlistin |''[[Joker (kvikmynd)|Joker]]'' | {{vann}} | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web |url=https://www.criticschoice.com/2020/01/onceuponatimeinhollywood/ |title='Once Upon A Time… In Hollywood' Named Best Picture at 25th Annual Critics' Choice Awards |date=2020-01-12 |publisher=[[Critics Choice Association]] (CCA) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512061321/https://www.criticschoice.com/2020/01/onceuponatimeinhollywood/ |archive-date=2020-05-12 |access-date=2020-01-12}}</ref> |- |rowspan="2"|2023 |''[[Tár (kvikmynd)|Tár]]'' | {{vann}} | style="text-align:center;" rowspan="2"|<ref>{{Cite web |last=Hammond |first=Pete |url=https://deadline.com/2022/12/critics-choice-awards-nominations-fabelmans-tom-cruise-babylon-1235198638/ |title=‘Everything Everywhere’, ‘Fabelmans’, ‘Babylon’ Lead Critics Choice Award Nominees For Film |date=2022-12-14 |work=[[Deadline Hollywood]] |access-date=2022-12-19}}</ref> |- |''[[Women Talking]]'' | {{tilnefn|k=d}} |- | bgcolor="#eaecf0" style="text-align:center;" rowspan="2"|[[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe Awards]] |2020 |rowspan="2"|Besta frumsamda kvikmynda&shy;tónlistin |''[[Joker (kvikmynd)|Joker]]'' | {{vann}} | style="text-align:center;" rowspan="2"|<ref>{{Cite web |url=https://www.goldenglobes.com/person/hildur-gudnadottir |title=Hildur Guðnadóttir {{pipe}} Golden Globes |publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]] (HFPA) |access-date=2022-12-19}}</ref> |- |2023 |''[[Women Talking]]'' | {{tilnefn|k=d}} |- | bgcolor="#eaecf0" style="text-align:center;" rowspan="3"|[[Grammy-verðlaunin|Grammy Awards]] |2020 |rowspan="2"|Besta kvikmynda&shy;tónlistin fyrir margmiðlun |''[[Chernobyl (sjónvarpsþættir)|Chernobyl]]'' | {{vann}} | style="text-align:center;" rowspan="3"|<ref>{{Cite web |url=https://www.grammy.com/grammys/artists/hildur-gu%C3%B0nad%C3%B3ttir |title=Hildur Guðnadóttir |publisher=[[The Recording Academy]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605052045/https://www.grammy.com/grammys/artists/hildur-gu%C3%B0nad%C3%B3ttir |archive-date=2020-06-05 |access-date=2020-11-24}}</ref> |- |rowspan="2"|2021 |''[[Joker (kvikmynd)|Joker]]'' | {{vann}} |- |Besta útsending hljóðfæris&shy;tónlistar eða A Cappella |„Bathroom Dance“ | {{tilnefn|k=d}} |- | bgcolor="#eaecf0" style="text-align:center;" |[[Hollywood Critics Association|Hollywood Critics Asso&shy;ciation Awards]] |2020 |Besta kvikmynda&shy;tónlistin |rowspan="2"|''[[Joker (kvikmynd)|Joker]]'' | {{vann}} | style="text-align:center;"|<ref>{{Cite press release |title=Full Winners List From The 2020 Hollywood Critics Association Awards |date=2020-01-11 |publisher=[[Hollywood Critics Association]] |url=https://hollywoodcriticsassociation.com/full-winners-list-from-the-2020-hollywood-critics-association-awards/ |access-date=2020-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200507142721/https://hollywoodcriticsassociation.com/full-winners-list-from-the-2020-hollywood-critics-association-awards/ |archive-date=2020-05-07 |url-status=live}}</ref> |- | bgcolor="#eaecf0" rowspan="2" style="text-align:center;" |[[Hollywood Music in Media-verðlaunin|Hollywood Music in Media Awards]] |2019 |rowspan="2"|Besta frumsamda kvikmynda&shy;tónlistin | {{vann}}{{efn|jafnaði [[Marco Beltrami]] og [[Buck Sanders]] fyrir ''[[Ford v Ferrari]]''}} | style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web |url=https://www.hmmawards.com/hmma-winners/|title=2019 HMMA Winners |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121232139/https://www.hmmawards.com/hmma-winners/ |archive-date=2019-11-21 |access-date=2019-11-22}}</ref> |- | 2022 | ''[[Women Talking]]'' | {{tilnefn|k=d}} | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/music/awards/2022-hollywood-music-in-media-awards-nominations-full-list-1235166027/|title=Rihanna, Lady Gaga & More Nominated for 2022 Hollywood Music in Media Awards: Full List|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|first=Paul|last=Grein|date=2022-11-03|accessdate=2022-11-03}}</ref> |- | bgcolor="#eaecf0" style="text-align:center;" |[[Houston Film Critics Society|Houston Film Critics Society Awards]] |2020 |Besta frumsamda kvikmynda&shy;tónlistin |''[[Joker (kvikmynd)|Joker]]'' | {{tilnefn|k=d}} | style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web |url=https://houstonfilmcritics.com/marriage-story-and-once-upon-a-timein-hollywood-lead-houston-film-critics-nominations/ |title=Houston Film Critics Society Nominees See 'Marriage Story,' Tarantino's 9th Film In The Lead |publisher=[[Houston Film Critics Society]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191216183943/https://houstonfilmcritics.com/marriage-story-and-once-upon-a-timein-hollywood-lead-houston-film-critics-nominations/ |archive-date=2019-12-16 |access-date=2019-12-16}}</ref> |- | bgcolor="#eaecf0" style="text-align:center;" |[[Norrænu tónlistarverðlaunin|Nordic Music Prize]] |2020 |Besta norræna plata ársins |''[[Chernobyl (sjónvarpsþættir)|Chernobyl]]'' | {{vann}} | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web |url=https://bylarm.no/music/news/the-hyundai-nordic-music-prize-2019-goes-to/ |title=The Hyundai Nordic Music Prize 2019 goes to |website=by:Larm |language=en-GB |access-date=2020-02-29}}</ref> |- | bgcolor="#eaecf0" style="text-align:center;" |[[Primetime Emmy-verðlaunin|Primetime Emmy Awards]] |2019 |Framúr&shy;skarandi útsetning tónlistar fyrir stutta sjónvarps&shy;þáttaröð eða kvikmynd |''[[Chernobyl (sjónvarpsþættir)|Chernobyl]]'' {{small|(Fyrir þáttinn „Please Remain Calm“)}} | {{vann}} | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web |url=https://www.emmys.com/bios/hildur-gu%c3%b0nad%c3%b3ttir |title=Biography: Hildur Guðnadóttir |publisher=[[Academy of Television Arts & Sciences]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105155701/https://www.emmys.com/bios/hildur-gu%c3%b0nad%c3%b3ttir |archive-date=2019-11-05 |access-date=2019-09-22}}</ref> |- | bgcolor="#eaecf0" style="text-align:center;" |[[Robert-verðlaunin|Robert Awards]] |2013 |Besta kvikmynda&shy;tónlistin |''[[A Hijacking]]'' | {{tilnefn|k=d}} | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web |url=https://www.dfi.dk/nyheder/robert-nomineringer-2013-0 |title=Robert-nomineringer 2013 |trans-title=Robert nominations 2013 |access-date=2013-01-23 |publisher=Danish Film Institute |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200115020438/https://www.dfi.dk/nyheder/robert-nomineringer-2013-0 |archive-date=2020-01-15 |language=da}}</ref> |- | bgcolor="#eaecf0" style="text-align:center;" rowspan="2"|[[Satellite-verðlaunin|Satellite Awards]] |2020 |rowspan="2"|Besta frumsamda kvikmynda&shy;tónlistin |''[[Joker (kvikmynd)|Joker]]'' | {{vann}} | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web |url=https://www.pressacademy.com/2019-ipa-awards/ |title=24th Satellite Awards winners |publisher=[[International Press Academy]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219204231/https://www.pressacademy.com/2019-ipa-awards/ |archive-date=2019-12-19 |access-date=2019-12-19}}</ref> |- |2023 |''[[Women Talking]]'' | {{tilnefn|k=d}} | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web |url=https://www.pressacademy.com/2022-nominees/ |title=27th Satellite Awards nominees |publisher=[[International Press Academy]] |access-date=2022-12-19 |archive-date=2022-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221222172506/https://www.pressacademy.com/2022-nominees/ |url-status=dead }}</ref> |- | bgcolor="#eaecf0" style="text-align:center;" |[[Kvikmyndahátíðin í Feneyjum|Venice Inter&shy;national Film Festival]] |2019 |Besta tónlistin í kvikmynd |''[[Joker (kvikmynd)|Joker]]'' | {{vann}} | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web |url=https://www.labiennale.org/en/news/collateral-awards-76th-venice-film-festival |title=COLLATERAL AWARDS OF THE 76TH VENICE FILM FESTIVAL |publisher=[[Venice Biennale]] |date=2019-09-06 |access-date=2019-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907172648/https://www.labiennale.org/en/news/collateral-awards-76th-venice-film-festival |archive-date=2019-09-07|url-status=live}}</ref> |- | bgcolor="#eaecf0" style="text-align:center;" rowspan="2"|[[World Soundtrack-verðlaunin|World Soundtrack Awards]] |2019 |Besti lagahöfundur fyrir sjónvarp á árinu |''[[Chernobyl (sjónvarpsþættir)|Chernobyl]]''; ''[[Ófærð]]'' | {{vann}} | style="text-align:center;" rowspan="2"|<ref>{{Cite web |url=https://www.worldsoundtrackawards.com/awards/awards-2 |title=World Soundtrack Awards - Awards |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004202913/https://www.worldsoundtrackawards.com/awards/awards-2 |archive-date=2021-10-04 |access-date=2021-10-09}}</ref> |- |2020 |Besti kvikmynda lagahöfundur ársins |''[[Joker (kvikmynd)|Joker]]'' | {{vann}} |} ==Punktar== {{notelist}} ==Tilvísanir== {{reflist}} [[Flokkur:Handhafar riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu]] [[Flokkur:Íslenskir sellóleikarar]] [[Flokkur:Íslenskir kvenhljóðfæraleikarar]] [[Flokkur:Íslenskar söngkonur]] [[Flokkur:Íslensk kvikmyndatónskáld]] [[Flokkur:Íslensk kventónskáld]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu tónlistar]] [[Flokkur:Íslenskir óskarsverðlaunahafar]] [[Flokkur:Íslenskir Grammy-verðlaunahafar]] {{f|1982}} f7yt6oxn0xzs9vddhup66eocrce1oqb Sahle-Work Zewde 0 155308 1985408 1892002 2026-11-07T01:21:35Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985408 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | forskeyti = | nafn = Sahle-Work Zewde | nafn_á_frummáli = {{nobold|ሳህለወርቅ ዘውዴ}} | mynd = 사흘레워크 쥬드 (Sahle-Work Zewde) 20221009.jpg | myndastærð = | myndatexti1 = Sahle-Work árið 2022. | titill= Forseti Eþíópíu | stjórnartíð_start = [[25. október]] [[2018]] | stjórnartíð_end = [[7. október]] [[2024]] | forsætisráðherra = [[Abiy Ahmed]] | forveri = [[Mulatu Teshome]] | eftirmaður = [[Taye Atske Selassie]] | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1950|2|21}} | fæðingarstaður = [[Addis Ababa]], [[Eþíópía|Eþíópíu]] | dánardagur = | dánarstaður = | þjóderni = [[Eþíópía|Eþíópísk]] | maki = | stjórnmálaflokkur = Óflokksbundin | börn = | bústaður = | atvinna = | háskóli = [[Háskólinn í Montpellier]] | verðlaun = | starf = | trúarbrögð = |undirskrift = }} '''Sahle-Work Zewde''' (f. 21 febrúar 1950) er fyrrverandi [[forseti]] [[Eþíópía|Eþíópíu]] og fyrsta konan til að gegna því embætti. Zewde á að baki langan feril sem ríkiserindreki og var kjörin forseti með öllum greiddum atkvæðum af eþíópíska sambandsþinginu þann 25. október árið 2018.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-45976620|title=Ethiopia gets first female president|date=25 October 2018|publisher=BBC|access-date=25 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181025095111/https://www.bbc.com/news/world-africa-45976620|archive-date=25. október 2018|url-status=live|df=}}</ref> Líkt og í mörgum þingræðisríkjum er forsetaembætti Eþíópíu valdalítið og að mestu táknrænt. Sahle-Work var áður sérstakur fulltrúi [[Aðalritari Sameinuðu þjóðanna|aðalritara Sameinuðu þjóðanna]], [[António Guterres]], til [[Afríkusambandið|Afríkusambandsins]] auk þess sem hún var æðsti ráðamaður Afríkudeildar [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]].<ref>{{Vefheimild|titill=Fyrsti kven­for­seti Eþíóp­íu kjör­inn|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2018/10/25/fyrsti_kvenforseti_ethiopiu_kjorinn/|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2018|mánuður=25. október|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=25. desember}}</ref><ref>[https://www.un.org/press/en/2018/sga1813.doc.htm Secretary-General Appoints Sahle-Work Zewde of Ethiopia his Special Representative, Head of United Nations Office to African Union] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180707144209/https://www.un.org/press/en/2018/sga1813.doc.htm|date=7 July 2018}} United Nations, press release of 27 June 2018.</ref> Í desember árið 2019 taldi tímaritið ''[[Forbes]]'' Sahle-Work voldugustu konu í Afríku og 93. voldugustu konu á heimsvísu.<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/power-women/list/|title=Most Powerful Women |publisher=Forbes|access-date=20 December 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://listwand.com/two-africans-make-forbes-list-of-100-most-powerful-women/|title=Two Africans Make Forbes List of 100 Most Powerful Women|publisher=Uzonna Anele|access-date=20 December 2019}}</ref> ==Æviágrip== Sahle-Work Zewde fæddist í eþíópísku höfuðborginni [[Addis Ababa]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/10/sahle-work-zewde-ethiopia-female-president-181027134726828.html|title=Who is Sahle-Work Zewde, Ethiopia's first female president?|last=Gebreselassie|first=Elias|date=27 October 2018|website=[[Al Jazeera]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181029035218/https://www.aljazeera.com/news/2018/10/sahle-work-zewde-ethiopia-female-president-181027134726828.html|archive-date=29 October 2018|url-status=live|access-date=}}</ref> og gekk þar í grunn- og gagnfræðiskólann Lycée Guebre-Mariam. Eftir grunnskólanám gekk hún í [[Háskólinn í Montpellier|Háskólann í Montpellier]] í [[Frakkland]]i, þar sem hún nam náttúruvísindi.<ref>{{Cite web|url=https://www.borkena.com/2018/10/24/sahle-work-zewde-poised-to-be-ethiopias-first-female-president/|title=Sahle-Work Zewde poised to be Ethiopia's first female president|website=borkena.com|access-date=25 October 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www-telegraph-co-uk.cdn.ampproject.org/v/s/www.telegraph.co.uk/news/2018/10/25/ethiopia-appointscareer-diplomat-sahle-work-zewde-africas-female/amp/?amp_js_v=a2&amp_gsa=1&usqp=mq331AQCCAE=#referrer=https://www.google.com&amp_tf=From%20%251$s|title=Ethiopia appoints&nbsp;career diplomat Sahle-Work Zewde as Africa's only female president|website=The Daily Telegraph|access-date=25 October 2018|archive-date=16 júní 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616082059/https://www-telegraph-co-uk.cdn.ampproject.org/v/s/www.telegraph.co.uk/news/2018/10/25/ethiopia-appointscareer-diplomat-sahle-work-zewde-africas-female/amp/?usqp=mq331AQCCAE=&amp_js_v=0.1#referrer=https://www.google.com&amp_tf=From%20%251$s|url-status=dead}}</ref> Sahle-Work talar [[Amharíska|amharísku]], [[Franska|frönsku]] og [[Enska|ensku]] reiprennandi.<ref name="auto" /> ==Starfsferill== ===Ferill í erindrekstri=== Sahle-Work var önnur konan í sögu Eþíópíu sem var útnefnd [[sendiherra]].<ref name=mfae>{{cite news|first=|last=|title=Celebrating Ethiopian Women: Ambassador Sahle-work Zewde |url=https://mfaethiopiablog.wordpress.com/2018/03/22/celebrating-ethiopian-women-ambassador-sahle-work-zewde/ |work=Utanríkisráðuneyti Eþíópíu|date=2018-03-22|access-date=2018-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222342/https://mfaethiopiablog.wordpress.com/2018/03/22/celebrating-ethiopian-women-ambassador-sahle-work-zewde/ |archive-date=2018-10-26 |url-status=live}}</ref><ref name=usembeth>{{cite news |first=Patricia |last=Haslach |title=Remarks by U.S. Ambassador to Ethiopia Patricia M. Haslach at the Opening of the Second Annual Career Day on Women in Diplomacy |url=https://et.usembassy.gov/sp-03182015/ |work=Embassy of the United States in Ethiopia |date=2015-03-18 |access-date=2018-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180906032448/https://et.usembassy.gov/sp-03182015/ |archive-date=2018-09-06 |url-status=dead}}</ref> Hún vann sem sendiherra Eþíópíu í [[Senegal]],<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/africa/ethiopia-appoints-first-female-president-in-its-modern-history-in-latest-reform/2018/10/25/3514d3a4-d82b-11e8-a10f-b51546b10756_story.html?noredirect=on|title=Ethiopia appoints first female president in its modern history in latest reform|last=Schemm|first=Paul|date=25 October 2018|work=The Washington Post|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026143129/https://www.washingtonpost.com/world/africa/ethiopia-appoints-first-female-president-in-its-modern-history-in-latest-reform/2018/10/25/3514d3a4-d82b-11e8-a10f-b51546b10756_story.html?noredirect=on&utm_term=.7840de33faf3|archive-date=26 October 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> og hafði þar jafnframt faggildingu til að taka að sér málefni sem tengdist samskiptum Eþíópíu við [[Malí]], [[Grænhöfðaeyjar]], [[Gínea-Bissá|Gíneu-Bissá]], [[Gambía|Gambíu]] og [[Gínea|Gíneu]] frá 1989 til 1993.<ref name=mfae/> Frá 1993 til 2002 var hún sendiherra í [[Djíbútí]] og fastafulltrúi við [[Þróunarsamvinnustofnun Austur-Afríku]] (IGAD).<ref>{{Cite news|url=https://addisstandard.com/news-alert-ambassador-sahlework-zewde-to-become-ethiopias-president/|title=News Alert: Ambassador Sahlework Zewde to become Ethiopia's president|date=24 October 2018|work=Addis Standard|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026104517/https://addisstandard.com/news-alert-ambassador-sahlework-zewde-to-become-ethiopias-president/|archive-date=26 October 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>[https://www.un.org/sg/en/content/sg/personnel-appointments/2018-06-27/ms-sahle-work-zewde-ethiopia-special-representative Ms. Sahle-Work Zewde of Ethiopia – Special Representative to the African Union and Head of the United Nations Office to the African Union (UNOAU)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181025150326/https://www.un.org/sg/en/content/sg/personnel-appointments/2018-06-27/ms-sahle-work-zewde-ethiopia-special-representative |date=25 October 2018 }} United Nations, press release of 27 June 2018.</ref> Hún varð síðar sendiherra Eþíópíu í Frakklandi, <ref name=":0" /> fastafulltrúi við [[Menningarmálastofnun Sameinuðu þjóðanna]] (UNESCO) og hlaut faggildingu til að taka að sér málefni tengd [[Túnis]] og [[Marokkó]] frá 2002 til 2006.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.un.org/sg/en/content/sg/personnel-appointments/2018-06-27/ms-sahle-work-zewde-ethiopia-special-representative|title=Ms. Sahle-Work Zewde of Ethiopia – Special Representative to the African Union and Head of the United Nations Office to the African Union (UNOAU)|date=27 June 2018|publisher=United Nations|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181025150326/https://www.un.org/sg/en/content/sg/personnel-appointments/2018-06-27/ms-sahle-work-zewde-ethiopia-special-representative|archive-date=25 October 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Sahle-Work gegndi síðar ýmsum mikilvægum hlutverkum. Meðal annars var hún fastafulltrúi Eþíópíu við [[Afríkusambandið]] og við [[Efnahagsnefnd fyrir Afríku|Efnahagsnefndina fyrir Afríku]] (ECA) og aðalframkvæmdastjóri Afríkumálefna við utanríkisráðuneyti Eþíópíu.<ref name=":1" /> ===Starfsferill hjá Sameinuðu þjóðunum=== Til ársins 2011 var Sahle-Work sérstakur fulltrúi [[Ban Ki-moon]], [[Aðalritari Sameinuðu þjóðanna|aðalritara Sameinuðu þjóðanna]], og leiðtogi Skrifstofu Sameinuðu þjóðanna um samþætta friðaruppbyggingu í Mið-Afríkulýðveldinu (BINUCA).<ref>{{Cite news|url=https://afrique.latribune.fr/politique/2018-10-25/sahle-work-zewde-devient-la-premiere-femme-chef-d-etat-de-l-ehtiopie-795309.html|title=Sahle-Work Zewde devient la première femme chef d'Etat de l’Ethiopie|last=Tchounand|first=Ristel|date=25 October 2018|work=La Tribune|access-date=26 October 2018|language=fr-FR}}</ref> Árið 2011 útnefndi Ban Sahle-Work aðalframkvæmdastjóra Skrifstofu Sameinuðu þjóðanna í Naíróbí (UNON).<ref name=":2">{{Cite web|url=https://qz.com/africa/1437436/ethiopia-elects-female-president-sahle-work-zewde/|title=Ethiopia elects female president Sahle-Work Zewde|last=Dahir|first=Abdi Latif|date=25 October 2018|website=Quartz|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181025174538/https://qz.com/africa/1437436/ethiopia-elects-female-president-sahle-work-zewde/|archive-date=25 October 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Samkvæmt tímaritinu ''Africa Yearbook'' árið varð skrifstofan í Naíróbí undir stjórn Sahle-Work mikilvægari miðstöð Sameinuðu þjóðanna í málefnum Austur- og Mið-Afríku.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=TSUzAQAAQBAJ&pg=PA17|title=Africa Yearbook Volume 8: Politics, Economy and Society South of the Sahara in 2011|last1=Mehler|first1=Andreas|last2=Melber|first2=Henning|last3=van Walvaren|first3=Klaas|year=2012|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004241787|page=17}}</ref> Í júní árið 2018 útnefndi [[António Guterres]] aðalritari SÞ Sahle-Work sem sérfulltrúa sinn til Afríkusambandsins og leiðtoga Skrifstofu Sameinuðu þjóðanna við Afríkusambandið (UNOAU) með titlinum aðstoðaraðalritari.<ref name=":1" /> Hún var fyrsta konan í því embætti.<ref name=":2" /> ===Forseti Eþíópíu=== Sahle-Work var kjörin forseti Eþíópíu af sambandsþingi landsins þann 25. október 2018. Hún var fyrsta konan til að gegna forsetaembættinu<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-ethiopia-politics/ethiopias-parliament-approves-sahle-work-zewde-as-president-idUSKCN1MZ0WO|title=Ethiopia's parliament approves Sahle-Work Zewde as president|accessdate=25 October 2018|agency=Reuters}}</ref> og fjórði forsetinn frá því að [[Lýðræðis- og byltingarhreyfing eþíópísku þjóðarinnar]] (EPRDF) komst til valda í nýja eþíópíska sambandslýðveldinu árið 1995.<ref>George Obulutsa (25 October 2018), [https://www.reuters.com/article/us-ethiopia-politics/ethiopias-parliament-approves-sahle-work-zewde-as-first-female-president-idUSKCN1MZ0WO Ethiopia's parliament approves Sahle-Work Zewde as first female president] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181025213341/https://www.reuters.com/article/us-ethiopia-politics/ethiopias-parliament-approves-sahle-work-zewde-as-first-female-president-idUSKCN1MZ0WO |date=25 October 2018 }}, [[Reuters]].</ref><ref>{{cite web|accessdate=2019-03-27|title=Sahle-Work Zewde Becomes First Ethiopian Woman President|url=https://www.albawaba.com/news/sahle-work-zewde-becomes-first-ethiopian-woman-president-1204696|date=25 October 2018|website=[[Al Bawaba]]}}</ref> Hún leysti af hólmi [[Mulatu Teshome]], sem hafði sagt af sér af ókunnum ástæðum. Áætlað er að Sahle-Work muni gegna tveimur sex ára kjörtímabilum.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/10/sahle-work-zewde-named-ethiopia-woman-president-181025084046138.html|title=Sahle-Work Zewde named Ethiopia's first woman president|date=25 October 2018|publisher=Al Jazeera|access-date=26 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181025212748/https://www.aljazeera.com/news/2018/10/sahle-work-zewde-named-ethiopia-woman-president-181025084046138.html|archive-date=25 October 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Sahle-Work er fyrsti kvenkyns þjóðhöfðingi Eþíópíu síðan keisaraynjan [[Zauditu]] lést árið 1930.<ref name="auto" /> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = Forseti Eþíópíu | frá =[[25. október]] [[2018]] | til =[[7. október]] [[2024]] | fyrir = [[Mulatu Teshome]] | eftir = [[Taye Atske Selassie]] }} {{Töfluendir}} {{f|1950}} [[Flokkur:Forsetar Eþíópíu]] [[Flokkur:Embættismenn Sameinuðu þjóðanna]] p4e9y48dwu7fmtdpuvby6kuh245tnfi Ágúst Bent Sigbertsson 0 155819 1985270 1982838 2026-11-06T21:19:15Z ~2026-59013-16 122569 /* */ 1985270 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Ágúst Bent | mynd = | mynd_alt = | mynd_texti = | fæðingarnafn = Ágúst Bent Sigbertsson | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1983|5|23}} | fæðingarstaður = | önnur_nöfn = Bent | uppruni = | starf = {{Hlist|Leikstjóri|rappari}} | ár = | maki = | börn = | foreldrar = | ættingjar = | stefna = | hljóðfæri = | útgefandi = | meðlimur_í = [[XXX Rottweilerhundar]] | áður_meðlimur_í = | vefsíða = }} '''Ágúst Bent Sigbertsson''' (f. 23. maí 1983), einnig þekktur sem einfaldlega '''Bent''', er íslenskur [[leikstjóri]] og [[rappari]]. Hann er meðlimur hljómsveitarinnar [[XXX Rottweilerhundar]]. Hann leikstýrði m.a. þáttaröðunum ''[[Steindinn okkar]]'' (2010–2012), ''[[Hreinn Skjöldur]]'' (2014–2015) og ''[[Steypustöðin]]'' (2017–2018). Hann klippti kvikmyndina ''[[Þorsti (kvikmynd)|Þorsti]]'' sem er frá 2019. Hann vann lengi með [[Steinþór Hróar Steinþórsson|Steinda Jr]].<ref>{{cite web |url=https://www.dv.is/fokus/stjornufrettir/2018/05/26/bent-fagnar-35-arum/ |title=Bent fagnar 35 árum |publisher=[[DV]] |date=2018-05-26 |author=Ragna Gestsdóttir |url-status=live }}</ref> == Hljóðritaskrá == === Sem Bent === ==== Breiðskífur ==== * ''[[Rottweilerhundur (hljómplata)|Rottweilerhundur]]'' (2006) ==== Smáskífur ==== * ''Baraseira'' (2017) * ''Nietzche'' (2017) * ''Oj'' (2017) * ''Við erum Árbær (Fylkislagið)'' (2021) == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur|æviágrip}} {{f|1983}} [[Flokkur:Íslenskir leikstjórar]] [[Flokkur:Íslenskir rapparar]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1983]] 258igakrjnti93mf2dt9e1y4sq8n424 Eþíópíska karlalandsliðið í knattspyrnu 0 156808 1985311 1896170 2026-11-06T23:12:07Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985311 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnu landslið | Nafn =Eþíópíska karlalandsliðið í knattspyrnu | Gælunafn = ''Walia ibex'' | Merki = Flag of Ethiopia.svg| | Íþróttasamband = Eþíópíska kanttspyrnusambandið | Álfusamband = CAF | Þjálfari = Abraham Mebratu | Aðstoðarþjálfari = | Fyrirliði = Shimelis Bekele | Varafyrirliði = | Flestir leikir =Adane Girma (45) | Flest mörk = Getaneh Kebede (23) | Leikvangar = Addis Ababa leikvangurinn og Bahir Dar leikvangurinn | FIFA sæti = 145 (19. september 2024) | FIFA hæst = 86 | FIFA hæst ár = September 2019 | FIFA lægst = 155 | FIFA lægst ár = Desember 2001 | Fyrsti leikur = 5-0 gegn Djíbútí ( 5.Desember, 1947) | Stærsti sigur = 10-2 gegn Djíbútí (5.maí 1954) | Mesta tap = 13-0 gegn Írak (18.ágúst 1992) | HM leikir = | Fyrsti HM leikur = | Fyrsta HM keppni = | Mesti HM árangur = | Álfukeppni = Afríkubikarinn | Álfukeppni leikir = 10 | Fyrsta álfukeppni = 1957 | Mesti álfu árangur = Meistarar (1962) | pattern_la1=_eth2122h | pattern_b1=_eth2122h | pattern_ra1=_eth2122h | pattern_sh1=_eth2122h | pattern_so1=_eth2122h | leftarm1=008000 | body1=008000 | rightarm1=008000 | shorts1=FFFF00 | socks1=FF0000 | pattern_la2=_eth2122a | pattern_b2=_eth2122a | pattern_ra2=_eth2122a | pattern_sh2=_eth2122a | pattern_so2=_eth2122a | leftarm2=FFFF00 | body2=FFFF00 | rightarm2=FFFF00 | shorts2=008000 | socks2=FFFF00 }} '''Eþíópíska karlalandsliðinu í knattspyrnu''' er stjórnað af Eþíópíska knattspyrnusambandinu (EFF) sem var stofnað árið 1943 og varð formlega hluti af [[FIFA]] og [[Confédération africaine de football | CAF]] árin 1953 og 1957 í sömu röð. Þeim hefur aldrei tekist að komast á lokamót heimsmeistarakeppninnar í knattspyrnu, en hafa tekið nokkrum sinnum þátt í Afríkubikarnum, sem þeir unnu árið 1962. ==Saga== Eþíópíumenn léku sinn fyrsta opinbera heimaleik gegn Djíbútí 5. desember árið 1947, leik sem þeir unnu 5-0. <ref>[http://rsssf.com/tablese/ethi-intres.html Rsssf.com – Ethiopia - List of International Matches]</ref> Eþíópía átti mestri velgengi að fagna síðla á sjötta áratugnum og snemma á sjöunda áratug síðustu aldar þegar liðið endaði í öðru sæti í Afríkubikarnum 1957, þriðja sæti á Afríkubikarnum 1959 , þeim tóks svo að vinna afríkubikarinn [[Afríkukeppni landsliða í knattspyrnu karla 1962|árið 1962]].<ref> [http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/20016125 BBC.co.uk – New dawn for Ethiopia after Nations Cup qualification]</ref> == Þekktir Leikmenn == * [[Shimelis Bekele]] * [[Abebaw Butako]] * [[Degu Debebe]] * [[Adane Girma]] * [[Fikru Teferra]] ==Listi yfir Þjálfara== * [[Edward Virvilis]] * [[Jiri Starosta]] (1959) * [[Slavko Milošević]] (1961) * [[Ydnekatchew Tessema]] (1961–1962) * [[Slavko Milošević]] (1962) * [[Ydnekatchew Tessema]] (1963) * [[Szűcs Ferenc]] (1968–1969) * [[Luciano Vassalo]] (1969–1970) * [[Peter Schnittger]] (1974–1976) * [[Mengistu Worku]] (1977, 1978, 1980<ref>http://www.allworldcup.narod.ru/1982/PROTOCOL/QUALIF/CAF/ETHVSZAM.HTM</ref>-1982, 1987) * [[Klaus Ebbinghausen]] (1988–1989) * [[Kassahun Teka]] (1992–1993) * [[Gebregiorgis Getahun]] (1993) * [[Kassahun Teka]] (1994–1995) * [[Seyoum Abate]] (1996) * [[Oko Idiba]] (1997)<ref>http://www.11v11.com/matches/morocco-v-ethiopia-31-may-1997-247765/</ref> * [[Kassahun Teka]] (1997) * [[Seyoum Abate]] (1998–2000)<ref>{{cite news|title=Egypt: U-20 Walyas Fly To Cairo- Seyoum Abate In Charge Again|url=http://allafrica.com/stories/199808230065.html|accessdate=14 January 2013|newspaper=allAfrica|date=23 August 1998}}</ref> * [[Asrat Haile]] (2001) * [[Jochen Figge]] (August 2002 – May 2003)<ref>{{cite news|last=Zane|first=Damian|title=Ethiopia's tough mission|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/3042160.stm|accessdate=14 January 2013|newspaper=BBC|date=4 July 2003}}</ref> * [[Asrat Haile]] (May 2003 – September 2003,)<ref name=kebede>{{cite news|title=Kebede gets Ethiopia job|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/3140406.stm|accessdate=14 January 2013|newspaper=BBC|date=25 September 2003}}</ref> * [[Seyoum Kebede]] (September 2003<ref name=kebede/> –November 2004 ) * [[Asrat Haile]] (November 2004 – December 2004 )<ref>{{cite news|title=Ethiopia without a coach|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/4126495.stm|accessdate=14 January 2013|newspaper=BBC|date=26 December 2004|first=Henok|last=Semaegzer}}</ref> * [[Sewnet Bishaw]] (2004 – September 2006) * [[Seyoum Abate]] (October 2006) * [[Diego Garzitto]] (November 2006 – February 2007) * [[Tesfaye Fetene]] (April 2007) * [[Tsegaye Desta]] (June 2007) * [[Abraham Teklehaymanot]] (April 2008 – 2010)<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/news/newsid=782958/index.html |title=Pretenders take aim in Africa |publisher=FIFA.com |date=30 May 2008 |accessdate=14 January 2013 |archive-date=1 janúar 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130101062554/http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/news/newsid=782958/index.html |url-status=dead }}</ref> * [[Iffy Onuora]] (July 2010 – April 2011) * [[Tom Saintfiet]] (May 2011 – October 2011) * [[Sewnet Bishaw]] (November 2011 – January 2014)<ref>{{cite web|title=Ethiopia out to build on their draw in South Africa|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/18358268|publisher=BBC Sport|accessdate=23 December 2012|date=7 June 2012}}</ref><ref>{{cite web|title=Ethiopia sack coach Bishaw|url=https://www.bbc.com/sport/0/football/26047987|publisher=BBC Sport|accessdate=5 February 2014|date=17 April 2014}}</ref> * [[Mariano Barreto]] (April 2014– April 2015)<ref>{{cite web|title=Ethiopia agree deal with Portuguese coach Barreto|url=https://www.bbc.com/sport/0/football/27073937|publisher=BBC Sport|accessdate=18 April 2014|date=17 April 2014}}</ref> * [[Yohannes Sahle]] (April 2015 – May 2016)<ref name=Yohannes-in>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/32454784|title=Ethiopia appoint Yohannes Sahle as new coach|date=27 April 2015|accessdate=29 April 2015|author=Betemariam Hailu|publisher=BBC Sport}}</ref><ref name=Yohannes-out>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/sport/football/36186679 |title=Ethiopia replace coach Yohannes Sahile's with a caretaker |date=3 May 2016 |newspaper=BBC Sport |language=en-GB |archive-url=https://archive.today/20170113025512/http://www.bbc.com/sport/football/36186679 |archive-date=13 January 2017 |url-status=live |access-date=13 January 2017 }}</ref> *{{Flagicon|Ethiopia}} [[Gebremedhin Haile]] (May 2016–October 2016)<ref>{{Cite news |url=http://uk.reuters.com/article/uk-soccer-africa-ethiopia-idUKKCN0Y11TU |title=Ethiopia name ex-striker Gebremedhin as national coach |last=Maasho |first=Aaron |newspaper=Reuters UK |language=en-GB |archive-url=https://archive.today/20170113025947/http://uk.reuters.com/article/uk-soccer-africa-ethiopia-idUKKCN0Y11TU |archive-date=13 January 2017 |url-status=dead |access-date=13 January 2017 }}</ref> * [[Ashenafi Bekele]] (February 2017– December 2017) *[[Abraham Mebratu]] (July 2018–)<ref>https://www.bbc.co.uk/sport/football/44901241</ref> == Heimildir == <references/> * [https://www.rsssf.org/tablese/ethi-intres.html RSSSF, landsleikir Eþíópía úrslitagrunnur] [[Flokkur:Afrísk knattspyrnulandslið]] [[Flokkur:Karlalandslið í knattspyrnu]] 1sbjx9085r9uwn2go8txrgg83le9p91 BRICS 0 156945 1985283 1920592 2026-11-06T22:32:40Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985283 wikitext text/x-wiki [[Mynd:BRICS, partners and applicants (2025-06).svg|thumb|right|Kort sem sýnir BRICS-löndin.]] '''BRICS''' eru samtök nokkurra [[Nývaxtarland|nývaxtarlanda]]. Aðilar að samtökunum eru [[Brasilía]], [[Rússland]], [[Indland]], [[Kína]], [[Suður-Afríka]] (frá 2010), [[Egyptaland]], [[Eþíópía]], [[Íran]], [[Sádi-Arabía]] og [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]] (frá 2024). Heitið er skammstöfun mynduð úr fyrsta staf landaheita fimm fyrstu aðildarlandanna á ensku. Upphaflega voru fyrstu fjögur löndin flokkuð sem „[[BRIC]]“ (eða „BRICs“) áður en Suður Afríka bættist við árið 2010.<ref>{{Vefheimild|titill=New era as South Africa joins BRICS|url=https://web.archive.org/web/20110418004139/http://www.southafrica.info/global/brics/brics-080411.htm|dagsetning=18. apríl 2011 }} . SouthAfrica.info. 11. apríl 2010. Skoðað 2. desember 2012.</ref> BRICS-löndin eru þekkt fyrir að hafa mikil áhrif hvert í sínum heimshluta; Þau eru öll aðilar að [[G-20|G20]]. Frá 2009 hafa BRICS-löndin hist árlega á formlegum leiðtogafundum. Árið 2023 voru íbúar BRICS-landanna 3,67 milljarður, eða um 45% jarðarbúa.<ref name="UN">{{cite web |date=June 2019 |title=Total Population – Both Sexes |url=https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2019_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.xlsx |access-date=17 June 2019 |work=World Population Prospects, the 2019 Revision |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division, Population Estimates and Projections Section |archive-date=18 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218054922/https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2019_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.xlsx |url-status=dead }}</ref> Stofnríkin fjögur eru í hópi [[Listi yfir lönd eftir mannfjölda|10 fjölmennustu ríkja heimsins]]. Frá árinu 2018 höfðu aðildarríkin fimm samanlagða [[Verg landsframleiðsla|landsframleiðslu]] upp á 18,6 billjón bandaríkjadala að nafnvirði, eða um 23,2% af vergri heimsframleiðslu, og samanlagða landsframleiðsla (VSJ) upp á 40,55 billjón bandaríkjadala (32% af heimsframleiðslunni) og áætlaða 4,46 milljarða bandaríkjadala í samanlögðum gjaldeyrisforða. BRICS-samstarfið hefur fengið bæði lof og gagnrýni frá fjölmörgum álitsgjöfum.<ref name="USINPAC">{{cite web|url=http://usinpac.com/blog/admin/brics-india-is-the-biggest-loser/|title=BRICS - India is the biggest loser|author=Sumantra Maitra|date=18. apríl 2013}}</ref> Tvíhliða samskipti BRICS-þjóða eru aðallega á grundvelli afskiptaleysis, jafnræðis og gagnkvæms ávinnings.<ref>{{cite journal|author=Lopes Jr, G. P.|year=2015|title=The Sino-Brazilian principles in a Latin American and BRICS context: the case for comparative public budgeting legal research|journal=Wis. Int'l LJ|volume=33|number=1|url=https://www.migalhas.com.br/arquivos/2015/6/art20150601-02.pdf}}</ref> ==Tilvísanir== <references /> {{s|2009}} [[Flokkur:Lönd eftir efnahag]] [[Flokkur:Utanríkismál í Brasilíu]] [[Flokkur:Utanríkismál í Rússlandi]] [[Flokkur:Utanríkismál á Indlandi]] [[Flokkur:Utanríkismál í Kína]] [[Flokkur:Utanríkismál í Suður-Afríku]] g8wg2ru6bk0l2unpwh5aaxi3r91nv8i Mótmælin í Bandaríkjunum 2020 0 157731 1985383 1985119 2026-11-07T00:49:30Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985383 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Protest against police violence - Justice for George Floyd, May 26, 2020 11.jpg|thumb|right|Friðsamleg mótmæli í Minneapolis þann 26. maí 2020.]] [[Mynd:A man stands on a burned out car on Thursday morning as fires burn behind him in the Lake St area of Minneapolis, Minnesota (49945886467).jpg|thumb|right|Eftirmálar uppþota í Minneapolis þann 28. maí 2020.]] [[Mynd:Minneapolis Police Department’s 3rd Precinct 2020-05-28.jpg|thumb|right|Höfuðstöðvar þriðja lögreglusvæðisins í Minneapolis brenna þann 28. maí.]] '''Mótmælin í Bandaríkjunum''', stundum kölluð '''George Floyd-mótmælin''' eða '''tvíburaborgamótmælin''', eru mótmæli sem hófust á stórborgarsvæðinu [[Minneapolis-Saint Paul]] í [[Minnesota]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Mótmælin hófust þann 26. maí árið 2020 eftir að [[Svartir Bandaríkjamenn|bandarískur blökkumaður]] að nafni [[George Floyd]] var myrtur í haldi lögreglumanna daginn áður. Mótmælin, sem beinast gegn kynþáttabundnu lögregluofbeldi í Bandaríkjunum, hafa breiðst út til annarra bandarískra borga og til annarra landa. Sumir mótmælendurnir á þriðja lögreglusvæði [[Minneapolis]]<ref name=ABC7>{{cite web|title=Violent protests rock Minneapolis for 2nd straight night over in-custody death|url=https://abc7.com/6216662/|last=AP|date=May 28, 2020|website=ABC7 Los Angeles|language=en|access-date=May 28, 2020|archive-date=júní 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200601144050/https://abc7.com/minneapolis-police-station-torched-amid-george-floyd-protest/6218926//|url-status=dead}}</ref> lentu í átökum við lögregluþjóna, sem beittu [[táragas]]i og skutu gúmmíkúlum til að brjóta upp mótmælin.<ref>{{cite web |last1=Jimenez |first1=Omar |last2=Chavez |first2=Nicole |last3=Hanna |first3=Jason |title=As heated protests over George Floyd's death continue, Minnesota governor warns of 'extremely dangerous situation' |url=https://www.cnn.com/2020/05/27/us/minneapolis-protests-george-floyd/index.html |website=CNN |date=May 28, 2020}}</ref><ref>{{cite web |last1=DeMarche |first1=Edmund |title=Deadly shooting near George Floyd protest as looting, arson grip Minneapolis |url=https://www.foxnews.com/us/armed-citizens-guard-stores-amid-looting-in-minneapolis-report |quote=Some protesters skirmished with officers, who fired rubber bullets and tear gas in a repeat of Tuesday night's confrontation.|website=Fox News |date=May 28, 2020}}</ref> Þann 27. maí var einn maður skotinn til bana við veðsölu og rúðurnar á höfuðstöðvum þriðja lögreglusvæðisins voru mölvaðar. Jafnframt var farið ránshendi yfir verslunarmiðstöð og ráðist var á aðrar byggingar og kveikt í þeim. Að minnsta kosti þrettán manns hafa látist í mótmælunum. Þann 28. maí lýsti borgarstjóri Minneapolis, [[Jacob Frey]], yfir neyðarástandi og fylkisstjóri Minnesota, [[Tim Walz]], kallaði til 500 hermenn úr þjóðvarðliði fylkisins.<ref>{{cite web|title=George Floyd death: Protesters enter Minneapolis police station, set fires|url=https://abc7.com/6216662/|last=Sullivan|first=Tim|last2=Forliti|first2=Amy|date=May 28, 2020|website=ABC7 Los Angeles|language=en|access-date=May 29, 2020|archive-date=júní 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200601144050/https://abc7.com/minneapolis-police-station-torched-amid-george-floyd-protest/6218926//|url-status=dead}}</ref> Fleiri fyrirtæki í tvíburaborgunum hafa orðið fyrir skemmdum og ránum. Lögreglumenn í höfuðstöðvum þriðja lögreglusvæðisins reyndu að halda aftur af mótmælendum með táragasi en kl. um 11 að kvöldi komust mótmælendur inn í bygginguna og kveiktu í henni. Þá hafði byggingin verið tæmd.<ref>{{cite web|title=Angry crowds set fire to Minneapolis police station as George Floyd protest turns violent|url=https://www.nydailynews.com/news/national/ny-george-floyd-protests-minneapolis-napa-auto-parts-bad-looks-20200529-ibhkytxef5cutga7wuuyqxfpj4-story.html|last1=Wilkinson|first1=Joseph|date=May 29, 2020|website=New York Daily News|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> Bæði Walz og Frey skipuðu útgöngubann vegna mótmælanna. [[Donald Trump]] Bandaríkjaforseti fullvissaði Walz um að [[bandaríski herinn]] myndi koma lögreglunni til aðstoðar ef þess þyrfti.<ref name=":2">{{Cite news|last1=Romm|first1=Tony|last2=Chiu|first2=Allyson|date=May 29, 2020|title=Twitter flags Trump for ‘glorifying violence’ after he says Minneapolis looting will lead to ‘shooting’|work=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/nation/2020/05/29/trump-minneapolis-twitter-protest/|access-date=May 29, 2020}}</ref> Morguninn 28. mars handtóku lögreglumenn í Minneapolis Omar Jimenez (sem er svartur), fréttamann hjá [[CNN]], ásamt tökuliði hans á meðan fréttir voru fluttar af mótmælunum. Hann sagði lögreglumönnunum að þeir væru fréttamenn og bauðst til þess að færa sig lengra í burtu en lögreglumennirnir handtóku Jimenez og félaga hans engu að síður. Þeim var sleppt síðar sama dag. Walz bað CNN afsökunar og sagði opinberlega að Jiminez og tökulið hans hefðu aðeins verið að vinna sitt verk og hefðu hagað sér innan réttinda sinna. Hvítur fréttamaður frá CNN sem hafði unnið um eina húsaröð í burtu tók fram að hann hefði ekki verið áreittur af lögreglu, aðeins spurður hver hann væri.<ref name="GuardArrest">{{cite news|publisher=Guardian|title=Black CNN reporter arrested on air at protests over George Floyd killing|accessdate=May 20, 2020|date=May 29, 2020|url=https://www.theguardian.com/us-news/2020/may/29/black-cnn-reporter-arrested-on-air-minneapolis-protests-george-floyd-killing|author=staff}}</ref> ==Samstöðumótmæli== Samstöðumótmæli fóru fram í rúmlega 140 borgum í Bandaríkjunum,<ref name="NYTInterP" /> þar á meðal [[Oakland]], [[New York-borg]], [[Chicago]] og [[Denver]].<ref name= "GuardianProtests">{{cite news|publisher=Guardian|url=https://www.theguardian.com/us-news/2020/may/28/george-floyd-minnesota-governor-national-guard-protests|title=George Floyd killing: fires erupt in Minneapolis as US rocked by third night of protests|date=May 29, 2020|accessdate=May 29, 2020|author1=Chris McGreal|author2= Peter Beaumont|author3= Maanvi Singh|author4=Mario Koran}}</ref> Sum mótmælin fóru friðsamlega fram en til ofbeldis kom á öðrum þeirra. Þjóðvarðliðið var kallað á vettvang í 24 af 50 fylkjum Bandaríkjanna.<ref name="NYTMayhem" /> Rúmlega 500 manns voru handteknir á einum samstöðumótmælum í [[Los Angeles]]. Hlutar mótmælanna í Los Angeles fóru friðsamlega fram en aðrar samkomur þar enduðu í ofbeldi.<ref name="KTLA">{{cite news|publisher=KTLA|url=https://ktla.com/news/local-news/3rd-night-of-downtown-l-a-protests-over-george-floyds-death-ends-with-officers-hurt-declaration-of-unlawful-assembly/|accessdate=May 31, 2020|title=More than 500 arrested in chaotic night of protests in downtown L.A. over killing of George Floyd|author1=Kristina Bravo|author2=Erin Myers|author3=Marissa Wenzke|archive-date=maí 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200530160006/https://ktla.com/news/local-news/3rd-night-of-downtown-l-a-protests-over-george-floyds-death-ends-with-officers-hurt-declaration-of-unlawful-assembly/|url-status=dead}}</ref> Í [[Newark]] í [[New Jersey]] mótmæltu um 12.000 manns um helgina 31. maí en engar skemmdir voru unnar á verslunum og enginn var handtekinn. Samtökin Newark Community Street Team, sem voru stofnuð árið 2014, unnu að því að koma í veg fyrir ofbeldi og hvetja til friðsamlegra mótmæla. Borgarleiðtogar Newark sögðu að ungir bandarískir blökkumenn meðal mótmælendanna væru ástæðan fyrir því að mótmælin fóru friðsamlega fram. Friðsamleg mótmæli fóru einnig fram í [[Camden]] í New Jersey og [[Flint]] í [[Michigan]].<ref name="NYTNewark">{{cite news|title=How a City Once Consumed by Civil Unrest Has Kept Protests Peaceful|author1=Tracey Tully|author2=Keving Armstrong|url=https://www.nytimes.com/2020/06/01/nyregion/newark-peaceful-protests-george-floyd.html?action=click&module=Spotlight&pgtype=Homepage|date=June 1, 2020|accessdate=June 1, 2020}}</ref> Í nokkrum borgum gengu lögreglumenn til liðs við mótmælendurna. Í [[Ferguson]] í [[Missouri]] krupu lögregluþjónar á kné sér í níu mínútur og uppskáru húrrahróp frá mannfjöldanum. Lögreglustjóri í Flint og lögregluþjónar í Camden tóku einnig þátt í mótmælunum.<ref name="ForbesPolice">{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/lisettevoytko/2020/05/31/in-some-cities-police-officers-joined-protesters-marching-against-brutality/?fbclid=IwAR3CAVWqPUItwj_HqpDjNcAyNIQ5Z79T2ziF160tHOfXHphqbT560TRMFBE#4328b2375edb|publisher=Forbes|accessdate=June 1, 2020|title=In Some Cities, Police Officers Joined Protesters Marching Against Brutality|date=May 31, 2020|author=Lisette Voykto}}</ref> Mótmælendur fyrir utan [[Hvíta húsið]], aðsetur [[Forseti Bandaríkjanna|Bandaríkjaforseta]] í [[Washington (borg)|Washington]], kröfðust afsagnar Trumps forseta.<ref name="NWWhiteHouse">{{cite news|title=White House Locked Down as Police Scuffle With Protesters Demanding Trump Resignation|url=https://www.newsweek.com/white-house-lockdown-due-george-floyd-protests-outside-gates-1507533?fbclid=IwAR1tmbbaF_QiyH2w2Rx3yr26vxoQob-qTkUadMv_AO5WFUZ9F5MrNgZU8G0|accessdate=May 31, 2020|date=May 29, 2020|author=Jeffrey Martin|publisher=Newsweek}}</ref><ref name="NYTMayhem">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/06/01/us/george-floyd-protests-live-updates.html?action=click&module=Spotlight&pgtype=Homepage|publisher=New York Times|date=June 1, 2020|accessdate=June 1, 2020|title=Live Updates on George Floyd Protests: Overnight Mayhem Follows Peaceful Rallies}}</ref> Sumir þeirra hentu flöskum að húsinu. Leyniþjónustumenn fóru með Trump forseta í öryggisbirgi í Hvíta húsinu.<ref name="NYTTrump">{{cite news|title=As Protests and Violence Spill Over, Trump Shrinks Back|url=https://www.nytimes.com/2020/05/31/us/politics/trump-protests-george-floyd.html|author=Peter Baker|author2=Maggie Haberman|publisher=New York Times|date=June 1, 2020|accessdate=June 1, 2020}}</ref> Mótmæli hafa einnig farið fram utan Bandaríkjanna, meðal annars í [[London|Lundúnum]], [[Toronto]], [[Beijing]], [[Berlín]] og [[Addis Ababa]]. Sumir alþjóðlegir mótmælendur sögðust vilja styðja George Floyd en einnig beina athygli að kynþáttafordómum lögreglu í eigin löndum.<ref name="France">{{cite news|publisher=France 24|title=Protesters gather worldwide to show solidarity with George Floyd|date=May 31, 2020|accessdate=May 31, 2020|url=https://www.france24.com/en/20200531-protesters-gather-internationally-to-show-solidarity-with-george-floyd|author=}}</ref> Í Toronto minntust mótmælendurnir dauða Regis Korchinski-Paquet, blökkukonu sem féll út af svölunum á íbúð sinni á meðan lögreglumenn voru heima hjá henni. Lundúnabúar mótmæltu fyrir utan Grenfell Tower, þar sem margir blökkumenn og Arabar höfðu látist í [[Bruninn í Grenfell Tower|bruna]] árið 2017. [[París]]arbúar minntust Adama Traoré, blökkumanns sem var drepinn í haldi franskra lögreglumanna árið 2016. Ástralar minntust Davids Dungay, [[Frumbyggjar Ástralíu|ástralsks frumbyggja]] sem lést í haldi lögreglu. Líkt og Floyd sagði Dungay einnig „Ég get ekki andað“ margsinnis áður en hann dó.<ref name="NYTInterP" /> Sumir mótmælendur hafa krafist hertra andrasískra laga í eigin löndum.<ref name="NYTInterP">{{cite news|accessdate=June 1, 2020|date=June 1, 2020|publisher=New York Times|title=Global Anger Grows Over George Floyd’s Death in Minneapolis|url=https://www.nytimes.com/2020/06/01/world/asia/george-floyd-protest-global.html?action=click&module=Spotlight&pgtype=Homepage|author=Javier C. Hernández| author2=Benjamin Mueller}}</ref> Bent hefur verið á Floyd-mótmælin og viðbrögð við þeim sem dæmi um rýrnun á forystuhlutverki Bandaríkjanna á alþjóðasviðinu. Franski blaðamaðurinn Pierre Haski sagði þann 1. júní: „Beijing hefði ekki getað vonast eftir betri gjöf. Landið sem kennir Kína um allt sem aflaga fer í heiminum birtist nú á forsíðum blaða vegna óeirða í borgum sínum.“<ref name="NYTInterP" /> ===Á Íslandi=== Á [[Austurvöllur|Austurvelli]] í [[Reykjavík]] mótmæltu um 3.500 til 5.000 manns þann 4. júní.<ref name="reykjavik.monitor">{{cite web|url=https://icelandmonitor.mbl.is/news/politics_and_society/2020/06/04/thousands_protest_in_austurvollur/|title=Thousands Protest in Austurvöllur|lang=en|date=4 June 2020|trans_title=Þúsundir Manna Mótmæla á Austurvelli|website=Iceland Monitor}}</ref> Á [[Ísafjörður|Ísafirði]] mótmæltu um 100 manns.<ref name="ísafjörður.ruv">{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/2020/06/03/um-hundrad-manns-syndu-samstodu-a-isafirdi|title=Um hundrað manns sýndu samstöðu á Ísafirði|date=3. júní 2020|website=RÚV|lang=is}}</ref> ===Göbb í tengslum við mótmælin=== Að minnsta kosti einn stuðningshópur hvítra kynþáttayfirburða, Identity Evropa, hefur villt á sér heimildir og þóst standa með mótmælendunum á [[X (samfélagsmiðill)|Twitter]]. Þeir sögðust vera meðlimir [[Antifa]]-hreyfingarinnar og hvöttu mótmælendur til að fara ránshendi um hverfi þar sem hvítir íbúar væru í meirihluta. Upp komst um gabbið og Twitter lét taka niður færslur þeirra fyrir að brjóta reglur um ofbeldi, ruslpósta og falska notendaaðganga.<ref name="BIImpostor">{{cite news|url=https://www.businessinsider.com/white-nationalist-identity-evropa-twitter-antifa-looting-2020-6?fbclid=IwAR2r4WZmQMPU7DVG0Uw18hOuGflwzGKg5HcE-d0KZ-BEisTIgon2Sd-35Qg|publisher=Business Insider|author=Aaron Holmes|title=An 'ANTIFA' Twitter account that called for looting 'white hoods' was actually run by white nationalist group Identity Evropa|date=June 2, 2020|accessdate=June 3, 2020}}</ref><ref name="NBCImpostor">{{cite news|publisher=NBC|title=White nationalist group posing as antifa called for violence on Twitter|url=https://www.nbcnews.com/tech/security/twitter-takes-down-washington-protest-disinformation-bot-behavior-n1221456?fbclid=IwAR3uRYrVJP6xS5R3miTpGmmiyxlN2sXSFJFRJKWPqF_yHPsujypTAWNATqM|date=June 1, 2020|accessdate=June 3, 2020|author1=Ben Collins|author2=Brandy Zadrozny|author3=Emmanuelle Saliba}}</ref> ==Dauðsföll== Þann 2. júní árið 2020 höfðu þrettán manns látist vegna mótmælanna: * Þann 27. maí var Calvin Horton Jr. skotinn til bana á mótmælum í Minneapolis í Minnesota. Verslunareigandi var handtekinn og lögreglan tilkynnti að hinn grunaði hefði hleypt af byssu sinni er hann sá mótmælendur fara ránshendi.<ref name="Death1">{{Cite web|url=https://www.startribune.com/man-shot-dead-outside-lake-street-pawnshop-during-unrest-is-identified/570865962/|title=Man shot dead outside Lake Street pawnshop during unrest is identified|website=Star Tribune|access-date=2020-06-03|archive-date=2020-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200601152637/https://www.startribune.com/man-shot-dead-outside-lake-street-pawnshop-during-unrest-is-identified/570865962/|url-status=dead}}</ref> * Þann 29. maí var maður skotinn til bana í [[Detroit]] í [[Michigan]] nálægt mótmælunum.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2020/05/30/us/detroit-man-shot-protests/index.html|title=Man fatally shot during protests in Detroit|author1=Jennifer Henderson|author2 =Madeline Holcombe|website=CNN}}</ref> * Þann 30. maí var lögreglumaður að nafni David Patrick Underwood skotinn til bana fyrir utan dómshús af árásarmönnum á bíl. Annar vörður særðist einnig.<ref>{{Cite web|title=Federal Protective Service Officer Fatally Shot in Oakland Identified|url=https://www.officer.com/command-hq/news/21140344/federal-protective-service-officer-fatally-shot-in-oakland-identified|last=Whiting|first=Sam|date=June 1, 2020|website=www.officer.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200601144246/https://www.officer.com/command-hq/news/21140344/federal-protective-service-officer-fatally-shot-in-oakland-identified|archive-date=June 1, 2020|access-date=June 1, 2020}}</ref> Bandaríska heimavarnarráðuneytið skilgreindi skotárásina sem innanlandshryðjuverk. [[Bandaríska alríkislögreglan]] hóf rannsókn en hefur ekki fundið árásarmanninn.<ref>{{cite news|url=https://www.mercurynews.com/2020/05/31/federal-protection-services-officer-killed-in-oakland-drive-by-shooting-identified/|title=Federal Protection Services officer killed in Oakland drive-by shooting identified|last=Debolt|first=David|date=June 1, 2020|work=The Mercury News|accessdate=June 1, 2020}}</ref> * Þann 30. maí lést maður eftir að hafa orðið fyrir flutningabíl FedEx sem var að keyra í burt frá mótmælendum.<ref>{{Cite web|title=Man dragged by FedEx truck dies during night of George Floyd protests in St. Louis|url=https://www.mercurynews.com/man-dragged-by-fedex-truck-dies-during-night-of-george-floyd-protests-in-st-louis|last=Sanders|first=Nicole|date=May 31, 2020|website=The Mercury News|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> * Þann 30. maí var mótmælandinn James Scurlock skotinn til bana fyrir utan bar í [[Omaha]] í [[Nebraska]].<ref name=":4">{{Cite web|title=Omaha Police investigate Saturday night shooting death of protester|url=https://www.3newsnow.com/news/local-news/omaha-police-investigate-saturday-night-shooting-death-of-protester|last=Meadows|first=Danielle|date=May 31, 2020|website=3 News Now KMTV|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=May 31, 2020}}</ref> Eigandi barsins var grunaður um skotárásina.<ref name=":4" /> * Þann 30. maí var maður drepinn og fimm aðrir særðust í nokkrum atvikum nálægt mótmælum í [[Chicago]] í [[Illinois]].<ref>{{Cite web|title=1 Dead, at Least 5 Wounded in Shootings in Downtown Chicago Saturday Night|url=https://www.nbcchicago.com/news/local/1-dead-at-least-3-wounded-in-shootings-in-river-north-loop-saturday-night/2281022/|last=|first=|date=|website=NBC Chicago|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> * Þann 31. maí voru tveir skotnir til bana nærri mótmælum í [[Indianapolis]] í [[Indiana]].<ref>{{Cite web|url=https://www.foxnews.com/us/indianapolis-riot-george-floyd-death-protest-demonstration-downtown-shooting-police-investigation|title=Indianapolis riots leave 2 dead after 'multiple shootings' reported downtown, buildings damaged|first=Travis|last=Fedschun|date=May 31, 2020|website=Fox News}}</ref> * Þann 1. júní var maður drepinn í [[Louisville]] í [[Kentucky]] þegar lögreglumenn og þjóðvarðliðar hófu skothríð á mannfjöldann. Lögreglumennirnir sögðust hafa hleypt af eftir að skotið var á þá úr mannfjöldanum. Hinn látni hafði hins vegar ekki verið þátttakandi í mótmælunum. Rannsókn á dauða hans er hafin.<ref name="CNN Kentucky man dead">{{cite web|url=https://edition.cnn.com/us/live-news/george-floyd-protests-06-01-20/h_8551077f7c15d238735f04f508d138fe|title=Man dead in Kentucky after authorities fired at crowd as they cleared parking lot|website=[[CNN]]|last1=Burnside|first1=Tina|last2=Henderson|first2=Jennifer|date=June 1, 2020|accessdate=June 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200601135118/https://edition.cnn.com/us/live-news/george-floyd-protests-06-01-20/h_8551077f7c15d238735f04f508d138fe|archive-date=júní 1, 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=One dead in Louisville after police and National Guard 'return fire' on crowd|url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/one-dead-louisville-after-police-national-guard-return-fire-protesters-n1220831|website=NBC News|language=en|access-date=June 1, 2020}}</ref> * Þann 1. júní voru tveir skotnir til bana í Davenport í Iowa í óeirðum um nótt. Einn lögreglumaður særðist einnig í skotárás.<ref name="auto3">{{Cite web|url=https://www.desmoinesregister.com/story/news/crime-and-courts/2020/06/01/davenport-iowa-rioting-two-people-shot-dead-police-officers-ambushed/5306484002/|title=2 people dead after rioting in Davenport; police officer shot after being 'ambushed'|first=Philip|last=Joens|website=Des Moines Register}}</ref> ==Kórónaveirufaraldurinn== {{aðalgrein|Kórónaveirufaraldur 2019-2020}} Mótmælin hófust vorið 2020, stuttu eftir að dauðsföll vegna yfirstandandi [[Kórónaveirufaraldur 2019-2020|kórónaveirufaraldar]] í Bandaríkjunum voru orðin 100.000 talsins.<ref name="NYTMask">{{cite news|publisher=New York Times|accessdate=May 31, 2020|url=https://www.nytimes.com/2020/05/29/opinion/george-floyd-protests-minneapolis.html|title=America Is a Tinderbox|date=May 29, 2020|author=Michelle Goldberg}}</ref> Faraldurinn hafði þegar haft þungbærari áhrif á svarta og þeldökka Bandaríkjamenn en á hvíta. Sérfræðingar sögðust óttast að mótmælendurnir kynnu að dreifa veirunni sín á milli.<ref name="CNNMask">{{cite news|url=https://www.cnn.com/2020/05/30/us/george-floyd-protests-coronavirus-masks/index.html|author=Ray Sanchez|publisher=CNN|date=May 30, 2020|accessdate=May 31, 2020|title=As a pandemic and protests over George Floyd's death collide, officials stress: Wear a mask}}</ref> Efnahagslega áhrif faraldursins voru jafnframt þau að atvinnuleysi náði áður óþekktum hæðum á skömmum tíma en í byrjun júní 2020 höfðu 42,6 milljónir Bandaríkjamanna sótt um atvinnuleysisbætur frá því faraldurinn hófst<ref>{{Cite web|url=https://fortune.com/2020/06/04/us-unemployment-rate-numbers-claims-this-week-total-job-losses-june-4-2020-benefits-claims/|title=Over 42.6 million Americans have filed for unemployment during the coronavirus pandemic|website=Fortune|language=en|access-date=2020-06-04}}</ref>. Atvinnuleysi er jafnan meira meðal svartra og lagðist einnig þyngra á þá en hvíta Bandaríkjamenn vegna faraldursins.<ref>{{Cite web|url=https://qz.com/1863793/a-quick-guide-to-unemployment-rates-by-race-in-major-us-cities/|title=A quick guide to unemployment rates, by race, in major US cities|last=Cheng|first=Michelle|website=Quartz|language=en|access-date=2020-06-04}}</ref> [[Andrew Cuomo]], fylkisstjóri New York, sagði á laugardaginn 30. maí: „Þið hafið rétt til að mótmæla. Guð blessi Bandaríkin. Þið hafið ekki rétt til að smita annað fólk. Þið hafið ekki rétt á að haga ykkur þannig að þið stofnið lýðheilsu í hættu. ... Þið megið hafa skoðun en það eru líka til staðreyndir, og það er rangt hjá ykkur að bera ekki grímur.“<ref name="CNNMask" /> ==Viðbrögð Tims Walz== [[Tim Walz]], [[Fylkisstjóri (Bandaríkin)|fylkisstjóri]] [[Minnesota]], sagðist vilja sjá breytingar: „Það er tími fyrir endurbyggingu. Endurbyggjum borgina, endurbyggjum réttarkerfið okkar og endurbyggjum sambandið milli lögreglunnar og þeirra sem hún á að vernda. Dauði George Floyd ætti að leiða til réttlætis og kerfisbreytinga, en ekki til frekari dauða og eyðileggingar.“<ref name= "GuardianProtests">{{cite news|publisher=Guardian|url=https://www.theguardian.com/us-news/2020/may/28/george-floyd-minnesota-governor-national-guard-protests|title=George Floyd killing: fires erupt in Minneapolis as US rocked by third night of protests|date=May 29, 2020|accessdate=May 29, 2020|author1=Chris McGreal|author2= Peter Beaumont|author3= Maanvi Singh|author4=Mario Koran}}</ref> ==Viðbrögð Donalds Trump== [[Mynd:President Trump Visits St. John's Episcopal Church (49963649028).jpg|thumb|right|Donald Trump Bandaríkjaforseti heldur á lofti Biblíu fyrir framan kirkju heilags Jóhannesar í Washington, D.C. eftir að hafa sent lögreglu til að tvístra mótmælendum.]] [[Donald Trump]] Bandaríkjaforseti lýsti yfir samúð með George Floyd og fjölskyldu hans en kallaði mótmælendurna einnig „bófa“ (e. ''thugs'') og sagði um þá „Þegar ránin byrja, þá hefst skothríðin“ (e. ''When the looting starts, the shooting starts'') á [[X (samfélagsmiðill)|Twitter]]-síðu sinni. Twitter faldi færsluna þar sem hún þótti brjóta gegn reglum samfélagsmiðilsins um að vegsama ofbeldi.<ref name="GuardianProtests"></ref> Trump kenndi „veikburða“ borgar- og fylkisstjórum úr [[Demókrataflokkurinn|Demókrataflokknum]] um mótmælin og lagði jafnframt áherslu á hlutverk [[Antifa]], sem hann sagðist ætla að skilgreina sem [[hryðjuverk]]ahóp.<ref name="NYTTrump" /> Öldungadeildarþingmaðurinn [[Tim Scott]] frá [[Suður-Karólína|Suður-Karólínu]], sem er svartur og flokksbróðir Trumps í [[Repúblikanaflokkurinn|Repúblikanaflokknum]], sagði ummæli forsetans „ekki uppbyggjandi“.<ref name="NYTTrump" /> Þann 1. júní tilkynnti Trump borgar- og fylkisstjórnum þar sem mótmælin voru í gangi að þær yrðu að binda endi á óeirðirnar, ella myndi hann senda herinn til þess að gera það. Lögunum sem heimila Trump að gera þetta, uppreisnarlögunum frá árinu 1807, var síðast beitt við [[óeirðirnar í Los Angeles]] sem hófust vegna handtöku [[Rodney King]] árið 1992.<ref name="NPRIAct">{{cite news|accessdate=June 2, 2020|title=What Is The Insurrection Act That Trump Is Threatening To Invoke?|publisher=NPR|author=Domenico Montenaro|url=https://www.npr.org/2020/06/01/867467714/what-is-the-insurrection-act-that-trump-is-threatening-to-invoke|date=June 1, 2020|lang=en}}</ref> Þann 1. júní, klukkan tæplega sjö að morgni, þegar fólki hafði verið bannað að fara út á götur, beittu lögreglumenn og leyniþjónustumenn piparúða, táragasi og reyksprengjum gegn mótmælendum nálægt Hvíta húsinu. Þetta var gert til þess að hrekja mótmælendurna frá biskupakirkju heilags Jóhannesar í Washington. Eftir að mótmælendurnir voru á brott gekk Trump forseti að kirkjunni, hélt [[Biblía|Biblíu]] á lofti og lét taka mynd af sér. Biskupinn Mariann E. Budde, leiðtogi biskupakirkjunnar í Washington-borg, sagði að Trump hefði ekki farið með neinar bænir né talað um George Floyd.<ref name="NYTChurch">{{cite news|title=Protesters Dispersed With Tear Gas So Trump Could Pose at Church|publisher=New York Times|date=June 1, 2020|accessdate=June 2, 2020|url=https://www.nytimes.com/2020/06/01/us/politics/trump-st-johns-church-bible.html?action=click&module=RelatedLinks&pgtype=Article|author=Katie Rogers}}</ref> Næsta dag gagnrýndu nokkrir Demókratar og tveir Repúblikanar Trump fyrir uppátækið. [[Ben Sasse]], öldungadeildarþingmaður Repúblikana í [[Nebraska]], sagði: „Við eigum stjórnarskrárvarinn grundvallarrétt til þess að mótmæla og ég er á móti því að brjóta upp friðsamlega mótmælasamkomu til að halda myndatöku þar sem orð Guðs eru notuð sem pólitískur leikmunur.“<ref name="NYTBipart">{{cite news|title=Trump's Response to Protests Draws Bipartisan Rebuke in Congress|publisher=The New York Times|accessdate=June 2, 2020|date=June 2, 2020|url=https://www.nytimes.com/2020/06/02/us/politics/trump-congress-protesters-tear-gas.html?action=click&module=Top%20Stories&pgtype=Homepage|author=Catie Edmondson|lang=en|trans_title=Viðbrögð Donalds Trumps við Mótmæli Orsakar Ávítur á Tveggja Aðila á Þinginu}}</ref> ==Mannréttindarannsóknir í Minnesota== Þann 2. júní 2020 sagði Walz fylkisstjóri að mannréttindaráðuneyti Minnesota myndi rannsaka starfshætti lögreglunnar í fylkinu. Walz sagði: „Með rannsókninni verður litið á stefnur, aðferðir og meðferðir lögreglunnar síðustu tíu ár til að áætla hvort deildin hafi beitt kerfisbundinni kynþáttamismunun gagnvart þeldökku fólki.“<ref name="NBCMin" /> Mannréttindafulltrúinn Rebecca Lucero sagði að ráðuneytið myndi fá rannsóknarskýrsluna eftir „nokkra mánuði“.<ref name="NBCMin">{{cite news|title=State of Minnesota files civil rights charge against Minneapolis Police Department|url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/state-minnesota-files-civil-rights-charge-against-minneapolis-police-department-n1222476?fbclid=IwAR1dvr39ehesZgE9wTmtOagAymRnEbyqeIUzWlxIemoTYVL9G6oDth0bjW8|publisher=NBC News|date=June 2, 2020|accessdate=June 2, 2020|author=David K. Li}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} [[Flokkur:2020]] [[Flokkur:Mótmæli í Bandaríkjunum]] a8v5io5qpkohc9s0s7xkmut6vojrbks Abdalla Hamdok 0 159595 1985274 1894613 2026-11-06T22:12:48Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 6 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985274 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Abdalla Hamdok | nafn_á_frummáli = {{nobold|عبدالله حمدوك}} | mynd = Mark Green and Abdalla Hamdok at USAID HQ (2) (cropped).jpg | myndatexti1 = {{small|Hamdok árið 2019.}} | titill= Forsætisráðherra Súdans | stjórnartíð_start = [[21. nóvember]] [[2021]] | stjórnartíð_end = [[2. janúar]] [[2022]] | forseti = ''Fullveldisráð'' | forveri = ''Hann sjálfur'' | eftirmaður = [[Osman Hussein]] {{small|(starfandi)}} | stjórnartíð_start2 = [[21. ágúst]] [[2019]] | stjórnartíð_end2 = [[25. október]] [[2021]] | forseti2 = ''Fullveldisráð'' | forveri2 = [[Mohamed Tahir Ayala]] | eftirmaður2 = ''Hann sjálfur'' | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1956|1|1}} | fæðingarstaður = Al-Dibaibat, Kordofan, [[Súdan]] | þjóderni = [[Súdan]]skur | háskóli = [[Háskólinn í Kartúm]]<br>[[Háskólinn í Manchester]] | stjórnmálaflokkur = Óflokksbundinn | maki = Muna Abdalla | börn = 2 }} '''Abdalla Hamdok ''' (f. 1. janúar 1956) er [[súdan]]skur embættismaður og fyrrverandi forsætisráðherra Súdans. Hamdok hafði gegnt ýmsum innlendum og alþjóðlegum stjórnsýsluembættum fyrir ráðherratíð sína.<ref name="UNIDO_CV">{{cite web | title= Abdalla Hamdok – Deputy Executive Secretary – United Nations Economic Commission for Africa | year= 2018 |website= [[United Nations Industrial Development Organization]] | url= https://www.unido.org/node/134297 |accessdate= 13 August 2019 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20190813211523/https://www.unido.org/node/134297 |archivedate= 13 August 2019 |url-status=live}}</ref> Frá nóvember 2011 til október 2018 var hann aðstoðarframkvæmdastjóri [[Efnahagsnefnd fyrir Afríku|Efnahagsnefndar Sameinuðu þjóðanna fyrir Afríku]] (UNECA).<ref name="UNIDO_CV" /><ref name="UNECA_farewell">{{cite web | title = ECA staff bid adieu to Abdalla Hamdok – "a brilliant, true Pan-Africanist" | website = [[United Nations Economic Commission for Africa]] | date = 30 October 2018 | url = https://www.uneca.org/stories/eca-staff-bid-adieu-abdalla-hamdok-“-brilliant-true-pan-africanist" | accessdate = 16 June 2019 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190616022408/https://www.uneca.org/stories/eca-staff-bid-adieu-abdalla-hamdok-%E2%80%9C-brilliant-true-pan-africanist%E2%80%9D | archivedate = 16 June 2019 | url-status = dead}}</ref> Starfsfólk UNECA lýsti Hamdok sem „hógværum manni með framúrskarandi og agað hugarfar“.<ref name="UNECA_farewell" /> Eftir [[Byltingin í Súdan|súdönsku byltinguna]] í ágúst 2019 var bent á Hamdok sem mögulegt forsætisráðherraefni í lýðræðisvæðingu Súdans.<ref name="possible_Hamdok_council">{{cite news | last1= Abdelaziz | first1= Khalid | title= Sudan opposition says to nominate members for transitional council | date= 12 June 2019 | publisher= [[Thomson Reuters]] | url= https://www.reuters.com/article/us-sudan-politics/sudan-opposition-says-to-nominate-members-for-transitional-council-idUSKCN1TB1O3 |accessdate= 16 June 2019 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20190612121814/https://www.reuters.com/article/us-sudan-politics/sudan-opposition-says-to-nominate-members-for-transitional-council-idUSKCN1TB1O3 |archivedate= 12 June 2019 |url-status=live}}</ref><ref name="SudDaily_PM">{{cite news | title = FFC pick Hamdok as prime minister | newspaper = [[Sudan Daily]] | date = 4 August 2019 | url = https://sudandaily.org/en/2019/08/04/ffc-pick-hamdok-as-prime-minister/ | accessdate = 14 August 2019 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190813222347/https://sudandaily.org/en/2019/08/04/ffc-pick-hamdok-as-prime-minister/ | archivedate = 13 August 2019 | url-status = dead}}</ref> Eftir að [[fullveldisráð Súdans]] tók við völdum af herforingjastjórn landsins var Abdalla Hamdok útnefndur forsætisráðherra. Hann tók við embætti þann 21. ágúst 2019.<ref name="AJE_who_Hamdok">{{cite news | title= Abdalla Hamdok: Who is Sudan's new prime minister? | date= 21 August 2019 |newspaper= [[Al Jazeera English]] | url= https://www.aljazeera.com/news/2019/08/abdalla-hamdok-sudan-prime-minister-190821104935717.html |accessdate= 23 August 2019 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20190823200802/https://www.aljazeera.com/news/2019/08/abdalla-hamdok-sudan-prime-minister-190821104935717.html |archivedate= 23 August 2019 |url-status=live}}</ref> Þann 25. október 2021 var hann handtekinn af vopnuðum mönnum við valdarán hersins. Uppsögn hans var tilkynnt í kjölfarið. Hamdok var leyft að snúa aftur til valda þann 21. nóvember eftir að súdanskir herforingjar komust að samkomulagi við borgaralegu stjórnmálaflokkana. Hann sagði af sér vegna áframhaldandi mótmæla gegn stjórninni í janúar 2022. ==Menntun== Abdalla Hamdok er með BS-gráðu frá [[Háskólinn í Kartúm|Háskólanum í Kartúm]] og doktorsgráðu í hagfræðirannsóknum frá [[Háskólinn í Manchester|Háskólanum í Manchester]].<ref name="UNIDO_CV" /> ==Fyrstu störf== Frá 1981 til 1987 var Hamdok háttsettur embættismaður við fjármálaráðuneyti Súdans.<ref name="UNIDO_CV" /> Á tíunda áratugnum gegndi Hamdok embættum hjá sérfræðiþjónustufélaginu [[Deloitte|Deloitte & Touche]] og síðan hjá [[Alþjóðavinnumálastofnunin]]ni í Simbabve. Hann vann síðan í nokkur á hjá [[Afríski þróunarbankinn|afríska þróunarbankanum]] á [[Fílabeinsströndin]]ni. Hamdok var leiðtogi [[Stofnun lýðræðis og kosningaliðsinnis|Stofnunar lýðræðis og kosningaliðsinnis]] (IDEA) í Afríku og á Mið-Austurlöndum frá 2003 til 2008.<ref name="UNIDO_CV" /> Hamdok vann í stuttan tíma hjá [[Efnahagsnefnd fyrir Afríku|Efnahagsnefnd Sameinuðu þjóðanna fyrir Afríku]] frá 2001 til 2002 sem framkvæmdastjóri samþættingar og verslunar.<ref name="UNECA_farewell" /> Frá 2011 til 2018 var hann aðstoðarframkvæmdastjóri nefndarinnar.<ref name="UNIDO_CV" /><ref name="UNECA_farewell" /> Í september árið 2018 bauð ríkisstjórn [[Omar al-Bashir|Omars al-Bashir]] Hamdok að gerast fjármálaráðherra en hann afþakkaði boðið.<ref name="MEE_Hamdok_refuses_Ministry">{{cite news | title= Sudan economic crisis: New central bank chief appointed as inflation soars | date= 15 September 2018 |newspaper= [[Middle East Eye]] | url= https://www.middleeasteye.net/news/sudan-economic-crisis-new-central-bank-chief-appointed-inflation-soars |accessdate= 13 August 2019 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20190813205839/https://www.middleeasteye.net/news/sudan-economic-crisis-new-central-bank-chief-appointed-inflation-soars |archivedate= 13 August 2019 |url-status=live}}</ref> ==Forsætisráðherra Súdans== [[File:Steven Mnuchin and New PM Abdalla Hamdok.jpg|right|thumb|Hamdok ásamt [[Steven Mnuchin]] við fjármálaráðuneyti Bandaríkjanna árið 2019.]] Í kjölfar [[Byltingin í Súdan|súdönsku byltingarinnar]] 2019 stungu súdanskir stjórnarandstöðuhópar í [[Bandalag frelsis og breytinga|Bandalagi frelsis og breytinga]] upp á því í júní og ágúst að Hamdok yrði útnefndur forsætisráðherra til þess að leiða lýðræðisvæðingarferli landsins.<ref name="possible_Hamdok_council" /><ref name="SudDaily_PM" /> Samið hafði verið um umbreytingaferlið í stjórnmálasáttmála sem Bandalagið gerði við fráfarandi herstjórn landsins þann 17. júlí 2019<ref name="TMC_FFC_20190717_agreement">{{cite web | last1 = FFC | last2 = TMC | author1-link = Forces of Freedom and Change | author2-link = Transitional Military Council (2019) | last3 = Idris | first3 = Insaf | title = Political Agreement on establishing the structures and institutions of the transitional period between the Transitional Military Council and the Declaration of Freedom and Change Forces | newspaper = [[Radio Dabanga]] | date = 17 July 2019 | url = https://www.dabangasudan.org/uploads/media/5d306eb7c2ab1.pdf | accessdate = 18 July 2019 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190718222047/https://www.dabangasudan.org/uploads/media/5d306eb7c2ab1.pdf | archivedate = 18 July 2019 | url-status = dead}}</ref><ref name="Dabanga_agreement_signed">{{cite news | title= Int'l community applauds Sudan political agreement | date= 18 July 2019 |newspaper= [[Radio Dabanga]] | url= https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/int-l-community-applauds-sudan-political-agreement |accessdate=18 July 2019 |archheraiveurl= https://web.archive.org/web/20190718222348/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/int-l-community-applauds-sudan-political-agreement |archivedate= 18 July 2019 |url-status=live}}</ref> og drög að stjórnarskráryfirlýsingu höfðu verið undirrituð þann 4. ágúst.<ref name="raisethevoices_4Aug2019_const_dec">{{cite web |last1 = FFC |last2 = TMC |author1-link = Forces of Freedom and Change |author2-link = Transitional Military Council (2019) |title = (الدستوري Declaration (العربية)) |trans-title = (Constitutional Declaration) |language = ar |website = raisethevoices.org |date = 4 August 2019 |url = http://raisethevoices.org/wp-content/uploads/2019/08/sudan-amendment.pdf |accessdate = 5 August 2019 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190805170905/http://raisethevoices.org/wp-content/uploads/2019/08/sudan-amendment.pdf |archivedate = 5 August 2019 |url-status = dead}}</ref><ref name="Const_Dec_En_unofficial">{{cite web | last1 = FFC | last2 = TMC | last3 = IDEA | last4 = Reeves | first4 = Eric | author1-link = Forces of Freedom and Change | author2-link = Transitional Military Council (2019) | author3link = International Institute for Democracy and Electoral Assistance | author4link = Eric Reeves | title = Sudan: Draft Constitutional Charter for the 2019 Transitional Period | website = sudanreeves.org | date = 10 August 2019 | url = https://sudanreeves.org/2019/08/06/sudan-draft-constitutional-charter-for-the-2019-transitional-period/ | accessdate = 10 August 2019 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190810213233/https://sudanreeves.org/2019/08/06/sudan-draft-constitutional-charter-for-the-2019-transitional-period/ | archivedate = 10 August 2019 | url-status = dead }}</ref> [[Fullveldisráð Súdans]] útnefndi Hamdok forsætisráðherra þann 20. ágúst í samræmi við ákvæði stjórnarskráryfirlýsingarinnar til að hafa umsjá með umbreytingaferlinu. Hamdok og öðrum leiðtogum millibilsstjórnarinnar er bannað að gefa kost á sér til áframhaldandi stjórnarsetu í þingkosningum sem eiga að fara fram undir lok umbreytingaferlisins árið 2022.<ref name="Const_Dec_En_unofficial" /> Sem forsætisráðherra skipaði Hamdok eigin ríkisstjórn. Þann 4. október 2019 hreinsaði hann bandamenn al-Bashirs úr stjórnarstöðum í súdönskum ríkisháskólum. Hann leysti 28 kanslara og 35 varakanslara úr embætti og útnefndi 34 varakanslara.<ref name="SudTrib_32new_uni_VCs">{{cite news | title= Hamdok sacks Sudan’s university chancellors and vice-chancellors |trans-title = | date= 4 October 2019 | newspaper= [[Sudan Tribune]] | url= https://sudantribune.com/spip.php?article68238 |accessdate=5 October 2019 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20191004215935/https://sudantribune.com/spip.php?article68238 |archivedate= 4 October 2019 |url-status=live}}</ref><ref name="SudTrib_Hamdok4women">{{cite news | title= Hamdok delays formation of Sudan's transitional government | date= 29 August 2019 |newspaper= [[Sudan Tribune]] | url= https://www.sudantribune.com/spip.php?article68018 |accessdate= 7 September 2019 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20190907203521/https://www.sudantribune.com/spip.php?article68018 |archivedate= 7 September 2019 |url-status=live}}</ref> ===Morðtilræði=== Þann 9. mars komst Hamdok lífs af eftir morðtilræði gegn sér í höfuðborginni [[Kartúm]]. Nöfn sökudólganna hafa ekki verið gerð opinber. Að minnsta kosti þrjú farartæki urðu fyrir hnjaski í tilræðinu en engan sakaði<ref>{{cite web|url=https://gulfnews.com/world/mena/sudanese-prime-minister-abdullah-hamdouk-survives-an-assassination-attempt-1.1583742563807|title=Sudanese Prime Minister Abdullah Hamdouk survives an assassination attempt|website=Gulf News|date=9 March 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-51800278 |title=Sudan PM Abdalla Hamdok survives assassination attempt |website=BBC.com |date=March 9, 2020}}</ref> nema einn öryggisvörð sem særðist lítillega.<ref>{{cite web|url=https://www.foxnews.com/world/sudan-prime-minister-abdalla-hamdok-survives-harrowing-assassination-attempt |title=Sudan Prime Minister Abdalla Hamdok survives harrowing assassination attempt |last=Chakraborty |first=Barnini |website=FoxNews.com |date=March 9, 2020}}</ref> ===Valdaránið 2021=== Nóttina 25. október 2021 var Hamdok handtekinn ásamt fleiri ráðherrum í ríkisstjórn sinni í [[valdarán]]i hersins.<ref>{{Vefheimild|titill=Súdanskir ráðherrar handteknir í valdaráni|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2021/10/25/sudanskir_radherrar_handteknir_i_valdarani/|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2021|mánuður=25. október|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=26. október}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Ráðherrar handteknir í valdaráni í Súdan|url=https://www.frettabladid.is/frettir/radherrar-handteknir-i-valdarani-i-sudan/|útgefandi=''[[Fréttablaðið]]''|ár=2021|mánuður=25. október|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=26. október|höfundur=Ingunn Lára Kristjánsdóttir}}</ref> Valdaránið leiddi til fjöldamótmæla gegn herforingjastjórninni þar sem minnst fjörutíu manns voru drepnir. Þann 21. nóvember komust herforingjarnir að samkomulagi við Hamdok og borgaralegu stjórnmálaflokkana um að leyfa Hamdok að snúa aftur í embætti forsætisráðherra.<ref>{{Vefheimild|titill=Herinn bakkar og Hamdok tekur aftur við stjórninni|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2021/11/21/herinn_bakkar_og_hamdok_tekur_aftur_vid_stjorninni/|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2021|mánuður=21. nóvember|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=26. október}}</ref> Hamdok sagði af sér þann 2. janúar 2022 vegna frekari mótmæla gegn stjórninni og krafa um að yfirráð yrðu alfarið færð í hendur borgaralegra stjórnvalda.<ref>{{Vefheimild|titill=Forsætisráðherra Súdan hættir eftir hávær mótmæli|url=https://www.ruv.is/frett/2022/01/02/forsaetisradherra-sudan-haettir-eftir-havaer-motmaeli|útgefandi=[[RÚV]]|ár=2022|mánuður=2. janúar|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=2. janúar|höfundur=Markús Þ. Þórhallsson}}</ref> ==Skoðanir== ===Landbúnaður=== Hamdok hefur hvatt til þess að Afríkubúar hverfi frá [[Sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskapi]] og taki upp „aflrænni og verslunarmiðaðari“ landbúnað. Hann benti árið 2014 að þótt afrísk matvælaframleiðsla gæti vel orðið álfunni sjálfbær líði um 300 milljónir Afríkubúa matarskort. Hamdok benti jafnfamt á að með tilliti til fimmtu stöðuskýrslu [[Milliríkjanefnd um loftslagsbreytingar|Milliríkjanefndarinnar um loftslagsbreytingar]], sem hækkun á meðalhita um tvær gráður á selsíus yfir meðalhita fyrir daga iðnbyltingarinnar, kunni hliðarverkanir [[Loftslagsbreytingar|loftslagsbreytinga]] á borð við lægri regntíðni að erfiða heimsálfunni að draga úr fátækt. Hamdok stakk upp á bótum á innviðum til að vinna bug á hungri (til dæmis nýjum leiðum til að umbreyta, geyma og flytja umframmatvæli á markaði), notkun „loftlagsupplýsinga“, bættri vatnsstjórnun og aukinni samhæfingu landbúnaðar við þjóðariðnað og vísinda- og rannsóknarstofnanir.<ref name="Hamdok_feeding_Africa">{{cite news | last1 = Hamdok | first1 = Abdalla | title = Abdalla Hamdok: How Africa can feed its people, create wealth | website= environewsnigeria.com |date = 8 October 2014 | url = https://www.environewsnigeria.com/abdalla-hamdok-how-africa-can-feed-its-people-create-wealth/ | accessdate = 13 August 2019 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20190813205657/https://www.environewsnigeria.com/abdalla-hamdok-how-africa-can-feed-its-people-create-wealth/ |archivedate= 13 August 2019 |url-status=live}}</ref> ===Kvenréttindi=== Sem forsætisráðherra tók Hamdok í ágúst 2019 þátt í að velja ráðherra af lista ráðherraefna sem [[Bandalag frelsis og breytinga]] hafði afhent honum (að undanskyldum innanríkis- og varnarmálaráðherra, sem herforingjar Fullveldisráðsins fengu að velja). Hamdok frestaði vali sínu á ráðherrum og benti á að of fáar konur hefði verið á listanum. Hann sagðist vilja „taka til greina sanngjarnt hlutfall kvenna“.<ref name="SudTrib_Hamdok4women" /> Að endingu útnefndi Hamdok fjórar konur í ráðherraembætti: [[Asma Mohamed Abdalla]] varð utanríkisráðherra,<ref name="SudDaily_ForMin_FinMin">{{cite news |title= Sudan's PM chooses 14 members of cabinet |date= 3 September 2019 |newspaper= [[Sudan Daily]] |url= https://sudandaily.org/en/2019/09/03/sudans-pm-chooses-14-members-of-cabinet/ |accessdate= 4 September 2019 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20190904022747/https://sudandaily.org/en/2019/09/03/sudans-pm-chooses-14-members-of-cabinet/ |archivedate= 4 September 2019 |url-status= dead}}</ref> [[Lina al-Sheikh]] varð vinnu- og félagsþróunarráðherra,<ref name="SudDaily_Min_Social">{{cite news | title= Hamdouk approves several candidates for the transitional cabinet | date= 4 September 2019 | newspaper= [[Sudan Daily]] | url= https://sudandaily.org/en/2019/09/04/hamdouk-approves-several-candidates-for-the-transitional-cabinet/ | accessdate= 4 September 2019 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20190904213028/https://sudandaily.org/en/2019/09/04/hamdouk-approves-several-candidates-for-the-transitional-cabinet/ | archivedate= 4 September 2019 | url-status= dead}}</ref> <ref name="SudTrib_Min_Infrastruct">{{cite news | title= FFC, Hamdok reach deal on Sudan’s transitional cabinet | date= 4 September 2019 |newspaper= [[Sudan Tribune]] | url= https://sudantribune.com/spip.php?article68055 |accessdate=5 September 2019 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20190904225026/https://sudantribune.com/spip.php?article68055 |archivedate= 4 September 2019 |url-status=live}}</ref> [[Wala'a Essam al-Boushi]] varð barna- og íþróttaráðherra og [[Intisar el-Zein Soughayroun]] varð ráðherra æðri menntamála.<ref name="National_women_mins">{{cite news | last1= Hendawi | first1= Hamza | title= Women take prominent place in Sudanese politics as Abdalla Hamdok names cabinet | date= 4 September 2019 |newspaper= [[The National (Abu Dhabi)]] | url= https://www.thenational.ae/world/africa/women-take-prominent-place-in-sudanese-politics-as-abdalla-hamdok-names-cabinet-1.906502 |accessdate= 5 September 2019 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20190904231154/https://www.thenational.ae/world/africa/women-take-prominent-place-in-sudanese-politics-as-abdalla-hamdok-names-cabinet-1.906502 |archivedate= 4 September 2019 |url-status=live}}</ref> Í nóvember árið 2019 felldi ríkisstjórn Súdans úr gildi öll lög sem takmörkuðu klæða-, ferða- félaga- og námsfrelsi kvenna. Hamdok hrósaði konum í skilaboðum á samfélagsmiðlum og sagði að lögin hefðu verið „verkfæri kúgunar, auðmýkingar, ofbeldis og yfirgangs gegn borgaralegum réttindum“.<ref>{{cite web|title=Sudan dissolves ex-ruling party and repeals law targeting women|url=https://www.theguardian.com/world/2019/nov/29/sudan-dissolves-ex-ruling-party-and-repeals-morality-law|date=29 November 2019|accessdate=29 November 2019|first=Jason|last=Burke|author2=Zeinab Mohammad Salih|work=[[The Guardian]]}}</ref> Árið 2020 setti Hamdok ný lög til að banna limlestingu á kynfærum kvenna.<ref>{{Cite news|last=Walsh|first=Declan|date=2020-04-30|title=In a Victory for Women in Sudan, Female Genital Mutilation Is Outlawed|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/04/30/world/africa/sudan-outlaws-female-genital-mutilation-.html|access-date=2020-05-03|issn=0362-4331}}</ref> Með lögunum var 141. gr. glæpalaga Súdans breytt og bannað var að fjarlægja eða limlesta „kynfæri kvenna með því að skera, limlesta eða breyta eðlilegum hlutum þeirra þannig að starfsemi þeirra sé heft að hluta til eða að fullu“. == Einkahagir == Hamdok kvæntist hagfræðingnum Munu Abdalla árið 1993 í suðurhluta Manchester. Þau eiga tvo fullorðna syni. Annar þeirra var í námi við Exeter-háskóla árið 2019 og hinn útskrifaðist úr háskóla í Bandaríkjunum síðla á öðrum áratugi 21. aldar.<ref name="ManchNews_Hamdok">{{Cite web|url=https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/new-president-sudan-lived-hulme-16841938|title=The new prime minister of Sudan lived, studied and married in Manchester|last=Halle-Richards|first=Sophie|date=1 September 2019|website=men|access-date=27 September 2019}}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=Forsætisráðherra Súdans | frá=[[21. ágúst]] [[2019]]| til=[[25. október]] [[2021]]| fyrir=[[Mohamed Tahir Ayala]]| eftir=Herstjórn| }} {{Erfðatafla| titill=Forsætisráðherra Súdans | frá=[[21. nóvember]] [[2021]]| til=[[2. janúar]] [[2022]]| fyrir=Herstjórn| eftir=Herstjórn| }} {{Töfluendir}} {{DEFAULTSORT:Hamdok, Abdalla}} {{f|1956}} [[Flokkur:Embættismenn Sameinuðu þjóðanna]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Súdans]] h4t73breven2v08kf5sbaf7783octjf Forsetakosningar í Bandaríkjunum 2000 0 159977 1985316 1885291 2026-11-06T23:17:57Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985316 wikitext text/x-wiki {{Kosningar | land = Bandaríkin | gerð = forseta | síðasta_kosning = Forsetakosningar í Bandaríkjunum 1996 | síðasta_ár = 1996 | næsta_kosning = Forsetakosningar í Bandaríkjunum 2004 | næsta_ár = 2004 | kosning_dagsetning = 7. nóvember 2000 | atkvæði_kosningar = | atkvæði_þarf = | kjörsókn = 54,2% ({{hækkun}} 2,5%) | kort_mynd = ElectoralCollege2000.svg | kort_stærð = | kort_texti = Úrslit kosninganna. Litirnir tákna sigurvegara í hverju fylki (<span style="color:darkred;">rauður</span> = Bush/Cheney; <span style="color:darkblue;">blár</span> = Gore/Lieberman). Tölurnar segja til um fjölda [[Kjörmannaráð (Bandaríkin)|kjörmanna]] á hvert fylki. | mynd_stærð = 170x170px | flokkur_heiti = no | mynd1 = GeorgeWBush (1).jpg | forsetaefni1 = '''[[George W. Bush]]''' | flokkur1 = [[Repúblikanaflokkurinn|{{Shy|Repúblikana|flokkurinn}}]] | heimafylki1 = [[Texas]] | varaforsetaefni1 = '''[[Dick Cheney]]''' | kjörmannaatkvæði1 = '''271''' | vann_fylki1 = '''30''' | atkvæði1 = 50.456.002 | prósenta1 = 47,9% | litur1 = e92521 | mynd2 = Al Gore, Vice President of the United States, official portrait 1994.jpg | forsetaefni2 = [[Al Gore]] | flokkur2 = [[Demókrataflokkurinn|{{Shy|Demókrata|flokkurinn}}]] | heimafylki2 = [[Tennessee]] | varaforsetaefni2 = [[Joe Lieberman]] | kjörmannaatkvæði2 = 266 | vann_fylki2 = 20 + [[Washington, D.C.|DC]] | atkvæði2 = '''50.999.897''' | prósenta2 = '''48,4%''' | litur2 = 4b14fe | titill = forseti | fyrir_kosningu = [[Bill Clinton]] | fyrri_flokkur = [[Demókrataflokkurinn]] | eftir_kosningu = [[George W. Bush]] | síðari_flokkur = [[Repúblikanaflokkurinn]] }} '''Forsetakosningar í Bandaríkjunum''' fóru fram þann 7. nóvember árið 2000. Helstu frambjóðendurnir í kosningunum voru [[Al Gore]], sitjandi [[varaforseti Bandaríkjanna]] úr [[Demókrataflokkurinn|Demókrataflokknum]], og [[George W. Bush]], sitjandi [[Fylkisstjóri (Bandaríkin)|fylkisstjóri]] [[Texas]] úr [[Repúblikanaflokkurinn|Repúblikanaflokknum]]. Kosningarnar voru með þeim naumustu og umdeildustu í sögu Bandaríkjanna og þeim lauk með því að Bush var kjörinn forseti með naumum meirihluta í [[Kjörmannaráð (Bandaríkin)|kjörmannaráðinu]] þrátt fyrir að Gore hefði hlotið um 300.000 fleiri atkvæði á landsvísu.<ref>{{Cite web|url=https://www.history.com/news/7-most-contentious-u-s-presidential-elections|title=7 Most Contentious U.S. Presidential Elections|last=Pruitt|first=Sarah|website=HISTORY|language=en|access-date=2019-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190427112856/https://www.history.com/news/7-most-contentious-u-s-presidential-elections|archive-date=April 27, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.clickondetroit.com/news/elections/5-of-the-closest-presidential-elections-in-us-history|title=5 of the closest Presidential elections in US history|last=Haddad|first=Ken|date=2016-11-07|website=WDIV|language=en-US|access-date=2019-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110183524/https://www.clickondetroit.com/news/elections/5-of-the-closest-presidential-elections-in-us-history|archive-date=January 10, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fosters.com/zz/elections/20161101/5-of-closest-presidential-elections-in-us-history/1|title=5 of the closest presidential elections in U.S. history|last=Fain/Briefing|first=Thom|website=fosters.com|language=en|access-date=2019-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110183510/https://www.fosters.com/zz/elections/20161101/5-of-closest-presidential-elections-in-us-history/1|archive-date=January 10, 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hitc.com/en-gb/2017/07/23/top-9-closest-us-presidential-elections-since-1945/|title=Top 9 closest US presidential elections since 1945|last=Wood|first=Richard|date=2017-07-25|website=Here Is The City|language=en|access-date=2019-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110133656/https://www.hitc.com/en-gb/2017/07/23/top-9-closest-us-presidential-elections-since-1945/|archive-date=January 10, 2019|url-status=dead}}</ref> Á kosninganótt var enn ekki ljóst hvort Bush eða Gore hefði unnið kosningarnar þar sem ekki hafði verið skorið úr um sigurvegara í [[Flórída]], en án þeirra 25 kjörmanna sem sigurvegara var úthlutað í fylkinu voru hvorki Bush né Gore með meirihluta í kjörmannaráðinu. Í fyrstu talningum á atkvæðum frá Flórída var Bush með aðeins 537 atkvæða forskot á Gore, eða aðeins 0,009 % mismun. Allt stefndi því í að endurtalning á atkvæðum færi fram í Flórída, en Bush kærði þá ákvörðun til [[Hæstiréttur Bandaríkjanna|Hæstaréttar Bandaríkjanna]]. Þann 12. desember 2000 kvað Hæstirétturinn upp úrskurð sinn í málinu ''[[Bush gegn Gore]]'' þar sem meirihlutaálit fimm dómara gegn fjórum kvað á um að endurtalningin skyldi stöðvuð. Þar með var hinn naumi sigur Bush í fylkinu staðfestur og sömuleiðis sigur hans í kosningunum öllum.<ref>{{Tímarit.is|2440230|Dómur velur forseta|útgáfudagsetning=16. desember 2000|blað=[[Dagur (dagblað 1997)|Dagur]]|blaðsíða=31|höfundur=Elías Snæland Jónsson}}</ref> Bush hlaut 271 kjörmenn, aðeins einum fleiri en þarf til að tryggja sér meirihluta. Kosningarnar 2000 voru fyrsta skipti frá árinu 1888 sem sigurvegari í bandarískum forsetakosningum vann þrátt fyrir að hafa hlotið færri atkvæði á landsvísu en andstæðingur sinn. Þetta átti næst eftir að gerast í [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 2016|forsetakosningunum 2016]]. == Prófkjör == === Repúblikanaflokkurinn === ==== Frambjóðendur ==== * Sigurvegari: '''[[George W. Bush]]''', fylkisstjóri [[Texas]] (1995–2000) ** Varaforsetaefni: '''[[Dick Cheney]]''', varnarráðherra Bandaríkjanna (1989–1993) * [[Alan Keyes]]; dró framboð til baka þann 25. júlí 2000 * [[John McCain]], öldungadeildarþingmaður fyrir [[Arizona]] (1987–2018); dró framboð til baka þann 9. mars 2000 * [[Steve Forbes]], kaupsýslumaður; dró framboð til baka þann 10. febrúar 2000 * [[Gary Bauer]]; dró framboð til baka þann 4. febrúar 2000 * [[Orrin Hatch]]; öldungadeildarþingmaður fyrir [[Utah]] (1977–2019); dró framboð til baka þann 26. janúar 2000 * [[Pat Buchanan]]; dró framboð til baka þann 25. október 1999 * [[Elizabeth Dole]], vinnuráðherra Bandaríkjanna (1989–1990); dró framboð til baka þann 29. október 1999 === Demókrataflokkurinn === ==== Frambjóðendur ==== * Sigurvegari: '''[[Al Gore]]''', varaforseti Bandaríkjanna (1993–2001) ** Varaforsetaefni: '''[[Joe Lieberman]]''', öldungadeildarþingmaður fyrir [[Connecticut]] (1989–2013) * [[Bill Bradley]], öldungadeildarþingmaður fyrir [[New Jersey]] (1979–1997); dró framboð til baka þann 9. mars 2000 == Niðurstöður == <!-- Demókrataflokkurinn: #b0ceff Repúblikanaflokkurinn: #ffb6b6 --> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- ! Fylki ! George W. Bush ! Al Gore ! Ralph Nader ! Pat Buchanan ! Harry Browne ! Howard Phillips ! John Hagelin ! Aðrir |- style="background-color:#FFB6B6" ! Alabama | 56,48% | 41,57% | 1,10% | 0,38% | 0,35% | 0,05% | 0,03% | 0,04% |- style="background-color:#FFB6B6" ! Alaska | 58,62% | 27,67% | 10,07% | 1,82% | 0,92% | 0,21% | 0,32% | 0,37% |- style="background-color:#FFB6B6" ! Arizona | 51,02% | 44,73% | 2,98% | 0,81% | – | 0,01% | 0,07% | 0,38% |- style="background-color:#FFB6B6" ! Arkansas | 51,31% | 45,86% | 1,46% | 0,80% | 0,30% | 0,15% | 0,12% | – |- style="background-color:#B0CEFF" ! Kalifornía | 41,65% | 53,45% | 3,82% | 0,41% | 0,42% | 0,16% | 0,10% | 0,00% |- style="background-color:#FFB6B6" ! Colorado | 50,75% | 42,39% | 5,25% | 0,60% | 0,73% | 0,08% | 0,13% | 0,07% |- style="background-color:#B0CEFF" ! Connecticut | 38,44% | 55,91% | 4,42% | 0,32% | 0,24% | 0,66% | 0,00% | 0,00% |- style="background-color:#B0CEFF" ! Delaware | 41,90% | 54,96% | 2,54% | 0,24% | 0,24% | 0,06% | 0,03% | 0,03% |- style="background-color:#B0CEFF" ! Washington, D.C. | 8,95% | 85,16% | 5,24% | – | 0,33% | – | – | 0,32% |- style="background-color:#FFB6B6" ! Flórída | 48,85% | 48,84% | 1,63% | 0,29% | 0,28% | 0,02% | 0,04% | 0,05% |- style="background-color:#FFB6B6" ! Georgía | 54,67% | 42,98% | 0,52% | 0,42% | 1,40% | 0,01% | – | 0,00% |- style="background-color:#B0CEFF" ! Hawaii | 37,46% | 55,79% | 5,88% | 0,29% | 0,40% | 0,09% | 0,08% | – |- style="background-color:#FFB6B6" ! Idaho | 67,17% | 27,64% | 2,45% | 1,52% | 0,70% | 0,29% | 0,23% | 0,00% |- style="background-color:#B0CEFF" ! Illinois | 42,58% | 54,60% | 2,19% | 0,34% | 0,25% | 0,00% | 0,04% | 0,00% |- style="background-color:#FFB6B6" ! Indiana | 56,65% | 41,01% | 0,84% | 0,77% | 0,71% | 0,01% | 0,01% | 0,00% |- style="background-color:#B0CEFF" ! Iowa | 48,22% | 48,54% | 2,23% | 0,44% | 0,24% | 0,05% | 0,17% | 0,11% |- style="background-color:#FFB6B6" ! Kansas | 58,04% | 37,24% | 3,37% | 0,69% | 0,42% | 0,12% | 0,13% | – |- style="background-color:#FFB6B6" ! Kentucky | 56,50% | 41,37% | 1,50% | 0,27% | 0,19% | 0,06% | 0,10% | 0,01% |- style="background-color:#FFB6B6" ! Louisiana | 52,55% | 44,88% | 1,16% | 0,81% | 0,17% | 0,31% | 0,06% | 0,06% |- style="background-color:#B0CEFF" ! Maine | 43,97% | 49,09% | 5,70% | 0,68% | 0,47% | 0,09% | – | 0,00% |- style="background-color:#B0CEFF" ! ME-1 | 42,59% | 50,52% | 5,82% | 0,57% | 0,42% | 0,07% | – | 0,00% |- style="background-color:#B0CEFF" ! ME-1 | 45,56% | 47,43% | 5,56% | 0,81% | 0,53% | 0,11% | – | 0,00% |- style="background-color:#B0CEFF" ! Maryland | 40,18% | 56,57% | 2,65% | 0,21% | 0,26% | 0,05% | 0,01% | 0,07% |- style="background-color:#B0CEFF" ! Massachusetts | 32,50% | 59,80% | 6,42% | 0,41% | 0,61% | – | 0,11% | 0,15% |- style="background-color:#B0CEFF" ! Michigan | 46,15% | 51,28% | 1,99% | 0,04% | 0,39% | 0,09% | 0,06% | – |- style="background-color:#B0CEFF" ! Minnesota | 45,50% | 47,91% | 5,20% | 0,91% | 0,22% | 0,13% | 0,09% | 0,04% |- style="background-color:#FFB6B6" ! Mississippi | 57,62% | 40,70% | 0,82% | 0,23% | 0,20% | 0,33% | 0,05% | 0,06% |- style="background-color:#FFB6B6" ! Missouri | 50,42% | 47,08% | 1,63% | 0,42% | 0,32% | 0,08% | 0,05% | – |- style="background-color:#FFB6B6" ! Montana | 58,44% | 33,36% | 5,95% | 1,39% | 0,42% | 0,28% | 0,16% | 0,00% |- style="background-color:#FFB6B6" ! Nebraska | 62,25% | 33,25% | 3,52% | 0,52% | 0,32% | 0,07% | 0,07% | – |- style="background-color:#FFB6B6" ! NE-1 | 58,90% | 35,92% | 4,17% | 0,55% | 0,31% | 0,07% | 0,08% | – |- style="background-color:#FFB6B6" ! NE-2 | 56,92% | 38,52% | 3,68% | 0,37% | 0,40% | 0,06% | 0,06% | – |- style="background-color:#FFB6B6" ! NE-2 | 71,35% | 24,94% | 2,66% | 0,66% | 0,25% | 0,07% | 0,07% | – |- style="background-color:#FFB6B6" ! Nevada | 49,52% | 45,98% | 2,46% | 0,78% | 0,54% | 0,10% | 0,07% | 0,54% |- style="background-color:#FFB6B6" ! New Hampshire | 48,07% | 46,80% | 3,90% | 0,46% | 0,48% | 0,06% | 0,01% | 0,21% |- style="background-color:#B0CEFF" ! New Jersey | 40,29% | 56,13% | 2,97% | 0,22% | 0,20% | 0,04% | 0,07% | 0,09% |- style="background-color:#B0CEFF" ! New Mexico | 47,85% | 47,91% | 3,55% | 0,23% | 0,34% | 0,06% | 0,06% | – |- style="background-color:#B0CEFF" ! New York | 35,23% | 60,21% | 3,58% | 0,46% | 0,11% | 0,02% | 0,36% | 0,03% |- style="background-color:#FFB6B6" ! Norður-Karólína | 56,03% | 43,20% | – | 0,30% | 0,42% | – | – | 0,04% |- style="background-color:#FFB6B6" ! Norður-Dakóta | 60,66% | 33,06% | 3,29% | 2,53% | 0,23% | 0,13% | 0,11% | – |- style="background-color:#FFB6B6" ! Ohio | 49,97% | 46,46% | 2,50% | 0,57% | 0,29% | 0,08% | 0,13% | 0,00% |- style="background-color:#FFB6B6" ! Oklahoma | 60,31% | 38,43% | – | 0,73% | 0,53% | – | – | – |- style="background-color:#B0CEFF" ! Oregon | 46,52% | 46,96% | 5,04% | 0,46% | 0,49% | 0,14% | 0,17% | 0,22% |- style="background-color:#B0CEFF" ! Pennsylvanía | 46,43% | 50,60% | 2,10% | 0,33% | 0,23% | 0,29% | – | 0,02% |- style="background-color:#B0CEFF" ! Rhode Island | 31,91% | 60,99% | 6,12% | 0,56% | 0,18% | 0,02% | 0,07% | 0,15% |- style="background-color:#FFB6B6" ! Suður-Karólína | 56,84% | 40,90% | 1,46% | 0,25% | 0,35% | 0,12% | 0,07% | – |- style="background-color:#FFB6B6" ! Suður-Dakóta | 60,30% | 37,56% | – | 1,05% | 0,53% | 0,56% | – | – |- style="background-color:#FFB6B6" ! Tennessee | 51,15% | 47,28% | 0,95% | 0,20% | 0,21% | 0,05% | 0,03% | 0,12% |- style="background-color:#FFB6B6" ! Texas | 59,30% | 37,98% | 2,15% | 0,19% | 0,36% | 0,01% | – | 0,00% |- style="background-color:#FFB6B6" ! Utah | 66,83% | 26,34% | 4,65% | 1,21% | 0,47% | 0,35% | 0,10% | 0,05% |- style="background-color:#B0CEFF" ! Vermont | 40,70% | 50,63% | 6,92% | 0,74% | 0,27% | 0,05% | 0,07% | 0,61% |- style="background-color:#FFB6B6" ! Virginía | 52,47% | 44,44% | 2,17% | 0,20% | 0,55% | 0,07% | 0,01% | 0,10% |- style="background-color:#B0CEFF" ! Washington-fylki | 44,58% | 50,16% | 4,14% | 0,29% | 0,53% | 0,08% | 0,12% | 0,11% |- style="background-color:#FFB6B6" ! Vestur-Virginía | 51,92% | 45,59% | 1,65% | 0,49% | 0,30% | 0,00% | 0,06% | 0,00% |- style="background-color:#B0CEFF" ! Wisconsin | 47,61% | 47,83% | 3,62% | 0,44% | 0,26% | 0,08% | 0,03% | 0,13% |- style="background-color:#FFB6B6" ! Wyoming | 67,76% | 27,70% | 2,12% | 1,25% | 0,66% | 0,33% | 0,19% | – |- style="background-color:#B0CEFF" ! Alríkis | 47,87% | 48,38% | 2,74% | 0,43% | 0,36% | 0,09% | 0,08% | 0,05% |- style="background-color:#FFB6B6" ! Kjörmannaatkvæði | 271 | 267 | – | – | – | – | – | – |} ==Sjá einnig== * [[Kosningar í Bandaríkjunum 2000]] ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Forsetakosningar í Bandaríkjunum}} {{stubbur}} [[Flokkur:2000]] [[Flokkur:Bandarísku forsetakosningarnar 2000| ]] [[Flokkur:Forsetakosningar í Bandaríkjunum|2000]] e38d3ybd6qwooex4yijso1ta6p9qx95 Jerry Falwell Sr. 0 160502 1985343 1973092 2026-11-07T00:01:38Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 3 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985343 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Jerry Falwell portrait.jpg|thumb|right|Jerry Falwell Sr.]] '''Jerry Lamon Falwell eldri''' (11. ágúst 1933 – 15. maí 2007) var bandarískur [[prestur]], sjóvarpspredikari og [[Íhaldsstefna|íhaldssamur]] [[Aðgerðasinni|aðgerðarsinni]]. Hann var prestur í Thomas Road baptistakirkjunni, en sú kirkja telur óvenju marga meðlimi. Falwell stofnaði tvo kristilega skóla, Lynchburg Christian Academy (nú Liberty Christian Academy) árið 1967 og Liberty University 1971 og var meðstofnandi Motal Majority árið 1979. Hann lést skyndilega út [[Hjartastopp|hjartastoppi]] árið 2007 á skrifstofu sinni í Liberty háskólanum, 73 ára að aldri. Hann var jarðaður á háskólalóðinni. ==Fyrstu árin== Falwell fæddist í Lynchburg, [[Virginía|Virginíu]] þann 11. ágúst 1933. Foreldrar hans voru Helen Virginia og Varey Hezekiah Falwell. Faðir hans var athafnamaður, bruggari og mikill efasemdamaður. Afi Falwell var yfirlýstur trúleysingi. Falwell útskrifaðist frá Brookville High School og svo Baptist Bible háskólanum í Springfield í Missouri árið 1956, sem var ekki viðurkenndur háskóli á þeim tíma.<ref>{{cite news |author=Applebome, Peter |date=May 15, 2007 |url=https://www.nytimes.com/2007/05/15/obituaries/15cnd-falwell.html?hp |title=Jerry Falwell, leading religious conservative, dies at 73 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630165807/http://www.nytimes.com/2007/05/15/obituaries/15cnd-falwell.html?hp |archive-date=2017-06-30 |newspaper=[[The New York Times]]}}</ref> Jerry Falwell giftist Macel Pate þann 12. apríl 1958 og saman eiga þau 3 uppkomin börn. Jerry Jr. er lögfræðingur, Jonathan er prestur og Jeannie Falwell er skurðlæknir. Þau hjón áttu í góðu sambandi og studdi Macel ávallt manninn sinn. Hún talaði um Falwell í bók sinni um að hann hafi verið lítið gefinn fyrir keppni, viðfelldinn og að hann hefði óbeit á deilum innan heimilisins og hafi reynt að forðast þær. Hann hafi gert allt sem í hans valdi stóð til að gera frúna hamingjusama. Þau hjónin voru gift í nær 50 ár eða þar til hann lést.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qfol90KWAY0C |title=Jerry Falwell: His Life and Legacy|last1=Falwell|first1=Macel|last2=Hemry|first2=Melanie|date=2008-05-13|publisher=Simon and Schuster|isbn=9781416580287|language=en}}</ref> ==Samtök sem Falwell tengdist== ===Thomas Road baptistakirkjan=== Þegar Falwell var 22 ára stofnaði hann Thomas Road baptistakirkjuna við Thomas Road í Lynchburg í Virginíu. Í upphafi voru aðeins 35 meðlimir í söfnuðinum en það átti eftir að breytast því síðar varð kirkjan að “megachurch”. Sama ár byrjaði Falwell með útvarps- og sjónvarpsþætti sem báru titilinn ''The Old-Time Gospel Hour.'' Eftir að Falwell lést tók sonur hans, Jonathan, við sem prestur í kirkjunni.<ref>{{cite web|title=Founder|url=http://www.liberty.edu/aboutliberty/?PID=6921|publisher=Liberty University|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150714091138/http://www.liberty.edu/aboutliberty/?PID=6921|archive-date=2015-07-14}}</ref> ===Liberty Christian háskólinn=== Falwell stofnaði Lynchburg Christian Academy (nú Liberty Christian Academy) árið 1967. Háskólinn er [[Kristni|kristinn]] skóli og hefur verið kallaður “einkaskóli fyrir hvíta nemendur” af Lynchburg News. Skólinn aðhyllist og starfar eftir aðskilnaðarstefnu. Á sjötta og sjöunda áratug síðustu aldar talaði Falwell gegn [[Martin Luther King, Jr.|Martin Luther King yngri]] sem barðist fyrir afnámi kynþáttaaðskilnaðar í skólum.<ref>{{cite web|url=http://www.lcabulldogs.com/index.cfm?PID=19523|title=Liberty Christian Academy - About LCA - History|access-date=January 21, 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170228061727/http://www.lcabulldogs.com/index.cfm?PID=19523|archive-date=February 28, 2017}}</ref> ===Liberty háskólinn=== Árið 1971 var Jerry Falwell meðstofnandi Liberty háskólans. Háskólinn býður upp á 350 námsleiðir fyrir u.þ.b. 13.000 nemenedur í staðnámi og 90.000 nemendur í fjarnámi.<ref>{{cite web |title= Liberty University |url= http://www.liberty.edu/index.cfm?PID=14588 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20140419053903/http://www.liberty.edu/index.cfm?PID=14588 |archive-date= 2014-04-19 }}</ref> ===Moral Majority=== Moral Majority voru skammlíf stjórnmálasamtök sem stofnuð voru árið 1979 af Jerry Falwell og fleirum og leystust upp seint á níunda áratugnum. Samtökin tengdust íhaldssömum hægri mönnum og [[Repúblikanaflokkurinn|repúblikanaflokknum]]. Moral Majority gegndi lykilhlutverki í að virkja kristna íhaldsmenn sem pólitískt afl og þá sértaklega í forsetakosningum á níunda áratugnum.<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5502785|last=Wertheimer|first=Linda|title=Evangelical: Religious Right Has Distorted the Faith, (Book Review)|date=June 23, 2006|access-date=November 16, 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20070202210127/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5502785|archive-date=February 2, 2007}}</ref> ==Pólitískar skoðanir== === Fjölskyldur === Falwell fékk mikinn innblástur varðandi venjur og skoðanir frá Biblíunni. Hann fullyrti að [[Kirkja|kirkjan]] væri lykillinn að farsælli fjölskyldu. Hann sagði að kirkjan væri ekki einungis fyrir andlega leiðsögn heldur samkomustaður fyrir fólk með sams konar hugsunarhátt.<ref>{{cite book |title=The Fundamentalist Phenomenon |last=Falwell |first=Jerry |year=1986 |publisher=Baker Publishing Group |author2=Hindson, Edward E. |isbn=0-8010-2958-9 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/fundamentalistph0000dobs_z8k7 }}</ref> ===Tengsl hans við bandaríska bókstafstrú=== Farwell lagði mikla áherslu á bókstafstrú sem prestsþjónustu sinni, en hann hafði sótt íhaldssaman Biblíuskóla og ávallt fylgt ströngum kröfum kirkjunnar, varðandi kirkjulegan og persónulegan aðskilnað. Hann var því þekktur og virtur í félagsskap presta sem aðhylltust bókstafstrú, en margt bendir til að hann hallast nær íhaldssömu evangelísku sjónarmiði síðar á lífsleiðinni. Sögur segja að Falwell hafi neitað að mæta í teiti þar sem var boðið upp á vín snemma á lífsleiðinni, en slakaði á þeirri reglu þegar honum var boðið í stærri og fleiri teiti með fólki sem aðhylltist svipaðar íhaldssamar pólitískar skoðanir og trú..<ref>Susan Harding (2001). ''The book of Jerry Falwell: fundamentalist language and politics.'' Princeton University Press, ''passim''.</ref> ===Borgararéttindi=== Í þættinum ''The Old-Time Gospel Hour'' talaði Falwell reglulega um aðskilnaðarstefnununa og fylgimenn hennar sem og Lester Maddox og [[George Wallace]]. Einnig ræddi hann um Martin Luther King og sagðist efast um einlægni og friðsamar fyrirætlanir hans sem leiðtoga.<ref>{{cite book | last = Washington | first = James M. | title = A Testament of Hope: the essential writings of Martin Luther King | publisher = Harper Collins | location = San Francisco | year = 1990 | isbn = 0-06-064691-8 | url = https://archive.org/details/testamentofhope00mart }}</ref> Í sjónvarpsþætti hjá MSNBC árið 2005 sagðist Farwell ekki hafa neinar áhyggjur af því að [[John G. Roberts]] hefði verið tilnefndur sem yfirdómari [[Hæstiréttur Bandaríkjanna|Hæstaréttar]] Bandaríkjanna. John G. Roberts hafði unnið frítt í málum fyrir samkynhneigða aðgerðasinna. Falwell sagði í þættinum að ef hann væri lögfræðingur myndi hann berjast fyrir réttindum samkynhneigðra. Hann væri þó ekki sammála lífstílnum en það hefði ekkert með réttindi samkynhneigðra að gera. Þáttarstjórnandinn benti á að íhaldsmenn væru oft á móti “sérstökum” réttindum samkynhneigðra en þá vildi Farwell meina að jöfn borgararéttindi væru fyrir alla Bandaríkjamenn, hvort sem þeir væru svartir, hvítir, gulir, ríkir, fátækir, ungir, gamlir, samkynhneigðir, gagnkynheigðir og svo framvegis. Þetta væru hvorki sérstaklega frjálslynd né íhaldssöm gildi, heldur væru þau amerísk gildi sem flestir væru sammála um.<ref name=soulforce>{{cite web|url=http://www.archives.soulforce.org/2005/08/|last=Melzer|first=Eartha Jane|title=Falwell Speaks in Favour of Gay Civil Rights|publisher=Soulfource.org|date=August 26, 2005|access-date=November 16, 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170714120644/http://www.archives.soulforce.org/2005/08/|archive-date=July 14, 2017}}</ref> ===Menntun=== Falwell átti að til að fordæma tilteknar kennsluaðferðir í ríkisskólum og sagði að skólarnir ælu krakkana upp í [[trúleysi]], [[Veraldarhyggja|veraldarhyggju]] og [[Húmanismi|húmanisma]]. Hann vildi meina að þessar aðferðir væru andstæðar kristnu siðferði. Hann vildi að [[Bandaríkin]] breyttu um stefnu og aðferðir í menntamálum þannig að foreldrar gætu valið um að senda krakkana í ríkisskóla eða einkaskóla. Í bók sinni ''America can be Saved'' skrifar Falwell að vonist til að lifa þann dag að engir ríkisskólar fyrirfyndust í Bandaríkjunum og að allir skólar væru reknir af kirkjum og kristnu fólki.<ref>{{cite web |url=http://atheism.about.com/library/glossary/western/bldef_falwelljerry.htm |title=Biography: Falwell, Jerry |publisher=Atheism.about.com |date=1982-11-21 |access-date=2010-11-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030104032958/http://atheism.about.com/library/glossary/western/bldef_falwelljerry.htm |archive-date=2003-01-04 }}</ref> ===Víetnamstríðið=== Falwell þótti [[Víetnamstríðið]] vandasamt því honum þótti skorta á pólitísk markmið með stríðsrekstrinum. Falwell sagði að forsetinn væri “ráðherra Guðs” og hefði fullan rétt á því að beita vopnum gegn þeim sem eru vondir.<ref name=listenamerica>{{cite book|last=Falwell|first=Jerry|title=Listen, America!|url=https://archive.org/details/listenamerica0000falw|year=1980|publisher=Doubleday and Company, Inc.|location=New York|isbn=0-385-15897-1|page=[https://archive.org/details/listenamerica0000falw/page/n98 98]}}</ref> ===Aðskilnaðarstefna í Suður-Afríku=== Á níunda áratugnum sagði Falwell að refsiaðgerðir vegna [[Aðskilnaðarstefnan í Suður-Afríku|aðskilnaðarstefnu]] Suður-Afríku myndi leiða til verra ástands, rétt eins og byltingin í [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]]. Hann hvatti fylgendur sína til að kaupa upp gull Krugerrands og ýta undir “endurfjárfestingu” Bandaríkjanna í Suður-Afríku. Árið 1985 var Falwell gagnrýndur fyrir að kalla friðarverðlaunahafann og erkibiskupinn [[Desmond Tutu]] loddara, sem fulltrúa svartra Suður-Afríkubúa.<ref>{{cite web |first=RICHARD N. |last=OSTLING |author-link=Richard Ostling |title=Jerry Falwell's Crusade |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,959697,00.html |magazine=Time Magazine |date=September 2, 1985 |access-date=May 17, 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015121702/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,959697,00.html |archive-date=October 15, 2007 }}</ref> ===Samsæriskenningar gagnvart Bill Clinton=== Árið 1994 dreifði Falwell og kynnti heimildamyndina ''The Clinton Chronicles: An investigation into the Alleged Criminal Activities of Bill Clinton.'' Í myndinni eru [[Bill Clinton]] og [[Hillary Clinton]] tengd við ýmsa glæpi, morð og kókaínsmygl. Þessar kenningar voru aldrei sannaðar en myndin seldist í meira en 150.000 eintökum. Falwell styrkti framleiðslu myndarinnar um 200.000 dollara árin 1994 og 1995.<ref name="falwell">[http://www.salon.com/1998/03/11/cov_11news/ The Falwell connection] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714161034/http://www.salon.com/1998/03/11/cov_11news/ |date=2014-07-14 }} eftir [[Murray Waas]] Salon.com</ref> Í kynningarefni fyrir myndina mátti finna 80 mínútna langt viðtal þar sem Falwell tók viðtal við blaðamann í skuggamynd, þar sem hann vildi ekki sýna hver hann væri því hann sagðist óttaðist um líf sitt. Þessi blaðamaður sakaði Clinton um að hafa skipulagt morð á fréttamönnum og aðstoðarmönnum sem vissu of mikið. Þessi blaðamaður í skuggamyndinni var svo í rauninni bara Patrick Matrisciana, framleiðandi myndarinnar. Árið 2005, tók Falwell þessar skoðanir sínar til baka og segist enn þann dag í dag ekki vita hvaða fullyrðingar séu sannar í þessar heimildamynd.<ref name="falwell"/> ==Lagaleg álitaefni== ===Verðbréfaeftirlitið og skuldabréf=== Árið 1972 hóf verðbréfa- og kaupþingsnefnd Bandaríkjanna rannsókn á skuldabréfaútgáfu samtaka Falwells. Nefndin kærði kirkju Falwells fyrir að svíkja út 6,5 milljónir dollara með ótryggðum skuldabréfum. Falwell og kirkjan unnu málið fyrir Alríkisdómstólnum, þar sem dómstólinn sýknaði kirkjuna af öllum sökum með því að ekki væri sýnt fram að Falwell og kirkjan hefðu ekki aðhafst í góðri trú.<ref name="npr-potent">{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5522064|title=Religion, Politics a Potent Mix for Jerry Falwell|publisher=NPR|access-date=2010-11-07|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110204052741/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5522064|archive-date=2011-02-04}}</ref> === Falwell – ''Penthouse''=== Falwell höfðaði 10 milljón dollara mál gegn ''Penthouse-''blaðinu fyrir að birta grein byggða á viðtölum sem hann veitti sjálfstæðum fréttamönnum, en náði ekki að sannfæra Alríkisdómstólinn um að setja lögbann á birtingu greinarinnar. Málinu var vísað frá árið 1981 á þeim forsendum að greinin væri ekki niðrandi eða bryti gegn friðhelgi Falwells.<ref>"Penthouse Wins in Court Against Falwell Suit." ''The New York Times''. 7. ágúst 1981.</ref> ===Falwell - Christopher Lamparello=== Ágreiningur var um eignarhald á léninu fallwell.com. Áfrýjunardómstóll sneri við dómi héraðsdómstóls með því að Christpoher Lamparello hefði notað lénið undir vefsíðu til að gagnrýna hugmyndir en ekki til að stela kúnnum. Vefsíða Lamparello er ekki tengd Falwell en hann gagnrýnir skoðanir Falwells varðandi samkynhneigð. Lamparello vann málið og úrskurðurinn var sá að notkun Lamparellos á léninu væri lögleg.<ref>''Paula Zahn Now'', CNN: [http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0607/31/pzn.01.html Transcript.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116035057/http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0607/31/pzn.01.html |date=2013-01-16 }} 31. júlí 2006.</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Falwell Sr., Jerry}} {{fd|1933|2007}} [[Flokkur:Bandarískir prestar]] m4r5zlru56tw1hkl4tvm80eapc9v2ca Jamie Carragher 0 161417 1985339 1964337 2026-11-06T23:59:24Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985339 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnumaður |nafn=Jamie Carragher | mynd = Jamie Carragher Liverpool vs Bolton 2011 (cropped).jpg |fullt nafn= James Lee Duncan Carragher |fæðingardagur={{fæðingardagur og aldur|1978|1|28}} |fæðingarbær= [[Bootle]], [[Merseyside]] |fæðingarland=[[England]] |hæð=1,82 m |staða=Varnarmaður |núverandi lið= |númer= |ár=1996-2013 |lið=[[Liverpool (knattspyrnufélag)|Liverpool ]] |leikir (mörk)=508 (4) |landsliðsár=1999-2010 |landslið=[[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] |landsliðsleikir (mörk)=38 (0) }} '''James Lee Duncan Carragher''' (fæddur [[28. janúar]] árið [[1978]]) er fyrrum enskur knattspyrnumaður. „''Carra'' eins og hann er kallaður var áður varnarmaður hjá [[Liverpool FC | Liverpool]] en eftir tímabilið 12/13 valdi hann að leggja skóna á hilluna. Hann spilaði með [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]]i og þreytti frumraun sína gegn [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Hollandi]] í [[ágúst]] árið [[2001]]. Þrátt fyrir að Carra hafi alist upp sem [[Everton FC | Everton]] stuðningsmaður, þá fékk leikstíll hans á vellinum sem og eðli hans og atvinnumennska og dugnaður, aðdáendur Liverpool til að elska hann sem einn af bestu leikmönnum Liverpool allra tíma. Stuðningsmenn Liverpool syngja reglulega „''We All Dream Of A Team Of Carraghers'' við lag [[Bítlarnir|Bítlanna]] „''Yellow Submarine'' á heimavelli og útileikjum. == Titlar== === Liverpool === * [[Enski bikarinn]]: 2000–01, 2005–06 * [[Evrópukeppni félagsliða í knattspyrnu|Evrópukeppni félagsliða ]]: 2000–01 * [[Evrópukeppni bikarhafa]]: 2001, 2005 * [[Meistaradeild Evrópu]]: 2004–05 * [[Enski deildabikarinn]]: 2000–01, 2002–03, 2011–12 * '''Samfélagsskjöldurinn''': 2001, 2006 ==Heimildir== *https://web.archive.org/web/20201021013731/https://jamiecarragher23.com/ *https://uk.sports.yahoo.com/football/jamie-carragher.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227032646/https://uk.sports.yahoo.com/football/jamie-carragher.html |date=2021-02-27 }} *https://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-466902/McClaren-act-Carragher-threat.html {{DEFAULTSORT:Carragher, Jamie}} {{f|1978}} [[Flokkur:Enskir knattspyrnumenn]] 0zarzlwlbntwn93ie5cgxmuprgch3h8 Guangzhou F.C. 0 161488 1985326 1800354 2026-11-06T23:36:32Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985326 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tianhe Stadium.jpg|thumb|Heimaleikvangur félagsins, Tianhe Stadium]] [[Mynd:Gz Yiyao FC 1.jpg|thumb|Guangzhou Evergrande sigraði kínversku úrvalsdeildina í fyrsta skipti árið 2007]] '''Guangzhou Evergrande Taobao F.C.''' (oftast kallað '''Guangzhou Evergrande''') er [[Kína|kínverskt]] [[Knattspyrna|knattspyrnufélag]], sem leikur í kínversku úrvalsdeildinni, heimaleikvangur þeirra heitir [[Tianhe Stadium]] og er staðsettur í borginni [[Guangzhou]]. Þjálfari félagsins er ítalska fótbolta goðsögnin [[Fabio Cannavaro]]. == Tengill == * https://web.archive.org/web/20220819155131/https://gzfc.evergrande.com/default.aspx''(Á Kínversku)'' [[Flokkur:Kínversk knattspyrnufélög]] {{S|1954}} pkv0zw5h748zw4meksyc0ct3ypru78v Samia Suluhu 0 162617 1985410 1967858 2026-11-07T01:22:23Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985410 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | forskeyti = | nafn = Samia Suluhu | mynd = Samia Suluhu at the XXIX St Petersburg International Economic Forum - 2026 (cropped).jpg | myndatexti1 = Suluhu árið 2026. | titill= [[Forseti Tansaníu]] | stjórnartíð_start = [[19. mars]] [[2021]] | stjórnartíð_end = | vara_forseti = [[Philip Mpango]]<br>[[Emmanuel Nchimbi]] | forsætisráðherra = [[Kassim Majaliwa]]<br>[[Mwigulu Nchemba]] | forveri = [[John Magufuli]] | fæddur = {{Fæðingardagur og aldur|1960|1|27}} | fæðingarstaður = [[Soldánsdæmið Sansibar|Soldánsdæminu Sansibar]] | dánardagur = | dánarstaður = | þjóderni = [[Tansanía|Tansanísk]] | maki = Hafidh Ameir ​(g. 1978) | stjórnmálaflokkur = [[Chama Cha Mapinduzi]] | börn = 4 | bústaður = | atvinna = | háskóli = [[Háskólinn í Mzumbe]]<br>[[Háskólinn í Manchester]]<br>[[Opni háskólinn í Tansaníu]] | starf = |undirskrift =}} '''Samia Suluhu Hassan''' (f. 27. janúar 1960) er [[Tansanía|tansanísk]] stjórnmálakona úr flokknum [[Chama Cha Mapinduzi]] og núverandi [[forseti Tansaníu]]. Hún var áður varaforseti landsins eftir að hafa náð kjöri ásamt forsetaframbjóðandanum [[John Magufuli]] árið 2015. Mugufuli og Suluhu náðu endurkjöri árið 2020. Eftir að Magufuli lést í embætti í mars 2021 tók Suluhu við af honum og varð fyrst kvenna til að gegna embætti forseta Tansaníu.<ref>[https://www.constituteproject.org/constitution/Tanzania_2005?lang=#399 Constitution of Tanzania - "Where the office of President becomes vacant by reason of the death of the President, his resignation, loss of the electoral qualifications or inability to perform his functions due to physical infirmity, or failure to discharge the duties and functions of the office of President, then the Vice-President shall be sworn in and become the President for the unexpired period of the term of five years"]</ref><ref name="mp cv">{{cite web |url=http://www.parliament.go.tz/index.php/members/mpcvs/1668/2010-2015 |title=Member of Parliament CV |publisher=Parliament of Tanzania |access-date=19 February 2013 |archive-date=13 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150713054257/http://www.parliament.go.tz/index.php/members/mpcvs/1668/2010-2015 |url-status=dead }}</ref> Áður en Suluhu varð varaforseti sat hún á tansaníska þinginu fyrir kjördæmið [[Makunduchi]] frá 2010 til 2015 og var jafnframt ríkisráðherra við skrifstofu varaforsetans frá 2010 til 2015. Þar áður hafði hún verið ráðherra í héraðsstjórn [[Sansibar]] í stjórnartíð [[Amani Abeid Karume|Amani Karume]]. Árið 2014 var hún kjörin varaformaður tansaníska stjórnlagaráðsins sem falið var að leggja drög að nýrri stjórnarskrá. ==Bakgrunnur og menntun== Suluhu fæddist í [[Soldánsdæmið Sansibar|Soldánsdæminu Sansibar]]. Að loknu framhaldsskólanámi árið 1977 var hún ráðin til starfa hjá áætlana- og þróunarráðuneyti Tansaníu sem skrifstofustúlka. Samhliða störfunum tók hún ýmis skyndinámskeið. Árið 1986 útskrifaðist hún frá Þróunarstjórnarstofnuninni hjá núverandi [[Mzumbe-háskóli|Mzumbe-háskóla]] með gráðu í [[Opinber stjórnsýsla|opinberri stjórnsýslu]].<ref name="mp cv"/> Eftir útskrift vann hún við verkefni á vegum [[Matvælaáætlun Sameinuðu þjóðanna|Matvælaáætlunar Sameinuðu þjóðanna]]. Frá 1992 til 1994 gekk hún í [[Háskólinn í Manchester|Háskólann í Manchester]] og útskrifaðist með framhaldsgráðu í hagfræði.<ref name="daily"/> Árið 2015 hlaut hún MS-gráðu í samfélagslegri efnahagsþróun eftir að hafa lokið sameiginlegum áfanga í Opna háskólanum í Tansaníu og Háskólanum í Suður-New Hampshire.<ref name="mp cv"/> ==Stjórnmálaferill== Árið 2000 ákvað hún að hefja feril í stjórnmálum. Hún var kjörin á þingið í [[Sansibar]] og var útnefnd ráðherra af Amani Karume forseta sjálfstjórnarhéraðsins. Hún var eini kvenráðherra ríkisstjórnarinnar og kveðst hafa sætt fordómum af hálfu karlkyns kollega sinna vegna kyns síns.<ref name="daily"/> Hún var endurkjörin árið 2005 og var aftur útnefnd ráðherra í öðru ráðuneyti.<ref name=activisim/> Árið 2010 gaf Suluhu kost á sér á tansaníska þjóðþingið. Hún bauð sig fram í kjördæminu Makunduchi og vann sigur með rúmlega 80% atkvæða.<ref name=activisim>{{cite news|last1=Mwakyusa|first1=Alvar|title=Tanzania: Samia Suluhu Hassan – a Tough Journey From Activism to Politics|url=http://allafrica.com/stories/201409181187.html|access-date=16 November 2016|work=AllAfrica|date=18 September 2014|archive-date=5 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190805152926/https://allafrica.com/stories/201409181187.html|url-status=live}}</ref> [[Jakaya Kikwete]] forseti útnefndi hana í kjölfarið innanríkisráðherra í stjórn sinni.<ref>{{cite news|title=Tanzania: History Made as Samia Picked Running Mate|url=http://allafrica.com/stories/201507130201.html|access-date=16 November 2016|work=AllAfrica|date=13 July 2015|archive-date=16 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161116101756/http://allafrica.com/stories/201507130201.html|url-status=live}}</ref> Árið 2014 var hún kjörin varaformaður stjórnlagaráðs sem átti að semja drög að nýrri stjórnarskrá fyrir Tansaníu.<ref>{{cite news|last1=Mwakyusa|first1=Alvar|title=Tanzania: Union 'Stalwart' Samia Is CA Vice-Chairperson|url=http://allafrica.com/stories/201403140029.html|access-date=16 November 2016|work=AllAfrica|date=14 March 2014|archive-date=14 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140314153737/http://allafrica.com/stories/201403140029.html|url-status=live}}</ref> Í júlí árið 2015 valdi [[John Magufuli]], forsetaframbjóðandi stjórnarflokksins [[Chama Cha Mapinduzi]], Suluhu sem varaforsetaefni sitt í forsetakosningum sem fóru fram það ár.<ref>{{Cite tweet |author=CCM |author-link=Chama Cha Mapinduzi |user=ccm_tanzania |number=620203847663783936 |date=12 July 2015 |title=''Mgombea mwenza Urais 2015 wa Mhe. John Pombe Magufuli ni..'' |retweet= |access-date=12 July 2015 |language=Svahílí}}</ref> Suluhu varð fyrst kvenna til að vera á kjörseðli flokksins í forsetakosningum.<ref>{{cite web |url=http://qz.com/451460/tanzanias-ruling-party-nominates-a-former-chemistry-teacher-as-its-candidate-for-president/ |title=Tanzania's ruling party nominates John Magufuli as presidential candidate |last1=Mohammed |first1=Omar |date=12 July 2015 |work=Quartz |access-date=12 August 2015 |archive-date=11 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150811035232/http://qz.com/451460/tanzanias-ruling-party-nominates-a-former-chemistry-teacher-as-its-candidate-for-president/ |url-status=live }}</ref> Eftir að Magufuli vann kosningarnar varð Suluhu fyrsti kvenkyns varaforseti landsins.<ref>{{cite news|url=https://www.theeastafrican.co.ke/news/John-Magufuli-declared-Tanzania-s-fifth-president/-/2558/2934778/-/11h61lfz/-/index.html|title=CCM's John Magufuli declared Tanzania fifth president|work=The East African|last=Kalinaki|first=K. Daniel|date=30 October 2015|access-date=31 October 2015|archive-date=31 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151031002340/http://www.theeastafrican.co.ke/news/John-Magufuli-declared-Tanzania-s-fifth-president/-/2558/2934778/-/11h61lfz/-/index.html|url-status=live}}</ref> Eftir að Magufuli lést þann 17. mars árið 2021 varð Suluhu sjötti [[forseti Tansaníu]] og fyrsta konan til að gegna því embætti.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-56437852 |title=John Magufuli: Tanzania's president dies aged 61 after health rumours |date=17 March 2021 |work=BBC News}}</ref> Stjórn Suluhu hóf aðgerðir til að stemma stigu við [[Kórónaveirufaraldurinn 2019-2021|kórónaveirufaraldrinum]] í Tansaníu, ólíkt Magufuli sem hafði að mestu hundsað veirusýkina. Stjórn hennar kom á skyldubundinni fjórtán daga sóttkví fyrir aðkomumenn sem komu til Tansaníu frá löndum þar sem ný afbrigði [[SARS-CoV-2]] höfðu greinst. Ferðamönnum var jafnframt ráðlagt að bera andlitsgrímur, sótthreinsa sig og halda viðeigandi fjarlægð sín á milli.<ref name="Reuters border">{{cite web | title=Tanzania, once sceptical of COVID-19, announces measures to curb new variants | website=Reuters | date=2021-05-03 | url=https://www.reuters.com/world/africa/tanzania-once-sceptical-covid-19-announces-measures-curb-new-variants-2021-05-03/ | access-date=2021-06-24}}</ref> Suluhu heimilaði sendiráðum og alþjóðasamtökum að flytja bóluefni inn í landið til að bólusetja erlenda ríkisborgara við dagleg störf sín ásamt tansaníska heilbrigðisráðuneytinu.<ref name="Reuters import vaccines">{{cite web | title=Tanzania says embassies, international agencies can import COVID-19 vaccines | website=Reuters | date=2021-06-04 | url=https://www.reuters.com/world/africa/tanzania-says-embassies-international-agencies-can-import-covid-19-vaccines-2021-06-04/ | access-date=2021-06-24}}</ref> Suluhu bauð sig fram til heils kjörtímabils í forsetaembætti árið 2025. Hún lét banna helstu stjórnarandstæðingum landsins að gefa kost á sér og fangelsaði suma þeirra. Á kjördegi í október 2025 brutust út mannskæð fjöldamótmæli í Dar es Salaam gegn Suluhu. Stjórnarandstæðingar fullyrtu að allt að 700 manns hefðu verið drepnir í mótmælunum.<ref>{{Vefheimild|titill=Stjórnarandstaðan segir 700 hafa verið drepin í mótmælum|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2025-10-31-stjornarandstadan-segir-700-hafa-verid-drepin-i-motmaelum-457816|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 31. október 2025|skoðað=1. nóvember 2025|höfundur=Hallgrímur Indriðason}}</ref> Samkvæmt opinberum tölum vann Suluhu sigur í kosningunum og hlaut um 98% atkvæða.<ref>{{Vefheimild|titill=Íslensk ungmenni í upplausnarástandi í Tansaníu: „Við höfum heyrt í hríðskotabyssum, öskrum og grátum“|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2025-11-02-islensk-ungmenni-i-upplausnarastandi-i-tansaniu-vid-hofum-heyrt-i-hridskotabyssum-oskrum-og-gratum-457897|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 2. nóvember 2025 |skoðað=2. nóvember 2025|höfundur=Þorgils Jónsson|höfundur2=Alma Ómarsdóttir}}</ref> ==Einkahagir== Árið 1978 giftist Suluhu Hafidh Ameir, embættismanni í landbúnaðargeiranum. Þau eiga fjögur börn.<ref name="daily">{{cite news |last=Mwakyusa |first=Alvar |date=18 September 2014 |title=Samia Suluhu Hassan: A tough journey from activism to politics |url=http://dailynews.co.tz/archive/index.php/features/36136-samia-suluhu-hassan-a-tough-journey-from-activism-to-politics |newspaper=Daily News |access-date=12 August 2015 <!--https://www.webcitation.org/6ajmyEvqc?url=http://dailynews.co.tz/archive/index.php/features/36136-samia-suluhu-hassan-a-tough-journey-from-activism-to-politics --> |archive-date=12 August 2015 |archive-url=https://www.webcitation.org/6ajmyEvqc?url=http://dailynews.co.tz/archive/index.php/features/36136-samia-suluhu-hassan-a-tough-journey-from-activism-to-politics |url-status=dead }}</ref> Annað barn þeirra, Wanu Hafidh Ameir (f. 1982) situr á sérstöku sæti á þinginu í Sansibar.<ref>{{cite web |url=http://www.zanzibarassembly.go.tz/wanu_hafidh.php |title=Member Profile: Wanu Hafidh Ameir |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=12 August 2015 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Tilvísanir== {{Reflist}} ==Tenglar== *[http://academicarchive.snhu.edu/bitstream/handle/10474/355/sced2005hassan.pdf?sequence=1 Professional Newsletter Production by Samia Suluhu et al.], (PDF) 2005, OUT/NSHU. {{töflubyrjun}} {{Erfðatafla |titill = Forseti Tansaníu | frá = [[17. mars]] [[2021]] | til = | fyrir = [[John Magufuli]] | eftir = Enn í embætti }} {{töfluendir}} {{Forsetar Tansaníu}} {{DEFAULTSORT:Suluhu, Samia }} {{f|1960}} [[Flokkur:Forsetar Tansaníu]] 63clebgswv7nntpeuu1acpag4mnci2l Bera Nordal 0 162829 1985471 1932213 2026-11-07T10:18:09Z Berserkur 10188 1985471 wikitext text/x-wiki '''Bera Nordal''' (f. [[25. september]] [[1954]]) er íslenskur [[Listfræði|listfræðingur]] og safnstjóri. Foreldrar hennar eru [[Jóhannes Nordal]], fyrrum seðlabankastjóri og [[Dóra Guðjónsdóttir Nordal]] píanóleikari. Bera gegndi stöðu forstöðumanns [[Listasafn Íslands|Listasafns Íslands]] á árunum 1987-1997<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4040774#page/n3/mode/2up|titill=Bera Nordal ráðin forstöðumaður Listasafns|höfundur=ABS|útgefandi=Tíminn|mánuður=júlí|ár=1987}}</ref>, þá Listasafns Malmö 1997-2002<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/299334/|title=Bera Nordal tekur við Malmö Kunsthallen í vor|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-04-01}}</ref> og tók við forstöðu í Norræna vatnslitasafninu í Skärhamn í Svíþjóð árið 2002, þar sem hún starfar nú.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1328265/|title=Möguleikarnir eru óendanlegir|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2021-04-01|url-access=subscription}}</ref> == Tilvísanir == <references /> [[Flokkur:Fólk fætt árið 1954]] [[Flokkur:Íslenskir listfræðingar]] [[Flokkur:Íslenskar konur]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] p3r9shokvubyc3dcy1vvxayqwhdjw1x Dan Quayle 0 163650 1985298 1832717 2026-11-06T22:59:14Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985298 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | forskeyti = | nafn = Dan Quayle | mynd = Dan Quayle.jpg | titill= [[Varaforseti Bandaríkjanna]] | stjórnartíð_start = [[20. janúar]] [[1989]] | stjórnartíð_end = [[20. janúar]] [[1993]] | forseti = [[George H. W. Bush]] | forveri = [[George H. W. Bush]] | eftirmaður = [[Al Gore]] | titill2= [[Öldungadeild Bandaríkjaþings|Öldungadeildarþingmaður]] fyrir [[Indiana]] | stjórnartíð_start2 = [[3. janúar]] [[1981]] | stjórnartíð_end2 = [[3. janúar]] [[1989]] | forveri2 = [[Birch Bayh]] | eftirmaður2 = [[Dan Coats]] | titill3= [[Fulltrúadeild Bandaríkjaþings|Fulltrúadeildarþingmaður]] fyrir 4. kjördæmi [[Indiana]] | stjórnartíð_start3 = [[3. janúar]] [[1977]] | stjórnartíð_end3 = [[3. janúar]] [[1981]] | forveri3 = [[Edward Roush]] | eftirmaður3 = [[Dan Coats]] | myndatexti = | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1947|2|4}} | fæðingarstaður = [[Indianapolis]], [[Indiana]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | þjóderni = [[Bandaríkin|Bandarískur]] | maki = Marilyn Tucker (g. 1972) | stjórnmálaflokkur = [[Repúblikanaflokkurinn]] | börn = 3 | háskóli = [[DePauw-háskóli]] (BA)<br>[[Indiana-háskóli]] (JD) | starf = Stjórnmálamaður |undirskrift = Dan Quayle Signature 2.svg }} '''James Danforth Quayle''' (f. 4. febrúar 1947) er [[Bandaríkin|bandarískur]] lögfræðingur og stjórnmálamaður sem var [[varaforseti Bandaríkjanna]] frá 1989 til 1993, í forsetatíð [[George H. W. Bush]]. Hann hafði áður setið á [[fulltrúadeild Bandaríkjaþings]] frá 1977 til 1981 og á [[Öldungadeild Bandaríkjaþings|öldungadeild þingsins]] fyrir [[Indiana]] frá 1981 til 1989. Sem varaforseti varð Quayle alræmdur fyrir fjölda mismæla og rangfærslna hans sem lituðu mjög ímynd hans meðal fjölmiðla og almennings. Hann var einnig þekktur fyrir íhaldssöm viðhorf í félagsmálum, meðal annars varðandi einstæðar mæður og málefni samkynhneigðra. ==Æviágrip== Dan Quayle er af auðugum ættum frá [[Indiana]] og var erfingi dagblaðaveldis sem afi hans, [[Eugene C. Pulliam]], stofnaði.<ref>{{Tímarit.is|1692413|Dan Quayle: Umdeildur og grátt leikinn í fjölmiðlum|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=10. nóvember 1988|blaðsíða=30-31}}</ref> Quayle lauk fyrrihlutanámi í háskóla árið 1969 og var þá viðbúið að hann yrði kallaður til herþjónustu í [[Víetnamstríðið|Víetnamstríðinu]]. Quayle skráði sig sem sjálfboðaliði í þjóðvarðlið Indiana, sem gerði honum að mestu kleift að lifa eðlilegu lífi án þess að eiga á mikilli hættu að vera sendur til að berjast í Víetnam.<ref name=óbk>{{Tímarit.is|1687636|Hann fór hvorki til Kanada né brenndi fánann|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=28. ágúst 1988|höfundur=Óli Björn Kárason|blaðsíða=6-7}}</ref> Quayle var kjörinn á [[fulltrúadeild Bandaríkjaþings]] fyrir [[Repúblikanaflokkurinn|Repúblikanaflokkinn]] árið 1977 og komst á [[Öldungadeild Bandaríkjaþings|öldungadeild þingsins]] árið 1981. Á þingi var Quayle dyggur stuðningsmaður [[Ronald Reagan|Ronalds Reagan]] Bandaríkjaforseta og talaði fyrir auknum framlögum til varnarmála og uppbyggingu og endurnýjun á [[kjarnorkuvopn]]um Bandaríkjanna, auk þess sem hann studdi [[Geimvarnaáætlunin|geimvarnaáætlun]] Reagans. Quayle hafði efasemdir um viðræður Reagans við [[Sovétríkin]] og neitaði að greiða atkvæði með [[Samningur um meðaldrægar kjarnaeldflaugar|samningnum um meðaldrægar kjarnaeldflaugar]] þar til Reagan þrýsti á hann að gera það.<ref name=óbk/> Eftir að [[George H. W. Bush]] var valinn forsetaefni Repúblikana fyrir [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 1988|forsetakosningarnar 1988]] valdi hann Quayle sem varaforsetaefni sitt. Þegar Bush tilkynnti valið á Quayle lagði hann áherslu á að Quayle væri fjölskyldumaður og kallaði hann „mann framtíðarinnar“. Jafnframt stóðu vonir til að Quayle myndi vinna framboði Bush kvenhylli þar sem hann þótti ungur og myndarlegur.<ref>{{Tímarit.is|3331483|Maður kvenhyllinnar|blað=[[Alþýðublaðið]]|útgáfudagsetning=10. september 1988|höfundur=Ingibjörg Árnadóttir|blaðsíða=8}}</ref> Mótframbjóðendur Bush og Quayle úr [[Demókrataflokkurinn|Demókrataflokknum]] voru [[Michael Dukakis]] og [[Lloyd Bentsen]]. Í kosningabaráttunni gagnrýndu Demókratar valið á Quayle vegna reynsluleysis hans og ungs aldurs en Quayle benti á að hann væri á svipuðum aldri og hefði álíka mikla reynslu á þingi og [[John F. Kennedy]] þegar hann varð forseti.<ref>{{Tímarit.is|4049874|Varaforsetaefni Bush á margt ólært!|blað=[[Tíminn]]|útgáfudagsetning=11. október 1988|blaðsíða=9}}</ref> Lloyd Bentsen þótti lítið til þessa samanburðar koma og lét fleyg orð falla þegar hann bar á góma í sjónvarpskappræðum varaforsetaframbjóðendanna 1988: {{Tilvitnun2|Öldungadeildarþingmaður, ég þekkti Jack Kennedy. Ég sat á þingi með Jack Kennedy. Jack Kennedy var vinur minn. [Stutt þögn.] Öldungadeildarþingmaður, þú ert enginn Jack Kennedy.|[[Lloyd Bentsen]]<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/21248/|útgefandi=[[mbl.is]]|titill=Sjónvarpseinvígi varaforsetaefnanna: Quayle harðskeyttari en demókratar höfðu vænst|ár=1988|mánuður=7. október|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=9. maí}}</ref>}} Þessi ummæli Bentsens um Quayle urðu mjög fræg, en þau höfðu þó engin áhrif á útkomu forsetakosninganna. Bush og Quayle unnu kosningarnar auðveldlega og tóku við embætti forseta og varaforseta þann 20. janúar 1989. Eftir að Quayle varð varaforseti varð hann frægur fyrir axarsköft, mismæli og óheppilegt orðaval sem vakti oft kátínu almennings. Eitt alræmdasta atvikið varð þegar hann átti að dæma stafsetningarkeppni í grunnskóla og „leiðrétti“ stafsetningu nemanda á orðinu ''potato'' (ís. [[kartafla]]) yfir í ''potatoe''.<ref>{{Tímarit.is|4546751|Góð dómgreind fram í tímann...|blað=[[Vikan]]|útgáfudagsetning=25. júlí 2000|blaðsíða=26}}</ref> Quayle vakti einnig athygli fyrir að láta þau orð falla að [[samkynhneigð]] væri fyrst og fremst lífstíll sem fólk veldi sér<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/95499/|útgefandi=[[mbl.is]]|titill=Samkynhneigð að kosningamáli Corvallis, Oregon|ár=1992|mánuður=3. nóvember|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=9. maí|höfundur=Guðrún Þóra Gunnarsdóttir}}</ref> og fyrir að gagnrýna vinsælu sjónvarpsþættina ''[[Murphy Brown]]''. Aðalpersóna þáttanna var einstæð móðir sem átti barn utan hjónabands. Quayle þótti þetta slæmur siðferðisboðskapur og sagði þættina bera merki um að skemmtanaiðnaðurinn gæfi ekki rétta mynd af bandarísku þjóðlífi og gerði lítið úr mikilvægi kjarnafjölskyldunnar.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/87221/|útgefandi=[[mbl.is]]|titill=Bush reynir að bera blak af Dan Quayle|ár=1992|mánuður=22. nóvember|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=9. maí}}</ref> Handritshöfundar ''Murphy Brown'' svöruðu Quayle með því að nota úrklippur af ummælum hans í þætti (með titlinum „You Say Potatoe, I Say Potato“) þar sem aðalpersónan þurfti að takast á við sams konar gagnrýni og hann bar fram. Í lok þáttarins hrekktu aðalpersónurnar Quayle með því að fleygja niður bílhlassi af kartöflum á dyraþrepið hans.<ref name="nytimes.com">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2018/01/26/arts/television/murphy-brown-dan-quayle.html|title=That Time 'Murphy Brown' and Dan Quayle Topped the Front Page|work=The New York Times}}</ref> Quayle naut lítilla vinsælda sem varaforseti og árið 1991 höfðu aðeins 19 % Bandaríkjamanna gott álit á honum.<ref>{{Tímarit.is|4063688|Er Dan Quayle eins ómögulegur og bandarískur almenningur heldur?|blað=[[Tíminn]]|útgáfudagsetning=23. maí 1991|blaðsíða=8}}</ref> Bush og Quayle náðu ekki endurkjöri í [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 1992|forsetakosningunum 1992]] og Quayle lét því af embætti varaforseta í janúar 1993.<ref>{{Cite book|title=Bandaríkjaforsetar|author=Jón Þ. Þór|year=2016|publisher=Urður bókafélag|p=402|isbn=978-9935-9194-5-8|place=Hafnarfjörður}}</ref> Quayle sóttist eftir útnefningu Repúblikanaflokksins fyrir [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 2000|forsetakosningarnar 2000]] en dró framboð sitt til baka vegna lélegs gengis og studdi [[George W. Bush]].<ref>{{cite web|date=22. janúar 1999|title=Quayle Plans a Bid in 2000 For President|url=https://www.nytimes.com/1999/01/22/us/quayle-plans-a-bid-in-2000-for-president.html|access-date=12. maí 2021|website=The New York Times|agency=Reuters|archive-date=16. september 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916235719/https://www.nytimes.com/1999/01/22/us/quayle-plans-a-bid-in-2000-for-president.html|url-status=live}}</ref><ref name="broder">{{cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/bb/election/july-dec99/quayle_9-27.html |title=David Broder on PBS Newshour |date=27. maí 1999 |publisher=PBS |access-date=12. maí 2021 |archive-date=14. janúar 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114183200/http://www.pbs.org/newshour/bb/election/july-dec99/quayle_9-27.html |url-status=dead }}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Wikivitnun}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Varaforseti Bandaríkjanna]] | frá = [[20. janúar]] [[1989]] | til = [[20. janúar]] [[1993]] | fyrir = [[George H. W. Bush]] | eftir = [[Al Gore]] }} {{Töfluendir}} {{Varaforsetar Bandaríkjanna}} {{DEFAULTSORT:Quayle, Dan}} {{f|1947}} [[Flokkur:Bandarískir fulltrúadeildarþingmenn]] [[Flokkur:Bandarískir lögfræðingar]] [[Flokkur:Bandarískir öldungadeildarþingmenn]] [[Flokkur:Frambjóðendur til embættis forseta Bandaríkjanna 2000]] [[Flokkur:Repúblikanar]] [[Flokkur:Varaforsetar Bandaríkjanna]] ji06n7jyyqfx3xbtlm5sl0uc5ix7dwk Barry Goldwater 0 163832 1985287 1984967 2026-11-06T22:33:48Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985287 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Barry Goldwater | mynd = Barry Goldwater photo1962.jpg | titill= [[Öldungadeild Bandaríkjaþings|Öldungadeildarþingmaður]] fyrir [[Arizona]] | stjórnartíð_start2 = [[3. janúar]] [[1953]] | stjórnartíð_end2 = [[3. janúar]] [[1965]] | forveri2 = [[Ernest McFarland]] | eftirmaður2 = [[Paul Fannin]] | stjórnartíð_start = [[3. janúar]] [[1969]] | stjórnartíð_end = [[3. janúar]] [[1987]] | forveri = [[Carl Hayden]] | eftirmaður = [[John McCain]] | myndatexti1 = Goldwater árið 1962. | fæddur = [[2. janúar]] [[1909]] | fæðingarstaður = [[Phoenix, Arizona|Phoenix]], [[Arizona]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1998|5|29|1909|1|2}} | dánarstaður = [[Paradise Valley]], Arizona, Bandaríkjunum | þjóderni = [[Bandaríkin|Bandarískur]] | maki = Margaret Johnson (g. 1934; d. 1985)<br>Susan Shaffer Wechsler (g. 1992) | stjórnmálaflokkur = [[Repúblikanaflokkurinn]] | börn = 4 | háskóli = [[Háskólinn í Arizona]] |undirskrift = Barry Goldwater signature.svg }} '''Barry Morris Goldwater''' (2. janúar 1909<ref>Internet Accuracy Project, [http://www.accuracyproject.org/cbe-Goldwater,Barry.html Senator Barry Goldwater] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181115231846/https://www.accuracyproject.org/cbe-Goldwater,Barry.html |date=2018-11-15 }}. Skoðað 15. maí 2021.</ref> – 29. maí 1998) var [[Bandaríkin|bandarískur]] stjórnmálamaður, athafnamaður, herflugmaður og rithöfundur sem gegndi fimm kjörtímabilum á [[öldungadeild Bandaríkjaþings]] (árin 1953–1965 og 1969–1987). Goldwater var frambjóðandi [[Repúblikanaflokkurinn|Repúblikanaflokksins]] í [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 1964|forsetakosningunum 1964]] en tapaði fyrir sitjandi forsetanum [[Lyndon B. Johnson]]. Goldwater er gjarnan talið til tekna að hafa stuðlað að uppgangi [[Íhaldsstefna|íhaldsstefnu]] í bandarískum stjórnmálum á sjöunda áratugnum. Þrátt fyrir afgerandi ósigur hans í forsetakosningunum 1964 telja margir sagnfræðingar og stjórnmálaskýrendur að hann hafi lagt grunninn að íhaldsbyltingu næstu ára innan Repúblikanaflokksins og að grasrótarfylgi hans hafi til lengri tíma stuðlað að „[[Reaganbyltingin|Reaganbyltingunni]]“ á níunda áratugnum. Goldwater hafði einnig töluverð áhrif á þróun [[Frjálshyggja|frjálshyggju]] í bandarískum nútímastjórnmálum.<ref>{{Citation | first = Robert | last = Poole | url = http://findarticles.com/p/articles/mi_m1568/is_n4_v30/ai_20954419 | title = In memoriam: Barry Goldwater | type = Minningargrein | newspaper = [[Reason (tímarit)|Reason]] |date=ágúst-september 1998| archive-url = http://arquivo.pt/wayback/20090628123204/http%3A//findarticles%2Ecom/p/articles/mi_m1568/is_n4_v30/ai_20954419/| archive-date = 28. júní 2009}}</ref> ==Æviágrip== Barry Goldwater fæddist þann 2. janúar 1909 í [[Phoenix, Arizona|Phoenix]] í [[Arizona]]. Föðurafi hans var [[Gyðingar|Gyðingur]] sem hafði flutt til Bandaríkjanna frá [[Poznań]] í [[Pólland]]i. Í Bandaríkjunum stofnaði hann verslunarfélög sem gerðu fjölskylduna vellauðuga. Móðir Barrys var [[Kristni|kristin]] Bandaríkjakona úr [[Bandaríska biskupakirkjan|biskupakirkjunni]] og Barry var alinn upp í kristinni trú.<ref name=mbl>{{Tímarit.is|1359414|Hver er Barry Goldwater?|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=24. júlí 1964|blaðsíða=13}}</ref> Vegna ætternis síns varð Barry þó fyrir [[Gyðingahatur|Gyðingahatri]] á ævi sinni: Meðal annars var honum eitt sinn meinuð innganga í golfklúbb vegna þess að faðir hans var Gyðingur.<ref name=alþýðublaðið>{{Tímarit.is|2332226|Barry Goldwater|blað=[[Alþýðublaðið]]|útgáfudagsetning=15. júlí 1964|blaðsíða=5; 10}}</ref> Goldwater gekk í [[Háskólinn í Arizona|Háskólann í Arizona]] í eitt ár og gekk síðan í herskóla í tvö ár. Hann hætti síðan námi og hóf störf hjá fjölskyldufyrirtækinu eftir andlát föður síns. Hann var gerður yfirmaður fyrirtækisins árið 1937 og þótti sýna dugnað við að halda því á floti á árum [[Kreppan mikla|kreppunnar miklu]].<ref name=mbl/> Goldwater gegndi þjónustu í bandaríska flughernum í [[seinni heimsstyrjöldin]]ni og var áfram hershöfðingi í varaliði flughersins eftir að styrjöldinni lauk.<ref name=alþýðublaðið/> Árið 1949 hóf Goldwater þátttöku í stjórnmálum þegar verslunarmenn hvöttu hann til að gefa kost á sér í borgarstjórnarkosningum [[Phoenix, Arizona|Phoenix]] fyrir óháða kjósendur. Goldwater náði kjöri og var endurkjörinn árið 1951. Þótt forfeður hans hefðu flestir verið [[Demókrataflokkurinn|Demókratar]] gerðist Goldwater [[Repúblikanaflokkurinn|Repúblikani]] og varð þekktur fyrir íhaldssöm stefnumál. Árið 1950 stýrði Goldwater kosningabaráttu [[John Howard Pyle|Howards Pyle]] í embætti [[Fylkisstjóri (Bandaríkin)|fylkisstjóra]] Arizona og átti drjúgan þátt í því að Pyle varð fyrstur Repúblikana til að ná kjöri í embættið í um þrjátíu ár.<ref name=mbl/> Goldwater bauð sig fram á [[öldungadeild Bandaríkjaþings]] árið 1952 og vann nauman sigur. Hann varð fyrsti öldungadeildarþingmaður Repúblikana frá Arizona síðan 1912.<ref name=mbl/> Hann náði fljótt miklum vinsældum meðal bandarískra hægri- og íhaldsmanna og tók brátt við af [[Robert A. Taft]] sem helsti leiðtogi íhaldsvængs Repúblikanaflokksins. Goldwater hafnaði hugmyndum um friðsamlega sambúð risaveldanna í [[Kalda stríðið|kalda stríðinu]] og sagðist vilja stefna að fullnaðarsigri á [[Kommúnismi|kommúnismanum]]. Hann talaði jafnframt fyrir auknum sjálfsákvörðunarrétti bandarísku fylkjanna og skertum umsvifum alríkisstjórnarinnar í [[Washington, D.C.|Washington]].<ref>{{Tímarit.is|3152193|Tekst Goldwater að sigra?|blað=[[Frjáls verslun]]|útgáfudagsetning=1. apríl 1964|blaðsíða=17-18|höfundur=[[Styrmir Gunnarsson]]}}</ref> Goldwater var persónulega á móti kynþáttaaðskilnaði í Bandaríkjunum og studdi ýmsar lagasetningar sem bönnuðu aðskilnað hvíta og svartra í alríkisstofnunum og í stéttarfélögum. Hins vegar var hann almennt mótfallinn því að alríkisstjórn Bandaríkjanna beitti ríkisvaldi til þess að binda enda á aðskilnaðarstefnu í fylkjum landsins. Þetta leiddi til þess að hann kaus meðal annars á móti [[Mannréttindalöggjöfin 1964|mannréttindafrumvarpinu 1964]], sem bannaði mismunun eftir kynþætti, litarafti, trúarbrögðum, kyni og þjóðerni. Goldwater taldi frumvarpið ekki samræmast [[stjórnarskrá Bandaríkjanna]] en mótatkvæði hans gegn því reyndist honum síðar erfitt þar sem það gerði hann óvinsælan meðal [[Svartir Bandaríkjamenn|blökkumanna]] og meðal frjálslyndra kjósenda í eigin flokki. Goldwater sagðist síðar sjá eftir að hafa kosið gegn frumvarpinu. ===Forsetakosningarnar 1964=== [[Mynd:Goldwater-Reagan in 1964.jpg|thumb|left|[[Ronald Reagan]] flytur ræðu til stuðnings Goldwater í kosningabaráttunni 1964.]] Goldwater sóttist eftir útnefningu Repúblikanaflokksins fyrir [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 1964|forsetakosningarnar 1964]]. Helsti keppinautur hans í forvalinu var [[Nelson Rockefeller]], sem var einn af leiðtogum frjálslyndari arms Repúblikana. Goldwater varð líklegasti frambjóðandi flokksins eftir að hann vann sigur gegn Rockefeller í [[Kalifornía|Kaliforníu]], sem hafði verið talið öruggt vígi Rockefellers.<ref name=nýi>{{Tímarit.is|1359262|Goldwater og „hinn nýi Repúblikanaflokkur“|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=17. júlí 1964|blaðsíða=13; 12}}</ref> Vinsældir Goldwaters skýrðust meðal annars af aukinni andúð suðurríkjamanna og íhaldsmanna á stjórn [[John F. Kennedy|Johns F. Kennedy]], sem reyndi að koma til móts við [[Mannréttindabarátta blökkumanna í Bandaríkjunum|réttindahreyfingu blökkumanna]] með lagafrumvarpi um borgaraleg réttindi.<ref>{{Tímarit.is|2280834|Verður Goldwater forsetaefni Repúblikana?|blað=[[Alþýðublaðið]]|útgáfudagsetning=27. ágúst 1963|blaðsíða=8-9}}</ref> Á endanum var Goldwater valinn sem frambjóðandi Repúblikana í kosningunum og hann atti því kappi við [[Lyndon B. Johnson]], sem hafði tekið við forsetaembættinu eftir [[Morðið á John F. Kennedy|morðið á Kennedy]] í nóvember 1963. Í aðdraganda kosninganna talaði Goldwater fyrir aukinni hörku gegn kommúnistum í [[Víetnamstríðið|Víetnamstríðinu]], hertu [[Viðskiptabann Bandaríkjanna gegn Kúbu|viðskiptabanni gegn Kúbu]] og auknum fjárframlögum til vopnaframleiðslu og framleiðslu sprengjuflugvéla.<ref name=nýi/> Goldwater vildi jafnframt rýmka möguleikann á beitingu [[kjarnavopn]]a gegn andstæðingum Bandaríkjanna í kalda stríðinu. Hann lýsti meðal annars yfir að réttast hefði verið að beita kjarnavopnum í [[Orrustan við Dien Bien Phu|orrustunni um Dien Dien Phu]]<ref>{{cite journal |title=Nuclear Weapons and the Vietnam War |url=http://www.watsoninstitute.org/pub/vietnam_weapons.pdf |last=Tannenwald |first=Nina |s2cid=153628491 |journal=The Journal of Strategic Studies |volume=29 |issue=4 |year=2006 |pages=675–722 |doi=10.1080/01402390600766148 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131101174405/http://www.watsoninstitute.org/pub/vietnam_weapons.pdf |archive-date=1. nóvember 2013 |url-status=dead |access-date=24. maí 2021 |df=mdy-all }}</ref> og sagðist vilja heimila herforingjum í Evrópu og Víetnam að beita kjarnavopnum án þess að þurfa sérstakt leyfi forsetans.<ref>{{cite book| url=https://books.google.com/books?id=rUwEAAAAMBAJ&pg=PA11-IA1 |title=Our Defense: a Crucial Issue for Candidates |work=Life |date=25. september 1964 |page=11 |access-date=24. maí 2021}}</ref> Í kosningabaráttunni útmálaði Johnson Goldwater sem stríðsæsingamann og varaði við því að hann kynni að hrinda af stað kjarnorkustyrjöld ef hann yrði kjörinn forseti. Eitt frægasta dæmið um þetta var „Daisy-auglýsingin“ svokallaða, þar sem lítil stúlka sést telja niður petala af blómi þegar kjarnorkusprengja springur skyndilega.<ref>{{Vefheimild|titill=Kjarnorkustríð í kosningaauglýsingu Lyndons Johnsons|url=https://lemurinn.is/2014/07/07/kjarnorkustrid-i-kosningaauglysingu-lyndons-johnsons/|höfundur=Sveinbjörn Þórðarson|útgefandi=''[[Lemúrinn]]''|ár=2014|mánuður=7. júlí|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=24. maí}}</ref> Ímynd Goldwaters bað jafnframt hnekki fyrir það að eiginlegir öfgahópar á borð við [[Ku Klux Klan]] og [[John Birch-samtökin]] urðu háværir og opinskáir stuðningsmenn hans.<ref>{{Tímarit.is|2373149|Öfgamenn í Bandaríkjunum líta á BARRY GOLDWATER sem „foringja“|blað=[[Vísir (dagblað)|Vísir]]|útgáfudagsetning=29. júlí 1964|blaðsíða=4; 6}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Meðlimir Ku Klux Klan styðja Barry Goldwater sem forsetaefni, 1964|url=https://lemurinn.is/2013/05/12/medlimir-ku-klux-klan-stydja-barry-goldwater-sem-forsetaefni-1964/|höfundur=Sveinbjörn Þórðarson|útgefandi=''[[Lemúrinn]]''|ár=2013|mánuður=12. maí|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=24. maí}}</ref> Allt þetta leiddi til þess að víða var litið á Goldwater sem öfgamann í aðdraganda forsetakosninganna.<ref>{{Tímarit.is|2373086|Öfgamaðurinn|blað=[[Vísir (dagblað)|Vísir]]|útgáfudagsetning=24. júlí 1964|blaðsíða=1|höfundur=[[Þorsteinn Thorarensen]]}}</ref> Goldwater galt afhroð í kosningunum á móti Johnson. Johnson hlaut um 43 milljónir atkvæða og 486 [[Kjörmannaráð (Bandaríkin)|kjörmenn]] en Goldwater hlaut 27 milljónir atkvæða og 52 kjörmenn.<ref>{{Cite book|title=Bandaríkjaforsetar|author=Jón Þ. Þór|year=2016|publisher=Urður bókafélag|p=355|isbn=978-9935-9194-5-8|place=Hafnarfjörður}}</ref> Kosningarnar sýndu þó fram á ákveðna umpólun í bandarískum stjórnmálum þar sem öll fylkin sem kusu Goldwater voru í suðurhluta landsins. Suðurríkin höfðu áður yfirleitt kosið Demókrata en á næstu árum urðu þau smám saman sterkustu vígi Repúblikanaflokksins vegna andstöðu suðurríkjamanna við stuðning Demókrata við réttindahreyfingu blökkumanna. ===Þingstörf á seinni árum=== Árið 1968 náði Goldwater kjöri á öldungadeildina fyrir Arizona á ný. Íhaldsvængur Repúblikanaflokksins varð ráðandi fylking innan flokksins á næstu áratugum og stefna Goldwaters hlaut því að nokkru leyti uppreist æru í augum flokksmanna. Goldwater varð ötull stuðningsmaður [[Ronald Reagan|Ronalds Reagan]] í [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 1980|forsetakosningunum 1980]]. Reagan hafði flutt sjónvarpsræðu til stuðings Goldwater í kosningunum 1964 og margir af gömlum stuðningsmönnum hans fylktust nú að baki Reagan.<ref>{{Tímarit.is|2521171|Óvarkár en einlægur|blað=[[Dagblaðið Vísir]]|útgáfudagsetning=11. október 1986|blaðsíða=53-54}}</ref> Eftir að Reagan vann kosningarnar komst blaðamaðurinn George Will svo að orði: „Við sem kusum Goldwater árið 1964 teljum að hann hafi í raun unnið, það tók bara sextán ár að telja atkvæðin.“<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/politics/daily/may98/will31.htm |title=The Cheerful Malcontent|work=The Washington Post|first=George|last=Will|author-link=George Will|date=31. maí 1998 |access-date=23. maí 2021}}</ref> Þrátt fyrir að Goldwater hafi verið eins konar faðir nútímaíhaldsstefnu Repúblikanaflokksins var hann ekki eins íhaldssamur í mörgum efnum og flokkurinn átti eftir að verða undir lok ævi hans. Hann var til að mynda hlynntur rétti [[Samkynhneigð|samkynhneigðra]] til að gegna herþjónustu, lögleiðingu á [[kannabis]] í lækningaskyni og rétti kvenna til frjálsra [[þungunarrof]]a. Goldwater var einnig mjög andsnúinn aukinni tilhneigingu Repúblikana til að blanda trúarbrögðum saman við stjórnmál og varð gagnrýninn á leiðtoga kristinna íhaldsmanna sem öðluðust síaukin áhrif innan flokksins. Þegar sjónvarpspredikarinn [[Jerry Falwell Sr.]] lét þau orð falla að „allir kristnir menn ættu að hafa áhyggjur“ af útnefningu [[Sandra Day O'Connor|Söndru Day O'Connor]] í [[Hæstiréttur Bandaríkjanna|Hæstarétt Bandaríkjanna]] svaraði Goldwater: „Allir kristnir menn ættu að sparka beint í rassinn á Jerry Falwell.“<ref>{{Citation |first=Ed |last=Magnuson |newspaper=[[Time Magazine|Time]] |url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,212563,00.html |title=The Brethren's First Sister |date=20. júlí 1981 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070115035218/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,954833,00.html |archive-date=15. janúar 2007 |url-status=dead}}</ref> Goldwater settist í helgan stein árið 1987. [[John McCain]] tók við sæti hans á öldungadeild Bandaríkjaþings. ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Goldwater, Barry}} {{fd|1909|1998}} [[Flokkur:Bandarískir öldungadeildarþingmenn]] [[Flokkur:Frambjóðendur til embættis forseta Bandaríkjanna 1960]] [[Flokkur:Frambjóðendur til embættis forseta Bandaríkjanna 1964]] [[Flokkur:Frjálshyggjumenn]] [[Flokkur:Repúblikanar]] 0h08dswsodmcgsu2dbrlgf7auggm1jt Frumbyggjar Kanada 0 164343 1985318 1982941 2026-11-06T23:20:50Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985318 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Native_Americans_Race.svg|thumb|Hlutfall frumbyggja af íbúafjölda ríkja og héraða í Kanada og Bandaríkjunum]] '''Frumbyggjar Kanada''' eru þeir [[frumbyggjar Ameríku]] sem búa innan landamæra [[Kanada]]. Þeir skiptast nánar í [[Frumþjóðir Kanada|frumþjóðirnar]], [[inúítar|inúíta]] og [[métisar|métisa]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.is/books?id=ndPJEysK2O0C&pg=PA10&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Aboriginal People and Other Canadians: Shaping New Relationships|author=Collins|date=2001|publisher=University of Ottawa Press}}</ref> Áður var algengt að vísa til frumbyggja sem „indíána“ og „[[eskimói|eskimóa]]“ en þessi hugtök eru minna notuð í Kanada nú til dags og þykja almennt niðrandi.<ref>{{Vefheimild|url=http://www.ainc-inac.gc./pr/pub/wf/trmrslt_e.asp?term=12|safnslóð=https://web.archive.org/web/20080927011905/http://www.ainc-inac.gc.ca/pr/pub/wf/trmrslt_e.asp?term=12|safndags=2008-09-27|titill=Terminology Guide|útgefandi=Inidan and Northern Affairs|skoðað-þann=7. júlí 2021}}</ref> Almennt er talið að [[landnám manna í Ameríku]] hafi átt sér stað fyrir um 14.000 árum og að fyrstu mennirnir hafi komið þangað um landbrú yfir [[Beringssund]] frá [[Síbería|Síberíu]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=aM0CRBQ9kFcC&pg=PA61|title=The Settlement of the Americas: A New Prehistory|last=Dillehay|first=Thomas D.|publisher=Basic Books|year=2008|isbn=978-0-7867-2543-4|page=61}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="FaganDurrani2016">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=fMneCwAAQBAJ&pg=PA124|title=World Prehistory: A Brief Introduction|last1=Fagan|first1=Brian M.|last2=Durrani|first2=Nadia|publisher=Routledge|year=2016|isbn=978-1-317-34244-1|page=124}}</ref> Elstu minjar um [[Fornindíánar|fornindíána]] í Kanada hafa fundist í [[Old Crow Flats]] og [[Bluefish Caves]].<ref name="Rawat2012">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AwlYiuPAX-UC&pg=PT58|title=Circumpolar Health Atlas|last=Rawat|first=Rajiv|publisher=University of Toronto Press|year=2012|isbn=978-1-4426-4456-4|page=58}}</ref> Samfélög frumbyggja einkenndust af föstum bústöðum, landbúnaði og víðtækum viðskiptatengslum.<ref>{{Cite book|title=Canada: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/canadaillustrate0000haye_t9y6|last=Hayes|first=Derek|publisher=Douglas & Mcintyre|year=2008|isbn=978-1-55365-259-5|pages=[https://archive.org/details/canadaillustrate0000haye_t9y6/page/7 7], 13}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=quM1xyFyfhQC&pg=PA170|title=Indigenous Difference and the Constitution of Canada|last=Macklem|first=Patrick|publisher=University of Toronto Press|year=2001|isbn=978-0-8020-4195-1|page=170}}</ref> Sum menningarsamfélög frumbyggja voru horfin af sjónarsviðinu á 15. öld og hafa uppgötvast við fornleifarannsóknir.<ref>{{Cite book|title=Chronology of American Indian History|url=https://archive.org/details/chronologyofamer0000sonn_h6w5|last=Sonneborn|first=Liz|date=January 2007|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-6770-1|pages=[https://archive.org/details/chronologyofamer0000sonn_h6w5/page/2 2]–12}}</ref> Talið er að frumbyggjar Kanada hafi verið milli 200.000<ref name="dying">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=p_pMVs53mzQC&pg=PA25|title=Dying and Death in Canada|last1=Wilson|first1=Donna M|last2=Northcott|first2=Herbert C|publisher=University of Toronto Press|year=2008|isbn=978-1-55111-873-4|pages=25–27}}</ref> og 2 milljónir<ref name="Steckel">{{Cite book|title=A population history of North America|last=Thornton|first=Russell|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2000|isbn=978-0-521-49666-7|editor-last=Haines|editor-first=Michael R|pages=13, 380|chapter=Population history of Native North Americans|editor-last2=Steckel|editor-first2=Richard Hall}}</ref> þegar Evrópumenn komu þangað. Talan 500.000 er notuð af [[Konungleg nefnd um málefni frumbyggja|Konunglegri nefnd um málefni frumbyggja]] sem viðmið.<ref>{{Cite book|title=Indians in Contemporary Society|last=O'Donnell|first=C. Vivian|publisher=Government Printing Office|year=2008|isbn=978-0-16-080388-8|editor-last=Bailey|editor-first=Garrick Alan|series=Handbook of North American Indians|volume=2|page=285|chapter=Native Populations of Canada|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Z1IwUbZqjTUC&pg=PA285}}</ref> Í kjölfar landnáms Evrópumanna fækkaði frumbyggjum um 40 til 80% og sumar [[Frumþjóðir Ameríku|frumþjóðir]], eins og [[beóþúkar]], hurfu alveg.<ref name="Marshall1998">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ckOav3Szu7oC&pg=PA442|title=A History and Ethnography of the Beothuk|last=Marshall|first=Ingeborg|publisher=McGill-Queen's University Press|year=1998|isbn=978-0-7735-1774-5|page=442}}</ref> Fækkunin stafaði bæði af sjúkdómum sem Evrópumenn fluttu með sér (eins og [[Inflúensa|inflúensu]], [[Mislingar|mislingum]] og [[bólusótt]]) og frumbyggja skorti ónæmi gegn,<ref name="dying" /><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=v0zEiM_hijsC&pg=PA39|title=Smallpox in the New World|last=True Peters|first=Stephanie|publisher=Marshall Cavendish|year=2005|isbn=978-0-7614-1637-1|page=39}}</ref> átökum við landnema og stjórnvöld þeirra, og landráni sem takmarkaði aðgang frumbyggja að náttúruauðlindum sem þeir höfðu áður nýtt sér til viðurværis.<ref name="LaidlawLester2015">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ec-_BwAAQBAJ&pg=PT150|title=Indigenous Communities and Settler Colonialism: Land Holding, Loss and Survival in an Interconnected World|last1=Laidlaw|first1=Z.|last2=Lester|first2=Alan|publisher=Springer|year=2015|isbn=978-1-137-45236-8|page=150}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/ihavelivedheresi0000raya/page/244|title=I Have Lived Here Since The World Began|last=Ray|first=Arthur J.|publisher=Key Porter Books|year=2005|isbn=978-1-55263-633-6|page=[https://archive.org/details/ihavelivedheresi0000raya/page/244 244]}}</ref> Þrátt fyrir átök voru samskipti frumbyggja Kanada við evrópska Kanadabúa oftast friðsamleg.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=L-9N6-6UCnoC&pg=PA43|title=The Texture of Contact: European and Indian Settler Communities on the Frontiers of Iroquoia, 1667–1783|last=Preston|first=David L.|publisher=[[University of Nebraska Press]]|year=2009|isbn=978-0-8032-2549-7|pages=43–44}}</ref> Frumþjóðirnar og [[métisar]] (afkomendur frumbyggja og evrópskra Kanadabúa) léku lykilhlutverk í nýlendustofnun Evrópubúa í Kanada, sérstaklega með því að aðstoða skinnakaupmenn og landkönnuði í [[Skinnaverslunin í Norður-Ameríku|skinnaversluninni]].<ref name="Miller2009j">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TcPckf7snr8C&pg=PT34|title=Compact, Contract, Covenant: Aboriginal Treaty-Making in Canada|last=Miller|first=J.R.|publisher=University of Toronto Press|year=2009|isbn=978-1-4426-9227-5|page=34}}</ref> Samskipti [[Breska krúnan|Bresku krúnunnar]] og frumþjóðanna hófust á nýlendutímanum en [[Inúítar]] höfðu minna af evrópskum landnemum að segja framan af.<ref>{{Cite web|url=http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/innu_culture.html|title=3. Innu-Inuit 'Warfare'|last=Tanner|first=Adrian|year=1999|website=Innu Culture|publisher=Department of Anthropology, Memorial University of Newfoundland|archive-url=https://web.archive.org/web/20141230222741/http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/innu_culture.html|archive-date=12-30-2014|access-date=3-8-2017|url-status=dead}}</ref> Frá lokum 18. aldar hófu evrópskir Kanadabúar að reyna að aðlaga menningu frumþjóðanna að þeirra eigin menningu.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9Uae4mTTyYYC&pg=PA28|title=Aboriginal and Treaty Rights in Canada: Essays on Law, Equity, and Respect for Difference|last=Asch|first=Michael|publisher=UBC Press|year=1997|isbn=978-0-7748-0581-0|page=28}}</ref> Þetta náði hápunkti á 19. og 20. öld þegar kerfi [[Indíánaskólar Kanada|heimavistarskóla]] var komið upp af [[ríkisstjórn Kanada]] þar sem börn frumbyggja voru neydd til að dveljast fjarri fjölskyldum sínum og taka upp evrópska siði og venjur, um leið og þau máttu þola margvíslegt ofbeldi og misnotkun af hálfu starfsliðs skólanna.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AXYDxvx3zSAC&pg=PA9|title=Healing Traditions: The Mental Health of Aboriginal Peoples in Canada|last1=Kirmayer|first1=Laurence J.|last2=Guthrie|first2=Gail Valaskakis|publisher=UBC Press|year=2009|isbn=978-0-7748-5863-2|page=9}}</ref> Sérstakri [[Sáttanefnd Kanada|sáttanefnd]] var komið á fót af ríkisstjórninni 2008 til að ræða viðbrögð og mögulegar bætur handa þessum börnum.<ref>{{Cite web|url=http://www.trc.ca/websites/trcinstitution/File/2015/Findings/Calls_to_Action_English2.pdf|title=Truth and Reconciliation Commission of Canada: Calls to Action|year=2015|publisher=National Centre for Truth and Reconciliation|page=5|archive-url=https://web.archive.org/web/20150615202024/http://www.trc.ca/websites/trcinstitution/File/2015/Findings/Calls_to_Action_English2.pdf|archive-date=6-15-2015|access-date=7-9-2016}}</ref> Þessi mál komust í hámæli aftur 2021 þegar stórar [[Fjöldagröf|fjöldagrafir]] með líkum hundraða barna komu í ljós við marga af þessum heimavistarskólum.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/2021/07/01/thridja-fjoldagrofin-finnst-i-kanada|titill=Þriðja fjöldagröfin finnst í Kanada|útgefandi=RÚV.is|mánuður=1. júlí|ár=2021}}</ref> Samkvæmt manntali frá 2016 voru frumbyggjar Kanada 1.673.785 talsins, eða 4,9% landsmanna, þar af töldust 977.230 til frumþjóða, 587.454 métisar og 65.025 inúítar. 7,7% af íbúum Kanada undir 14 ára aldri eru frumbyggjar.<ref>{{Vefheimild|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/171025/dq171025a-eng.htm|titill=Aboriginal peoples in Canada: Key results from the 2016 Census|skoðað-þann7.júlí 2021}}</ref> Það eru yfir 600 aðgreindir hópar frumbyggja með eigin menningu, tungumál og listir sem njóta viðurkenningar kanadískra stjórnvalda.<ref name="Aboriginal Identity 2011">[https://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/130508/dq130508a-eng.htm?HPA 2011 National Household Survey: Indigenous Peoples in Canada: First Nations People, Métis and Inuit]</ref><ref name="three2">{{Vefheimild|url=http://www.civilization.ca/cmc/exhibitions/tresors/ethno/etb0000e.shtml|safnslóð=https://web.archive.org/web/20121025070431/http://www.civilization.ca/cmc/exhibitions/tresors/ethno/etb0000e.shtml|safndags=2012-10-25|titill=Map division}}</ref> Með sérstökum [[Þjóðhátíðardagur frumbyggja|þjóðhátíðardegi frumbyggja]] er framlagi frumbyggja til sögu og menningar Kanada fagnað sérstaklega.<ref name="history">{{vefheimild |höfundur=Government of Canada, Public Services and Procurement Canada |titill=Information archivée dans le Web |url=http://dsp-psd.pwgsc.gc.ca/Collection/R32-179-2000E.pdf |ritverk=publications.gc.ca}}</ref> Margt fólk af frumbyggjaættum hefur náð langt í kanadísku þjóðlífi og stuðlað að því að menning frumbyggja sé orðin ríkur þáttur í sjálfsmynd Kanadabúa. Árið 2021 varð [[Mary Simon]] varð fyrsti frumbygginn til þess að gegna embætti [[Landstjóri Kanada|landstjóra Kanada]].<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/2021/07/06/fyrst-frumbyggja-i-embaetti-landstjora|titill=Fyrst frumbyggja í embætti landstjóra|útgefandi=RÚV.is|mánuður=6. júlí|ár=2021}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} [[Flokkur:Frumbyggjar Norður-Ameríku]] [[Flokkur:Saga Kanada]] [[Flokkur:Kanadísk menning]] 0x3vk7bjvvnm1rm31w72w2ou4hu2x7j Olaf Scholz 0 164844 1985267 1916770 2026-11-06T14:36:53Z TKSnaevarr 53243 /* Kanslari Þýskalands (2021–2025) */ 1985267 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | forskeyti = | nafn = Olaf Scholz | mynd = 2021-09-12 Politik, TV-Triell Bundestagswahl 2021 1DX 3801 by Stepro (cropped).jpg | myndatexti1 = {{small|Olaf Scholz árið 2021.}} | titill= [[Kanslari Þýskalands]] | stjórnartíð_start = [[8. desember]] [[2021]] | stjórnartíð_end = [[6. maí]] [[2025]] | forseti = [[Frank-Walter Steinmeier]] | forveri = [[Angela Merkel]] | eftirmaður = [[Friedrich Merz]] | titill2= Varakanslari Þýskalands | stjórnartíð_start2 = [[14. mars]] [[2018]] | stjórnartíð_end2 = [[8. desember]] [[2021]] | kanslari2 = [[Angela Merkel]] | forveri2 = [[Sigmar Gabriel]] | eftirmaður2 = [[Robert Habeck]] | titill3= Fjármálaráðherra Þýskalands | stjórnartíð_start3 = [[14. mars]] [[2018]] | stjórnartíð_end3 = [[8. desember]] [[2021]] | kanslari3 = [[Angela Merkel]] | forveri3 = [[Wolfgang Schäuble]] | eftirmaður3 = [[Christian Lindner]] | titill4= Borgarstjóri Hamborgar | stjórnartíð_start4 = [[7. mars]] [[2011]] | stjórnartíð_end4 = [[13. mars]] [[2018]] | forveri4 = [[Christoph Ahlhaus]] | eftirmaður4 = [[Peter Tschentscher]] | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1958|6|14}} | fæðingarstaður = [[Osnabrück]], [[Neðra-Saxland]]i, [[Vestur-Þýskaland]]i (nú [[Þýskaland]]i) | þjóderni = [[Þýskaland|Þýskur]] | maki = Britta Ernst (g. 1998) | stjórnmálaflokkur = [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Þýskaland)|Jafnaðarmannaflokkurinn]] (SPD) | háskóli = [[Hamborgarháskóli]] |undirskrift = Unterschrift Olaf Scholz.png }} '''Olaf Scholz''' (f. 14. júní 1958) er [[Þýskaland|þýskur]] stjórnmálamaður úr [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Þýskaland)|Jafnaðarmannaflokknum]] og fyrrverandi [[kanslari Þýskalands]]. Hann var áður fjármálaráðherra og varakanslari Þýskalands í ríkisstjórn forvera síns, [[Angela Merkel|Angelu Merkel]]. Þar áður var Scholz [[borgarstjóri]] [[Hamborg]]ar frá 2011 til 2018 og atvinnumálaráðherra frá 2007 til 2009. ==Æviágrip== Olaf Scholz er elstur þriggja bræðra sem ólust upp í hverfinu [[Rahlstedt]] í [[Hamborg]]. Foreldrar hans unnu í textíliðnaðinum. Bróðir Olafs, Jens, er læknir og stjórnarformaður háskólasjúkrahússins í [[Slésvík-Holtsetaland]]i. Yngsti bróðirinn, Ingo, er formaður upplýsingatæknifyrirtækis í Hamborg. Scholz útskrifaðist árið 1977 með stúdentspróf úr Heegen-menntaskólanum í Rahlstedt og nam síðan lögfræði við [[Hamborgarháskóli|Hamborgarháskóla]]. Hann tók próf þaðan árið 1985 og vann sem sérfræðingur í atvinnurétti hjá lögmannsskrifstofunni Zimmermann, Scholz und Partner í Hamborg. Frá 1990 til 1998 vann hann sem lögfræðingur fyrir miðstjórn þýsku neytendasamtakanna. Scholz var kjörinn á þýska sambandsþingið í fyrsta sinn árið 1998. Hann gegndi á næstu árum ýmsum ábyrgðarstöðum bæði í Hamborg og í sambandsstjórn Þýskalands. Meðal annars var Scholz um skeið þingflokksformaður og varaformaður Jafnaðarmannaflokksins og vinnu- og félagsmálaráðherra Þýskalands á árunum 2007 til 2009.<ref name=hverer>{{Vefheimild|titill=Hver er þessi Olaf Scholz?|url=https://www.visir.is/g/20212162168d/hver-er-olaf-scholz-|höfundur=Atli Ísleifsson|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|ár=2021|mánuður=28. september|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=28. september}}</ref> Olaf Scholz var fjármálaráðherra og varakanslari í samsteypustjórn Jafnaðarmanna og Kristilegra demókrata frá árinu 2018 til ársins 2021. Scholz hefur verið hrósað, meðal annars af [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðnum]], fyrir efnahagsaðgerðir sem hann stóð fyrir til að bregðast við [[Kórónaveirufaraldurinn 2019-2021|kórónaveirufaraldrinum]] frá árinu 2019. Meðal annars stóð Scholz, þrátt fyrir andstöðu [[Angela Merkel|Angelu Merkel]] kanslara, fyrir stofnun Björgunarsjóðs Evrópusambandsins vegna Covid-19, og vann ásamt fjármálaráðherra Frakklands að reglum um skattlagningu alþjóðlegra tæknirisa.<ref name=hverer/> ==Þingkosningar 2021== Þrátt fyrir að vera ekki formaður Jafnaðarmannaflokksins var Scholz frambjóðandi flokksins til embættis [[Kanslari Þýskalands|kanslara Þýskalands]] í þýsku þingkosningunum sem haldnar voru þann 26. september 2021.<ref>{{Vefheimild|titill=Scholz verður kanslara­efni þýskra jafnaðar­manna|url=https://www.visir.is/g/20201999858d/scholz-verdur-kanslara-efni-thyskra-jafnadar-manna|höfundur=Atli Ísleifsson|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|ár=2020|mánuður=11. ágúst|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=6. september}}</ref> Með Scholz sem frambjóðanda sóttu Jafnaðarmenn mjög í sig veðrið á lokaköflum kosningabaráttunnar í Þýskalandi. Flokkurinn hafði lengi verið í tilvistarkreppu og hafði beðið fylgishrun sem samstarfsflokkur [[Kristilegi demókrataflokkurinn (Þýskaland)|Kristilegra demókrata]] í stjórn Þýskalands.<ref>{{Vefheimild|titill=Sósíaldemókratar sækja í sig veðrið|url=https://kjarninn.is/frettir/sosialdemokratar-saekja-i-sig-vedrid/|höfundur=Arnar Þór Ingólfsson|útgefandi=''[[Kjarninn]]''|ár=2021|mánuður=21. ágúst|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=6. september}}</ref> Í ágúst 2021 tóku Jafnaðarmenn fram úr Kristilegum demókrötum í skoðanakönnun í fyrsta skipti í um fimmtán ár.<ref>{{Vefheimild|titill=Þýskir Jafnaðar­menn á mikilli siglingu|url=https://www.visir.is/g/20212150309d/thyskir-jafnadar-menn-a-mikilli-siglingu|höfundur=Atli Ísleifsson|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|ár=2021|mánuður=2. september|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=6. september}}</ref> Í kosningunum hlaut Jafnaðarmannaflokkurinn 25,7 prósent atkvæða á móti 24,1 prósentum sem Kristilegi demókrataflokkurinn fékk. Scholz lýsti yfir vilja til að mynda stjórn frá vinstri til miðju ásamt [[Sambandið 90/Græningjarnir|Græningjum]] og [[Frjálsi lýðræðisflokkurinn|Frjálsa lýðræðisflokknum]]. [[Armin Laschet]], leiðtogi Kristilegra demókrata, lýsti þó einnig yfir vilja til að reyna að mynda ríkisstjórn.<ref>{{Vefheimild|titill=Jafnaðarmannaflokkurinn lýsir yfir sigri|url=https://www.ruv.is/frett/2021/09/27/jafnadarmannaflokkurinn-lysir-yfir-sigri|höfundur=Ásrún Brynja Ingvarsdóttir|útgefandi=[[RÚV]]|ár=2021|mánuður=27. september|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=27. september}}</ref> Þann 24. nóvember var tilkynnt að Jafnaðarmenn hefðu komist að samkomulagi um stjórnarmyndun við Græningja og Frjálsa demókrata.<ref>{{Vefheimild|titill=Fyrst­a þriggj­a flokk­a stjórn­in í sögu Þýsk­a­lands|url=https://www.frettabladid.is/frettir/fyrsta-thriggja-flokka-stjornin-i-sogu-thyskalands/|höfundur=Þorvaldur S. Helgason|útgefandi=''[[Fréttablaðið]]''|ár=2021|mánuður=24. nóvember|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=25. nóvember|safnslóð=https://web.archive.org/web/20230329122151/https://www.frettabladid.is/frettir/fyrsta-thriggja-flokka-stjornin-i-sogu-thyskalands/|safndags=29. mars 2023}}</ref> Scholz tók við sem kanslari í samsteypustjórn flokkanna þriggja þann 8. desember.<ref>{{Vefheimild|titill=Olaf Scholz kjörinn kanslari Þýskalands |url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2021/12/08/olaf_scholz_kjorinn_kanslari_thyskalands/|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2021|mánuður=8. desember|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=8. desember}}</ref> ==Kanslari Þýskalands (2021–2025)== Kanslaratíð Scholz litaðist af [[Innrás Rússa í Úkraínu 2022|innrás Rússa í Úkraínu]] sem hófst í febrúar 2022. Þjóðverjar tóku þátt í fjölda efnahagsþvingana gegn Rússlandi vegna árásarinnar. Meðal annars lét stjórn Scholz hætta við flutning [[jarðgas]]s frá Rússlandi í gegnum [[Nord Stream 2]]-leiðsluna<ref>{{Vefheimild|titill=Þýskaland stöðvar Nord Stream 2 verkefnið|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2022/02/22/thyskaland_stodvar_nord_stream_2_verkefnid/|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2022|mánuður=22. febrúar|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=28. febrúar}}</ref> og heimilaði flutning þýskra vopna til Úkraínumanna.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2022/02/26/thjodverjar_heimila_flutning_vopna_til_ukrainu/|titill=Þjóðverjar heimila flutning vopna til Úkraínu|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2022|mánuður=26. febrúar|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=28. febrúar}}</ref> Þann 27. febrúar tilkynnti Scholz gríðarlega hækkun í fjárframlögum til þýska hersins og kallaði eftir því að sér­stak­ur varn­ar­mála­sjóður yrði skráður inn í stjórn­ar­skrá Þýskalands.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2022/02/27/thjodverjar_setja_aukid_fjarmagn_i_varnarmal/|titill=Þjóðverjar setja aukið fjármagn í varnarmál|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2022|mánuður=27. febrúar|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=28. febrúar|safndags=8. desember 2021|}}</ref> Ríkisstjórn Scholz sprakk í nóvember 2024 þegar Frjálsir demókratar drógu sig úr stjórnarsamstarfinu eftir að Scholz rak fjármálaráðherrann [[Christian Lindner]]. Stjórnarflokkarnir höfðu átt í hörðum deilum um efnahagsstjórn landsins sem leiddu af sér að fylgi stjórnarinnar fór mjög þverrandi. Í kjölfarið tilkynnti Scholz að [[vantrauststillaga]] gegn stjórninni yrði tekin til umræðu á þingi síðar í mánuðinum svo hægt yrði að boða til nýrra kosninga.<ref>{{Vefheimild|titill=Ríkissjórn Scholz er sprungin|url=https://www.visir.is/g/20242646267d|höfundur=Ólafur Björn Sverrisson|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|dags=6. nóvember 2024|skoðað=18. desember 2024}}</ref> Þýska þingið samþykkti vantraust á stjórn Scholz þann 16. desember 2024 og var því boðað til þingkosninga í febrúar 2025.<ref>{{Vefheimild|titill=Vantraust á hendur Scholz samþykkt|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2024/12/16/vantraust_a_hendur_scholz_samthykkt/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=16. desember 2024|skoðað=18. desember 2024}}</ref> Þrátt fyrir dvínandi vinsældir Scholz sjálfs samþykkti Jafnaðarmannaflokkurinn að hann yrði áfram kanslaraefni flokksins í kosningunum.<ref>{{Vefheimild|titill=Scholz verður kanslara­efni Jafnaðar­manna|url=https://www.visir.is/g/20242654621d/scholz-verdur-kanslara-efni-jafnadar-manna|höfundur=Atli Ísleifsson|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|dags=25. nóvember 2024|skoðað=18. desember 2024}}</ref> Í þingkosningunum 2025 fékk Jafnaðarmannaflokkurinn aðeins 16 prósent atkvæða og lenti í þriðja sæti á eftir Kristilegum demókrötum og [[Valkostur fyrir Þýskaland|Valkosti fyrir Þýskaland]].<ref>{{Vefheimild|url= https://www.ruv.is/frettir/erlent/2025-02-24-allt-stefnir-i-ad-friedrich-merz-verdi-naesti-kanslari-437196 |titill= Allt stefnir í að Friedrich Merz verði næsti kanslari|skoðað=25. febrúar 2025|dags= 24. febrúar 2025 |höfundur=Markús Þ. Þórhallsson|útgefandi=[[RÚV]]}}</ref> ==Einkahagir== Olaf Scholz er kvæntur stjórnmálakonunni Brittu Ernst frá árinu 1998 og býr í gamla hverfinu [[Altona]] í Hamborg. Scholz er bindindismaður.<ref>{{Vefheimild|titill=Litlaus leiðtogi Þýskalands|url=https://www.frettabladid.is/frettir/litlaus-leidtogi-thyskalands/|höfundur=Þorsteinn Kristjánsson|útgefandi=''[[Fréttablaðið]]''|ár=2021|mánuður=26. nóvember|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=8. desember|safnslóð=https://web.archive.org/web/20211208123238/https://www.frettabladid.is/frettir/litlaus-leidtogi-thyskalands/|safndags=8. desember 2021}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Angela Merkel]] | titill=[[Kanslari Þýskalands]] | frá=[[8. desember]] [[2021]] | til=[[6. maí]] [[2025]] | eftir= [[Friedrich Merz]]}} {{töfluendir}} {{Kanslarar Þýskalands}} {{DEFAULTSORT:Scholz, Olaf}} {{f|1958}} [[Flokkur:Borgarstjórar Hamborgar]] [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Þýskalands]] [[Flokkur:Kanslarar Þýskalands]] [[Flokkur:Varakanslarar Þýskalands]] [[Flokkur:Þýskir lögfræðingar]] iurhlz8ovjn535qjz705bltekq3knjg Matthias Maurer 0 165354 1985375 1981880 2026-11-07T00:42:22Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985375 wikitext text/x-wiki <div class="references-small">{{Geimfari|nafn=Matthias Maurer|fæðingardagur=[[18. mars]] [[1970]]|fæðingarstaður=St. Wendel, [[Saarland]], [[Þýskaland]]|mynd=Matthias Maurer, official portrait (2020).jpg|myndatexti=Matthias Maurer árið 2020.|tími_í_geimnum=177 dagar|verkefni=Cosmic Kiss}}</div> '''Matthias Josef Maurer''' (fæddur [[18. mars]] [[1970]] í St. Wendel í þýska sambandslandinu [[Saarland]]i) er menntaður [[Verkfræði|verkfræðingur]] með [[Doktorsgráða|doktorsgráðu]] í [[efnisfræði]] og [[geimfari]] hjá [[Geimferðastofnun Evrópu|ESA]].<ref>{{Cite web|url=https://www.esa.int/Space_in_Member_States/Germany/Deutschland_Weltraum/Biographie_von_Matthias_Maurer|title=Biographie von Matthias Maurer|website=European Space Agency|language=de-DE|access-date=2021-10-27}}</ref> Fyrsta [[geimflug]] hans var áætlað að vera til [[Alþjóðlega geimstöðin|Alþjóðlegu geimstöðvarinnar ISS]] þann [[31. október]] [[2021]] með [[SpaceX Crew-3]] geimfluginu, en [[Geimferðastofnun Bandaríkjanna|NASA]] frestaði fluginu vegna veðurs til [[3. nóvember]]<ref>{{Cite web|url=https://blogs.nasa.gov/commercialcrew/2021/10/30/nasa-spacex-adjust-next-space-station-crew-rotation-launch-date-2/|title=NASA, SpaceX Adjust Next Space Station Crew Rotation Launch Date – Commercial Crew Program|website=blogs.nasa.gov|language=en-US|access-date=2021-10-31}}</ref> og þann [[1. nóvember]] tilkynnti NASA að það verður aftur frestað og að flugið gæti byrjað í fyrsta lagi þann 6. nóvember 23:36 EDT.<ref>{{Cite web|url=https://blogs.nasa.gov/commercialcrew/2021/11/01/nasas-spacex-crew-3-launch-delayed-from-nov-3/|title=NASA’s SpaceX Crew-3 Launch Delayed from Nov. 3 – NASA’s SpaceX Crew-3 Mission|website=blogs.nasa.gov|language=en-US|access-date=2021-11-03}}</ref> Geimskotið varð þá þann [[10. nóvember]] 21:03 EST.<ref>{{Cite web|url=https://blogs.nasa.gov/commercialcrew/2021/11/10/crew-3-launch-weather-70-favorable-for-liftoff/|title=Crew-3 Launch Weather 70% Favorable for Liftoff – Commercial Crew Program|website=blogs.nasa.gov|language=en-US|access-date=2021-11-10}}</ref> Nafn ISS-leiðangurs hans, sem er gefið af ESA, er ''[[Cosmic Kiss]].''<ref>{{Cite web|url=https://www.sueddeutsche.de/wissen/wissenschaft-koeln-matthias-maurer-startet-mission-cosmic-kiss-dpa.urn-newsml-dpa-com-20090101-201214-99-690750|title=Matthias Maurer startet Mission "Cosmic Kiss"|work=Süddeutsche Zeitung|language=de-DE|access-date=2021-10-27}}</ref> == Veftenglar == * [https://web.archive.org/web/20201101012812/http://matthiasmaurer.esa.int/ ESA - Matthias Maurer - Exploration] * [https://twitter.com/astro_matthias Matthias Maurer (@astro_matthias) á Twitter] * [https://www.facebook.com/ESAMatthiasMaurer Matthias Maurer á Facebook] * [https://www.instagram.com/esamatthiasmaurer/ Matthias Maurer á Instagram] * [[flickruser:matthiasmaurer/|Matthias Maurer á Flickr]] * [https://www.youtube.com/playlist?list=PLbyvawxScNbtUduOrYjd8U4KACfLR7_xZ Matthias Maurer á YouTube] == Tilvísanir == <references /> {{fe|1970|Maurer, Matthias}} {{DEFAULTSORT:Maurer, Matthias}} [[Flokkur:Þýskir geimfarar]] of6tflbd6hogs6389vezgnz1u2l2gk3 Tókasveppur 0 166231 1985443 1912995 2026-11-07T02:13:53Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985443 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Shiitakegrowing.jpg | image_caption = | image_width = 200px | color = lightblue | regnum = [[Svepparíki]] (''Fungi'') | divisio = [[Kólfsveppir]] (''Basidiomycota'') | classis = [[Agaricomycetes]] | ordo = [[Sældubálkur]] (''Polyporales'') | familia = [[Sælduætt]] (''Polyporaceae'') | genus = ''[[Lentinula]]'' | species = '''''L. edodes''''' | binomial = ''Lentinula edodes'' | binomial_authority = ([[Miles Joseph Berkeley|Berk.]]) [[David Pegler|Pegler]] (1976)<ref name = "col42249920">Pegler, D.N. (1976) , In: <i>Kavaka</i> 3:20.</ref> | synonyms= {{collapsible list|bullets = true |''Agaricus edodes'' [[Miles Joseph Berkeley|Berk.]] (1878) |''Armillaria edodes'' ([[Miles Joseph Berkeley|Berk.]]) [[Pier Andrea Saccardo|Sacc.]] (1887) |''Mastoleucomychelloes edodes'' ([[Miles Joseph Berkeley|Berk.]]) [[Carl Ernst Otto Kuntze|Kuntze]] (1891) |''Cortinellus edodes'' ([[Miles Joseph Berkeley|Berk.]]) S.Ito & S.Imai (1938) |''Lentinus edodes'' ([[Miles Joseph Berkeley|Berk.]]) [[Rolf Singer|Singer]] (1941) |''Collybia shiitake'' [[Joseph Schröter|J. Schröt.]] (1886) |''Lepiota shiitake'' ([[Joseph Schröter|J. Schröt.]]) Nobuj. Tanaka (1889) |''Cortinellus shiitake'' ([[Joseph Schröter|J. Schröt.]]) [[Paul Christoph Hennings|Henn.]] (1899) |''Tricholoma shiitake'' ([[Joseph Schröter|J. Schröt.]]) [[Curtis Gates Lloyd|Lloyd]] (1918) |''Lentinus shiitake'' ([[Joseph Schröter|J. Schröt.]]) [[Rolf Singer|Singer]] (1936) |''Lentinus tonkinensis'' [[Narcisse Theophile Patouillard|Pat.]] (1890) |''Lentinus mellianus'' [[Heinrich Lohwag|Lohwag]] (1918) |''Lentinula edodes sterilis'' <small>Iwade, 1944</small> |''Lentinula edodes edodes'' <small>([[Miles Joseph Berkeley|Berk.]]) [[Seiya Ito|S. Ito]] & [[Sanshi Imai|S. Imai]], 1938</small> |''Lentinula shiitake'' <small>([[Joseph Schröter|J. Schröt.]]) [[Rolf Singer|Singer]], 1936</small> |''Lentinula mellianus'' <small>[[Heinrich Lohwag|Lohwag]], 1918</small> |''Lentinula shiitake'' <small>([[Joseph Schröter|J. Schröt.]]) [[Curtis Gates Lloyd|Lloyd]], 1918</small> |''Lentinula shiitake'' <small>([[Joseph Schröter|J. Schröt.]]) [[Paul Christoph Hennings|Henn.]], 1899</small> |''Lentinula tonkinensis'' <small>[[Narcisse Theophile Patouillard|Pat.]], 1890</small> |''Lentinula shiitake'' <small>([[Joseph Schröter|J. Schröt.]]) Nobuj. Tanaka, 1889</small> |''Lentinula edodes edodes'' <small>([[Miles Joseph Berkeley|Berk.]]) [[Pier Andrea Saccardo|Sacc.]], 1887</small> |''Lentinula shiitake'' <small>[[Joseph Schröter|J. Schröt.]], 1886</small> }} }} '''Tókasveppur'''<ref>{{Bókaheimild|titill=Sveppabókin|höfundur=Helgi Hallgrímsson|útgefandi=Skrudda|ár=2010|bls=172|Undirtitill=Íslenskir sveppir og sveppafræði|ISBN=978-9979-655-71-8}}</ref> <ref>Þessi sveppur hefur gengið undir ýmsum heitum, s.s. ,kínasveppur´, ,shi-take-sveppur´, ,kínverskur sveppur´ og ,kínverskur svartsveppur´. Með Sveppabók Helga Hallgrímssonar var heitið ,tókasveppur´ bókfest.</ref> ([[fræðiheiti]] ''Lentinula edodes''<ref name = "COL">{{cite web|url= http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 42249920|accessdate= 2019-11-11|archive-date= 2019-12-18|archive-url= https://web.archive.org/web/20191218203746/http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|url-status=dead}}</ref>) er tegund sældusveppa sem vex á viði dauðra trjáa í Austur-Asíu. Hann er með mest ræktuðu sveppum í heiminum, og með einna lengstu ræktunarsöguna.<ref>Heimildir um Longquan-hérað (龍泉縣志) safnað af He Zhan (何澹) 1209</ref><ref>{{Cite web |script-title=zh:香菇简介 |trans-title=Mushroom Introduction |language=zh |publisher=Yuwang jituan |url=http://hnywzy.com/news_show.asp?id=1829 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170225225742/http://hnywzy.com/news_show.asp?id=1829 |archive-date=25 February 2017 |url-status=dead}}</ref> Lengst af var tókasveppur ræktaður með því að höggva "[[Castanopsis cuspidata|shii]]" tré (þaðan nafnið: shii-take) og leggja bolina nálægt timbri smituðu af sveppnum. Flestar tegundir lauftrjáa hafa verið nýttar með sömu aðferð. Nú er sveppurinn ræktaður einnig í stórum stíl í sagi í plastpokum. <gallery> File:Shiitake mushroom in Vegetable store in Yuen Long.jpg|Ferskur tókasveppur á markaði í Hong Kong File:Wild Shiitake-Mushroom Japan.JPG|Villtur tókasveppur á trjábol í [[Hokkaido]] File:2011-09-18 Lentinula edodes (Berk.) Pegler 196907.jpg|Hefðbundin stauraræktun File:Large shiitake cluster.JPG|Heimaræktun í sagi </gallery> == Tilvísanir == {{reflist}} {{commonscat|Lentinula edodes}} {{Wikilífverur|Lentinula edodes}} {{Stubbur|sveppir}} [[Flokkur:Sældubálkur]] [[Flokkur:Ætisveppir]] m2u7wssvfqkb2l48xefq3yado9gkqpk Úkraínska byltingin 2014 0 167104 1985455 1856605 2026-11-07T02:35:05Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985455 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | title = Úkraínska byltingin | partof = [[Evrómajdan]]-mótmælunum | image = [[File:SState flag of Ukraine carried by a protester to the heart of developing clashes in Kyiv, Ukraine. Events of February 18, 2014.jpg|275px]] | caption = Mótmælendur berjast við stjórnarliða á Sjálfstæðistorginu í Kænugarði þann 18. febrúar 2014. | date = 18.–23. febrúar 2014 (5 dagar) | place = [[Kænugarður]], [[Úkraína]] | result = Sigur byltingarmanna {{Collapsible list|title=Sjá afleiðingar|bullets=yes | Janúkovytsj forseta steypt af stóli; Janúkovytsj flýr til Rússlands | Breytingar á stjórnarskrá Úkraínu frá árinu 2004 teknar upp á ný | [[Júlía Tymosjenko]] leyst úr fangelsi | Ráðherrar í starfsstjórn [[Mykola Azarov]] leystir frá störfum<ref name=BBCRLLout>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26312008 |title=Ukraine: Speaker Oleksandr Turchynov named interim president |work=[[BBC News]] |date=23 February 2014}}</ref> | 50 manns, þar á meðal háttsettir embættismenn, eru ákærðir fyrir að skipuleggja morð á mótmælendum<ref>{{cite news|url=http://www.kyivpost.com/content/ukraine/makhnitsky-some-50-people-to-be-charged-with-organizing-killings-of-ukrainians-337522.html |title=Makhnitsky: Some 50 people to be charged with organizing killings of Ukrainians |work=Kyiv Post |date=24 February 2014 |access-date=24 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140301190722/http://www.kyivpost.com/content/ukraine/makhnitsky-some-50-people-to-be-charged-with-organizing-killings-of-ukrainians-337522.html |archive-date=1 March 2014 |url-status=live }}</ref> | [[Berkút]]-öryggissveitirnar leystar upp | Fjöldamótmæli hefjast í austur- og suðurhluta Úkraínu á móti nýjum stjórnvöldum í Kænugarði | Minnismerki frá [[Sovétríkin|Sovéttímanum]] um allt landið eyðilögð<ref>{{Vefheimild|titill=Mótmælendur felldu styttu af Lenín|url=https://www.visir.is/g/2013131209147|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|höfundur=Haukur Viðar Alfreðsson|ár=2013|mánuður=8. desember|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=12. mars}}</ref> | [[Innlimun Rússlands á Krímskaga|Rússar innlima Krímskaga]] og [[stríð Rússlands og Úkraínu]] hefst. }} | commander1 =[[Arseníj Jatsenjúk]]<br>[[Vítalíj Klytsjko]]<ref>{{Tímarit.is|5918150|Boxarinn sem vill sameina Úkraínu|útgáfudagsetning=13. febrúar 2014|blaðsíða=32-36|blað=[[Kjarninn]]|höfundur=Þórunn Elísabet Bogadóttir}}</ref><br>[[Oleh Tjahnybok]]<br>[[Petro Porosjenko]]<br>[[Júríj Lútsenko]]<br>[[Oleksandr Túrtsjynov]]<br>[[Andríj Parúbíj]]<br>[[Andríj Sadovyj]]<br>[[Rúslana Lyzjytsjko|Rúslana]]<br>[[Tetjana Tsjornovol]]<br>[[Dmytro Búlanov]]<br>[[Dmytro Jarosj]]<br>[[Refat Tsjúbarov]] | commander2 = [[Víktor Janúkovytsj]]<br>[[Serhíj Arbúzov]]<br>[[Vítalíj Zakhartsjenko]]<br>[[Oleksandr Jefremov]]<br>[[Andríj Kljújev]]<br>[[Hennadíj Kernes]]<br>[[Mykhajlo Dobkín]]<br>[[Víktor Psjonka]]<br>[[Olena Lúkasj]]<br>[[Júríj Bojko]]<br>[[Leoníd Kozjara]]<br>[[Dmytro Tabatsjnyk]] |casualties1 = {{Collapsible list|title=Listi|bullets=yes |Dauðsföll: 108 (í janúar og febrúar)<ref name="OHCHR"/> |Slasaðir: 1.100+<ref name=OFFICIAL18>{{cite web|url=http://www.pravda.com.ua/news/2014/02/20/7015026/ |script-title=uk:МОЗ: З початку сутичок померло 28 людей |work=Ukrayinska Pravda |language=uk |access-date=20 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201194141/http://www.pravda.com.ua/news/2014/02/20/7015026/ |archive-date=1 December 2008 |url-status=live }}</ref><ref name="kplivenight">{{cite news|title=Police advance on EuroMaidan at night after government ultimatum |url=http://www.kyivpost.com/content/ukraine/police-advance-on-euromaidan-following-a-government-ultimatum-live-updates-337067.html |newspaper=Kyiv Post |date=18 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219054438/http://www.kyivpost.com/content/ukraine/police-advance-on-euromaidan-following-a-government-ultimatum-live-updates-337067.html |archive-date=19 February 2014 |url-status=live }}</ref> |Handteknir: 77<ref>{{cite news|url=http://www.pravda.com.ua/news/2014/02/19/7014873/ |title=В полоні МВС: затримано 77 активістів, в'язниця загрожує 40 з них |work=Ukrayinska Pravda |access-date=20 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140220235427/http://www.pravda.com.ua/news/2014/02/19/7014873/ |archive-date=20 February 2014 |url-status=live }}</ref>}} |casualties2 = {{Collapsible list|title=Listi|bullets=yes |Dauðsföll: 13<ref name="OHCHR"/> |Slasaðir: 272<ref name=kplivenight/> |Handteknir: 67<ref name=hostage>{{cite news |url=http://articles.chicagotribune.com/2014-02-21/news/chi-ukraine-protest-20140220_1_president-viktor-yanukovich-ukraine-talks |title=Police held hostage by protesters in Kiev: interior ministry |newspaper=[[Chicago Tribune]] |date=19 February 2014 |access-date=23 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140223011221/http://articles.chicagotribune.com/2014-02-21/news/chi-ukraine-protest-20140220_1_president-viktor-yanukovich-ukraine-talks |archive-date=23 February 2014 |url-status=dead }}</ref>}} |casualties3 = Dauðsföll alls: 121<ref name="OHCHR">{{cite web |title=Accountability for killings in Ukraine from January 2014 to May 2016 |url=https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/OHCHRThematicReportUkraineJan2014-May2016_EN.pdf |publisher=Mannréttindastjóri Sameinuðu þjóðanna|pages=9, 21–25}}</ref><br>Heildartala slasaðra: 1.811<br />Heildartalning úkraínska heilbrigðisráðuneytisins (16. apríl 2014 @6:00 að staðartíma)<ref name="HEALTHOFFICIALf20">{{cite web|url=http://www.moz.gov.ua/ua/portal/pre_20140416_c.html |title=Інформація про постраждалих під час масових акцій у Києві та у регіонах України станом на 06.00 год. 16 квітня 2014 року|publisher=Heilbrigðisráðuneyti Úkraínu |access-date=16 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140417122102/http://www.moz.gov.ua/ua/portal/pre_20140416_c.html |archive-date=17. apríl 2014 }}</ref> }} '''Úkraínska byltingin''', einnig kölluð '''virðuleikabyltingin'''<ref name=kjarninn>{{Tímarit.is|5918354|Hættulegasti tíminn liðinn|útgáfudagsetning=27. febrúar 2014|blaðsíða=52-56|blað=[[Kjarninn]]|höfundur=Ægir Þór Eysteinsson}}</ref> ([[úkraínska]]: Революція гідності; ''Revoljútsíja hídností'') af stuðningsmönnum hennar, átti sér stað þegar úkraínska forsetanum [[Víktor Janúkovytsj|Víktori Janúkovytsj]] var steypt af stóli í febrúar árið 2014. Byltingin fór fram í kjölfar hinna mannskæðu [[Evromajdan]]-mótmæla sem brutust út í [[Kænugarður|Kænugarði]] eftir að Janúkovytsj ákvað að hætta við samning um nánara samstarf Úkraínu við [[Evrópusambandið]] og undirritaði þess í stað starfssamning við [[Rússland]]. Eftir að til átaka kom milli mótmælenda og lögreglu flúði Janúkovytsj land og var í kjölfarið leystur frá störfum af úkraínska þinginu. Rússar, bandamenn þeirra og innlendir stuðningsmenn Janúkovytsj líta á atburðina árið 2014 sem [[valdarán]] gegn lýðræðislega kjörinni stjórn sem hafi verið skipulagt og fjármagnað af [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] og hinum [[Vesturlönd|vesturveldunum]].<ref>{{Vefheimild|titill=Forsætis­ráðherra Úkraínu segir mótmæli tilraun til valdaráns - byltingar­miðstöð í ráðhúsi Kiev - Pútín segir erlenda aðila standa að baki|url=http://www.evropuvaktin.is/frettir/31346/|útgefandi=[[Evrópuvaktin]]|ár=2013|mánuður=2. desember|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=15. mars}}</ref> Eftir að Janúkovytsj hrökklaðist frá völdum sendu Rússar herlið á [[Krímskagi|Krímskaga]] og [[Krímskagakreppan 2014|innlimuðu hann í Rússland]] í kjölfar atkvæðagreiðslu. Rússar sendu jafnframt herafla inn í [[Donbas]]-héruðin í austurhluta Úkraínu til að styðja hreyfingar aðskilnaðarsinna sem höfnuðu stjórnarskiptunum í Kænugarði og sóttust eftir nánara sambandi eða samruna við Rússland. Þessir atburðir voru upphaf [[Stríð Rússlands og Úkraínu|hernaðardeilna milli Rússlands og Úkraínu]] sem standa enn í dag og náðu hámarki með [[Innrás Rússa í Úkraínu 2022|innrás Rússa í Úkraínu]] árið 2022. ==Söguágrip== Rætur úkraínsku byltingarinnar liggja í langvarandi klofningi meðal Úkraínumanna milli þeirra sem aðhyllast nánara samband við [[Evrópa|Evrópu]] og [[Vesturlönd]] og þeirra sem aðhyllast áframhaldandi náið samband við grannríkið [[Rússland]], sem er náskyld þjóð Úkraínumönnum og hefur ráðið yfir landsvæði Úkraínu mikinn hluta af sögu hennar.<ref>{{Vefheimild|titill=Eilíf togstreita á milli austurs og vesturs|url=https://www.ruv.is/frett/2022/02/24/eilif-togstreita-a-milli-austurs-og-vesturs|höfundur=Þórgnýr Einar Albertsson|útgefandi=[[RÚV]]|ár=2022|mánuður=24. febrúar|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=15. mars}}</ref> Sögulega séð hefur vesturhluti Úkraínu, þar sem meirihluti íbúa talar [[Úkraínska|úkraínsku]] og úkraínsk þjóðernisvitund er útbreiddari, hallað sér að Evrópu en austurhlutinn, þar sem margir íbúar eru [[Rússneska|rússneskumælandi]], hefur viljað rækta sambandið við Rússa.<ref name=styggja>{{Tímarit.is|6144785|Veigra sér við að styggja Rússa|útgáfudagsetning=7. desember 2013|blaðsíða=56|blað=[[Fréttablaðið]]|höfundur=Guðsteinn Bjarnason}}</ref> Ágreiningur um þessi efni leiddi árið 2004 til [[Appelsínugula byltingin|appelsínugulu byltingarinnar]] svokölluðu, þar sem fjöldamótmæli gegn ætluðu kosningasvindli leiddu til þess að forsetakosningar voru endurteknar og [[Víktor Júsjtsjenko]] var kjörinn forseti Úkraínu. Júsjtsjenko var hallur undir Vesturlönd og vildi leiða Úkraínu inn í [[Evrópusambandið]] og [[Atlantshafsbandalagið]]. Á forsetatíð Júsjtsjenkos frá 2005 til 2010 miðaði hins vegar lítið áfram í þeim efnum, einkum vegna ágreinings milli Júsjtsjenkos og forsætisráðherrans [[Júlía Tymosjenko|Júlíu Tymosjenko]]. Þessi ágreiningur og óánægja með brostin fyrirheit appelsínugulu byltingarinnar stuðluðu að því að árið 2010 var [[Víktor Janúkovytsj]] kjörinn forseti í hnífjöfnum kosningum á móti Tymosjenko. Janúkovytsj hafði tapað gegn Júsjtsjenko í kosningunum 2004 og var afar vilhallur Rússum.<ref name=moskvu>{{Tímarit.is|6403373|Úkraína í kjöltu Moskvu|útgáfudagsetning=17. janúar 2014|blaðsíða=24-25|blað=[[Dagblaðið Vísir]]|höfundur=Gunnar Hólmsteinn Ársælsson}}</ref> ===Stjórnartíð Janúkovytsj=== [[Mynd:Signing 17 December 2013 Ukrainian-Russian action plan.jpg|thumb|left|Víktor Janúkovytsj og Vladímír Pútín undirrita samstarfssamning þann 17. desember 2013.]] Eftir að Janúkovytsj tók við embætti forseta var Júlía Tymosjenko ákærð fyrir að hafa misbeitt valdi sínu í tengslum við gassamning sem hún gerði við Rússland á meðan hún var forsætisráðherra árið 2009. Árið 2011 var hún síðan dæmd í sjö ára fangelsi.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2014/02/22/julia_timosjenko_leyst_ur_haldi/|titill=Júlía Tímósj­en­kó leyst úr haldi|ár=2004|mánuður=22. febrúar|útgefandi=[[mbl.is]]|mánuðurskoðað=17. mars|árskoðað=2022}}</ref> Árið 2013 úrskurðaði [[Mannréttindadómstóll Evrópu]] að dómurinn gegn Tymosjenko hefði verið ólöglegur og gerræðislegur. Fangelsun hennar erfiðaði því samskipti stjórnar Janúkovytsj við [[Evrópusambandið]], sem stóð á þessum tíma í viðræðum um samstarfssamning við Úkraínu.<ref name=suðupunkti>{{Tímarit.is|6074370|Á suðupunkti í Úkraínu|útgáfudagsetning=9. mars 2014|blaðsíða=48-49|blað=[[Fréttablaðið]]|höfundur=Júlía Margrét Alexandersdóttir}}</ref> Á forsetatíð sinni hafði Víktor Júsjtsjenko hafið að semja við Evrópusambandið um samning um nánara viðskipta- og efnahagssamband Úkraínu og ESB. Janúkovytsj hafði lengst af gefið út að stjórn hans myndi halda þessum viðræðum áfram og að hann myndi undirrita samninginn fyrir hönd Úkraínu. Stjórn [[Vladímír Pútín|Vladímírs Pútín]] í Rússlandi beitti Janúkovytsj hins vegar þrýstingi til þess að koma í veg fyrir að Úkraína yki samstarf sitt við ESB. Rússar beittu ýmsum viðskiptaþvingunum til að ráða Úkraínumönnum frá því að skrifa undir samstarfssamninginn, meðal annars með því að stöðva innflutning á [[súkkulaði]] frá úkraínsku sælgætisverksmiðjunni [[Roshen]].<ref name=styggja/> Hagvöxtur í Úkraínu hafði verið neikvæður frá árinu 2012 og því voru miklar vonir bundnar við samstarfssamninginn við ESB. Landið rambaði á barmi greiðslufalls en Vladímír Pútín hvatti Janúkovytsj til að hafna samningnum við ESB og þiggja þess í stað stuðningspakka frá Rússlandi upp á 15 milljarða Bandaríkjadala.<ref name=moskvu/> Í október 2013 tilkynnti Janúkovytsj á síðustu stundu að hann myndi ekki skrifa undir samninginn við Evrópusambandið og myndi þess í stað þiggja tilboð Pútíns. Samtök iðnrekenda höfðu varað við því að frekari refsiaðgerðir Rússa myndu skaða efnahag Úkraínu ef af samkomulaginu yrði.<ref name=suðupunkti/> ===Evromajdan-hreyfingin=== [[Mynd:Євромайдан 02 лютого 2014 Київ.JPG|thumb|right|Fjöldamótmæli á Sjálfstæðistorginu í Kænugarði þann 2. febrúar 2014.]] [[Mynd:Euromaidan Kiev 2014-02-18 15-08.JPG|thumb|right|Átök milli lögreglu og mótmælenda í Kænugarði 18. febrúar 2014.]] Samkomulagið við ESB hafði notið víðtæks stuðnings í Úkraínu, sér í lagi í vesturhlutanum, og ákvörðun Janúkovytsj um að hætta við það kom flatt upp á marga. Júlía Tymosjenko, sem enn sat í fangelsi, hvatti landsmenn til að mótmæla ákvörðuninni og knýja forsetann til að ganga að samningnum. Í nóvember 2013 hófust fjöldamótmæli gegn Janúkovytsj sem hlutu nafnið [[Evromajdan]], í höfuðið á Majdan-torginu (eða Sjálfstæðistorginu) í [[Kænugarður|Kænugarði]].<ref name=moskvu/> Um miðjan desember höfðu um 200.000 mótmælendur safnast saman í Kænugarði.<ref>{{Vefheimild|titill=Um 200 þúsund mótmæla í Kænugarði|url=https://www.visir.is/g/2013131219356/um-200-thusund-motmaela-i-kaenugardi-|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|höfundur=Hanna Rún Sverrisdóttir|ár=2013|mánuður=15. desember|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=17. mars}}</ref> Auk þess að krefjast þess að samningurinn við ESB yrði undirritaður fóru mótmælin að beinast með almennari hætti gegn spillingu og gerræði í ríkisstjórn Úkraínu. Mótmælendur kröfðust þess meðal annars að Júlía Tymosjenko yrði látin laus úr haldi og að stjórnarskrárbreytingar frá árinu 2004 yrðu teknar upp á ný, en með þeim höfðu völd forseta Úkraínu verið skert.<ref>{{Vefheimild|titill=Vilja breyta stjórnarskránni til að draga úr völdum forseta|url=https://www.visir.is/g/2014140209536/vilja-breyta-stjornarskranni-til-ad-draga-ur-voldum-forseta|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|höfundur=Haukur Viðar Alfreðsson|ár=2014|mánuður=5. febrúar|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=17. mars}}</ref> Þrír fyrrverandi forsetar Úkraínu, þeir [[Leoníd Kravtsjúk]], [[Leoníd Kútsjma]] og Víktor Júsjtsjenko, gáfu út sameiginlega yfirlýsingu þar sem þeir lýstu yfir stuðningi við kröfur mótmælendanna.<ref name=styggja/> Mikill hiti færðist í mótmælin á næstu mánuðum og til átaka kom milli lögreglu og mótmælenda. Þann 30. desember 2013 gerði óeirðalögreglan [[Berkút]] árás á mótmælendur á Sjálfstæðistorginu í Kænugarði en mætti harðri mótspyrnu.<ref name=kjarninn/> Þann 19. febrúar 2014 höfðu að minnsta kosti 25 manns látist og allt að 1.000 manns særst í átökum þegar óeirðalögregla gerði atlögu að stærstu búðum mótmælendanna.<ref>{{Vefheimild|titill=Tuttugu og fimm liggja í valnum í Kænugarði|url=https://www.visir.is/g/2014140218746|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|ár=2014|mánuður=19. febrúar|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=17. mars}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Yfir þúsund manns særðust í Kænugarði|url=https://www.visir.is/g/2014140218716/yfir-thusund-manns-saerdust-i-kaenugardi|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|ár=2014|mánuður=19. febrúar|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=17. mars|höfundur=Haukur Viðar Alfreðsson}}</ref> Kaflaskil urðu í átökunum þann 20. febrúar þegar leyniskyttur skutu af húsþökum á mótmælendur á Sjálfstæðistorginu.<ref name=suðupunkti/> Vegna mótmælanna samþykkti úkraínska þingið með miklum meirihluta að skerða stjórnarskrárbundin völd forsetans í samræmi við breytingarnar frá árinu 2004. Þann 21. febrúar skrifaði Janúkovytsj undir samkomulag um að forsetakosningum yrði flýtt og þær haldnar fyrir lok ársins.<ref>{{Vefheimild|titill=Sættir milli stjórnarandstöðu og forseta Úkraínu|url=https://www.visir.is/g/2014140229711/saettir-milli-stjornarandstodu-og-forseta-ukrainu|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|ár=2014|mánuður=21. febrúar|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=17. mars|höfundur=Haukur Viðar Alfreðsson}}</ref> Sama kvöld flúði Janúkovytsj hins vegar frá Kænugarði og hélt til [[Karkív]], þar sem hann naut enn umtalsverðs stuðnings.<ref>{{Vefheimild|titill=Viktor Janúkovítsj flúinn frá Kænugarði|url=https://www.visir.is/g/2014140229621/viktor-janukovitsj-fluinn-fra-kaenugardi|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|ár=2014|mánuður=22. febrúar|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=17. mars|höfundur=Elimar Hauksson}}</ref> Janúkovytsj flúði síðan til Rússlands og sagðist hafa neyðst til að yfirgefa landið vegna ótta um líf sitt.<ref>{{Vefheimild|titill=Janúkovítsj: „Mér var ekki steypt af stóli“|url=https://www.visir.is/g/2014140228760/janukovitsj-mer-var-ekki-steypt-af-stoli-|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|ár=2014|mánuður=28. febrúar|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=17. mars|höfundur=Haukur Viðar Alfreðsson|meðhöfundur=Sunna Karen Sigurþórsdóttir}}</ref> Eftir að Janúkovytsj hvarf frá Úkraínu kaus úkraínska þingið með miklum meirihluta að víkja honum úr embætti. [[Oleksandr Túrtsjynov]] var útnefndur forseti til bráðabirgða og hann tók að sér að mynda [[þjóðstjórn]] fram að kosningum. Janúkovytsj viðurkenndi ekki stjórnarskiptin og sakaði þingið um að hafa tekið þátt í [[valdarán]]i gegn sér. Í Úkraínu var Júlíu Tymosjenko jafnframt sleppt úr fangelsi og Berkút-lögreglusveitirnar voru leystar upp.<ref>{{Tímarit.is|6071732|Forsetaskipti í Úkraínu|útgáfudagsetning=24. febrúar 2014|blaðsíða=15|blað=[[Morgunblaðið]]|höfundur=Vilhjálmur A. Kjartansson}}</ref><ref name=kjarninn/> ==Eftirmálar== Rússar brugðust við óeirðunum í Kænugarði með því að senda herlið á [[Krímskagi|Krímskaga]] með stuðningi héraðsstjórnvalda sem ekki viðurkenndu stjórnarskiptin.<ref name=suðupunkti/> Rússar og stuðningsmenn þeirra á Krímskaga héldu í kjölfarið atkvæðagreiðslu þar sem samþykkt var að [[Innlimun Rússlands á Krímskaga|Krímskagi yrði innlimaður]] í rússneska sambandslýðveldið. Þegar kosningar voru haldnar í maí 2014 var auðkýfingurinn [[Petro Porosjenko]] kjörinn nýr forseti Úkraínu. Árið 2014 hófust jafnframt uppreisnir í austurhluta Úkraínu, þar sem meirihluti íbúa er [[Rússneska|rússneskumælandi]]. Aðskilnaðarsinnar í austurhluta landsins andmæltu nýju stjórnvöldunum í Kænugarði vegna fjandskaps þeirra við Rússland og vegna ítaka öfgahægrisinnaðra þjóðernisflokka og hreyfinga eins og [[Svoboda]] í nýju stjórninni.<ref>{{Tímarit.is|6161282|Fasistar og hryðjuverkamenn|blað=[[Morgunblaðið]]|höfundur=Guðsteinn Bjarnason|útgáfudagsetning=30. ágúst 2014|blaðsíða=28}}</ref> Aðskilnaðarsinnarnir lýstu yfir stofnun sjálfstæðra „alþýðulýðvelda“ í [[Donetsk]] og [[Lúhansk]]. Rússar veittu aðskilnaðarsinnunum aðstoð en stjórnvöld í Rússlandi neituðu því jafnan að um væri að ræða rússneska stjórnarhermenn.<ref>{{Tímarit.is|6916370|Hyggjast stofna Litla Rússland|blað=[[Morgunblaðið]]|höfundur=Bogi Þór Arason|útgáfudagsetning=1. ágúst 2017|blaðsíða=17}}</ref> Innlimun Krímskaga og stuðningur Rússa við aðskilnaðarsinna í Donbas-héruðunum hefur leitt til [[Stríð Rússlands og Úkraínu|áframhaldandi hernaðardeilna Rússlands og Úkraínu]].<ref>{{Tímarit.is|6334764|Efast um að friður komist á|blað=[[Morgunblaðið]]|höfundur=Bogi Þór Arason|útgáfudagsetning=13. febrúar 2015|blaðsíða=24}}</ref> ==Tengt efni== * [[Appelsínugula byltingin]] * [[Innlimun Rússlands á Krímskaga]] * [[Stríð Rússlands og Úkraínu]] * [[Innrás Rússa í Úkraínu 2022]] ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:2014]] [[Flokkur:Byltingar]] [[Flokkur:Saga Úkraínu]] 7o5t747jh5l7jx7kulnzk5d8smd7vlp Scaled and Icy 0 167931 1985411 1851282 2026-11-07T01:23:49Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985411 wikitext text/x-wiki {{Plata | nafn = Scaled and Icy | týpa = breiðskífa | flytjandi = [[Twenty One Pilots]] | mynd = Twenty One Pilots - Scaled and Icy.png | mynd_alt = | gefin_út = {{Udagur|2021|5|21}} | tekin_upp = Júlí 2020 – apríl 2021 | stúdíó = * Heimastúdíó [[Tyler Joseph]] (Columbus, Ohio) * Phantom Studios (Gallatin, Tennessee) | stefna = * [[Indítónlist#Indípopp|Indípopp]] * [[jaðarrokk]] * [[Popptónlist|popp]] * [[rokk]] * [[rapp]] * [[Synthpop|synthpopp]] | lengd = 37:42 | útgefandi = * [[Fueled by Ramen]] * [[Elektra Records|Elektra]] | upptökustjóri = * Tyler Joseph * Mike Elizondo * {{nowrap|Greg Kurstin}} * Paul Meany | síðasti_titill = [[Trench]] | síðasta_ár = 2018 | næsti_titill = [[Clancy]] | næsta_ár = 2024 | misc = {{Smáskífur | name = Scaled and Icy | type = breiðskífa | single1 = Shy Away | single1date = 7. apríl 2021 | single2 = Choker | single2date = 30. apríl 2021 | single3 = Saturday | single3date = 18. maí 2021 | single4 = The Outside | single4date = 24. nóvember 2021 }} }} '''''Scaled and Icy''''' er sjötta breiðskífa bandaríska tónlistartvíeykisins [[Twenty One Pilots]].<ref>{{cite web |title=Twenty One Pilots: New Album and Livestream Experience |url=http://dmaorg.info/found/15398642_14/img/6ga836jsbfhh2/3.jpg |website=dmaorg.info |access-date=2021-04-07 |archive-date=2021-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210405203007/http://dmaorg.info/found/15398642_14/img/6ga836jsbfhh2/3.jpg |url-status=dead }}</ref> Platan var gefin út 21. maí 2021 af [[Fueled by Ramen]] og [[Elektra Records|Elektra]]. Titill plötunnar er orðaleikur á frasanum „scaled back and isolated“ (''smækkuð og einangruð'') sem að söngvarinn [[Tyler Joseph]] notaði um tónlist sem var gefin út í [[Kórónaveirufaraldurinn 2019–|COVID-19 faraldrinum]]. Frasinn er einnig [[raðhverfa]] á „Clancy is dead“, sem er tilvísun í aðalpersónu seinustu plötunnar, ''[[Trench]]''. ==Lagalisti== {{Lagalisti | all_writing = [[Tyler Joseph]]. Öll lögin voru einnig framleidd af Tyler Joseph, nema þar sem er tekið fram | headline = ''Scaled and Icy'' {{nobold|– lagalisti}} | extra_column = Upptökustjóri | total_length = 37:42 | title1 = Good Day | extra1 = {{hlist|Tyler Joseph|Mike Elizondo}} | length1 = 3:24 | title2 = Choker | length2 = 3:43 | title3 = Shy Away | length3 = 2:55 | title4 = The Outside | length4 = 3:36 | title5 = Saturday | extra5 = {{hlist|Joseph|Greg Kurstin|Paul Meany}} | length5 = 2:52 | title6 = Never Take It | length6 = 3:32 | title7 = Mulberry Street | extra7 = {{hlist|Joseph|Elizondo}} | length7 = 3:44 | title8 = Formidable | length8 = 2:56 | title9 = Bounce Man | length9 = 3:05 | title10 = No Chances | length10 = 3:46 | title11 = Redecorate | extra11 = {{hlist|Joseph|Meany}} | length11 = 4:05 }} {{Lagalisti | headline = Streymisútgáfa | total_length = 94:00 | title12 = Choker / Stressed Out / Migraine / Morph / Holding on to You | note12 = Beint streymi | length12 = 9:40 | title13 = Mulberry Street | note13 = Beint streymi | length13 = 4:21 | title14 = Lane Boy / Redecorate / Chlorine | note14 = Beint streymi | length14 = 6:02 | title15 = Shy Away | note15 = Beint streymi | length15 = 2:56 | title16 = The Outside | note16 = Beint streymi | length16 = 4:56 | title17 = Heathens / Trees | note17 = Beint streymi | length17 = 4:19 | title18 = Jumpsuit / Heavydirtysoul | note18 = Beint streymi | length18 = 4:08 | title19 = Saturday / Level of Concern / Ride / Car Radio | note19 = Beint streymi | length19 = 12:50 | title20 = Never Take It | note20 = Beint streymi | length20 = 3:38 | title21 = Level of Concern | length21 = 3:40 }} ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Twenty One Pilots}} [[Flokkur:Hljómplötur Twenty One Pilots]] [[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 2021]] 2f6zpa2or0ki27tpmobfu87fjuql8x2 Ameríkín 0 169098 1985280 1929233 2026-11-06T22:24:20Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985280 wikitext text/x-wiki {{Frumefni |uppi= Evrópín |niðri= |vinstri=Plútóníum |hægri=Kúrín |Mynd = Americium_microscope.jpg |Efnatákn = Am |Sætistala = 95 |Efnaflokkur = Aktiníð |Eðlismassi = 40.700 |Harka = |Atómmassi = 243 |Bræðslumark = 1449 |Suðumark = 2880 |Efnisástand = Fast efni}} '''Ameríkín''' er [[tilbúið efni|tilbúið]] [[geislavirkni|geislavirkt]] [[frumefni]] með táknið '''Am''' og sætistöluna 95. Það dregur nafn sitt af heimsálfunni [[Ameríka|Ameríku]], þar sem það er undir [[lantaníð]]inu [[evrópín]]i í staðlaða [[lotukerfið|lotukerfinu]].<ref>{{cite journal|title = The Transuranium Elements|url = https://archive.org/details/sim_science_1946-10-25_104_2704/page/n1|first = Glenn T.|last = Seaborg|journal = Science|volume = 104|issue = 2704|date = 1946|pages = 379–386|doi = 10.1126/science.104.2704.379|pmid = 17842184|jstor = 1675046|bibcode = 1946Sci...104..379S }}</ref><ref>{{cite journal |url=http://acshist.scs.illinois.edu/bulletin_open_access/v33-2/v33-2%20p89-93.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://acshist.scs.illinois.edu/bulletin_open_access/v33-2/v33-2%20p89-93.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=dead |title=Americium – From Discovery to the Smoke Detector and Beyond |journal=Bull. Hist. Chem. |volume=33 |number=2 |date=2008 |last=Kostecka |first=Keith |pages=89–93}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://pubsapp.acs.org/cen/80th/print/americiumprint.html?|title = C&En: It's Elemental: The Periodic Table - Americium}}</ref> Ameríkín var fyrst búið til af rannsóknarhópi [[Glenn T. Seaborg]] við [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1944, sem hluti af [[Manhattanverkefnið|Manhattanverkefninu]]. Þótt það sé þriðja frumefnið [[handan úrans]] í lotukerfinu, var það uppgötvað á eftir [[kúrín]]i. Uppgötvuninni var haldið leyndri fram yfir lok [[síðari heimsstyrjöld|síðari heimsstyrjaldar]]. Ameríkín er oftast búið til með því að skjóta nifteindum á [[úran]] eða [[plútóníum]] í [[kjarnaofn]]um. Eitt tonn af notuðu [[kjarnorkueldsneyti]] inniheldur um 100 grömm af ameríkíni. Ameríkín er notað í [[reykskynjari|reykskynjurum]] í [[jónunarhylki|jónunarhylkjum]], sem [[nifteindauppspretta]] og í iðnaðarkvörðum. Stungið hefur verið upp á því að nota samsætuna <sup>242m</sup>Am í [[kjarnorkurafhlaða|kjarnorkurafhlöður]] eða sem eldsneyti fyrir [[geimskip]], en til þessa hefur efnið reynst of sjaldgæft til slíkra nota. == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Frumefni]] 56hwyjr5n1d9qs1jvwg13q9i7ux35qg Íslam í Danmörku 0 171350 1985451 1789229 2026-11-07T02:32:46Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985451 wikitext text/x-wiki [[File:Mosque Rovsingsgade Copenhagen (1).JPG|thumb|300px|Stórmoskan í Kaupmannahöfn er ein stærsta moska Danmerkur.]] Íslam í Danmörku, sem er stærsta minnihlutatrú landsins, á þátt í að móta félagslegt og trúarlegt landslag þess.<ref>{{cite web|title=2010 Report on International Religious Freedom - Denmark|url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,USDOS,,DNK,,4cf2d0a2c,0.html|archive-url=https://archive.today/20130416010245/http://www.unhcr.org/refworld/country,,USDOS,,DNK,,4cf2d0a2c,0.html|url-status=dead|archive-date=16 April 2013|publisher=United States Department of State|access-date=13 November 2012|date=17 November 2010}}</ref> Samkvæmt 2020 greiningu danska vísindamannsins Brian Arly Jacobsen, er áætlað að 256.000 manns í Danmörku - 4,4% þjóðarinnar - hafi verið múslimar í janúar 2020. Talan hefur verið að aukast undanfarna áratugi vegna margra innflytjendabylgna sem taka þátt í efnahagslegum innflytjendum og hælisleitendur. Árið 1980 bjuggu um 30.000 múslimar í Danmörku, eða 0,6% íbúanna. Meirihluti múslima í Danmörku eru súnnítar, með töluverðum sjía-minnihluta.<ref>{{Cite web |url=http://pakistan.um.dk/en/info-about-denmark/muslims-in-denmark/ |title=Muslims in Denmark |access-date=15 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215113258/http://pakistan.um.dk/en/info-about-denmark/muslims-in-denmark/ |archive-date=15 February 2015 |url-status=dead }}</ref> Meðlimir Ahmadiyya samfélagsins eru einnig staddir í Danmörku. Á áttunda áratugnum komu múslimar frá Tyrklandi, Pakistan, Marokkó og fyrrum Júgóslavíu (aðallega Bosníu) til að vinna. Á níunda og tíunda áratugnum var meirihluti komu múslima flóttamenn og hælisleitendur frá Íran, Írak, Sómalíu og Bosníu. Auk þess hafa nokkrir Danir af þjóðerni snúist til íslamstrúar; Árið 2017 snerust hátt í 3.800 danskir múslimar til trúar. == Tengt efni == * [[Íslam]] * [[Íslam í Evrópu]] * [[Íslam á Íslandi]] * [[Evrabía]] ==Tilvísanir== {{reflist}} [[Flokkur:Íslam í Evrópu]] o5w9ljn27f4mg2wbs5iwpr2zkj30iaj Íslam í Svíþjóð 0 171353 1985453 1789263 2026-11-07T02:32:54Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985453 wikitext text/x-wiki [[File:Mosque Malmö.jpg|thumb|300px|Moskan í Malmö]] {{hreingera}} Íslam í Svíþjóð vísar til iðkunar íslams í Svíþjóð, sem og sögulegra tengsla milli Svíþjóðar og íslamska heimsins. Víkingatengsl við íslam ná aftur til 7.–10. aldar, þegar víkingar stunduðu viðskipti við múslima á íslömsku gullöldinni. Frá því seint á sjöunda áratugnum og nýlega hefur innflytjendur frá löndum sem eru aðallega múslimar haft áhrif á lýðfræði trúarbragða í Svíþjóð og verið helsti drifkrafturinn að útbreiðslu íslams í landinu.<ref>{{Cite book|url=https://www.myndighetensst.se/download/18.50d91f6b155046e7152c7081/1464948170878/nr+4%2C+Islam+och+muslimer%2C+komplett.pdf|title=Islam och muslimer i Sverige – en kunskapsöversikt|last=Larsson|first=Göran|publisher=[[Swedish Agency for Support to Faith Communities]] (SST)|year=2014|location=Stockholm|pages=41|access-date=2018-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180703220259/http://www.myndighetensst.se/download/18.50d91f6b155046e7152c7081/1464948170878/nr+4%2C+Islam+och+muslimer%2C+komplett.pdf|archive-date=2018-07-03|url-status=dead}}</ref> Múslimasamfélagið í Svíþjóð kemur frá fjölmörgum löndum, sem gerir það að flóknu og ólíku fólki. Samkvæmt 2019 skýrslu frá sænsku stofnuninni um stuðning við trúarsamfélög voru 200.445 múslimar í Svíþjóð sem iðkuðu trú sína reglulega; þessi talning kom frá þeim sem eru skráðir hjá íslömskum söfnuðum. Fólksfjölgun milli 2004 og 2012 hefur verið rakin til innflytjenda frá Írak, Sómalíu og Afganistan.<ref>{{Cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/sweden-population/|website=worldpopulationreview.com|access-date=2019-11-08|title=Sweden Population 2022 (Live)|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518111423/http://worldpopulationreview.com/countries/sweden-population/|archive-date=2019-05-18|url-status=live}}</ref> Alþjóðlega trúfrelsisskýrsla bandaríska utanríkisráðuneytisins í Svíþjóð 2014 setti tölu múslima í Svíþjóð árið 2014 á um 600.000 manns, 6% af heildarfjölda Svíþjóðar. Í skýrslu Pew Research frá 2017 kemur fram að múslimafjöldi Svíþjóðar sé 810.000 manns, 8,1% af heildaríbúum Svíþjóðar, sem er 10 milljónir manna.<ref>{{cite web|last1=Hackett|first1=Conrad|title=5 facts about the Muslim population in Europe|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/11/29/5-facts-about-the-muslim-population-in-europe/|website=Pew Research/Fact Tank|publisher=Pew Research Center|access-date=12 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180817033409/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/11/29/5-facts-about-the-muslim-population-in-europe/|archive-date=17 August 2018|url-status=live}}</ref> == Tengt efni == * [[Íslam]] * [[Íslam í Evrópu]] * [[Íslam á Íslandi]] * [[Evrabía]] ==Tilvísanir== {{reflist}} [[Flokkur:Íslam í Evrópu]] ocjmon1zchyxt0kqnfwwhff3elhv1je Íslam í Frakklandi 0 171354 1985452 1948129 2026-11-07T02:32:48Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985452 wikitext text/x-wiki [[File:GD-FR-Paris-Mosquée016.JPG|thumb|300px|Stórmoskan í París.]] {{hreingera}} Íslam í Frakklandi er minnihlutatrú. Talið er að múslimar séu um það bil 4 til 8 prósent<ref>[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/france/ The World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220316080837/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/france/ |date=2022-03-16 }} CIA World Factbook - France</ref><ref>{{Cite web|title=Religion, famille, société : Qui sont vraiment les musulmans de France|url=http://www.lejdd.fr/Societe/Religion/Religion-famille-societe-qui-sont-vraiment-les-musulmans-de-France-810217|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919133551/http://www.lejdd.fr/Societe/Religion/Religion-famille-societe-qui-sont-vraiment-les-musulmans-de-France-810217|archive-date=2016-09-19|access-date=2016-09-18}}</ref> af íbúum þjóðarinnar og talið er að Frakkland sé með mesta fjölda múslima í hinum vestræna heimi, fyrst og fremst vegna fólksflutninga frá Maghrebi, Vestur-Afríku og Miðausturlöndum. Eftir að hafa lagt undir sig stóran hluta Íberíuskagans réðust hersveitir Umayyad-múslima inn í Suður-Frakkland nútímans, en voru sigraðir með afgerandi hætti af kristna frankahernum undir forystu Charles Martel í orrustunni við Tours árið 732 e.Kr., og komu þannig í veg fyrir síðari íslamsvæðingu Vestur-Evrópu. Meirihluti múslima í Frakklandi tilheyrir súnnítatrú og er af erlendum uppruna. Franska erlenda svæðið Mayotte hefur meirihluta múslima. Samkvæmt könnun þar sem 536 manns af múslimskum uppruna tóku þátt í, sögðust 39% múslima í Frakklandi, sem könnunin IFOP rannsakaði, að þeir fylgdust með fimm bænum íslams daglega árið 2008, sem er stöðug aukning frá 31% árið 1994, samkvæmt rannsókninni sem birt var í kaþólska dagblaðið La Croix. Aðsókn að mosku á föstudagsbænir hefur aukist í 23% árið 2008, en 16% árið 1994, en Ramadan-fylgni hefur náð 70% árið 2008 samanborið við 60% árið 1994. Drykkja áfengis, sem íslam bannar, hefur einnig minnkað í 34% frá kl. 39%<ref>{{Cite web|last=Ray|first=Michael|date=2019-06-13|title=Battle of Tours|url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Tours-732|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190628235956/https://www.britannica.com/event/Battle-of-Tours-732|archive-date=2019-06-28|website=Encyclopedia Britannica}}</ref><ref>{{Cite web|last=Bunting|first=Tony|title=Battle of Tours|url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Tours-732|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914052141/https://www.britannica.com/event/Battle-of-Tours-732|archive-date=2017-09-14|website=Encyclopedia Britannica}}</ref> == Tengt efni == * [[Íslam]] * [[Íslam í Evrópu]] * [[Íslam á Íslandi]] * [[Evrabía]] ==Tilvísanir== {{reflist}} [[Flokkur:Íslam í Evrópu]] 89rmfinqksgxd34bc8ilnc63dv18ara Alþýðulýðveldið Lúhansk 0 171454 1985426 1888955 2026-11-07T01:51:16Z Dontknowsalf 122584 Copyright 1985426 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Alþýðulýðveldið Lúhansk | nafn_í_eignarfalli = Alþýðulýðveldið Lúhansk | nafn_á_frummáli = | fáni = Flag of the Luhansk People's Republic.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of Lugansk People's Republic.svg | kjörorð = | þjóðsöngur = [[Þjóðsöngur Lúhansk]] | staðsetningarkort = Location of Lugansk People's Republic.png | höfuðborg = [[Lúhansk]] | tungumál = [[Rússneska]] | stjórnarfar = [[Lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Leoníd Pasetsjík]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga2 = [[Sergej Kozlov]] | staða = Sjálfstæði | atburður1 = Sjálfstæðisyfirlýsing + de facto sjálfstæði | dagsetning1 = 27. apríl 2014 | atburður2 = Kosningar um sjálfstæði | dagsetning2 = 11. maí 2014 | atburður3 = Viðurkenning Rússlands | dagsetning3 = 21. febrúar 2022 | atburður4= Formlega innlimað í Rússland | dagsetning4 = 30. september 2022 | flatarmál = 26.684 km | stærðarsæti = | hlutfall_vatns = | fólksfjöldi = 1.485.300 }} '''Alþýðulýðveldið Lúhansk''' er umdeilt ríki sem stofnað var af aðskilnaðarsinnum með stuðningi Rússa í austurhluta Úkraínu, sem gerir tilkall til [[Lúhanska Oblast|Lúhansk-hérað]]sins. Það byrjaði sem brotaríki (2014–2022) og var síðan innlimað af Rússlandi árið 2022. Borgin Lúhansk er ætluð höfuðborg.<ref name="puppet1">{{Cite news |last1=Johnson |first1=Jamie |last2=Parekh |first2=Marcus |last3=White |first3=Josh |last4=Vasilyeva |first4=Nataliya |date=2022-08-04 |title=Officer who 'boasted' of killing civilians becomes Russia's first female commander to die |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/08/03/ukraine-russia-war-latest-news-putin-grain-deal/ |access-date=2022-09-17 |issn=0307-1235}}</ref><ref name="puppet2">{{Cite news |last=Bershidsky |first=Leonid |date=13 November 2018 |title=Eastern Ukraine: Why Putin Encouraged Sham Elections in Donbass |work=[[Bloomberg News]] |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2018-11-13/eastern-ukraine-why-putin-encouraged-sham-elections-in-donbass |access-date=17 September 2022}}</ref><ref name="puppet3">{{Cite web |title=Russian Analytical Digest No 214: The Armed Conflict in Eastern Ukraine |url=https://css.ethz.ch/en/services/digital-library/articles/article.html/7b91e171-a779-43d3-9f24-35e8a88d8974 |access-date=2022-09-17 |website=css.ethz.ch |language=en |archive-date=2022-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220325143533/https://css.ethz.ch/en/services/digital-library/articles/article.html/7b91e171-a779-43d3-9f24-35e8a88d8974 |url-status=dead }}</ref> Á meðan ríkið hélt fram sjálfstæði sínu var almennt litið á það sem rússneskt [[leppríki]].<ref name = "puppet-bundle-1">*{{Cite news |last1=Johnson |first1=Jamie |last2=Parekh |first2=Marcus |last3=White |first3=Josh |last4=Vasilyeva |first4=Nataliya |date=2022-08-04 |title=Officer who 'boasted' of killing civilians becomes Russia's first female commander to die |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/08/03/ukraine-russia-war-latest-news-putin-grain-deal/ |access-date=2022-09-17 |issn=0307-1235 }} *{{Cite news |last=Bershidsky |first=Leonid |date=13 November 2018 |title=Eastern Ukraine: Why Putin Encouraged Sham Elections in Donbass |work=[[Bloomberg News]] |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2018-11-13/eastern-ukraine-why-putin-encouraged-sham-elections-in-donbass |access-date=17 September 2022 }} *{{Cite web |title=Russian Analytical Digest No 214: The Armed Conflict in Eastern Ukraine |url=https://css.ethz.ch/en/services/digital-library/articles/article.html/7b91e171-a779-43d3-9f24-35e8a88d8974 |access-date=2022-09-17 |website=css.ethz.ch |language=en |archive-date=2022-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220325143533/https://css.ethz.ch/en/services/digital-library/articles/article.html/7b91e171-a779-43d3-9f24-35e8a88d8974 |url-status=dead }}</ref><ref name="Ukraine1">{{cite book|last=Socor|first=Vladimir|title=Countering Hybrid Threats: Lessons Learned from Ukraine|date=2016|publisher=IOS Press|isbn=978-1614996507|editor1-last=Iancu|editor1-first=Niculae|location=Washington, DC|pages=187–192|chapter=Conserved Conflict: Russia's Pattern in Ukraine's East|quote=Russia's 2014 military intervention breached [Ukraine's titles to sovereignty, territorial integrity and inviolability of its borders] de facto, but the Minsk armistice formalises that breach at the international level. Under the armistice, a formal restoration of Ukraine's sovereignty and control of the external border in Donetsk-Luhansk is no longer a matter of title, right, or international law. Instead, that restoration becomes conditional on enshrining the Donetsk-Luhansk proto-state in Ukraine's constitution and legitimising the Moscow-installed authorities there through elections. Moreover, the terms of that restoration are negotiable between Kyiv and Donetsk-Luhansk (i.e., Moscow) under the Minsk armistice.|editor2-last=Fortuna|editor2-first=Andrei|editor3-last=Barna|editor3-first=Cristian|editor4-last=Teodor|editor4-first=Mihaela}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{s|2014}} [[Flokkur:Óviðurkennd ríki]] [[Flokkur:Stríð Rússlands og Úkraínu]] [[Flokkur:Úkraína]] bdukc6kh94g0cno0pqj1v3986icl8si Borgarastyrjöldin í Súdan (2023–) 0 174192 1985293 1975046 2026-11-06T22:42:20Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985293 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Borgarastyrjöldin í Súdan (2023–) | partof = [[Borgarastyrjöldin í Súdan|borgarastyrjöldunum í Súdan]] | image = War in Sudan (2023).svg | image_size = | alt = Kort af Súdan sem sýnir styrk RSF í vesturhluta landsins, stjórnarherinn í austri og miðhlutanum skipt milli beggja deiluaðila. | caption = Myndin sýnir áætlað yfirráðasvæði stríðandi fylkinga í mars 2026<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1lN9T6hcpzauhEdsA0YG8uBcTiv39Mmk&ll=18.936325182636157,38.670971721337764&z=4|title=مناطق السيطره|website=Google My Maps}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=19IxdgUFhNYyUIXEkYmQgmaYHz6OTMEk&ll=14.967625907734588%2C32.90308418679426&z=7|title=Sahel|website=Google My Maps}}</ref>{{legend|#FFCCCC|Undir stjórn súdanska stjórnarhersins og bandamanna}} {{legend|#008080|Undir stjórn RSF-uppreisnarhersins}} {{legend|#E3D975|Undir stjórn frelsishreyfingu Súdans (e. SPLM-N)}} {{legend|#800033|Undir stjórn súdanska frelsishersins (e. SLM)}} {{legend|#9affff|Undir stjórn Sameiginlegrar verndarsveitar Darfúr (e. Darfur Joint Protection Force)}} | date = 15. apríl 2023 – ({{Aldur í árum, mánuðum og dögum|2023|4|15}}) | place = [[Súdan]] (með átökum í [[Líbía|Líbíu]],<ref>{{Cite web|url=https://x.com/Alhadath_Brk/status/1932492132079538374|title=الجيش السوداني : الجيش الليبي بقيادة خليفة حفتر ساند الدعم السريع في هجومه على نقاط حدودية #الحدث_عاجل}}</ref>, [[Egyptaland]]i, [[Eþíópía|Eþíópíu]], [[Tjad]], [[Suður-Súdan]] og [[Mið-Afríkulýðveldið|Mið-Afríkulýðveldinu]])<ref>{{cite web |title=Chadian army attacks Darfur groups, killing and wounding fighter |url=https://sudantribune.com/article297098 |website=Sudan Tribune |date=8 February 2025 |access-date=9 February 2025 |archive-date=10 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250210015737/https://sudantribune.com/article297098/#google_vignette |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=South Sudan Confirms Rapid Support Forces Incursion in Raja |url=https://sudantribune.com/article290456/ |website=Sudan Tribune |date=5 September 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=RSF presence in Raja, South Sudan |url=https://3ayin.com/en/raja/ |website=Ayin network - شبكة عاين |date=4 October 2024 |access-date=9 February 2025 |archive-date=8 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250108101333/https://3ayin.com/en/raja/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|title=Sudan conflict forces thousands to flee to Ethiopia|url=https://civil-protection-humanitarian-aid.ec.europa.eu/news-stories/stories/border-sudan-conflict-forces-thousands-flee-ethiopia_en|website=European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations|date=1 June 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=Monthly Report : Human Rights Situation December 2024 |url=https://minusca.unmissions.org/sites/default/files/hrd_-_monthly_report_-_december_2024.pdf |work=MINUSCA |access-date=22 April 2025}}</ref> | territory = * RSF-sveitirnar hertaka meirihluta [[Darfúr]] og hluta af [[Kordofan]].<ref>{{cite web |last=van Linge |first=Thomas |date=2 November 2023 |title=Map of the Areas of Control in Sudan |url=https://sudanwarmonitor.com/p/map-of-the-areas-of-control-in-sudan |access-date=10 November 2023 |website=Sudan War Monitor |archive-date=10 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110051648/https://sudanwarmonitor.com/p/map-of-the-areas-of-control-in-sudan |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Sudan war: RSF enters White Nile state and Sennar |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-enters-white-nile-state-and-sennar |website=Radio Dabanga |date=22 December 2023 |access-date=28 December 2023 |archive-date=28 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228152503/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-enters-white-nile-state-and-sennar |url-status=live}}</ref> * [[SPLM-N|SPLM-N (al-Hilu)]] hertekur hluta af [[Suður-Kordofan]].<ref>{{cite news|url=https://jamestown.org/program/the-third-front-sudans-armed-rebel-movements-join-the-war-between-the-generals/|last=McGregor|first=Andrew|date=8 August 2023|title=The Third Front: Sudan's Armed Rebel Movements Join the War Between the Generals|access-date=24 September 2023|archive-date=6 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231006203115/https://jamestown.org/program/the-third-front-sudans-armed-rebel-movements-join-the-war-between-the-generals/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://acleddata.com/2023/07/21/sudan-situation-update-july-2023-the-saf-faces-setbacks-as-armed-groups-overtake-territory-across-the-country/|last=Ali|first=Mahmoud|date=21 July 2023|title=Situation Update July 2023 Sudan: The SAF Faces Setbacks as Armed Groups Overtake Territory Across the Country 21 July 2023|access-date=25 September 2023|archive-date=2 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002125705/https://acleddata.com/2023/07/21/sudan-situation-update-july-2023-the-saf-faces-setbacks-as-armed-groups-overtake-territory-across-the-country/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://acleddata.com/2023/08/11/sudan-situation-update-august-2023-heightened-violence-in-kordofan-region-as-more-militia-groups-step-into-the-conflict/|last=Ali|first=Mahmoud|date=11 August 2023|title=Sudan: Heightened Violence in Kordofan Region as More Militia Groups Step Into the Conflict|access-date=26 September 2023|archive-date=6 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231006202642/https://acleddata.com/2023/08/11/sudan-situation-update-august-2023-heightened-violence-in-kordofan-region-as-more-militia-groups-step-into-the-conflict/|url-status=live}}</ref> * [[SLM (al-Nur)]] hertekur hluta af Darfúr * Súdanski stjórnarherinn endurheimtir Kartúm-höfuðborgarsvæðið 20. maí 2025.<ref>{{Cite web |title=Sudan's army claims RSF mass graves were discovered in Omdurman|work=The North Africa Post |url=https://northafricapost.com/87267-sudans-army-claims-rsf-mass-graves-were-discovered-in-omdurman.html |access-date=2025-05-23 |language=en-US}}</ref> | result = Yfirstandandi | status = Yfirstandandi | combatants_header = Stríðsaðilar | combatant1 = {{tree list}} *{{flagicon image|Presidential Standard of Sudan.svg|link=President of Sudan}} Ríkisstjórn Súdans ** {{flagicon image|Insignia of the Sudanese Armed Forces.svg|border=}} Stjórnarher Súdans ***{{flagicon image|Emblem of the Popular Defence Force.svg|border=}} [[Alþýðuvarnarsveitirnar|PDF]]<ref name=NubaClashes>{{cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/splm-n-and-popular-defense-forces|title=SPLM-N and Popular Defense Forces field commanders meet in South Kordofan|website=Sudan War Monitor|date=14 October 2023|access-date=5 January 2024|archive-date=5 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105082211/https://sudanwarmonitor.com/p/splm-n-and-popular-defense-forces|url-status=live}}</ref> *** [[Alþýðuandspyrna Súdans|Alþýðuandspyrnan]] ****[[Al-Bara' ibn Malik-herfylkingin|Al-Bara-herfylkingin]] ****[[Reiðir án landamæra|AWB]] **{{flagicon image|Flag of SPLM-N.svg}} [[Þjóðfrelsishreyfing Súdans-Norður|SPLM-N (Agar)]]<ref>{{cite news |date=6 August 2023 |title=Malik Agar reveals government-proposed roadmap to end Sudan's war |work=[[Sudan Tribune]] |url=https://sudantribune.com/article275848/ |access-date=15 August 2023 |archive-url=https://archive.today/20230905000623/https://sudantribune.com/article275848/ |archive-date=5 September 2023}}</ref> **{{flagicon image|JEM Logo June 2013.jpg}} [[Réttlætis- og jafnréttishreyfingin|JEM]]<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-67450204 |title=Sudan civil war: Darfur's Jem rebels join army fight against RSF |date=17 November 2023 |access-date=17 November 2023 |archive-date=17 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117163046/https://www.bbc.com/news/world-africa-67450204 |url-status=live|author-first1=James|author-last1=Copnall|author-first2=Danai Nesta|author-last2=Kupemba|website=BBC News}}</ref> **{{flagicon image|Flag of SLM (Minnawi).svg}} [[Frelsishreyfing Súdans|SLM (Minnawi)]]<ref name="slm-jem">{{cite web |date=16 November 2023 |title=Key Darfur groups join Sudanese army in its war against RSF paramilitary forces |url=https://sudantribune.com/article279446/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231118234229/https://sudantribune.com/article279446/ |archive-date=18 November 2023 |access-date=16 November 2023}}</ref> **{{flagicon image|Flag of SLM (Tambour).svg}} [[Frelsishreyfing Súdans|SLM (Tambour)]]<small>(frá ágúst 2023)</small><ref name="SLM">{{cite news |date=1 August 2023 |title=SLM faction joins Sudanese army against RSF in Darfur |url=https://sudantribune.com/article275601/ |archive-url=https://archive.today/20230905001443/https://sudantribune.com/article275601/ |archive-date=5 September 2023 |access-date=2 August 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref> {{tree list/end}}{{flagicon image|Joint Darfur Force Logo.jpg}} [[Sameiginleg verndarsveit Darfúr]]<br/> <small>(frá nóvember 2023)</small><br/>{{flag|Egyptaland}}<br/>'''Stuðningur:'''<br/>{{flag|Úkraína}}<ref>{{cite news | url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2024/02/15/evidence-mounts-that-ukrainian-forces-are-in-sudan | title=Evidence mounts that Ukrainian forces are in Sudan | newspaper=The Economist }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.theguardian.com/world/2024/feb/06/ukrainian-special-forces-sudan-russian-mercenaries-wagner | title=Ukrainian special forces 'in Sudan operating against Russian mercenaries' | work=The Guardian | date=6 February 2024 | last1=Sabbagh | first1=Dan | last2=Defence | first2=Dan Sabbagh }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.wsj.com/world/ukraine-is-now-fighting-russia-in-sudan-87caf1d8 | title=WSJ News Exclusive &#124; Ukraine is Now Fighting Russia in Sudan|date=2024-03-06|first1=Ian|last1=Lovett|first2=Nikita|last2=Nikolaienko|first3=Nicholas|last3=Bariyo}}</ref><br/>{{flag|Tyrkland}}<ref>{{cite web | url=https://www.middleeasteye.net/news/turkeys-drones-boost-sudanese-army-against-rsf | title='You can't see it. You can't shoot it': Turkey's drones boost Sudanese army against RSF }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.institude.org/opinion/turkeys-chosen-side-in-sudan-why-it-matters | title=Turkey's Chosen Side in Sudan: Why It Matters? }}</ref><br/>{{flag|Íran}}<ref>{{Cite web|url=https://www.criticalthreats.org/analysis/drones-over-sudan-foreign-powers-in-sudans-civil-war|title=Drones Over Sudan: Foreign Powers in Sudan's Civil War|website=Critical Threats}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202412188203|title=Iran fuels Sudanese civil war with arms, seeks Red Sea base - Bloomberg|date=18 December 2024|website=www.iranintl.com}}</ref><br/>{{flag|Sádi-Arabía}}<ref>{{Cite news|title=Saudi Arabia chooses sides in Sudan's civil war |url=https://responsiblestatecraft.org/sudan-2671662242/ |access-date=2025-08-09}}</ref> | combatant2 = {{tree list}} *{{flagicon|Súdan}} [[Ríkisstjórn friðar og einingar]] <small>(frá apríl 2025)</small><ref>{{cite web|url=https://apnews.com/article/sudan-military-rsf-civil-war-darfur-a25fe0ef9a3769ecab1838286ab0b38b |title=Sudanese paramilitary group says its forming a rival government |date=16 April 2025|work=AP News}}</ref> **{{flagicon image|Flag of the Rapid Support Forces (Sudan).png}} [[RSF-uppreisnarherinn]] ***[[Janjaweed]]-landvarnarlið **{{flagicon image|Flag of SPLM-N.svg}} [[Þjóðfrelsishreyfing Súdans–Norður|SPLM-N (al-Hilu)]] <small>(frá febrúar 2025)</small><ref name="SPLMN">{{cite news |date=23 June 2023 |title=South Kordofan residents flee as Sudan war escalates |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630183037/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates |archive-date=30 June 2023 |access-date=23 June 2023 |work=[[al-Arabiya]]}}</ref><ref name=4killed>{{cite web |last=Hinda |first=Edwin |url=https://thekenyatimes.com/latest-kenya-times-news/details-of-sudanese-rebels-forming-a-parallel-govt-last-night-in-nairobi/ |title=Details of Sudanese Rebels Forming a Parallel Govt Last Night in Nairobi |work=[[The Kenya Times]] |date=2025-02-23 |access-date=2025-02-23 }}</ref> {{tree list/end}}[[Tamazuj]] (frá ágúst 2023)<br/>{{flagicon image|Flag of The Libyan National Army (Variant).svg}} [[Líbíski þjóðarherinn]]<ref>{{Cite web |date=2025-06-11 |title=Sudanese army retreats from Libyan border after alleging Haftar attack |url=https://arab.news/meft6 |access-date=2025-06-21 |website=Arab News |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=IntelBrief: Libyan Warlord Exploits Sudan Crisis |url=https://thesoufancenter.org/intelbrief-2023-may-23/ |website=The Soufan Center |date=23 May 2023}}</ref><br>[[Eyðimerkurúlfarnir]]<ref name="auto">{{Cite news |last=Farmer |first=Ben |date=2025-08-04 |title=Colombian mercenaries hired to fight for Sudan rebels |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/08/04/colombia-mercenaries-sudan-rebels-darfur/ |access-date=2025-08-04 |work=The Telegraph |language=en-GB |issn=0307-1235}}</ref><br/>'''Stuðningur:'''<br/>{{flag|Sameinuðu arabísku furstadæmin}}<ref>{{cite web | url=https://www.watanserb.com/en/2025/05/04/four-emirati-officers-killed-in-sudan-airstrike-amid-growing-uae-darfur-involvement/ | title=Four Emirati Officers Killed in Sudan Airstrike Amid Growing UAE-Darfur Involvement | date=4 May 2025 | access-date=8 september 2025 | archive-date=19 ágúst 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250819035323/https://www.watanserb.com/en/2025/05/04/four-emirati-officers-killed-in-sudan-airstrike-amid-growing-uae-darfur-involvement/ | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.middleeasteye.net/news/sudan-rsf-key-ally-uae-logistical-and-corporate-interests | title=How Sudan's RSF became a key ally for the UAE's logistical and corporate interests }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.genocidewatch.com/single-post/evidence-points-to-uae-involvement-in-sudan-civil-war | title=UAE is providing arms and troops for RSF in Sudan war | date=24 July 2024 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bbc.com/news/articles/cly1ygvxvq3o | title=Sudan cuts ties with UAE over alleged RSF support as drone strikes on Port Sudan continue | date=7 May 2025 }}</ref><br/>{{flagicon|Rússland}} [[Wagner-hópurinn]]<ref>{{cite web | url=https://edition.cnn.com/2023/04/20/africa/wagner-sudan-russia-libya-intl | title=Exclusive: Evidence emerges of Russia's Wagner arming militia leader battling Sudan's army | date=20 April 2023 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/17/what-is-the-wagner-groups-role-in-sudan | title=Russian mercenaries in Sudan: What is the Wagner Group's role? }}</ref><br/>{{flagicon|Tjad}} [[Tjad]] (ósannað)<ref>{{Cite news|title=Sudanese army general threatens to attack Chadian airports over alleged RSF links|url=https://afrinz.ru/en/2025/03/sudanese-army-general-threatens-to-attack-chadian-airports-over-alleged-rsf-links/ |access-date=2025-08-09}}</ref> | combatant3 = {{flagicon image|Flag of SLM (al-Nur).svg}} [[SLM (al-Nur)]]<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article279993/|title=SLM-Abdel Wahid forces seize RSF camp in South Darfur|date=3 December 2023|website=Sudan Tribune|access-date=26 December 2023|archive-date=4 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204095110/https://sudantribune.com/article279993/|url-status=live}}</ref><hr>{{flagicon image|Flag of SPLM-N.svg}} [[Þjóðfrelsishreyfing Súdans-Norður|SPLM-N (al-Hilu)]] <small>(júní 2023 – febrúar 2025)</small> | commander1 = {{ubl| {{flagicon image|Presidential Standard of Sudan.svg|link=President of Sudan}} [[Abdel Fattah al-Burhan]] | {{flagicon image|Insignia of the Sudanese Armed Forces.svg|border=}} [[Yasser al-Atta]] | {{flagicon image|Insignia of the Sudanese Armed Forces.svg|border=}} [[Shams al-Din Khabbashi]] | {{flagicon image|Flag of SPLM-N.svg}} [[Malik Agar]] | {{flagicon image|Flag of SLM (Tambour).svg}} [[Mustafa Tambour]] | {{flagicon image|Flag of SLM (Minnawi).svg}} [[Minni Minnawi]] | {{flagicon image|JEM Logo June 2013.jpg}} [[Gibril Ibrahim]]<ref name=WarMonitor1711>{{cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/darfur-movements-we-renounce-our|title=Darfur movements: 'We renounce our neutrality'|website=Sudan War Monitor|date=17 November 2023|access-date=17 November 2023|archive-date=16 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231116235659/https://sudanwarmonitor.com/p/darfur-movements-we-renounce-our|url-status=live}}</ref>}} | commander2 = {{ubl| {{flagicon image|Flag of the Rapid Support Forces (Sudan).png}} [[Hemedti]] | {{flagicon image|Flag of the Rapid Support Forces (Sudan).png}} [[Abdelrahim Dagalo]] | {{flagicon image|Flag of the Rapid Support Forces (Sudan).png}} [[Abdel Rahman Jumma]] |{{flagicon image|Flag of SPLM-N.svg}} [[Abdelaziz al-Hilu]]<ref name="SPLMN"/>}} | commander3 = {{ubl | {{flagicon image|Flag of SLM (al-Nur).svg}} [[Abdul Wahid al-Nur]] }} | strength1 = ~300.000<ref name=AJT>{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/4/11/why-did-war-break-out-in-sudan-a-year-ago-where-does-it-currently-stand|title=After a year of war in Sudan, what is the situation now?|work=Al Jazeera|last1=Lodhi|first1=Areesha|date=11 April 2024|access-date=3 July 2024|archive-date=9 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240609212541/https://www.aljazeera.com/news/2024/4/11/why-did-war-break-out-in-sudan-a-year-ago-where-does-it-currently-stand|url-status=live}}</ref> | strength2 = 120,000 total fighters (14 April 2023, per SAF)<ref>{{cite web | url=https://sudantribune.com/article273542/ | title=Heavy fighting in Khartoum continues unabated, 16 days after | date=May 2023 }}</ref> *67.135 hermenn *39.490 herkvaddir *400 kólumbískir málaliðar<ref name="auto"/> 2.950 farartæki<br/>104 brynvarin farartæki fyrir liðsafla<br/>171 farartæki með vélbyssur | strength3 = Óvíst | casualties4 = <!-- DON'T FORGET TO UPDATE THE NUMBERS IN THE BODY ESP CASUALTIES AND REFUGEES CHAPTERS--><!-- CASUALTIES -->{{ubl|Líklega vel yfir 150.000 manns drepnir<ref name="HK">{{Cite news |last=Akinwotu |first=Emmanuel |date=2025-04-14 |title=In Sudan, hundreds killed in attacks on famine-hit displacement camps |url=https://www.npr.org/2025/04/14/nx-s1-5363700/in-sudan-hundreds-killed-in-attacks-on-famine-hit-displacement-camps |access-date=2025-05-21 |work=NPR |language=en}}</ref>| | Rúmlega 700.000 börn vannærð (þar af 522.000 líklega dáin)<ref>{{cite web|title=Khartoum: Destroyed buildings, cars covered in ash tell horrors of war in Sudan capital|url=https://www.newarab.com/news/khartoum-extensive-destruction-tells-horror-war-sudan|website=[[The New Arab]]|date=8 July 2025|quote=It caused one of the world’s biggest humanitarian crises and at least 150,000 people have been killed. Rights organisations say the number is likely to be much higher. The conflict has also triggered a widespread famine, impacting millions of Sudanese, especially children. An estimated 522,000 children have already died from starvation, the [[Sudan Tribune]] has reported.|access-date=14 August 2025|language=en|archive-date=8 ágúst 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250808151915/https://www.newarab.com/news/khartoum-extensive-destruction-tells-horror-war-sudan|url-status=dead}}</ref><ref name="MT">{{cite news |title=وفاة أكثر من 500 ألف طفل في السودان جراء سوء التغذية |trans-title=More than 500,000 children die in Sudan due to malnutrition |url=https://sudantribune.net/article296185/ |access-date=20 January 2025 |website=[[Sudan Tribune]] |quote=The Preparatory Committee of the [[Sudanese Doctors Syndicate]] revealed on Saturday that more than 500,000 infants have died due to malnutrition. Adiba Ibrahim Al-Sayed, a member of the Omdurman Private Branch of the Preparatory Committee of the Doctors Syndicate, told Sudan Tribune that the number of child deaths reached 522,000 infants, while cases of malnutrition rose to 286,000 cases since the outbreak of the war until today. |language=Arabic |archive-date=18 janúar 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118191727/https://sudantribune.net/article296185/ |url-status=dead }}</ref> | 8.856.313 hrakin á vergang innanlands | 3.506.383 flóttamenn<ref name="africa7.2">{{cite web |date=5 February 2025 |title=IOM Sudan Displacement Tracking Matrix (DTM) Sudan Mobility Update (15) |url=https://reliefweb.int/report/sudan/iom-sudan-displacement-tracking-matrix-dtm-sudan-mobility-update-15-publication-date-5-february-2025 |access-date=18 February 2025 |website=[[reliefweb]]}}</ref>}} }} Þann [[15. apríl]] [[2023]] gaus upp '''[[borgarastyrjöld]] í [[Súdan]]''' milli súdanska stjórnarhersins (SAF) og RSF-uppreisnarhersins þegar RSF gerði tilraun til [[Valdarán|valdaráns]]. Einnig hafa nokkrar valdaminni vopnaðar fylkingar tekið þátt. Átökin hafa aðallega átt sér stað í kringum höfuðborgina [[Kartúm]] og í [[Darfúr|Darfúr-héraði]].<ref>{{Cite news |title=Why Sudan’s catastrophic war is the world’s problem |url=https://www.economist.com/leaders/2024/08/29/why-sudans-catastrophic-war-is-the-worlds-problem |access-date=2025-08-28 |work=The Economist |issn=0013-0613}}</ref> Styrjöldin hefur valdið alvarlegustu mannúðarkrísu heims, þar sem áætlað er að tæplega 25 milljónir manna búi við matarskort.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/441680|title=Mesta mannúðarkrísa í heimi í Súdan - RÚV.is|last=Erlendsdóttir|first=Dagný Hulda|date=2025-04-15|website=RÚV|access-date=2025-08-28}}</ref> Frá og með þann [[5. febrúar]] 2025 höfðu yfir 8,8 milljónir flúið heimili sín innanlands og meira en 3,5 milljónir aðrir höfðu leitað hælis í öðru landi.<ref>{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/sudan/iom-sudan-displacement-tracking-matrix-dtm-sudan-mobility-update-15-publication-date-5-february-2025|title=IOM {{!}} Sudan Displacement Tracking Matrix (DTM) {{!}} Sudan Mobility Update (15) Publication Date: 5 February 2025 - Sudan {{!}} ReliefWeb|date=2025-02-05|website=reliefweb.int|language=en|access-date=2025-08-28}}</ref> Alls hafa 61.000 manns beðið bana í Kartúm-héraði einu, þar af 26.000 beint af völdum [[Ofbeldi|ofbeldis]]. Áætlað er að [[hungursneyð]] ein og sér hafi svelt 522.000 börn til bana.<ref>{{Cite web|url=https://sudantribune.net/article296185/|title=وفاة أكثر من 500 ألف طفل في السودان جراء سوء التغذية|last=mozdapress|date=2025-01-18|website=سودان تربيون|language=ar|access-date=2025-08-28|archive-date=2025-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20250118191727/https://sudantribune.net/article296185/|url-status=dead}}</ref> Þó að heildarfjöldi látinna, þar á meðal af völdum ofbeldis, [[Hungur|hungurs]] og [[Sjúkdómur|sjúkdóma]], sé áætlaður um 150.000 er talið að hann sé enn þá hærri.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/crln9lk51dro|title=Sudan war: Death toll far higher than previously reported - study|date=2024-11-14|website=www.bbc.com|language=en-GB|access-date=2025-08-28}}</ref> Í apríl og júní 2023 voru umfangsmikil fjöldamorð framin á fólki sem tilheyrðu Masalit-ættbálknum af hendi RSF-uppreisnarhersins og bandamanna þeirra í borginni [[El Geneina]], sem [[Sameinuðu þjóðirnar]] og [[Mannréttindavaktin]] hafa lýst sem [[Þjóðernishreinsun|þjóðernishreinsunum]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242568363d/bornum-safnad-saman-og-thau-skotin|title=Börnum safnað saman og þau skotin - Vísir|last=Jónsdóttir|first=Hallgerður Kolbrún E.|date=2024-09-05|website=visir.is|language=is|access-date=2025-08-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/412548|title=Fjórar af fimm höfuðborgum í Darfúr á valdi RSF-hersins - RÚV.is|last=Diego|first=Hugrún Hannesdóttir|date=2024-05-12|website=RÚV|access-date=2025-08-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242518015d/allt-ad-fimm-tan-thusund-manns-drepin-i-einni-borg|title=Allt að fimm­tán þúsund manns drepin í einni borg - Vísir|last=Ólason|first=Samúel Karl|date=2024-01-21|website=visir.is|language=is|access-date=2025-08-28}}</ref> Bandaríkin staðhæfðu þann [[7. janúar]] [[2025]] að RSF-uppreisnarherinn og bandamenn hefðu framið [[þjóðarmorð]].<ref>{{Cite web|url=https://2021-2025.state.gov/genocide-determination-in-sudan-and-imposing-accountability-measures/|title=Genocide Determination in Sudan and Imposing Accountability Measures|website=United States Department of State|language=en|access-date=2025-08-28}}</ref> Sameinuðu þjóðirnar lýstu því yfir að þjóðarmorð hafi verið framið af RSF-hernum í borginni [[el-Fasher]] í vestur-[[Darfúr]] í lok október 2025, eftir 18 mánaða umsátur <ref>[https://www.bbc.com/news/articles/cpqw74d81jqo Sudan atrocities are 'hallmarks of genocide', UN says] BBC, sótt 19. febrúar 2026</ref> Þar voru minnst 10.000 drepin. Stjórnarherinn rak RSF frá [[Kartúm]] í mars 2026. <ref>[https://www.visir.is/g/20262861927d/fyrir-sed-fjolda-mord-i-el-fasher-ad-minnsta-kosti-tiu-thusund-myrtir-a-tveimur-dogum Fyrir­séð fjölda­morð í El Fasher: Að minnsta kosti tíu þúsund myrtir á tveimur dögum] Vísir, sótt 29. mars 2026</ref> Bæði súdanski stjórnarherinn (SAF) og RSF-uppreisnarherinn hafa notfært sér samfélagsmiðla og falsað efni, oft myndað með aðstoð [[Gervigreind|gervigreindar]], til þess að dreifa rangfærslum.<ref>{{Cite news |date=2023-10-05 |title=AI: Voice cloning tech emerges in Sudan civil war |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-66987869 |access-date=2025-08-28 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://africanarguments.org/2024/10/the-deepfake-is-a-powerful-weapon-in-the-war-in-sudan/|title=The Deepfake is a powerful weapon in the war in Sudan|last=Suliman|first=Mohamed|date=2024-10-23|website=African Arguments|language=en-GB|access-date=2025-08-28}}</ref> Vegna brota á [[Mannréttindi|mannréttindum]] hafa [[Bandaríkin]], [[Bretland]], [[Kanada]] og [[Evrópusambandið]] beitt einstaklinga og fyrirtæki tengd stríðandi fylkingunum [[Viðskiptaþvinganir|refsiaðgerðum]]. [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]] hafa styrkt uppreisnarher RSF. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:2023]] [[Flokkur:2024]] [[Flokkur:Borgarastríð]] [[Flokkur:Saga Súdans]] [[Flokkur:Stríð á 21. öld]] b8q6w84qgti04hybgtculygzz6aqyzc 4 (Beyoncé plata) 0 174455 1985272 1806278 2026-11-06T22:10:15Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985272 wikitext text/x-wiki {{Plata | nafn = 4 | týpa = breiðskífa | flytjandi = [[Beyoncé]] | mynd = Beyoncé - 4.png | rammi = yes | mynd_alt = | mynd_texti = Kápan á stöðluðu útgáfunni | gefin_út = {{Udagur|2011|06|24}} | tekin_upp = Mars 2010 – maí 2011 | stúdíó = {{collapsible list|title={{nobold|Ýmis}}|{{Plainlist| * Jungle City Studios * KMA<ref>{{cite web | url=https://sonicscoop.com/session-buzz-whos-recording-in-around-nyc-a-monthly-report-2/ | title=Session Buzz: Who's Recording in & Around NYC — A Monthly Report — SonicScoop | date=2011-04-21 }}</ref> * MSR * Roc the Mic (New York-borg) * Triangle Sound (Atlanta) * Strong Mountain (Stone Mountain) * MixStar (Virginia Beach) * Conway Recording Studios * Enormous * Record Plant (Los Angeles) * Studio at the Palms (Las Vegas) * Avex (Honolulu) * Real World Studios (Wiltshire, Englandi)<ref>{{cite web|url=https://www.beyonce.com/album/4/?media_view=songs|title=4: Album|website=beyonce.com|access-date=2020-08-14|archive-date=2020-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915072233/https://www.beyonce.com/album/4/?media_view=songs|url-status=dead}}</ref> }}}} | stefna = * [[Nútíma ryþmablús|R&B]] * [[sálartónlist]]<ref>{{cite web |last1=Wood |first1=Mikael |title=Beyoncé, ‘4’ (Columbia) |url=https://www.spin.com/2011/06/beyonce-4-columbia/ |newspaper=[[Spin (magazine)|Spin]] |access-date=2022-07-14 |archive-date=2022-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220717142912/https://www.spin.com/2011/06/beyonce-4-columbia/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2011/06/28/arts/music/on-4-beyonce-bids-farewell-for-now-to-her-old-selves.html|title=A Farewell (for Now) to Old Selves|last=Caramanica|first=Jon|website=The New York Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20110701020116/http://www.nytimes.com/2011/06/28/arts/music/on-4-beyonce-bids-farewell-for-now-to-her-old-selves.html|archive-date=1. júlí 2011|access-date=14. júlí 2022}}</ref> | lengd = 46:28 | útgefandi = * Parkwood * [[Columbia Records|Columbia]] | upptökustjóri = * Beyoncé Knowles * Antonio Dixon * Babyface * Brent Kutzle * Jeff Bhasker * [[Diplo]] * Kuk Harrell * [[Kanye West]] * Kaskade * Luke Steele * Los Da Mystro * [[Ryan Tedder]] * Shea Taylor * Skyz Muzik * Switch * Symbolyc One * The-Dream * Tricky Stewart | síðasti_titill = [[I Am... Sasha Fierce]] | síðasta_ár = 2008 | næsti_titill = [[Beyoncé (plata)|Beyoncé]] | næsta_ár = 2013 | misc = {{Smáskífur | name = 4 | type = breiðskífa | single1 = Run the World (Girls) | single1date = 21. apríl 2011 | single2 = Best Thing I Never Had | single2date = 1. júní 2011 | single3 = Party | single3date = 30. ágúst 2011 | single4 = Love On Top | single4date = 12. september 2011 | single5 =Countdown | single5date = 4. október 2011 | single6 = I Care | single6date = 23. mars 2012 | single7 = End of Time | single7date = 23. apríl 2012 }} }} '''''4''''' er fjórða breiðskífa bandarísku söngkonunnar [[Beyoncé]]. Platan var gefin út 24. júní 2011 af [[Parkwood Entertainment]] og [[Columbia Records]]. Eftir hlé á ferli sínum til að kveikja sköpunargáfu sína á ný, fékk Beyoncé innblástur til að búa til plötu með grunn í hefðbundnum [[ryþmablús]], sem var ólík [[popptónlist]] samtímans. Samstarf hennar við lagahöfundana og upptökustjórana The-Dream, Tricky Stewart og Shea Taylor leiddi af sér mildari tóna, fjölbreyttan söngstíl og áhrif frá [[Fönk|fönki]], [[Hipphopp|hipphoppi]] og [[sálartónlist]]. Eftir að Beyoncé sleit faglegum tengslum við föður og umboðsmann sinn, Mathew Knowles, gat hún breytt tónlistarstefnunni burt frá fyrri verkum sínum og í átt að innilegri og persónulegri plötu. Textasmíð ''4'' leggur áherslu á einkæri, valdeflingu kvenna og sjálfsígrundun, sem er afleiðing af því að Beyoncé íhugaði þroskaðri boðskap til að sýna fram á listrænan trúverðugleika. Í maí 2011 sendi Beyoncé inn 72 lög til Columbia Records til athugunar og 12 þeirra voru gefin út á hefðbundnu útgáfu plötunnar. ''4'' var kynnt um mitt ár 2011 með flutningi í sjónvarpi og á tónlistarhátíðum, en hún var aðalflytjandi á [[Glastonbury-hátíðin|Glastonbury-hátíðinni]]. Platan fékk almennt jákvæða dóma frá [[Gagnrýni|tónlistargagnrýnendum]] og nokkur tónlistartímarit settu plötuna á lista sína yfir bestu plötur árins. ''4'' var fjórða plata hennar í röð til að fara beint á toppinn á bandaríska [[Billboard 200|''Billboard'' 200]] vinsældarlistanum og hún komst einnig í fyrsta sæti í Brasilíu, Írlandi, Suður-Kóreu, Spáni, Sviss og Bretlandi. Af plötunni voru smáskífurnar „Run the World (Girls)“, „Best Thing I Never Had“, „Party“, „Love On Top“ og „Countdown“ gefnar út á alþjóðavísu. Á 55. [[Grammy-verðlaunin|Grammy-verðlaunahátíðinni]] vann „Love On Top“ verðlaun fyrir Best Traditional R&B Performance. Frá og með nóvember 2016 hefur ''4'' selst í 5 milljónum eintaka um allan heim. == Lagalisti == Lagalisti hefðbundnu útgáfu plötunnar: # „1+1“ # „I Care“ # „I Miss You“ # „Best Thing I Never Had“ # „Party“ (ásamt André 3000) # „Rather Die Young“ # „Start Over“ # „Love On Top“ # „Countdown“ # „End of Time“ # „I Was Here“ # „Run the World (Girls)“ == Heimildir == {{wpheimild | tungumál = En | titill = 4 (Beyoncé album) | mánuðurskoðað = 5. maí | árskoðað = 2023}} == Tilvísanir == {{Reflist}} {{Beyoncé}} [[Flokkur:Hljómplötur Beyoncé]] [[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 2011]] [[Flokkur:Bandarískar breiðskífur]] 1eyqwxzy2kf0sznlapfktmvqox2329h Gaga: Five Foot Two 0 174530 1985321 1950476 2026-11-06T23:26:21Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985321 wikitext text/x-wiki {{Kvikmynd | nafn = Gaga: Five Foot Two | mynd =Gaga - Five Foot Two.jpg |mynd_texti=Plakat kvikmyndarinnar| leikstjóri = Chris Moukarbel<ref>{{cite web|url=http://www.tiff.net/tiff/gaga-five-foot-two/|title=Gaga: Five Foot Two|publisher=[[Toronto International Film Festival]]|archive-date=August 24, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824161944/http://www.tiff.net/tiff/gaga-five-foot-two/|url-status=dead|access-date=August 24, 2017}}</ref> | höfundur = | framleiðandi = {{Plainlist| * Bobby Campbell * Chris Moukarbel * Heather Parry * [[Lady Gaga]] }} | leikarar = [[Lady Gaga]] | kvikmyndagerð = Chris Moukarbel | klipping = Greg Arata | fyrirtæki = {{Plainlist| * Live Nation Productions * Mermaid Films * Permanent Wave }} | dreifiaðili = [[Netflix]] | frumsýning = {{Plainlist| * 8. september 2017 á [[Alþjóðlega kvikmyndahátíðin í Toronto|TIFF]] * 22. september 2017 á heimsvísu }} | lengd = 100 mínútur | land = Bandaríkin | tungumál = Enska | ráðstöfunarfé = | heildartekjur = }} '''''Gaga: Five Foot Two''''' er [[Heimildarmynd|heimildamynd]] frá árinu 2017 um bandaríska söngkonuna og lagahöfundinn [[Lady Gaga]]. Myndin skjalfestir atburðina í kringum framleiðslu og útgáfu á fimmtu breiðskífu hennar, ''[[Joanne (plata)|Joanne]]'', og flutning hennar í hálfleikssýningu á 51. [[Super Bowl]], úrslitaleik bandarísku [[NFL]] deildarinnar.<ref>{{Cite web|url=https://www.usatoday.com/story/life/entertainthis/2017/08/24/lady-gaga-teasing-five-foot-two/596662001/|title=Lady Gaga is teasing a new Netflix documentary and it looks... intense|last=Moniuszko|first=Sara M|date=2017-08-24|website=USA Today|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824223821/https://www.usatoday.com/story/life/entertainthis/2017/08/24/lady-gaga-teasing-five-foot-two/596662001/|archive-date=2017-08-24|access-date=2017-08-24}}</ref> Leikstjóri myndarinnar er Chris Mourkarbel. Myndin var frumsýnd á [[Alþjóðlega kvikmyndahátíðin í Toronto|alþjóðlegu kvikmyndahátiðinni í Toronto]] (TIFF) árið 2017 áður en hún kom út á heimsvísu á [[Netflix]] 22. september 2017.<ref>{{Cite web|url=http://people.com/music/lady-gaga-sobs-im-alone-five-foot-two-documentary-teaser/|title=Lady Gaga Sobs 'I'm Alone' in Mysterious New Preview for Her Five Foot Two Documentary|last=Quinn|first=Dace|date=2017-08-24|website=People|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827093507/http://people.com/music/lady-gaga-sobs-im-alone-five-foot-two-documentary-teaser/|archive-date=2017-08-27|access-date=2017-08-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/toronto-lady-gaga-perform-as-netflix-doc-gaga-five-foot-two-bows-1032279|title=Toronto: Lady Gaga to Perform as Netflix Doc 'Gaga: Five Foot Two' Bows|last=Vlessing|first=Etan|date=2017-08-24|website=The Hollywood Reporter|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825142925/http://www.hollywoodreporter.com/news/toronto-lady-gaga-perform-as-netflix-doc-gaga-five-foot-two-bows-1032279|archive-date=2017-08-25|access-date=2017-08-24}}</ref><ref name="netflix">{{Cite web|url=https://www.netflix.com/title/80196586|title=''Gaga: Five Foot Two''|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827093507/https://media.netflix.com/en/only-on-netflix/168558|archive-date=2017-08-27|access-date=2017-08-26}}</ref> Hún var einnig sýnd á evrópska hluta tónleikaferðalags Gaga, Joanne World Tour, fyrir hverja sýningu.<ref>{{Cite tweet|user=ladygaga|number=953283033918050304|title=I've decided to play the documentary made about me every night before the show. If you get there early it will be on. Tonight starts at 7pm Barcelona time!|last=Gaga|first=Lady|date=2018-01-16|archive-date=|url-status=live|link=https://twitter.com/ladygaga/status/953283033918050304|access-date=2018-03-26}}</ref> == Ágrip == Samkvæmt [[Netflix]] er ''Gaga: Five Foot Two'' í cinéma vérité stíl, sem leið til að veita áhorfendum „ófilteraðan, baksviðs aðgang“ að ári í lífi Gaga, þar sem þau fara yfir framleiðslu og útgáfu fimmtu stúdíóplötu hennar, ''[[Joanne (plata)|Joanne]]''.<ref >{{Cite web|url=https://media.netflix.com/en/only-on-netflix/168558|title=''Gaga: Five Foot Two''|publisher=[[Netflix]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827093507/https://media.netflix.com/en/only-on-netflix/168558|archive-date=2017-08-27|access-date=2017-08-26}}</ref> Farið er yfir marga atburði, þar á meðal reynslu hennar af fylgdarliði sínu, kynni hennar af aðdáendum og baráttu hennar við langvarandi sársauka af völdum [[Vefjagigt|vefjagigtar]].<ref name="EW">{{Cite web|url=https://ew.com/movies/2017/09/06/lady-gaga-five-foot-two-trailer/|title=Gaga gives peek behind the curtain in trailer for Netflix documentary|last=Lawrence|first=Derek|date=2017-09-06|website=Entertainment Weekly|archive-url=https://web.archive.org/web/20191031065359/https://ew.com/movies/2017/09/06/lady-gaga-five-foot-two-trailer/|archive-date=2019-10-31|access-date=2017-09-06}}</ref><ref name="Deadline">{{Cite web|url=https://deadline.com/2017/09/lady-gaga-gaga-five-foot-two-trailer-netflix-super-bowl-halftime-toronto-international-film-festival-chris-moukarbel-1202163141//|title='Gaga: Five Foot Two' Trailer: Lady Gaga Shops At Wal-Mart, Rocks The Super Bowl In Netflix Docu|last=Raymos|first=Dino-Ray|date=2017-09-06|website=Deadline Hollywood|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907033351/http://deadline.com/2017/09/lady-gaga-gaga-five-foot-two-trailer-netflix-super-bowl-halftime-toronto-international-film-festival-chris-moukarbel-1202163141/|archive-date=2017-09-07|access-date=2017-09-06}}</ref><ref>{{Cite tweet|title=In our documentary the #chronicillness #chronicpain I deal w/ is #Fibromyalgia I wish to help raise awareness & connect people who have it.|access-date=2018-03-26|number=907571825294675968|user=ladygaga|last=Gaga|first=Lady|date=2017-09-12|url-status=live}}</ref> Myndin býður einnig upp á víðtæka sýn á sköpun og framkvæmd flutnings hennar sem aðalflytjandi í hálfleikssýningu 51. [[Super Bowl]], úrslitaleik bandarísku [[National Football League|NFL]] deildarinnar, auk margvíslegra annarra viðfangsefna og atburða, þar á meðal heimilislíf hennar, tökur á gestahlutverki hennar sem persónan Scáthach í [[American Horror Story|American Horror Story: Roanoke]], og umræður um deilur hennar við söngkonuna [[Madonna|Madonnu]], auk annara atriða.<ref name="EW" /><ref name="Deadline" /> == Leikarar == * [[Lady Gaga]] * Angelina Calderone Germanotta, amma * Cynthia Germanotta, móðir * Joe Germanotta, faðir * Natali Germanotta, systir * Sonja Durham, meðlimur í Haus of Gaga og vinur * Bobby Campbell, umboðsmaður * [[Tony Bennett]], tónlistarmaður * Brian Newman, tónlistarmaður * [[Florence Welch]], tónlistarkona * [[BloodPop]], upptökustjóri * [[Mark Ronson]], upptökustjóri * Richy Jackson, danshöfundur * Frederic Aspiras, hárgreiðslumeistari * Ruth Hogben, kvikmyndagerðarkona * [[Donatella Versace]], tískuhönnuður == Viðtökur gagnrýnenda == ''Gaga: Five Foot Two'' hefur fengið almennt góða dóma frá gagnrýnendum. Á Rotten Tomatoes hefur hún 73% samþykki, byggt á 41 umsögn, með meðaleinkunnina 6,40 af 10. Samdóma gagnrýni vefsíðunnar segir: „''Gaga: Five Foot Two'' býður upp á hrífandi innsýn í líf stórstjörnunnar á bak við tjöldin, en veikist að vísu vegna ósamræmis í áherslu og skorti á myndefni frá flutningi.“<ref>{{Cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/gaga_five_foot_two/|title=Gaga: Five Foot Two (2017)|website=Rotten Tomatoes|publisher=Fandango Media|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124062226/https://www.rottentomatoes.com/m/gaga_five_foot_two|archive-date=2022-01-24|access-date=2021-12-17}}</ref> Á [[Metacritic]] er vegin meðaleinkunn myndarinnar 63 af 100, byggt á dómum 15 gagnrýnenda, sem gefur til kynna „almennt góða dóma“.<ref>{{Cite web|url=https://www.metacritic.com/movie/gaga-five-foot-two|title=Gaga: Five Foot Two Reviews|website=Metacritic|publisher=CBS Interactive|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023001450/https://www.metacritic.com/movie/gaga-five-foot-two|archive-date=2020-10-23|access-date=2018-03-07}}</ref> Kvikmyndagagnrýnandinn Owen Gleiberman fór yfir heimildarmyndina fyrir ''[[Variety]]'' og sagði að „Gaga geislar af kraftmikilli orku — hún er ákaflega fyndin og sjálfsmeðvituð“, og bar myndina saman við aðrar tónlistarheimildarmyndir eins og ''Madonna: Truth or Dare'' frá 1990. Hann lofaði stefnu Moukarbel og sagði að honum hafi tekist að stokka upp í hlutunum og sýnt frá andlegu niðurbroti Gaga sem og vináttu sína við aðdáendur.<ref name="varrev">{{Cite web|url=https://variety.com/2017/film/reviews/gaga-five-foot-two-review-toronto-1202552930/|title=Toronto Film Review: 'Gaga: Five Foot Two'|last=Gleiberman|first=Owen|date=2017-09-09|website=Variety|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910013147/http://variety.com/2017/film/reviews/gaga-five-foot-two-review-toronto-1202552930/|archive-date=2017-09-10|url-status=dead|access-date=2017-09-11}}</ref> Leslie Felperin frá tímaritinu ''The Hollywood Reporter'' hrósaði senunum í heimildarmyndinni eins og þeim sem sýndu Gaga spila lagið „Joanne“ fyrir ömmu sína, en fannst að þrátt fyrir alla ögrandi myndatökuna var söngkonan einbeittari og meðvituð um framkomu sína. Felperin var jákvæð varðandi tæknileg atriði myndarinnar og sagði „pakkinn er settur saman með hæfni og stíl, með tignarlegri klippingu frá Greg Arata sem hjálpar við að skapa sterka tilfinningu fyrir samheldna sögu. Mourkarbel og hljóðstjórar nota oft þrútnandi hljóðrásir og hraðvirka klippingu til að gefa til kynna brjálæði lífs Gaga.“<ref name="holrev">{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/review/gaga-five-foot-two-review-1036987|title='Gaga: Five Foot Two': Film Review {{!}} TIFF 2017|last=Felperin|first=Leslie|date=2017-09-09|website=The Hollywood Reporter|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911003139/http://www.hollywoodreporter.com/review/gaga-five-foot-two-review-1036987|archive-date=2017-09-11|access-date=2017-09-11}}</ref> == Kvikmyndaplakat == Plakat og forsíðumynd heimildarmyndarinnar, sem sýnir regnbogafossa, blóm, og auka auga streyma niður andlit Gaga, var búið til af þýska listamanninum Pierre Schmidt (einnig þekktur sem Drømsjel). Verk Drømsjel, sem einkennast af súrrealískri blöndu af gamaldags klippimyndum og stafrænni meðhöndlun, vakti athygli leikstjóra myndarinnar, Chris Moukarbel, á [[Instagram]]. Samkvæmt Drømsjel var verkið samstarfsverkefni á milli hans sjálfs, Gaga, teymis hennar, Netflix og hollenska ljósmyndatvíeykisins Inez og Vinoodh, sem tóku myndina fyrir plakatið.<ref name="vogue">{{Cite web|url=https://www.vogue.it/en/news/vogue-arts/2017/09/22/dromsjel-the-artist-behind-the-cover-art-for-gaga-five-foot-two|title=Drømsjel, the artist behind the cover art for Gaga: Five Foot Two|last=Pantano|first=Italo|date=2017-09-22|website=Vogue Italia|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620151226/http://www.vogue.it/en/news/vogue-arts/2017/09/22/dromsjel-the-artist-behind-the-cover-art-for-gaga-five-foot-two|archive-date=2018-06-20|access-date=2018-11-27}}</ref> Tvíeykið hefur myndað Gaga fyrir ýmis verkefni áður, þar á meðal kápu smáskífu hennar, „Applause“, frá 2013.<ref name="SC">{{Cite web|url=https://stylecaster.com/lady-gaga-new-single-applause/|title=Lady Gaga Releases Cover Art for New Single "Applause"|last=Cain|first=Spencer|date=2017-09-22|website=StyleCaster|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925054553/https://stylecaster.com/lady-gaga-new-single-applause/|archive-date=2021-09-25|access-date=2018-11-27}}</ref> Samkvæmt Tilly Martin frá vefsíðunni ''Creative Boom'' passar listaverkið alveg inn í einkennisstíl Drømsjel sem sameinar klippimyndir af gamaldags myndmáli af tísku með stafrænni meðferð til að framleiða litríka og súrrealíska samsetningu. Ásamt stafrænu listamönnunum Laura Albert, Christophe Remy og Melissa Murillo nefnir Drømsjel listamennina [[Salvador Dalí]] og [[Friedrich Nietzsche]] sem helstu áhrifavalda á verk sín.<ref name="HF">{{Cite web|url=https://www.creativeboom.com/inspiration/surreal-nietzsche-inspired-collages-drip-faces-and-flowers/|title=Surreal Nietzsche-inspired collages drip faces and flowers|last=Martin|first=Tilly|date=2015-05-28|website=Creative Boom|access-date=2018-11-27}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==Viðurkenningar== {{plain row headers}} {| class="wikitable sortable plain-row-headers" style="width: 99%" |- ! scope="col"| Verðlaun ! scope="col"| Dagsetning athafnar ! scope="col"| Flokkur ! scope="col"| Verðlaunahafar og tilnefningar ! scope="col"| Niðurstöður ! scope="col" class="unsortable"| {{Abbr|Tilv.|Tilvísanir}} |- ! scope="row"| Cinema Audio Society Awards | 24. febrúar 2018 | Outstanding Achievement in Sound Mixing for a Motion Picture – Documentary | Jonathan Wales<br/>Jason Dotts | {{nom}} | style="text-align:center;"| <ref>{{cite web|url=http://www.goldderby.com/article/2018/2018-cinema-audio-society-awards-nominations-oscar-dunkirk-star-wars-wonder-woman/|title=2018 Cinema Audio Society Awards nominations: Oscar frontrunner 'Dunkirk,' 'Star Wars,' 'Wonder Woman'|last1=Sheehan|first1=Paul|date=2018-01-10|work=Gold Derby|archive-url=https://web.archive.org/web/20180110170401/http://www.goldderby.com/article/2018/2018-cinema-audio-society-awards-nominations-oscar-dunkirk-star-wars-wonder-woman/|archive-date=2018-01-10|access-date=2018-01-10|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row"| Hollywood Music in Media Awards | 17. nóvember 2017 | Music Documentary / Special Program | ''Gaga: Five Foot Two'' | {{nom}} | style="text-align:center;"| <ref>{{cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/lists/hollywood-music-media-awards-full-winners-list-1057748/item/music-documentary-special-program-1057698|title=Hollywood Music in Media Awards: Full Winners List|date=2017-11-30|work=The Hollywood Reporter|access-date=2018-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20201007195321/https://www.hollywoodreporter.com/lists/hollywood-music-media-awards-full-winners-list-1057748/item/music-documentary-special-program-1057698|archive-date=2020-10-07|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row"| MTV Movie & TV Awards | 16. júní 2018 | Best Music Documentary | ''Gaga: Five Foot Two'' | {{won}} | style="text-align:center;"| <ref>{{Cite web|url=https://www.billboard.com/articles/news/8461693/mtv-movie-tv-awards-winners-list|title=MTV Movie & TV Awards 2018: Complete Winners List|last=Atkinson|first=Katie|date=2018-06-18|website=[[Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180619063536/https://www.billboard.com/articles/news/8461693/mtv-movie-tv-awards-winners-list|archive-date=2018-06-19|access-date=2018-09-02}}</ref> |- ! scope="row"| ''[[NME]]'' Awards | 13. febrúar 2018 | Best Music Film | ''Gaga: Five Foot Two'' | {{won}} | style="text-align:center;"| <ref>{{cite web|url=https://www.nme.com/news/music/winners-vo5-nme-awards-2018-2241619|title=Here are all the winners from the VO5 NME Awards 2018|last=Daly|first=Rhian|date=2018-02-14|work=[[NME]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180509174638/http://www.nme.com/news/music/winners-vo5-nme-awards-2018-2241619|archive-date=2018-05-09|access-date=2018-11-27|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2"| Webby Awards | rowspan="2"|14. maí 2018 | Online Film & Video: Best Music – People's Choice | rowspan="2"|''Gaga: Five Foot Two''<br/>Live Nation Productions |{{won}} | style="text-align:center;"| <ref>{{cite web|url=https://www.webbyawards.com/winners/2018/film-video/general/music/|title=2018 Webby Awards: Online Film & Video: Music|date=2018-05-14|work=Webby Award|archive-url=https://web.archive.org/web/20180904110218/https://www.webbyawards.com/winners/2018/film-video/general/music/|archive-date=2018-09-04|access-date=2018-11-27|url-status=dead}}</ref> |- | Online Film & Video: Best Editing – People's Choice | {{won}} | style="text-align:center;"| <ref>{{cite web|url=https://www.webbyawards.com/winners/2018/film-video/performance-craft/best-editing/|title=2018 Webby Awards: Online Film & Video: Best Editing|date=2018-05-14|work=Webby Award|archive-url=https://web.archive.org/web/20180904104851/https://www.webbyawards.com/winners/2018/film-video/performance-craft/best-editing/|archive-date=2018-09-04|access-date=2018-11-27|url-status=dead}}</ref> |} ==Heimildir== * {{wpheimild | tungumál = En | titill = Gaga: Five Foot Two | mánuðurskoðað = 6. maí | árskoðað = 2023}} == Tilvísanir == <references group="" responsive="1"></references> == Tenglar == * {{Opinber vefsíða|https://www.netflix.com/title/80196586}} * {{Imdb titill|7291268|Gaga: Five Foot Two}} {{Lady Gaga}} [[Flokkur:Lady Gaga]] [[Flokkur:Bandarískar heimildarmyndir]] 09eya7ba7uk0rx6269u37fgo0158tqx Hugo-verðlaunin 0 174681 1985333 1807078 2026-11-06T23:52:49Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985333 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Worldcon_75_in_Helsinki_2017_13.jpg|thumb|right|Hugo-verðlaun frá ýmsum tímum sýnd á Worldcon í Helsinki 2017.]] '''Hugo-verðlaunin''' eru bókmenntaverðlaun sem veitt eru fyrir bestu skáldverk í flokki [[vísindaskáldskapur|vísindaskáldskapar]] eða [[fantasía|fantasíu]]. Verðlaunin eru kosin af þeim sem mæta á [[Worldcon]]-ráðstefnuna sem haldin er árlega. Verðlaunin draga nafn sitt af bandaríska ritstjóranum [[Hugo Gernsback]]. Þau voru fyrst veitt á 11. Worldcon-ráðstefnunni í [[Philadelphia]] árið 1953. Ásamt [[Nebula-verðlaunin|Nebula-verðlaununum]] eru Hugo-verðlaunin þekktustu verðlaun fyrir vísindaskáldskap í heiminum.<ref name="Wired">{{cite journal |last=Donahoo |first=Daniel |title=Hugo Award Winners Announced at AussieCon 4 |url=https://www.wired.com/geekdad/2010/09/hugo-award-winners-announced-at-aussiecon-4/ |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |publisher=[[Condé Nast|Condé Nast Publications]] |access-date=2011-06-13 |date=2010-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709043404/http://www.wired.com//geekdad/2010/09/hugo-award-winners-announced-at-aussiecon-4/ |archive-date=2011-07-09 |url-status=dead }}</ref> Upphaflega voru verðlaunin veitt í 7 flokkum, en þeir hafa breyst í gegnum tíðina og eru nú 15 talsins. Þar á meðal eru fjögur verðlaun fyrir bestu skáldsögu í mismunandi lengdum (smásögu, nóvellettu, nóvellu og skáldsögu), bestu ritröð, bestu myndskreytingar o.s.frv. Verðlaunagripurinn er alltaf stílfærð eldflaug, en er annars breytilegur frá ári til árs. == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Vísindaskáldskapur]] [[Flokkur:Bókmenntaverðlaun]] {{s|1953}} nyjrch8rrpoiib3durx5c1vuwbfted1 A Star Is Born (kvikmynd frá 2018) 0 175217 1985273 1951184 2026-11-06T22:12:29Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985273 wikitext text/x-wiki {{Kvikmynd | nafn = A Star Is Born | mynd = A Star Is Born (2018).png | mynd_texti = Veggspjald kvikmyndarinnar | leikstjóri = [[Bradley Cooper]] | handritshöfundur = {{Plainlist| * Eric Roth * Bradley Cooper * Will Fetters }} | byggt_á = Samnefndum kvikmyndum frá 1937, 1954 og 1976. | framleiðandi = {{Plainlist| * Bill Gerber * Jon Peters * Bradley Cooper * Todd Phillips * Lynette Howell Taylor<ref name="comingsoon">{{cite news|last1=Perry|first1=Spencer|title=First Look at Lady Gaga in A Star is Born Remake|url=https://www.comingsoon.net/movies/news/838711-first-look-at-lady-gaga-and-bradley-cooper-in-a-star-is-born-remake#/slide/1|access-date=2017-04-18|publisher=[[CraveOnline|Comingsoon.net]]|date=2017-04-17|archive-date=2017-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170417202041/http://www.comingsoon.net/movies/news/838711-first-look-at-lady-gaga-and-bradley-cooper-in-a-star-is-born-remake#/slide/1|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|first=Rachel|last=Yang|title='A Star Is Born' Director Bradley Cooper Talks Jon Peters Allegations|url=https://variety.com/2018/film/news/bradley-cooper-jon-peters-a-star-is-born-1202942307/|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=2018-09-14|access-date=2018-10-08|archive-date=2018-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20181009052907/https://variety.com/2018/film/news/bradley-cooper-jon-peters-a-star-is-born-1202942307/|url-status=live}}</ref> }} | leikarar = {{Plainlist| * Bradley Cooper * [[Lady Gaga]] * Andrew Dice Clay * [[Dave Chappelle]] * [[Sam Elliott]] }} | kvikmyndagerð = Matthew Libatique | klipping = Jay Cassidy | fyrirtæki = {{Plainlist| * [[Metro-Goldwyn-Mayer]] * [[Live Nation|Live Nation Productions]] * Gerber Pictures * Peters Entertainment * Joint Effort<ref>{{cite web|url=http://www.film-news.co.uk/news/UK/55498/A-Star-Is-Born-trailer-with-Bradley-Cooper-and-Lady-Gaga|title=A Star Is Born trailer with Bradley Cooper and Lady Gaga|date=2018-06-07|publisher=Film-news.co.uk|access-date=2018-06-08|archive-date=2018-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612162125/http://www.film-news.co.uk/news/UK/55498/A-Star-Is-Born-trailer-with-Bradley-Cooper-and-Lady-Gaga|url-status=live}}</ref> }} | dreifiaðili = [[Warner Bros. Pictures]]<ref name=warnerbros>{{cite web|url=https://www.warnerbros.com/star-born|title=A Star is Born|publisher=WarnerBros.com|access-date=2018-10-29|archive-date=2018-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20181030035519/https://www.warnerbros.com/star-born|url-status=live}}</ref> | frumsýning = {{Plainlist| * {{flagicon|Ítalía}} 31. ágúst 2018 ([[Kvikmyndahátíðin í Feneyjum|Feneyjar]]) * {{flagicon|Bandaríkin}} 5. október 2018 ([[Bandaríkin]]) }} | lengd = 136 mínútur<!-- 135:45 mínútur--><ref>{{cite web|url=https://www.bbfc.co.uk/releases/star-born-film-1|title=A Star Is Born|publisher=[[British Board of Film Classification]]|access-date=2019-03-07|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320175412/http://www.bbfc.co.uk/releases/star-born-film-1|url-status=dead}}</ref> | land = Bandaríkin | tungumál = Enska | ráðstöfunarfé = 36 milljónir bandaríkjadala<ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/how-a-star-is-born-created-mans-world-music-1136259|title=How 'A Star Is Born' Re-created the "Man's World" of Music, Coachella Concert Scenes|work=[[The Hollywood Reporter]]|first=Gregg|last=Kilday|date=2018-08-22|access-date=2018-09-17|archive-date=2018-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180918054312/https://www.hollywoodreporter.com/news/how-a-star-is-born-created-mans-world-music-1136259|url-status=live}}</ref> | heildartekjur = 436,2 milljónir bandaríkjadala<ref name="BOM">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=astarisborn2018.htm|title=A Star Is Born (2018)|publisher=[[Box Office Mojo]]|access-date=2020-02-07|archive-date=2018-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026121216/https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=astarisborn2018.htm|url-status=live}}</ref> }} '''''A Star Is Born''''' er bandarísk rómantísk dramamynd frá árinu 2018 sem [[Bradley Cooper]] framleiddi og leikstýrði. Myndin er frumraun hans sem leikstjóri. Handritið var samið af Cooper, Eric Roth og Will Fetters. Í aðalhlutverkum eru Cooper, [[Lady Gaga]], [[Dave Chappelle]], Andrew Dice Clay og [[Sam Elliott]]. Myndin fjallar um tónlistarmann (leikinn af Cooper) sem glímir við [[Alkóhólismi|alkóhólisma]] og verður ástfanginn af yngri söngkonu (leikin af Gaga). Þetta er þriðja endurgerðin á [[A Star Is Born (kvikmynd frá 1937)|myndinni frá 1937]], en hinar endurgerðirnar eru frá [[A Star Is Born (kvikmynd frá 1954)|1954]] og [[A Star Is Born (kvikmynd frá 1976)|1976]]. Kvikmyndatökur hófust á [[Coachella]] tónlistarhátíðinni í apríl 2017. ''A Star Is Born'' var frumsýnd á 75. árlegu [[Kvikmyndahátíðin í Feneyjum|Kvikmyndahátíðinni í Feneyjum]] þann 31. ágúst 2018. Og var svo frumsýnd í kvikmyndahúsum í Bandaríkjunum þann 5. október 2018 af [[Warner Bros. Pictures]]. Myndin sló í gegn og þénaði yfir 436 milljónir Bandaríkjadala um allan heim og hlaut lof fyrir frammistöðu Coopers, Gaga og Elliotts og leikstjórn Coopers, auk handrits, kvikmyndatöku og tónlistar. Myndin hlaut fjölda viðurkenninga, þar á meðal átta tilnefningar á 91. [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlaunahátíðinni]], meðal annars fyrir bestu mynd, besta leikara (Cooper), bestu leikkonu (Gaga) og besta leikara í aukahlutverki (Elliott); myndin vann verðlaun fyrir besta frumsamda lagið fyrir „Shallow“. Myndin hlaut einnig fimm tilnefningar á 76. [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlaunahátíðinni]], þar á meðal fyrir Best Motion Picture – Drama og vann verðlaun fyrir besta frumsamda lagið fyrir „Shallow“. [[A Star Is Born (tónlist)|Hljómplata kvikmyndarinnar]] seldist í meira en sex milljónum eintaka um allan heim og vann fjögur [[Grammy-verðlaunin|Grammy-verðlaun]] af sjö tilnefningum, þar á meðal tilnefningar fyrir lag ársins tvö ár í röð. Aðalsmáskífa plötunnar, „Shallow“, er eitt mest selda lag allra tíma. Fyrir leik sinn og framlög til tónlistar myndarinnar varð Gaga fyrsta konan í sögunni til að vinna [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlaun]], [[Grammy-verðlaunin|Grammy-verðlaun]], [[BAFTA-verðlaun]] og [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlaun]] á einu ári. == Leikarar == * [[Bradley Cooper]] sem Jackson "Jack" Maine, þekktur söngvari og alkóhólisti. Hann er leiðbeinandi og eiginmaður Ally. * [[Lady Gaga]] sem Ally Maine, söngkona og lagahöfundur sem Jack uppgötvar og verður síðar eiginkona hans. * Sam Elliott sem Bobby Maine, eldri hálfbróðir Jacks og umboðsmaður. * Rafi Gavron sem Rez Gavron, tónlistarframleiðandi og umboðsmaður Ally. * Andrew Dice Clay sem Lorenzo, faðir Ally. * Anthony Ramos sem Ramon, vinur Ally. * [[Dave Chappelle]] sem George "Noodles" Stone, fyrrum tónlistarmaður og besti vinur Jacks. * Drena De Niro sem Paulette Stone, eiginkona Noodles. * [[Greg Grunberg]] sem Phil, bílstjóri Jacks. == Heimildir == {{wpheimild | tungumál = En | titill = A Star Is Born (2018 film) | mánuðurskoðað = 24. júní | árskoðað = 2023}} == Tilvísanir == {{Reflist|30em}} == Tenglar == * {{Opinber vefsíða|http://www.astarisbornmovie.com/}} * {{Imdb titill|1517451}} {{DEFAULTSORT:Star is Born, A}} [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 2018]] [[Flokkur:Metro-Goldwyn-Mayer-kvikmyndir]] [[Flokkur:Warner Bros.-kvikmyndir]] o51tf0ral3ycsmscj68g665yoa7ljbi Narges Mohammadi 0 176643 1985384 1982818 2026-11-07T00:50:25Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985384 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Narges Safie Mohammadi | nafn_á_frum = {{nobold|نرگس صفیه محمدی}} | búseta = | mynd = Narges Mohammadi (cropped).jpg | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1972|4|21}} | fæðingarstaður = [[Zanjan]], [[Íran]] | þjóðerni = [[Íran|Írönsk]] | börn = 2 | maki = Taghi Rahmani ​(g. 2001) | verðlaun = [[File:Nobel prize medal.svg|15px]] [[Friðarverðlaun Nóbels]] (2023) | foreldrar = | undirskrift = | heimasíða = }} '''Narges Safie Mohammadi''' ([[persneska]]: نرگس صفیه محمدی; f. 21. apríl 1972)<ref name=PBS>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2012/05/profile-nationalist-religious-and-steadfast-narges-mohammadi.html |title=Nationalist, Religious, and Resolute: Narges Mohammadi |author=Muhammad Sahimi |date=10 May 2012 |publisher=PBS |access-date=31 October 2012 |archive-date=29 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629071816/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2012/05/profile-nationalist-religious-and-steadfast-narges-mohammadi.html |url-status=live}}</ref> er íranskur mannréttindasinni, vísindamaður og varaforseti [[Miðstöð verndara mannréttinda|Miðstöðvar verndara mannréttinda]], sem er stýrt af mannréttindalögfræðingnum og Nóbelsverðlaunahafanum [[Shirin Ebadi]].<ref name=G>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/iran-blog/2012/apr/26/iran-activist-narges-mohammadi-jailed |title=Kurdish human rights activist Narges Mohammadi arrested |author=Saeed Kamali Dehghan |author-link=Saeed Kamali Dehghan |date=26 April 2012 |work=The Guardian |access-date=31 October 2012 |archive-date=15 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615233544/http://www.guardian.co.uk/world/iran-blog/2012/apr/26/iran-activist-narges-mohammadi-jailed |url-status=live}}</ref> Í maí árið 2016 var hún dæmd til sextán ára fangelsis í [[Teheran]] fyrir að stofna og stýra „mannréttindahreyfingu sem berst fyrir afnámi dauðarefsinga“.<ref name=U>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/global-development/2016/may/24/narges-mohammadi-iranian-activist-un-condemns-10-year-jail-sentence |title=UN condemns 16-year jail sentence for Iranian activist Narges Mohammadi |author=Saeed Kamali Dehghan |author-link=Saeed Kamali Dehghan |date=24 May 2016 |work=The Guardian |access-date=11 January 2019 }}</ref> Árið 2023, á meðan Mohammadi var enn í fangelsi, hlaut hún [[friðarverðlaun Nóbels]] fyrir „baráttu hennar gegn kúgun kvenna í Íran og fyrir mannréttindum og frelsi öllum til handa“.<ref>{{Vefheimild|titill=Narges Mohammadi fær friðarverðlaun Nóbels|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2023-10-06-narges-mohammadi-faer-fridarverdlaun-nobels-393202|útgefandi=[[RÚV]]|dags=6. október 2023|skoðað=6. október 2023|höfundur=Hallgrímur Indriðason}}</ref> ==Bakgrunnur== Mohammadi fæddist í Zanjan og ólst upp í [[Qorveh]] (í [[Kúrdistan]]), [[Karaj]] og [[Oshnaviyeh]].<ref>{{Cite web |url=https://english.sawtbeirut.com/world/iranian-human-rights-activist-narges-mohammadi-gets-nobel-peace-prize/ |title=Geymd eintak |access-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007061626/https://english.sawtbeirut.com/world/iranian-human-rights-activist-narges-mohammadi-gets-nobel-peace-prize/ |archive-date=2023-10-07 |url-status=dead}}</ref> Hún gekk í Alþjóðaháskóla Imams Khomeini, útskrifaðist með gráðu í eðlisfræði og varð verkfræðingur að atvinnu. Á háskólaárum sínum skrifaði hún tvær greinar í stúdentablöð þar sem hún talaði fyrir [[Kvenréttindi|kvenréttindum]] og var handtekin á tveimur fundum pólitísku stúdentasamtakanna Tashakkol Daaneshjuyi Roshangaraan („Samtök upplýstra stúdenta“).<ref name=PBS/><ref name="ALF">{{cite web |url=https://www.alexanderlanger.org/en/604/2538 |title=Narges Mohammadi, from Iran, of the international Alexander Langer award 2009 |date=18 June 2009 |publisher=Alexander Langer Foundation |access-date=31 October 2012 |archive-date=15 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615233544/http://www.guardian.co.uk/world/iran-blog/2012/apr/26/iran-activist-narges-mohammadi-jailed |url-status=live}}</ref> Hún var jafnframt virk í fjallgönguklúbbi en vegna pólitískrar starfsemi sinnar var henni síðar bannað að taka þátt í fjallgöngum.<ref name=PBS/> Mohammadi vann síðar sem blaðakona hjá ýmsum umbótasinnuðum fréttablöðum og birti safnbók stjórnmálaritgerða með titlinum ''Umbæturnar, stefnan og aðferðirnar''.<ref name=ALF/> Árið 2003 gekk hún til liðs við [[Miðstöð verndara mannréttinda]], samtök sem stýrt er af Nóbelsverðlaunahafanum [[Shirin Ebadi]].<ref name=PBS/> Mohammadi varð síðar varaforseti samtakanna.<ref name="G"/> Árið 1999 giftist Mohammadi blaðamanninum [[Taghi Rahmani]], sem var stuttu síðar handtekinn í fyrsta sinn.<ref name=PBS/><ref name=ALF/> Rahmani flutti til Frakklands árið 2012 eftir að hafa afplánað alls fjórtán ára fangelsisvist en Mohammadi var áfram í Íran til að halda áfram mannréttindastarfi.<ref name=G/> Mohammadi og Rahmani eiga tvíbura saman.<ref name=PBS/><ref name=G/> ==Handtökur og málaferli== Mohammadi var handtekin í fyrsta sinn árið 1998 vegna gagnrýni hennar gegn írönsku ríkisstjórninni og varði einu ári í fangelsi.<ref name=ALF/> Í apríl 2010 var henni stefnt til [[Íslamski byltingardómstóllinn|Íslamska byltingardómstólsins]] vegna aðildar hennar að Miðstöð verndara mannréttinda. Henni var sleppt í stuttan tíma gegn tryggingargjaldi að andvirði 50.000 Bandaríkjadala en hún var síðan handtekin aftur nokkrum dögum síðar og sett í hald í [[Evin-fangelsi]].<ref name=PBS/><ref name=G2/> Heilsu Mohammadi fór að hraka í fangavistinni og hún smitaðist af [[Flogaveiki|flogakenndum]] sjúkdómi sem olli því að hún missti reglulega stjórn á vöðvum sínum. Henni var sleppt eftir einn mánuð og henni leyft að fara á sjúkrahús.<ref name=G2>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2011/sep/28/iranian-activist-narges-mohammadi-jailed |title=Iranian activist Narges Mohammadi jailed for 11 years |author=Saeed Kamali Dehghan |date=28 September 2011 |work=The Guardian |access-date=31 October 2012 |archive-date=8 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120808070324/http://www.guardian.co.uk/world/2011/sep/28/iranian-activist-narges-mohammadi-jailed |url-status=live}}</ref> Mohammadi var aftur sótt til saka í júlí 2011<ref name=PBS/> og sakfelld fyrir að „beita sér gegn þjóðaröryggi, eiga aðild að Miðstöð verndara mannréttinda og fyrir áróður gegn stjórnvöldum“.<ref name=G2/> Í september var hún dæmd til ellefu ára fangelsisvistar. Mohammadi sagðist aðeins hafa frétt af dómnum í gegnum lögfræðinga sína og að henni hefði borist „fordæmalaus 23 blaðsíðna dómur útgefinn af dómstólnum þar sem þeir líktu mannréttindastarfi mínu ítrekað við tilraunir til að kollvarpa stjórninni.“<ref name=G2/> Áfrýjunardómstóll staðfesti dóminn í mars 2012 en stytti fangavistina í sex ár.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/iran-blog/2012/mar/07/iran-arrests-journalists-activists |title=Iran steps up crackdown on journalists and activists |author=Saeed Kamali Dehghan |date=7 March 2012 |work=The Guardian |access-date=31 October 2012 |archive-date=23 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120723132537/http://www.guardian.co.uk/world/iran-blog/2012/mar/07/iran-arrests-journalists-activists |url-status=live}}</ref> Mohammadi var handtekin til að hefja afplánun þann 26. apríl.<ref name=G/> Utanríkisráðuneyti Bretlands mótmælti dómnum og kallaði hann „annað sorglegt dæmi um tilraunir íranskra stjórnvalda til að þagga niður í hugrökkum verndurum mannréttinda.“<ref name=G2/> [[Amnesty International]] skilgreindi Mohammadi sem [[Samviskufangi|samviskufanga]] og krafðist tafarlausrar lausnar hennar.<ref>{{cite web |url=https://www.amnesty.org/fr/documents/mde13/026/2012/fr/ |title=Urgent Action: human rights Defender imprisoned |date=30 April 2012 |publisher=Amnesty International |access-date=3 May 2012}}</ref> [[Blaðamenn án landamæra]] gáfu út beiðni í þágu Mohammadi á níu ára dánarafmæli ljósmyndarans [[Zahra Kazemi]], sem lést í Evin-fangelsi, og lýstu því yfir að líf Mohammadi í fangavist væri í „sérstakri hættu“.<ref>{{cite web |url=http://en.rsf.org/iran-lives-of-several-imprisoned-10-07-2012,42995.html |title=Lives of several imprisoned journalists and netizens in danger |date=10 July 2012 |publisher=Blaðamenn án landamæra |access-date=31 October 2012 |archive-date=13 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120913053131/http://en.rsf.org/iran-lives-of-several-imprisoned-10-07-2012,42995.html |url-status=dead}}</ref> Í júlí 2012 kallaði alþjóðlegur hópur þingmanna eftir lausn hennar, þar á meðal bandaríski öldungadeildarþingmaðurinn [[Mark Kirk]], kanadíski fyrrum ríkissaksóknarinn [[Irwin Cotler]], breski þingmaðurinn [[Denis MacShane]], ástralski þingmaðurinn [[Michael Danby]], ítalski þingmaðurinn [[Fiamma Nirenstein]] og litáíski þingmaðurinn [[Emanuelis Zingeris]].<ref>{{cite web |url=http://www.kirk.senate.gov/?p=press_release&id=550 |title=International Lawmakers Call on Iran to Release Narges Mohammadi |date=26 July 2012 |publisher=kirk.senate.gov |access-date=31 October 2012 |archive-date=17 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017000417/http://www.kirk.senate.gov/?p=press_release&id=550 |url-status=dead }}</ref> Mohammadi var sleppt úr fangelsi þann 31. júlí 2012.<ref>{{cite web|url=https://www.fidh.org/Iran-List-of-human-rights-12235|title=Iran: List of human rights defenders behind bars|website=Worldwide Movement for Human Rights|access-date=13 June 2017}}</ref> Þann 31. október 2014 flutti Mohammadi tilfinningaþrungna ræðu við gröf [[Sattar Beheshti]] og sagði: {{Tilvitnun2|Hvernig má það vera að þingmenn séu að stinga upp á áætlun um stuðning við dyggðir og forvarnir gegn löstum, en enginn sagði orð fyrir tveimur árum þegar saklaus mannvera að nafni Sattar Behesti lést við pyndingar í höndum yfirheyrara síns?}} Myndbandið af ræðu Mohammadi náði mikilli útbreiðslu á netinu og á samfélagsmiðlum, sem leiddi til þess að henni var stefnt til fangelsisdómstóls Evin. {{Tilvitnun2|Í stefnunni sem ég fékk 5. nóvember 2014 stóð að ég yrði að gefa mig fram ‚vegna ákæra‘ en það er engin frekari skýring um þessar ákærur, sagði Mohammadi.<ref>{{cite web|url=http://www.gc4hr.org/news/view/818|title=Iran: Judicial Harassment of Human Rights Activist Narges Mohammadi|website=www.gc4hr.org|access-date=13 June 2017}}</ref>}} Mohammadi var handtekin á ný þann 5. maí 2015 á grundvelli nýrra ákæra.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/05/06/world/middleeast/iran-arrests-prominent-rights-activist.html|title=Iran Arrests Prominent Rights Activist|first=Thomas|last=Erdbrink|newspaper=The New York Times|date=5 May 2015|access-date=13 June 2017}}</ref> Byltingardómstóllinn dæmdi hana í fimmtán ára fangelsi fyrir að „stofna ólögleg samtök“ með Legam (herferðar hennar til að afnema dauðarefsingar), fimm ár fyrir „samkomur og samverknað gegn þjóðaröryggi“ og eitt ár fyrir „áróður gegn kerfinu“ vegna viðtala hennar með alþjóðafjölmiðlum og fundi hennar í mars 2014 með þáverandi utanríkismálafulltrúa Evrópusambandsins, [[Catherine Ashton]].<ref name="Iran Human Rights Defenders Report">{{Cite news|url= https://iranhr.net/media/files/HRD_Report_Iran_Human_Rights_Eng.pdf |title= Iran Human Rights Defenders Report |work= Iran Human Rights |date= 12 November 2020|access-date= Mar 10, 2021 }}</ref> Í janúar 2019 var tilkynnt að Mohammadi hefði farið í hungurverkfall ásamt bresk-írönskum meðfanga sínum, [[Nazanin Zaghari-Ratcliffe]], til að mótmæla því að þeim væri neitað um aðgang að heilsugæslu í Evin-fangelsi.<ref name=Z>{{cite news |url=https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/zaghari-ratcliffe-to-go-on-hunger-strike-in-iranian-jail-1.3746838 |title=Zaghari-Ratcliffe to go on hunger strike in Iranian jail |date=3 January 2019 |newspaper=The Irish Times |access-date=11 January 2019 }}</ref> Í júlí 2020 sýndi Mohammadi sjúkdómseinkenni vegna sýkingar af [[COVID-19]] en henni virtist hafa batnað í ágúst.<ref>{{cite web|url=https://www.dw.com/en/iran-frees-activist-narges-mohammadi-cuts-her-sentence/a-55207239|title=Iran frees activist Narges Mohammadi, cuts her sentence|publisher=[[Deutsche Welle]]|date=8 October 2020|access-date=1 May 2021}}</ref> Mohammadi var sleppt úr fangelsi þann 8. október 2020.<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-iran-rights-idUSKBN26T1Q4|title=Iran frees prominent rights activist, news agency reports|newspaper=Reuters|date=8 October 2020}}</ref> Þann 27. febrúar 2021 birti Mohammadi myndband á samfélagsmiðlum þar sem hún greindi frá því að henni hefði verið stefnt til dómstóla tvisvar í desember vegna máls sem hefði verið höfðað gegn henni á meðan hún var enn í fangelsi. Mohammadi sagðist hafa neitað að gefa sig fram til dómstóla og að hún myndi óhlýðnast öllum ákvörðunum sem yrðu teknar. Í myndbandinu lýsti hún kynferðisofbeldi og annarri illri meðferð sem hún sjálf og aðrar konur hefðu sætt í fangelsunum og sagði stjórnvöld enn ekki hafa brugðist við kvörtun þess efnis sem hún hefði sent þann 24. desember. Nýja kæran gegn Mohammadi snerist um mótmælaaðgerðir hennar ásamt öðrum pólitískum föngum í Evin-fangelsi vegna drápa og handtaka öryggissveita á mótmælendum í nóvember 2019.<ref name="2020 Annual Report on the Death Penalty in Iran">{{Cite news|url= https://iranhr.net/media/files/Rapport_iran_2021-gb-290321-BD.pdf |title= 2020 Annual Report on the Death Penalty in Iran |work= Iran Human Rights |date= March 30, 2021| access-date= April 10, 2021 }}</ref> Mohammadi skrifaði formála að ársskýrslu samtakanna [[Iran Human Rights]] um dauðarefsingar í Íran í mars 2021. Hún skrifaði: {{Tilvitnun2|Aftökur á fólki á borð við [[Navid Afkari]] og [[Ruhollah Zam]] á undanförnu ári hafa verið ógagnsæjustu aftökur í Íran. Dæming dauðarefsingar gegn Ahmadreza Djalali er einn ranglátasti dómurinn og gaumgæfa verður ástæður þessara dauðadóma. Þetta fólk var dæmt til dauða eftir að þeim hafði verið haldið í einangrunarvist og það látið sæta hræðilegum sálrænum og andlegum pyntingum. Þess vegna tel ég dómsferlið ekki sanngjarnt eða réttlátt. Ég sé sakborninga sem haldið er í einangrun og þeir neyddir til að gefa ósannar og falskar játningar sem eru síðan notaðar sem sönnunargögn við útgáfu þessara dóma. Þess vegna hef ég þungar áhyggjur af nýlegum handtökum í Sistan, Balúkistan og Kúrdistan, og ég vona að stofnanir sem beita sér gegn dauðarefsingum fylgist grannt með föngunum því ég óttast að við stöndum frammi fyrir annarri hrinu aftaka á næsta ári.<ref name=" Narges Mohammadi: Violence of Death Penalty is Worse Than War ">{{Cite news|url= https://iranhr.net/en/articles/4680/|title= Narges Mohammadi: Violence of Death Penalty is Worse Than War|work= Iran Human Rights |date= March 30, 2021|access-date= April 10, 2021}}</ref>}} Í maí dæmdi glæpadómstóll í Teheran Mohammadi til tveggja og hálfs árs fangelsisvistar, 80 svipuhögga og tveggja sekta fyrir ákæruliði eins og að „dreifa áróðri gegn kerfinu“. Fjórum mánuðum síðar fékk hún boð um að gefa sig fram til að hefja afplánun en hún svaraði þeim ekki þar sem hún taldi dóminn ranglátan.<ref name="amnesty.org">{{Cite web|date=2021-11-18|title=Iran: Release arbitrarily detained rights activist at imminent risk of flogging|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/11/iran-release-narges-mohammadi/|access-date=2021-11-23|website=Amnesty International|language=en}}</ref> Í nóvember 2021 var Mohammadi handtekin í Karaj í Alborz-héraði á meðan hún var viðstödd minningarathöfn fyrir Ebrahim Ketabdar, sem var drepinn af írönskum öryggissveitum í mótmælum í nóvember 2019.<ref name="amnesty.org"/> Á tíma [[Mótmælin í Íran 2022|mótmælanna sem hófust vegna dauða Möhsu Amini]] í haldi írönsku siðgæðislögreglunnar árið 2022 gaf Narges Mohammadi út skýrslu þar sem farið var yfir kynferðislegt og líkamlegt ofbeldi gegn konum. Í janúar 2023 gaf hún út skýrslu þar sem farið var yfir aðstæður kvenna í Evin-fangelsi, meðal annars lista yfir 58 fanga og yfirheyrsluferlin og pyntingarnar sem þær hefðu verið beittar. 57 kvennanna höfðu varið samtals 8.350 dögum í einangrunarvist. 56 þeirra voru dæmdar til 3.300 mánuða samtals. ==Tilvísanir== <references/> {{Friðarverðlaun Nóbels}} {{DEFAULTSORT:Mohammadi, Narges}} {{f|1972}} [[Flokkur:Íranskir aðgerðasinnar]] [[Flokkur:Íranskir blaðamenn]] [[Flokkur:Handhafar friðarverðlauna Nóbels]] 38w742kl3pqwue0ti94cxw9gnyec6b7 Millistétt 0 177182 1985378 1836004 2026-11-07T00:46:24Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985378 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Global_Wealth_Distribution_2020_(Property).svg|thumb|right|Greining CreditSuisse á hnattrænni dreifingu [[auðmagn]]s 2020. Millistéttin er hér 11% mannkyns og á 39% heildarauðmagnsins.]] '''Millistétt''' eða '''miðstétt''' vísar til þeirra [[stétt]]a sem eru í miðju [[stéttaskipting|þjóðfélagsstigans]] hvernig sem hann er skilgreindur hverju sinni. Millistéttin er oft skilgreind út frá [[starf]]i, [[tekjur|tekjum]], [[menntun]] og [[þjóðfélagsstaða|þjóðfélagsstöðu]]. Sögulega hefur þetta hugtak tengst innreið [[nútími|nútímans]], [[kapítalismi|kapítalisma]] og [[lýðræði]]. Stundum er millistéttin skilgreind sem sá fimmtungur almennings sem er í miðju tekjuskiptingarinnar, og stundum sem nánast allir nema þeir allra auðugustu og fátækustu.<ref>{{Cite web |title=What is middle class, anyway? |url=https://money.cnn.com/infographic/economy/what-is-middle-class-anyway/index.html |access-date=2020-08-03 |archive-date=2020-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200706165032/https://money.cnn.com/infographic/economy/what-is-middle-class-anyway/index.html |url-status=dead }}</ref> Árið 2009 hélt tímaritið ''[[The Economist]]'' því fram að yfir helmingur mannkyns tilheyrði nú millistéttinni, aðallega vegna hagvaxtar í nývaxtarlöndum. Tímaritið skilgreindi millistéttina sem fólk sem getur varið þriðjungi tekna sinna að vild, eftir að hafa greitt fyrir nauðsynjar eins og mat og húsaskjól.<ref>{{cite web |last1=Parker |first1=John |title=Special report: Burgeoning bourgeoisie |url=https://www.economist.com/special-report/2009/02/14/burgeoning-bourgeoisie |website=The Economist |access-date=4 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215182252/http://www.economist.com/specialreports/displayStory.cfm?story_id=13063298&source=hptextfeature |archive-date=15 February 2009 |date=12 February 2009}}</ref> [[Friedrich Engels]] skilgreindi millistéttina á 19. öld sem [[borgarastétt]], sem stæði á milli [[bóndi|bænda]] og [[aðall|aðals]]. Samkvæmt því er millistéttin aðallega [[kaupmaður|kaupmenn]] og [[iðnaðarmaður|iðnaðarmenn]] sem starfa í [[borg]]um og bæjum. Á tímum [[einveldi]]sins í Frakklandi mynduðu borgarar og bændur saman [[þriðja stétt|þriðju stétt]], andstætt aðlinum (annarri stétt) og klerkum (fyrstu stétt). Einkenni þriðju stéttar var að hún lifði af vinnu sinni. Þessar stéttir hafa því líka verið kallaðar „hinar vinnandi stéttir“ (verkamenn, bændur og iðnaðarmenn). Á 19. öld var farið að skipta borgarastéttinni í [[stórborgari|stórborgara]] (iðnjöfra og eignafólk) og [[smáborgari|smáborgara]] (einyrkja og eigendur smáfyrirtækja). Hugtakið millistétt var í auknum mæli notað yfir þau síðarnefndu. Í dag er hugtakið gjarnan notað yfir [[fagmenntun|faglært starfsfólk]], iðnaðarmenn, launafólk með [[háskólamenntun]] og starfsfólk [[fjármálafyrirtæki|fjármálafyrirtækja]]. Hugtakið hefur líka verið tengt við eignastöðu: fólk sem á fasteignir og sparnað, og nýtur [[starfsöryggi]]s. Á 20. öld var tekið að greina á milli [[efri millistétt]]ar (fólk sem gengið hefur í einkaskóla og er með verðmæta háskólamenntun; læknar, lögfræðingar, millistjórnendur, ráðgjafar) og [[neðri millistétt]]ar (kennarar, iðnaðarmenn, faglært verkafólk). == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Stéttir]] srdaae16udmfdnczcs4ql55o3z6of94 Alben W. Barkley 0 177215 1985278 1918602 2026-11-06T22:14:30Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985278 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Alben W. Barkley | mynd = Alben Barkley, Vice-President.jpg | titill= [[Varaforseti Bandaríkjanna]] | stjórnartíð_start = [[20. janúar]] [[1949]] | stjórnartíð_end = [[20. janúar]] [[1953]] | forseti = [[Harry S. Truman]] | forveri = [[Harry S. Truman]] | eftirmaður = [[Richard Nixon]] | titill2= [[Öldungadeild Bandaríkjaþings|Öldungadeildarþingmaður]] fyrir [[Kentucky]] | stjórnartíð_start2 = [[3. janúar]] [[1955]] | stjórnartíð_end2 = [[30. apríl]] [[1956]] | forveri2 = [[John Sherman Cooper]] | eftirmaður2 = [[Robert Humphreys]] | stjórnartíð_start3 = [[4. mars]] [[1927]] | stjórnartíð_end3 = [[19. janúar]] [[1949]] | forveri3 =[[Richard P. Ernst]] | eftirmaður3 = [[Garrett L. Withers]] | titill4= [[Fulltrúadeild Bandaríkjaþings|Fulltrúadeildarþingmaður]] fyrir 1. kjördæmi [[Kentucky]] | stjórnartíð_start4 = [[4. mars]] [[1913]] | stjórnartíð_end4 = [[3. mars]] [[1927]] | forveri4 =[[Ollie M. James]] | eftirmaður4 = [[William Voris Gregory]] | fæddur = [[24. nóvember]] [[1877]] | fæðingarstaður = [[Lowes]], [[Kentucky]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1956|4|30|1877|11|24}} | dánarstaður = [[Lexington (Virginía)|Lexington]], [[Virginía|Virginíu]], Bandaríkjunum | stjórnmálaflokkur = [[Demókrataflokkurinn]] | maki = Dorothy Brower (g. 1903; d. 1947)<br>Jane Rucker Hadley (g. 1949) | börn = 3 | háskóli = [[Marvin-háskóli]] (BA) | undirskrift = Alben W Barkley Signature2.svg }} '''Alben William Barkley''' (24. nóvember 1877 – 30. apríl 1956) var [[Bandaríkin|bandarískur]] lögfræðingur og stjórnmálamaður sem var [[varaforseti Bandaríkjanna]] frá 1949 til 1953 í forsetatíð [[Harry S. Truman]]. Barkley hafði áður setið á báðum deildum [[Bandaríkjaþing]]s og hafði verið leiðtogi þingmeirihluta [[Demókrataflokkurinn|Demókrataflokksins]] á [[Öldungadeild Bandaríkjaþings|öldungadeild þingsins]] frá 1937 til 1947. ==Æviágrip== Alben Barkley fæddist árið 1877 á bóndabýli í [[Kentucky]]. Afi hans hafði flutt þangað með fjölskyldu sína en hafði áður búið við austurströnd Bandaríkjanna. Barkley gekk í ýmsa skóla á heimaslóðum sínum uns hann hlaut inngöngu í lagadeild [[Virginíuháskóli|Virginíuháskóla]]. Hann vann sem kyndari í skólanum samhliða náminu. Árið 1901 hóf Barkley störf sem lögfræðingur í [[Paducah]].<ref name=tíminn>{{Tímarit.is|1006580|Alben W. Barkley|blað=[[Tíminn]]|útgáfudagsetning=25. ágúst 1948|blaðsíða=5-6}}</ref> Árið 1904 var Barkley kjörinn saksóknari í [[McCracken County]] í Kentucky. Hann var síðan kjörinn á [[fulltrúadeild Bandaríkjaþings]] árið 1913, náði endurkjöri sex sinnum og sat á þingdeildinni samfleytt í þrettán ár. Árið 1926 bauð Barkley sig fram á [[Öldungadeild Bandaríkjaþings|öldungadeild þingsins]] fyrir Kentucky og náði kjöri.<ref name=tíminn/> Barkley var meðal þeirra forystumanna innan [[Demókrataflokkurinn|Demókrataflokksins]] sem áttu helstan þátt í því að [[Franklin D. Roosevelt]] var valinn sem forsetaframbjóðandi flokksins fyrir [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 1932|forsetakosningarnar 1932]]. Roosevelt launaði Barkley stuðninginn með því að fela honum að flytja aðalræðuna á flokksþingi Demókrataflokksins árið 1936 þar sem Roosevelt var valinn sem forsetaefni í annað skipti. Eftir [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 1936|forsetakosningarnar 1936]] beitti Roosevelt sér fyrir því að Barkley yrði valinn þingflokksleiðtogi flokksins á öldungadeildinni.<ref name=tíminn/> Sem leiðtogi Demókrata á öldungadeildinni átti Barkley þátt í að koma ýmsum [[Ný gjöf|stefnumálum Roosevelt]] í gegnum þingið, meðal annars láns- og leigulögum, herskyldulögum og lögum um ýmsa aðstoð við [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamenn]].<ref name=tíminn/> Barkley var af mörgum talinn líklegur til að verða næsti forsetaframbjóðandi Demókrata fyrir kosningarnar 1940 áður en Roosevelt ákvað að gefa kost á sér í þriðja skipti.<ref>{{Tímarit.is|1146335|Barkley|blað=[[Vísir (dagblað)|Vísir]]|útgáfudagsetning=20. ágúst 1937|blaðsíða=2}}</ref> [[Mynd:Buchenwald-bei-Weimar-am-24-April-1945.jpg|thumb|left|Barkley virðir fyrir sér fórnarlömb [[Helförin|Helfararinnar]] í [[Buchenwald]]-fangabúðunum 24. apríl 1945.]] Undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]], þann 24. apríl 1945, ferðaðist Barkley til [[Buchenwald]]-fangabúðanna í Þýskalandi, sem [[Bandaríkjaher]] hafði frelsað nokkrum dögum fyrr. [[Dwight D. Eisenhower]] hershöfðingi hafði skilið lík fórnarlamba nasista eftir ógrafin svo bandarískir þingmenn gætu gert sér grein fyrir umfangi [[Lokalausnin|lokalausnar nasista]] við „Gyðingavandanum“.<ref>{{Cite web |url=https://www.scrapbookpages.com/Buchenwald/Liberation5.html |title=American Congressmen and reporters visit Buchenwald, April 24, 1945 |website=www.scrapbookpages.com |access-date=September 13, 2019 |archive-date=November 18, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201118003856/http://www.scrapbookpages.com/buchenwald/Liberation5.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://collections.ushmm.org/search/catalog/pa1056547 |title=American congressmen view the open ovens in the Buchenwald crematorium. |publisher=United States Holocaust Memorial Museum |website=collections.ushmm.org |access-date=September 13, 2019 |archive-date=March 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210307221437/https://collections.ushmm.org/search/catalog/pa1056547 |url-status=live }}</ref> [[Harry S. Truman]], eftirmaður Roosevelt á forsetastól, valdi Barkley sem varaforsetaefni sitt fyrir [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 1948|forsetakosningarnar árið 1948]]. Þeir höfðu áður unnið saman á öldungadeild þingsins. Truman hafði áður verið mótfallinn því að Barkley yrði fyrir valinu og hafði lagt áherslu á að einhver yngri manna úr flokknum yrði varaforsetaefni, en Barkley var á þessum tíma einn elsti varaforsetaframbjóðandi í sögu Bandaríkjanna. Hins vegar kom það Barkley til góðs að hann þótti einn besti merkisberi stefnunnar sem Roosevelt hafði mótað og þingflokkur Demókrata hafði fylgt á meðan Barkley var þingflokksleiðtogi.<ref name=tíminn/> Truman og Barkley unnu óvæntan sigur í forsetakosningunum 1948 og Barkley tók því við embætti varaforseta Bandaríkjanna í byrjun næsta árs. Barkley varð virkur meðlimur í stjórn Trumans og var einn helsti talsmaður hennar, sér í lagi eftir að [[Kóreustríðið]] tók mestalla athygli forsetans. Þegar Truman tilkynnti að hann myndi ekki sækjast eftir endurkjöri árið 1952 hóf Barkley að skipuleggja eigið forsetaframboð en verkalýðsleiðtogar neituðu að styðja framboð hans vegna aldurs hans og hann dró sig því úr forvalinu. Barkley dró sig til hlés en hóf aftur þátttöku í stjórnmálum stuttu síðar og náði endurkjöri á öldungadeild Bandaríkjaþings árið 1954.<ref name=finch167>{{cite journal |last=Finch |first=Glenn |title=The Election of United States Senators in Kentucky: The Barkley Period |journal=Filson Club History Quarterly |volume=45 |issue=3 |date=July 1971|page=167}}</ref> Barkley lést úr hjartaáfalli þann 30. apríl 1956.<ref>James K. Libbey, ''Alben Barkley: A Life in Politics'' (2016) kaflar 13-16.</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Varaforseti Bandaríkjanna]] | frá = [[20. janúar]] [[1949]] | til = [[20. janúar]] [[1953]] | fyrir = [[Harry S. Truman]] | eftir = [[Richard Nixon]] }} {{Töfluendir}} {{Varaforsetar Bandaríkjanna}} {{DEFAULTSORT:Barkley, Alben W.}} {{fd|1877|1956}} [[Flokkur:Bandarískir fulltrúadeildarþingmenn]] [[Flokkur:Bandarískir öldungadeildarþingmenn]] [[Flokkur:Demókratar]] [[Flokkur:Frambjóðendur til embættis forseta Bandaríkjanna 1952]] [[Flokkur:Varaforsetar Bandaríkjanna]] gtwyyhaafbk1u03b7z3q3jwah5813m1 The X Factor (Bandaríkin) 0 177933 1985437 1889324 2026-11-07T02:08:33Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985437 wikitext text/x-wiki {{Sjónvarpsþáttur | nafn = The X Factor | mynd = | mynd_texti = | annað_nafn = | tegund = [[Raunveruleikasjónvarp]] | skapari = [[Simon Cowell]] | byggt_á = [[The X Factor (Bretland)|''The X Factor'']] | kynnir = {{Plainlist | * [[Steve Jones]] * [[Mario Lopez]] * [[Khloé Kardashian]] }} | dómarar = {{Plainlist | * Simon Cowell * [[L.A. Reid]] * [[Paula Abdul]] * [[Nicole Scherzinger]] * [[Britney Spears]] * [[Demi Lovato]] * [[Kelly Rowland]] * [[Paulina Rubio]] }} | land = [[Bandaríkin]] | tungumál = Enska | fjöldi_þáttaraða = 3 | fjöldi_þátta = 80 | aðalframleiðandi = {{unbulleted list|Simon Cowell|Cecile Frot-Coutaz|Siobhan Greene|Richard Holloway|Andrew Llinares|Rob Wade<ref name="PR June">{{cite web|url=http://www.fox.com/programming/_ugc/X_Factor_The_2011.pdf |title=''The X Factor'' Press Release |archive-url=https://web.archive.org/web/20111215133126/http://www.fox.com/programming/_ugc/X_Factor_The_2011.pdf |archive-date=December 15, 2011 |type=Press release |publisher=[[Fox Broadcasting Company]] |access-date=June 24, 2011}}</ref>}} | staðsetning = [[CBS Television City]] (beinar útsendingar) | lengd = 60–150 mínútur | framleiðsla = {{unbulleted list|[[FremantleMedia North America]] <br> [[Syco Entertainment]]}} | sjónvarpsstöð = [[Fox (sjónvarpsstöð)|Fox]] | frumsýning = {{Start date|2011|9|21}} | síðasti_þáttur = {{End date|2013|12|19}} | tengt = | vefsíða = | imdb_kenni = 1582461 }} '''''The X Factor''''' (einnig þekkt sem '''''The X Factor USA''''') er bandarískur raunveruleikasjónvarpsþáttur sem var búinn til af [[Simon Cowell]] og framleiddur af [[FremantleMedia North America]] og [[SYCOtv]] í samstarfi við [[Sony Music|Sony Music Entertainment]] og var sýndur á [[Fox (sjónvarpsstöð)|Fox]].<ref name="syco2010">{{cite news|url=http://www.digitalspy.co.uk/showbiz/news/a197592/sony-confirms-cowell-green-venture.html|title=Sony confirms Cowell, Green venture|last=Wilkes|first=Alex|date=January 19, 2010|access-date=January 21, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100508022956/http://www.digitalspy.co.uk/showbiz/news/a197592/sony-confirms-cowell-green-venture.html|archive-date=May 8, 2010|website=[[Digital Spy]]|url-status=live}}</ref> Þættirnir eru byggðir á [[The X Factor (Bretland)|breska þættinum]] og eru hluti af alþjóðlega [[The X Factor|X Factor vörumerkinu]]. Þátturinn gengur út á að finna fólk með sönghæfileika sem mætir í áheyrnarprufur fyrir framan áhorfendur þar sem dómarar velja hver komast áfram og keppast svo um atkvæði áhorfenda. Keppendur eru 12 ára og eldri og mega keppa sem einstaklingar eða í hópi. Sigurvegarinn er valinn með símakosningu áhorfenda og internetkosningu og hlýtur í verðlaun upptökusamning við [[Syco Music]], plötuútgáfu Cowell, að andvirði 5 milljóna bandaríkjadala í fyrstu og annari þáttaröð, og 1 milljóna bandaríkjadala virði í þeirri þriðju. Þau sem sigruðu keppnina voru Melanie Amaro, Tate Stevens og Alex & Sierra. Þátturinn hóf göngu sína 21. september 2011 og var sýndur árlega frá september til desember.<ref>{{cite news|url=http://www.digitalspy.co.uk/showbiz/news/a197970/ntas-cowell-vid.html|title=EXCLUSIVE: Cowell confirms start date for US 'X Factor'|last=Wilkes|first=Neil|date=January 20, 2010|access-date=January 20, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100223085550/http://www.digitalspy.co.uk/showbiz/news/a197970/ntas-cowell-vid.html|archive-date=February 23, 2010|publisher=[[Digital Spy]]|author2=French, Dan|url-status=live}}</ref> Þátturinn fékk slæma dóma gagnrýnenda. Hlutverk dómnefndar er að meta og gefa umsögn um frammistöðu keppenda. Hver keppandi er skipaður í einn af fjórum flokkum.<ref name="pepsi1">{{cite web|url=http://xfactor.blogs.fox.com/2011/01/07/pepsi-is-announced-as-the-official-sponsor-of-the-x-factor/|title=PEPSI is Announced as the Official Sponsor of The X Factor!|date=January 7, 2011|work=[[Fox Broadcasting Company]]|access-date=January 24, 2011}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}{{dead link|date=March 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> Hver dómari sá um að leiðbeina keppendum í sínum flokki, aðstoða við lagaval, sviðsframkomu og sviðsetningu, auk þess að dæma keppendur úr öðrum flokkum í kjölfar flutnings þeirra á lögum. Dómararnir kepptu sín á milli til að reyna að fá keppanda úr sínum flokki til að vinna keppnina og gera þá að vinningsdómara. Sá keppandi sem hefur náð mestum árangri í kjölfar þátttöku er stúlknahljómsveitin [[Fifth Harmony]], þar sem allir meðlimir hennar hafa hafið sólóferil.<ref>{{cite web|url=https://www.entertainmentwise.com/the-x-factor-usa-biggest-contestants/|title=''The X Factor USA'': Where are the biggest stars now?|date=April 27, 2017|publisher=EntertainmentWise|archive-url=https://web.archive.org/web/20201017015520/https://www.entertainmentwise.com/the-x-factor-usa-biggest-contestants/|archive-date=October 17, 2020|access-date=April 5, 2019|url-status=dead}}</ref> == Dómarar og kynnar == Dómnefndin í fyrstu þáttaröðinni samanstóð af Cowell, [[Paula Abdul]], [[Cheryl Cole]] og [[L.A. Reid]]. Kynnar voru [[Steve Jones]] og [[Nicole Scherzinger]], en hún tók við af Cheryl Cole sem dómari eftir tvær áheyrnaprufur. [[Demi Lovato]] og [[Britney Spears]] tóku við af Abdul og Scherzinger sem dómarar í annari þáttaröð. [[Khloé Kardashian]] og [[Mario Lopez]] tóku við af Jones sem kynnar þáttarins. [[Kelly Rowland]] og [[Paulina Rubio]] tóku við af Reid og Spears sem dómarar í þriðju þáttaröð og Lopez varð einn kynnir eftir að Kardashian var ekki beðin um að snúa aftur. == Þáttaraðir == Þrjár þáttaraðir hafa verið sýndar. {{legend|Lightgreen|Sigurvegari {{dagger}}}} {{legend|#CEF|Sigurdómari {{double-dagger}}}} {{legend|#FFC7C7|Dómari og flokkur komust ekki í úrslit #}} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%; line-height:16px; width:100%;" |+Yfirlit yfir hverja þáttaröð með frumsýningar- og lokadagsetningum, sigurvegurum, keppendum, kynnum og dómurum ! rowspan="2" scope="col" |{{Abbr|Þr.|Þáttaröð}} ! rowspan="2" scope="col" |{{Abbr|Frums.|Frumsýning}} ! rowspan="2" scope="col" |{{Abbr|Lokaþ.|Lokaþáttur}} ! colspan="4" scope="col" |Dómarar (Flokkur) ! rowspan="2" scope="col" |Sigurvegari (leiðbeinandi) ! rowspan="2" scope="col" |Í öðru sæti (leiðbeinandi) ! rowspan="2" scope="col" |Kynnar ! rowspan="2" scope="col" |Bakhjarlar ! rowspan="2" scope="col" |Gestadómarar |- ! scope="col" |Dómari 1 ! scope="col" |Dómari 2 ! scope="col" |Dómari 3 ! scope="col" |Dómari 4 |- ! scope="row" |1 |21. september 2011 |22. desember 2011 |[[L.A. Reid]] (Strákar) |[[Nicole Scherzinger]] (Yfir 30 ára) |style="background:#FFC7C7" |[[Paula Abdul]]<br />(Hópar) # |style="background:#CEF" |[[Simon Cowell]]<br />(Stelpur) {{double-dagger}} |style="background:Lightgreen" |[[Melanie Amaro]] {{dagger}}<br>Stelpur<br/>(Cowell) |[[Josh Krajcik]] Yfir 30 ára (Scherzinger) |[[Steve Jones]] |[[PepsiCo|Pepsi]]<br>[[Sony]]<br>[[Verizon]]<br>[[Chevrolet]] |[[Cheryl Cole]]{{ref|31|1}} |- ! rowspan="row" |2 |12. september 2012 |20. desember 2012 |style="background:#CEF" |L.A. Reid (Yfir 25 ára) {{double-dagger}} |[[Britney Spears]] (Unglingar) |style="background:#FFC7C7" |[[Demi Lovato]] (18-25 ára) # |Simon Cowell (Hópar) |style="background:Lightgreen" |[[Tate Stevens]] {{dagger}}<br>Yfir 25 ára<br/>(Reid) |[[Carly Rose Sonenclar]] Unglingar (Spears) |[[Khloé Kardashian]] [[Mario Lopez]] |Pepsi<br>Sony<br>Verizon<br>[[Best Buy]] |[[Louis Walsh]]{{ref|32|2}} |- ! scope="row" |3 |11. september 2013 |19. desember 2013 |[[Kelly Rowland]] (Yfir 25 ára) |style="background:#FFC7C7" |Demi Lovato (Stelpur) # |[[Paulina Rubio]] (Strákar) |style="background:#CEF" |Simon Cowell (Hópar) {{double-dagger}} |style="background:Lightgreen" |[[Alex & Sierra]] {{dagger}}<br>Hópar<br>(Cowell) |[[Jeff Gutt]] Yfir 25 ára (Rowland) |Mario Lopez |[[CoverGirl]]<br>[[Herbal Essences]]<br>[[Honda]]<br>[[SecretSecret]] | {{N/A}} |} ; Neðanmálsgreinar # {{note|31}} Cheryl Cole var upphaflega varanlegur dómari í áheyrnarprufunum í Los Angelse og Chicago, en var skipt út fyrir Nicole Scherzinge sem átti upphaflega að vera kynnir ásamt Steve Jones. # {{note|32}} Louis Walsh kom sem gestadómari í áheyrnarprufunum í Kansas City til að fylla í skarðið fyrir Simon Cowell sem var frá vegna veikinda. == Heimildir == {{wpheimild|tungumál=En|titill=The X Factor (American TV series)|mánuðurskoðað=3. janúar|árskoðað=2024}} == Tilvísanir == {{Reflist}} [[Flokkur:Bandarískir sjónvarpsþættir]] [[Flokkur:Bandarískir raunveruleikaþættir]] 52aa0dd5q8nmhkprrc6h2sd50d96ixj Rogue One 0 178418 1985402 1981708 2026-11-07T01:17:14Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985402 wikitext text/x-wiki {{skáletrun}} {{Kvikmynd|nafn=Rogue One: A Star Wars Story|leikstjóri=[[Gareth Edwards (director)|Gareth Edwards]]|handritshöfundur={{Plainlist| * [[Chris Weitz]] * [[Tony Gilroy]] }}|saga={{Plainlist| * [[John Knoll]] * [[Gary Whitta]] }}|byggt_á={{Separated entries|[[Listi yfir Star Wars persónur|Persónur]]|[[George Lucas]]| separator =<br/>}}|framleiðandi={{Plainlist| * [[Kathleen Kennedy (producer)|Kathleen Kennedy]] * [[Allison Shearmur]] * Simon Emanuel }}|leikarar={{Plainlist|<!--Per poster billing--> * [[Felicity Jones]] * [[Diego Luna]] * [[Ben Mendelsohn]] * [[Donnie Yen]] * [[Mads Mikkelsen]] * [[Alan Tudyk]] * [[Jiang Wen]] * [[Forest Whitaker]] }}|kvikmyndagerð=[[Greig Fraser]]|klipping={{Plainlist| * [[John Gilroy (film editor)|John Gilroy]] * [[Jabez Olssen]] * Colin Goudie }}|tónlist=[[Michael Giacchino]]<!--Do not add John Williams to this parameter. Per Template:Infobox film only the composer of this film's original music score should be included.-->|fyrirtæki=[[Lucasfilm|Lucasfilm Ltd.]]|dreifiaðili=[[Walt Disney Studios Motion Pictures|Walt Disney Studios<br />Motion Pictures]]<!-- Text formatting is used in this link to ensure correct formatting at all screen resolutions. -->|frumsýning=<!--Per infobox guidelines, only the FIRST release and release of COUNTRY OF PRODUCTION. Please do NOT add the UK date here, as that is not known to be the FIRST release. Thank you.-->{{Film date|2016|12|10|[[Pantages Theatre (Hollywood)|Pantages Theatre]]|2016|12|16|Bandaríkin}}<!--Per infobox guidelines, only the FIRST release and release of COUNTRY OF PRODUCTION. Thank you. -->|lengd=134 mínútur<ref>{{Cite web |title=Rogue One: A Star Wars Story |url=https://www.bbfc.co.uk/release/rogue-one-a-star-wars-story-film-qxnzzxq6vlgtodyzody4 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20211113080249/https://www.bbfc.co.uk/release/rogue-one-a-star-wars-story-film-qxnzzxq6vlgtodyzody4 |archive-date=November 13, 2021 |access-date=November 13, 2021 |website=[[British Board of Film Classification]]}}</ref> |land=Bandaríkin |tungumál=Enska |ráðstöfunarfé=$200–265 milljónir<ref name="DeadlineProfitAnalysisFinal">{{cite web |url=https://deadline.com/2017/04/rogue-one-box-office-profit-2016-1202054697/ |title=No. 3 'Rogue One' Box Office Profits – 2016 Most Valuable Movie Blockbuster Tournament |last=Fleming |first=Mike Jr. |website=[[Deadline Hollywood]] |date=April 3, 2017 |access-date=April 3, 2017 |archive-date=April 3, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170403211444/http://deadline.com/2017/04/rogue-one-box-office-profit-2016-1202054697/ |url-status=live }}</ref><ref name="filmla">{{Cite journal |last=FilmL.A. |date=May 23, 2017 |title=2016 Feature Film Study |url=https://www.filmla.com/wp-content/uploads/2017/05/2016_film_study_WEB.pdf |journal=FilmL.A. Feature Film Study |page=22 |access-date=November 22, 2018 |archive-date=July 31, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170731191957/https://www.filmla.com/wp-content/uploads/2017/05/2016_film_study_WEB.pdf |url-status=dead }}</ref> |heildartekjur=$1.058 milljarður<ref name="BOM">{{cite Box Office Mojo |title=Rogue One: A Star Wars Story |id=3748528 |access-date=September 2, 2022}}</ref> }} '''''Rogue One: A Star Wars Story''''' er bandarísk [[vísindaskáldsaga|vísindaskáldsögumynd]] frá árinu 2016, leikstýrt af [[Gareth Edwards]]. Handritið er eftir Chris Weitz og Tony Gilroy og er úr sögu eftir John Knoll og Gary Whitta. Myndin var framleidd af [[Lucasfilm]] en Walt Disney Studios Motion Pictures sáu um dreifingu. Myndin er sú fyrsta í Star Wars Anthology-myndaröðinni og er forsögumynd fyrstu [[Stjörnustríð]]smyndarinnar, ''[[Stjörnustríð: Ný von]]'' (1977). [[Felicity Jones]], [[Diego Luna]], [[Ben Mendelsohn]], [[Donnie Yen]], [[Mads Mikkelsen]], [[Alan Tudyk]], [[Riz Ahmed]], [[Jiang Wen]] og [[Forest Whitaker]] fara með aðalhlutverkin. Myndin gerist einni viku fyrir atburði ''Stjörnustríð: Ný von'' og fjallar um hóp uppreisnarmanna sem reyna að stela teikningunum af Helstirninu, gereyðingarvopni Stjörnuveldisins. Myndin fjallar um fyrsta sigur uppreisnarsinna gegn Stjörnuveldinu, en vitnað er til atvikanna í upphafstextanum í Stjörnustríði.<ref>{{Cite web|url=https://oscars.org/events/star-wars-and-rogue-one|title=Star Wars and Rogue One|last=Academy of Motion Picture Arts and Sciences|date=17 June 2019|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804170530/https://www.oscars.org/events/star-wars-and-rogue-one|archive-date=August 4, 2020|access-date=16 August 2020}}</ref> Myndin fór í framleiðslu tíu árum eftir að Knoll fékk hugmyndina að henni. Hún er frábrugðin hefðbundnari Stjörnustríðsmyndum, bæði út frá söguþræði og kvikmyndagerð. Upphafsatriði myndarinnar var tekið í [[Reynisfjara|Reynisfjöru]] á Íslandi. == Heimildir == {{reflist}} {{stubbur|kvikmynd}} {{K|2016}} [[Flokkur:Stjörnustríðskvikmyndir]] dna8d1w4syihurrm23uozf90pwuw917 UTC+13:00 0 178593 1985444 1847249 2026-11-07T02:15:38Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985444 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Timezones2008 UTC+13 gray.png|thumb|300px|Kort af UTC+13:00]] '''UTC+13:00''' er tímabelti þar sem klukkan er 13 tímum á undan [[UTC]]. ==Staðartími (Allt árið)== Byggðir: [[Apía]], [[Atafu]], [[Nukuʻalofa]] ===Eyjaálfa=== ==== Míkrónesía ==== * {{fáni|Kíribatí}} ** [[Fönixeyjar]] ==== Pólýnesía ==== * {{fáni|Nýja-Sjáland}} **[[Tókelá]]<ref name=":0">{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/news/time/tokelau-wrong-time.html|title=Tokelau: Wrong local time for over 100 years|publisher=timeanddate.com}}</ref> * {{fáni|Samóa}}<ref name=":1">{{cite news|url=http://www.metro.co.uk/news/862729-samoa-to-change-time-zones-and-move-forward-by-a-day|title=Samoa to change time zones and move forward by a day|last=McCabe|first=Joanne|date=May 9, 2011|work=Metro|archive-url=https://web.archive.org/web/20121228090307/http://metro.co.uk/2011/05/09/samoa-to-change-time-zones-and-move-forward-by-a-day-4432/|archive-date=December 28, 2012|url-status=dead}}</ref><ref name=":2">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-16351377|title=Samoa and Tokelau skip a day for dateline change|date=December 30, 2011|work=BBC News|access-date=May 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20141210101623/http://www.bbc.com/news/world-asia-16351377|archive-date=December 10, 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Daylight savings scrapped |url=https://www.samoaobserver.ws/category/samoa/91812 |website=Samoa Observer |access-date=23 September 2021 |date=20 September 2021}}</ref> * {{fáni|Tonga}} ==Sumartími (Sumar á suðurhveli)== Byggðir: [[Auckland]], [[Wellington]], [[Christchurch]], [[Suva]], [[Nadi]] ===Eyjaálfa=== ==== Ástralasía ==== * {{fáni|Nýja-Sjáland}} ===Suðurskautslandið=== *Sums staðar á [[Suðurskautslandið|Suðurskautslandinu]] ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Tímabelti}} [[Flokkur:Tímabelti]] 7gahzbmcysx5fxeiei5v660frpsg2w8 Ice Spice 0 178733 1985335 1848264 2026-11-06T23:56:49Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985335 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Ice Spice | mynd = Ice Spice Next Wav by Keinoflo uploaded by James Tamim V4 (cropped V2) 2022.png | mynd_alt = | mynd_texti = Ice Spice árið 2022 | fæðingarnafn = Isis Naija Gaston<ref>{{cite web|url=https://www.ascap.com/repertory#/ace/search/workID/918947099|title=Be A Lady|website=ASCAP|publisher=American Society of Composers, Authors and Publishers |access-date=March 13, 2023 |archive-date=March 30, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330145422/https://www.ascap.com/repertory#/ace/search/workID/918947099 |url-status=live}}</ref> | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|2000|1|1}} | fæðingarstaður = [[New York-borg|New York]], [[New York-fylki|New York]], [[Bandaríkin|BNA]] | stefna = {{flatlist| * [[Hipphopp]] * [[drill]] }} | starf = {{flatlist| * Rappari * lagahöfundur }} | ár = 2021–í dag | útgefandi = {{flatlist| * 10K Projects * [[Capitol Records|Capitol]] * [[Polydor Records|Polydor]]<ref>{{Cite web|title=Polydor Records Artists|url=https://www.polydor.co.uk/artists/|access-date=September 16, 2023|archive-date=April 17, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230417093732/https://www.polydor.co.uk/artists/|url-status=dead}}</ref> }} | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Isis Naija Gaston''' (f. 1. janúar 2000), þekkt sem '''Ice Spice''', er [[Bandaríkin|bandarískur]] rappari. Hún er fædd og uppalin í [[the Bronx]] í [[New York-borg]]. Hún hóf tónlistarferilinn sinn árið 2021 eftir að hafa kynnst [[Upptökustjóri|upptökustjóranum]] RiotUSA. Ice Spice varð fyrst fræg seint árið 2022 með laginu sínu „Munch (Feelin' U)“, sem varð vinsælt á samfélagsmiðlinum [[TikTok]]. Eftir að hafa skrifað undir hjá 10K Projects með [[Capitol Records]], gaf hún út smáskífurnar „Bikini Bottom“ og „In Ha Mood“ af stuttskífunni sinni ''Like..?'' (2023). Hún hefur einnig komið fram á lögum hjá öðru tónlistarfólki eins og „Princess Diana“ (með [[Nicki Minaj]]), „Barbie World“ (með Nicki Minaj og [[Aqua (hljómsveit)|Aqua]]), „Boy's a Liar Pt. 2“ (með [[PinkPantheress]]), og „Karma“ (með [[Taylor Swift]]). == Útgefið efni == === Breiðskífur === * ''Y2K'' (2024) === Stuttskífur === * ''Like..?'' (2023) == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{Opinber vefsíða}} {{stubbur|æviágrip|tónlist}} {{f|2000}} [[Flokkur:Bandarískir rapparar]] swamnr5e4dvo28hwvyifsbuopv2r4l2 Blossalaukur 0 179554 1985291 1854909 2026-11-06T22:41:37Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985291 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{Taxobox | name = Blossalaukur | image = Allium roseum2.jpg | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Angiosperms'') | classis = [[Einkímblöðungur]] (''Monocots'') | ordo = [[Laukabálkur]] (''Asparagales'') | familia = [[Laukætt]] (''Alliaceae'') | genus = ''[[Laukar]]'' (''Allium'') | subgenus = Allium subg. Amerallium | species = A. roseum | binomial = Allium roseum | binomial_authority = [[Carl von Linné|L.]]<ref name = "col43233395">L. (1753) , In: Sp. Pl.: 296</ref> | synonyms = *''Molium roseum'' <small>(L.) Fourr.</small> *''Nectaroscordum roseum'' <small>(L.) Galasso & Banfi</small> | synonyms_ref = Kew<ref name=Kew>[http://apps.kew.org/wcsp/synonomy.do?name_id=296421 Kew World Checklist of Selected Plant Families]</ref> | range_map = | range_map_caption = }} '''Blossalaukur''' ([[fræðiheiti]]: ''Allium roseum'') er tegund af laukætt frá Miðjarðarhafssvæðinu. ''Allium roseum'' er með um 46 sm langa blómstöngla. Blómin eru fáein saman, ljósbleik, illmandi. Lyktin af laukunum er nægilega sterk til að fæla burt hirti og íkorna frá görðum þar sem þeim hefur verið plantað.<ref name=gc>{{cite web |url=http://www.gardeningcentral.org/allium_roseum/allium_roseum.html |title=Tips on Growing Allium Roseum |publisher=Gardening Central |access-date=July 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100812090821/http://www.gardeningcentral.org/allium_roseum/allium_roseum.html |archive-date=12 August 2010 |url-status=dead}}</ref> ==Tilvísanir== {{Reflist}} {{commonscat|Allium roseum}} {{wikilífverur|Allium roseum}} {{stubbur|grasafræði}} [[Flokkur:Matjurtir]] [[Flokkur:Laukar|Laukar]] pzs0lx9vzqw3u5bs10qnatqep2akt7r Ram (plata) 0 179736 1985399 1855956 2026-11-07T01:11:18Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985399 wikitext text/x-wiki {{Plata | nafn = Ram | gerð = breiðskífa | flytjandi = [[Paul McCartney|Paul]] og [[Linda McCartney]] | kápa = Paul McCartney & Linda McCartney - Ram.jpg | kápa_alt = | gefin_út = {{udagur|1971|5|17}} | tekin_upp = 16. október 1970&nbsp;– 1. mars 1971 | hljóðver = {{Plainlist| * Columbia og A&R (New York) * Sound Recording (Los Angeles) }} | stefna = * [[Rokk]]<ref name=UCR /> * [[Popptónlist|popp]]<ref name=UCR>{{cite web|title=1971's best rock albums|work=Ultimate Classic Rock|date=5 April 2016|url=https://ultimateclassicrock.com/1971s-best-rock-albums/}}</ref> * [[indípopp]]<ref name=AllMusic>{{cite web|last=Erlewine|first=Stephen Thomas|author-link=Stephen Thomas Erlewine|url=https://www.allmusic.com/album/ram-mw0000198052|title=''Ram'' – Paul McCartney / Linda McCartney|website=[[AllMusic]]|access-date=9 July 2012|archive-date=30 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120630162235/http://www.allmusic.com/album/ram-mw0000198052|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Dayal |first1=Raj |title=Paul McCartney: Ram |url=https://americansongwriter.com/paul-mccartney-ram/raj-dayal/ |website=[[American Songwriter]] |access-date=11 January 2020 |date=22 May 2012 |archive-date=11 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111085437/https://americansongwriter.com/paul-mccartney-ram/raj-dayal/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last1=Gabriela |first1=Josefina |title=Paul McCartney's Most Underrated Work- |url=https://rockmusicrevival.com/2019/02/28/paul-mccartneys-ram-oddity-is-his-most-underrated-work/ |website=Rock Music Revival |access-date=11 January 2020 |date=28 February 2019 |archive-date=11 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111083935/https://rockmusicrevival.com/2019/02/28/paul-mccartneys-ram-oddity-is-his-most-underrated-work/ |url-status=dead }}</ref> * [[sækadelía]]<ref name="Vozick-Levinson">{{cite magazine|last=Vozick-Levinson|first=Simon|date=22 May 2012|url=https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/ram-deluxe-edition-20120522|title=Ram: Deluxe Edition|magazine=[[Rolling Stone]]|access-date=25 March 2013|archive-date=18 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130318015120/http://www.rollingstone.com/music/albumreviews/ram-deluxe-edition-20120522|url-status=live}}</ref> | lengd = 43:15 | útgefandi = [[Apple Records|Apple]] | upptökustjóri = * Paul McCartney * Linda McCartney | tímalína = [[Paul McCartney]] | síðasti_titill = [[McCartney (plata)|McCartney]] | síðasta_ár = 1970 | næsti_titill = [[Wild Life]] | næsta_ár = 1971 | misc = {{Auka tímaröð | flytjandi = [[Linda McCartney]] | gerð = breiðskífa | síðasti_titill = | síðasta_ár = | titill = Ram | ár = 1971 | næsti_titill = [[Wide Prairie]] | næsta_ár = 1998 }} {{Smáskífur | name = Ram | type = breiðskífa | single1 = Uncle Albert/Admiral Halsey | single1date = 2. ágúst 1971 (Bandaríkin) | single2 = The Back Seat of My Car | single2date = 13. ágúst 1971 (Bretland) | single3 = Eat at Home | single3date = 2. september 1971 (einungis í Evrópu, utan Bretlands) }} }} '''''Ram''''' er breiðskífa eftir hjónin [[Paul McCartney|Paul]] og [[Linda McCartney]]. Platan var gefin út 17. maí 1971 af [[Apple Records]] og var tekin upp í New York með gítarleikurunum David Spinozza og Hugh McCracken, og trommaranum Denny Seiwell sem seinna varð meðlimur hljómsveitarinnar [[Wings]]. Þrjár smáskífur voru gefnar út af plötunni: „Uncle Albert/Admiral Halsey“ (fyrsta lag McCartney til að ná efsta sæti í Bandaríkunum án [[Bítlarnir|Bítlanna]]), „The Back Seat of My Car“ og „Eat at Home“. Platan kom út á sama tíma og gremja var á milli McCartney og fyrri hljómsveitafélaga hans úr Bítlunum. Þrátt fyrir neikvæða dóma í upphafi komst platan á topp hljómplötulista í Bretlandi, Hollandi, og Kanada. Nú til dags er platan lofuð af mörgum tónlistargagnrýnendum og er oft talin vera ein besta plata McCartney. Árið 1971 framleiddi McCartney plötuna ''Thrillington'', hlóðfæraleik af ''Ram'' sem var gefinn út árið 1977 undir dulnefninu Percy ‚Thrills‘ Thrillington. Árið 2012 var gefin út endurútgáfa af plötunni með nokkrum aukalögum sem hluti af ''Paul McCartney Archive Collection'' verkefninu. Árið 2023 var ''Ram'' sett í 450. sæti yfir „[[The 500 Greatest Albums of All Time|bestu plötur allra tíma]]“ af tímaritinu ''[[Rolling Stone]]''.<ref>{{cite magazine|date=31 December 2023|title=500 Greatest Albums: ''Ram'' – Paul and Linda McCartney|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-of-all-time-1062063/linda-mccartney-and-paul-ram-1062783/|access-date=3 January 2024|magazine=[[Rolling Stone]]}}</ref> ==Lagalisti== '''Hlið eitt''' # „Too Many People“ {{small|([[Paul McCartney]])}} – 4:10 # „3 Legs“ {{small|(P. McCartney)}} – 2:44 # „Ram On“ {{small|(P. McCartney)}} – 2:26 # „Dear Boy“ {{small|(P. McCartney, [[Linda McCartney]])}} – 2:12 # „Uncle Albert/Admiral Halsey“ {{small|(P. McCartney, L. McCartney)}} – 4:49 # „Smile Away“ {{small|(P. McCartney)}} – 3:51 '''Hlið tvö''' # „Heart of the Country“ {{small|(P. McCartney, L. McCartney)}} – 2:21 # „Monkberry Moon Delight“ {{small|(P. McCartney, L. McCartney)}} – 5:21 # „Eat at Home“ {{small|(P. McCartney, L. McCartney)}} – 3:18 # „Long Haired Lady“ {{small|(P. McCartney, L. McCartney)}} – 5:54 # „Ram On (Reprise)“ {{small|(P. McCartney)}} – 0:52 # „The Back Seat of My Car“ {{small|(P. McCartney)}} – 4:26 == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Hljómplötur Paul McCartney]] [[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 1971]] 2d5ynpbkz50ppdc03ldhk7s0uq5y67w Stórborgarsvæði 0 180046 1985420 1872332 2026-11-07T01:43:57Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985420 wikitext text/x-wiki [[Mynd:New York City, Southern RI and CT, illuminated at night.jpg|thumb|280px|Gervihnattarmynd af [[New York-borg|New York]] stórborgarsvæðinu.]] '''Stórborgarsvæði''' er svæði sem nær yfir [[borg]] og [[úthverfi]]n hennar. Fjölmennasta stórborgarsvæði heims er [[Tókýó]], þar sem 14,1 milljón manns búa í borginni og 40,8 milljón manns á öllu svæðinu.<ref>{{Cite web |url=https://population.un.org/wup/Publications/Files/WUP2018-Highlights.pdf |year=2019 |work=United Nations |location=New York |title=World Urbanization Prospects 2018 |access-date=14 April 2020 |archive-date=11 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200211222646/https://population.un.org/wup/Publications/Files/WUP2018-Highlights.pdf |url-status=dead }}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Borgir]] 9hdn4b1i8iiirpiawvdqlr0rd57vnw6 Blackpink 0 181081 1985290 1959631 2026-11-06T22:41:29Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985290 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Blackpink | mynd = 20240809 Blackpink Pink Carpet 09.jpg | mynd_langsnið = yes | mynd_alt = Blackpink performing at Coachella in 2023 | mynd_texti = Blackpink árið 2024 | uppruni = [[Seúl]], [[Suður-Kórea]] | stefna = {{hlist|[[Kóreupopp]]|[[EDM]]|[[hipphopp]]|[[Trap (tónlist)|trap]]}} | ár = 2016–í dag | útgefandi = {{hlist|[[YG Entertainment|YG]]|YGEX|[[Interscope Records|Interscope]]|[[Universal Music|Universal]]|[[Polydor Records|Polydor]]<ref>{{Cite web|title=Polydor Records Artists|url=https://www.polydor.co.uk/artists/|access-date=September 16, 2023|archive-date=April 17, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230417093732/https://www.polydor.co.uk/artists/|url-status=dead}}</ref>}} | vefsíða = {{URL|blackpinkofficial.com}} | meðlimir = {{Plainlist| * [[Jisoo]] * [[Jennie (söngkona)|Jennie]] * [[Rosé (söngkona)|Rosé]] * [[Lisa (rappari)|Lisa]] }} }} '''Blackpink''' ([[kóreska]]: 블랙핑크; RR: Beullaekpingkeu, stílfært með hástöfum eða sem '''BLɅϽKPIИK''') er [[Suður-Kórea|suðurkóreskur]] stelpuhópur stofnaður af [[YG Entertainment]] sem samanstendur af meðlimunum [[Jisoo]], [[Jennie (söngkona)|Jennie]], [[Rosé (söngkona)|Rosé]] og [[Lisa (rappari)|Lisa]]. Hópurinn hóf frumraun sína í ágúst 2016 með plötunni ''Square One.'' == Útgefið efni == === '''Breiðskífur''' === * The Album (2020) * Born Pink (2022) == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{Opinber vefsíða}} {{stubbur|tónlist}} {{s|2016}} [[Flokkur:Suðurkóreskar hljómsveitir]] 29nmu1hcyip0krn01rroqv9gjveazwa Peter Pellegrini 0 181102 1985393 1954712 2026-11-07T01:05:46Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985393 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Peter Pellegrini | mynd = Peter Pellegrini, 2024 (cropped).jpg | myndatexti1 = {{small|Pellegrini árið 2024.}} | titill= Forseti Slóvakíu | stjórnartíð_start = [[15. júní]] [[2024]] | stjórnartíð_end = | forsætisráðherra = [[Robert Fico]] | forveri = [[Zuzana Čaputová]] | titill2= Forsætisráðherra Slóvakíu | stjórnartíð_start2 = [[22. mars]] [[2018]] | stjórnartíð_end2 = [[21. mars]] [[2020]] | forseti2 = [[Andrej Kiska]]<br>[[Zuzana Čaputová]] | forveri2 = [[Robert Fico]] | eftirmaður2 = [[Igor Matovič]] | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1975|10|6}} | fæðingarstaður = [[Banská Bystrica]], [[Tékkóslóvakía|Tékkóslóvakíu]] | stjórnmálaflokkur = [[Hlas–SD]] | þjóderni = [[Slóvakía|Slóvakískur]] | háskóli = [[Matej Bel-háskóli]]<br>[[Tækniháskólinn í Košice]] }} '''Peter Pellegrini''' (f. 6. október 1975) er slóvakískur stjórnmálamaður og núverandi forseti Slóvakíu. Hann var áður forsætisráðherra Slóvakíu frá 2018 til 2020. Pellegrini var einnig heilbrigðisráðherra frá desember 2019 til mars 2020, aðstoðarforsætisráðherra frá 2016 til 2018 og mennta- og vísindamálaráðherra árið 2015. Hann var jafnframt þingforseti í tvígang, frá 2014 til 2016 og frá 2023 til 2024. Pellegrini var áður meðlimur í stjórnmálaflokknum [[Stefna – sósíaldemókratar|Stefnu – sósíaldemókrötum]] (Smer–SD) en hann sagði sig úr honum og stofnaði nýjan flokk, [[Rödd – sósíaldemókratar|Rödd – sósíaldemókrata]] (Hlas–SD) í júní 2020. Í janúar 2024 tilkynnti Pellegrini framboð sitt til embættis forseta Slóvakíu. Hann lenti í öðru sæti á eftir [[Ivan Korčok]] í fyrri umferð kosninganna en sigraði Korčok í seinni umferðinni þann 15. júní 2025 með 53% atkvæðanna. ==Æska og menntun== Pellegrini nam við hagfræðideild [[Matej Bel-háskóli|Matej Bel-háskóla]] og við [[Tækniháskólinn í Košice|Tækniháskólann í Košice]] og einbeitti sér að bankastarfi, fjárfestingum og fjármálum við síðarnefnda skólann.<ref name=globsec>{{Cite web|title=Panellist {{!}} Peter Pellegrini|url=http://www.globsec.org/globsec2014/panellist/peter-pellegrini|publisher=Globsec |access-date=11 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220000855/http://www.globsec.org/globsec2014/panellist/peter-pellegrini |archive-date=20 December 2014 |url-status=dead}}</ref> Frá 2002 til 2006 vann hann sem hagfræðingur og síðar sem ráðgjafi þingmannsins [[Ľubomír Vážny]] í einkavæðingar- og efnahagsmálum.<ref name="globsec" /><ref name=ministry>{{Cite web|title=Novým ministrom školstva sa stal Peter Pellegrini|url=https://www.minedu.sk/novym-ministrom-skolstva-sa-stal-peter-pellegrini/|publisher=Slovak Ministry for Education, Science, Research and Sport|date=3 July 2014|access-date=11 January 2015|archive-date=1 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190501104718/https://www.minedu.sk/novym-ministrom-skolstva-sa-stal-peter-pellegrini/|url-status=live}}</ref> ==Stjórnmálaferill== Pellegrini var kjörinn á slóvakíska þingið árið 2006 fyrir flokkinn [[Stefna – sósíaldemókratar|Stefnu – sósíaldemókratar]] (Smer-SD). Hann var endurkjörinn í þingkosningum Slóvakíu árin 2010 og 2012.<ref name=globsec /> Frá 2012 til 3. júlí 2014 var hann ríkisritari fjármála. Hann var síðar stuttlega mennta- og vísindamálaráðherra.<ref name=ministry /> ===Forseti þingsins (fyrra skipti)=== Þann 25. nóvember 2014 var Pellegrini kjörinn forseti slóvakíska þingsins og tók hann við af [[Pavol Paška]].<ref>{{Cite web |url=https://www.teraz.sk/slovensko/novy-predseda-parlamentu-peter-pellegrin/107812-clanok.html |title=Novým predsedom parlamentu sa stal Peter Pellegrini |language=sk |publisher=Teraz |date=January 1970 |access-date=11 January 2015 |archive-date=24 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210324115136/https://www.teraz.sk/slovensko/novy-predseda-parlamentu-peter-pellegrin/107812-clanok.html |url-status=live }}</ref> Árið 2015 útnefndi Slóvakía hann í embætti á vegum Evrópusambandsins til að stuðla að opnu stafrænu samfélagi.<ref>{{Cite web |url=http://ec.europa.eu/digital-agenda/en/digital-champion-slovakia |title=The Digital Champion of Slovakia |publisher=European Commission |access-date=11 January 2015 |archive-date=18 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018094352/http://ec.europa.eu/digital-agenda/en/digital-champion-slovakia |url-status=live }}</ref> ===Forsætisráðherra Slóvakíu=== [[File:President Trump Welcomes the Prime Minister of the Slovak Republic to the White House (33889394078).jpg|thumb|Pellegrini sem forsætisráðherra fundar með [[Donald Trump]] Bandaríkjaforseta í [[Hvíta húsið|Hvíta húsinu]] þann 3. maí 2019.]] [[File:Future of Europe debate with Peter Pellegrini Slovak Prime Minister (33481905118).jpg|thumb|Pellegrini forsætisráðherra flytur erindi við [[Evrópuþingið]] árið 2019.]] Pellegrini var útnefndur aðstoðarforsætisráðherra fjárfestinga árið 2016 í ríkisstjórn [[Robert Fico|Roberts Fico]] árið 2016.<ref>{{Cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/2016-03/24/c_135217449.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20170331010800/http://news.xinhuanet.com/english/2016-03/24/c_135217449.htm |url-status=dead |archive-date=31 March 2017 |title=Robert Fico appointed for third time as Slovak PM |publisher=Xinhua |date=24 March 2016 |access-date=2 April 2016}}</ref> Hann tók við embætti forsætisráðherra eftir að Fico sagpi af sér þann 15. mars 2018 eftir morðið á blaðamanninum [[Ján Kuciak]].<ref>{{Cite news |website=U.S. News |title=Reshuffled Slovak Cabinet Takes Office, Easing Crisis After Journalist's Murder |access-date=30 March 2018 |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2018-03-22/slovak-president-appoints-peter-pellegrini-as-new-prime-minister |archive-date=24 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210324115116/https://www.usnews.com/news/world/articles/2018-03-22/slovak-president-appoints-peter-pellegrini-as-new-prime-minister |url-status=live }}</ref> [[Andrej Kiska]] forseti samþykkti ríkisstjórn Pellegrini þann 21. mars 2018<ref>{{Cite news |website=Financial Times |title=Slovak president approves new cabinet |access-date=30 March 2018 |url=https://www.ft.com/content/2ce53eac-2d2d-11e8-9b4b-bc4b9f08f381 |archive-date=24 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210324115123/https://www.ft.com/content/2ce53eac-2d2d-11e8-9b4b-bc4b9f08f381 |url-status=live }}</ref> og 81 þingmaður kaus að staðfesta myndun hennar.<ref>{{Cite news|title=Slovakia MPs okay cabinet despite calls for snap polls|url=http://www.thesundaily.my/news/2018/03/27/slovakia-mps-okay-cabinet-despite-calls-snap-polls|website=The Sun Daily|access-date=30 March 2018|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324115110/https://www.thesundaily.my/archive/slovakia-mps-okay-cabinet-despite-calls-snap-polls-HUARCH535791|url-status=dead}}</ref> Pellegrini var settur innanríkisráðherra í apríl 2018 og varð jafnframt fjármálaráðherra til bráðabirgða þegar [[Peter Kažimír]] sagði af sér og gerðist seðlabankastjóri árið 2019.<ref>{{Cite web|first=Jason|last=Hovet|url=https://www.reuters.com/article/us-slovakia-government-minister/slovak-pm-to-head-finance-ministry-temporarily-after-kazimir-leaves-idUSKCN1RG0XI|title=Slovak PM to head finance ministry temporarily after Kazimir leaves|website=[[Reuters]]|date=4 April 2019|access-date=6 August 2019|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324115128/https://www.reuters.com/article/us-slovakia-government-minister/slovak-pm-to-head-finance-ministry-temporarily-after-kazimir-leaves-idUSKCN1RG0XI|url-status=live}}</ref> Í desember 2019 varð Pellegrini einnig heilbrigðisráðherra eftir að [[Andrea Kalavská]] sagði af sér.<ref>{{Cite web|first=Daniela|last=Hajčáková|title=Čaputová prijala Kalavskej demisiu, ministerstvo povedie Pellegrini|url=https://domov.sme.sk/c/22285899/caputova-prijala-kalavskej-demisiu-ministerstvo-povedie-pellegrini.html|website=[[Sme]]|date=17 December 2019|access-date=18 December 2019|archive-date=21 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200821105536/https://domov.sme.sk/c/22285899/caputova-prijala-kalavskej-demisiu-ministerstvo-povedie-pellegrini.html|url-status=live}}</ref> Flokkur Pellegrini tapaði þingkosningum Slóvakíu árið 2020 fyrir popúlíska flokknum [[Venjulegt fólk (Slóvakía)|Venjulegu fólki]], sem leiddur var af [[Igor Matovič]].<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-51693527|title=Anti-corruption party wins Slovakia election|website=[[BBC News]]|date=1 March 2020|access-date=1 March 2020|archive-date=6 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201106083814/https://www.bbc.com/news/world-europe-51693527|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Slovakia election: seismic shift as public anger ousts dominant Smer-SD party|url=https://www.theguardian.com/world/2020/mar/01/slovakia-election-centre-right-olano-wins-poll-on-anti-graft-platform|website=[[The Guardian]]|agency=[[Agence France-Presse]]|date=1 March 2020|issn=0261-3077|access-date=1 March 2020|archive-date=24 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201224045925/https://www.theguardian.com/world/2020/mar/01/slovakia-election-centre-right-olano-wins-poll-on-anti-graft-platform|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.com/2020/03/01/slovakia-s-anti-corruption-opposition-party-wins-parliamentary-election|title=Slovakia's anti-corruption opposition party wins election|website=[[Euronews]]|date=1 March 2020|access-date=1 March 2020|archive-date=30 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030224439/https://www.euronews.com/2020/03/01/slovakia-s-anti-corruption-opposition-party-wins-parliamentary-election|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|first=Siegfried|last=Mortkowitz|url=https://www.politico.eu/article/smer-suffers-huge-defeat-in-slovakia-election-exit-polls/|title=Anti-corruption opposition wins Slovakia election|website=[[Politico Europe]]|date=29 February 2020|access-date=1 March 2020|archive-date=6 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806152655/https://www.politico.eu/article/smer-suffers-huge-defeat-in-slovakia-election-exit-polls/|url-status=live}}</ref> Á tíma [[Covid-19-faraldurinn|Covid-19-faraldursins]] fóru ríki að keppast hvert við annað um sjúkragögn, ýmist með því að greiða fyrirtækjum til að skipta um áfangastaði eða taka birgðir eignarnámi sem ætluð voru öðrum ríkjum. Pellegrini sagðist hafa bókað tvær milljónir öndunargríma frá Úkraínu í skiptum fyrir greiðslu í reiðufé. Þýskur embættismaður bauð hins vegar hærra verð fyrir grímurnar og keypti þær og undan Slóvökum. Úkraínski utanríkisráðherrann [[Dmytro Kúleba]] sagði við þetta tilefni að öll ríki í Evrópu væru nú að leita um allan heim að sjúkragrímum og öndunarvélum.<ref>{{Cite web|first=Dasha|last=Zubkova|title=Ukraine Was Ready To Sell Slovakia 2 Million Medical Face Masks, But Order Was Cut Off – Prime Minister Of Slovakia Pellegrini|url=https://ukranews.com/en/news/690139-ukraine-was-ready-to-sell-slovakia-2-million-medical-face-masks-but-order-was-cut-off-prime|date=16 March 2020|website=Ukrainian News|access-date=13 April 2020|archive-date=18 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518130140/https://ukranews.com/en/news/690139-ukraine-was-ready-to-sell-slovakia-2-million-medical-face-masks-but-order-was-cut-off-prime|url-status=live}}</ref> ===Forseti þingsins (annað skipti)=== Þann 25. október 2023 var Pellegrini endurkjörinn forseti slóvakíska þingsins með 131 atkvæðum.<ref>{{Cite news|title=Pellegriniho zvolili za predsedu NR SR. O obštrukciu sa postaral Matovič, v rozprave mu tvrdo vynadal|url=https://spravy.pravda.sk/domace/clanok/686149-ustanovujuca-schodza-nr-sr-poslanci-zlozia-sluby-volit-sa-bude-sef-parlamentu-podpredsedovia-aj-predsedovia-vyborov/|website=[[Pravda (Slóvakía)|Pravda]]|date=25 October 2023|language=sk|access-date=25 October 2023|archive-date=25 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231025065908/https://spravy.pravda.sk/domace/clanok/686149-ustanovujuca-schodza-nr-sr-poslanci-zlozia-sluby-volit-sa-bude-sef-parlamentu-podpredsedovia-aj-predsedovia-vyborov/|url-status=live}}</ref> === Forsetaframboð === Þann 19. janúar 2024, í kjölfar áskorana frá stuðningsmönnum sínum<ref>{{Cite web |last=Kerekes |first=Daniel |date=21 December 2023 |title=Podpora Pellegriniho rastie, aj keď neohlásil prezidentskú kandidatúru. Teraz by ho Korčok neporazil |url=https://dennikn.sk/3741337/pellegriniho-potencial-v-prezidentskych-volbach-sa-blizi-k-50-percentam-teraz-by-ho-korcok-v-druhom-kole-neporazil/ |access-date=7 April 2024 |website=Denník N |language=sk |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131145023/https://dennikn.sk/3741337/pellegriniho-potencial-v-prezidentskych-volbach-sa-blizi-k-50-percentam-teraz-by-ho-korcok-v-druhom-kole-neporazil/ |url-status=live }}</ref> og stuðningsyfirlýsinga frá stjórnmálaflokkunum Hlas–SD og Smer–SD, tilkynnti Pellegrini að hann myndi gefa kost á sér í forsetakosningum Slóvakíu næsta ár.<ref>{{Cite web |date=19 January 2024 |title=Predsedníctvo Hlasu schválilo kandidatúru Pellegriniho na prezidenta |url=https://spravy.pravda.sk/prezidentske-volby-2024/clanok/696446-predsednictvo-hlasu-schvalilo-kandidaturu-pellegriniho-na-prezidenta/ |access-date=7 April 2024 |website=Pravda |language=sk |archive-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240407021751/https://spravy.pravda.sk/prezidentske-volby-2024/clanok/696446-predsednictvo-hlasu-schvalilo-kandidaturu-pellegriniho-na-prezidenta/ |url-status=live }}</ref> Pellegrini lenti í öðru sæti í fyrri umferð forsetakosninganna þann 24. mars 2024 með 37,03% atkvæðanna. Erindrekinn [[Ivan Korčok]] var í fyrsta sæti með 42,52% og fyrrum lögmaðurinn og dómarinn [[Štefan Harabin]] í þriðja sæti með 11,74%.<ref>{{Cite web |title=Výsledky prezidentských volieb 2024 - 1. kolo |url=https://www.aktuality.sk/udalost/prezidentske-volby-2024/1-kolo/ |access-date=7 April 2024 |website=[[Aktuality.sk]] |language=sk |archive-date=8 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408095836/https://www.aktuality.sk/udalost/prezidentske-volby-2024/vysledky-1-kolo/ |url-status=live }}</ref> Stuttu eftir fyrri umferðina lýsti stjórnmálaflokkurinn [[Slóvenski þjóðernisflokkurinn|SNS]] yfir stuðningi við Pellegrini, ásamt frambjóðendunum [[Krisztián Forró]] og [[Ján Kubiš]].<ref>{{Cite web |date=28 March 2024 |title=Slovakian Hungarian Alliance to Support Peter Pellegrini in Presidential Elections |url=https://hungarytoday.hu/slovakian-hungarian-alliance-to-support-peter-pellegrini-in-presidential-elections/ |access-date=7 April 2024 |website=Hungary Today |language=sk |archive-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240407021722/https://hungarytoday.hu/slovakian-hungarian-alliance-to-support-peter-pellegrini-in-presidential-elections/ |url-status=live }}</ref> Pellegrini vann sigur í seinni umferð forsetakosninganna þann 6. apríl 2024 með 53,12% atkvæða gegn 46,88% sem [[Ivan Korčok]] hlaut.<ref>{{Cite web |title=Voľby 2024 - Výsledky prezidentských volieb 2. kolo LIVE |url=https://www.aktuality.sk/udalost/prezidentske-volby-2024/vysledky/ |access-date=2024-04-07 |website=Aktuality.sk |language=sk |archive-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240407060845/https://www.aktuality.sk/udalost/prezidentske-volby-2024/vysledky/ |url-status=live }}</ref> Daginn eftir kosningarnar staðfesti Pellegrini að hann myndi segja af sér sem leiðtogi HLAS-SD-flokksins og segja upp aðild að flokknum í samræmi við óskrifaða venju um að forseti lýðveldisins sé óflokksbundinn.<ref>{{Cite web |last=Massayová |first=Vanessa |date=7 April 2024 |title=Peter Pellegrini sa vzdá členstva aj predsedníctva v Hlase: Chcem dodržať nepísanú tradíciu |url=https://www.startitup.sk/peter-pellegrini-sa-vzda-clenstva-aj-predsednictva-v-hlase-chcem-dodrzat-nepisanu-tradiciu/ |website=Start It Up |language=sk |access-date=7 April 2024 |archive-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240407112627/https://www.startitup.sk/peter-pellegrini-sa-vzda-clenstva-aj-predsednictva-v-hlase-chcem-dodrzat-nepisanu-tradiciu/ |url-status=live }}</ref> == Forseti Slóvakíu== Pellegrini sór embættiseið sem forseti Slóvakíu þann 15. júní 2024 við sérstakan þingfund í [[Bratislava]].<ref>{{cite news |last1=Katuška|first1=Michal|last2=Vonšák|first2=Martin|url=https://domov.sme.sk/c/23344248/online-inauguracia-peter-pellegrini-novy-prezident-slovenska.html|title=Inaugurácia Petra Pellegriniho: Sledujeme online menovanie nového prezidenta Slovenska|date=15 June 2024 |website=[[Sme]] |agency=TASR|access-date=15 June 2024|language=sk|publisher=Petit Press}}</ref> ==Einkahagir== Pellegrini er af [[Ítalía|ítölskum]] ættum.<ref>{{Cite web|title=Deputy prime minister for investments: Peter Pellegrini (Smer)|url=https://spectator.sme.sk/c/20121640/deputy-prime-minister-for-investments-peter-pellegrini-smer.html|website=[[The Slovak Spectator]]|publisher=Petit Press a.s.|date=22 March 2016|access-date=15 March 2018|archive-date=16 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180316084741/https://spectator.sme.sk/c/20121640/deputy-prime-minister-for-investments-peter-pellegrini-smer.html|url-status=live}}</ref> Langafi hans, Leopoldo Pellegrini (1856-1942) flutti til [[Austurríki-Ungverjaland|austurrísk-ungverska keisaradæmisins]] til að taka þátt í byggingu járnbrautar milli [[Levice]] og [[Zvolen]].<ref>{{cite web|first=Matúš|last=Burčík|title=Prvý Pellegrini prišiel pred 130 rokmi. Syn bol v ruskom zajatí. Majetok im znárodnili|url=https://domov.sme.sk/c/23298001/prvy-pellegrini-prisiel-pred-130-rokmi-syn-bol-v-ruskom-zajati-majetok-im-znarodnili.html|website=Sme|access-date=1 April 2024|language=sk|publisher=Petit Press a.s.|archive-date=1 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240401152826/https://domov.sme.sk/c/23298001/prvy-pellegrini-prisiel-pred-130-rokmi-syn-bol-v-ruskom-zajati-majetok-im-znarodnili.html|url-status=live}}</ref> Árið 2019 lýsti Pellegrini sér sem óvirkum [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólikka]].<ref>{{Cite web|first=Lukáš|last=Kekelák|title=Zahlasoval za obdobu registrovaných partnerstiev, Záborskú označil za protipotratovú džihádistku|url=https://www.postoj.sk/149010/pellegrini-zahlasoval-za-obdobu-registrovanych-partnerstiev-zaborsku-oznacil-za-protipotratovu-dzihadistku|website=Denník Postoj|date=14 March 2024|access-date=24 March 2024|language=sk|publisher=POSTOJ MEDIA, s.r.o.|archive-date=24 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240324182454/https://www.postoj.sk/149010/pellegrini-zahlasoval-za-obdobu-registrovanych-partnerstiev-zaborsku-oznacil-za-protipotratovu-dzihadistku|url-status=live}}</ref> Pellegrini er einhleypur.<ref name="France 24 2018">{{cite web | title=Pellegrini: Slovakia's heartthrob politician to be new PM | website=France 24 | date=2018-03-15 | url=https://www.france24.com/en/20180315-pellegrini-slovakias-heartthrob-politician-be-new-pm | access-date=2024-04-07 | agency=[[Agence France-Presse]] | archive-date=7 April 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240407091042/https://www.france24.com/en/20180315-pellegrini-slovakias-heartthrob-politician-be-new-pm | url-status=live }}</ref><ref name="Danko Sexuality">{{cite web | first=Peter | last=Dlhopolec | title=Danko seeks to make Pellegrini's sexuality a topic ahead of presidential race | website=The Slovak Spectator | date=2024-01-05 | url=https://spectator.sme.sk/c/23264575/danko-seeks-to-make-pellegrinis-sexuality-a-topic-ahead-of-presidential-race.html | access-date=2024-04-07 | publisher=Petit Press a.s. | archive-date=18 January 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240118204029/https://spectator.sme.sk/c/23264575/danko-seeks-to-make-pellegrinis-sexuality-a-topic-ahead-of-presidential-race.html | url-status=live }}</ref> Í viðtali við slúðurblaðið ''Plus 7 dní'' árið 2020 var Pellegrini spurður hvort hann væri samkynhneigður, sem hann svaraði neitandi. Atvikið leiddi til þess að ritstjóri blaðsins sagði af sér, en hann hélt því að Pellegrini hefði reynt að koma í veg fyrir að spurningin yrði birt í viðtalinu.<ref name="Sexuality">{{cite web | title=A chief editor quits over Pellegrini's intervention in a to-be-published interview | website=The Slovak Spectator | date=2020-02-19 | url=https://spectator.sme.sk/c/22330088/a-chief-editor-quits-over-pellegrinis-intervention-in-a-to-be-published-interview.html | access-date=2024-04-07 | publisher=Petit Press a.s. | archive-date=7 April 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240407125908/https://spectator.sme.sk/c/22330088/a-chief-editor-quits-over-pellegrinis-intervention-in-a-to-be-published-interview.html | url-status=live }}</ref><ref name="Hron 2020 p519">{{cite web | last=Hron | first=Jan | title=Pellegrini měl zcenzurovat rozhovor. Nelíbila se mu otázka, zda je gay | website=[[iDNES.cz]] | date=2020-02-19 | url=https://www.idnes.cz/zpravy/zahranicni/slovensko-pellegrini-smer-sd-sexualni-orientace-rezignace-plus-7-dni-selestiakova-skandal-denik-n-sm.A200219_183226_zahranicni_jhr | language=cs | access-date=2024-04-07 | publisher=[[Mafra (company)|Mafra]] | archive-date=7 April 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240407125908/https://www.idnes.cz/zpravy/zahranicni/slovensko-pellegrini-smer-sd-sexualni-orientace-rezignace-plus-7-dni-selestiakova-skandal-denik-n-sm.A200219_183226_zahranicni_jhr | url-status=live }}</ref> Pellegrini á hund, ''Gery'', sem er nefndur eftir söguhetjunni Geralt frá Rivíu úr verkum [[Andrzej Sapkowski]].<ref>{{cite web| title=Pellegrini ukázal Geryho a prezradil, čo doteraz vedeli len jeho najbližší: Toto je môj miláčik!| website=Nový čas| date=2023-10-24| url=https://www.cas.sk/clanok/2859339/pellegrini-ukazal-geryho-a-prezradil-co-doteraz-vedeli-len-jeho-najblizsi-toto-je-moj-milacik/| access-date=2024-04-07| language=sk| publisher=FPD Media, a.s.| archive-date=7 April 2024| archive-url=https://web.archive.org/web/20240407195402/https://www.cas.sk/clanok/2859339/pellegrini-ukazal-geryho-a-prezradil-co-doteraz-vedeli-len-jeho-najblizsi-toto-je-moj-milacik/| url-status=live}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{töflubyrjun}} {{Erfðatafla |titill = Forseti Slóvakíu | frá = [[15. júní]] [[2024]] | til = | fyrir = [[Zuzana Čaputová]] | eftir = Enn í embætti }} {{töfluendir}} {{Þjóðhöfðingjar aðildarríkja Evrópusambandsins}} {{DEFAULTSORT:Pellegrini, Peter}} {{f|1975}} [[Flokkur:Forsetar Slóvakíu]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Slóvakíu]] 7accoj8f122l58j086m1v6zkvyl5688 Þjóðfylkingin (Frakkland) 0 181304 1985457 1914148 2026-11-07T02:36:06Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985457 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálaflokkur | litur = #254671 | flokksnafn_íslenska = Þjóðfylkingin | flokksnafn_formlegt = Rassemblement national | mynd = [[Mynd:Logo Rassemblement National.svg|200px|]] | fylgi = | forseti = [[Jordan Bardella]] | varaforseti = [[Louis Aliot]]<br>[[David Rachline]]<br>[[Hélène Laporte]]<br>[[Edwige Diaz]]<br>[[Julien Sanchez]]<br>[[Sébastien Chenu]] | þingflokksformaður = [[Marine Le Pen]] | stofnár = {{start date and age|1972|10|5}} | stofnandi = [[Jean-Marie Le Pen]] | höfuðstöðvar = 114 bis rue Michel-Ange 75016, París | hugmyndafræði = Frönsk [[þjóðernishyggja]], hægri-popúlismi | einkennislitur = Dökkblár {{Colorbox|#254671}} | vettvangur1 = Sæti á neðri þingdeild | sæti1 = 114 | sæti1alls = 577 | vettvangur2 = Sæti á efri þingdeild | sæti2 = 3 | sæti2alls = 348 | vettvangur3 = Sæti á Evrópuþinginu | sæti3 = 19 | sæti3alls = 79 | vefsíða = {{URL|rassemblementnational.fr}} | bestu kosningaúrslit = | verstu kosningaúrslit = }} '''Þjóðfylkingin''' (franska: ''Rassemblement national'', skammstafað '''RN'''; áður þekkt sem ''Front national'' frá 1972 til 2018) er [[Frakkland|franskur]] stjórnmálaflokkur. Flokkurinn er staðsettur lengst til hægri í frönskum stjórnmálum og hugmyndafræði hans einkennist af [[Þjóðernishyggja|þjóðernishyggju]], gagnrýni á [[Evrópusambandið]] og andstöðu við komu innflytjenda til Frakklands. ==Söguágrip== Þjóðfylkingin var stofnuð árið 1972 af [[Jean-Marie Le Pen]], sem byggði flokkinn upp í andstöðu við fjölmenningu og fólksflutning, sér í lagi við aðflutning fólks frá [[Íslam|múslimaríkjum]]. Flokkur Le Pen einkenndist jafnframt af andúð á innlendri elítu og af efnahagsstefnu í anda [[Frjálshyggja|frjálshyggju]].{{sfn|Eiríkur Bergmann|2021|p=79}} Þjóðfylkingin var samruni ýmissa [[Öfgahægristefna|öfgahægrihreyfinga]] í frönskum stjórnmálum sem sameinuðust í upphafi aðallega vegna afstöðu þeirra til [[Alsírstríðið|Alsírstríðsins]], sér í lagi vegna óánægju þeirra með ákvörðun [[Charles de Gaulle]] forseta um að binda enda á stjórn Frakka í norðurhluta Afríku.{{sfn|Eiríkur Bergmann|2021|p=95}} Meðal meðlima í flokknum á upphafsárum hans voru nýfasistar, konungssinnar og fólk sem hafði stutt [[Vichy-stjórnin|Vichy-stjórnina]] á stríðsárunum.<ref>{{Tímarit.is|2919966|Þjóðfylking Le Pens|blað=[[Þjóðviljinn]]|útgáfudagsetning=28. apríl 1989|blaðsíða=13|höfundur=Dagur Þorleifsson}}</ref> Þjóðfylkingin átti erfitt uppdráttar fyrstu árin vegna daðurs við [[Fasismi|fasisma]] og ásakana um [[Gyðingahatur]] innan flokksins.{{sfn|Eiríkur Bergmann|2021|p=95}} Á níunda áratugnum tókst flokknum hins vegar að auka lögmæti sitt í augum franskra kjósenda með því að hreinsa marga [[Nýnasismi|nýnasista]] úr röðum sínum og laða til sín almennari fylgismenn. Flokkurinn náði í fyrsta sinn verulegum árangri í sveitarstjórnarskosningum árið 1983 og þáttaskil urðu í sögu hans þegar Jean-Marie Le Pen náði kjöri á [[Evrópuþingið]] árið 1988. Sama ár hlaut Le Pen 14 prósent atkvæða í forsetakosningum Frakklands.{{sfn|Eiríkur Bergmann|2021|p=96}} Þjóðfylkingin hefur frá upphafi verið andsnúin [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] og flokkurinn beitti sér bæði gegn upptöku [[Evra|evrunnar]] og inngöngu Frakklands í [[Schengen-samstarfið]].{{sfn|Eiríkur Bergmann|2021|p=96}} Á tíma [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]] lagði Þjóðfylkingin mikla áherslu á baráttu gegn meintum samsærum [[Kommúnismi|kommúnista]], sem flokkurinn sagði að hefðu tekið sér bólfestu innan ýmissa alþjóðastofnana til þess að leggja grunn að nýrri heimsskipan. Með tímanum hefur orðræða Þjóðfylkingarinnar í auknum mæli beinst gegn [[Íslamismi|íslamisma]] fremur en kommúnisma.{{sfn|Eiríkur Bergmann|2021|p=98}} Í forsetakosningum Frakklands árið 2002 lenti Jean-Marie Le Pen óvænt í öðru sæti í fyrri umferðinni og því var kosið á milli hans og sitjandi forsetans [[Jacques Chirac]] í þeirri seinni. Í seinni umferðinni sameinuðust andstæðingar Þjóðfylkingarinnar gegn Le Pen og því galt hann afhroð gegn Chirac og hlaut aðeins 17,8% greiddra atkvæða.{{sfn|Eiríkur Bergmann|2021|p=171}} [[Marine Le Pen]], dóttir Jean-Marie, tók við stjórn Þjóðfylkingarinnar af föður sínum árið 2011. Hún hófst strax handa við að reyna að mýkja ímynd flokksins í augum fransks almennings og gefa honum breiðari skírskotun.{{sfn|Eiríkur Bergmann|2021|p=295}} Árið 2015 lét Marine Le Pen reka föður sinn úr flokknum vegna umdeildra ummæla hans sem gengu út á að [[helförin]] hefði aðeins verið aukaatriði í [[seinni heimsstyrjöldin]]ni.<ref>{{Vefheimild|titill=Sprengjutilræði, móðurmissir og föðurmorð |url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/sprengjutilraedi-modurmissir-og-fodurmord|útgefandi=[[RÚV]]|dags=16. mars 2017|skoðað=1. júlí 2024|höfundur=Pálmi Jónasson}}</ref> Í stjórnartíð Marine Le Pen hefur Þjóðfylkingin hætt að tala fyrir útgöngu Frakklands úr Evrópusambandinu og talar þess í stað fyrir því að Frakkland beiti sér fyrir endurskipulagningu á ESB innan frá.{{sfn|Eiríkur Bergmann|2021|p=296}} Marine Le Pen lét jafnframt árið 2018 breyta nafni flokksins úr ''Front national'' í ''Rassemblement national'' til þess að bæta ímynd hans.<ref>{{Vefheimild|titill=Le Pen vill nýtt nafn á flokkinn|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2018/03/11/le_pen_vill_nytt_nafn_a_flokkinn/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=11. mars 2018|skoðað=1. júlí 2024}}</ref> Þjóðfylkingin hefur átt æ meira fylgi að fagna á síðustu árum undir forystu Marine Le Pen. Marine Le Pen var frambjóðandi flokksins í forsetakosningum Frakklands árin 2012, 2017 og 2022 og komst í seinni umferð í síðari tveimur kosningunum. Í báðum þessum kosningum tapaði Le Pen fyrir [[Emmanuel Macron]].<ref>{{Vefheimild|titill=Emmanuel Macron hafði betur gegn Marine Le Pen|url=https://www.ruv.is/frett/2022/04/24/emmanuel-macron-hafdi-betur-gegn-marine-le-pen|útgefandi=[[RÚV]]|ár=2022|mánuður=24. apríl|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=24. apríl|höfundur=Ólöf Ragnarsdóttir}}</ref> Le Pen hefur hrósað [[Vladímír Pútín]], forseta Rússlands, og flokkurinn hefur talað fyrir auknu samstarfi við Rússland. Le Pen studdi á sínum tíma [[innlimun Rússlands á Krímskaga]] og hvatti til þess að efnahagsþvingunum gegn Rússlandi í kjölfar hennar yrði hætt. Þau Pútín funduðu í [[Moskva|Moskvu]] í aðdraganda forsetakosninga Frakklands árið 2017.<ref>{{Vefheimild|titill=Marine Le Pen vill aukið samstarf við Rússa – Moskvuferð ekki til fjáröflunar|url=https://vardberg.is/frettir/marine-le-pen-vill-aukid-samstarf-vid-russa-moskvuferd-ekki-til-fjaroflunar/|útgefandi=[[Varðberg]]|dags=27. mars 2017|skoðað=1. júlí 2024}}</ref> [[Jordan Bardella]] tók við af Le Pen sem forseti Þjóðfylkingarinnar árið 2022, þar sem Le Pen vildi einbeita sér að forsetaframboði sínu, og deilir forystu flokksins með henni.<ref>{{Vefheimild|titill=Hver er þessi 28 ára maður sem gæti orðið for­sætis­ráð­herra Frakka?|url=https://www.visir.is/g/20242585683d/hver-er-thessi-28-ara-madur-sem-gaeti-ordid-for-saetis-rad-herra-frakka-|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=16. júní 2024|skoðað=1. júlí 2024|höfundur=Jón Þór Stefánsson}}</ref> Flokkurinn lenti í fyrsta sæti í [[Evrópuþingskosningar 2024|Evrópuþingskosningum ársins 2024]], sem leiddi til þess að Emmanuel Macron forseti lét rjúfa þing og flýkka þingkosningum. Í fyrri umferð [[Þingkosningar í Frakklandi 2024|þingkosninganna]], sem fóru fram þann 30. júní 2024, lenti Þjóðfylkingin aftur í fyrsta sæti, sem var í fyrsta sinn sem jaðarhægriflokkur hefur unnið sigur í þingkosningum í Frakklandi.<ref>{{Vefheimild|titill=Sögu­legur dagur fyrir frönsku þjóðina að baki|url=https://www.visir.is/g/20242591445d/sogu-legur-dagur-fyrir-fronsku-thjodina-ad-baki|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=30. júní 2024|skoðað=1. júlí 2024|höfundur=Sólrún Dögg Jósefsdóttir}}</ref> Þjóðfylkingin missti hins vegar flugið í seinni umferð þingkosninganna, sem haldin var þann 7. júlí, og lenti í þriðja sæti á eftir [[Nýja alþýðufylkingin|Nýju alþýðufylkingunni]], kosningabandalagi vinstriflokka, og miðjubandalagi Macrons forseta.<ref>{{Vefheimild|titill=Attal segir af sér og Melénchon vill stjórnarmyndunarumboð|url=https://www.visir.is/g/20242594029d/attal-segir-af-ser-og-melenchon-vill-stjornarmyndunarumbod|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=7. júlí 2024|skoðað=8. júlí 2024|höfundur=Ólafur Björn Sverrisson}}</ref> ==Gengi í kosningum== === Þingkosningar === {|class="wikitable" style="font-size:97%; text-align:left;" |- |+ Franska þingið |- !Kosningar !Leiðtogi !Fyrsta umferð !% !Önnur umferð !% !Þingsæti !+/– |- ![[Þingkosningar í Frakklandi 1973|1973]]{{sfn|Shields|2007|p=319}} | rowspan="9" |[[Jean-Marie Le Pen]] |108.616 |0,5% |— |— |{{composition bar|0|491|hex=#254671}} |{{stöðugt}} |- ![[Þingkosningar í Frakklandi 1978|1978]]{{sfn|Shields|2007|p=319}} |82.743 |0,3% |— |— |{{composition bar|0|491|hex=#254671}} |{{stöðugt}} |- ![[Þingkosningar í Frakklandi 1981|1981]]{{sfn|Shields|2007|p=319}} |44.414 |0,2% |— |— |{{composition bar|0|491|hex=#254671}} |{{stöðugt}} |- ![[Þingkosningar í Frakklandi 1986|1986]]{{sfn|Shields|2007|p=319}} |2.703.442 |9,6% |— |— |{{composition bar|35|573|hex=#254671}} |{{center|{{hækkun}} 35}} |- ![[Þingkosningar í Frakklandi 1988|1988]]{{sfn|Shields|2007|p=319}} |2.359.528 |9,6% |— |— |{{composition bar|1|577|hex=#254671}} |{{center|{{lækkun}} 34}} |- ![[Þingkosningar í Frakklandi 1993|1993]]<ref name="eed">{{cite web|url=http://www.nsd.uib.no/european_election_database/country/france/|publisher=European Election Database|title=France: Elections 1990–2010|access-date=6 September 2011|archive-date=24 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224133032/http://www.nsd.uib.no/european_election_database/country/france/|url-status=dead}}</ref> |3.155.702 |12,7% |1.168.143 |5,8% |{{composition bar|0|577|hex=#254671}} |{{center|{{lækkun}} 1}} |- ![[Þingkosningar í Frakklandi 1997|1997]]<ref name=eed/> |3.791.063 |14,9% |1.435.186 |5,7% |{{composition bar|1|577|hex=#254671}} |{{center|{{hækkun}} 1}} |- ![[Þingkosningar í Frakklandi 2002|2002]]<ref name=eed/> |2.873.390 |11,1% |393.205 |1,9% |{{composition bar|0|577|hex=#254671}} |{{center|{{lækkun}} 1}} |- ![[Þingkosningar í Frakklandi 2007|2007]]<ref name=eed/> |1.116.136 |4,3% |17.107 |0,1% |{{composition bar|0|577|hex=#254671}} |{{stöðugt}} |- ![[Þingkosningar í Frakklandi 2012|2012]] | rowspan="3" |[[Marine Le Pen]] |3.528.373 |13,6% |842.684 |3,7% |{{composition bar|2|577|hex=#254671}} |{{center|{{hækkun}} 2}} |- ![[Þingkosningar í Frakklandi 2017|2017]] |2.990.454 |13,2% |1.590.858 |8,8% |{{composition bar|8|577|hex=#254671}} |{{center|{{hækkun}} 6}} |- ![[Þingkosningar í Frakklandi 2022|2022]] |4.248.626 |18,7% |3.589.465 |17,3% |{{composition bar|89|577|hex=#254671}} |{{center|{{hækkun}} 81}} |- ![[Þingkosningar í Frakklandi 2024|2024]] |[[Jordan Bardella]] |10.647.914 |33,2% |10.110.079 |37,1% | {{composition bar|142|577|hex=#254671}} | {{center|{{hækkun}} 53}} |} === Forsetakosningar === {|class="wikitable" |- !rowspan="2"|Kosningar !rowspan="2"|Frambjóðandi !colspan="3"|Fyrsta umferð !colspan="3"|Önnur umferð !rowspan="2"|Niðurstaða |- !Atkvæði !% !Sæti !Atkvæði !% !Sæti |- ![[Forsetakosningar í Frakklandi 1974|1974]] |[[Jean-Marie Le Pen]] |190.921 |0,75 |{{hækkun}} 7. |colspan=3 {{N/A}} |{{nei|Tapaði}} |- ![[Forsetakosningar í Frakklandi 1981|1981]] |colspan=8 align=center|''Bauð ekki fram'' |- ![[Forsetakosningar í Frakklandi 1988|1988]] |rowspan=4|[[Jean-Marie Le Pen]] |4.375.894 |14,39 |{{hækkun}} 4. |colspan=3 {{N/A}} |{{nei|Tapaði}} |- ![[Forsetakosningar í Frakklandi 1995|1995]] |4.570.838 |15,00 |{{stöðugt}} 4. |colspan=3 {{N/A}} |{{nei|Tapaði}} |- ![[Forsetakosningar í Frakklandi 2002|2002]] |4.804.713 |16,86 |{{hækkun}} 2. |5.525.032 |17,70 |{{hækkun}} 2. |{{nei|Tapaði}} |- ![[Forsetakosningar í Frakklandi 2007|2007]] |3.834.530 |10,44 |{{lækkun}} 4. |colspan=3 {{N/A}} |{{nei|Tapaði}} |- ![[Forsetakosningar í Frakklandi 2012|2012]] |rowspan=3|[[Marine Le Pen]] |6.421.426 |17,90 |{{hækkun}} 3. |colspan=3 {{N/A}} |{{nei|Tapaði}} |- ![[Forsetakosningar í Frakklandi 2017|2017]] |7.678.491 |21,30 |{{hækkun}} 2. |10.638.475 |33,90 |{{stöðugt}} 2. |{{nei|Tapaði}} |- ![[Forsetakosningar í Frakklandi 2022|2022]] |8.133.828 |23,15 |{{stöðugt}} 2. |13.288.686 |41,45 |{{stöðugt}} 2. |{{nei|Tapaði}} |} ==Heimildir== * {{cite book|author=[[Eiríkur Bergmann]]|title=Þjóðarávarpið: Popúlísk þjóðernishyggja í hálfa öld|year=2021|publisher=[[JPV|JPV útgáfa]]|location=[[Reykjavík]]|isbn=978-9935-29-078-6}} * {{cite book |last=Shields |first=James |year=2007 |title=The Extreme Right in France: From Pétain to Le Pen |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-37200-8 |url={{Google books|XVif-FAKfZIC|plainurl=y}}}} ==Tilvísanir== <references/> {{s|1972}} [[Flokkur:Franskir stjórnmálaflokkar]] 8khbm7fvtpod22fol6yid3q2132m8bc Ted Nelson 0 182038 1985434 1875119 2026-11-07T02:07:51Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985434 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Ted_Nelson_cropped.jpg|thumb|right|Ted Nelson árið 2011.]] '''Theodor Holm Nelson''' ([[17. júní]] [[1937]]) er [[BNA|bandarískur]] frumkvöðull á sviði [[upplýsingatækni]] sem fyrstur tók að nota hugtökin [[stiklutexti]] (''hypertext'') og [[stiklumiðlun]] (''hypermedia'') á 7. áratug 20. aldar. Hann lauk prófi í [[félagsfræði]] við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] 1962. Meðan hann var í námi fékk hann hugmynd að tölvuvæddu bókmenntakerfi sem seinna fékk nafnið [[Xanadu-verkefnið]] og gengur út á að tengja saman texta með sérstöku tilvísanakerfi.<ref>{{cite book|author=Ted Nelson|year=1981|title=Literary Machines|publisher=Mindful Press|url=https://cs.brown.edu/people/nmeyrowi/LiteraryMachinesChapter2.pdf}}</ref> Næstu ár aflaði hann hugmyndinni fylgis með ráðgjafar- og kennslustörfum víða um Bandaríkin, meðal annars við [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]], [[Bell Labs]], [[CBS Laboratories]] og [[Illinois-háskóli í Chicago|Illinois-háskóla í Chicago]]. Nelson gagnrýndi [[HTML]]-kerfið sem [[Tim Berners-Lee]] bjó til 1989, þótt það líktist að sumu leyti Xanadu-verkefninu, og sagði að [[Veraldarvefurinn]] væri allt það sem Xanadu reyndi að koma í veg fyrir.<ref>{{cite web|title=Ted Nelson's Computer Paradigm Expressed as One-Liners|author=Ted Nelson|year=1999|url=http://xanadu.com.au/ted/TN/WRITINGS/TCOMPARADIGM/tedCompOneLiners.html|access-date=July 3, 2011|archive-date=March 24, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324021442/http://xanadu.com.au/ted/TN/WRITINGS/TCOMPARADIGM/tedCompOneLiners.html|url-status=live}}</ref> Hann var líka sjálfur gagnrýndur harkalega fyrir að skapa langlífasta [[vonbúnaður|vonbúnað]] sögunnar með kerfi sem ekki væri hægt að útfæra.<ref name="wired3_6">{{cite magazine|title=The Curse of Xanadu|author=Gary Wolf|magazine=[[Wired (magazine)|Wired]]|date=June 1995|url=https://www.wired.com/wired/archive/3.06/xanadu.html|access-date=July 3, 2011|volume=3|issue=6|url-access=limited|archive-date=March 20, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140320194124/http://www.wired.com/wired/archive/3.06/xanadu.html|url-status=dead}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} {{DEFAULTSORT:Nelson, Ted}} [[Flokkur:Bandarískir félagsfræðingar]] {{f|1937}} mqe7yt1mga2q2jho4q4g998lpuqoiuf Friedrich Merz 0 183987 1985268 1952986 2026-11-06T14:37:25Z TKSnaevarr 53243 /* Stjórnmálaskoðanir */ 1985268 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | forskeyti = | nafn = Friedrich Merz | mynd = Friedrich Merz 2024.jpg | myndatexti1 = Friedrich Merz árið 2024. | titill = [[Kanslari Þýskalands]] | stjórnartíð_start = [[6. maí]] [[2025]] | stjórnartíð_end = | forseti = [[Frank-Walter Steinmeier]] | forveri = [[Olaf Scholz]] | titill2 = Formaður Kristilega demókrataflokksins | stjórnartíð_start2 = [[31. janúar]] [[2022]] | stjórnartíð_end2 = | forveri2 = [[Armin Laschet]] | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1955|11|11}} | fæðingarstaður = [[Brilon]], [[Norðurrín-Vestfalía|Norðurrín-Vestfalíu]], [[Vestur-Þýskaland]]i (nú [[Þýskaland]]i) | þjóderni = [[Þýskaland|Þýskur]] | maki = Charlotte Merz ​(g. 1981) | stjórnmálaflokkur = [[Kristilegi demókrataflokkurinn (Þýskaland)|Kristilegi demókrataflokkurinn]] (CDU) | börn = 3 | háskóli = [[Háskólinn í Bonn]]<br>[[Háskólinn í Marburg]] | trúarbrögð = [[Rómversk-kaþólska kirkjan|Kaþólskur]] | undirskrift = Friedrich Merz Signature.svg }} '''Friedrich Merz''' (f. 11. nóvember 1955) er þýskur lögfræðingur og stjórnmálamaður sem hefur verið [[kanslari Þýskalands]] frá 6. maí 2025. Hann hefur verið formaður [[Kristilegi demókrataflokkurinn (Þýskaland)|Kristilega demókrataflokksins]] (CDU) frá janúar 2022.<ref>{{Kilde www|url=https://www.nrk.no/nyheter/cdu-velger-friedrich-merz-til-ny-leder-1.15823184|tittel=CDU velger Friedrich Merz til ny leder|besøksdato=2022-01-22|dato=2022-01-22|etternavn=NRK|språk=nb-NO|verk=NRK}}</ref> Hann sat áður á [[Evrópuþingið|Evrópuþinginu]] frá 1989 til 1994 og á þýska þinginu frá 1994 til 2009. Hann var þingflokksformaður Kristilegra demókrata frá 2000 til 2002. ==Æviágrip== ===Uppvöxtur og fyrstu störf=== Friedrich Merz fæddist í [[Brilon]] og er af kaþólskum ættum. Hann er sonur dómarans Joachims Merz, sem var meðlimur í CDU til ársins 2007.<ref name="faz18">{{cite web|url=https://www.faz.net/1.5867546|title=Friedrich Merz: Dieser Kandidat passt nicht auf einen Bierdeckel|first1=Eckart|last1=Lohse|first2=|last2=Berlin|publisher=|via=www.faz.net}}</ref> Móðir hans, sem fæddist undir ættarnafninu Sauvigny, er af ættum franskra [[Húgenottar|húgenotta]].<ref>Claus Jacobi, ''Im Rad der Geschichte: Deutsche Verhältnisse'', bls. 166, Herbig, 2002</ref> Merz lauk stúdentsprófi árið 1975 og gegndi herþjónustu í brynvarinni stórskotaliðsherdeild í vestur-þýska hernum frá 1975 til 1976. Frá 1976 nam hann lögfræði við [[Háskólinn í Bonn|Háskólann í Bonn]] og síðan við [[Háskólinn í Marburg|Háskólann í Marburg]] með námsstyrk frá [[Konrad-Adenauer-Stiftung|Konrad Adenauer-stofnuninni]]. Hann tók fyrsta lögfræðipróf sitt árið 1982 og annað árið 1985. Merz var dómari í [[Saarbrücken]] frá 1985 til 1986 og vann frá 1986 til 1989 sem lögfræðingur hjá efnaiðnaðinum í Bonn og Frankfurt.<ref>{{Cite web|url=https://www.atlantik-bruecke.org/die-atlantik-bruecke/vorstand/friedrich-merz/|title=Friedrich Merz - Atlantik-Brücke e.V.|work=Atlantik-Brücke e.V.|access-date=2018-10-30|language=de-DE|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031052330/https://www.atlantik-bruecke.org/die-atlantik-bruecke/vorstand/friedrich-merz/|archive-date=31. október 2018}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://webarchiv.bundestag.de/archive/2010/0427/bundestag/abgeordnete/bio/M/merz_fr0.html|titill=Deutscher Bundestag: Merz, Friedrich|skoðað=2020-02-12|vefsíða=webarchiv.bundestag.de}}</ref> Friedrich Merz er kvæntur dómaranum Charlotte Merz og á þrjú börn. Merz er með flugmannsréttindi og á sjálfur tvær flugvélar.<ref>{{cite web|url=http://www.manager-magazin.de/politik/deutschland/ex-cdu-star-friedrich-merz-und-der-karriereknick-a-970377.html|title=Ex-CDU-Star Friedrich Merz und der Karriereknick - manager magazin|publisher=}}</ref> ===Stjórnmálaferill til 2009=== [[Mynd:KAS-Merz, Friedrich-Bild-26612-2.jpg|thumb|left|Merz á kosningaplakati fyrir Evrópuþingskosningarnar 1989.]] Merz gekk í ungliðahreyfingu [[CDU]] og [[CSU]] (þ. ''Junge Union'') árið 1972, þegar hann var sautján ára gamall. Hann er aðili að Andes-sáttmálanum (þ. ''Andenpakt''), óformlegu tengslaneti sem var upphaflega stofnað af meðlimum ungliðahreyfingarinnar á ferðalagi til [[Andesfjöll|Andesfjalla]] í Suður-Ameríku árið 1979.<ref>{{cite web|url=http://www.spiegel.de/politik/deutschland/union-anden-pakt-nimmt-friedrich-merz-auf-a-382963.html|title=Union: "Anden-Pakt" nimmt Friedrich Merz auf|first=Hajo|last=Schumacher|date=3. november 2005|publisher=|via=Spiegel Online}}</ref> Árið 1980 varð hann leiðtogi deildar ungliðahreyfingarinnar í heimabæ sínum, Brilon. Árið 1989 var Merz kjörinn á [[Evrópuþingið]] og átti sæti þar til ársins 1994. Hann sat í efnahags-, gjaldeyris- og iðnaðarmálanefndum þingsins.<ref>{{Kilde www|url=https://www.europarl.europa.eu/meps/da/1077/FRIEDRICH_MERZ/history/3|tittel=3. valgperiode {{!}} Friedrich MERZ {{!}} Medlemmer {{!}} Europa-Parlamentet|besøksdato=2020-02-12|språk=da|verk=www.europarl.europa.eu}}</ref> Merz var kjörinn á þýska sambandsþingið (þ. ''Bundestag'') í kjördæmi í [[Hochsauerlandkreis]] árið 1994. Þar hlaut hann sæti í fjármálanefnd og varð talsmaður fjármálastefnu Kristilegra demókrata árið 1996. Árið 1998 varð hann varaþingflokksformaður CDU og CSU, og árið 2000 tók hann við af [[Wolfgang Schäuble]] sem þingflokksformaður. Merz varð þingflokksformaður um leið og [[Angela Merkel]] varð flokksformaður og litið var á þau tvö sem keppinauta um völd innan Kristilega demókrataflokksins í kringum aldamótin. Merz var meðlimur í skuggaríkisstjórn [[Edmund Stoiber|Edmunds Stoiber]], sem var kanslaraefni Kristilegra demókrata í þingkosningunum 2002. Eftir að Stoiber tapaði kosningunum tók Merkel sjálf við sem þingflokksformaður og Merz varð varaþingflokksformaður til ársins 2004. Eftir það dró hann sig úr forystu flokksins. Árið 2008 tilkynnti hann að hann hygðist ekki gefa kost á sér til endurkjörs í þingkosningum ársins 2009. ===Störf sem viðskiptalögfræðingur=== Frá árinu 2009 vann Merz sem viðskiptalögfræðingur og átti sæti í fjölda stjórna og nefnda í viðskiptageiranum. Árið 2016 varð hann meðlimur í fulltrúaráði (Aufsichtsrat) Þýskalandsdeildar [[BlackRock]], stærsta eignastýringarfyrirtækis í heimi, en sagði af sér árið 2020.<ref>{{Kilde www|url=https://www.friedrich-merz.de/persoenliche-erklaerung-zum-aufsichtsratsvorsitz-von-blackrock/|tittel=Friedrich Merz: Persönliche Erklärung zum Aufsichtsratsvorsitz von BlackRock|besøksdato=2020-02-12|dato=2020-02-05|språk=de-DE|verk=Friedrich Merz|arkiv-dato=2020-02-05|arkiv-url=https://web.archive.org/web/20200205164534/https://www.friedrich-merz.de/persoenliche-erklaerung-zum-aufsichtsratsvorsitz-von-blackrock/|url-status=død}}</ref> ===Formannskjör í CDU=== Árið 2018 tilkynnti Merz að hann myndi gefa kost á sér í formannskjöri CDU eftir að Angela Merkel hafði gefið út að hún hygðist hætta. Framboð hans var stutt af fyrrum formanni flokksins, [[Wolfgang Schäuble]]. Á landsþingi flokksins þann 7. desember 2018 tapaði Merz í síðustu atkvæðagreiðslunni gegn [[Annegret Kramp-Karrenbauer]].<ref>{{Kilde www|tittel=Liveblog zum CDU-Parteitag: Annegret Kramp-Karrenbauer ist neue Vorsitzende der CDU|url=https://www.faz.net/1.5929379|avis=FAZ.NET|besøksdato=2020-02-12|issn=0174-4909|språk=de}}</ref> Kramp-Karrenbauer sagði af sér árið 2020 og Merz bauð sig fram til formanns að nýju á landsþingi flokksins í apríl 2021. Á landsþinginu kusu 1001 kjörmenn flokksins um nýjan formann. Af þeim greiddu 992 gild atkvæði í fyrstu umferð. Niðurstaðan varð sú að Merz lenti í fyrsta sæti með 385 atkvæði en [[Armin Laschet]] kom skammt á eftir með 380. [[Norbert Röttgen]] fékk 224 atkvæði og komst því ekki í aðra umferð. Í seinni umferðinni voru greidd 991 atkvæði. Laschet vann þar sigur með 521 atkvæðum gegn 466 sem Merz hlaut og var þar með kjörinn flokksformaður CDU.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/2021/01/16/armin-laschet-kjorinn-formadur-kristilegra-demokrata|titill=Armin Laschet kjörinn formaður Kristilegra demókrata|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=13. apríl|ár=2021|mánuður=16. janúar|höfundur=Markús Þ. Þórhallsson|útgefandi=[[RÚV]]}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Armin Laschet er arftaki Merkel|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2021/01/16/armin_laschet_er_arftaki_merkel/|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2021|mánuður=13. apríl|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=16. janúar}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Hver vill verða kansl­ari?|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2021/01/16/hver_vill_verda_kanslari/|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2021|mánuður=16. janúar|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=13. apríl|höfundur=Snorri Másson}}</ref> Armin Laschet sagði af sér sem flokksformaður eftir að Kristilegir demókratar töpuðu í þingkosningum Þýskalands árið 2022. Merz bauð sig fram til formanns í þriðja sinn og vann í þetta sinn sigur. Hann hlaut 62,1% at­kvæða í kosn­ing­un­um, Nor­bert Rött­gen hlaut 25,8% og [[Hel­ge Baun]] 12,1%.<ref name=merz>{{Vefheimild|titill=Merz nýr leiðtogi Kristilegra demókrata|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2021/12/17/merz_nyr_leidtogi_kristilegra_demokrata/|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2021|mánuður=17. desember|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=17. desember}}</ref> ===Þingkosningarnar 2025=== Í september 2024 tilkynntu Kristilegir demókratar að Merz yrði kanslaraefni flokksins í næstu þingkosningum.<ref>{{Vefheimild|titill=Verður kanslara­efni Kristi­legra demó­krata|url=https://www.visir.is/g/20242622303d/verdur-kanslara-efni-kristi-legra-demo-krata|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 17. september 2024 |skoðað=19. september 2024|höfundur=Atli Ísleifsson}}</ref> Flokkurinn hlaut um 28 prósent atkvæða og varð stærsti flokkurinn í kosningunum, sem fóru fram 24. febrúar 2025.<ref>{{Vefheimild|url= https://www.ruv.is/frettir/erlent/2025-02-24-allt-stefnir-i-ad-friedrich-merz-verdi-naesti-kanslari-437196 |titill= Allt stefnir í að Friedrich Merz verði næsti kanslari|skoðað=25. febrúar 2025|dags= 24. febrúar 2025 |höfundur=Markús Þ. Þórhallsson|útgefandi=[[RÚV]]}}</ref> Merz var kjörinn kanslari af sambandsþinginu í annarri atkvæðagreiðslu þann 6. maí 2025 með stuðningi Kristilegra demókrata og Jafnaðarmanna.<ref>{{Vefheimild|url= https://nyr.ruv.is/frettir/erlent/2025-05-06-merz-kjorinn-kanslari-i-annarri-atkvaedagreidslu-443007 |titill= Merz kjörinn kanslari í annarri atkvæðagreiðslu |skoðað= 14. maí 2025 |dags= 6. maí 2025 |höfundur=Ásta Hlín Magnúsdóttir|höfundur2=Grétar Þór Sigurðsson|útgefandi=[[RÚV]]}}</ref> ==Stjórnmálaskoðanir== Merz hefur lagt mikla áherslu á utanríkis- og öryggismál, efnahagsmál og fjölskyldumál. Hann hefur lýst sjálfum sér sem félagslegum íhaldsmanni og efnahagslegum frjálslyndismanni. Þegar hann sat á þingi var Merz talinn tilheyra þeim væng Kristilega demókrataflokksins sem var vinveittastur viðskiptalífinu. Í kringum aldamótin tjáði Merz sig jafnframt mikið um [[inngilding]]u innflytjenda og notaði hugtakið ''Leitkultur'' („forystumenning“ eða „leiðandi menning“) í pólitískum rökræðum. Merz er meðlimur í þýsku Atlantshafsnefndinni, [[Atlantik-Brücke]], sem vinnur við að efla tengsl Þýskalands og Bandaríkjanna, og styður jafnframt [[Evrópusambandið]] og [[Atlantshafsbandalagið]]. Hann hefur lýst sjálfum sér sem „sannfærðum Evrópumanni, stuðningsmanni Atlantshafssamstarfs, Þjóðverja sem [sé] opinn fyrir heiminum“.<ref>{{Kilde www|tittel=Merz will CDU-Chef werden: „Wir brauchen Aufbruch und Erneuerung, keinen Umsturz“|url=https://www.welt.de/politik/deutschland/article183054050/Merz-will-CDU-Chef-werden-Wir-brauchen-Aufbruch-und-Erneuerung-keinen-Umsturz.html|avis=DIE WELT|dato=2018-10-31|besøksdato=2020-02-12|etternavn=WELT|fornavn=|side=|sitat=ein überzeugter Europäer, ein Transatlantiker, ein weltoffener Deutscher}}</ref> Merz er ötull gagnrýnandi [[Donald Trump|Donalds Trump]], sér í lagi tollastríða Trumps.<ref>https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2018-11-01/merkel-s-would-be-successor-merz-is-a-real-german-conservative</ref> Árið 2018 skrifaði hann, ásamt [[Jürgen Habermas]], grein þar sem forsendur Evrópusamvinnunnar voru varðar.<ref>{{Kilde www|url=https://www.handelsblatt.com/english/opinion/time-to-wake-up-we-are-deeply-concerned-about-the-future-of-europe-and-germany/23583722.html|tittel=Time to wake up: We are deeply concerned about the future of Europe and Germany|besøksdato=2022-01-22|språk=en|verk=www.handelsblatt.com|arkiv-dato=2022-01-20|arkiv-url=https://web.archive.org/web/20220120110736/https://www.handelsblatt.com/english/opinion/time-to-wake-up-we-are-deeply-concerned-about-the-future-of-europe-and-germany/23583722.html|url-status=yes}}</ref> == Tilvísanir == <references /> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Olaf Scholz]] | titill=[[Kanslari Þýskalands]] | frá=[[6. maí]] [[2025]] | til= | eftir=Enn í embætti}} {{töfluendir}} {{Kanslarar Þýskalands}} {{DEFAULTSORT:Merz, Friedrich}} {{f|1955}} [[Flokkur:Evrópuþingmenn]] [[Flokkur:Kanslarar Þýskalands]] ob9l8qsiu9w7pdarrac4a1hp1a0ws7a Frægðarhöll lagahöfunda 0 184536 1985320 1927232 2026-11-06T23:21:12Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985320 wikitext text/x-wiki '''Frægðarhöll lagahöfunda''' (e. '''Songwriters Hall of Fame''', '''SHOF''') er [[Bandaríkin|bandarísk]] stofnun sem var stofnuð árið 1969 af [[Johnny Mercer]], Abe Olman og Howie Richmond. Hlutverk hennar er að heiðra þá sem hafa lagt sitt af mörkum til sögu [[Sönglag|laga]] í [[dægurtónlist]]. Frægðarhöllin hefur enga fasta staðsetningu, en árið 2010 var sett upp sýning í [[Grammy-safnið|Grammy-safninu]] í [[Los Angeles]].<ref>{{cite web |url=http://www.songhall.org/about/entry/about_us |title=About Us |website=Songwriters Hall of Fame |access-date=June 14, 2015 |archive-date=June 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617082836/http://www.songhall.org/about/entry/about_us |url-status=dead}}</ref> Meðal þekktra lagahöfunda sem hafa verið teknir inn eru [[Burt Bacharach]] (1972), [[John Lennon]] og [[Paul McCartney]] (1987),<ref>{{Cite web |title=John Lennon {{!}} Songwriters Hall of Fame |url=https://www.songhall.org/profile/John_Lennon |access-date=2022-10-10 |website=www.songhall.org |archive-date=2021-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210715192055/https://www.songhall.org/profile/John_Lennon |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Sir Paul McCartney {{!}} Songwriters Hall of Fame |url=https://www.songhall.org/profile/Paul_McCartney |access-date=2022-10-10 |website=www.songhall.org |archive-date=2021-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210712022116/https://www.songhall.org/profile/Paul_McCartney |url-status=dead }}</ref> [[Elton John]] (1992), [[Michael Jackson]] (2002),<ref>{{cite news |first=Kelefa |last=Sanneh |title=Hall of Fame Inducts Songwriters |newspaper=The New York Times |date=June 15, 2002 |access-date= April 11, 2019 |url=https://www.nytimes.com/2002/06/15/arts/hall-of-fame-inducts-songwriters.html}}</ref> og meðlimir hljómsveitanna [[Bee Gees]] (1994) og [[Queen]] (2003).<ref>{{cite news |url=http://www.abc.net.au/einsteinfactor/txt/s1957139.htm |title=The Lives & Music of Queen |publisher=[[Australian Broadcasting Corporation|ABC]] |access-date=June 11, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071016174437/http://abc.net.au/einsteinfactor/txt/s1957139.htm |archive-date=October 16, 2007}}</ref><!-- Samtals höfðu 461 einstaklingar verið vígðir inn í Frægðarhöll lagahöfunda árið 2019. --> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{Opinber vefsíða}} {{stubbur|menning}} {{s|1969}} [[Flokkur:Bandarísk söfn]] r713gb286tjyf9c0tei4ewvt6cfs1ha Afrobeats 0 184580 1985276 1898821 2026-11-06T22:13:35Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985276 wikitext text/x-wiki {{Snið:Hreingera}} [[Mynd:Untold 2024 -Burna Boy (53927293629) (cropped).jpg|thumb|Burna Boy er einn af þekktustu Afrobeats tónlistarmönnum ]] '''Afrobeats''', ekki að rugla saman við Afrobeat eða Afroswing, er regnhlífarhugtak til að lýsa dægurtónlist frá Vestur-Afríku og dreifbýlinu sem upphaflega þróaðist í Nígeríu, Gana og Bretlandi í  Afrobeats er minni stíll í sjálfu sér og meira lýsing á samruna hljóða sem streyma út frá Nígeríu og Gana. Tegundir eins og hiplife, jùjú tónlist, highlife, azonto tónlist og naija beats, am Afrobeats er fyrst og fremst framleitt í Lagos, Accra og London. Sagnfræðingurinn og menningargagnrýnandinn Paul Gilroy veltir fyrir sér breyttri tónlistarsenu í London sem afleiðing af breyttri lýðfræði<ref name="Karlisa-2018a">{{Cite web|url=https://www.redbull.com/gb-en/the-evolution-of-afropop|title=The Evolution of Afropop|website=Red Bull|language=en|access-date=2019-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824115002/https://www.redbull.com/gb-en/the-evolution-of-afropop|archive-date=2019-08-24|url-status=live}}</ref><ref name="Adu-Gilmore-2015">{{Cite journal|last=Adu-Gilmore|first=Leila|date=2015|title=Studio Improv as Compositional Process Through Case Studies of Ghanaian Hiplife and Afrobeats|journal=Critical Studies in Improvisation |language=en|volume=10|issue=2|doi=10.21083/csieci.v10i2.3555|issn=1712-0624|doi-access=free}}</ref><ref name="Eyre-2013">{{Cite web|url=https://afropop.org/articles/jesse-shipley-part-1-pan-africanism-and-hiplife|title=Afropop Worldwide {{!}} Jesse Shipley, Part 1: Pan Africanism and Hiplife|website=Afropop Worldwide|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825200246/https://afropop.org/articles/jesse-shipley-part-1-pan-africanism-and-hiplife|archive-date=2019-08-25|access-date=2019-08-25}}</ref><ref name="Bryan-2015">{{Cite web|url=https://www.villagevoice.com/2015/09/01/sound-culture-fests-afro-caribbean-rhythm-mission-this-goes-deep-into-roots/|title=Sound Culture Fest's Afro-Caribbean Rhythm Mission: 'This Goes Deep Into Roots'|website=www.villagevoice.com|date=September 2015|access-date=2019-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825200240/https://www.villagevoice.com/2015/09/01/sound-culture-fests-afro-caribbean-rhythm-mission-this-goes-deep-into-roots/|archive-date=2019-08-25|url-status=dead}}</ref> j8wzmnu42kpxcydvr3qip4fnxzr1xp3 Rosario Murillo 0 184867 1985403 1973453 2026-11-07T01:19:22Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985403 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Rosario Murillo | búseta = | mynd = 2017 Rosario Murillo (cropped).jpg | myndastærð = | myndatexti1 = Murillo árið 2017. | titill= Forseti Níkaragva<br>{{small|(ásamt [[Daniel Ortega]]}}) | stjórnartíð_start = [[30. janúar]] [[2025]] | stjórnartíð_end = | forveri = [[Daniel Ortega]] (sem eini forsetinn) | titill2 = Varaforseti Níkaragva | stjórnartíð_start2 = [[10. janúar]] [[2017]] | stjórnartíð_end2 = [[30. janúar]] [[2025]] | forseti2 = [[Daniel Ortega]] | forveri2 = [[Omar Halleslevens]] | eftirmaður2 = ''Embætti lagt niður'' | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1951|6|22}} | fæðingarstaður = [[Managva]], [[Níkaragva]] | starf = Stjórnmálamaður | stjórnmálaflokkur = [[Þjóðfrelsisfylking sandínista]] | trúarbrögð = [[Rómversk-kaþólska kirkjan|Kaþólsk]] | maki = {{plainlist| * {{marriage|Jorge Narváez|1967|1968|orsök=dó}} * {{marriage|[[Moisés Hassan]]|1968|1972|end=div}} * {{marriage|Carlos Vicente Ibarra|1973|1977|end=div}} * {{marriage|[[Daniel Ortega]]|1979}}}} | börn = 2 með Jorge Narváez<br>1 með Moisés Hassan<br>7 með Daniel Ortega | ættingjar = [[Augusto César Sandino]] (ömmubróðir) | undirskrift = Rosario Murillo (Signature).svg }} '''Rosario María Murillo Zambrana''' (f. 22. júní 1951) er níkarögsk stjórnmálakona og skáld<ref>{{cite news |date=22 November 2024 |title=Nicaragua: Ortega and wife to assume absolute power after changes approved |url=https://www.theguardian.com/world/2024/nov/22/nicaragua-ortega-wife-absolute-power |newspaper=[[The Guardian]] |access-date=2024-02-02 }}</ref><ref>{{cite web |last=Granger |first=Max |date=25 August 2024 |title=Is Nicaragua's Dictatorship Nearing Its End? |url=https://foreignpolicy.com/2024/08/25/nicaragua-ortega-murillo-dictatorship-fsln-repression/ |publisher=[[Foreign Policy]] |access-date=2024-02-02 }}</ref> sem hefur verið meðforseti Níkaragva ásamt eiginmanni sínum, [[Daniel Ortega]], frá janúar 2025. Murillo var áður varaforseti Níkaragva frá 2017 til 2025 og forsetafrú Níkaragva frá 2007 til 2025 og 1985 til 1990 sem eiginkona Ortega forseta. Murillo hefur verið helsta talskona níkarögsku ríkisstjórnarinnar,<ref>{{cite news | title =Iran and Nicaragua in barter deal | date =5 August 2007 | url =http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/6931807.stm | work =BBC News | access-date =5 October 2007 | archive-date =15 January 2009 | archive-url =https://web.archive.org/web/20090115142859/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/6931807.stm | url-status =live }}</ref> ráðherra,<ref>{{cite news | title =Nicaragua-Venezuela Talk Cooperation | url =http://www.plenglish.com/article.asp?ID=%7B9FB2EF41-A435-459E-8111-4B04A12681DA%7D)&language=EN | work =Prensa Latina | access-date =15 January 2008 | quote ="... informed Government minister and first lady, Rosario Murillo." | archive-date =17 January 2008 | archive-url =https://web.archive.org/web/20080117220408/http://plenglish.com/article.asp?ID=%7B9FB2EF41-A435-459E-8111-4B04A12681DA%7D%29&language=en | url-status =dead }}</ref> forstöðumaður Sandínistasamtaka menningarverkafólks, og samskiptastjóri samskipta- og borgararáðs Níkaragva. Hún tók við embætti varaforseta Níkaragva þann 10. janúar 2017.<ref>{{cite web |url=http://www.morningstaronline.co.uk/a-9584-Nicaragua-Sandinista-Ortega-sworn-in-for-fourth-term-as-president |title=Morning Star :: Nicaragua: Sandinista Ortega sworn in for fourth term as president {{!}} The People's Daily |website=www.morningstaronline.co.uk |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170112175501/http://morningstaronline.co.uk/a-9584-Nicaragua-Sandinista-Ortega-sworn-in-for-fourth-term-as-president |archive-date=2017-01-12}} </ref><ref>{{cite news | title=Poetry and Power in Nicaragua | date=29 March 1987 | url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE7D8143AF93AA15750C0A961948260&sec=&spon=&pagewanted | work=The New York Times | access-date=5 October 2007 | first1=Francisco | last1=Goldman | archive-date=11 January 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240111002604/https://www.nytimes.com/1987/03/29/magazine/poetry-and-power-in-nicaragua.html?sec=&spon=&pagewanted | url-status=live }}</ref> Í ágúst 2021 hóf [[Evrópusambandið]] [[efnahagsþvinganir]] gegn henni vegna meintra mannréttindabrota.<ref>{{cite web |title=EU sanctions Nicaragua's first lady and vice-president over human rights violations |url=https://www.theguardian.com/world/2021/aug/02/eu-sanctions-nicaragua-first-lady-vice-president |website=Guardian |date=2 August 2021 |access-date=8 August 2021 |archive-date=8 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808111705/https://www.theguardian.com/world/2021/aug/02/eu-sanctions-nicaragua-first-lady-vice-president |url-status=live }}</ref> ==Æviágrip== Murillo fæddist í Managva í Níkaragva. Faðir hennar var Teódulo Murillo Molina (1915–1996), bómullarbóndi og búfjáreigandi. Móðir hennar var Zoilamérica Zambrana Sandino (1926–1973; dóttir Orlando José Zambrana Báez og Zoilaméricu Sandino Tiffer), systurdóttir hershöfðingjans [[Augusto César Sandino]] (1895–1934) sem barðist gegn hernámi Bandaríkjamanna í Níkaragva.<ref>{{Cite web |title=Desde España, Aparicio Sandino se estableció en Nicaragua |work=Stereo Romance (105.3 FM) |language=Spanish |first=Francisco |last=Gadea |date=4 November 2015 |access-date=23 June 2021 |url=https://www.stereo-romance.com/mundo/22-historia/89-desde-espana-aparicio-sandino-se-establecio-en-nicaragua-read.html }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}{{Dead link|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Zoilamérica Sandino Tiffer |url=https://gw.geneanet.org/mdelcastillo?lang=en&n=sandino+tiffer&oc=0&p=zoilamerica |first=Marcos Antonio |last=del Castillo Ortiz |publication-place=[[París]], [[Frakkland]]i |website=[[Geneanet|GeneaNet]] |publisher=Geneanet SA |editor1-first=Jacques |editor1-last=Le Marois |editor2-first=Renaud |editor2-last=Baboin |editor3-first=Julie |editor3-last=Cassaigne |archive-date=17 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201017115949/https://gw.geneanet.org/mdelcastillo?lang=en&n=sandino+tiffer&oc=0&p=zoilamerica |date=1 January 2020 |access-date=23 June 2021 |language=English }}</ref> Hún giftist [[Daniel Ortega]] og eignaðist átta börn.<ref name="C2">{{cite news |work=Canal 2 (Televicentro de Nicaragua) |editor1-first=Igor |editor1-last=Ortiz |editor2-first=Ronald |editor2-last=Vázquez |editor3-first=Mellkcon |editor3-last=Molina |editor4-first=Maryine |editor4-last=Cantarero Pineda |editor5-first=Alejandro |editor5-last=Sacasa Pasos |publisher=Televicentro de Nicaragua, S.A. |publication-place=[[Managva]], [[Níkaragva]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20071124010725/http://www.canal2tv.com/Noticias/Marzo%202007/Etapas%20mas%20importante%20de%20Rosario%20Murillo.htm |archive-date=24 November 2007 |access-date=23 June 2021 |date=20 March 2007 |language=Spanish |first=Xiomara |last=Laguna |url-status=dead |title=Etapas más importantes de Rosario Murillo |url=http://www.canal2tv.com/Noticias/Marzo%202007/Etapas%20mas%20importante%20de%20Rosario%20Murillo.htm }}</ref> Murillo gekk í kaþólska stúlknaskólann Colegio Teresiano í Managva. Hún stundaði gagnfræðanám við Greenway Convent Collegiate School í [[Tiverton, Devon|Tiverton]] í Bretlandi og listnám við Institut Anglo-Suisse Le Manoir í [[La Neuveville]] í Sviss.<ref name="C2"/> Murillo er með próf í [[Enska|ensku]] og [[Franska|frönsku]] frá [[Cambridge-háskóli|Cambride-háskóla]] í Bretlandi. Hún gekk líka í opinbera háskólann Universidad Nacional Autónoma de Nicaragua í heimaborg sinni.<ref name="EN">{{cite news | first=Helena | last=Ramos | title=Rosario Murillo: Una cadencia de fervores | url=http://www.escritorasnicaragua.org/critica?idcritica=31 | archive-url=https://archive.today/20130414172414/http://www.escritorasnicaragua.org/critica?idcritica=31 | url-status=dead | archive-date=14 April 2013 | work=Asociación Nicaragüense de Escritoras | access-date=5 October 2007 | language=es }}</ref> ===Sandínisti=== Murillo gekk í [[Þjóðfrelsisfylking sandínista|Þjóðfrelsisfylkingu sandínista]] (FSLN) árið 1969 og veitti skæruliðum sandínista hæli á heimili sínu í [[Managva]], þar á meðal [[Tomás Borge]], einum stofnenda sandínistahreyfingarinnar.<ref name="C2"/> Snemma á áttunda áratugnum vann Murillo fyrir fréttablaðið ''La Prensa'' sem ritari tveggja þekktustu manna í níkarögsku stjórnmála- og bókmenntalífi, [[Pedro Joaquin Chamorro]] og [[Pablo Antonio Cuadra]]. Murillo var handtekin í [[Estelí]] árið 1976 fyrir stjórnmálaafskipti sín. Hún flúði stuttu síðar land og bjó í nokkra mánuði í [[Panama]] og [[Venesúela]]. Hún flutti síðar til Kosta Ríka, þar sem hún helgaði líf sitt stjórnmálunum að fullu, tók þátt í stofnun neðanjarðarútvarpsstöðvarinnar [[Radio Sandino]], og kynntist verðandi eiginmanni sínum, [[Daniel Ortega]].<ref name=":0">{{Cite news |first=John |last=Otis |title=Long silence from Nicaragua's president as first lady keeps press at arm's length |date=24 March 2015 |url=https://www.cpj.org/2015/03/long-silence-from-nicaraguas-president-as-first-la |access-date=23 June 2021 |editor1-first=Elana |editor1-last=Beiser |editor2-first=Jennifer |editor2-last=Dunham |editor3-first=Naomi |editor3-last=Zeveloff |editor4-first=Erik |editor4-last=Crouch |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614000638/https://cpj.org/2015/03/long-silence-from-nicaraguas-president-as-first-la |work=[[Committee to Protect Journalists|Committee to Protect Journalists (CPJ)]] |language=English |publication-place=[[New York-borg]], [[New York (fylki)|New York]], Bandaríkin }}</ref> Þegar sandínistar steyptu [[Anastasio Somoza Debayle]] af stóli árið 1979 sneri hún aftur til Níkaragva.<ref name=":0" /> === Stjórnmál === Murillo hóf að safna að sér pólitískum völdum árið 1998 þegar hún kom Ortega til varnar eftir að dóttir hennar og stjúpdóttir hans, Zoilamérica Narváez Murillo,<ref name="Rauen"/> sakaði hann um að hafa brotið á sér kynferðislega í mörg ár.<ref name=":1">{{Cite journal |author=Cad |issn=0030-0071 |lccn=sv86023034 |jstor=00300071 |oclc=1038241 |publisher=Off Our Backs, inc. |journal=[[Off Our Backs|Off Our Backs (OOB)]] |publication-place=[[Arlington County, Virginia|Arlington]], [[Virginía]], Bandaríkin |title=Nicaragua: Ortega charged with abusing stepdaughter |url=https://archive.org/details/sim_off-our-backs_1998-04_28_4/page/n8 |volume=28 |issue=4 |page=7 |date=1 January 1998 |editor1-first=Carol Anne |editor1-last=Douglas |editor2-first=Tacie |editor2-last=Dejanikus |editor3-first=Amaya |editor3-last=Robertson |editor4-first=Sherri |editor4-last=Whatley |editor5-first=Laura |editor5-last=Butterbaugh |editor6-first=Farar |editor6-last=Elliott |editor7-first=Angie |editor7-last=Manzano |editor8-first=Karla |editor8-last=Mantilla |editor9-first=Jennie |editor9-last=Rubby |editor10-first=Jenn |editor10-last=Smith |editor11-first=Alice |editor11-last=Henry |editor12-first=Angie |editor12-last=Young |language=English }}</ref> Murillo sagði ásakanirnar „fullkomlega falskar“<ref name=":1" /> og tók síðan opinberlega afstöðu með Ortega og fordæmdi dóttur sína, sem hefur ávallt staðið við ásakanirnar.<ref name="Rauen">{{cite web |title=Nicaragua's Proposed Legal Reforms Hinder Women's Rights and Threaten Political Opposition |first1=Alexia |last1=Rauen |first2=John |last2=Stolle-McAllister |first3=Sharri K. |last3=Hall |first4=Liam |last4=Timmons |first5=Erika |last5=Quinteros |editor1-first=Patricio |editor1-last=Zamorano |editor2-first=Frederick B. |editor2-last=Mills |editor3-first=Jill |editor3-last=Clark-Gollub |editor4-first=William |editor4-last=Camcaro |publication-place=[[Washington, D.C.]], United States of America |publisher=Council on Hemispheric Affairs, Inc. |website=[[Council on Hemispheric Affairs|Council on Hemispheric Affairs (COHA)]] |date=19 June 2017 |language=English |url=https://www.coha.org/nicaraguas-proposed-legal-reforms-hinder-womens-rights-and-threaten-political-opposition |archive-url=https://web.archive.org/web/20170619203801/https://www.coha.org/nicaraguas-proposed-legal-reforms-hinder-womens-rights-and-threaten-political-opposition |archive-date=19 June 2017 |access-date=23 June 2021 }}</ref> Dómsmáli gegn Ortega var vísað frá hæstarétti landsins árið 2001 þar sem það var fyrnt.<ref name=":0" /> Ortega var kjörinn forseti árið 2006 og endurkjörinn árið 2011. Í kosningunum 2016 bauð Murillo sig fram sem varaforseti í framboði Ortega. [[Lucia Newman]], blaðamaður hjá [[Al Jazeera]], hefur sagt um Murillo að hún hafi „víða verið álitin valdið á bak við forsetaembættið“.<ref name="Newman">{{Cite web |first=Lucia |last=Newman |author-link=Lucia Newman |url=https://www.aljazeera.com/news/2016/11/7/nicaragua-president-ortega-on-course-for-third-term |title=Nicaragua: President Ortega on course for third term |date=7 November 2016 |access-date=23 June 2021 |publisher=Al Jazeera Media Network |website=[[Al Jazeera]] |editor1-first=Giles |editor1-last=Trendle |publication-place=[[Doha]], [[Qatar]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610080351/https://www.aljazeera.com/news/2016/11/7/nicaragua-president-ortega-on-course-for-third-term |archive-date=10 June 2021 |agency=Al Jazeera Santiago de Chile Bureau |editor2-first=Hamad bin Thamer |editor2-last=Al Thani |editor2-link=Hamad bin Thamer Al Thani }}</ref> Á kjörtímabilinu brutust út [[Mótmælin í Níkaragva 2018-2019|fjöldamótmæli gegn stjórninni]] þar sem 309 manns höfðu látist í júlí 2018, þar af 25 manns undir 17 ára aldri.<ref>{{Cite news |work=El Nuevo Diario |publication-place=[[Managua]], Nicaragua |publisher=El Nuevo Diario, S.A. de C.V. (Editora Nuevo Amanecer) |archive-date=3 July 2018 |access-date=23 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703204206/https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/468649-anpdh-crisis-nicaragua-deja-309-muertos |language=Spanish |title=Cifra de muertos por crisis en Nicaragua asciende a 309 |url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/468649-anpdh-crisis-nicaragua-deja-309-muertos }}</ref> Þann 27. nóvember 2018 gaf [[Donald Trump]] Bandaríkjaforseti út stjórnartilskipun þar sem efnahagsþvingunum var beint sérstaklega að Murillo og að aðstoðarmanninum Néstor Moncada Lau.<ref>{{cite web |via=[[NARA|National Archives]] |url=https://trumpwhitehouse.archives.gov/briefings-statements/president-donald-j-trump-pressuring-nicaraguan-regime-restore-democracy-rule-law |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120201056/https://trumpwhitehouse.archives.gov/briefings-statements/president-donald-j-trump-pressuring-nicaraguan-regime-restore-democracy-rule-law |archive-date=20 January 2021 |access-date=23 June 2021 |language=English |title=President Donald J. Trump is Pressuring the Nicaraguan Regime to Restore Democracy and the Rule of Law |publication-place=[[Washington, D.C.]], United States of America |publisher=[[White House Office of the Press Secretary]] |website=[[WhiteHouse.gov|WhiteHouse.gov (archival version of President Trump's tenure)]] }}</ref> ===Meðforseti Níkaragva (2025–)=== Þann 20. nóvember 2024 kynnti Ortega tillögur að stjórnarskrárbreytingum til að lengja kjörtímabil sitt úr fimm árum í sex og lýsa Murillo meðforseta.<ref>{{cite web |title=Nicaragua's Ortega proposes reform to make him and his wife 'copresidents' |url=https://apnews.com/article/nicaragua-daniel-ortega-wife-murillo-copresidents-ea9ad1e1c89c72b04ebd0ede46d0b3d5 |publisher=Associated Press |access-date=21 November 2024 |date=21 November 2024 }}</ref> Breytingarnar voru samþykktar í fyrstu umræðu á níkaragska þinginu þann 22. nóvember<ref>{{cite web |title=Nicaragua OKs reform to boost powers of president, wife |url=https://www.france24.com/en/live-news/20241122-nicaragua-oks-reform-to-boost-powers-of-president-wife |publisher=France 24 |access-date=23 November 2024 |date=23 November 2024 }}</ref> og tóku gildi eftir aðra umræðu þann 30. janúar 2025.<ref>{{cite web |title=Nicaragua makes Daniel Ortega and his wife Murillo 'copresidents,' fueling democratic rebuke |url=https://apnews.com/article/nicaragua-daniel-ortega-rosario-murillo-b5f119ea8bee27c48b2fdd70710c70dd |publisher=AP News |access-date=31 January 2025 |date=31 January 2025}}</ref> == Einkahagir == Murillo talar [[Spænska|spænsku]], [[Enska|ensku]], [[Ítalska|ítölsku]] og [[Franska|frönsku]] og getur lesið [[Þýska|þýsku]].<ref>{{cite news|url=http://www.laprensa.com.ni/archivo/2007/junio/10/noticias/enfoque/|title=Su majestad Murillo; Culta y Ambiciosa|last=Salinas Maldonado|first=Carlos|work=La Prensa|access-date=17 February 2008|language=es|archive-date=7 March 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307203520/http://www.laprensa.com.ni/archivo/2007/junio/10/noticias/enfoque/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.canal2tv.com/Noticias/Marzo%202007/Murillo%20la%20voz%20de%20Ortega.htm|title=Murillo la voz de Ortega|last=Laguna|first=Xiomara|work=Canal 2|access-date=17 February 2008|language=es|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070723214155/http://canal2tv.com/Noticias/Marzo%202007/Murillo%20la%20voz%20de%20Ortega.htm|archive-date=23 July 2007}}</ref> Murillo er [[Rómversk-kaþólska kirkjan|rómversk-kaþólsk]] og leggur mikla áherslu á Maríudýrkun.<ref>{{Cite news|url=https://www.lavozdelsandinismo.com/nicaragua/2020-09-08/declaraciones-de-la-companera-rosario-murillo-vice-presidenta-de-nicaragua-08-09-2020-texto-integro/|title=Declaraciones de la compañera Rosario Murillo, Vice Presidenta de Nicaragua (08/09/2020) (Texto íntegro)|website=La Voz del Sandinismo|language=es|date=8 September 2020|access-date=11 September 2021|archive-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911200408/https://www.lavozdelsandinismo.com/nicaragua/2020-09-08/declaraciones-de-la-companera-rosario-murillo-vice-presidenta-de-nicaragua-08-09-2020-texto-integro/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.canal4.com.ni/vicepresidenta-rosario-murillo-03-noviembre/?nowprocket=1|title=Compañera Rosario Murillo en Multinoticias (3-11-20)|website=Canal 4|language=es|date=4 November 2020|access-date=17 January 2022|archive-date=18 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118183923/https://www.canal4.com.ni/vicepresidenta-rosario-murillo-03-noviembre/?nowprocket=1|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.lavozdelsandinismo.com/nicaragua/2020-12-07/companera-rosario-festejamos-a-la-virgen-maria-colmados-de-amor-salud-y-fuerza/|title=Compañera Rosario: Festejamos a la Virgen María colmados de amor, salud y fuerza|website=La Voz del Sandinismo|language=es|date=7 December 2020|access-date=11 September 2021|archive-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911200412/https://www.lavozdelsandinismo.com/nicaragua/2020-12-07/companera-rosario-festejamos-a-la-virgen-maria-colmados-de-amor-salud-y-fuerza/|url-status=live}}</ref> Murillo kom Ortega til varnar þegar dóttir hennar, [[Zoilamerica Ortega Murillo|Zoilamérica]], sakaði hann um [[kynferðislegt ofbeldi]] á tíunda áratugnum. Þetta litar enn orðspor hennar meðal sumra Níkaragvamanna í dag. Zoilamérica reyndi að leita réttar síns fyrir dómstólum en Ortega naut friðhelgi sem þingmaður.<ref>{{Cite web |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/nicaragua-election-president-wife-rosario-murillo-daniel-ortega-a7393011.html |title=Nicaragua president's running mate: his wife |date=2 November 2016 |website=The Independent |access-date=22 May 2018 |archive-date=22 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180522182546/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/nicaragua-election-president-wife-rosario-murillo-daniel-ortega-a7393011.html |url-status=live }}</ref> Murillo er þekkt fyrir skoðanir og siði í anda [[Nýaldarstefna|nýaldarstefnu]].<ref>{{Cite news |title=With Savvy And New-Age Speeches, A First Couple Runs Nicaragua |language=en |work=NPR.org |url=https://www.npr.org/sections/parallels/2014/09/28/351766909/with-savvy-and-new-age-speeches-a-first-couple-runs-nicaragua |access-date=2022-09-02 |archive-date=2 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220902231608/https://www.npr.org/sections/parallels/2014/09/28/351766909/with-savvy-and-new-age-speeches-a-first-couple-runs-nicaragua |url-status=live }}</ref> == Í dægurmenningu == Rosario Murillo birtist í heimildamyndinni ''[[Exiliada]]'', sem fjallar um dóttur hennar, [[Zoilamerica Ortega Murillo|Zoilaméricu Narváez]], og ásakanir hennar um kynferðisofbeldi gegn Daniel Ortega.<ref name=":12">{{Cite web|date=2020-05-07|title=Documental "Exiliada" ya puede verse en Nicaragua|url=https://niu.com.ni/documental-exiliada-ya-puede-verse-en-nicaragua/|access-date=2021-09-06|website=Niú|language=es|archive-date=6 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210906202156/https://niu.com.ni/documental-exiliada-ya-puede-verse-en-nicaragua/|url-status=dead}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Murillo, Rosario}} {{f|1951}} [[Flokkur:Forsetar Níkaragva]] [[Flokkur:Varaforsetar Níkaragva]] laspl9jy1853q2dp11fsogati2egv2r Tamim bin Hamad Al Thani 0 184914 1985433 1902823 2026-11-07T02:05:28Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985433 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = Emír Katar | ætt = Al Thani-ætt | skjaldarmerki = Emblem of Qatar-2022.svg | nafn = Tamim bin Hamad Al Thani<br>تميم بن حمد بن خليفة آل ثاني | mynd = Emir of Qatar, Feb. 19, 2025 (cropped).jpg | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1980|6|3}} | fæðingarstaður = [[Doha]], [[Katar]] | undirskrift = TamimbinHamadAlThaniSignature.svg | ríkisár = 25. júní 2013 – | faðir = [[Hamad bin Khalifa Al Thani]] | móðir = [[Moza bint Nasser|Moza bint Nasser Al-Missned]] | maki = {{plainlist| * {{marriage|[[Jawaher bint Hamad Al Thani]]|2005}} * {{marriage|[[Al-Anoud bint Mana Al Hajri]]|2009}} * {{marriage|[[Noora bint Hathal Al Dosari]]|2014}} }} | titill_maka = Eiginkonur | börn = {{plainlist| *Sheikha Al Mayassa *Sheikh Hamad *Sheikha Aisha *Sheikha Naylah *Sheikh Jassim *Sheikh Abdullah *Sheikha Rodha *Sheikh Joa'an *Sheikh Alqaqa'a *Sheikh Mohammed *Sheikha Moza *Sheikh Fahad *Sheikha Hind }} }} [[Sjeik]] '''Tamim bin Hamad bin Khalifa Al Thani''' ({{lang|ar|تميم بن حمد بن خليفة آل ثاني|Tamīm bin Ḥamad bin Khalīfa Āl Thānī}}; f. 3. júní 1980) er [[emír]]inn af [[Katar]]. Hann hefur verið við völd frá árinu 2013. Tamim er annar sonur emírsins [[Hamad bin Khalifa Al Thani]] með annarri eiginkonu hans, [[Moza bint Nasser|Mozu bint Nassir]]. Hann varð erfingi að katörsku krúnunni árið 2003 þegar eldri bróðir hans, [[Jassim bin Hamad bin Khalifa Al Thani|Sjeik Jassim]], afsalaði sér tilkalli sínu. Tamim varð emír þegar faðir hans sagði af sér árið 2013. Tamim fer fyrir óskoraðri einveldisstjórn.<ref name=":0">{{Cite web |title=Focus turns to domestic policy under Qatar's new emir |publisher=The National |url=http://www.thenational.ae/world/middle-east/focus-turns-to-domestic-policy-under-qatars-new-emir |access-date=30 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208131456/http://www.thenational.ae/world/middle-east/focus-turns-to-domestic-policy-under-qatars-new-emir |archive-date=8 December 2015 |url-status=dead}}</ref> Allt framkvæmda- og löggjafarvald í Katar er í hans höndum. ==Menntun== Tamim bin Hama gekk í [[Sherborne School]] í [[Dorset]] í Englandi og úrskrifaðist frá [[Harrow School]] árið 1997. Hann útskrifaðist úr konunglega herskólanum í [[Royal Military Academy Sandhurst|Sandhurst]] árið 1998.<ref name=BBC_profile>{{webbref |titel = Profile: Qatar Emir, Sheikh Tamim bin Khalifa Al Thani |datum = 25 June 2013 |utgivare = BBC |url = http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-23046307 |hämtdatum = 9 november 2013 }}</ref> ==Æviágrip== Tamim varð krónprins þann 5. ágúst 2003 þegar eldri bróðir hans, Jasim bin Hamad, afsalaði sér titlinum. Tamim varð næstráðandi katarska hersins árið 2009 og lék lykilhlutverki í stuðningi Katara við uppreisnina gegn [[Muammar Gaddafi]] í [[Líbía|Líbíu]] árið 2011. Árið 2005 stofnaði Tamim fjárfestingafélagið ''Qatar Sports Investments'', sem á meðal annars knattspyrnufélagið [[Paris Saint-Germain FC]] og er „alþjóðlegur samstarfsaðili“ [[FC Barcelona]]. Hann var einnig hvatamaður að því að fá [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2022]] haldið í Katar og reyndi að fá [[Ólympíuleikarnir|Ólympíuleikana]] haldna í Katar árin [[Sumarólympíuleikarnir 2016|2016]] og [[Sumarólympíuleikarnir 2016|2020]]. Í stjórnartíð Tamims átti Katar í deilum við arabísk nágrannaríki sín frá árinu 2017. [[Sádi-Arabía]], [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]], [[Egyptaland]] og [[Barein]] slitu stjórnmálasambandi við og settu viðskiptabann á Katar í júlí 2017 og sökuðu landið um að styðja öfgahreyfingar eins og [[al-Kaída]] og [[Bræðralag múslima]].<ref>{{Vefheimild|titill=Katar býr sig undir langa deilu|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/katar-byr-sig-undir-langa-deilu|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 14. nóvember 2017 |skoðað=18. febrúar 2025|höfundur=Kristján Róbert Kristjánsson}}</ref> Einnig er talið að náið samband Katar við óvinaríki Sádi-Arabíu hafi átt þátt í deilunni. Stuttu áður en viðskiptabannið tók gildi gerðu Sameinuðu arabísku furstadæmin tölvuárás á katarska fréttamiðla og komu af stað fölskum tilvitnunum í Tamim þar sem haft var eftir honum að [[Íran]] væri „íslamskt veldi“ og að samband Katar við [[Ísrael]] væri gott.<ref>{{Vefheimild|titill=Hvernig varð Katar að einangruðu ríki?|url=https://kjarninn.is/skyring/2017-07-17-hvernig-vard-katar-ad-einangrudu-riki/|útgefandi=[[Kjarninn]]|dags=17. júlí 2017|skoðað=18. febrúar 2025|höfundur=Jónas Atli Gunnarsson}}</ref> Katar sættist að mestu við hin ríkin árið 2021, þegar landamæri að ríkinu voru opnuð á ný.<ref>{{Vefheimild|titill=Slaknað hefur á spennu milli Katar og grannríkja|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2021-01-06-slaknad-hefur-a-spennu-milli-katar-og-grannrikja|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 6. janúar 2021 |skoðað=18. febrúar 2025|höfundur=Kristján Róbert Kristjánsson}}</ref> ==Eignir== Tamim á, í gegnum katarska ríkið, lúxussnekkjuna ''[[Al Lusail]]'', sem kostaði 300 milljónir Bandaríkjadala að byggja.<ref>{{webbref|titel=U Dubrovnik uplovila jedna od najluksuznijih jahti na svijetu|url=https://morski.hr/2019/07/23/u-dubrovnik-uplovila-jedna-od-najluksuznijih-jahti-na-svijetu/|språk=[[kroatiska]]|utgivare=Morski.hr|hämtdatum=2020-08-06|arkivurl=https://web.archive.org/web/20201029222429/https://morski.hr/2019/07/23/u-dubrovnik-uplovila-jedna-od-najluksuznijih-jahti-na-svijetu/|arkivdatum=2020-10-29}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=Emír Katar| frá= [[25. júní]] [[2013]]| til=| fyrir=[[Hamad bin Khalifa Al Thani]]| eftir=Enn í embætti| }} {{Töfluendir}} {{f|1980}} [[Flokkur:Al Thani-ætt]] [[Flokkur:Emírar Katar]] 1uzk5zxnnmoz2hcpif98w3frs77ms2c Gifs 0 184959 1985322 1961899 2026-11-06T23:29:48Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985322 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Gypse_Caresse.jpg|thumb|right|Gifskristall.]] '''Gifs''' eða '''gips''' er [[súlfatsteind]] úr tvívetnis[[kalksúlfat]]i með efnaformúluna {{Chem2|CaSO4*2H2O}}. Það er unnið víða úr gifsnámum og notað í [[áburður|áburð]] og ýmis [[byggingarefni]] eins og [[múrhúð]], [[gifsklæðning]]ar, og [[krít (efni)|krít]].<ref>{{Cite web |last=Institute |first=Canadian Conservation |date=2017-09-14 |title=Care of Objects Made of Plaster of Paris – Canadian Conservation Institute (CCI) Notes 12/2 |url=https://www.canada.ca/en/conservation-institute/services/conservation-preservation-publications/canadian-conservation-institute-notes/care-plaster-paris.html |access-date=2023-01-20 |website=www.canada.ca |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120142141/https://www.canada.ca/en/conservation-institute/services/conservation-preservation-publications/canadian-conservation-institute-notes/care-plaster-paris.html |archive-date=2023-01-20 |url-status=dead }}</ref><ref>Make your own sidewalk chalk. (1998, July 21). Christian Science Monitor. 13.</ref><ref>{{Cite web |title=Plaster {{!}} Definition, Uses, Types, & Facts |url=https://www.britannica.com/technology/plaster |access-date=2023-01-20 |website=Britannica |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=drywall — definition |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/drywall |access-date=2023-01-20 |website=Merriam-Webster |language=en}}</ref> Gifs myndar glæra [[kristall]]a sem heita [[selenít]]. Gifs hefur [[harka|hörkuna]] 2 á [[Mohs-kvarði|Mohs-kvarða]]. Fínkorna hvít eða lituð afbrigði af gifsi sem nefnast [[alabastur]] hafa verið notuð í þúsundir ára til að gera litlar [[lágmynd]]ir og [[skúlptúr]]a. ==Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Steindir]] [[Flokkur:Gufunarset]] 9p2dvk5hu38yqu377o39xr36lep5xg9 Sacramento Kings 0 185007 1985407 1965162 2026-11-07T01:21:23Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985407 wikitext text/x-wiki {{Infobox basketball club | name = Sacramento Kings | current = | logo = SacramentoKings.svg | imagesize = 180px | league = [[NBA]] | conference = Vesturdeild | division = Kyrrahafsriðill | founded = 1923 | history = '''Rochester Seagrams'''<br/>1923–1942<br/>'''Rochester Eber Seagrams'''<br/>1942–1943<br/>'''Rochester Pros'''<br/>1943–1945<br/>'''Rochester Royals'''<br/>1945–1948 (NBL)<br/>1948–1949 (BAA)<br>1949–1957 (NBA)<br/>'''Cincinnati Royals'''<br/>1957–1972<br/>'''Kansas City-Omaha Kings'''<br/>1972–1975<br/>'''Kansas City Kings'''<br/>1975–1985<br/>'''Sacramento Kings'''<br/>1985–nú<ref name="KingsTimeline">{{cite web|title=Franchise Timeline|url=https://www.nba.com/kings/history-franchise-timeline|publisher=NBA Media Ventures, LLC|website=Kings.com|access-date=December 2, 2022|archive-date=December 2, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202050801/https://www.nba.com/kings/history-franchise-timeline|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Franchise History–NBA Advanced Stats|url=https://www.nba.com/stats/history|publisher=NBA Media Ventures, LLC|website=NBA.com|access-date=May 13, 2024}}</ref><ref>{{cite web|title=NBA.com/Stats–Sacramento Kings seasons|url=https://www.nba.com/stats/team/1610612758/seasons|publisher=NBA Media Ventures, LLC|website=Stats.NBA.com|access-date=December 2, 2022|archive-date=December 2, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202040000/https://www.nba.com/stats/team/1610612758/seasons|url-status=live}}</ref> | arena = Golden 1 Center | location = [[Sacramento]], [[Kalifornía]], Bandaríkin | colors = Svartur, fjólublár, grár, hvítur, blár<!-- Please do not change the HTML color codes unless the HTML color code values listed in the club's Reproduction and Usage Guideline Sheet from MediaCentral.NBA.com change. Thank you. --><ref>{{cite web|title=NBA LockerVision - Sacramento Kings - Icon Edition - Story Guide|url=https://lockervision.nba.com/outfit/sacramento-kings/icon-edition|publisher=NBA Properties, Inc.|website=LockerVision.NBA.com|access-date=November 6, 2023|quote=The new Icon Edition uniform for the Sacramento Kings marks a significant return to the team's iconic black primary color, reminiscent of the 1993 transition from royal blue and red to black and purple. Purple takes on a vital role as a secondary color, prominently featured in the core uniforms.|archive-date=October 20, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020153018/https://lockervision.nba.com/outfit/sacramento-kings/icon-edition|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Color|url=https://cdn.nba.com/teams/uploads/sites/1610612758/2023/08/KingsBrandUpdate_2023-24.pdf#page=8|publisher=NBA Media Ventures, LLC|work=2023-24 Sacramento Kings Brand Book|access-date=January 3, 2024|archive-date=January 3, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240103055927/https://cdn.nba.com/teams/uploads/sites/1610612758/2023/08/KingsBrandUpdate_2023-24.pdf#page=8|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Sacramento Kings Reproduction and Usage Guideline Sheet|url=https://cdn-assets-us.frontify.com/s3/frontify-enterprise-files-us/eyJwYXRoIjoibmJhXC9maWxlXC9WdHpoNmRnM01MdDN2a1ZRcVBQQS5wZGYifQ:nba:wpxshf1kmv-Tl38P9VUrRXccqrz749PLKSeAK1G_wPA|publisher=NBA Properties, Inc.|access-date=March 1, 2025}}</ref><br/>{{color box|#000000}} {{color box|#5A2D81}} {{color box|#707271}} {{color box|#FFFFFF}} {{color box|#213469}} | affiliation = [[Stockton Kings]] | league_champs = '''2'''<br/>'''NBL: 1''' (1946)<br/>'''NBA: 1 '''(1951) | ret_nums = '''11''' ([[Nate Archibald|1]], [[Mitch Richmond|2]], [[Chris Webber|4]], [[Sixth man (fans)|6]], [[Bob Davies|11]], [[Maurice Stokes|12]], [[Oscar Robertson|14]], [[Peja Stojaković|16]], [[Vlade Divac|21]], [[Jack Twyman|27]], [[Sam Lacey|44]]) | website = {{URL|nba.com/kings}} }} '''Sacramento Kings''' er bandarískt körfuknattleikslið sem leikur í [[National Basketball Association|NBA deildinni]]. Kings er elsta liðið í NBA og fyrsta stóra atvinnumannaliðið til að leika í Sacramento. Félagið hóf sögu sína sem hálf-atvinnumannaliðið Rochester Seagrams árið 1923. Árið 1945 endurskýrð félagið sig sem Rochester Royals og gekk í [[National Basketball League (Bandaríkin)|National Basketball League]] (NBL) þar sem liðið vann meistaratitilinn á sínu fyrsta tímabili. Árið 1948 skipti félagið ásamt þremur öðrum NBL liðum yfir í [[Basketball Association of America|BAA deildina]], sem síðar sameinaðist NBL og myndaði NBA. Undir nafni Royals gekk liðinu vel innan vallar og varð NBA meistari árið 1951. Liðinu gekk hins vegar erfiðlega fjárhagslega sökum smæðar Rochester og flutti að lokum til Cincinnati árið 1957 og varð að Cincinnati Royals. Fyrir tímabilið 1972–73 flutti liðið aftur, að þessu sinni til [[Kansas City]] í [[Missouri]], og var endurskýrt Kansas City–Omaha Kings vegna þess að það skipti upphaflega heimaleikjum sínum á milli Kansas City og Omaha í Nebraska. Royals nafninu var breytt til að forðast rugling við hafnaboltaliðið sem kallað var Kansas City Royals. Eftir þrjú tímabil stytti liðið nafið í Kansas City Kings, en hélt áfram að spila nokkra heimaleiki á tímabili í Omaha, fram í mars 1978.<ref name=ktdch>{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=ZJZfAAAAIBAJ&sjid=MTEMAAAAIBAJ&pg=5480%2C600618 |work=Lewiston Morning Tribune |location=(Idaho) |agency=Associated Press |title=Kings troubled despite changes |date=December 2, 1977 |page=5C |access-date=April 28, 2021 |archive-date=April 28, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210428132306/https://news.google.com/newspapers?id=ZJZfAAAAIBAJ&sjid=MTEMAAAAIBAJ&pg=5480,600618 |url-status=live }}</ref><ref name=kwiot77>{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=J7oxAAAAIBAJ&sjid=QeYFAAAAIBAJ&pg=3714%2C694405 |work=Lawrence Journal-World |location=(Kansas) |title=Kings win in overtime |agency=Associated Press |date=December 5, 1977 |page=20 |access-date=April 28, 2021 |archive-date=April 28, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210428133624/https://news.google.com/newspapers?id=J7oxAAAAIBAJ&sjid=QeYFAAAAIBAJ&pg=3714,694405 |url-status=live }}</ref><ref name=ggpmk>{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=crorAAAAIBAJ&sjid=XOYFAAAAIBAJ&pg=4615%2C3734580 |work=Lawrence Journal-World |location=(Kansas) |title=Gervin gets point mark |agency=Associated Press |date=March 27, 1978 |page=17 |access-date=April 28, 2021 |archive-date=April 28, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210428142730/https://news.google.com/newspapers?id=crorAAAAIBAJ&sjid=XOYFAAAAIBAJ&pg=4615,3734580 |url-status=live }}</ref> Félaginu gekk einnig erfiðlega í Kansas, bæði innan vallar sem utan, og flutti eftir tímabilið 1984–85 til Sacramento. Bestu tímabil þeirra í Sacramento komu fljótlega eftir aldamótin, meðal annars tímabilið 2001–02 þegar félagið var með flesta sigurleiki allra liða.<ref>{{cite web|last=Khan|first=Shahbaz|title=Oral History: The Greatest Show on Court|url=https://www.nba.com/kings/blog/oral-history-greatest-show-court|publisher=NBA Media Ventures, LLC|website=Kings.com|date=February 26, 2018|access-date=December 22, 2022|archive-date=December 24, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221224144711/https://www.nba.com/kings/blog/oral-history-greatest-show-court|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=RonHamp614 |date=May 13, 2014 |title=NBA: Remembering The Greatest Show on the Court |url=https://thefrontofficenews.com/v2/2014/05/13/nba-remembering-the-greatest-show-on-the-court/ |access-date=December 24, 2022 |website=The Front Office News |archive-date=December 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221224150216/https://thefrontofficenews.com/v2/2014/05/13/nba-remembering-the-greatest-show-on-the-court/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Poust |first=Nick |date=April 14, 2011 |title=Remembering the Sacramento Kings at Their Finest |url=https://bleacherreport.com/articles/667004-remembering-the-sacramento-kings-at-their-finest |access-date=December 24, 2022 |work=Bleacher Report |archive-date=December 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221224144711/https://bleacherreport.com/articles/667004-remembering-the-sacramento-kings-at-their-finest |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Adams |first=Damain |date=June 30, 2017 |title=The Lost Rings: A Look Back at the 2001-2002 Sacramento Kings - The 3 Point Conversion |url=https://www.the3pointconversion.com/sacramento-kings-a-look-back-at-2001-2002/ |access-date=December 24, 2022 |archive-date=December 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221224144713/https://www.the3pointconversion.com/sacramento-kings-a-look-back-at-2001-2002/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Tan |first=John |date=November 27, 2022 |title="It's a common expression here" - Scot Pollard revealed the code the Sacramento Kings used for too much dribbling {{!}} Basketball Network - Your daily dose of basketball |url=https://www.basketballnetwork.net/.amp/old-school/scot-pollard-revealed-the-code-the-sacramento-kings-used-for-too-much-dribbling |access-date=December 24, 2022 |website=basketballnetwork.net |archive-date=December 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221224144742/https://www.basketballnetwork.net/.amp/old-school/scot-pollard-revealed-the-code-the-sacramento-kings-used-for-too-much-dribbling |url-status=live }}</ref> Milli 2006 og 2022 voru Kings með 16 taptímabil í röð, það mesta í sögu NBA.<ref>{{Cite web |url=https://twitter.com/SBNation/status/1500268576887955464 |title=SB Nation su Twitter: "THE SACRAMENTO KINGS HAVE MADE HISTORY ... The bad kind… " |access-date=March 6, 2022 |archive-date=March 6, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220306041957/https://twitter.com/SBNation/status/1500268576887955464 |url-status=dead }}</ref> ==Þekktir leikmenn== {{columns-list|colwidth=20em| *{{flagdeco|USA}} [[Chris Webber]] *{{flagdeco|USA}} [[DeMarcus Cousins]] *{{flagdeco|USA}} [[Jason Williams]] *{{flagdeco|USA}} [[Jerry Lucas]] *{{flagdeco|USA}} [[Mitch Richmond]] *{{flagdeco|USA}} [[Nate Archibald]] *{{flagdeco|USA}} [[Oscar Robertson]] *{{flagdeco|Serbia}} [[Peja Stojaković]] *{{flagdeco|Serbia}} [[Vlade Divac]] |}} ==Þekktir þjálfarar== *{{flagdeco|USA}} [[Rick Adelman]] (1999–2006) ==Titlar== *'''[[National Basketball Association|NBA]]''' **Meistarar (1): 1951 *'''[[National Basketball League (Bandaríkin)|NBL]]''' **Meistarar (1): 1946 **Tap í úrslitum (2): 1947, 1948 ==Tilvísanir== {{reflist}} {{NBA}} [[Flokkur:Stofnað 1923]] [[Flokkur:Bandarísk körfuknattleiksfélög]] [[Flokkur:NBA lið]] [[Flokkur:NBL (Bandaríkin) lið]] 4zwt6puc7lkebean3ea7u1xlr86k4am Prabowo Subianto 0 185018 1985395 1923219 2026-11-07T01:07:25Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985395 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Prabowo Subianto | búseta = | mynd = Prabowo Subianto 2024 official portrait.jpg | myndatexti1 = Prabowo Subianto árið 2024. | titill= Forseti Indónesíu | stjórnartíð_start = [[20. október]] [[2024]] | stjórnartíð_end = | vara_forseti = [[Gibran Rakabuming Raka]] | forveri = [[Joko Widodo]] | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1951|10|17}} | fæðingarstaður = [[Djakarta]], [[Indónesía|Indónesíu]] | stjórnmálaflokkur = [[Gerindra]] | maki = {{marriage|[[Titiek Suharto|Siti Hediati Hariyadi]]|8. maí 1983|maí 1998|end=skildu}} | börn = Didit Hediprasetyo | háskóli = Herskóli Indónesíu |undirskrift = Prabowo Subianto signature.svg }} '''Prabowo Subianto Djojohadikusumo''' (f. 17. október 1951) er indónesískur stjórnmálamaður, viðskiptamaður og fyrrum hershöfðingi í [[Indónesíuher]] sem hefur verið forseti Indónesíu frá árinu 2024. Hann var áður varnarmálaráðherra landsins í ríkisstjórn [[Joko Widodo]] forseta frá 2019 til 2024. Prabowo er þriðji hermaðurinn til að sitja á forsetastól í Indónesíu, á eftir [[Suharto]] og [[Susilo Bambang Yudhoyono]]. Hann er jafnframt elsti maður til að taka við embætti forseta í sögu landsins. Prabowo Subianto útskrifaðist frá Herskóla Indónesíu árið 1970 og gegndi aðallega þjónustu í sérsveitum hersins (Kopassus) þar til hann var útnefndur í forystu varaliðssveitanna (Kostrad) árið 1998. Síðar sama ár var honum sagt upp og honum bannað að koma til [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] vegna ásakana á hendur honum um mannréttindabrot.<ref>{{Cite news |last1=Ratcliffe |first1=Rebecca |last2=Hariandja |first2=Richaldo |date=2024-02-14 |title=Indonesia election: minister dogged by rights abuse claims 'takes early lead' |url=https://www.theguardian.com/world/2024/feb/13/minister-linked-to-indonesias-former-dictatorship-ahead-in-pre-election-polls |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214115844/https://www.theguardian.com/world/2024/feb/13/minister-linked-to-indonesias-former-dictatorship-ahead-in-pre-election-polls |archive-date=14 February 2024 |access-date=2024-02-14 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Slater |first=Dan |date=2024 |title=Indonesia's High-Stakes Handover |url=https://muse.jhu.edu/pub/1/article/922832 |journal=Journal of Democracy |volume=35 |issue=2 |pages=40–51 |doi=10.1353/jod.2024.a922832 |issn=1086-3214}}</ref><ref>{{Cite magazine |date=2024-02-14 |title=Prabowo Looks to Win Indonesia Presidency: What to Know |url=https://time.com/6694656/indonesia-election-results-president-prabowo-democracy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214180008/https://time.com/6694656/indonesia-election-results-president-prabowo-democracy/ |archive-date=14 February 2024 |access-date=2024-02-14 |magazine=Time |language=en}}</ref><ref name="NYT Paddock">{{Cite news |last=Paddock |first=Richard C. |date=2020-10-14 |title=Indonesian Defense Chief, Accused of Rights Abuses, Will Visit Pentagon |url=https://www.nytimes.com/2020/10/14/world/asia/indonesia-prabowo-subianto-us-visit.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022080937/https://www.nytimes.com/2020/10/14/world/asia/indonesia-prabowo-subianto-us-visit.html |archive-date=22 October 2020 |access-date=2024-02-14 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |title=KPU Resmi Tetapkan Prabowo-Gibran Menang Pilpres 2024 |url=https://www.cnnindonesia.com/nasional/20240320213140-617-1076907/kpu-resmi-tetapkan-prabowo-gibran-menang-pilpres-2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320165111/https://www.cnnindonesia.com/nasional/20240320213140-617-1076907/kpu-resmi-tetapkan-prabowo-gibran-menang-pilpres-2024 |archive-date=20 March 2024 |access-date=2024-03-21 |website=nasional |language=id-ID}}</ref> Árið 2008 stofnuðu Prabowo og félagar hans [[Gerindra]]-flokkinn. Í forsetakosningunum 2009 bauð Prabowo sig fram til varaforseta í forsetaframboði [[Megawati Sukarnoputri]] en náði ekki kjöri.<ref>{{cite web|url=http://www.thejakartapost.com/news/2009/04/25/pdip-hails-prabowo-megawati039s-running-mate.html|title=PDI-P hails Prabowo as Megawati's running mate |work=The Jakarta Post|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118065242/http://www.thejakartapost.com/news/2009/04/25/pdip-hails-prabowo-megawati039s-running-mate.html|archive-date=18 January 2012}}</ref> Hann bauð sig fram til forseta árið 2014<ref name="Prabowo Runs for President-2011">{{cite web |date=22 November 2011 |title=Prabowo Runs for President |work=KOMPAS |url=https://nasional.kompas.com/read/2011/11/22/10510072/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125013819/http://english.kompas.com/read/2011/11/22/10510072/Prabowo.Runs.for.President |archive-date=25 November 2011 |access-date=23 November 2011}}</ref> en tapaði fyrir [[Joko Widodo]], ríkisstjóra [[Djakarta]]. Hann reyndi í fyrstu að fá kosninganiðurstöðunum hnekkt.<ref name="PresidentWidodo">{{cite news|title=Jakarta governor Widodo wins Indonesian presidential election|url=http://www.indonesianews.net/index.php/sid/224021039/scat/f9295dc05093c851/ht/Jakarta-governor-Widodo-wins-Indonesian-presidential-election|access-date=23 July 2014|publisher=Indonesia News.Net|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020050428/http://www.indonesianews.net/index.php/sid/224021039/scat/f9295dc05093c851/ht/Jakarta-governor-Widodo-wins-Indonesian-presidential-election|archive-date=20 October 2014|url-status=dead}}</ref> Hann bauð sig aftur fram án árangurs gegn Joko Widodo árið 2019, með [[Sandiaga Uno]] sem varaforsetaefni og með stuðningi Gerindra, [[Velmegunar- og réttlætisflokkurinn|Velmegunar- og réttlætisflokksins]] (PKS), [[Þjóðarumboðsflokkurinn|Þjóðarumboðsflokksins]] (PAN), [[Lýðræðisflokkurinn (Indónesía)|Lýðræðisflokksins]] (Demokrat) og [[Berkarya-flokkurinn|Berkarya-flokksins]].<ref name="PrabowoSandiaga">{{cite news |title=Dihadiri AHY, Prabowo-Sandiaga Uno resmi mendaftar di KPU |url=https://www.bbc.com/indonesia/indonesia-45140911 |access-date=26 August 2018 |work=BBC News Indonesia |date=10 August 2018 |language=id |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826214418/https://www.bbc.com/indonesia/indonesia-45140911 |archive-date=26 August 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Ghaliya |first1=Ghina |title=KPU names Jokowi winner of election |url=https://www.thejakartapost.com/news/2019/05/21/kpu-names-jokowi-winner-of-election.html |access-date=23 May 2019 |newspaper=The Jakarta Post |date=21 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190521215411/https://www.thejakartapost.com/news/2019/05/21/kpu-names-jokowi-winner-of-election.html |archive-date=21 May 2019 |url-status=live }}</ref> Þegar Prabowo neitaði að viðurkenna ósigur hleyptu stuðningsmenn hans af stað mótmælum og banvænum uppþotum í Djakarta.<ref>{{cite news |last1=Barker |first1=Anne |title=Prabowo Subianto's loss in Indonesia's election sparks deadly protests in Jakarta |url=https://www.abc.net.au/news/2019-05-22/jakarta-protests-joko-widodo-re-election-turn-deadly/11138636 |access-date=23 May 2019 |work=ABC News |date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190525021543/https://www.abc.net.au/news/2019-05-22/jakarta-protests-joko-widodo-re-election-turn-deadly/11138636 |archive-date=25 May 2019 |url-status=live }}</ref> Sættir tókust á endanum með Prawobo og Joko Widodo og Prawobo varð varnarmálaráðherra í stjórninni frá 2019 til 2024.<ref>{{Cite news |title=Prabowo jadi menteri pertahanan, pengamat militer: Pandangannya 'berbahaya' |language=id |work=BBC News Indonesia |url=https://www.bbc.com/indonesia/indonesia-50136600 |access-date=2023-12-08 |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208015652/https://www.bbc.com/indonesia/indonesia-50136600 |url-status=live }}</ref> Þann 10. október 2021 tilkynnti Gerindra-flokkurinn að Prabowo yrði frambjóðandi þeirra í forsetakosningum ársins 2024.<ref>{{Cite web |date=2021-10-10 |title=Sekjen Gerindra: Insyaallah Prabowo Maju Pilpres 2024 |url=https://news.detik.com/berita/d-5760591/sekjen-gerindra-insyaallah-prabowo-maju-pilpres-2024 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010040559/https://news.detik.com/berita/d-5760591/sekjen-gerindra-insyaallah-prabowo-maju-pilpres-2024 |archive-date=10 October 2021 |access-date=2021-10-10 |website=detiknews |language=id-ID}}</ref> Prawobo tilkynnti að hann þæði tilnefningu flokksins 12. ágúst 2022.<ref>{{cite news |last1=Teresia |first1=Ananda |last2=Lamb |first2=Kate |last3=Suroyo |first3=Gayatri |date=12 August 2022 |title=Indonesia defence minister Prabowo accepts party's nomination to run for president |newspaper=Reuters |editor-last=Kapoor |editor-first=Kanupriya |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/indonesia-defence-minister-prabowo-accepts-partys-nomination-run-president-2022-08-12/ |access-date=13 August 2022 |archive-date=7 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221007215059/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/indonesia-defence-minister-prabowo-accepts-partys-nomination-run-president-2022-08-12/ |url-status=live }}</ref> Prabowo lýsti yfir sigri í forsetakosningunum 14. febrúar 2024 þegar útgönguspár spáðu honum sigri í fyrstu umferð.<ref>{{cite news |date=15 February 2024 |title=Indonesia election 2024: Prabowo Subianto hails 'victory for all Indonesians' as early counts show him in lead with 58% |newspaper=South China Morning Post |url=https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3251920/indonesia-election-2024-polls-close-race-defence-minister-prabowo-subianto-favoured-win?module=feature_package&pgtype=homepage |access-date=16 February 2024 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215043201/https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3251920/indonesia-election-2024-polls-close-race-defence-minister-prabowo-subianto-favoured-win?module=feature_package&pgtype=homepage |url-status=live }}</ref> Þann 20. mars staðfesti kjörstjórn niðurstöðurnar og lýsti Prabowo réttkjörinn forseta Indónesíu.<ref name=":12">{{Cite web |date=2024-03-19 |title=Pemilu 2024: KPU umumkan Prabowo-Gibran raih suara terbanyak, bagaimana nasib dugaan kecurangan? |url=https://www.bbc.com/indonesia/articles/c6p4l4plx34o |access-date=2024-03-20 |website=BBC News Indonesia |language=id |archive-date=20 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320065755/https://www.bbc.com/indonesia/articles/c6p4l4plx34o |url-status=live }}</ref> Stjórnlagadómstóll Indónesíu staðfesti niðurstöðuna þann 22. apríl 2024.<ref>{{Cite web |last1=Rahmawati |first1=Dwi |last2=Sari |first2=Brigitta Belia Permata |last3=Muliawati |first3=Anggi |title=MK Tolak Gugatan Sengketa Pilpres 2024 dari Anies-Cak Imin! |url=https://news.detik.com/pemilu/d-7304246/mk-tolak-gugatan-sengketa-pilpres-2024-dari-anies-cak-imin |access-date=2024-04-22 |website=detiknews |language=id-ID |archive-date=2024-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240509213940/https://news.detik.com/pemilu/d-7304246/mk-tolak-gugatan-sengketa-pilpres-2024-dari-anies-cak-imin |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last1=Sari |first1=Brigitta Belia Permata |last2=Rahmawati |first2=Dwi |last3=Muliawati |first3=Anggi |title=MK Juga Tolak Gugatan Hasil Pilpres 2024 dari Ganjar-Mahfud! |url=https://news.detik.com/pemilu/d-7304530/mk-juga-tolak-gugatan-hasil-pilpres-2024-dari-ganjar-mahfud |access-date=2024-04-22 |website=detiknews |language=id-ID |archive-date=2024-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240509214906/https://news.detik.com/pemilu/d-7304530/mk-juga-tolak-gugatan-hasil-pilpres-2024-dari-ganjar-mahfud |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |author1=Rosseno Aji |author2=Emir Yanwardhana |title=MK Tolak Gugatan Anies-Ganjar, Kapan Prabowo Ditetapkan Jadi Presiden? |url=https://www.cnbcindonesia.com/news/20240422152052-4-532303/mk-tolak-gugatan-anies-ganjar-kapan-prabowo-ditetapkan-jadi-presiden |access-date=2024-04-22 |website=CNBC Indonesia |language=id-ID}}</ref> Prabowo sór embættiseið sem 8. forseti Indónesíu þann 20. október 2024. ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=Forseti Indónesíu| frá=[[20. október]] [[2024]]| til=| fyrir=[[Joko Widodo]]| eftir=Enn í embætti| }} {{Töfluendir}} {{Forsetar Indónesíu}} {{stubbur|æviágrip|stjórnmál}} {{f|1951}} [[Flokkur:Forsetar Indónesíu]] go4gq4xpguxpvmewld8wrtopknz5fpj The Monster Ball Tour 0 185266 1985436 1936044 2026-11-07T02:08:24Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985436 wikitext text/x-wiki {{Tónleikar | tónleikaferðalag_nafn = The Monster Ball Tour | gerð = Tónleikaferðalag | mynd = Lady Gaga performing Glitter and Grease on The Monster Ball Tour, Perth, April 2010.jpg | mynd_stærð = 220px | mynd_rammi = | mynd_texti = Gaga í [[Perth]], 1. apríl 2010 | mynd_alt = | listamaður = [[Lady Gaga]] | staðsetning = {{Flatlist| * Asía * Evrópa * Eyjaálfa * Norður-Ameríka }} | hljómplötur = ''[[The Fame Monster]]'' | upphafsdagur = {{Upphafsdagur|2009|11|27}} | lokadagur = {{Lokadagur|2011|5|6}} | fjöldi_sýninga = 203 | aukaatriði = | aðsókn = | heildartekjur = $227,4 milljónir<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/photos/live/471708/lady-gagas-monster-ball-tour-breaks-record-for-debut-headlining-artist|title=Lady Gaga's Monster Ball Tour Breaks Record for Debut Headlining Artist|date=December 8, 2011|magazine=Billboard|access-date=December 27, 2011|last=Waddell|first=Ray|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509041933/http://www.billboard.com/articles/photos/live/471708/lady-gagas-monster-ball-tour-breaks-record-for-debut-headlining-artist|archive-date=May 9, 2013}}</ref> | síðasta_ferð = Fame Kills: Starring Kanye West and Lady Gaga<br />(2009–2010; aflýst) | þessi_ferð = '''The Monster Ball Tour'''<br />(2009–2011) | næsta_ferð = [[Born This Way Ball]]<br />(2012–2013) | vefsíða = | misc = [[Mynd:Monster Ball Logo.png|220px]] }} '''The Monster Ball Tour''' var annað tónleikaferðalag bandarísku söngkonunnar [[Lady Gaga]] til stuðnings við plötuna ''[[The Fame Monster]]'' (2009), endurútgáfu af ''[[The Fame]]'' (2008). Tónleikaferðalagið stóð frá nóvember 2009 til maí 2011 og innihélt yfir 200 sýningar í Asíu, Evrópu, Eyjaálfu og Norður-Ameríku. Upphaflega átti Gaga að fara í sameiginlega tónleikaferð með [[Kanye West]].<ref>{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/news/fame-kills-starring-kanye-west-and-lady-gaga-tour-first-dates-20090911|title="Fame Kills Starring Kanye West and Lady Gaga" Tour: First Dates|last=Kreps|first=Daniel|date=September 11, 2009|magazine=[[Rolling Stone]]|access-date=October 16, 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121225020604/http://www.rollingstone.com/music/news/fame-kills-starring-kanye-west-and-lady-gaga-tour-first-dates-20090911|archive-date=December 25, 2012}}</ref> Eftir að henni var aflýst tilkynnti hún The Monster Ball í október 2009.<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/news/267048/lady-gaga-unveils-monster-ball-tour-dates-the-fame-monster-tracklist|title=Lady Gaga Announces 'The Monster Ball'|access-date=October 15, 2009|date=October 15, 2009|last=Herrera|first=Monica|magazine=[[Billboard]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160223023430/http://www.billboard.com/articles/news/267048/lady-gaga-unveils-monster-ball-tour-dates-the-fame-monster-tracklist|archive-date=February 23, 2016|df=mdy-all}}</ref> == Lagalisti == ===Upprunalega sýningin=== Þessi lagalisti var notaður í sýningunni 28. nóvember 2009.<ref name="toronto">{{cite news|url=http://www.torontosun.com/entertainment/columnists/jane_stevenson/2009/11/29/11967326-sun.html|title=Lady Gaga puts on a Monster show|last=Stevenson|first=Jane|date=November 29, 2009|newspaper=[[Toronto Sun]]|access-date=November 30, 2009|archive-date=July 5, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170705020653/http://www.torontosun.com/entertainment/columnists/jane_stevenson/2009/11/29/11967326-sun.html|url-status=dead}}</ref> {{Div col}} # „Dance in the Dark“ # „Just Dance“ # „LoveGame“ # „Alejandro“ # „Monster“ # „So Happy I Could Die“ # „Teeth“ # „Speechless“ # „Poker Face“ <small>(píanó útgáfa)</small> # „Fashion“ # „The Fame“ # „Money Honey“ # „Beautiful, Dirty, Rich“ # „Boys Boys Boys“ # „Paper Gangsta“ # „Poker Face“ # „Paparazzi“ ; Aukalög # „Eh, Eh (Nothing Else I Can Say)“ # „Bad Romance“ {{Div col end}} ===Endurnýjuð sýning=== Þessi lagalisti var notaður í sýningunni 11. ágúst 2010.<ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/review/lady-gaga-concert-review-29870|title=Lady Gaga -- Concert Review|first=Darryl|last=Morden|work=[[The Hollywood Reporter]]|date=October 14, 2010|access-date=April 24, 2020|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20200424201310/https://www.hollywoodreporter.com/review/lady-gaga-concert-review-29870|archive-date=April 24, 2020}}</ref> {{Div col}} # „Dance in the Dark“ # „Glitter and Grease“ # „Just Dance“ # „Beautiful, Dirty, Rich“ # „Vanity“ # „The Fame“ # „LoveGame“ # „Boys Boys Boys“ # „Money Honey“ # „Telephone“ # „Brown Eyes“ # „Speechless“ # „You and I“ # „So Happy I Could Die“ # „Monster“ # „Teeth“ # „Alejandro“ # „Poker Face“ # „Paparazzi“ ; Aukalög # „Bad Romance“ {{Div col end}} == Myndir == <gallery> Mynd: Lady Gaga performing Just Dance on The Monster Ball Tour, New York City, January 2010.jpg|„Just Dance“ Mynd: Lady Gaga performing Boys Boys Boys on The Monster Ball Tour, New York City, January 2010.jpg|„Boys Boys Boys“ Mynd: Lady Gaga performing Dance in the Dark on The Monster Ball Tour, New York City, January 2010.jpg|„Dance in the Dark“ Mynd:Lady Gaga on The Monster Ball Tour, City Scene, Boston, July 2010.jpg|Sviðið í endurnýjuðu sýningunni Mynd: Lady Gaga performing LoveGame on The Monster Ball Tour, Raleigh, September 2010.jpg|„LoveGame“ Mynd: Lady Gaga performing Telephone on The Monster Ball Tour, Newcastle, March 2010.jpg|„Telephone“ Mynd: Lady Gaga performing Fashion on The Monster Ball Tour, New York City, January 2010-3.jpg|„Fashion“ Mynd: Lady Gaga performing Monster on The Monster Ball Tour, New York City, January 2010-1.jpg|„Monster“ Mynd: Lady Gaga Speechless.jpg|„Speechless“ Mynd: Lady Gaga performing So Happy I Could Die on The Monster Ball Tour, Newcastle, March 2010.jpg|„So Happy I Could Die“ </gallery> == Dagsetningar == {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! scope="col" style="width:12em;"| Dagsetning ! scope="col" style="width:10em;"| Borg ! scope="col" style="width:10em;"| Land ! scope="col" style="width:16em;"| Vettvangur ! scope="col" style="width:10em;"| Opnunaratriði |- ! colspan="5"| Norður-Ameríka |- |27. nóvember 2009 |[[Montréal]] |rowspan=3|[[Kanada]] |[[Bell Centre]] |rowspan="6"|[[Kid Cudi]]<br>Semi Precious Weapons |- |28. nóvember 2009 |[[Torontó]] |[[Scotiabank Arena|Air Canada Centre]] |- |29. nóvember 2009 |[[Ottawa]] |[[Canadian Tire Centre|Scotiabank Place]] |- |1. desember 2009 |rowspan=2|[[Boston]] |rowspan=3|[[Bandaríkin]] |rowspan=2|Wang Theatre |- |2. desember 2009 |- |3. desember 2009 |[[Camden (New Jersey)|Camden]] |Susquehanna Bank Center |- |9. desember 2009 |rowspan=3|[[Vancouver]] |rowspan=3|Kanada |rowspan=3|Queen Elizabeth Theatre |rowspan=5|Kid Cudi<br>Semi Precious Weapons |- |10. desember 2009 |- |11. desember 2009 |- |13. desember 2009 |rowspan=2|[[San Francisco]] |rowspan=26|Bandaríkin |rowspan=2|Bill Graham Civic Auditorium |- |14. desember 2009 |- |17. desember 2009 |rowspan=2|[[Las Vegas]] |rowspan=2|Pearl Concert Theater |rowspan=3 {{n/a}} |- |18. desember 2009 |- |19. desember 2009 |[[San Diego]] |San Diego Sports Arena |- |21. desember 2009 |rowspan=3|[[Los Angeles]] |rowspan=3|Nokia Theatre L.A. Live |rowspan=3|Kid Cudi<br>Semi Precious Weapons |- |22. desember 2009 |- |23. desember 2009 |- |27. desember 2009 |[[New Orleans]] |Lakefront Arena |{{n/a}} |- |28. desember 2009 |rowspan=2|[[Atlanta]] |rowspan=2|Fabulous Fox Theatre |rowspan=3|[[Jason Derulo]]<br>Semi Precious Weapons |- |29. desember 2009 |- |rowspan=2|31. desember 2009 |[[Miami]] |Knight Theater |- |[[Miami Beach]] |Fontainebleau Miami Beach |{{n/a}} |- |2. janúar 2010 |Miami |Knight Theater |rowspan=13|Jason Derulo<br>Semi Precious Weapons |- |3. janúar 2010 |[[Orlando]] |UCF Arena |- |7. janúar 2010 |[[St. Louis]] |Fox Theatre |- |8. janúar 2010 |rowspan=3|[[Rosemont (Illinois)|Rosemont]] |rowspan=3|Rosemont Theatre |- |9. janúar 2010 |- |10. janúar 2010 |- |12. janúar 2010 |rowspan=2|[[Detroit]] |rowspan=2|[[Joe Louis Arena]] |- |13. janúar 2010 |- |20. janúar 2010 |rowspan=4|[[New York-borg]] |rowspan=4|[[Radio City Music Hall]] |- |21. janúar 2010 |- |23. janúar 2010 |- |24. janúar 2010 |- |26. janúar 2010 |[[West Lafayette (Indiana)|West Lafayette]] |Elliott Hall of Music |- ! colspan="5"| Evrópa |- |18. febrúar 2010 |[[Manchester]] |[[England]] |[[Manchester Arena|Manchester Evening News Arena]] |rowspan=11|[[Alphabeat]]<br>Semi Precious Weapons |- |20. febrúar 2010 |rowspan="2"|[[Dyflinn]] |rowspan="2"|[[Írska lýðveldið|Írland]] |rowspan="2"|[[3Arena|The O<sub>2</sub>]] |- |21. febrúar 2010 |- |22. febrúar 2010 |[[Belfast]] |[[Norður-Írland]] |Odyssey Arena |- |24. febrúar 2010 |[[Liverpool]] |rowspan="3"|England |[[Liverpool Arena|Echo Arena Liverpool]] |- |26. febrúar 2010 |rowspan="2"|[[London]] |rowspan="2"|[[The O2 Arena|The O<sub>2</sub> Arena]] |- |27. febrúar 2010 |- |1. mars 2010 |[[Glasgow]] |[[Skotland]] |Scottish Exhibition Hall 4 |- |3. mars 2010 |[[Cardiff]] |[[Wales]] |Cardiff International Arena |- |4. mars 2010 |[[Newcastle upon Tyne|Newcastle]] |rowspan="2"|England |Metro Radio Arena |- |5. mars 2010 |[[Birmingham]] |LG Arena |- ! colspan="5"| Eyjaálfa |- |13. mars 2010 |rowspan=2|[[Auckland]] |rowspan=2|[[Nýja-Sjáland]] |rowspan=2|Vector Arena |rowspan=4|Semi Precious Weapons |- |14. mars 2010 |- |17. mars 2010 |rowspan=2|[[Sydney]] |rowspan=13|[[Ástralía]] |rowspan=2|Sydney Entertainment Centre |- |18. mars 2010 |- |20. mars 2010 |[[Newcastle (Nýja-Suður-Wales)|Newcastle]] |Newcastle Entertainment Centre |Alphabeat<br>Semi Precious Weapons |- |23. mars 2010 |rowspan=2|[[Melbourne]] |rowspan=2|[[Rod Laver Arena]] |rowspan=10|Semi Precious Weapons |- |24. mars 2010 |- |26. mars 2010 |rowspan=2|[[Brisbane]] |rowspan=2|Brisbane Entertainment Centre |- |27. mars 2010 |- |29. mars 2010 |[[Canberra]] |AIS Arena |- |1. apríl 2010 |[[Perth]] |Burswood Dome |- |3. apríl 2010 |[[Adelaide]] |Adelaide Entertainment Centre |- |5. apríl 2010 |[[Wollongong]] |WIN Entertainment Centre |- |7. apríl 2010 |Sydney |Sydney Entertainment Centre |- |9. apríl 2010 |Melbourne |Rod Laver Arena |- !colspan="5"|Asía |- |14. apríl 2010 |rowspan=2|[[Kobe]] |rowspan=4|[[Japan]] |rowspan=2|Kobe World Kinen Hall |rowspan=4|[[Far East Movement]] |- |15. apríl 2010 |- |17. apríl 2010 |rowspan=2|[[Yokohama]] |rowspan=2|Yokohama Arena |- |18. apríl 2010 |- ! colspan="5"| Evrópa |- |7. maí 2010 |rowspan=2|[[Stokkhólmur]] |rowspan=2|[[Svíþjóð]] |rowspan=2|[[Avicii Arena|Ericsson Globe]] |rowspan=18|Semi Precious Weapons |- |8. maí 2010 |- |10. maí 2010 |[[Hamborg]] |rowspan=2|[[Þýskaland]] |Barclays Arena |- |11. maí 2010 |[[Berlín]] |Uber Arena |- |15. maí 2010 |[[Arnhem]] |[[Holland]] |[[GelreDome|GelreDome XS]] |- |align="center"|17. maí 2010 |rowspan=2|[[Antwerpen]] |rowspan=2|[[Belgía]] |rowspan=2|Sportpaleis |- |18. maí 2010 |- |21. maí 2010 |rowspan=2|[[París]] |rowspan=2|[[Frakkland]] |rowspan=2|[[Accor Arena|Palais Omnisports de Paris-Bercy]] |- |22. maí 2010 |- |24. maí 2010 |[[Oberhausen]] |Þýskaland |König Pilsener Arena |- |25. maí 2010 |[[Strassborg]] |Frakkland |Zénith de Strasbourg |- |27. maí 2010 |[[Nottingham]] |rowspan="7"|England |Trent FM Arena |- |28. maí 2010 |Birmingham |LG Arena |- |30. maí 2010 |rowspan="2"|London |rowspan="2"|The O<sub>2</sub> Arena |- |31. maí 2010 |- |2. júní 2010 |rowspan=2|Manchester |rowspan=2|Manchester Evening News Arena |- |3. júní 2010 |- |4. júní 2010 |[[Sheffield]] |Motorpoint Arena |- ! colspan="5"| Norður-Ameríka |- |28. júní 2010 |Montreal |Kanada |Bell Centre |rowspan=20|Semi Precious Weapons |- |align="center"|1. júlí 2010 |rowspan=2|Boston |rowspan=6|Bandaríkin |rowspan=2|[[TD Garden]] |- |2. júlí 2010 |- |4. júlí 2010 |[[Atlantic City]] |Boardwalk Hall |- |6. júlí 2010 |rowspan=3|New York-borg |rowspan=3|[[Madison Square Garden]] |- |7. júlí 2010 |- |9. júlí 2010 |- |11. júlí 2010 |rowspan=2|Torontó |rowspan=2|Kanada |rowspan=2|Air Canada Centre |- |12. júlí 2010 |- |14. júlí 2010 |[[Cleveland (Ohio)|Cleveland]] |rowspan=19|Bandaríkin |[[Rocket Arena|Quicken Loans Arena]] |- |15. júlí 2010 |[[Indianapolis]] |[[Gainbridge Fieldhouse|Conseco Fieldhouse]] |- |17. júlí 2010 |St. Louis |[[Enterprise Center|Scottrade Center]] |- |20. júlí 2010 |[[Oklahomaborg|Oklahoma City]] |[[Paycom Center|Chesapeake Energy Arena]] |- |22. júlí 2010 |rowspan=2|[[Dallas]] |rowspan=2|[[American Airlines Center]] |- |23. júlí 2010 |- |25. júlí 2010 |rowspan=2|[[Houston]] |rowspan=2|[[Toyota Center]] |- |26. júlí 2010 |- |28. júlí 2010 |[[Denver]] |[[Ball Arena|Pepsi Center]] |- |31. júlí 2010 |[[Phoenix (Arizona)|Phoenix]] |[[Footprint Center|US Airways Center]] |- |3. ágúst 2010 |[[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] |Sprint Center |- |6. ágúst 2010{{efn|Sýningin var hluti af [[Lollapalooza]] 2010.}} |[[Chicago]] |Grant Park | {{n/a}} |- |11. ágúst 2010 |rowspan=2|Los Angeles |rowspan=2|[[Crypto.com Arena|Staples Center]] |rowspan=23|Semi Precious Weapons |- |12. ágúst 2010 |- |13. ágúst 2010 |Las Vegas |[[MGM Grand Garden Arena]] |- |16. ágúst 2010 |rowspan=2|[[San Jose]] |rowspan=2|[[SAP Center|HP Pavilion]] |- |17. ágúst 2010 |- |19. ágúst 2010 |[[Portland (Oregon)|Portland]] |[[Moda Center|Rose Garden]] |- |21. ágúst 2010 |[[Tacoma]] |Tacoma Dome |- |align="center"|23. ágúst 2010 |rowspan=2|Vancouver |rowspan=4|Kanada |rowspan=2|[[Rogers Arena]] |- |24. ágúst 2010 |- |26. ágúst 2010 |rowspan=2|[[Edmonton]] |rowspan=2|[[Northlands Coliseum|Rexall Place]] |- |27. ágúst 2010 |- |30. ágúst 2010 |rowspan=2|[[Saint Paul]] |rowspan=12|Bandaríkin |rowspan=2|[[Xcel Energy Center]] |- |31. ágúst 2010 |- |2. september 2010 |[[Milwaukee]] |[[Bradley Center]] |- |4. september 2010 |[[Auburn Hills (Michigan)|Auburn Hills]] |[[The Palace of Auburn Hills]] |- |5. september 2010 |[[Pittsburgh]] |[[PPG Paints Arena|Consol Energy Center]] |- |7. september 2010 |[[Washington, D.C.]] |[[Capital One Arena|Verizon Center]] |- |8. september 2010 |[[Charlottesville (Virginíu)|Charlottesville]] |John Paul Jones Arena |- |14. september 2010 |rowspan=2|[[Philadelphia]] |rowspan=2|[[Wells Fargo Center]] |- |15. september 2010 |- |16. september 2010 |[[Hartford]] |XL Center |- |18. september 2010 |[[Charlotte (Norður-Karólínu)|Charlotte]] |[[Spectrum Center|Time Warner Cable Arena]] |- |19. september 2010 |[[Raleigh (Norður-Karólínu)|Raleigh]] |[[Lenovo Center|RBC Center]] |- ! colspan="5"| Evrópa |- |13. október 2010 |rowspan="2"|[[Helsinki]] |rowspan="2"|[[Finnland]] |rowspan="2"|[[Helsinki Halli|Hartwall Arena]] |rowspan="34"|Semi Precious Weapons |- |14. október 2010 |- |16. október 2010 | rowspan="2" |[[Ósló]] | rowspan="2" |[[Noregur]] | rowspan="2" |[[Oslo Spektrum]] |- |17. október 2010 |- |20. október 2010 |[[Herning]] |[[Danmörk]] |[[Jyske Bank Boxen]] |- |26. október 2010 |rowspan="3"|Dyflinn |rowspan="3"|Írland |rowspan="3"|The O<sub>2</sub> |- |27. október 2010 |- |29. október 2010 |- |30. október 2010 | rowspan="3" |Belfast | rowspan="3" |Norður-Írland | rowspan="3" |Odyssey Arena |- |1. nóvember 2010 |- |2. nóvember 2010 |- |5. nóvember 2010 |[[Zagreb]] |[[Króatía]] |[[Arena Zagreb]] |- |7. nóvember 2010 |[[Búdapest]] |[[Ungverjaland]] |[[László Papp Budapest Sports Arena|Budapest Sports Arena]] |- |9. nóvember 2010 |[[Tórínó]] |[[Ítalía]] |[[Inalpi Arena|Torino Palasport Olimpico]] |- |11. nóvember 2010 |[[Vín (Austurríki)|Vín]] |[[Austurríki]] |[[Wiener Stadthalle]] |- |14. nóvember 2010 |rowspan="2"|[[Zürich]] |rowspan="2"|[[Sviss]] |rowspan="2"|Hallenstadion |- |15. nóvember 2010 |- |17. nóvember 2010 |[[Prag]] |[[Tékkland]] |[[O2 Arena (Prag)|O<sub>2</sub> Arena]] |- |19. nóvember 2010 |[[Malmö]] |Svíþjóð |[[Malmö Arena]] |- |22. nóvember 2010 |rowspan="2"|Antwerpen |rowspan="2"|Belgía |rowspan="2"|Sportpaleis |- |23. nóvember 2010 |- |26. nóvember 2010 |[[Gdańsk]] |[[Pólland]] |[[Ergo Arena]] |- |29. nóvember 2010 |rowspan="2"|[[Rotterdam]] |rowspan="2"|Holland |rowspan="2"|[[Rotterdam Ahoy]] |- |30. nóvember 2010 |- |2. desember 2010 |[[Lyon]] |Frakkland |Halle Tony Garnier |- |4. desember 2010 |rowspan="2"|[[Mílanó]] |rowspan="2"|Ítalía |rowspan="2"|[[Mediolanum Forum]] |- |5. desember 2010 |- |7. desember 2010 |[[Barcelona]] |[[Spánn]] |[[Palau Sant Jordi]] |- |10. desember 2010 |[[Lissabon]] |[[Portúgal]] |[[MEO Arena|Pavilhão Atlântico]] |- |12. desember 2010 |[[Madríd]] |Spánn |[[Palacio de Deportes de la Comunidad de Madrid|Palacio de Deportes]] |- |16. desember 2010 |rowspan="2"|London |rowspan="2"|England |rowspan="2"|The O<sub>2</sub> Arena |- |17. desember 2010 |- |20. desember 2010 |rowspan="2"|París |rowspan="2"|Frakkland |rowspan="2"|Palais Omnisports de Paris-Bercy |- |21. desember 2010 |- ! colspan="5"| Norður-Ameríka |- |19. febrúar 2011 |Atlantic City |rowspan="7"| Bandaríkin |Boardwalk Hall |rowspan="24"|[[Scissor Sisters]] |- |21. febrúar 2011 |rowspan=2|New York-borg |rowspan=2|Madison Square Garden |- |22. febrúar 2011 |- |24. febrúar 2011 |Washington, D.C. |Verizon Center |- |26. febrúar 2011 |Pittsburgh |Consol Energy Center |- |28. febrúar 2011 |Chicago |[[United Center]] |- |1. mars 2011 |[[Grand Rapids (Michigan)|Grand Rapids]] |Van Andel Arena |- |3. mars 2011 |Torontó |Kanada |Air Canada Centre |- |4. mars 2011 |[[Buffalo]] |Bandaríkin |[[KeyBank Center|HSBC Arena]] |- |6. mars 2011 |Ottawa |Kanada |Scotiabank Place |- |8. mars 2011 |Boston |rowspan="26"|Bandaríkin |TD Garden |- |10. mars 2011 |[[Columbus (Ohio)|Columbus]] |Schottenstein Center |- |12. mars 2011 |[[Louisville]] |KFC Yum! Center |- |14. mars 2011 |Dallas |American Airlines Center |- |15. mars 2011 |[[San Antonio]] |[[Frost Bank Center|AT&T Center]] |- |17. mars 2011 |[[Omaha, Nebraska|Omaha]] |Qwest Center Omaha |- |19. mars 2011 |[[Salt Lake City]] |[[Delta Center|EnergySolutions Arena]] |- |22. mars 2011 |[[Oakland]] |[[Oakland Arena|Oracle Arena]] |- |23. mars 2011 |[[Sacramento]] |[[ARCO Arena]] |- |25. mars 2011 |Las Vegas |MGM Grand Garden Arena |- |26. mars 2011 |Phoenix |US Airways Center |- |28. mars 2011 |Los Angeles |Staples Center |- |29. mars 2011 |San Diego |Viejas Arena |- |31. mars 2011 |[[Anaheim]] |[[Honda Center]] |- |4. apríl 2011 |[[Tulsa]] |BOK Center |rowspan="14"|Semi Precious Weapons |- |6. apríl 2011 |[[Austin (Texas)|Austin]] |Frank Erwin Center |- |8. apríl 2011 |Houston |Toyota Center |- |9. apríl 2011 |New Orleans |[[Smoothie King Center|New Orleans Arena]] |- |12. apríl 2011 |[[Sunrise (Flórída)|Sunrise]] |[[Amerant Bank Arena|BankAtlantic Center]] |- |13. apríl 2011 |Miami |[[Kaseya Center|American Airlines Arena]] |- |15. apríl 2011 |Orlando |[[Kia Center|Amway Center]] |- |16. apríl 2011 |[[Tampa]] |[[Amalie Arena|St. Pete Times Forum]] |- |18. apríl 2011 |[[Duluth (Georgíu)|Duluth]] |Arena at Gwinnett Center |- |19. apríl 2011 |[[Nashville]] |[[Bridgestone Arena]] |- |22. apríl 2011 |[[Newark (New Jersey)|Newark]] |[[Prudential Center]] |- |23. apríl 2011 |[[Uniondale (New York)|Uniondale]] |[[Nassau Coliseum]] |- |25. apríl 2011 |Montréal |Kanada |Bell Centre |- |27. apríl 2011 |Cleveland |Bandaríkin |Quicken Loans Arena |- |3. maí 2011 |[[Guadalajara]] |rowspan="3"|[[Mexíkó]] |Estadio Tres de Marzo |rowspan="3"|Semi Precious Weapons |- |align="center"|5. maí 2011 |rowspan="2"|[[Mexíkóborg]] |rowspan="2"|Foro Sol |- |6. maí 2011 |} == Athugasemdir == {{notelist}} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{Commons category|The Monster Ball Tour}} * [https://www.ladygaga.com Opinber vefsíða Lady Gaga] {{Lady Gaga}} {{DEFAULTSORT:Monster Ball Tour, The}} [[Flokkur:Tónleikaferðalög Lady Gaga]] 9jh1m9gtolgoqntehdavbm5y9gf0z3n Lýðveldisflokkur alþýðunnar 0 185922 1985371 1985193 2026-11-07T00:39:37Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985371 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálaflokkur |flokksnafn_íslenska = Lýðveldisflokkur alþýðunnar |flokksnafn_formlegt = Cumhuriyet Halk Partisi |mynd = [[Mynd:CHP logo (2024, vertical red).svg|150px]] |fylgi = |litur = #ED1C24 |leiðtogi = [[Kemal Kılıçdaroğlu]] (starfandi, skipaður) |stofnandi = [[Kemal Atatürk]] |aðalritari = [[Selin Sayek Böke]] | þingflokksformaður = |stofnár = {{start date and age|1919|9|7}} (sem andspyrnuhreyfing)<br>{{start date and age|1923|9|9}} (sem stjórnmálaflokkur)<br>{{start date and age|1992|9|9}} (endurstofnaður í núverandi mynd) |höfuðstöðvar = Anadolu Bulvarı No: 12, [[Çankaya]], [[Ankara]] |félagatal = 1.900.000<ref>{{cite web|url=https://www.yargitaycb.gov.tr/icerik/1110|title=Cumhuriyet Halk Partisi|publisher=[[Türkiye Cumhuriyeti Yargıtay Başkanlığı – Yargıtay]]|access-date=10 January 2022|df=mdy-all|language=tr}}</ref> |hugmyndafræði ={{ubl|class=nowrap| |[[Sósíaldemókratismi|Jafnaðarstefna]]{{refn|<ref>{{cite web |access-date=8 May 2022 |archive-date=2 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702001416/http://partiiciegitim.chp.org.tr/dosyalar/mevzuat/CHP-Tuzuk.pdf |title=Cumhuriyet Halk Partisi – Parti İçi Eğitim Birimi |url=http://partiiciegitim.chp.org.tr/dosyalar/mevzuat/CHP-Tuzuk.pdf |url-status=dead}}<!-- auto-translated from Turkish by Module:CS1 translator --></ref><ref>{{cite web |access-date=1 February 2022 |archive-date=1 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220201135355/https://gjia.georgetown.edu/2020/08/06/the-republican-peoples-party-chp-is-complicit-in-the-erosion-of-democracy-in-turkey/ |date=6 August 2020 |language=en-US |title=The Republican People's Party (CHP) is Complicit in the Erosion of Democracy in Turkey |url=https://gjia.georgetown.edu/2020/08/06/the-republican-peoples-party-chp-is-complicit-in-the-erosion-of-democracy-in-turkey/ |url-status=live |website=Georgetown Journal of International Affairs}}<!-- auto-translated from Turkish by Module:CS1 translator --></ref>}} |[[Kemalismi]]{{refn|<ref>{{cite book |author=Liza Mügge |date=2013 |editor1=Dirk Halm |editor2=Muhittin Öztürk |chapter=Brussels Calling: The European organisation of migrants from Turkey |page=167 |publisher=Routledge |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ppYM_NZJsJUC&pg=PA167 |title=Migration and Organized Civil Society: Rethinking National Policy|isbn=978-1-136-24650-0 }}<!-- auto-translated from Turkish by Module:CS1 translator --></ref><ref>{{cite web |access-date=9 April 2023 |archive-date=16 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190316113117/https://content.chp.org.tr/file/chp_tuzuk_10_03_2018.pdf |date=16 March 2019 |title=Chp Parti Tüzüğü |url=https://content.chp.org.tr/file/chp_tuzuk_10_03_2018.pdf |url-status=live}}<!-- auto-translated from Turkish by Module:CS1 translator --> Başlık 10: ''"Cumhuriyet Halk Partisi, programındaki anlamlarıyla Atatürkçülüğün "Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Halkçılık, Devletçilik, Laiklik, Devrimcilik" ilkelerine bağlıdır."''</ref>}} |Stuðningur við Evrópusamstarf<ref>{{cite book |date=2012 |editor1=Alfred Stepan |editor2=Ahmet T. Kuru |chapter=The European Union and the Justice and Development Party |page=184, paragraph 2 |publisher=Columbia University Press |section-url=https://books.google.com/books?id=di6YdRMZMO0C&pg=PA184 |title=Democracy, Islam, and Secularism in Turkey}}<!-- auto-translated from Turkish by Module:CS1 translator --></ref> }} |einkennislitur = Rauður {{Colorbox|#ED1C24}} |vettvangur1 = Sæti á tyrkneska þinginu |sæti1 = 45 |sæti1alls = 600 |vefsíða = {{URL|chp.org.tr}} |bestu kosningaúrslit = |verstu kosningaúrslit = }} '''Lýðveldisflokkur alþýðunnar''' ([[tyrkneska]]: {{lang|tr|Cumhuriyet Halk Partisi}}, '''CHP''' er [[Tyrkland|tyrkneskur]] stjórnmálaflokkur sem kennir sig við [[Kemalismi|kemalisma]] og [[Sósíaldemókratismi|jafnaðarstefnu]].<ref name="gjia.georgetown.edu">{{Cite web|date=2020-08-06|title=The Republican People's Party (CHP) is Complicit in the Erosion of Democracy in Turkey|url=https://gjia.georgetown.edu/2020/08/06/the-republican-peoples-party-chp-is-complicit-in-the-erosion-of-democracy-in-turkey/|access-date=2022-02-01|website=Georgetown Journal of International Affairs|language=en-US}}</ref> Flokkurinn var stofnaður af [[Kemal Atatürk|Mústafa Kemal Atatürk]], fyrsta forseta og stofnanda tyrkneska lýðveldisins, og er elsti starfandi stjórnmálaflokkur í Tyrklandi. Flokkurinn hefur verið kallaður stofnflokkur Tyrklands nútímans.<ref>{{cite book|last=Ciddi|first=Sinan|title=Kemalism in Turkish Politics: The Republican People's Party, Secularism and Nationalism|publisher=Taylor & Francis|year=2009|isbn=978-0-415-47504-4}}</ref> Merki flokksins sýnir sex örvar, sem standa fyrir grundvallargildi kemalisma: [[Lýðveldi|lýðveldisstefnu]], [[Umbótastefna|umbótastefnu]], [[Veraldarhyggja|veraldarhyggju]], [[Lýðhyggja|lýðhyggju]], [[Þjóðernishyggja|þjóðernishyggju]] og [[Ríkishyggja|ríkishyggju]]. Flokkurinn er nú næststærsti flokkurinn á tyrkneska þinginu, á eftir [[Réttlætis- og þróunarflokkurinn|Réttlætis- og þróunarflokknum]], með 134 þingsæti. Flokkurinn rekur uppruna sinn til ýmissa andspyrnuhreyfinga sem stofnaðar voru á tíma [[Tyrkneska frelsisstríðið|tyrkneska frelsisstríðsins]]. Flestir meðlimir voru áður tengdir [[Sambands- og framfaraflokkurinn|Sambands- og framfaraflokknum]]. Flokkurinn sameinaðist undir forystu Mústafa Kemal Atatürk á landsþingi í [[Sivas]] árið 1919. Árið 1923 lýsti „Alþýðuflokkurinn“, sem bætti stuttu síðar orðinu „lýðveldi“ við nafn sitt, sig stjórnmálahreyfingu og lýsti um leið yfir stofnun lýðveldis í Tyrklandi með Atatürk sem fyrsta forseta sinn. Á tíma [[flokksræði]]s Atatürks í Tyrklandi framkvæmdi Lýðveldisflokkur alþýðunnar róttækar og víðtækar pólitískar, menningarlegar, samfélagslegar og efnahagslegar umbætur Atatürks í landinu. Eftir seinni heimsstyrjöldina heimilaði eftirmaður Atatürks, [[İsmet İnönü]], fjölflokkakosningar í landinu. Lýðveldisflokkur alþýðunnar lét friðsamlega af völdum eftir að hann tapaði þingkosningum árið 1950 og hóf þannig tímabil fjölflokkalýðræðis í Tyrklandi. Á árunum eftir [[valdaránið í Tyrklandi 1960]] færðist flokkurinn smám saman til vinstri, sér í lagi eftir að [[Bülent Ecevit]] varð formaður árið 1972. Lýðveldisflokkurinn var bannaður ásamt öllum öðrum stjórnmálaflokkum landsins eftir [[valdaránið í Tyrklandi 1980]]. CHP var endurstofnaður undir upprunalegu nafni sínu af [[Deniz Baykal]] þann 9. september 1992, með þátttöku meirihluta meðlima flokksins frá því fyrir bannið. Frá þingkosningum Tyrklands árið 2002 til ársins 2026 leiddi Lýðveldisflokkur alþýðunnar stjórnarandstöðu gegn ríkisstjórn [[Réttlætis- og þróunarflokkurinn|Réttlætis- og þróunarflokksins]] (AKP).<ref>{{Cite web|title=History of the CHP.|url=https://www.chp.org.tr/haberler/chp-tarihi|access-date=2021-09-18|website=chp.org.tr|language=Turkish|archive-date=18 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918005629/https://chp.org.tr/haberler/chp-tarihi|url-status=dead}}</ref> [[Özgür Özel]] varð formaður CHP þann 5. nóvember 2023. Í maí 2026 var forveri Özels, [[Kemal Kılıçdaroğlu]], endurskipaður formaður flokksins eftir umdeildan dómsúrskurð þar sem flokksþingið þar sem Özel hafði verið kjörinn var lýst ógilt. Özel sakaði flokksstjórn Kılıçdaroğlu um að breyta CHP í sýndarstjórnarandstöðu og stofnaði því [[Nýi flokkurinn|Nýja flokkinn]]. Meirihluti þingmanna CHP klauf sig úr flokknum og gekk til liðs við flokk Özels.<ref name=":4">{{Cite web |date=2026-05-21 |title=Kemal Kılıçdaroğlu'dan 'mutlak butlan' kararı sonrası ilk açıklama |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/cx21w07wkg9o |access-date=2026-06-10 |website=BBC News Türkçe |language=tr}}</ref> Eftir liðhlaupin varð Nýi flokkurinn stærsti stjórnarandstöðuflokkur Tyrklands.<ref name=":4" /> CHP er með aukaaðild að [[Flokkur evrópskra sósíalista|Flokki evrópskra sósíalista]]. Flokkurinn er jafnframt aðili að [[Alþjóðasamband jafnaðarmanna|Alþjóðasambandi jafnaðarmanna]] og [[Framfarabandalagið|Framfarabandalaginu]]. Margir stjórnmálamenn í CHP hafa lýst yfir stuðningi við réttindi [[Hinsegin|hinsegin fólks]] og [[Femínismi|femínistahreyfinguna]] í Tyrklandi. Flokkurinn er jákvæður gagnvart Evrópusamvinnu og styður aðild Tyrklands að [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] og [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalaginu]]. == Gengi í kosningum == === Þingkosningar === <timeline> ImageSize = width:750 height:240 PlotArea = width:700 height:160 left:30 bottom:30 AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:50 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = unit:year increment:5 start:0 Colors = id:SB value:rgb(0.88,0.10,0.19) legend:Sea_Battles PlotData = bar:% color:SB width:22 mark:(line,white) align:left fontsize:S bar:1950 from:start till:39.45 text:39.4 bar:1954 from:start till:35.36 text:35.3 bar:1957 from:start till:41.09 text:41.0 bar:1961 from:start till:36.74 text:36.7 bar:1965 from:start till:28.75 text:28.7 bar:1969 from:start till:27.37 text:27.3 bar:1973 from:start till:33.30 text:33.3 bar:1977 from:start till:41.38 text:41.3 bar:1995 from:start till:10.71 text:10.7 bar:1999 from:start till:8.71 text:8.71 bar:2002 from:start till:19.39 text:19.3 bar:2007 from:start till:20.88 text:20.8 bar:2011 from:start till:25.98 text:25.9 bar:2015 from:start till:25.32 text:25.3 bar:2018 from:start till:22.64 text:22.6 bar:2023 from:start till:25.33 text:25.3 </timeline> {|class="wikitable" style="font-size:97%; text-align:left;" |- | colspan="11" align="center" |Tyrkneska þingið |- ! rowspan="2"|Kosningar ! rowspan="2" |Leiðtogi ! colspan="4" |Atkvæði ! colspan="3"|Þingsæti ! rowspan="2"|Stjórnarþátttaka |- ! Atkvæði ! % ! ± pp ! Sæti ! Þingsæti ! +/– ! Sæti |- ! 1927 | rowspan="3" |[[Kemal Atatürk|Mústafa Kemal Atatürk]] | — | — | — | {{stöðugt}} 1. | {{composition bar|335|335|hex=#ED1C24}} | {{stöðugt}} 0 | {{stöðugt}} 1. | {{já|Meirihlutastjórn}} |- ! 1931 | — | — | — | {{stöðugt}} 1. | {{composition bar|287|317|hex=#ED1C24}} | {{lækkun}} 48 | {{stöðugt}} 1. | {{já|Meirihlutastjórn}} |- ! 1935 | — | — | — | {{stöðugt}} 1. | {{composition bar|401|428|hex=#ED1C24}} | {{hækkun}} 114 | {{stöðugt}} 1. | {{já|Meirihlutastjórn}} |- ! 1939 | rowspan="9" |[[İsmet İnönü]] | — | — | — | {{stöðugt}} 1. | Óvíst | — | {{stöðugt}} 1. | {{já|Meirihlutastjórn}} |- ! 1943 | — | — | — | {{stöðugt}} 1. | Óvíst | — | {{stöðugt}} 1. | {{já|Meirihlutastjórn}} |- ! 1946 | — | — | — | {{stöðugt}} 1. | {{composition bar|397|503|hex=#ED1C24}} | {{lækkun}} 73 | {{stöðugt}} 1. | {{já|Meirihlutastjórn}} |- ! 1950 | 3.176.561 | 39,45 | {{hækkun}} 39,45 | {{lækkun}} 2. | {{composition bar|69|492|hex=#ED1C24}} | {{hækkun}} 69 | {{lækkun}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 1954 | 3.161.696 | 35.36 | {{lækkun}} 4,09 | {{stöðugt}} 2. | {{composition bar|31|537|hex=#ED1C24}} | {{lækkun}} 38 | {{stöðugt}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 1957 | 3.753.136 | 41,09 | {{hækkun}} 4,73 | {{stöðugt}} 2. | {{composition bar|178|602|hex=#ED1C24}} | {{hækkun}} 147 | {{stöðugt}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 1961 | 3.724.752 | 36,74 | {{lækkun}} 4,35 | {{hækkun}} 1. | {{composition bar|173|450|hex=#ED1C24}} | {{lækkun}} 5 | {{hækkun}} 1. | {{já|Stjórnarsamstarf}} |- ! 1965 | 2.675.785 | 28,75 | {{lækkun}} 7,99 | {{lækkun}} 2. | {{composition bar|134|450|hex=#ED1C24}} | {{lækkun}} 39 | {{lækkun}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 1969 | 2.487.163 | 27,37 | {{lækkun}} 1,38 | {{stöðugt}} 2. | {{composition bar|143|450|hex=#ED1C24}} | {{hækkun}} 9 | {{stöðugt}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 1973 | rowspan="2" |[[Bülent Ecevit]] | 3.570.583 | 33,30 | {{hækkun}} 5,93 | {{hækkun}} 1. | {{composition bar|185|450|hex=#ED1C24}} | {{hækkun}} 42 | {{hækkun}} 1. | {{já|Stjórnarsamstarf}} |- ! 1977 | 6.136.171 | 41,38 | {{hækkun}} 8,09 | {{stöðugt}} 1. | {{composition bar|213|450|hex=#ED1C24}} | {{hækkun}} 28 | {{stöðugt}} 1. | {{já|Stjórnarsamstarf}} |- ! colspan="10" |'''Flokkur bannaður eftir valdaránið 1980.''' |- ! 1995 | rowspan="4" |[[Deniz Baykal]] | 3.011.076 | 10,71 | {{hækkun}} 10,71 | {{hækkun}} 5. | {{composition bar|49|550|hex=#ED1C24}} | {{hækkun}} 49 | {{hækkun}} 5. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 1999 | 2.716.094 | 8,71 | {{lækkun}} 2,00 | {{lækkun}} 6. | {{composition bar|0|550|hex=#ED1C24}} | {{lækkun}} 8 | {{lækkun}} 6. | {{Utan þings}} |- ! 2002 | 6.113.352 | 19,39 | {{hækkun}} 10,68 | {{hækkun}} 2. | {{composition bar|178|550|hex=#ED1C24}} | {{hækkun}} 178 | {{hækkun}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 2007 | 7.317.808 | 20,88 | {{hækkun}} 1,50 | {{stöðugt}} 2. | {{composition bar|112|550|hex=#ED1C24}} | {{lækkun}} 66 | {{stöðugt}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 2011 | rowspan="5" |[[Kemal Kılıçdaroğlu]] | 11.155.972 | 25,98 | {{hækkun}} 5,10 | {{stöðugt}} 2. | {{composition bar|135|550|hex=#ED1C24}} | {{hækkun}} 23 | {{stöðugt}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 2015 | 11.518.139 | 24,95 | {{lækkun}} 1,03 | {{stöðugt}} 2. | {{composition bar|132|550|hex=#ED1C24}} | {{lækkun}} 3 | {{stöðugt}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 2015 | 12.111.812 | 25,32 | {{hækkun}} 0,37 | {{stöðugt}} 2. | {{composition bar|134|550|hex=#ED1C24}} | {{hækkun}} 2 | {{stöðugt}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 2018 | 11.348.899 | 22,64 | {{lækkun}} 2,68 | {{stöðugt}} 2. | {{composition bar|146|600|hex=#ED1C24}} | {{hækkun}} 12 | {{stöðugt}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |- ! 2023 | 13.655.909 | 25,33 | {{hækkun}} 2.69 | {{stöðugt}} 2. | {{composition bar|169|600|hex=#ED1C24}} | {{hækkun}} 23 | {{stöðugt}} 2. | {{nei|Stjórnarandstaða}} |} === Forsetakosningar === {|class="wikitable" style="text-align: center; border:none;width:100%" |- !colspan="7"|Gengi Lýðveldisflokks alþýðunnar (CHP) í forsetakosningum |- ! !! Kosningar !! Frambjóðandi !! Atkvæði !! % !! Sæti !! width=272px| Kort |- | style="background: #AAAAAA;"| || '''10. ágúst 2014''' || [[File:Ekmeleddin İhsanoğlu (1) (cropped).jpg|76px]]<hr>[[Ekmeleddin İhsanoğlu]]<br />Sameiginlegt framboð með [[Þjóðernissinnaði framtaksflokkurinn|MHP]] || 15.587.720 || 38,44% || {{nei|2.}} || [[File:2014 Turkish presidential election map.svg|270px]] |- | style="background: #ED1C24;"| || '''24. júní 2018''' || [[File:Muharrem İnce (cropped).jpg|76px]]<hr>[[Muharrem&nbsp;İnce]] || 15.340.321 || 30,64% || {{nei|2.}} || [[File:2018 Turkish presidential election map.svg|270px]] |- | style="background: #ED1C24;"| |'''14. maí 2023''' |[[File:Kemal Kılıçdaroğlu in March 2023 (cropped).png|Kemal Kılıçdaroğlu|76px]]<hr>[[Kemal Kılıçdaroğlu]] |24.595.178 {{small|(fyrri umferð)}}<br>25.504.724 {{small|(seinni umferð)}} |44,88% {{small|(fyrri umferð)}}<br>47,82% {{small|(seinni umferð)}} |{{nei|2.}} | [[File:2023 Turkish presidential election map.svg|270px]]<br>[[File:2023 Turkish presidential election map second round.svg|270px]] |} ==Tilvísanir== <references/> {{s|1919}} [[Flokkur:Jafnaðarflokkar]] [[Flokkur:Tyrkneskir stjórnmálaflokkar]] b5j7eophrlh8bv5z3oh6daqid3l9a1f Formúla 1 2024 0 186101 1985315 1913012 2026-11-06T23:17:37Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985315 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | perrow = 3 | total_width = 450 | image1 = 2024-08-25 Motorsport, Formel 1, Großer Preis der Niederlande 2024 STP 3973 by Stepro (medium crop).jpg | caption1 = [[Max Verstappen]] vann sinn fjórða titil í röð sem ökumaður [[Red Bull Racing]]-Honda RBPT. | image2 = 2024-08-25 Motorsport, Formel 1, Großer Preis der Niederlande 2024 STP 3975 by Stepro (cropped2).jpg | caption2 = [[Lando Norris]] endaði í öðru sæti, hans besti árangur síðan hann kom inní Formúlu 1 árið 2019, keyrandi fyrir [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz í Formúlu 1|Mercedes]]. | image3 = 2024-08-25 Motorsport, Formel 1, Großer Preis der Niederlande 2024 STP 3978 by Stepro (cropped2).jpg | caption3 = [[Charles Leclerc]] endaði í þriðja sæti keyrandi fyrir [[Scuderia Ferrari]]. | image4 = 2024-08-24 Motorsport, Formel 1, Großer Preis der Niederlande 2024 STP 3397 by Stepro (3-2).jpg | caption4 = [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz í Formúlu 1|Mercedes]] unnu sinn níunda titil bílasmiða, þeirra fyrsti síðan 1998. | image5 = 2024-08-24 Motorsport, Formel 1, Großer Preis der Niederlande 2024 STP 3412 by Stepro (3-2).jpg | caption5 = [[Scuderia Ferrari]] endaði í öðru sæti í keppni bílasmiða. | image6 = 2024-08-24 Motorsport, Formel 1, Großer Preis der Niederlande 2024 STP 3404 by Stepro (3-2) (midcrop).jpg | caption6 = [[Red Bull Racing]]-Honda RBPT, ríkjandi heimsmeistarar, enduðu í þriðja sæti. }} '''2024 FIA Formúla 1 Heimsmeistarakeppnin''' var 75 tímabilið af Formúlu 1 heimsmeistarakeppninni. Það er samkvæmt Fédération Internationale de l'Automobile (FIA), stjórn alþjóðlegra akstursíþrótta, hæsti flokkur í keppni bíla án yfirbyggingar yfir hjóla. Heimsmeistarakeppnin spannaði 24 kappakstra víðsvegar um heiminn. Tímabilið byrjaði í mars og lauk í desember. Keppt var um tvo heimsmeistaratitla, annarsvega ökumanna og hinsvegar bílasmiða. Ríkjandi heimsmeistari [[Max Verstappen]] hóf tímabilið af krafti og tók 5 sigra í fyrstu 7 keppnunum en var undir pressu frá [[McLaren]] ökumanninum [[Lando Norris]] þegar fór að líða á tímabilið þar sem MCL38 [[McLaren]] bíllinn fór að skara framúr RB20 [[Red Bull Racing|Red Bull]] bílnum í afköstum. Þrátt fyrir það náði Verstappen reglulega að keppa meðal fremstu bíla og tók sinn fjórða heimsmeistaratitil í röð þegar hann sigraði [[Las Vegas]] kappaksturinn. McLaren fór framúr Red Bull í keppni bílasmiða og tók sinn níunda heimsmeistaratitil bílasmiða í [[Abú Dabí|Abú-Dabí]] kappakstrinum, fyrsti titill þeirra í 26 ár. McLaren varð þá fyrsti bílasmiðurinn til að vinna titilinn fyrir utan Red Bull og Mercedes síðan [[Brawn GP|Brawn]] vann árið 2009. == Lið og ökumenn == {|class="wikitable sortable" style="font-size:85%" |+{{nowrap|Lið og ökumenn sem kepptu á 2024 tímabilinu}} !scope="col" rowspan="2"|Lið !scope="col" rowspan="2"|Bílasmiðir ! rowspan="2" class="unsortable"|Grind !scope="col" rowspan="2" nowrap|Vél ! colspan="3" scope="col" class="unsortable" |Ökumenn |- !scope="col" class="unsortable"|Númer !scope="col" class="unsortable"|Nafn ökumanna !class="unsortable" nowrap|Umferðir |- | data-sort-value="Alpine"|{{flagicon|France}}BWT Alpine F1 Team ! [[Alpine F1 Lið|Alpine]]-[[Renault í Formúlu 1|Renault]] | A524<ref name=A524>{{cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article.first-look-alpine-reveal-aggressive-new-a524-car-for-2024-season.3g4FigyyMIreyvzaLJqbns.html |title=First Look: Alpine reveal 'aggressive' new A524 car for 2024 season |website=Formula 1 |date=7 February 2024 |access-date=12 February 2024 |archive-date=13 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213204226/https://www.formula1.com/en/latest/article.first-look-alpine-reveal-aggressive-new-a524-car-for-2024-season.3g4FigyyMIreyvzaLJqbns.html |url-status=live }}</ref> | Renault E-Tech RE24<ref name="F1TestingMS">{{cite news |last=Bradley |first=Charles |title=F1 testing results: Full 2024 Bahrain pre-season lap times |url=https://us.motorsport.com/f1/news/f1-testing-results-full-2024-bahrain-pre-season-lap-times/10579238/ |access-date=27 February 2024 |work=Motorsport.com |date=23 February 2024 |archive-date=27 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227000328/https://us.motorsport.com/f1/news/f1-testing-results-full-2024-bahrain-pre-season-lap-times/10579238/ |url-status=live }}</ref> | style="text-align:center"|10<br/>31<br/>61 |{{flagicon|France}}[[Pierre Gasly]]<br/>{{flagicon|France}}[[Esteban Ocon]]<br/>{{flagicon|Australia}}[[Jack Doohan]] | align="center" nowrap|Allar<br/>1–23<br/>24 |- | data-sort-value="Aston Martin"|{{flagicon|United Kingdom}}Aston Martin Aramco F1 Team ! {{Nowrap|[[Aston Martin F1 lið|Aston Martin Aramco]]-[[Mercedes-Benz í Formúlu 1|Mercedes]]}} | AMR24<ref name=AMR24>{{cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article.first-look-aston-martin-present-their-amr24-to-the-world-ahead-of-2024.4V46PXwgwtT0UiXlSD6o2R.html |title=First Look: Aston Martin present their AMR24 to the world ahead of 2024 season |website=Formula 1 |date=12 February 2024 |access-date=12 February 2024 |archive-date=12 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240212110602/https://www.formula1.com/en/latest/article.first-look-aston-martin-present-their-amr24-to-the-world-ahead-of-2024.4V46PXwgwtT0UiXlSD6o2R.html |url-status=live }}</ref> | Mercedes-AMG F1 M15<ref>{{cite web |title=AMR24 |url=https://www.astonmartinf1.com/en-GB/AMR24 |website=Aston Martin F1 |access-date=27 February 2024 |archive-date=28 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240228095217/https://www.astonmartinf1.com/en-GB/AMR24 |url-status=live }}</ref> | style="text-align:center"|14<br/>18 |{{flagicon|Spain}}[[Fernando Alonso]]<br/>{{flagicon|Canada}}[[Lance Stroll]] | align="center" nowrap|Allar<br/>Allar |- | data-sort-value="Ferrari"|{{flagicon|Italy}}Scuderia Ferrari ! [[Scuderia Ferrari]] | SF-24<ref name=SF-24>{{cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article.first-look-ferrari-unveil-new-sf-24-car-ahead-of-the-2024-season.79KFzkY0o32TU2cULfRzm7.html |title=First Look: Ferrari unveil new SF-24 car ahead of the 2024 season |website=Formula 1 |date=13 February 2024 |access-date=13 February 2024 |archive-date=13 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213143346/https://www.formula1.com/en/latest/article.first-look-ferrari-unveil-new-sf-24-car-ahead-of-the-2024-season.79KFzkY0o32TU2cULfRzm7.html |url-status=live }}</ref> | Ferrari 066/12<ref name="SF24Announce">{{cite web|title=SF-24, the New Ferrari Single-Seater|url=https://www.ferrari.com/en-EN/formula1/sf-24|website=Ferrari |access-date=27 February 2024|archive-date=1 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240301063706/https://www.ferrari.com/en-EN/formula1/sf-24|url-status=live}}</ref> | style="text-align:center"|16<br/>55<br/>38 |{{flagicon|Monaco}}[[Charles Leclerc]]<br/>{{flagicon|Spain}}[[Carlos Sainz Jr.]]<br/>{{flagicon|United Kingdom}}[[Oliver Bearman]] | align="center" nowrap|Allar<br/>Allar{{efn|[[Carlos Sainz Jr.]] var skráður í Sádi-Arabíska kappaksturinn en þurfti að draga sig til baka eftir að vera grendur með botnlangabólgu.<ref name=":2" />}}<br/>2 |- | data-sort-value="Haas"|{{flagicon|United States}}MoneyGram Haas F1 Team ! [[Haas F1 Lið|Haas]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | VF-24<ref name=VF-24>{{cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article.first-look-haas-showcase-new-look-for-2024-challenger-as-livery-is-revealed.4uuvyV9CsnczMsfStIvPsj.html |title=First Look: Haas showcase new look for 2024 challenger as livery is revealed |website=Formula 1 |date=2 February 2024 |access-date=12 February 2024 |archive-date=10 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240210091920/https://www.formula1.com/en/latest/article.first-look-haas-showcase-new-look-for-2024-challenger-as-livery-is-revealed.4uuvyV9CsnczMsfStIvPsj.html |url-status=live }}</ref> | Ferrari 066/10<ref>{{cite web |date=30 August 2020 |title=Haas to stick with Ferrari amid engine crisis |url=http://www.grandprix.com//news/haas-to-stick-with-ferrari-amid-engine-crisis.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200830231958/http://www.grandprix.com//news/haas-to-stick-with-ferrari-amid-engine-crisis.html |archive-date=30 August 2020 |access-date=30 August 2020 |website=Grandprix.com}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.haasf1team.com/vf-24 |title=VF-24 Technical details |website=Haas F1 Team |access-date=19 February 2024 |archive-date=16 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216174330/https://www.haasf1team.com/vf-24 |url-status=live }}</ref> | style="text-align:center"|20<br/>50<br/>27 | Nowrap|{{flagicon|Denmark}}[[Kevin Magnussen]]<br/>{{flagicon|United Kingdom}}[[Oliver Bearman]] <br/>{{flagicon|Germany}}[[Nico Hülkenberg]] | align="center" nowrap|1–16, 18–24{{efn|[[Kevin Magnussen]] var skráður í São Paulo kappaksturinn en þurfti að hætta við vegna veikinda.<ref name="Magnussen out"/>}}<br/>17, 21<br/>Allar |- | data-sort-value="McLaren"|{{flagicon|United Kingdom}}McLaren Formula 1 Team ! [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz í Formúlu 1|Mercedes]] | MCL38<ref name="MCL38">{{cite web |date=14 February 2024 |title=First Look: McLaren present new F1 car ahead of Silverstone shakedown |url=https://www.formula1.com/en/latest/article.first-look-mclaren-present-new-f1-car-ahead-of-silverstone-shakedown.1CxtoqPxHYNwmeBVnJv6ww.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214092739/https://www.formula1.com/en/latest/article.first-look-mclaren-present-new-f1-car-ahead-of-silverstone-shakedown.1CxtoqPxHYNwmeBVnJv6ww.html |archive-date=14 February 2024 |access-date=14 February 2024 |website=Formula 1}}</ref> | {{nowrap|Mercedes-AMG F1 M15<ref name="F1TestingMS" /><ref>{{cite web |last=Cooper |first=Adam |date=28 September 2019 |title=McLaren's deal to use Mercedes F1 engines again from 2021 announced |url=https://www.autosport.com/f1/news/mclarens-deal-to-use-mercedes-f1-engines-again-from-2021-announced-4988153/4988153/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602215052/https://www.autosport.com/f1/news/mclarens-deal-to-use-mercedes-f1-engines-again-from-2021-announced-4988153/4988153/ |archive-date=2 June 2021 |access-date=17 September 2022 |website=Autosport}}</ref>}} | style="text-align:center"|4<br/>81 |{{flagicon|United Kingdom}}[[Lando Norris]]<br/>{{flagicon|Australia}}[[Oscar Piastri]] | align="center" nowrap|Allar<br/>Allar |- | data-sort-value="Mercedes"|{{nowrap|{{flagicon|Germany}}Mercedes-AMG Petronas F1 Team}} ! [[Mercedes-Benz í Formúlu 1|Mercedes]] | {{nowrap|F1 W15}}<ref name="W15">{{cite web |date=14 February 2024 |title=First Look: Mercedes unveil their 2024 F1 car ahead of Silverstone shakedown |url=https://www.formula1.com/en/latest/article.first-look-mercedes-unveil-their-2024-f1-car-ahead-of-silverstone-shakedown.4wCM4N7SXbMDIGtJQTMimM.html |website=Formula 1 |access-date=14 February 2024 |archive-date=14 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214104659/https://www.formula1.com/en/latest/article.first-look-mercedes-unveil-their-2024-f1-car-ahead-of-silverstone-shakedown.4wCM4N7SXbMDIGtJQTMimM.html |url-status=live }}</ref> | Mercedes-AMG F1 M15<ref>{{cite web |title=F1 W15 E Performance |url=https://www.mercedesamgf1.com/car/2024-car |website=Mercedes-AMG Petronas F1 Team |access-date=27 February 2024 |archive-date=26 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240226173439/https://www.mercedesamgf1.com/car/2024-car |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center"|44<br/>63 |{{flagicon|United Kingdom}}[[Lewis Hamilton]]<br/>{{flagicon|United Kingdom}}[[George Russell]] | align="center" nowrap|Allar<br/>Allar |- | data-sort-value="RB"|{{flagicon|Italy}}Visa Cash App RB F1 Team<ref name="AT Rebrand 2024">{{cite web |title=AlphaTauri's new name for 2024 is confirmed |url=https://www.formula1.com/en/latest/article.alphatauri-rebrand-confirmed-for-2024-season-as-new-team-name-revealed.4xAWHWI66d5L9mFELLGb6J.html |access-date=24 January 2024 |website=Formula 1 |archive-date=24 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124122741/https://www.formula1.com/en/latest/article.alphatauri-rebrand-confirmed-for-2024-season-as-new-team-name-revealed.4xAWHWI66d5L9mFELLGb6J.html |url-status=live }}</ref> ! [[Racing Bulls|RB]]-[[Honda RBPT]] | {{nowrap|VCARB 01}}<ref>{{cite web|title=Introducing the VCARB 01 – Entering Our New Era|url=https://www.visacashapprb.com/en/video/introducing-the-vcarb-01-entering-our-new-era/|access-date=9 February 2024|archive-date=11 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211210215/https://www.visacashapprb.com/en/video/introducing-the-vcarb-01-entering-our-new-era/|url-status=dead}}</ref> | Honda RBPTH002<ref>{{cite web |title=VCARB 01 Visa Cash App RB Formula One Team |url=https://www.visacashapprb.com/en/vcarb-01/ |website=Visa Cash App RB |access-date=27 February 2024 |date=29 January 2024 |archive-date=26 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240226175937/https://www.visacashapprb.com/en/vcarb-01/ |url-status=live }}</ref><ref name="RedBull-engine">{{cite web|title=Red Bull agree deal to run Honda engine technology until 2025|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.breaking-red-bull-agree-deal-to-run-honda-engine-technology-until-2025.3wmTSMrtsv6miuwqApz8IT.html|website=Formula 1|date=15 February 2021|access-date=15 February 2021|archive-date=15 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210215215037/https://www.formula1.com/en/latest/article.breaking-red-bull-agree-deal-to-run-honda-engine-technology-until-2025.3wmTSMrtsv6miuwqApz8IT.html|url-status=live}}</ref><ref name="Autosport Red Bull badged Honda engines">{{cite news|url= https://www.autosport.com/f1/news/hondas-sakura-facility-will-supply-red-bull-f1-engines-in-2022/6624598/|title= Honda's Sakura facility will supply Red Bull F1 engines in 2022|last= Smith|first= Luke|date= 3 July 2021|access-date= 18 July 2021|work= Autosport|archive-date= 23 October 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20211023231945/https://www.autosport.com/f1/news/hondas-sakura-facility-will-supply-red-bull-f1-engines-in-2022/6624598/|url-status= live}}</ref> | style="text-align:center"|3<br/>30<br/>22 |{{flagicon|Australia}}[[Daniel Ricciardo]]<br/>{{flagicon|New Zealand}}[[Liam Lawson]]<br/>{{flagicon|Japan}}[[Yuki Tsunoda]] | align="center" nowrap|1–18<br/>19–24<br/>Allar |- | data-sort-value="Red Bull Racing"|{{flagicon|Austria}}Oracle Red Bull Racing ! [[Red Bull Racing]]-[[Honda RBPT]] | RB20<ref name="RB20">{{cite web |date=15 February 2024 |title=First Look: Red Bull unveil their new RB20 car ahead of the 2024 season |url=https://www.formula1.com/en/latest/article.first-look-red-bull-unveil-their-new-rb20-car-ahead-of-the-2024-season.1AQI6T7Pe9qfw3FQ4QK671.html |website=Formula 1 |access-date=15 February 2024 |archive-date=15 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215204403/https://www.formula1.com/en/latest/article.first-look-red-bull-unveil-their-new-rb20-car-ahead-of-the-2024-season.1AQI6T7Pe9qfw3FQ4QK671.html |url-status=live }}</ref> | Honda RBPTH002<ref name="RedBull-engine" /><ref name="Autosport Red Bull badged Honda engines" /><ref>{{cite web |title=Join defending triple World Champion, Max Verstappen and Checo Pérez from the Red Bull Technology Campus in Milton Keynes as the Team gear up for another season of racing. |url=https://www.redbullracing.com/int-en/projects/2024-season-launch |website=Red Bull |access-date=27 February 2024 |archive-date=27 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227191137/https://www.redbullracing.com/int-en/projects/2024-season-launch |url-status=live }}</ref> | style="text-align:center"|1<br/>11 |{{flagicon|Netherlands}}[[Max Verstappen]]<br/>{{flagicon|Mexico}}[[Sergio Pérez]] | align="center" nowrap|Allar<br/>Allar |- | data-sort-value="Sauber"|{{flagicon|Switzerland}}Stake F1 Team Kick Sauber<ref name="StakeRenamed">{{cite news |last=Cooper |first=Adam |date=1 January 2024 |title=Renamed Stake F1 team reveals new logo |url=https://www.motorsport.com/f1/news/renamed-stake-f1-team-reveals-new-logo/10561773/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240101220701/https://www.motorsport.com/f1/news/renamed-stake-f1-team-reveals-new-logo/10561773/ |archive-date=1 January 2024 |access-date=2 January 2024 |work=Motorsport.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.motorsport.com/f1/news/sauber-stake-f1-team-name-2024/10558037/|title=Sauber to run under Stake F1 Team name in 2024–25|date=15 December 2023|access-date=18 March 2024|website=Motorsport.com|archive-date=15 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231215121736/https://www.motorsport.com/f1/news/sauber-stake-f1-team-name-2024/10558037/|url-status=live}}</ref><ref name="entry lists" /> ! [[Sauber Motorsport|Kick Sauber]]-[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | C44<ref name="C44">{{cite web |date=5 February 2024 |title=First Look: Kick Sauber show off dazzling livery with a 'slew of changes' to new 2024 car |url=https://www.formula1.com/en/latest/article.first-look-kick-sauber-show-off-dazzling-livery-with-a-slew-of-changes-to.7tUcB0jd4VIdbGNbDmP1Pv.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240213011420/https://www.formula1.com/en/latest/article.first-look-kick-sauber-show-off-dazzling-livery-with-a-slew-of-changes-to.7tUcB0jd4VIdbGNbDmP1Pv.html |archive-date=13 February 2024 |access-date=12 February 2024 |website=Formula 1}}</ref> | Ferrari 066/12<ref name="F1TestingMS" /> | style="text-align:center"|24<br/>77 |{{flagicon|China}}[[Zhou Guanyu]]<br/>{{flagicon|Finland}}[[Valtteri Bottas]] | align="center" nowrap|Allar<br/>Allar |- | data-sort-value="Williams"|{{flagicon|United Kingdom}}Williams Racing ! [[Williams Racing|Williams]]-[[Mercedes-Benz í Formúlu 1|Mercedes]] | FW46<ref name="FW46">{{cite web |date=5 February 2024 |title=First Look: Williams present new livery for 2024 F1 season as launch season gathers pace |url=https://www.formula1.com/en/latest/article.first-look-williams-present-new-livery-for-2024-f1-season-as-launch-season.4PlhErYyeJKMCP6uRi83H1.html |website=Formula 1 |access-date=12 February 2024 |archive-date=11 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240211053528/https://www.formula1.com/en/latest/article.first-look-williams-present-new-livery-for-2024-f1-season-as-launch-season.4PlhErYyeJKMCP6uRi83H1.html |url-status=live }}</ref> | Mercedes-AMG F1 M15<ref>{{cite web |title=Williams Mercedes FW45 Technical Specification |url=https://www.williamsf1.com/posts/6a31f66c-1ebc-4498-8f71-01809e11de3e/williams-mercedes-fw45-technical-specification-2024 |website=Williams Racing |access-date=27 February 2024}}</ref> | style="text-align:center"|2<br/>43<br/>23 |{{flagicon|United States}}[[Logan Sargeant]]<br/>{{flagicon|Argentina}}[[Franco Colapinto]]<br/>{{flagicon|Thailand}}[[Alexander Albon]] | align="center" nowrap|1–15{{efn|[[Logan Sargeant]] var skráður í Ástralska kappaksturinn en dróg sig úr keppni svo liðsfélaginn [[Alexander Albon]] gæti keyrt bíl hans þar sem hann hafði skemmst alvarlega eftir árekstur.<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/breaking-albon-to-take-over-sargeants-car-for-remainder-of-australia-gp.7ChNFI7T7TVDLhfythuOzg|title=Albon to take over Sargeant's car for remainder of Australia GP weekend after FP1 shunt|website=Formula 1|date=22 March 2024|access-date=22 March 2024|archive-date=22 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240322095508/https://www.formula1.com/en/latest/article/breaking-albon-to-take-over-sargeants-car-for-remainder-of-australia-gp.7ChNFI7T7TVDLhfythuOzg|url-status=live}}</ref>}}<br/>16–24<br/>Allar |- class="sortbottom" | colspan="7" style="background-color:#EAECF0;text-align:center"|'''Heimildir:'''<ref name="entry lists">Official entry lists: *{{cite web |url=https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Bahrain%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List.pdf |title=2024 Bahrain Grand Prix – Entry List |publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]] |date=29 February 2024 |access-date=29 February 2024 |archive-date=6 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240306121927/https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Bahrain%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List.pdf |url-status=live }} *{{cite web |url=https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Saudi%20Arabian%20Grand%20Prix%20-%20P1%20Classification.pdf |title=2024 Saudi Arabian Grand Prix – P1 Classification |publisher=Fédération Internationale de l'Automobile |date=7 March 2024 |access-date=7 March 2024 |archive-date=20 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240420131918/https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Saudi%20Arabian%20Grand%20Prix%20-%20P1%20Classification.pdf |url-status=live }} *{{cite web |url=https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Saudi%20Arabian%20Grand%20Prix%20-%20Revised%20Entry%20List.pdf |title=2024 Saudi Arabian Grand Prix – Revised Entry List |publisher=Fédération Internationale de l'Automobile |date=8 March 2024 |access-date=8 March 2024 |archive-date=8 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308115718/https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Saudi%20Arabian%20Grand%20Prix%20-%20Revised%20Entry%20List.pdf |url-status=live }} *{{cite web |url=https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Australian%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List.pdf |title=2024 Australian Grand Prix – Entry List |publisher=Fédération Internationale de l'Automobile |date=22 March 2024 |access-date=22 March 2024 |archive-date=20 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240420132041/https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Australian%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List.pdf |url-status=live }} *{{cite web |url=https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Japanese%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List.pdf |title=2024 Japanese Grand Prix – Entry List |publisher=Fédération Internationale de l'Automobile |date=5 April 2024 |access-date=5 April 2024 |archive-date=20 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240420132030/https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Japanese%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List.pdf |url-status=live }} *{{cite web |url=https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Chinese%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List.pdf |title=2024 Chinese Grand Prix – Entry List |publisher=Fédération Internationale de l'Automobile |date=19 April 2024 |access-date=19 April 2024 |archive-date=20 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240420131916/https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Chinese%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List.pdf |url-status=live }} *{{cite web |url=https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Miami%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List.pdf |title=2024 Miami Grand Prix – Entry List |publisher=Fédération Internationale de l'Automobile |date=3 May 2024 |access-date=3 May 2024 |archive-date=24 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524014756/https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Miami%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List.pdf |url-status=live }} *{{cite web |url=https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Emilia%20Romagna%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List.pdf |title=2024 Emilia Romagna Grand Prix – Entry List |publisher=Fédération Internationale de l'Automobile |date=17 May 2024 |access-date=17 May 2024 |archive-date=24 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524073856/https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Emilia%20Romagna%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List.pdf |url-status=live }} *{{cite web |url=https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Monaco%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List.pdf |title=2024 Monaco Grand Prix – Entry List |publisher=Fédération Internationale de l'Automobile |date=24 May 2024 |access-date=24 May 2024 |archive-date=26 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526070647/https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Monaco%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List.pdf |url-status=live }} *{{cite web |url=https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Canadian%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List.pdf |title=2024 Canadian Grand Prix – Entry List |publisher=Fédération Internationale de l'Automobile |date=7 June 2024 |access-date=7 June 2024 |archive-date=7 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240607153805/https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Canadian%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List.pdf |url-status=live }} *{{cite web |url=https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Spanish%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List%20(Corrected).pdf |title=2024 Spanish Grand Prix – Entry List (Corrected) |publisher=Fédération Internationale de l'Automobile |date=21 June 2024 |access-date=21 June 2024 |archive-date=21 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621102832/https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Spanish%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List%20(Corrected).pdf |url-status=live }} *{{cite web |url=https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Austrian%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List.pdf |title=2024 Austrian Grand Prix – Entry List |publisher=Fédération Internationale de l'Automobile |date=28 June 2024 |access-date=28 June 2024 |archive-date=28 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240628083217/https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Austrian%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List.pdf |url-status=live }} *{{cite web |url=https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20British%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List.pdf |title=2024 British Grand Prix – Entry List |publisher=Fédération Internationale de l'Automobile |date=5 July 2024 |access-date=5 July 2024 |archive-date=5 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705171240/https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20British%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List.pdf |url-status=live }} *{{cite web |url=https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Hungarian%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List.pdf |title=2024 Hungarian Grand Prix – Entry List |publisher=Fédération Internationale de l'Automobile |date=19 July 2024 |access-date=19 July 2024 |archive-date=21 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240721062501/https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Hungarian%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List.pdf |url-status=live }} *{{cite web |url=https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Belgian%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List.pdf |title=2024 Belgian Grand Prix – Entry List |publisher=Fédération Internationale de l'Automobile |date=26 July 2024 |access-date=26 July 2024 |archive-date=26 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240726094104/https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Belgian%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List.pdf |url-status=live }} *{{cite web |url=https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Dutch%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List.pdf |title=2024 Dutch Grand Prix – Entry List |publisher=Fédération Internationale de l'Automobile |date=23 August 2024 |access-date=23 August 2024 |archive-date=23 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240823084138/https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Dutch%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List.pdf |url-status=live }} *{{cite web |url=https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Italian%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List.pdf |title=2024 Italian Grand Prix – Entry List |publisher=Fédération Internationale de l'Automobile |date=30 August 2024 |access-date=30 August 2024 }} *{{cite web |url=https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Azerbaijan%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List%20(Corrected).pdf |title=2024 Azerbaijan Grand Prix – Entry List (Corrected) |publisher=Fédération Internationale de l'Automobile |date=13 September 2024 |access-date=13 September 2024 |archive-date=19 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240919152211/https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Azerbaijan%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List%20%28Corrected%29.pdf |url-status=live }} *{{cite web |url=https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Singapore%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List.pdf |title=2024 Singapore Grand Prix – Entry List |publisher=Fédération Internationale de l'Automobile |date=20 September 2024 |access-date=20 September 2024 |archive-date=20 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240920080252/https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Singapore%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List.pdf |url-status=live }} *{{cite web |url=https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20United%20States%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List.pdf |title=2024 United States Grand Prix – Entry List |publisher=Fédération Internationale de l'Automobile |date=18 October 2024 |access-date=18 October 2024 }} *{{cite web |url=https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Mexico%20City%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List.pdf |title=2024 Mexico City Grand Prix – Entry List |publisher=Fédération Internationale de l'Automobile |date=25 October 2024 |access-date=25 October 2024 }} *{{cite web |url=https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20S%C3%A3o%20Paulo%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List.pdf |title=2024 São Paulo Grand Prix – Entry List |publisher=Fédération Internationale de l'Automobile |date=1 November 2024 |access-date=1 November 2024 }} *{{cite web |url=https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20S%C3%A3o%20Paulo%20Grand%20Prix%20-%20Revised%20Entry%20List.pdf |title=2024 São Paulo Grand Prix – Revised Entry List |publisher=Fédération Internationale de l'Automobile |date=1 November 2024 |access-date=1 November 2024 }} *{{cite web |url=https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Las%20Vegas%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List.pdf |title=2024 Las Vegas Grand Prix – Entry List |publisher=Fédération Internationale de l'Automobile |date=21 November 2024 |access-date=21 November 2024 |archive-date=22 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241122003330/https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Las%20Vegas%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List.pdf |url-status=live }} *{{cite web |url=https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024_qatar_grand_prix_-_entry_list.pdf |title=2024 Qatar Grand Prix – Entry List |publisher=Fédération Internationale de l'Automobile |date=29 November 2024 |access-date=29 November 2024 }} *{{cite web |url=https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2024%20Abu%20Dhabi%20Grand%20Prix%20-%20Entry%20List.pdf |title=2024 Abu Dhabi Grand Prix – Entry List |publisher=Fédération Internationale de l'Automobile |date=6 December 2024 |access-date=6 December 2024 }}</ref><ref>{{cite web |date=14 October 2024 |title=2024 FIA Formula One World Championship – Entry List |url=https://www.fia.com/events/fia-formula-one-world-championship/season-2024/2024-fia-formula-one-world-championship-entry |access-date=14 October 2024 |publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]] |archive-date=25 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240125135037/https://www.fia.com/events/fia-formula-one-world-championship/season-2024/2024-fia-formula-one-world-championship-entry |url-status=live }}</ref> |} === Ökumanns breytingar === [[Carlos Sainz Jr.]] þurfti að draga sig úr keppni fyrir Sádi-Arabíska kappaksturinn eftir vera greindur með [[Botnlangi|botnlangabólgu]].<ref>{{Cite web |title=Sainz ruled out in Jeddah as F2 racer Bearman steps in |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/breaking-sainz-ruled-out-of-saudi-arabian-gp-with-appendicitis-as-f2-racer.2JzIonRBBDEjEb2AlkdVfl |access-date=6 April 2024 |website=Formula 1 |archive-date=6 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240406142700/https://www.formula1.com/en/latest/article/breaking-sainz-ruled-out-of-saudi-arabian-gp-with-appendicitis-as-f2-racer.2JzIonRBBDEjEb2AlkdVfl |url-status=live }}</ref> Í hans stað kom varaökumaður [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] og [[Formúla 2|Formúlu 2]] ökumaðurinn [[Oliver Bearman]], sem keppti sína fyrstu keppni í Formúlu 1.<ref name=":2">{{Cite web |last=Cooper |first=Sam |date=8 March 2024 |title=Breaking: Carlos Sainz out of Saudi Arabian GP weekend |url=https://www.planetf1.com/news/carlos-sainz-miss-saudi-arabian-grand-prix-weekend |access-date=8 March 2024 |website=PlanetF1 |archive-date=6 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240406232240/https://www.planetf1.com/news/carlos-sainz-miss-saudi-arabian-grand-prix-weekend |url-status=live }}</ref> Sainz kom aftur fyrir Ástralska kappaksturinn.<ref name="APAussie">{{cite news |last1=Bell |first1=Stewart |title=Carlos Sainz wins F1 Australian GP after early exit for Verstappen with engine fire |url=https://apnews.com/article/australian-gp-f1-verstappen-sainz-39e1fe9cd3faddff7d2f48239a94237d |access-date=25 March 2024 |work=AP News |date=24 March 2024 |archive-date=24 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324131239/https://apnews.com/article/australian-gp-f1-verstappen-sainz-39e1fe9cd3faddff7d2f48239a94237d |url-status=live }}</ref> [[Kevin Magnussen]] í [[Haas F1 Lið|Haas]] fékk tvö refsistig fyrir að valda árekstri í Ítalska kappakstrinum, var hann þá komin með 12 refsipunkta á tólf mánuðum sem setur hann sjálfkrafa í bann í eina keppni fyrir Aserbaísjan kappaksturinn.<ref name=":3">{{Cite news |last=Coleman |first=Madeline |date=2024-09-01 |title=Kevin Magnussen receives F1 race ban after Italian GP for meeting penalty point limit |url=https://www.nytimes.com/athletic/5737742/2024/09/01/kevin-magnussen-race-ban-haas-f1-azerbaijan-gp/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915054523/https://www.nytimes.com/athletic/5737742/2024/09/01/kevin-magnussen-race-ban-haas-f1-azerbaijan-gp/ |archive-date=15 September 2024 |access-date=2024-09-01 |work=[[The New York Times]] |department=[[The Athletic]] |issn=1553-8095 |oclc=1645522}}</ref> Bearman kom í hans stað í annað skipti á tímabilinu sem varaökumaður.<ref>{{cite web |date=6 September 2024 |title=Bearman to replace banned Magnussen at Haas for Azerbaijan Grand Prix |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/bearman-to-replace-banned-magnussen-at-haas-for-azerbaijan-grand.AkCoDVRDHBHPpNdlyqMzv |access-date=6 September 2024 |website=Formula 1}}</ref> Magnussen kom aftur fyrir Singapúr kappaksturinn.<ref name=":3" /> Bearman kom aftur í stað Magnussen í São Paulo vegna veikinda Magnussen.<ref>{{cite web |date=1 November 2024 |title=Bearman to replace unwell Magnussen at Haas for Sao Paulo GP Friday running |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/breaking-bearman-to-replace-unwell-magnussen-at-haas-for-sao-paulo-gp-free.3lBIPN0Nsx54bt1U6JshXt |access-date=1 November 2024 |website=Formula 1}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-11-01 |title=Bearman handed Brazil F1 outing as Magnussen sidelined |url=https://racingnews365.com/bearman-handed-brazil-f1-outing-as-magnussen-sidelined |access-date=2024-11-01 |website=RacingNews365}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-11-01 |title=Magnussen to miss Brazil sprint; Bearman steps in |url=https://www.motorsport.com/f1/news/magnussen-to-miss-brazil-sprint-bearman-steps-in/10669100/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241110141216/https://www.motorsport.com/f1/news/magnussen-to-miss-brazil-sprint-bearman-steps-in/10669100/ |archive-date=10 November 2024 |access-date=2024-11-01 |website=motorsport.com}}</ref><ref name="Magnussen out">{{Cite web |date=2024-11-01 |title=Magnussen out for Brazilian GP, Bearman gets full race weekend |url=https://www.autosport.com/f1/news/magnussen-out-for-brazilian-gp-bearman-gets-full-race-weekend/10669382/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109110017/https://www.autosport.com/f1/news/magnussen-out-for-brazilian-gp-bearman-gets-full-race-weekend/10669382/ |archive-date=9 November 2024 |access-date=2024-11-01 |website=Autosport}}</ref> Frá og með Ítalska kappakstrinum, kom Formúlu 2 ökumaðurinn [[Franco Colapinto]] í stað [[Logan Sargeant]] hjá [[Williams Racing|Williams]], frumraun hans í Formúlu 1. Sargeant var sagt upp eftir slaka frammistöðu yfir tímabilið, liðsstjórinn [[James Vowles]] sagði að breytingin myndi auka líkurnar á að liðið myndi skora einhver stig fyrir lok tímabils.<ref name="Colapinto">{{Cite web |date=27 August 2024 |title=Williams drops Sargeant in favour of young driver Colapinto |url=https://www.autosport.com/f1/news/colapinto-replaces-sargeant-for-remainder-of-f1-season/10648347/ |access-date=27 August 2024 |website=Autosport |archive-date=13 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240913231508/https://www.autosport.com/f1/news/colapinto-replaces-sargeant-for-remainder-of-f1-season/10648347/ |url-status=live }}</ref> [[Daniel Ricciardo]] var sagt upp hjá [[Racing Bulls|RB]] fyrir Bandaríska kappaksturinn eftir slaka frammistöðu á tímabilinu.<ref>{{cite web |date=26 September 2024 |title=Ricciardo to leave RB with immediate effect as team get set for mid-season driver |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/breaking-ricciardo-to-leave-rb-with-immediate-effect-as-team-get-set-for-mid.1O8CDJ6kYB9VsxpPrbqxX0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240926231003/https://www.formula1.com/en/latest/article/breaking-ricciardo-to-leave-rb-with-immediate-effect-as-team-get-set-for-mid.1O8CDJ6kYB9VsxpPrbqxX0 |archive-date=26 September 2024 |access-date=26 September 2024 |website=Formula 1}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Cleeren |first1=Filip |last2=Nimmervoll |first2=Christian |date=2024-09-27 |title=Marko: Ricciardo lost 'killer instinct' after leaving Red Bull |url=https://www.motorsport.com/f1/news/marko-ricciardo-lost-killer-instict-after-leaving-red-bull/10658200/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240927105919/https://www.motorsport.com/f1/news/marko-ricciardo-lost-killer-instict-after-leaving-red-bull/10658200/ |archive-date=27 September 2024 |access-date=2024-09-27 |website=[[Motorsport.com]] |publisher=[[Motorsport Network]]}}</ref> [[Liam Lawson]] kom í hans stað en hann hafði keppt eina keppni fyrir RB á 2023 tímabilinu eftir að Ricciardo slasaðist í Hollenska kappakstrinum.<ref name="LawsonIn">{{cite web |date=26 September 2024 |title=Lawson to replace Ricciardo at RB for remainder of the season |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/breaking-lawson-to-replace-ricciardo-at-rb-for-remainder-of-the-season.2TZRpkQAnucdPwAgudqdJ2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240926213127/https://www.formula1.com/en/latest/article/breaking-lawson-to-replace-ricciardo-at-rb-for-remainder-of-the-season.2TZRpkQAnucdPwAgudqdJ2 |archive-date=26 September 2024 |access-date=26 September 2024 |website=Formula 1}}</ref> Varaökumaðurinn [[Jack Doohan]] keppti sína fyrstu keppni í Abú-Dabí þar sem hann kom í stað [[Esteban Ocon]] hjá Alpine eftir að Ocon var sleppt frá [[Alpine F1 Lið|Alpine]] svo hann gæti tekið prufur fyrir [[Haas F1 Lið|Haas]] í lok tímabils.<ref name="Doohan">{{cite web |date=2 December 2024 |title=Alpine confirm Doohan to race in Abu Dhabi as Ocon is released |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/breaking-alpine-confirm-doohan-to-race-in-abu-dhabi-as-ocon-is-released.5rrOqcBxVZooeD6B38GWi0 |access-date=2 December 2024 |website=Formula 1}}</ref> == Dagatal == {|class="wikitable sortable" style="font-size:85%" !Umferð !Kappakstur !Ráspóll !Hraðasti hringur !Sigurvegari ökumaður !Sigurvegari lið |- !1 |{{flagicon|BHR}} Barein kappaksturinn |{{flagicon|Holland}} [[Max Verstappen]] |{{flagicon|Holland}} [[Max Verstappen]] |{{flagicon|Holland}} [[Max Verstappen]] |{{flagicon|Austurríki}} [[Red Bull Racing]]-Honda RBPT |- !2 |{{flagicon|Sádi-Arabía}} Sádi-Arabíski kappaksturinn |{{flagicon|Holland}} [[Max Verstappen]] |{{flagicon|Mónakó}} [[Charles Leclerc]] |{{flagicon|Holland}} [[Max Verstappen]] |{{flagicon|Austurríki}} [[Red Bull Racing]]-Honda RBPT |- !3 |{{flagicon|Ástralía}} Ástralski kappaksturinn |{{flagicon|Holland}} [[Max Verstappen]] |{{flagicon|Mónakó}} [[Charles Leclerc]] |{{flagicon|Spánn}} [[Carlos Sainz Jr.]] |{{flagicon|Ítalía}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |- !4 |{{flagicon|Japan}} Japanski kappaksturinn |{{flagicon|Holland}} [[Max Verstappen]] |{{flagicon|Holland}} [[Max Verstappen]] |{{flagicon|Holland}} [[Max Verstappen]] |{{flagicon|Austurríki}} [[Red Bull Racing]]-Honda RBPT |- !5 |{{flagicon|Kína}} Kínverski kappaksturinn |{{flagicon|Holland}} [[Max Verstappen]] |{{flagicon|Spánn}} [[Fernando Alonso]] |{{flagicon|Holland}} [[Max Verstappen]] |{{flagicon|Austurríki}} [[Red Bull Racing]]-Honda RBPT |- !6 |{{flagicon|USA}} Miami kappaksturinn |{{flagicon|Holland}} [[Max Verstappen]] |{{flagicon|Ástralía}} [[Oscar Piastri]] |{{flagicon|Bretland}} [[Lando Norris]] |{{flagicon|Bretland}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz í Formúlu 1|Mercedes]] |- !7 |{{flagicon|ITA}} Emilía-Rómanja kappaksturinn |{{flagicon|Holland}} [[Max Verstappen]] |{{flagicon|Bretland}} [[George Russell]] |{{flagicon|Holland}} [[Max Verstappen]] |{{flagicon|Austurríki}} [[Red Bull Racing]]-Honda RBPT |- !8 |{{flagicon|Mónakó}} Mónakóski kappaksturinn |{{flagicon|Mónakó}} [[Charles Leclerc]] |{{flagicon|Bretland}} [[Lewis Hamilton]] |{{flagicon|Mónakó}} [[Charles Leclerc]] |{{flagicon|Ítalía}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |- !9 |{{flagicon|Kanada}} Kanadíski kappaksturinn |{{flagicon|Bretland}} [[George Russell]] |{{flagicon|Bretland}} [[Lewis Hamilton]] |{{flagicon|Holland}} [[Max Verstappen]] |{{flagicon|Austurríki}} [[Red Bull Racing]]-Honda RBPT |- !10 |{{flagicon|ESP}} Spænski kappaksturinn |{{flagicon|Bretland}} [[Lando Norris]] |{{flagicon|Bretland}} [[Lando Norris]] |{{flagicon|Holland}} [[Max Verstappen]] |{{flagicon|Austurríki}} [[Red Bull Racing]]-Honda RBPT |- !11 |{{flagicon|Austurríki}} Austurríski kappaksturinn |{{flagicon|Holland}} [[Max Verstappen]] |{{flagicon|Spánn}} [[Fernando Alonso]] |{{flagicon|Bretland}} [[George Russell]] |{{flagicon|Bretland}} [[Mercedes-Benz í Formúlu 1|Mercedes]] |- !12 |{{flagicon|GBR}} Breski kappaksturinn |{{flagicon|Bretland}} [[George Russell]] |{{flagicon|Spánn}} [[Carlos Sainz Jr.]] |{{flagicon|Bretland}} [[Lewis Hamilton]] |{{flagicon|Bretland}} [[Mercedes-Benz í Formúlu 1|Mercedes]] |- !13 |{{flagicon|Ungverjaland}} Ungverski kappaksturinn |{{flagicon|Bretland}} [[Lando Norris]] |{{flagicon|Bretland}} [[George Russell]] |{{flagicon|Ástralía}} [[Oscar Piastri]] |{{flagicon|Bretland}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz í Formúlu 1|Mercedes]] |- !14 |{{flagicon|Belgía}} Belgíski kappaksturinn |{{flagicon|Mónakó}} [[Charles Leclerc]] |{{flagicon|Mexíkó}} [[Sergio Pérez]] |{{flagicon|Bretland}} [[Lewis Hamilton]] |{{flagicon|Bretland}} [[Mercedes-Benz í Formúlu 1|Mercedes]] |- !15 |{{flagicon|NED}} Hollenski kappaksturinn |{{flagicon|Bretland}} [[Lando Norris]] |{{flagicon|Bretland}} [[Lando Norris]] |{{flagicon|Bretland}} [[Lando Norris]] |{{flagicon|Bretland}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz í Formúlu 1|Mercedes]] |- !16 |{{flagicon|ITA}} Ítalski kappaksturinn |{{flagicon|Bretland}} [[Lando Norris]] |{{flagicon|Bretland}} [[Lando Norris]] |{{flagicon|Mónakó}} [[Charles Leclerc]] |{{flagicon|Ítalía}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |- !17 |{{flagicon|Aserbaídsjan}} Aserbaídsjan kappaksturinn |{{flagicon|Mónakó}} [[Charles Leclerc]] |{{flagicon|Bretland}} [[Lando Norris]] |{{flagicon|Ástralía}} [[Oscar Piastri]] |{{flagicon|Bretland}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz í Formúlu 1|Mercedes]] |- !18 |{{flagicon|Singapúr}} Singapúr kappaksturinn |{{flagicon|Bretland}} [[Lando Norris]] |{{flagicon|Ástralía}} [[Daniel Ricciardo]] |{{flagicon|Bretland}} [[Lando Norris]] |{{flagicon|Bretland}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz í Formúlu 1|Mercedes]] |- !19 |{{flagicon|USA}} Bandaríski kappaksturinn |{{flagicon|Bretland}} [[Lando Norris]] |{{flagicon|Frakkland}} [[Esteban Ocon]] |{{flagicon|Mónakó}} [[Charles Leclerc]] |{{flagicon|Ítalía}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |- !20 |{{flagicon|MEX}} Mexíkóborgar kappaksturinn |{{flagicon|Spánn}} [[Carlos Sainz Jr.]] |{{flagicon|Mónakó}} [[Charles Leclerc]] |{{flagicon|Spánn}} [[Carlos Sainz Jr.]] |{{flagicon|Ítalía}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |- !21 |{{flagicon|Brasilía}} São Paulo Kappaksturinn |{{flagicon|Bretland}} [[Lando Norris]] |{{flagicon|Holland}} [[Max Verstappen]] |{{flagicon|Holland}} [[Max Verstappen]] |{{flagicon|Austurríki}} [[Red Bull Racing]]-Honda RBPT |- !22 |{{flagicon|USA}} Las Vegas kappaksturinn |{{flagicon|Bretland}} [[George Russell]] |{{flagicon|Bretland}} [[Lando Norris]] |{{flagicon|Bretland}} [[George Russell]] |{{flagicon|Bretland}} [[Mercedes-Benz í Formúlu 1|Mercedes]] |- !23 |{{flagicon|Katar}} Katarski kappaksturinn |{{flagicon|Bretland}} [[George Russell]] |{{flagicon|Bretland}} [[Lando Norris]] |{{flagicon|Holland}} [[Max Verstappen]] |{{flagicon|Austurríki}} [[Red Bull Racing]]-Honda RBPT |- !24 |{{flagicon|Sameinuðu arabísku furstadæmin}} Abú Dabí kappaksturinn |{{flagicon|Bretland}} [[Lando Norris]] |{{flagicon|Danmörk}} [[Kevin Magnussen]] |{{flagicon|Bretland}} [[Lando Norris]] |{{flagicon|Bretland}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz í Formúlu 1|Mercedes]] |- class="sortbottom" | colspan="7" style="background-color:#EAECF0;text-align:center"|'''Heimildir:'''<ref>{{Vefheimild|url=https://motorsportstats.com/series/fia-formula-one-world-championship/results/2024|titill=FIA Formula One World Championship Results 2024|höfundur=|útgefandi=|tilvitnun=|dags=|vefsíða=motorsportstats.com|skoðað=24. apríl 2025|archive-url=|archive-date=}}</ref> |} == Tilvísanir == {{reflist|{{{1|{{{colwidth|}}}}}}|refs={{{refs|{{{notes|}}}}}}|group={{#switch: {{{group|}}} | #default = lower-alpha }}}} <references/> [[Flokkur:Tímabil í Formúlu 1]] akfqpi94or12cnr35uhe3t01k8ddase Guillermo del Toro 0 186173 1985327 1940754 2026-11-06T23:36:48Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985327 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Guillermo del Toro | mynd = Guillermo del Toro 2023 (cropped).jpg | mynd_stærð = | mynd_texti = Del Toro árið 2023. | fæðingarnafn = Guillermo del Toro Gómez | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1964|10|9}} | fæðingarstaður = [[Guadalajara]] í [[Jalisco]] í [[Mexíkó]] | starf = {{hlist|Kvikmyndagerðarmaður|Rithöfundur|Listamaður}} | ár = 1985-í dag | maki = {{g|Lorenza Newton|1986|2017}}<br />{{g|Kim Morgan|2021}} | börn = 2 | undirskrift = Guillermo del Toro signature.svg }} '''Guillermo del Toro Gómez''' (f. 9. október 1964) er mexíkóskur kvikmyndagerðarmaður, rithöfundur og listamaður. == Æska == [[Mynd:Guillermo_del_Toro_(Guadalajara).jpg|thumb|Del Toro kynnir sína fyrstu kvikmynd, ''Cronos'', sem kom út árið 1993.]] Guillermo del Toro Gómez<ref>{{Cite news |date=October 8, 2012 |title=Guillermo del Toro cumple 48 años en espera de ''El Hobbit'' |url=http://www.informador.com.mx/entretenimiento/2012/409818/6/guillermo-del-toro-cumple-48-anos-en-espera-de-el-hobbit.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202224414/http://www.informador.com.mx/entretenimiento/2012/409818/6/guillermo-del-toro-cumple-48-anos-en-espera-de-el-hobbit.htm |archive-date=2013-12-02 |access-date=November 26, 2013 |work=Informador}}</ref> fæddist í [[Guadalajara (Mexíkó)|Guadalajara]] 9. október 1964, sonur Guadalupe Gómez Camberos og bifreiðafrumkvöðulsins Federico del Toro Torres.<ref name="laberinto1">{{Cite news |last=Betancourt |first=José Díaz |date=19 March 2007 |title=El laberinto del Toro |url=http://www.gaceta.udg.mx/Hemeroteca/paginas/475/475_O2-5.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125135318/http://www.gaceta.udg.mx/Hemeroteca/paginas/475/475_O2-5.pdf |archive-date=25 January 2018 |access-date=27 February 2018 |work=La gaceta |publisher=[[University of Guadalajara]] |language=es}}</ref> Del Toro er af spænskum, írskum og þýskum ættum.<ref>{{Cite web|url=https://latinoobservatory.org/noticia.php?ID=205&lang=en#:~:text=Del%20Toro%20was%20born%20in,at%20the%20University%20of%20Guadalajara.|title=Latino Observatory|website=latinoobservatory.org|access-date=2025-01-10}}</ref> Hann ólst upp á [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólsku]] heimili og sótti námið Centro de Investigación y Estudios Cinematográficos við Háskólann í Guadalajara.<ref>{{Cite news |last=Applebaum |first=Stephen |date=16 August 2008 |title=Like his blue-collar demon hero Hellboy, Guillermo del Toro has a few issues with authority |url=http://news.scotsman.com/entertainment/Like-his-bluecollar-demon-hero.4395428.jp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100831072946/http://news.scotsman.com/entertainment/Like-his-bluecollar-demon-hero.4395428.jp |archive-date=2010-08-31 |access-date=17 September 2010 |work=[[The Scotsman]] |publisher=The Scotsman Publications Ltd |location=Edinburgh}}</ref> Um átta ára aldur byrjaði del Toro að gera tilraunir með Super 8 myndavél föður síns og gerði stuttmyndir með leikföngum m.a. úr [[Apaplánetan|Apaplánetunni]]. Ein stuttmynd fjallar um „raðmorðingja-kartöflu“ sem stefnir á heimsyfirráð; hún myrti móður del Toro og bræður hans áður en hún fór út og var kramin af bíl.<ref>{{Cite web|url=https://www.reddit.com/r/IAmA/comments/2agklw/i_am_guillermo_del_toro_director_writer_producer/|title=I am Guillermo del Toro, director, writer, producer. AMA.|date=July 11, 2014|publisher=[[Reddit]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140713051753/http://www.reddit.com/r/IAmA/comments/2agklw/i_am_guillermo_del_toro_director_writer_producer/|archive-date=2014-07-13|access-date=July 12, 2014}}</ref> Del Toro gerði um tíu stuttmyndir fyrir fyrstu myndina sína, þar á meðal eina sem heitir ''Matilde'', en aðeins síðustu tvær, ''Doña Lupe'' og ''Geometria'', hafa verið gerðar aðgengilegar.<ref>{{Cite web|url=https://filmschoolrejects.com/features/short-starts-guillermo-del-toros-geometria-has-fun-with-irony-and-math.php|title=Short Starts: Guillermo del Toro's ''Geometria'' Has Fun With Irony and Math|last=Campbell|first=Christopher|date=July 7, 2013|website=filmschoolrejects|archive-url=https://web.archive.org/web/20130710205405/http://www.filmschoolrejects.com/features/short-starts-guillermo-del-toros-geometria-has-fun-with-irony-and-math.php|archive-date=July 10, 2013|access-date=July 8, 2013}}</ref> Hann skrifaði fjóra þætti og leikstýrði fimm af költ þáttaröðinni ''La Hora Marcada'', ásamt öðrum mexíkóskum kvikmyndagerðarmönnum eins og Emmanuel Lubezki og [[Alfonso Cuarón]].<ref>{{Cite news |last=Vargas |first=Andrew M. |date=March 9, 2016 |title=Sci-Fi TV Series 'La Hora Marcada' Launched the Careers of Mexico's Most Acclaimed Filmmakers |url=http://remezcla.com/features/film/la-hora-marcada-launched-career-alfonso-cuaron-emmanuel-lubezki-guillermo-del-toro/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180309182306/http://remezcla.com/features/film/la-hora-marcada-launched-career-alfonso-cuaron-emmanuel-lubezki-guillermo-del-toro/ |archive-date=2018-03-09 |access-date=March 9, 2018 |work=[[Remezcla]] |location=New York City}}</ref> == Uppáhaldsmyndir == Árið 2012 tók del Toro þátt í könnun kvikmyndatímaritsins Sight & Sound, sem gerð er á tíu ára fresti til þess að ákvarða bestu kvikmyndir allra tíma. Þar eru samtímaleikstjórar beðnir um að velja tíu uppáhaldsmyndir sínar. Del Toro valdi:<ref>{{Cite web|url=https://www2.bfi.org.uk/films-tv-people/sightandsoundpoll2012/voter/962|title=Guillermo del Toro|website=[[British Film Institute|BFI]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705191448/https://www2.bfi.org.uk/films-tv-people/sightandsoundpoll2012/voter/962|archive-date=5 July 2022|access-date=July 4, 2022}}</ref> * ''8½'' (1963) e. [[Federico Fellini]] * ''Fríða og dýrið'' (1946) e. [[Jean Cocteau]] * ''Frankenstein'' (1931) e. [[James Whale]] * ''Freaks'' (1932) e. [[Tod Browning]] * ''Góðir gæjar'' (1990) e. [[Martin Scorsese]] * ''Græðgi'' (1924) e. [[Erich von Stroheim]] * ''Þeir gleymdu'' (1950) e. [[Luis Buñuel]] * ''Nútíminn'' (1936) e. [[Charlie Chaplin]] * ''[[Nosferatu]]'' (1922) e. [[F. W. Murnau]] * ''Skuggar fortíðarinnar'' (1943) e. [[Alfred Hitchcock]] Del Toro uppfærði lista sinn fyrir árið 2022 fyrir nýja útgáfu könnunarinnar:<ref>{{Cite web|url=https://www.worldofreel.com/blog/2022/12/8ac360v6wlga1zf2dfozjfs5r7oihc|title=S&S Directors' Individual Lists|date=19 August 2019|website=World of Reel|archive-url=https://web.archive.org/web/20230223214004/https://www.worldofreel.com/blog/2022/12/8ac360v6wlga1zf2dfozjfs5r7oihc|archive-date=23 February 2023|access-date=February 23, 2023}}</ref> * ''8½'' (1963) * ''Barry Lyndon'' (1975) e. [[Stanley Kubrick]] * ''Bride of Frankenstein'' (1935) e. [[James Whale]] * ''[[Borgarljósin]]'' (1931) e. [[Charlie Chaplin]] * ''Close Encounters of the Third Kind'' (1977) e. [[Steven Spielberg]] * ''Góðir gæjar'' (1990) * ''Dýrðardagar Amberson-fjölskyldunnar'' (1942) e. [[Orson Welles]] * ''Nazarín'' (1959) e. [[Luis Buñuel]] * ''Ekki fyrir gamla menn'' (2007) e. [[Coen-bræður]] * ''Skuggar fortíðarinnar'' (1943) == Kvikmyndaskrá == === Kvikmyndir === {| class="wikitable" !Ár !Upprunalegur titill !Íslenskur titill |- |1992 |Cronos | |- |1997 |''Mimic'' | |- |2001 |''El espinazo del diablo'' |''Hryggjarliður djöfulsins'' |- |2002 |''Blade II'' | |- |2004 |''Hellboy'' | |- |2006 |''El laberinto del fauno'' |''Völundarhús Pans'' |- |2008 |''Hellboy II: The Golden Army'' | |- |2013 |''Pacific Rim'' | |- |2015 |''Crimson Peak'' | |- |2017 |''The Shape of Water'' | |- |2021 |''Nightmare Alley'' | |- |2022 |''Guillermo del Toro's Pinocchio'' | |- |2025 |''Frankenstein'' | |- |} === Sjónvarpsefni === {| class="wikitable" !Ár !Upprunalegur titill |- |2014–2017 |''The Strain'' |- |2016–2018 |''Trollhunters: Tales of Arcadia'' |- |2018–2019 |''3Below: Tales of Arcadia'' |- |2020 |''Wizards: Tales of Arcadia'' |- |2021 |''Trollhunters: Rise of the Titans'' |- |2022 |''Guillermo del Toro's Cabinet of Curiosities''<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2021/09/cabinet-of-curiosities-cast-andrew-lincoln-f-murray-abraham-tim-blake-nelson-guillermo-del-toro-netflix-anthology-series-1234826070/|title=Guillermo Del Toro's Netflix Anthology Series Sets Essie Davis, Luke Roberts, Andrew Lincoln, F. Murray Abraham, Glynn Turman & Others To Star, Gets New Title|last=Pedersen|first=Erik|date=2021-09-02|website=Deadline|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725223110/https://deadline.com/2021/09/cabinet-of-curiosities-cast-andrew-lincoln-f-murray-abraham-tim-blake-nelson-guillermo-del-toro-netflix-anthology-series-1234826070/|archive-date=25 July 2022|access-date=2021-09-03|url-status=live}}</ref> |} == Tilvísanir == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Toro, Guillermo del}} [[Flokkur:Mexíkóskir kvikmyndaleikstjórar]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta leikstjóra]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1964]] szzifbw7kw1t1vkv2m4ookhf8t8dsuv Drúsar 0 187040 1985301 1967953 2026-11-06T23:02:24Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985301 wikitext text/x-wiki [[File:Druze star.svg|thumb|right|Stjarna Drúsa, einkennistákn trúarbragðanna.]][[File:Flag of Druze.svg|thumb|right|Fáni Drúsa.]] '''Drúsar''', sem kalla sjálfa sig '''al-Muwaḥḥidūn''' (bókst. „[[Eingyðistrú|eingyðistrúarmenn]]“<ref name="wendy">{{cite book |title=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions |last=Doniger |first=Wendy |publisher=Merriam-Webster, Inc. |isbn=978-0-87779-044-0 |year=1999 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/isbn_9780877790440}}</ref>) eru [[Arabar|arabískur]] dulspekitrúarhópur<ref name="John B. Quigley">{{cite book |last=Quigley |first=John B. |author-link=John B. Quigley |url=https://books.google.com/books?id=VaUvqHNd6m0C&pg=PA135 |title=The Case for Palestine An International Law Perspective |publisher=[[Duke University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-8223-3539-9 |page=135}}</ref><ref name="dawn">{{cite book |title=Displacement and Dispossession in the Modern Middle East |url=https://archive.org/details/displacementdisp0000chat |last=Chatty |first=Dawn |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-81792-9 |date=2010}}</ref><ref name="Harrison1">{{cite book |last=Harrison |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=B9-LF_Of_E8C&pg=PA121 |title=Fracturing Resemblances: Identity and Mimetic Conflict in Melanesia and the West |publisher=Berghahn Books |year=2006 |isbn=978-1-57181-680-1 |pages=121–}}</ref> frá [[Vestur-Asía|Vestur-Asíu]] sem aðhyllist drúsisma, [[Abrahamísk trúarbrögð|abrahamísk]] blendingstrúarbrögð sem ganga út á eineðli Guðs, [[endurholdgun]] og eilífð sálarinnar.<ref>{{plainlist| * {{cite web |last=Abulafia |first=Anna Sapir |author-link=Anna Abulafia |date=23 September 2019 |url=https://www.bl.uk/sacred-texts/articles/the-abrahamic-religions |title=The Abrahamic religions |website=www.bl.uk |publisher=[[British Library]] |location=[[London]] |access-date=9 March 2021 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712150432/https://www.bl.uk/sacred-texts/articles/the-abrahamic-religions |archive-date=12 July 2020}} * {{cite book |last=Obeid |first=Anis |title=The Druze & Their Faith in Tawhid |url=https://books.google.com/books?id=FejqBQAAQBAJ&pg=PT1 |year=2006 |publisher=[[Syracuse University Press]] |isbn=978-0-8156-5257-1 |page=1}} * {{harvnb|Dana|2010|p=314}} }}</ref><ref name="Adams Media">{{cite book |last1=Morrison |first1=Terri |url=https://archive.org/details/kissboworshakeha00morr_568 |title=Kiss, Bow, Or Shake Hands: The Bestselling Guide to Doing Business in More Than 60 Countries |last2=Conaway |first2=Wayne A. |date=2006 |publisher=[[Adams Media]] |isbn=978-1-59337-368-9 |edition=illustrated |page=[https://archive.org/details/kissboworshakeha00morr_568/page/n274 259] |url-access=limited}}<!--|access-date=6 January 2015--></ref> Þótt drúsismi hafi þróast upp úr [[Ísmailstrú]] skilgreina Drúsar sig ekki sem [[Íslam|múslima]].<ref name="De McLaurin 1979 114">{{cite book |last=De McLaurin |first=Ronald |title=The Political Role of Minority Groups in the Middle East |publisher=[[University of Michigan Press]] |year=1979 |isbn=9780030525964 |page=114 }}</ref><ref name="Druze in Syria">{{cite web |url=https://rpl.hds.harvard.edu/faq/druze-syria |title=Druze in Syria |date= |publisher=[[Harvard University]] |access-date=2025-07-21 |archive-date=2020-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021033846/https://rpl.hds.harvard.edu/faq/druze-syria |url-status=dead }}</ref><ref name="J. Stewart 2008 33">{{cite book |title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives |first=Dona J. |last=Stewart |year=2008 |isbn=9781135980795 |page=33 |publisher=[[Routledge]]}}</ref> Þeir tala aðallega [[Arabíska|arabísku]] og [[arabísk menning]] er mikilvægur hluti af sjálfsmynd þeirra.{{sfn|Abu-Izeddin|1993|p=14}}{{sfn|Firro|2023|p=19-20}}{{sfn|Brockman|2011|p=259}}<ref name="Nili2019">{{cite book |title=The People's Duty: Collective Agency and the Morality of Public Policy |url=https://archive.org/details/peoplesdutycolle0000nili |first=Shmuel |last=Nili |year=2019 |isbn=9781108480925 |page=[https://archive.org/details/peoplesdutycolle0000nili/page/194 195] |publisher=[[Cambridge University Press]]}}</ref> Flestum trúariðkunum Drúsa er haldið leyndum<ref>{{Cite web |title=Druze {{!}} History, Religion, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Druze |access-date=13 November 2022 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> og utanaðkomandi fólki er ekki leyft að ganga inn í trúarsöfnuði þeirra.{{sfn|Daftary|2007|pp=188–189}} Drúsar ganga sjaldan í hjónabönd við fólk af öðrum trúarbrögðum og samkvæmt hefðum þeirra er þeim eindregið ráðið frá því að gera það. Drúsar gera greinarmun á andlegum einstaklingum, svokölluðum „uqqāl“, sem varðveita leyndarmál trúarbragðanna, og veraldlegum, svokölluðum „juhhāl“, sem einbeita sér að jarðlegum málefnum.{{sfn|Swayd|2009|p=xxxix}} Drúsar trúa því að þegar sálin hefur lokið hringrás endurholdgana verði hún aftur hluti af [[Nous|heimssálinni]] ({{lang|ae-Latn|al-ʻaql al-kullī}}). ''[[Sendibréf viskunnar]]'' eru höfuðrit drúsismans.<ref name="Izzeddin1993">{{cite book |first=Nejla M. |last=Abu Izzeddin |title=The Druzes: A New Study of their History, Faith, and Society| url=https://books.google.com/books?id=BprjrZzee5EC&pg=PA108| year=1993| publisher=Brill| isbn=978-90-04-09705-6| page=108}}</ref> Drúsismi þróaðist upp úr [[Ísmailstrú]] (undirgrein [[sjía]]),<ref name="farhad">{{cite book |title=A History of Shi'i Islam |url=https://archive.org/details/historyofshiiisl0000daft |last=Daftary |first=Farhad |publisher=[[I.B. Tauris]] |isbn=978-0-85773-524-9 |date=2013}}</ref> og hefur orðið fyrir áhrifum af ýmsum trúarhefðum, meðal annars [[kristni]],<ref name="Quilliam" /><ref name="auto8" /><ref name="Mahmut 2023">{{cite journal |last1=Mahmut |first1=R. İbrahim |title=The Christian Influences in Ismaili Thought |journal=The Journal of Iranian Studies |date=2023 |volume=7 |issue=1 |pages=83–99 |doi=10.33201/iranian.1199758 |doi-access=free}}</ref> [[Spekistefna|spekistefnu]], [[Nýplatonismi|nýplatonisma]],<ref name="Quilliam">{{cite book |title=Syria and the New World Order |url=https://archive.org/details/syrianewworldord0000quil |first=Neil |last=Quilliam |year=1999 |isbn=9780863722493 |page=[https://archive.org/details/syrianewworldord0000quil/page/42 42] |publisher=[[University of Michigan Press]]}}</ref><ref name="auto8">{{cite book |title=The New Encyclopaedia Britannica| url=https://archive.org/details/newencyclopaedia28ency |url-access=registration| year= 1992| isbn= 9780852295533| page=[https://archive.org/details/newencyclopaedia28ency/page/237 237]| publisher=Encyclopaedia Britannica| quote= Druze religious beliefs developed out of Isma'ill teachings. Various Jewish, Christian, Gnostic, Neoplatonic, and Iranian elements, however, are combined under a doctrine of strict monotheism.}}</ref> [[Sóróismi|sóróisma]],<ref name="Hitti1928">{{cite book |first=Philip Khuri |last=Hitti |url=https://books.google.com/books?id=pYgvLf2GE8YC&pg=PT27 |title=The Origins of the Druze People and Religion: With Extracts from Their Sacred Writings |publisher=Library of Alexandria |year=1928 |isbn=978-1-4655-4662-3 |pages=27–}}</ref><ref name="Sālibī2005">{{cite book |last=Sālibī |first=Kamāl |url=https://books.google.com/books?id=F4YWAQAAMAAJ |title=The Druze: realities & perceptions |publisher=Druze Heritage Foundation |year=2005 |isbn=978-1-904850-06-9 |pages=186–190}}</ref> [[Manikeismi|manikeisma]],<ref name="Conder2018">{{cite book |last=Conder |first=Claude Reignier |url=https://books.google.com/books?id=BStwDwAAQBAJ&pg=PA80 |title=Palestine |date=2018 |publisher=BoD – Books on Demand |isbn=978-3-7340-3986-7 |pages=80–}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rG1tAAAAMAAJ |title=Al-Rāfidān |publisher=Kokushikan Daigaku, Iraku Kodai Bunka Kenkyūjo |year=1989 |pages=2–}}</ref> og [[Pýþagórismi|pýþagórisma]].<ref name="Rosenthal 2003 296">{{cite book |last=Rosenthal |first=Donna |title=The Israelis: Ordinary People in an Extraordinary Land |url=https://books.google.com/books?id=b-w6GfokajcC&pg=PA296 |year=2003 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0-684-86972-8 |page=296}}</ref><ref name="kamlesh">{{cite book |title=History of Ancient India |last=Kapur |first=Kamlesh |publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd. |isbn=978-81-207-4910-8 |year=2010}}</ref>{{page needed|date=October 2024}} Þetta hefur leitt til þróunar sérstakrar og leynilegrar guðfræði sem einkennist af dulspekilegum túlkunum á helgiritum með áherslu á mikilvægi hugans og sannleikans.<ref name="wendy" /><ref name="kamlesh" /> Trú drúsisma einkennist einnig af [[Guðsvitrun|guðsvitrunum]] og [[Endurholdgun|endurholdgunum]].{{sfn|Nisan|2002|p=[https://books.google.com/books?id=keD9z1XWuNwC&pg=PA98 95]}} Drúsar vegsama spámanninn [[Shuaib]] og telja hann vera endurholdgun biblíupersónunnar [[Jetró]].<ref>{{cite book |title=A Political and Economic Dictionary of the Middle East |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=9781135355616 |quote=}}</ref> Þeir líta á [[Adam]], [[Nói|Nóa]], [[Abraham]], [[Móses]], [[Jesús|Jesú]], [[Múhameð]] og [[Imam|ímaminn]] [[Múhameð bin Ísmail]] sem spámenn.<ref>{{Cite book |last=Finegan |first=Jack |url=https://books.google.com/books?id=tqxtAAAAMAAJ&q=%22seven+prophets%22 |title=Discovering Israel: An Archeological Guide to the Holy Land |date=1981 |publisher=Eerdmans |isbn=978-0-8028-1869-0 |language=en}}</ref> Drúsar heiðra einnig persónur á borð við [[Salman al-Farisi]],{{sfn|Nisan|2015|p=94}} al-[[Khidr]] (sem þeir telja endurholdgun [[Elía]], [[Jóhannes skírari|Jóhannesar skírara]] og [[Heilagur Georg|Heilags Georgs]]),{{sfn|Swayd|2015|p=77}} [[Job]], [[Lúkas guðspjallamaður|Lúkas guðspjallamann]] og fleiri sem „lærimeistara“ og „spámenn“.<ref name="Swayd 2009">{{harvnb|Swayd|2009|p=109}}</ref> Drúsismi er á meðal helstu trúarbragða í [[Botnalönd]]um. Eitthvað á bilinu 800.000 til ein milljón manns aðhyllast hann. Þeir búa aðallega í [[Líbanon]], [[Sýrland]]i og [[Ísrael]] en smærri samfélög Drúsa eru einnig í [[Jórdanía|Jórdaníu]]. Þeir eru um 5,5% af íbúum Líbanons, 3% af Sýrlendingum og 1,6% af Ísraelum. Elstu og þéttbýlustu samfélög Drúsa eru við [[Líbanonfjall]] og í suðurhluta Sýrlands í kringum [[Jabal al-Druze]] (bókst. „Fjall Drúsanna“).<ref>{{cite thesis |last=Radwan |first=Chad K. |date=June 2009 |title=Assessing Druze identity and strategies for preserving Druze heritage in North America |url=http://scholarcommons.usf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3158&context=etd |type=MA thesis |publisher=[[University of South Florida]]}}</ref> Samfélag Drúsa lék mikilvægt hlutverk í sögu Botnalanda og þeir gegna enn mikilvægu pólitísku hlutverki.{{sfn|Zabad|2017|p=125|ps=: "Although the Druze are a tiny community, they have played a vital role in the politics of the Levant"}} Sem trúarlegur minnihluti hafa þeir oft orðið fyrir ofsóknum af hálfu ýmissa ríkisstjórna múslima, þar á meðal af hálfu [[Íslömsk öfgastefna|íslamískra öfgamanna]] í dag.<ref>{{cite book |last=Stewart |first=Dona J. |title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives |publisher=Routledge |year=2008 |isbn=9781135980795 |page=33}}</ref><ref>{{cite news |title=Calls for aid to Syria's Druze after al Qaeda kills 20 |last=Al-Khalidi |first=Suleiman |date=11 June 2015 |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-druze-idUSKBN0OR0NV20150611}}</ref><ref>{{cite web |title=Syria: ISIS Imposes 'Sharia' on Idlib's Druze |url=http://english.al-akhbar.com/node/18002 |access-date=12 May 2015 |archive-date=20 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150520142702/http://english.al-akhbar.com/node/18002 |url-status=dead}}</ref> Ýmsar kenningar um uppruna Drúsa hafa verið settar fram. Kenning um arabískan uppruna þeirra er sú sem nýtur mestrar viðurkenningar meðal sagnfræðinga, fræðimanna og trúarleiðtoga meðal Drúsa.{{sfn|Firro|2023|pp=19–20}} Þessi kenning hefur töluverð áhrif á sjálfsmynd Drúsa, menningu og ritaða og munnlega geymd.{{sfn|Abu-Izeddin|1993|p=14}} Samkvæmt þessari kenningu eru Drúsar afkomendur tólf arabískra ættbálka sem fluttu til Sýrlands fyrir tíma íslams og á áröld íslams.{{sfn|Firro|2023|p=19}}{{sfn|Abu-Izeddin|1993|p=10}}{{sfn|Makarim|1974|pp=2–3}} Öll samfélög Drúsa í Sýrlandi og Líbanon aðhyllast þessa skýringu og flestir í Ísrael.{{efn|Árið 1962 breytti Ísrael skilgreiningu þeirra úr „Aröbum“ í „Drúsa“ í opinberum gögnum og stofnuðu nýjar námsskrár til að efla sérstaka þjóðernisímynd Drúsa. Þetta framtak var hugsað til að vinna gegn „Arabavæðingu“ og „Palestínuvæðingu“. Flestir Drúsar í Ísrael skilgreina sig enn sem Araba en sumir hafa tekið upp sérstaka drúsíska þjóðernímynd af pólitískum eða samfélagslegum ástæðum. Fræðimenn hafa fært rök fyrir því að þessi stefna, sem studd er af pólitískri elítu Drúsa, veiti samfélagslegum þáttum Drúsa forgang en jaðarsetji þjóðernisímynd þeirra í breiðari skilningi.<ref name="Firro 1999 9, 171">{{cite book |last=Firro |first=Kais |url=https://books.google.com/books?id=owhg2R8Ndy8C&pg=PA9 |title=The Druzes in the Jewish State: A Brief History |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] |year=1999 |isbn=90-04-11251-0 |pages=9, 171}}</ref><ref name="Weingrod 1985 259–279">'{{cite book |last=Weingrod |first=Alex |url=https://books.google.com/books?id=gIYlFNR7hUcC&pg=PA259 |title=Studies in Israeli Ethnicity: After the Ingathering |publisher=[[Taylor & Francis]] |year=1985 |isbn=978-2-88124-007-2 |pages=259–279}}</ref><ref name="Reshaping Druze Particularism in Is">{{cite journal |last1=Firro |first1=Kais M. |title=Reshaping Druze Particularism in Israel |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-palestine-studies_spring-2001_30_3/page/40 |journal=[[Journal of Palestine Studies]] |date=2001 |volume=30 |issue=3 |pages=40–53 |doi=10.1525/jps.2001.30.3.40 |doi-access=free}}</ref><ref name="Invention of a Nation: The Druze in">{{cite journal |last1=Halabi |first1=Rabah |title=Invention of a Nation: The Druze in Israel |journal=Journal of Asian and African Studies |date=2014 |volume=49 |issue=3 |pages=267–281 |doi=10.1177/0021909613485700 |doi-access=free}}</ref>}}{{sfn|Firro|2023|p=20}} ==Neðanmálsgreinar== <references group="lower-alpha"/> ==Ítarefni á íslensku== * {{Tímarit.is|2480907|Drúsar|blað=[[Dagblaðið Vísir]]|blaðsíða=16–17|útgáfudagsetning=24. september 1983}} * {{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20252754355d/abrahamska-dulspekitruin-sem-heyr-tilvistarstrid|titill=Abrahamska dulspekitrúin sem heyr tilvistarstríð|dags= 23. júlí 2025|skoðað= 23. júlí 2025|höfundur=Rafn Ágúst Ragnarsson|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]}} ==Heimildir== * {{cite book |last=Abu-Izeddin |first=Nejla |title=The Druzes: A New Study of Their History, Faith, and Society |edition=2 |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] |location=Leiden, New York, Köln |year=1993 |orig-year=1984 |isbn=90-04-09705-8 |url=https://books.google.is/books?id=BprjrZzee5EC}} * {{cite book |last=Brockman |first=Norbert |year=2011 |title=Encyclopedia of Sacred Places, [2 volumes] |url=https://archive.org/details/encyclopediaofsa0001broc |edition=2 |isbn=9781598846546 |publisher=[[ABC-CLIO]]}} * {{cite book |last=Daftary |first=Farhad |date=20 September 2007 |title=The Isma'ilis: Their History and Doctrines |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-139-46578-6 |edition=2. myndskreytt, endurskoðuð}} * {{Cite book |last=Firro |first=Kais M. |year=2023 |url=https://books.google.com/books?id=ktz7EAAAQBAJ |title=A History of the Druzes |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] |isbn=9789004661783}} * {{cite book |last=Makarim |first=Sami Nasib |year=1974 |title=The Druze Faith |url=https://books.google.com/books?id=Ouh4AAAAMAAJ|publisher=Caravan Books |isbn=978-0-88206-003-3}} * {{cite book |last=Nisan |first=Mordechai D. |author-link=Mordechai Nisan |year=2002 |title=Minorities in the Middle East: a history of struggle and self-expression |edition=2., myndskreytt|isbn=978-0-7864-1375-1 |access-date=4 April 2012 |url=https://books.google.com/books?id=keD9z1XWuNwC |publisher=McFarland}} * {{cite book |last=Swayd |first=Samy |year=2009 |title=The A to Z of the Druzes |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |isbn=9780810868366}} * {{cite book |last=Swayd |first=Samy |date=10 March 2015 |title=Historical Dictionary of the Druzes |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |isbn=978-1-4422-4617-1 |edition=2}} * {{cite book |last=Zabad |first=Ibrahim |year=2017 |title=Middle Eastern Minorities: The Impact of the Arab Spring |isbn=9781317096733 |publisher=[[Routledge]]}} ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Abrahamísk trúarbrögð]] [[Flokkur:Arabar]] [[Flokkur:Miðausturlenskir þjóðflokkar]] 1rzwqppsec9y39bzw5xmhllgibxdh21 The Mayhem Ball 0 187218 1985435 1966882 2026-11-07T02:08:23Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985435 wikitext text/x-wiki {{Tónleikar | tónleikaferðalag_nafn = The Mayhem Ball | gerð = Tónleikaferðalag | mynd = Lady Gaga performs Garden of Eden at The Mayhem Ball 02.jpeg | mynd_stærð = 220px | mynd_rammi = | mynd_texti = Gaga í [[London]], 30. september 2025 | mynd_alt = | listamaður = [[Lady Gaga]] | staðsetning = {{Flatlist| * Asía * Evrópa * Eyjaálfa * Norður-Ameríka }} | hljómplötur = ''[[Mayhem (plata)|Mayhem]]'' | upphafsdagur = {{Upphafsdagur|2025|7|16}} | lokadagur = {{Lokadagur|2026|4|13}} | fjöldi_sýninga = 86 | aukaatriði = | aðsókn = 1,6 milljónir<ref name="aðsókn">{{cite web|last=Frankenberg|first=Eric|title=Lady Gaga’s The Mayhem Ball Was One of the Biggest Pop Tours Ever: By the Numbers|url=https://www.billboard.com/pro/lady-gaga-mayhem-biggest-tour-career-400-million/|website=Billboard|date=2026-04-16|access-date=2026-04-16}}</ref> | heildartekjur = $362,9 milljónir<ref name="heildartekjur">{{cite web |accessdate=2026-04-23 |date=2026-04-17 |first=Bob |language=en |last=Allen |title=Lady Gaga Tops $1 Billion In Career Grosses With 'The Mayhem Ball' Tour - Pollstar News |url=https://news.pollstar.com/2026/04/17/lady-gaga-tops-1-billion-in-career-grosses-with-the-mayhem-ball-tour/ |website=[[Pollstar]] |archive-date=2026-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260420030743/https://news.pollstar.com/2026/04/17/lady-gaga-tops-1-billion-in-career-grosses-with-the-mayhem-ball-tour/ |url-status=live }}</ref> | síðasta_ferð = [[The Chromatica Ball]]<br />(2022) | þessi_ferð = '''The Mayhem Ball'''<br />(2025–2026) | næsta_ferð = ... | vefsíða = | misc = [[Mynd:The Mayhem Ball Tour logo.jpg|220px]] }} '''The Mayhem Ball''' var áttunda tónleikaferðalag bandarísku söngkonunnar [[Lady Gaga]] til stuðnings við plötuna ''[[Mayhem (plata)|Mayhem]]'' (2025). Ferðin hófst 16. júlí 2025 í [[Paradise (Nevada)|Paradise]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] og lauk 13. apríl 2026 í [[New York-borg]], Bandaríkjunum. Fjöldi sýninga voru 86 og skilaði ferðalagið 362,9 milljónum dala í tekjur frá 1,6 milljónum seldum miðum.<ref name="aðsókn" /><ref name="heildartekjur" /> ==Lagalisti== Þessi lagalisti var notaður í sýningunni í Paradise, Bandaríkjunum, 16. júlí 2025.<ref name="Variety 1">{{cite magazine |last1=Willman |first1=Chris |title=Lady Gaga's Complete 'Mayhem Ball' Tour Setlist: Every Song Played on Opening Night in Las Vegas |url=https://variety.com/2025/music/news/lady-gaga-setlist-tour-opening-las-vegas-complete-1236461233/ |website=[[Variety]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |access-date=July 17, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250717143914/https://variety.com/2025/music/news/lady-gaga-setlist-tour-opening-las-vegas-complete-1236461233/ |archive-date=July 17, 2025 |date=July 17, 2025 |issn=0042-2738 |oclc=60626328 |url-status=live}}</ref><ref name="USA Today 1">{{cite news |last1=Ruggieri |first1=Melissa |title=Lady Gaga setlist: All the songs setting her Mayhem Ball tour on fire |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/music/2025/07/17/lady-gaga-setlist-mayhem-ball-tour/85246282007/ |access-date=July 17, 2025 |newspaper=[[USA Today]] |publisher=[[Gannett]] |date=July 17, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250717094114/https://www.usatoday.com/story/entertainment/music/2025/07/17/lady-gaga-setlist-mayhem-ball-tour/85246282007/ |archive-date=July 17, 2025 |issn=0734-7456 |oclc=8799626 |url-status=live}}</ref><ref name="Consequence 1">{{cite magazine |last1=Fu |first1=Eddie |title=Lady Gaga Kicks Off 'the Mayhem Ball' Tour in Las Vegas with Thrilling 27-Song Set |url=https://consequence.net/2025/07/lady-gaga-mayhem-ball-tour-opener-las-vegas/ |magazine=[[Consequence]] |access-date=July 17, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250717183001/https://consequence.net/2025/07/lady-gaga-mayhem-ball-tour-opener-las-vegas/ |archive-date=July 17, 2025 |date=July 17, 2025 |url-status=live}}</ref> {{Div col}} '''Þáttur I: Of Velvet and Vice''' # „Bloody Mary“ # „Abracadabra“ # „Judas“ / „Aura“ # „Scheiße“ # „Garden of Eden“ # „Poker Face“ '''Þáttur II: And She Fell Into a Gothic Dream''' # <li value="7">„Perfect Celebrity“ # „Disease“ # „Paparazzi“ # „LoveGame“ # „Alejandro“ # „The Beast“ '''Þáttur III: The Beautiful Nightmare That Knows Her Name''' # <li value="13">„Killah“ # „Zombieboy“ # „LoveDrug“ # „Applause“ # „Just Dance“ '''Þáttur IV: Every Chessboard Has Two Queens''' # <li value="18">„Shadow of a Man“ # „Kill for Love“ # „Summerboy“ # „Born This Way“ # „Million Reasons“ # „Shallow“ # „Die with a Smile“ # „Vanish into You“ '''Lokaþáttur: Eternal Aria of the Monster Heart''' # <li value="26">„Bad Romance“ '''Aukalög''' # <li value="27">„How Bad Do U Want Me“ {{Div col end}} == Myndir == <gallery> Mynd: Lady Gaga - The Mayhem Ball in London (cropped).jpg|„Bloody Mary“ Mynd: Lady Gaga - Poker Face at The Mayhem Ball.jpg|„Poker Face“ Mynd: Lady Gaga - Paparazzi at The Mayhem Ball in London.jpg|„Paparazzi“ Mynd: Lady Gaga performing Garden of Eden on The Mayhem Ball, Los Angeles, July 2025.jpg|„Garden of Eden“ Mynd: Lady Gaga performing Shallow on The Mayhem Ball, Los Angeles, July 2025.jpg|„Shallow“ </gallery> ==Dagsetningar== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Sýningar árið 2025<ref name="Billboard 1">{{cite magazine |last1=Kaufman |first1=Gil |title=Lady Gaga Adds 13 New Shows to Mayhem Ball Tour: See the Dates |url=https://www.billboard.com/music/pop/lady-gaga-adds-13-new-shows-2025-mayhem-ball-tour-see-dates-1235939299/ |magazine=[[Billboard]] |publisher=Penske Media Corporation |access-date=April 4, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250404154415/https://www.billboard.com/music/pop/lady-gaga-adds-13-new-shows-2025-mayhem-ball-tour-see-dates-1235939299/ |archive-date=April 4, 2025 |location=Bandaríkin |issn=0006-2510 |oclc=732913734 |date=April 4, 2025 |url-status=live}}</ref><ref name="IQ 1">{{cite magazine |last1=Ellington |first1=Hanna |title=Fans go gaga for Mayhem Ball tour |url=https://www.iq-mag.net/2025/04/fans-go-gaga-sell-out-lady-gaga-mayhem-ball/ |magazine=[[IQ (tímarit)|IQ]] |access-date=April 4, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250404153723/https://www.iq-mag.net/2025/04/fans-go-gaga-sell-out-lady-gaga-mayhem-ball/ |archive-date=April 4, 2025 |location=Bretland |issn=2633-0636 |date=April 4, 2025 |url-status=live}}</ref><ref name="Live Nation 1">{{cite web |title=Lady Gaga announces first Australian shows in 11 years and her first-ever stadium dates in the country on 'The Mayhem Ball' Tour |url=https://news.livenation.asia/news/lady-gaga-announces-first-australian-shows-in-11-years-and-her-first-ever-stadium-dates-in-the-country-on-the-mayhem-ball-tour |publisher=Live Nation Asia |date=April 9, 2025 |access-date=April 9, 2025 |archive-date=April 9, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250409004306/https://news.livenation.asia/news/lady-gaga-announces-first-australian-shows-in-11-years-and-her-first-ever-stadium-dates-in-the-country-on-the-mayhem-ball-tour |url-status=dead }}</ref> ! scope="col" style="width:10em;"| Dagsetning (2025) ! scope="col" style="width:10em;" | Borg ! scope="col" style="width:10em;"| Land ! scope="col" style="width:15em;"| Vettvangur |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 16. júlí | rowspan="3" | [[Paradise (Nevada)|Paradise]] | rowspan="21"| [[Bandaríkin]] | rowspan="3"| [[T-Mobile Arena]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 18. júlí |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 19. júlí |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 22. júlí | rowspan="3"| [[San Francisco]] | rowspan="3"| [[Chase Center]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 24. júlí |- ! scope="row" style="text-align:center; | 26. júlí |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 28. júlí | rowspan="4"| [[Inglewood (Kaliforníu)|Inglewood]] | rowspan="4"| [[Kia Forum]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 29. júlí |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 1. ágúst |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 2. ágúst |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 6. ágúst | rowspan="3"| [[Seattle]] | rowspan="3"| [[Climate Pledge Arena]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 7. ágúst |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 9. ágúst |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 22. ágúst | rowspan="4"| [[New York-borg]] | rowspan="4"| [[Madison Square Garden]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 23. ágúst |- ! scope="row" style="text-align:center; | 26. ágúst |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 27. ágúst |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 31. ágúst | rowspan="2"| [[Miami]] | rowspan="2"| [[Kaseya Center]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 1. september |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 6. september | rowspan="2"| New York-borg | rowspan="2"| Madison Square Garden |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 7. september |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 10. september | rowspan="3"| [[Torontó]] | rowspan="3"| [[Kanada]] | rowspan="3"| [[Scotiabank Arena]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 11. september |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 13. september |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 15. september | rowspan="3"| [[Chicago]] | rowspan="3"| Bandaríkin | rowspan="3"| [[United Center]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 17. september |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 18. september |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 29. september | rowspan="4" | [[London]] | rowspan="6"| [[England]] | rowspan="4"| [[The O2 Arena|The O<sub>2</sub> Arena]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 30. september |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 2. október |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 4. október |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 7. október | rowspan="2"| [[Manchester]] | rowspan="2"| Co-op Live |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 8. október |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 12. október | rowspan="3"| [[Stokkhólmur]] | rowspan="3"| [[Svíþjóð]] | rowspan="3"| [[Avicii Arena]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 13. október |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 15. október |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 19. október | rowspan="2"| [[Assago]] | rowspan="2"| [[Ítalía]] | rowspan="2"| [[Forum di Milano|Unipol Forum]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 20. október |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 28. október | rowspan="3"| [[Barcelona]] | rowspan="3"| [[Spánn]] | rowspan="3"| [[Palau Sant Jordi]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 29. október |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 31. október |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 4. nóvember | rowspan="2"| [[Berlín]] | rowspan="2"| [[Þýskaland]] | rowspan="2"| [[Uber Arena]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 5. nóvember |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 9. nóvember | [[Amsterdam]] | [[Holland]] | [[Ziggo Dome]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 11. nóvember | [[Antwerpen]] | [[Belgía]] | AFAS Dome |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 13. nóvember | rowspan="2"| [[Décines-Charpieu]] | rowspan="6"| [[Frakkland]] | rowspan="2"| LDLC Arena |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 14. nóvember |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 17. nóvember | rowspan="4"| [[París]] | rowspan="4"| [[Accor Arena]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 18. nóvember |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 20. nóvember |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 22. nóvember |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 5. desember | rowspan="2" | [[Melbourne]] | rowspan="5"| [[Ástralía]] | rowspan="2"| [[Docklands Stadium|Marvel Stadium]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 6. desember |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 9. desember | [[Brisbane]] | [[Lang Park|Suncorp Stadium]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 12. desember | rowspan="2"| [[Sydney]] | rowspan="2"| [[Stadium Australia|Accor Stadium]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 13. desember |} {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ Sýningar árið 2026 ! scope="col" style="width:10em;"| Dagsetning (2026) ! scope="col" style="width:10em;" | Borg ! scope="col" style="width:10em;"| Land ! scope="col" style="width:15em;"| Vettvangur |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 21. janúar | rowspan="2"| [[Osaka]] | rowspan="6"| [[Japan]] | rowspan="2"| Kyocera Dome |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 22. janúar |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 25. janúar | rowspan="4"| [[Tókýó]] | rowspan="4"| [[Tokyo Dome]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 26. janúar |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 29. janúar |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 30. janúar |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 14. febrúar | rowspan="2"| [[Glendale (Arizona)|Glendale]] | rowspan="19"| Bandaríkin | rowspan="2"| Desert Diamond Arena |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 15. febrúar |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 18. febrúar | rowspan="4"| Inglewood | rowspan="4"| Kia Forum |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 19. febrúar |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 22. febrúar |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 23. febrúar |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 28. febrúar | rowspan="2"| [[Fort Worth]] | rowspan="2"| Dickies Arena |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 1. mars |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 4. mars | rowspan="2"| [[Atlanta]] | rowspan="2"| [[State Farm Arena]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 5. mars |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 8. mars | rowspan="2"| [[Austin (Texas)|Austin]] | rowspan="2"| Moody Center |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 9. mars |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 13. mars{{efn|Tónleikarnir í Miami 13. mars 2026 áttu upprunalega að fara fram 3. september 2025 en voru frestaðir.}} | Miami | Kaseya Center |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 19. mars | rowspan="2"| New York-borg | rowspan="2"| Madison Square Garden |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 20. mars |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 23. mars | rowspan="2"| [[Washington, D.C.]] | rowspan="2"| [[Capital One Arena]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 24. mars |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 29. mars | rowspan="2"| [[Boston]] | rowspan="2"| [[TD Garden]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 30. mars |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 2. apríl | rowspan="2"| [[Montréal]] | rowspan="2"| Kanada | rowspan="2"| [[Bell Centre|Centre Bell]] |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 3. apríl |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 9. apríl | rowspan="2"| [[Saint Paul]] | rowspan="3"| Bandaríkin | rowspan="2"| Grand Casino Arena |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 10. apríl |- ! scope="row" style="text-align:center;"| 13. apríl | New York-borg | Madison Square Garden |} === Aflýstar sýningar === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! scope="col" style="width:12em;" | Dagsetning (2026) ! scope="col" style="width:10em;" | Borg ! scope="col" style="width:10em;" | Land ! scope="col" style="width:16em;" | Vettvangur ! scope="col" style="width:16em;" | Ástæða |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 6. apríl | Montréal | Kanada | Bell Centre | Öndunarfærasýking<ref>{{cite web|title=Lady Gaga cancels final Montreal show hours before performance over 'respiratory infection'|url=https://montrealgazette.com/entertainment-life/music/lady-gaga-cancels-final-montreal-show-hours-before-performance-over-respiratory-infection/|work=[[The Gazette (Montreal)|Montreal Gazette]]|date=April 6, 2026|access-date=April 6, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260406230304/https://montrealgazette.com/entertainment-life/music/lady-gaga-cancels-final-montreal-show-hours-before-performance-over-respiratory-infection/|archive-date=April 6, 2026|url-access=subscription}}</ref> |} == Athugasemdir == {{notelist}} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{Commons category|The Mayhem Ball}} * [https://www.ladygaga.com Opinber vefsíða Lady Gaga] {{Lady Gaga}} {{DEFAULTSORT:Mayhem Ball, The}} [[Flokkur:Tónleikaferðalög Lady Gaga]] hcl93g60en4ytnz4nytmsux3e1wtw6z Plötuspilari 0 187525 1985394 1968061 2026-11-07T01:06:41Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985394 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Technics_SL-D20_Turntable.jpg|thumb|right|Plötuspilari af gerðinni Technics SL-D20 frá 1982-1983.]] '''Plötuspilari''' (eða '''grammófónn''' í eldra máli) er [[hljómflutningstæki]] til að leika [[tónlist]] og annað hljóð af [[hljómplata|hljómplötum]]. Plötuspilari hefur [[nál (plötuspilari)|nál]] sem leikur í rásum á plötunni. Nálin tengist við nema í nálarhausnum sem nemur sveiflurnar í nálinni og breytir þeim í [[hljóð]]. Eldri plötuspilarar notuðu [[hljóðhimna (plötuspilari)|hljóðhimnu]] sem endurskapaði hljóðsveifluna sem var mögnuð upp með áföstu horni eða í [[hlustunarpípa|hlustunarpípu]] sem notandinn lagði eyrun að. Nú til dags tengist nálin við [[segulhylki]] sem sendir rafræn boð til [[magnari|magnara]] sem aftur tengist [[hátalari|hátalara]] eða [[heyrnartól]]um með [[hljóðsnúra|hljóðsnúru]] eða þráðlaust. [[Thomas Edison]] fann upp á [[Fonograf|fonografinum]], fyrsta [[hljóðriti|hljóðritanum]], árið 1877.<ref>{{cite news |title=The Incredible Talking Machine |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |url=https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1999143_1999210,00.html |date=2010-06-23 |access-date=2018-10-21 |archive-date=2018-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181014103702/http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1999143_1999210,00.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Tinfoil Phonograph |publisher=Rutgers University |url=http://edison.rutgers.edu/tinfoil.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513165450/http://edison.rutgers.edu/tinfoil.htm |archive-date=2011-05-13}}</ref><ref>{{cite web |title=History of the Cylinder Phonograph |publisher=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/collections/edison-company-motion-pictures-and-sound-recordings/articles-and-essays/history-of-edison-sound-recordings/history-of-the-cylinder-phonograph/ |access-date=2016-08-15 |archive-date=2016-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160819131636/https://www.loc.gov/collections/edison-company-motion-pictures-and-sound-recordings/articles-and-essays/history-of-edison-sound-recordings/history-of-the-cylinder-phonograph/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=The Biography of Thomas Edison |publisher=Gerald Beals |url=http://www.thomasedison.com/biography.html#phonograph |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903171300/http://www.thomasedison.com/biography.html#phonograph |archive-date=2011-09-03}}</ref> [[Alexander Graham Bell]] betrumbætti uppfinninguna og setti [[grafófónn|grafófóninn]] á markað á 9. áratug 19. aldar. Grafófónninn gat tekið upp og spilað hljóð af [[vaxhólkur|vaxhólkum]]. Undir lok aldarinnar fann [[Emile Berliner]] upp grammófóninn sem lék hljóð af flötum diskum sem hægt var að fjölfalda. Næstu ár og áratugi voru ýmsar endurbætur gerðar á plötuspilaranum, bæði snúningskerfinu, nálinni, hljómhylkinu og [[hljóðjöfnun]]artækni. Hljómplatan varð ráðandi miðill fyrir markaðssetningu tónlistar næstu áratugi og plötuspilarar voru fyrstu hljómflutningstækin sem voru seld til heimilisnota.<ref>{{cite journal|title=Analysing the breakthrough of rock ‘n’ roll (1930–1970) Multi-regime interaction and reconfiguration in the multi-level perspective|url=https://pure.manchester.ac.uk/ws/portalfiles/portal/26992666/POST-PEER-REVIEW-PUBLISHERS.PDF|author=Frank W. Geels|year=2006|journal=Technological Forecasting & Social Change|vol=74|pp=1411-1431}}</ref> Á 7. áratug 20. aldar komu [[kasettutæki]] fram á sjónarsviðið og [[geislaspilari|geislaspilarar]] á 9. áratugnum. Síðustu ár hafa plötuspilarar átt [[endurkoma vínýlplatna|endurkomu á markaðinn]], þar sem hljómur vínýlplatna þykir eftirsóknarverður.<ref>{{cite book|title=Better Sound from your Phonograph: How Come? How To!|author1=Robin Miller|author2=R. A. Bruner|publisher=Filmaker Technology|year=2022|isbn=979-8218067304}}</ref> == Heimildir == {{reflist}} == Tengt efni == * [[Fonograf]] {{stubbur}} [[Flokkur:Hljómflutningstæki]] ddzhm4puhpidc9y3na78oep34phetu3 Frumefni í lotu 3 0 187983 1985319 1931229 2026-11-06T23:21:01Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985319 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Sulfur_-_El_Desierto_mine,_San_Pablo_de_Napa,_Daniel_Campos_Province,_Potosí,_Bolivia.jpg|thumb|right|Brennisteinn er frumefni í lotu 3.]] '''Frumefni í lotu 3''' eru þau [[frumefni]] sem eru í lotu (röð) 3 í [[lotukerfið|lotukerfinu]]. Lotukerfið raðar frumefnum þannig að lotubundnir (endurteknir) eiginleikar þeirra standast á í hópum (dálkum). Ný röð hefst þar sem þessir eiginleikar endurtaka sig. Frumefni í lotu 3 eru átta talsins: [[natrín]], [[magnesín]], [[ál]], [[kísill]], [[fosfór]], [[brennisteinn]], [[klór]] og [[argon]]. Fyrstu tvö frumefnin eru í [[s-blokk]] lotukerfisins, en hin eru í [[p-blokk]]. Öll þessi frumefni hafa minnst eina stöðuga [[samsæta|samsætu]]. [[Áttureglan]] gildir um frumefni 3. lotu sem hafa [[gildisrafeind]]ir á þriðja [[rafeindahvel]]i. Öll þessi frumefni, fyrir utan ál og argon, eru mikilvæg [[líf]]i á jörðinni.<ref name=Remick_Helmann_2023_p1>{{cite journal |last1=Remick |first1=Kaleigh |last2=Helmann |first2=John D. |title=The Elements of Life: A Biocentric Tour of the Periodic Table |journal=Advances in Microbial Physiology|date=30 January 2023 |volume=82 |pages=1–127 |doi=10.1016/bs.ampbs.2022.11.001 |pmid=36948652 |pmc=10727122 |isbn=978-0-443-19334-7}}</ref> Fosfór og brennisteinn eru auk þess tvö af sex algengustu frumefnum sem finnast í lífverum.<ref name=Education>{{cite web |title=CHNOPS: The Six Most Abundant Elements of Life |url=http://www.phschool.com/science/biology_place/biocoach/biokit/chnops.html |last=Education |year=2010 |work=[[Pearson Education]] |publisher=Pearson BioCoach |access-date=2010-12-10 |archive-date=27 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170727200948/http://www.phschool.com/science/biology_place/biocoach/biokit/chnops.html |url-status=dead }}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Lotukerfið]] 7vp6jcl6mgcccs5t743ig66ic4e39s7 Ægisdætur 0 188509 1985265 1937016 2026-11-06T14:19:42Z TKSnaevarr 53243 1985265 wikitext text/x-wiki [[File:Hans_Dahl_-_Les_filles_de_Ran.jpg|thumb|Níu dætur Ægis og Ránar eftir [[Hans Dahl]] (1849-1937)]] '''Ægisdætur''' eru níu dætur [[Jötunn|jötunsins]] [[Ægir|Ægis]] og ásynjunar [[Rán (norræn goðafræði)|Ránar]] úr [[Norræn goðafræði|norrænni goðafræði]]. Foreldrar þeirra eru [[Persónugerving|persónugervingar]] [[Hafið|hafsins]] og þær eru persónugervingar [[Alda|aldnanna]]. Í [[Snorra-Edda|Snorra-Eddu]] eru nefndar: Himinglæva, Dúfa, Blóðughadda, Hefring, Uðr, Hrönn, Bylgja, Bára, Kólga.<ref>{{Cite web|url=https://is.wikisource.org/wiki/Snorra_Edda/Sk%C3%A1ldskaparm%C3%A1l|title=Snorra Edda/Skáldskaparmál - Wikiheimild|website=is.wikisource.org|language=is|access-date=2025-11-08}}</ref> ==Tilvísanir== <references /> {{Norræn goðafræði}} {{Stubbur}} [[Flokkur:Jötnar]] mg2mwqhouskdql0yrq6abrbnv41nmip 1985266 1985265 2026-11-06T14:20:00Z TKSnaevarr 53243 1985266 wikitext text/x-wiki [[File:Hans_Dahl_-_Les_filles_de_Ran.jpg|thumb|Níu dætur Ægis og Ránar eftir [[Hans Dahl]] (1849-1937)]] '''Ægisdætur''' eru níu dætur [[Jötunn|jötunsins]] [[Ægir|Ægis]] og ásynjunar [[Rán (norræn goðafræði)|Ránar]] úr [[Norræn goðafræði|norrænni goðafræði]]. Foreldrar þeirra eru [[Persónugerving|persónugervingar]] [[Haf|hafsins]] og þær eru persónugervingar [[Alda|aldnanna]]. Í [[Snorra-Edda|Snorra-Eddu]] eru nefndar: Himinglæva, Dúfa, Blóðughadda, Hefring, Uðr, Hrönn, Bylgja, Bára, Kólga.<ref>{{Cite web|url=https://is.wikisource.org/wiki/Snorra_Edda/Sk%C3%A1ldskaparm%C3%A1l|title=Snorra Edda/Skáldskaparmál - Wikiheimild|website=is.wikisource.org|language=is|access-date=2025-11-08}}</ref> ==Tilvísanir== <references /> {{Norræn goðafræði}} {{Stubbur}} [[Flokkur:Jötnar]] f7uwz8chtfam952724tmzuv10s89wnu Goo Hara 0 188588 1985324 1984994 2026-11-06T23:33:31Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 15 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985324 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Goo Hara | image = 170807 구하라 (cropped).jpg | alt = Goo, í hvítum kjól, brosandi og horfandi áfram | caption = Goo á frumsýningu ''[[Midnight Runners]]'' árið 2017 | birth_date = {{fæðingardagur|1991|1|3}} | birth_place = [[Gwangju|Kwangju]], Suður-Kórea | death_date = {{dánardagur og aldur|2019|11|24|1991|1|3}} | death_place = [[Seúl]], Suður-Kórea | death_cause = [[Sjálfsvíg]] | resting_place = Skycastle Memorial Park Gwangju, Suður-Kórea | occupation = {{hlist|Söngvari|leikari}} | years_active = 2008–2019 | agent = {{hlist|[[KeyEast]]|Ogi}} | module = {{Infobox musical artist|embed=yes | genre = [[K-pop]] | instrument = Söngur | label = [[DSP Media|DSP]] | past_member_of = [[Kara (South Korean group)|Kara]] | hangul = %구하라 }} <nowiki></nowiki> | signature = Hara's signature.svg }} {{Hreingera}} '''Goo Hara''' ([[hangúl]]: 구하라; [[hanja]]: 球廈邏; 3. janúar 1991 – 24. nóvember 2019) einnig þekkt sem '''Hara''', var suðurkóreskur söngvari og leikari. Hún var meðlimur [[Kóreupopp|K-pop]] stelpnahópsins [[Kara (Suður-Kóreskur stelpnahópur)|Kara]], og hafði líka leikið í ''City Hunter'' (2011). Hún debutaði sem sólóisti í júlí 2015 með [[Stuttskífa|stuttskífunni]] ''Alohara (Can You Feel It?).'' Eftir að Kara leystist upp árið 2016 hélt hún áfram með sólóferil sinn hjá annari umboðsskrifstofu KeyEast. Í júní 2019 skrifaði hún undir með Production Ogi og hélt áfram sjálfstæðum verkefnum sínum í [[Japan]] þar sem hún naut velgengni meðal aðdáenda. Síðasta útgáfa hennar af [[tónlist]] var maxi-eintak af laginu „Midnight Queen“, sem kom út 19. september 2019. Í nóvember 2019 hóf hún japanskan mini-túr til að styðja plötuna. Goo fannst látin heima hjá sér í Seúl, Suður-Kóreu, þann 24. nóvember 2019, 28 ára gömul. Dauði hennar var talið sjálfsvíg. Áður en hún lést hafði Goo orðið fyrir mörgum áfallaatburðum, svo sem lagadeilum við fyrrverandi kærasta sinn, Choi Jong-Bum, sem beitti Goo ofbeldi árið 2018 og hótaði að birta kynlífsupptöku af þeim. Þetta leiddi til stöðugs áreitis frá kóreskum almenningi sem bjóst við því að K-pop stjörnur fylgdu ströngum siðferðisreglum. Og sjálfsvíg nánustu vinkonu hennar [[Sulli]] í október, sem hafði orðið fyrir svipuðu áreiti frá almenning. Dauði Goo leiddi til krafa um umbætur, þar á meðal beiðni sem lögð voru fyrir [[Cheong Wa Dae|bláa húsinu]] varðandi kynferðisbrot, neteinelti og erfðarétt. Síðar kom í ljós að Goo hafði lykilhlutverk í því að fá vin sinn, [[Choi Jong-hoon]], til að upplýsa um hver væri spillti lögreglumaðurinn sem verndaði Choi og aðra meðlimi KakaoTalk spjallhebergjanna, þar sem nauðgunarmyndböndum var deilt. == Æviágrip == === Æska === Goo var fædd 3. janúar 1991 í [[Gwangju]], [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]].<ref>{{cite news |last=Kim |first=Min-ji |date=January 3, 2020 |script-title=ko:故 구하라 생일...친오빠 추모글 "거기선 걱정없이 행복하길" |url=https://www.news1.kr/entertain/celebrity-topic/3808064 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200526171649/https://www.news1.kr/articles/?3808064 |archive-date=May 26, 2020 |access-date=January 4, 2020 |work=News1 |language=ko}}</ref><ref>{{cite news |last=Kim |first=Min-ji |date=January 3, 2020 |script-title=ko:故 구하라 생일...친오빠 추모글 "거기선 걱정없이 행복하길" |url=https://www.news1.kr/entertain/celebrity-topic/3808064 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200526171649/https://www.news1.kr/articles/?3808064 |archive-date=May 26, 2020 |access-date=January 4, 2020 |work=News1 |language=ko}}</ref> Foreldrar Goo skildu þegar hún var átta ára eftir að móðir hennar yfirgaf fjölskylduna.<ref>{{Cite web|url=https://www.todayonline.com/8days/sceneandheard/entertainment/goo-haras-estranged-mother-went-late-stars-funeral-and-asked|title=Goo Hara's Estranged Mother Went To The Late Star's Funeral And Asked For Photos With Celebs|website=TODAYonline|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801044934/https://www.todayonline.com/8days/sceneandheard/entertainment/goo-haras-estranged-mother-went-late-stars-funeral-and-asked|archive-date=August 1, 2020|access-date=June 10, 2020|url-status=live}}</ref> Goo og bróðir hennar voru alin upp hjá ömmu sinni á meðan faðir þeirra vann sem byggingarverkamaður víðs vegar um landið til að framfleyta fjölskyldunni.<ref>{{Cite web|url=https://www.yna.co.kr/view/AKR20200312069900502|date=March 12, 2020|website=[[Yonhap News Agency]]|script-title=ko:[팩트체크] 어린자식 두고 떠났던 친모가 구하라 재산 절반 상속?|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005081623/https://www.yna.co.kr/view/AKR20200312069900502|archive-date=October 5, 2022|access-date=March 13, 2020|url-status=live}}</ref> Hún gekk í Woonchun-grunnskóla og Jeonnam-gagnfræðaskóla, og æfði frjálsar íþróttir í tvö ár.<ref>{{cite news |last=Kim |first=Hyung-woo |date=October 6, 2009 |script-title=ko: 구하라 달리기 괴력 이유있었네 '초중시절 2년간 육상부 활동' |url=http://www.newsen.com/news_view.php?uid=200910061039561002 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605034143/https://www.newsen.com/news_view.php?uid=200910061039561002 |archive-date=June 5, 2020 |access-date=January 4, 2020 |work=Newsen |language=ko}}</ref> Goo flutti til Seúl á meðan hún stundaði nám í Jeonju-listaháskólanum og tók þátt í unglingasamkeppni SM Entertainment árið 2005.<ref name="Hwang-2019">{{cite news |last=Hwang |first=Ji-young |date=November 25, 2019 |script-title=ko:'17세 데뷔' 故구하라, 굴곡졌던 11년 연예계 활동 [종합] |url=http://isplus.live.joins.com/news/article/article.asp?total_id=23640875&cloc= |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801090910/http://isplus.live.joins.com/news/article/article.asp?total_id=23640875&cloc= |archive-date=August 1, 2020 |access-date=January 4, 2020 |language=ko}}</ref> Síðar skipti hún yfir í Stúlkna Upplýsingaiðnaðar-menntaskóli Dongmyung og sótti að því loknu Sungshin-kvennaháskólann.<ref>{{cite news |date=November 2, 2010 |script-title=ko:카라 구하라 성신여자대학교 수시 합격 |url=http://sports.chosun.com/news/news.htm?id=201011030100024400001212&ServiceDate=20101102 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171230172540/http://sports.chosun.com/news/news.htm?id=201011030100024400001212&ServiceDate=20101102 |archive-date=December 30, 2017 |access-date=December 30, 2017 |website=[[Sports Chosun]].com |language=ko}}</ref><ref>{{cite news |last=Kim |first=Jae-won |date=November 24, 2019 |script-title=ko:비보 전해진 구하라, 어린시절부터 연예인 꿈꿔 온 소녀 |url=http://www.sportsworldi.com/newsView/20191124509064 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191126035332/http://www.sportsworldi.com/newsView/20191124509064 |archive-date=November 26, 2019 |access-date=January 4, 2020 |work=Sports World i |language=ko}}</ref> Á skólaárunum starfaði hún sem fyrirsæta fyrir netfataverslanir.<ref>{{cite news |date=July 20, 2009 |script-title=ko:구하라, 데뷔전 피팅모델 때부터 '완벽 미모'로 유명해 |url=http://www.asiatoday.co.kr/view.php?key=268707 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519053405/http://www.asiatoday.co.kr/view.php?key=268707 |archive-date=May 19, 2020 |access-date=January 4, 2020 |work=[[Asia Today]] |language=ko}}</ref> Árið 2007 reyndi hún án árangurs að komast inn í [[JYP Entertainment]] í prufusöng. === 2008–2015: Kara === {{Main|Kara (Suður-Kóreskur stelpnahópur)}} [[File:Koo Hara.jpg|thumb|Goo árið 2009|308x308px]] Goo gekk í stelpnahópinn Kara árið 2008, eftir brotthvarf meðlimsins Kim Sung-hee.<ref>{{cite web|url=http://tenasia.hankyung.com/archives/684|date=March 10, 2009|work=10Asia|language=ko|script-title=ko:카라│My name is...2|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222052202/http://tenasia.hankyung.com/archives/684|archive-date=December 22, 2017|access-date=December 20, 2017|url-status=live}}</ref> Í október 2009 varð hún þátttakandi í raunveruleikaþætti KBS, ''Invincible Youth''.<ref name="No Cut News-2009">{{cite web|url=https://www.nocutnews.co.kr/news/4146443|title=KBS '청춘불패', '아이돌 7공주'의 좌충우돌 시골생활 정착기|date=October 9, 2009|website=[[No Cut News]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190509185450/https://www.nocutnews.co.kr/news/4146443|archive-date=May 9, 2019|access-date=March 8, 2017|url-status=live}}</ref> Þann 5. janúar 2010, í þætti af ''Strong Heart'' á SBS, viðurkenndi Goo að hún hefði farið í tannréttingar og minniháttar lýtaaðgerðir. Hún sagði að hún hefði alltaf haft tvöföld augnlok, en farið í aðgerð til að gera þau skýrari.<ref>{{cite web|url=http://www.mnetamerica.com/news/article/93937/karas-goo-hara-admits-she-gets-botox-and-lifts|title=Kara′s Goo Hara Admits She Gets Botox and Lifts|date=June 11, 2015|work=Mwave|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526143940/http://www.mnetamerica.com/news/article/93937/karas-goo-hara-admits-she-gets-botox-and-lifts|archive-date=May 26, 2019|access-date=December 20, 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.sbs.com.au/popasia/blog/2017/02/23/5-idols-who-admitted-plastic-surgery|title=5 idols who admitted to plastic surgery|date=February 24, 2017|work=SBS PopAsia|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222052653/https://www.sbs.com.au/popasia/blog/2017/02/23/5-idols-who-admitted-plastic-surgery|archive-date=December 22, 2017|access-date=December 20, 2017|url-status=live}}</ref> [[File:Koo Hara in 2010 Asia Song Festival.jpg|thumb|left|Goo á sönghátið Asíu 2010|308x308px]] Árið 2011 lék Goo sitt fyrsta sjónvarpshlutverk í ''City Hunter'' á SBS,<ref>{{cite web|url=http://www.newsen.com/news_view.php?uid=201104131024421001|date=April 13, 2011|website=Newsen|script-title=ko:맏언니 박규리, 구하라 연기자 데뷔 지원사격 '시티헌터 OST 부른다'|archive-url=https://web.archive.org/web/20170308222038/http://www.newsen.com/news_view.php?uid=201104131024421001|archive-date=March 8, 2017|access-date=March 8, 2017|url-status=live}}</ref> þar sem hún fór með hlutverk Choi Da-hye, dóttur forseta Suður-Kóreu.<ref>{{cite web|url=http://en.tenasia.com/archives/6409|title=KARA Gu Hara to make acting debut through "City Hunter"|date=March 14, 2011|work=10Asia|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222052739/http://en.tenasia.com/archives/6409|archive-date=December 22, 2017|access-date=December 20, 2017|url-status=dead}}</ref> Þann 19. janúar 2011 var tilkynnt að Goo myndi segja upp samningi sínum við útgáfufyrirtækið DSP Media ásamt þremur öðrum meðlimum Kara, og höfðað var mál fyrir þeirra hönd. Síðar sama dag var tilkynnt að hún myndi hætta þátttöku í málinu og hefði snúið aftur til fyrirtækisins,<ref>Lee, Woo-young. [http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20110119000516 KARA member Gu Ha-ra withdraws contract termination] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120320091419/http://www.koreaherald.com/entertainment/Detail.jsp?newsMLId=20110119000516|date=March 20, 2012}}. ''[[The_Korea_Herald]]''. January 19, 2011. Retrieved January 19, 2011.</ref> þar sem hún hafði greinilega ekki verið fullkomlega meðvituð um allar upplýsingar málsins.<ref>{{in lang|ko}} Kim, Seong-han. [http://news.naver.com/main/hotissue/read.nhn?mid=hot&sid1=106&gid=330818&cid=634836&iid=294539&oid=038&aid=0002122145&ptype=011 <nowiki>[단독] 구하라 "카라 지키겠다" 잔류 선언... 소송서 빠지겠다 주장 (</nowiki>''Goo Hara: "I Will Protect Kara", Declares to Remain'')] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210719000832/https://news.naver.com/main/hotissue/read.nhn?mid=hot&sid1=106&gid=330818&cid=634836&iid=294539&oid=038&aid=0002122145&ptype=011|date=July 19, 2021}}. ''[[Naver|Naver News]]''/''[[Hankook_Ilbo]]''. January 19, 2011. Retrieved January 19, 2011.</ref> Í nóvember 2011 urðu hún og Nicole Jung (líka úr Kara) nýir kynnar í þættinum ''Inkigayo'',<ref>{{Cite web|url=https://news.nate.com/view/20111113n03112?mid=e0102|website=[[Nate News]]|language=ko|script-title=ko:[단독] 구하라-니콜 '인기가요' MC 합류, 아이유와 女 3MC체제|archive-url=https://web.archive.org/web/20210716204705/https://news.nate.com/view/20111113n03112?mid=e0102|archive-date=July 16, 2021|access-date=March 14, 2020|url-status=live}}</ref> þær hættu í þættinum 19. ágúst 2012 til að einbeita sér að endurkomu Kara.<ref>{{Cite web|url=https://news.nate.com/view/20120819n08532|website=[[Nate News]]|language=ko|script-title=ko:구하라·니콜, '인가' MC 하차.."26일 카라 컴백"|archive-url=https://web.archive.org/web/20210716204709/https://news.nate.com/view/20120819n08532|archive-date=July 16, 2021|access-date=March 14, 2020|url-status=live}}</ref> Árið 2013 starfaði Goo með japanska tónlistarmanninum og lagahöfundinum Masaharu Fukuyama við að taka upp lagið „Magic of Love“ á kóresku undir verkefnahópnum Hara+. Lagið var notað í aðalhljóðrás FujiTV-dramanu ''Galileo'', þar sem Fukuyama fór með aðalhlutverk.<ref>{{cite web|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2969880|title=KARA's Goo Ha-ra to do soundtrack|date=April 9, 2013|website=[[Korea JoongAng Daily]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711023810/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2969880|archive-date=July 11, 2018|access-date=December 20, 2017|url-status=dead}}</ref> Í október 2013 var hún útnefnd blóðgjafasendiherra fyrir Hanmaum-blóðbankann.<ref>{{cite web|url=http://www.kpopstarz.com/articles/47243/20131029/kara-goo-hara-chosen-to-be-ambassador-for-blood-donations.htm|title=KARA Goo Hara Chosen to be Ambassador for Blood Donations|date=October 29, 2013|work=KpopStarz|archive-url=https://web.archive.org/web/20170308221020/http://www.kpopstarz.com/articles/47243/20131029/kara-goo-hara-chosen-to-be-ambassador-for-blood-donations.htm|archive-date=March 8, 2017|access-date=March 8, 2017|url-status=dead}}</ref> Þann 29. desember 2014 kom hún fram í eigin raunveruleikaþætti ''On & Off'', sem sýndur var á MBC Music.<ref>{{cite web|url=http://www.mwave.me/en/news/news/view/82092/Kara%E2%80%99s-Goo-Hara-to-Launch-Her-Exclusive-Reality-Show-%E2%80%98Hara-On---Off%E2%80%99|title=Kara's Goo Hara to Launch Her Exclusive Reality Show 'Hara On & Off'|date=December 2, 2014|work=Mwave|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222052512/http://www.mwave.me/en/news/news/view/82092/Kara%E2%80%99s-Goo-Hara-to-Launch-Her-Exclusive-Reality-Show-%E2%80%98Hara-On---Off|archive-date=December 22, 2017|quote=An affiliate of MBC Music told Newsen on December 2, "We're currently filming Kara Goo Hara's exclusive reality program Hara On &amp; Off." The affiliate added, "Hara On &amp; Off is a reality program that will show the human Goo Hara, featuring her personal life and candid sides, other than what's shown on broadcasts." The eight-episode long Hara On &amp; Off began filming at the end of November and will air the first episode at the end of December.|url-status=dead}} <!-- Text is in the meta 'description' tag. --></ref> ==== Alohara (Can You Feel It) ==== Í janúar 2015 hóf Goo störf sem þáttastjórnandi í fegurðarþætti KBS, ''A Style For You'', ásamt Kim Heechul úr Super Junior, Hani úr EXID og Bora úr Sistar.<ref name="Kpop Herald-20152">{{cite web|url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201501211709250508183_2&ACE_SEARCH=1|title=Gu Ha-ra and Heechul to head fashion program|date=January 21, 2015|work=[[Kpop Herald]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222051551/http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201501211709250508183_2&ACE_SEARCH=1|archive-date=December 22, 2017|access-date=December 20, 2017|url-status=live}}</ref> Í júní 2015 gaf hún út fegurðarbókina ''Nail Hara''.<ref>{{cite web|url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201506031729148393933_2&ACE_SEARCH=1|title=KARA Gu Ha-ra to put out beauty book|date=June 23, 2015|work=[[Kpop Herald]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222052452/http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201506031729148393933_2&ACE_SEARCH=1|archive-date=December 22, 2017|access-date=December 20, 2017|url-status=live}}</ref> Í júlí 2015 hóf Goo sólóferil sinn þegar hún gaf út [[Smáskífa|smáskífuna]] ''Alohara (Can You Feel It?)'', sem náði 4. sæti á innlendum listum. Aðal lagið „Choco Chip Cookies“ er með suður-kóreska rapparanum Giriboy.<ref>{{cite web|url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201507071749262632585_2&ACE_SEARCH=1|title=Goo Ha-ra to make solo debut|date=July 7, 2015|work=[[Kpop Herald]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222051001/http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201507071749262632585_2&ACE_SEARCH=1|archive-date=December 22, 2017|access-date=December 20, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201507131439362485218_2&ACE_SEARCH=1|title=Goo Ha-ra releases track list of 'Alohara'|date=July 13, 2015|work=[[Kpop Herald]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222051003/http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201507131439362485218_2&ACE_SEARCH=1|archive-date=December 22, 2017|access-date=December 20, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=3006506|title=Giriboy, Goo Ha-ra team up|date=July 12, 2015|website=[[Korea JoongAng Daily]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222052916/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=3006506|archive-date=December 22, 2017|access-date=December 20, 2017|url-status=dead}}</ref> Í október 2015 gekk Goo í skemmtiþáttinn ''Shaolin Clenched Fists''. == 2016–2019: Lokaverk == Þann 15. janúar 2016 leystist Kara upp eftir að Goo og meðlimirnir Park Gyu-ri og Han Seung-yeon hættu hjá DSP Media þegar samningar þeirra við fyrirtækið runnu út. Nokkrum dögum síðar skrifaði Goo undir með KeyEast til að halda áfram sóloferil sínum.<ref>{{cite web|url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201601181159112847542_2&ACE_SEARCH=1|title=Goo Ha-ra joins KeyEast|date=January 18, 2016|work=[[Kpop Herald]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222052455/http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201601181159112847542_2&ACE_SEARCH=1|archive-date=December 22, 2017|access-date=December 20, 2017|url-status=live}}</ref> Í desember 2016 söng hún á smáskífu Thunder, „Sign“.<ref>{{cite web|url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201611301132350059125_2&ACE_SEARCH=1|title=Thunder's new release to feature Goo Ha-ra|date=November 30, 2016|work=[[Kpop Herald]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222051037/http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201611301132350059125_2&ACE_SEARCH=1|archive-date=December 22, 2017|access-date=December 20, 2017|url-status=live}}</ref> Í ágúst 2017 lék hún í vefmyndinni ''Sound of a Footstep''.<ref>{{cite web|url=http://www.koreanfilm.or.kr/jsp/news/features.jsp?pageIndex=1&blbdComCd=601013&seq=380&mode=FEATURES_VIEW&returnUrl=&searchKeyword=|title=The Constantly Evolving Korean Film Industry: Web Content|date=September 18, 2017|work=Korean Film Biz Zone|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125205822/http://www.koreanfilm.or.kr/jsp/news/features.jsp?pageIndex=1&blbdComCd=601013&seq=380&mode=FEATURES_VIEW&returnUrl=&searchKeyword=|archive-date=January 25, 2021|access-date=December 20, 2017|url-status=live}}</ref> Í nóvember 2017 gekk hún í skemmtiþáttinn ''Seoul Mate''.<ref>{{cite web|url=http://entertain.naver.com/now/read?oid=311&aid=0000794957|date=November 15, 2017|work=Xports News|language=ko|script-title=ko:[공식입장] '서울메이트' 측 "구하라, 호스트로 출연...자택 공개"|archive-url=https://web.archive.org/web/20210719052032/https://entertain.naver.com/now/read?oid=311&aid=0000794957|archive-date=July 19, 2021|access-date=December 20, 2017|url-status=live}}</ref> Í janúar 2018 gaf Goo út lag sem var hluti af hljóðrás fyrir þættina ''Jugglers'', titlað „On A Good Day“.<ref>{{cite web|url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201801231459344485384_2|title=Gu Hara contributes to 'Jugglers' soundtrack|date=January 23, 2018|work=[[Kpop Herald]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180123112743/http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201801231459344485384_2|archive-date=January 23, 2018|access-date=January 23, 2018|url-status=live}}</ref> Í apríl 2018 stýrði hún fegurðarþætti JTBC, ''My Mad Beauty Diary''.<ref>{{cite web|url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201804121434325173540_2|title=JTBC's new channel to launch with beauty show|date=April 12, 2018|website=[[Kpop Herald]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180412212247/http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201804121434325173540_2|archive-date=April 12, 2018|access-date=April 12, 2018|url-status=live}}</ref> Í júlí var hún útnefnd heiðursfulltrúi 6. Animal Film Festival.<ref>{{cite web|url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201807051732428165118_2|title=Goo Ha-ra named ambassador for Suncheon animal film fest|date=July 5, 2018|website=[[Kpop Herald]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712023131/http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201807051732428165118_2|archive-date=July 12, 2018|access-date=July 11, 2018|url-status=live}}</ref> Í ágúst 2018 hóf Goo sólóferil sinn í Japan með útgáfu lagsins „Wild“.<ref>{{cite web|url=https://www.allkpop.com/article/2018/08/hara-says-she-can-be-a-bad-girl-in-wild-mv|title=Hara says she can be a bad girl in 'Wild' MV|date=August 24, 2018|work=[[Allkpop]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825011035/https://www.allkpop.com/article/2018/08/hara-says-she-can-be-a-bad-girl-in-wild-mv|archive-date=August 25, 2018|access-date=August 24, 2018|url-status=live}}</ref> Frá október 2018 lenti Goo í lagalegum deilum við fyrrverandi kærasta sinn, Choi Jong-bum, sem stóð fram á árið 2019.<ref>{{cite web|url=https://www.soompi.com/article/1259165wpp/goo-hara-choi-jong-bum-prosecuted-separate-charges|title=Goo Hara's And Choi Jong Bum's Cases To Be Forwarded To Prosecutors|date=November 6, 2018|work=[[Soompi]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181107070929/https://www.soompi.com/article/1259165wpp/goo-hara-choi-jong-bum-prosecuted-separate-charges|archive-date=November 7, 2018|access-date=November 6, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.soompi.com/article/1348952wpp/choi-jong-bum-receives-suspended-sentence-goo-haras-legal-representatives-respond|title=Choi Jong Bum Receives Suspended Sentence And Goo Hara's Legal Reps Respond + Prosecution Appeals|date=August 2019|work=[[Soompi]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190913205245/https://www.soompi.com/article/1348952wpp/choi-jong-bum-receives-suspended-sentence-goo-haras-legal-representatives-respond|archive-date=September 13, 2019|access-date=September 5, 2018|url-status=live}}</ref> Eðli deilanna hafði áhrif á bæði atvinnu- og einkalíf hennar, þar á meðal að Content Y (dótturfyrirtæki KeyEast sem Goo hafði unnið með frá 2017) ákvað að endurnýja ekki samninginn hennar þegar hann rann út í janúar 2019.<ref>{{Cite news |last=Lee |first=Ha-na |date=February 1, 2019 |script-title=ko:[공식입장] 콘텐츠와이 측, "구하라와 1월 전속계약 만료, 재계약 NO" |url=https://www.sedaily.com/NewsView/1VF57EFX8S |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516180644/https://www.sedaily.com/NewsView/1VF57EFX8S |archive-date=May 16, 2020 |access-date=November 25, 2019 |work=[[The Seoul Economy Daily]]}}</ref> Eftir hlé fyrsta helming 2019 tilkynnti Goo í júní 2019 að hún hefði skrifað undir við Production Ogi til að halda áfram verkefnum sínum í Japan.<ref>{{cite web|url=https://www.soompi.com/article/1333866wpp/goo-hara-set-to-resume-activities-in-japan-after-signing-on-with-new-agency|title=Goo Hara Set To Resume Activities In Japan After Signing On With New Agency|date=June 21, 2019|work=[[Soompi]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190624132154/https://www.soompi.com/article/1333866wpp/goo-hara-set-to-resume-activities-in-japan-after-signing-on-with-new-agency|archive-date=June 24, 2019|access-date=June 21, 2019|url-status=live}}</ref> Goo hafði áður notið vinsælda í Japan þegar Kara var enn virkt, meðal annars með þátttöku sinni í 62. NHK Kōhaku Uta Gassen.<ref>{{Cite web|url=https://www.asahi.com/articles/ASMCS6X5CMCSUHBI02Y.html|title=元ＫＡＲＡのク・ハラさん死亡 自宅で遺体見つかる：朝日新聞デジタル|date=November 24, 2019|website=[[The Asahi Shimbun]]|language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108041902/https://www.asahi.com/articles/ASMCS6X5CMCSUHBI02Y.html|archive-date=January 8, 2022|access-date=January 8, 2022|url-status=dead}}</ref><ref name="South China Morning Post-2019">{{Cite web|url=https://www.scmp.com/magazines/style/news-trends/article/3039347/goo-hara-remembered-5-things-know-about-k-pop-queen-who|title=RIP Goo Hara: 5 things to know about the K-pop queen|date=November 26, 2019|website=South China Morning Post|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108225247/https://www.scmp.com/magazines/style/news-trends/article/3039347/goo-hara-remembered-5-things-know-about-k-pop-queen-who|archive-date=January 8, 2022|access-date=January 8, 2022|url-status=live}}</ref> Síðasta útgáfa Goo fyrir andlát var maxi-eintak smáskífunnar ''Midnight Queen'', sem kom út í september 2019.<ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/articles/news/international/8544595/goo-hara-was-a-k-pop-royal-who-deserved-a-better-world|title=Goo Hara Was a K-Pop Royal Who Deserved a Better World|date=November 24, 2019|work=[[Soompi]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128062115/https://www.billboard.com/articles/news/international/8544595/goo-hara-was-a-k-pop-royal-who-deserved-a-better-world|archive-date=November 28, 2019|access-date=November 24, 2019|url-status=live}}</ref> Hún fór einnig í mini-túr undir heitinu ''Hara Zepp Tour 2019: Hello'' til að styðja plötuna. Túrinn samanstóð af fjórum tónleikum í Japan í nóvember 2019 og lauk þann 19.<ref>{{cite web|url=http://k-fan.official-fan.com/hara-tour2019/|title=HARA Zepp Tour 2019 ～HELLO～ Official Site|date=November 11, 2019|work=Production Ogi|archive-url=https://web.archive.org/web/20191125170556/http://k-fan.official-fan.com/hara-tour2019/|archive-date=November 25, 2019|access-date=November 11, 2019|url-status=dead}}</ref> Goo hafði farsælan sólóferil í Japan og var vel tekið á móti henni af japönskum aðdáendum á mini-túrnum.<ref name="South China Morning Post-20192">{{Cite web|url=https://www.scmp.com/magazines/style/news-trends/article/3039347/goo-hara-remembered-5-things-know-about-k-pop-queen-who|title=RIP Goo Hara: 5 things to know about the K-pop queen|date=November 26, 2019|website=South China Morning Post|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108225247/https://www.scmp.com/magazines/style/news-trends/article/3039347/goo-hara-remembered-5-things-know-about-k-pop-queen-who|archive-date=January 8, 2022|access-date=January 8, 2022|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bunshun.jp/articles/-/16412|title=元KARAク・ハラ 死の5日前"最後の単独インタビュー"で一瞬見せた「えっ？」という表情|last=三行|first=河崎|date=November 30, 2019|website=文春オンライン|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108041851/https://bunshun.jp/articles/-/16412|archive-date=January 8, 2022|access-date=January 8, 2022|url-status=live}}</ref> Þann 12. janúar 2020 var tónlistarmyndbandið við „Hello“, B-hlið lagsins af ''Midnight Queen'', gefið út eftir lát hennar.<ref>{{cite news |last=Hwang |first=Ji-young |date=January 13, 2020 |script-title=ko:故구하라 유작 '헬로' 공개...애절한 발라드 |url=http://isplus.live.joins.com/news/article/article.asp?total_id=23680888 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605095659/http://isplus.live.joins.com/news/article/article.asp?total_id=23680888 |archive-date=June 5, 2020 |access-date=January 13, 2020 |work=[[Ilgan Sports]] |language=ko}}</ref> Textarnir voru samdir af Goo til að þakka stuðningsmönnum sínum, og myndbandið sýndi hana gegn næturljósmynd [[Tókýó]], sem hún elskaði.<ref>{{Cite web|url=https://www.asiaone.com/entertainment/late-goo-haras-surprise-gift-fans-new-music-video-released-posthumously-her-birthday|title=The late Goo Hara's surprise gift to fans: A new music video released posthumously on her birthday|date=January 13, 2020|website=AsiaOne|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115034110/https://www.asiaone.com/entertainment/late-goo-haras-surprise-gift-fans-new-music-video-released-posthumously-her-birthday|archive-date=January 15, 2020|access-date=January 15, 2020|url-status=live}}</ref> Sem framhald tónlistarmyndbandsins var gefinn út ljósmyndabók 6. apríl 2020, sem minnti á Goo með myndum teknar rétt fyrir lát hennar.<ref>{{Cite web|url=https://hk.appledaily.com/entertainment/20200405/5D7XHJXCUPUTK2G7ZTWCR4VHLY/|title=胞兄大數母親行為卑劣 具荷拉寫真藍天最後身影|website=Apple Daily 蘋果日報|language=zh-hk|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801042448/https://hk.appledaily.com/entertainment/20200405/5D7XHJXCUPUTK2G7ZTWCR4VHLY/|archive-date=August 1, 2020|access-date=June 10, 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oricon.co.jp/news/2160262/full/|title=元KARAのHARAさん、フォトブックが「写真集」8位に登場 昨年沖縄で撮影|date=October 5, 2022|website=ORICON NEWS|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005081624/https://www.oricon.co.jp/news/2160262/full/|archive-date=October 5, 2022|access-date=October 5, 2022|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.daily.co.jp/gossip/2020/01/13/0013029465.shtml|title=ＨＡＲＡさん、最後のフォトブック発売へ ファンの声が後押し...ＭＶも公開/デイリースポーツ online|website=デイリースポーツ online|language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114045905/https://www.daily.co.jp/gossip/2020/01/13/0013029465.shtml|archive-date=January 14, 2020|access-date=June 10, 2020|url-status=live}}</ref> Þann 16. júlí 2024 gaf Kara út kóresku útgáfuna af „Hello“ með lögum Goo í því. Lagið átti upphaflega að fylgja fjórðu plötu Kara, ''Full Bloom'', árið 2013, en var að lokum ekki innifalið. Það var þá sem Goo tók upp lög sín. Útgáfa 2024 var endurröðuð og endurhlaðin til að henta öllum meðlimum hópsins, þar á meðal Hur Young-ji, sem gekk í Kara árið 2014.<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2024/music/news/goo-hara-kara-hello-new-single-1236073448/|title=Late K-Pop Star Goo Hara Featured on Kara's New Single 'Hello'|last=Frater|first=Patrick|date=July 16, 2024|website=Variety|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20240716115651/https://variety.com/2024/music/news/goo-hara-kara-hello-new-single-1236073448/|archive-date=July 16, 2024|access-date=July 16, 2024|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20240716050576|title=Kara unveils new song 'Hello' featuring all six members|last=Hong|first=Yoo|date=July 16, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240717005721/http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20240716050576|archive-date=July 17, 2024|access-date=July 17, 2024|url-status=live}}</ref> == Einkalíf == === Lagadeilur við Choi Jong-bum === Goo stundaði stefnumót við hárgreiðslumanninn Choi Jong-Bum eftir að þau hittust fyrst á tökustað fegurðarþáttarins ''My Mad Beauty Diary''.<ref>{{cite news |last=Han |first=Soo-ji |date=September 17, 2018 |script-title=ko:구하라 남자친구 '청담동 유아인', 생각보다 심각한 상처에 '충격'...'사회 생활 어려워' |url=http://www.topstarnews.net/news/articleView.html?idxno=483284 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515230013/http://www.topstarnews.net/news/articleView.html?idxno=483284 |archive-date=May 15, 2020 |access-date=November 25, 2019 |work=Top Star News |language=ko}}</ref> Um klukkan 1 að nóttu þann 13. september 2018 braut ölvaður Choi sér inn í heimili Goo á meðan hún svaf og hófst deila sem þróaðist í ofbeldi, þegar hann reyndi að slíta sambandinu við hana.<ref>{{Cite news |date=August 29, 2019 |script-title=ko:'구하라 폭행' 전 남자친구, 1심 징역형..."촬영은 무죄" |url=http://www.newsis.com/view/?id=NISX20190829_0000754836&cID=10201&pID=10200 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528194409/https://newsis.com/view/?id=NISX20190829_0000754836&cID=10201&pID=10200 |archive-date=May 28, 2020 |access-date=November 25, 2019 |work=[[Newsis]] |language=ko}}</ref><ref>{{Cite news |last=Jin |first=Hyang-hee |date=August 29, 2019 |script-title=ko:구하라 측, 최종범 '집행유예'에 반발..."더 강한 처벌 필요" 항소 예고 |url=https://www.mk.co.kr/star/hot-issues/view/2019/08/678469/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005081627/https://www.mk.co.kr/star/hot-issues/view/2019/08/678469/ |archive-date=October 5, 2022 |access-date=November 25, 2019 |work=Star Today}}</ref> Lögregla kom á heimili Goo eftir að Choi kærði hana fyrir árás.<ref>{{Cite news |last=Baek |first=Ji-eun |date=September 18, 2018 |title=[SC현장] "진실 밝힐것" 구하라, 남친폭행 혐의 첫 경찰조사(종합) |url=http://sports.chosun.com/news/ntype.htm?id=201809190100157590012167&servicedate=20180918 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604010350/https://sports.chosun.com/news/ntype.htm?id=201809190100157590012167&servicedate=20180918 |archive-date=June 4, 2020 |access-date=November 25, 2019 |work=[[Sports Chosun]] |language=ko}}</ref> Goo sagði að atvikið hefði verið báðum að kenna og báðir aðilar birtu myndir af meiðslum sínum á netinu til að útskýra sína hlið málsins.<ref>{{Cite news |last=Son |first=Hyo-jung |date=September 18, 2018 |script-title=ko:'남친 폭행 혐의' 구하라, 경찰 출석 "조사 성실히 임해 진실 밝힐 것"[종합] |url=https://www.tvreport.co.kr/1080445 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513220527/https://www.tvreport.co.kr/1080445 |archive-date=May 13, 2020 |access-date=November 25, 2019 |work=TV Report |language=ko}}</ref><ref>{{Cite news |last=Jung |first=Eun-ran |date=September 16, 2018 |script-title=ko:구하라 남자친구 상처, 성한 곳이 없다? "눈 아래도 약 4cm 상처" |url=http://www.seoulwire.com/news/articleView.html?idxno=26677 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514195657/http://www.seoulwire.com/news/articleView.html?idxno=26677 |archive-date=May 14, 2020 |access-date=November 25, 2019 |work=Seoulwire |language=ko}}</ref> Í viðtali við kóreska slúðurmiðilinn ''Dispatch'' þann 17. september sagði Goo að slagsmálin hefðu byrjað vegna þess að hún hafði fengið sér hádegismat með karlkyns kunningja, sem gerði Choi afbrýðissaman.<ref>{{Cite news |date=2018-09-17 |script-title=ko:[단독] 구하라가 밝힌 그날 새벽..."폭언, 폭행, 그리고 협박"(인터뷰) |url=https://www.dispatch.co.kr/1486893 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221101192219/https://www.dispatch.co.kr/1486893 |archive-date=November 1, 2022 |access-date=2025-01-23 |work=[[Dispatch (South Korea)|Dispatch]] |language=ko-KR}}</ref> Eftir atvikið fór Goo í læknisskoðun og greindist með blæðingar í legi og leggöngum; hún var einnig greind með „tog í hálskraga“, „áverka og tog í andliti“, „áverka og tog í læri“ og „áverka og auka tog í hægri framhandlegg“.<ref>{{Cite news |last=Kim |first=Jae-myung |date=September 18, 2018 |script-title=ko:구하라 카톡 공개 이어 남친 심경고백 ··· 가열되는 진실공방 |url=http://www.ggilbo.com/news/articleView.html?idxno=546993 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923015646/http://www.ggilbo.com/news/articleView.html?idxno=546993 |archive-date=September 23, 2018 |access-date=November 25, 2019 |work=Ggilbo |language=ko}}</ref><ref>{{Cite news |last=Shin |first=Dong-hyuk |date=September 18, 2018 |script-title=ko:'폭행혐의' 구하라, 경찰서 출두..."조사에서 혐의 밝혀질 것, 성실히 임하겠다" |url=http://www.slist.kr/news/articleView.html?idxno=45934 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515075512/http://www.slist.kr/news/articleView.html?idxno=45934 |archive-date=May 15, 2020 |access-date=November 25, 2019 |work=Single List |language=ko}}</ref> Eftir þetta höfðaði Goo mál gegn Choi fyrir að hóta að birta kynlífsupptöku sem tekin hafði verið án samþykkis hennar í tilraun til að eyðileggja feril hennar.<ref>{{Cite news |last=Lanre |first=Bakare |date=December 3, 2019 |title=South Korean pop star and actor Cha In Ha found dead aged 27 |url=https://www.theguardian.com/music/2019/dec/03/south-korean-pop-star-and-actor-cha-in-ha-found-dead-aged-27 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203163911/https://www.theguardian.com/music/2019/dec/03/south-korean-pop-star-and-actor-cha-in-ha-found-dead-aged-27 |archive-date=December 3, 2019 |access-date=December 3, 2019 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{Cite news |last=Ahn |first=Tae-hyung |date=August 5, 2019 |title=[POP이슈]검찰, 구하라 前 남자친구 최종범 1심 판결 불복...항소장 제출 |url=http://pop.heraldcorp.com/view.php?ud=201909050914286820224_1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190915142532/http://pop.heraldcorp.com/view.php?ud=201909050914286820224_1 |archive-date=September 15, 2019 |access-date=November 25, 2019 |work=[[Herald POP]]}}</ref><ref>{{cite news |author1=Esther Chung |author2=Hong Ji-yu |date=October 10, 2018 |title=Public criticizes revenge porn law |url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=3054060 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181204102137/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=3054060 |archive-date=December 4, 2018 |access-date=December 4, 2018 |publisher=[[Korea JoongAng Daily]]}}</ref><ref>{{cite news |author=Lee Suh-yoon |date=October 11, 2018 |title=Rare jail term given to man in 'revenge porn' case |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2018/10/251_256831.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181204151413/https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2018/10/251_256831.html |archive-date=December 4, 2018 |access-date=December 4, 2018 |publisher=[[The Korea Times]]}}</ref> Goo hélt áfram með málið þrátt fyrir upphaflega ráðgjöf lögfræðinga sinna um að halda þessu leyndu til að forðast neikvæða athygli almennings.<ref name="nytimes.com">{{cite news |author1=Motoko Rich and John Yoon |date=February 28, 2024 |title=A K-Pop Star's Lonely Downward Spiral |url=https://www.nytimes.com/2024/02/28/world/asia/k-pop-suicide-goo-hara.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240614033858/https://www.nytimes.com/2024/02/28/world/asia/k-pop-suicide-goo-hara.html |archive-date=June 14, 2024 |access-date=July 22, 2024 |agency=The New York Times}}</ref><ref name="pressreader.com">{{cite news |title=A K-Pop Star's Lonely Downward Spiral (non paywalled) |url=https://www.pressreader.com/malaysia/the-star-malaysia/20240508/281874418492235 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240722144655/https://www.pressreader.com/malaysia/the-star-malaysia/20240508/281874418492235 |archive-date=July 22, 2024 |access-date=July 22, 2024}}</ref> Á fyrsta dómsþingi 18. apríl 2019 voru Choi bornar þær ákærur að hafa tekið kynlífsupptöku, valdið líkamsmeiðslum, hótað, þvingað og skemmt eign.<ref>{{Cite web|url=https://www.chosun.com/site/data/html_dir/2019/04/18/2019041801786.html|date=July 18, 2020|website=[[The Chosun Ilbo]]|language=ko|script-title=ko:최종범 "사진협박·상해NO→재물손괴만 인정"...구하라와 5월 법정 대면(종합)|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108035547/https://www.chosun.com/site/data/html_dir/2019/04/18/2019041801786.html|archive-date=January 8, 2022|access-date=January 8, 2022|url-status=live}}</ref> Choi neitaði öllum ákærum nema eignaspjöllum.<ref>{{Cite news |last=Lee |first=Ho-yeon |date=April 18, 2019 |script-title=ko:'구하라 폭행·협박·몰카 혐의' 최종범, 첫 공판서 핵심 혐의 부인 |url=http://star.hankookilbo.com/News/Read/201904181184783504?did=NA&dtype=&dtypecode=&prnewsid= |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514085146/http://star.hankookilbo.com/News/Read/201904181184783504?did=NA&dtype=&dtypecode=&prnewsid= |archive-date=May 14, 2020 |access-date=November 25, 2019 |work=[[Hankook Ilbo]]}}</ref> Þann 26. maí 2019 gerði Goo tilraun til sjálfsvígs í íbúð sinni og var fljótlega flutt á sjúkrahús, þar sem hún baðst afsökunar á að hafa valdið aðdáendum sínum áhyggjur.<ref>{{cite web|url=https://www.mk.co.kr/star/hot-issues/view/2019/05/350418/|date=May 26, 2019|website=[[Maeil Business Newspaper]]|language=ko|script-title=ko:구하라, 극단적 선택 시도...생명 지장 없어 - 스타투데이|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526034111/https://www.mk.co.kr/star/hot-issues/view/2019/05/350418/|archive-date=May 26, 2019|access-date=May 26, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2019/05/398_269611.html|title=Singer Goo Ha-ra apologizes for suicide attempt|date=May 28, 2019|website=[[The Korea Times]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528121423/http://www.koreatimes.co.kr/www/art/2019/05/398_269611.html|archive-date=May 28, 2019|access-date=May 28, 2019|url-status=live}}</ref> Þess vegna mætti Goo ekki á annað dómsþingið 30. maí 2019, en hún átti upphaflega að vera vitni í málinu.<ref>{{Cite web|url=http://m.mydaily.co.kr/new/read.php?newsid=201905301506159813|last=Codrops|date=May 30, 2019|website=[[MyDaily]]|language=en|script-title=ko:'최종범 공판' 구하라, 불참했지만 다음 만남을 기약 ...피하지 않았다 [MD현장]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108035548/http://m.mydaily.co.kr/new/read.php?newsid=201905301506159813|archive-date=January 8, 2022|access-date=January 8, 2022|url-status=live}}</ref> Á þriðja dómsþingi18. júlí 2019 bað forseti dómsins, Oh Duk-Shik,<ref name="Washington Post">{{Cite news |title=Opinion {{!}} A K-pop star's death is the latest reminder of how Korea's justice system fails women |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2019/11/27/k-pop-stars-death-is-latest-reminder-how-koreas-justice-system-fails-women/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109113222/https://www.washingtonpost.com/opinions/2019/11/27/k-pop-stars-death-is-latest-reminder-how-koreas-justice-system-fails-women/ |archive-date=November 9, 2020 |access-date=January 8, 2022 |newspaper=Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> um að myndbandið yrði lagt fram sem sönnunargagn þar sem efni þess var ágreiningsmál.<ref name="JoongAng Ilbo-2020">{{Cite web|url=https://www.joongang.co.kr/article/23749587|date=April 8, 2020|website=[[JoongAng Ilbo]]|language=ko|script-title=ko:오덕식은 구하라 영상 꼭 봐야했나···작년 7월 법정선 무슨 일|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108035558/https://www.joongang.co.kr/article/23749587|archive-date=January 8, 2022|access-date=January 8, 2022|url-status=live}}</ref> Vegna mótmæla lögfræðinga Goo um að almenningur gæti séð myndbandið í dómsal, skoðaði dómari myndbandið í einrúmi í skrifstofu sinni til að staðfesta efnið.<ref name="JoongAng Ilbo-20202">{{Cite web|url=https://www.joongang.co.kr/article/23749587|date=April 8, 2020|website=[[JoongAng Ilbo]]|language=ko|script-title=ko:오덕식은 구하라 영상 꼭 봐야했나···작년 7월 법정선 무슨 일|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108035558/https://www.joongang.co.kr/article/23749587|archive-date=January 8, 2022|access-date=January 8, 2022|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=November 27, 2019 |script-title=ko:증거로 채택된 '성관계 동영상' 유출 가능성 정말 없나 |url=http://ilyo.co.kr/?ac=article_view&entry_id=354558 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191128191654/http://ilyo.co.kr/?ac=article_view&entry_id=354558 |archive-date=November 28, 2019 |access-date=November 27, 2019 |work=Realtime News Media |language=ko}}</ref> Einnig vitnaði Goo fyrir Oh í einrúmi í tvær klukkustundir.<ref name="JoongAng Ilbo-20203">{{Cite web|url=https://www.joongang.co.kr/article/23749587|date=April 8, 2020|website=[[JoongAng Ilbo]]|language=ko|script-title=ko:오덕식은 구하라 영상 꼭 봐야했나···작년 7월 법정선 무슨 일|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108035558/https://www.joongang.co.kr/article/23749587|archive-date=January 8, 2022|access-date=January 8, 2022|url-status=live}}</ref> Í ágúst 2019 var Choi dæmdur í eitt ár og sex mánaða fangelsi, skilorðsbundið í þrjú ár, eftir að hann var sakfelldur fyrir að hóta að birta kynlífsupptöku, þvingun, líkamsárás og eignaspjöll Goo.<ref name="BBC-2019-50582338">{{Cite news |date=November 28, 2019 |title=Goo Hara and the trauma of South Korea's spy cam victims |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-50582338 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191201004839/https://www.bbc.com/news/world-asia-50582338 |archive-date=December 1, 2019 |access-date=December 3, 2019 |work=BBC}}</ref> Hann var sýknaður af ákærunni um að taka kynlífsupptöku án leyfis, þar sem dómurinn ákvarðaði að Goo hefði tekið myndbandið sjálf.<ref>{{Cite web|url=http://www.osen.co.kr/article/G1111214561|date=August 30, 2019|website=[[Osen (newspaper)|OSEN]]|language=ko|script-title=ko:'집행유예 3년' 구하라 전 남친 최종범, 불법 촬영 혐의 '무죄' 이유는?[Oh!쎈 현장]|access-date=April 21, 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.chosun.com/site/data/html_dir/2019/09/05/2019090501207.html|date=July 17, 2020|website=[[The Chosun Ilbo]]|language=ko|script-title=ko:검찰, 집행유예 구하라 前 남친 최종범 판결 불복→항소장 제출[공식]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240421181310/https://www.chosun.com/site/data/html_dir/2019/09/05/2019090501207.html|archive-date=April 21, 2024|access-date=April 21, 2024|url-status=live}}</ref> Eftir að fréttir af kynlífsupptöku Goo urðu opinberar varð hún fyrir áreitni á netinu, þrátt fyrir að vera brotaþoli.<ref name="BBC-2019-505823382">{{Cite news |date=November 28, 2019 |title=Goo Hara and the trauma of South Korea's spy cam victims |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-50582338 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191201004839/https://www.bbc.com/news/world-asia-50582338 |archive-date=December 1, 2019 |access-date=December 3, 2019 |work=BBC}}</ref> Við lok áfrýjunar á skilorðsfangelsi þann 2. júlí 2020 var Choi dæmdur í eitt ár í fangelsi, þar sem dómurinn sagði að Choi „var fullkomlega meðvitaður um að skemmdirnar yrðu mjög alvarlegar ef kynlífsupptökurnar yrðu birtar, þar sem brotaþoli var frægur einstaklingur“.<ref>{{Cite web|url=https://www.straitstimes.com/asia/east-asia/goo-hara-suicide-late-k-pop-stars-ex-boyfriend-jailed-for-sex-video-blackmail|title=Goo Hara suicide: Late K-pop star's ex-boyfriend jailed for sex video blackmail|date=July 2, 2020|website=The Straits Times|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200703035407/http://www.straitstimes.com/asia/east-asia/goo-hara-suicide-late-k-pop-stars-ex-boyfriend-jailed-for-sex-video-blackmail|archive-date=July 3, 2020|access-date=July 3, 2020|url-status=live}}</ref> Sökudómstóllinn kærði til Hæstaréttar um þyngri refsingu þann 8. júlí 2020.<ref>{{Cite web|url=https://news.chosun.com/site/data/html_dir/2020/07/08/2020070804791.html|title='故구하라 폭행·협박' 최종범 사건, 대법원行..검찰 상고"보편적 정의 기대"[종합]|date=July 8, 2020|website=[[The Chosun Ilbo]]|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711005003/https://news.chosun.com/site/data/html_dir/2020/07/08/2020070804791.html|archive-date=July 11, 2020|access-date=July 9, 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newspim.com/news/view/20200708001238|title='故 구하라 폭행·협박' 최종범, 대법원 간다...검찰 상고|date=July 8, 2020|website=[[NewsPim]]|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20200709013331/http://newspim.com/news/view/20200708001238|archive-date=July 9, 2020|access-date=July 9, 2020|url-status=live}}</ref> Þann 23. september sótti Choi um lausnarfang á meðan hann beið eftir úrskurði Hæstaréttar um kæru ákæruvaldsins sem var ákveðin fyrir 15. október.<ref>{{Cite web|url=https://www.chosun.com/entertainments/entertain_photo/2020/09/25/W6ZBAUQRZT5VVEE47UIO2BWD3Y/|date=September 25, 2020|website=[[The Chosun Ilbo]]|language=ko|script-title=ko:[종합]'故 구하라 폭행·협박' 최종범, 대법원에 보석 청구 "구속 풀어 달라"|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717141124/https://www.chosun.com/entertainments/entertain_photo/2020/09/25/W6ZBAUQRZT5VVEE47UIO2BWD3Y/|archive-date=July 17, 2021|access-date=September 25, 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.koreadaily.com/news/read.asp?art_id=8690736|title='故 구하라 폭행·협박' 최종범, 징역 1년→보석 신청→10월 15일 대법원 선고[종합]|date=September 25, 2020|website=[[The Korea Daily]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124081904/http://www.koreadaily.com/news/read.asp?art_id=8690736|archive-date=January 24, 2022|access-date=September 25, 2020|url-status=dead}}</ref> Hæstiréttur synjaði lausnarfang hans og sagði: „Það eru engar afgerandi ástæður til að veita Choi Jong-Bum lausnarfang. Þessi ákvörðun var tekin með samkomulagi Hæstaréttardómara sem tóku þátt.“<ref>{{Cite web|url=https://www.dispatch.co.kr/2107434|title=法, 최종범 보석신청 기각..."구속 풀어줄 이유 없다"|date=October 8, 2020|website=Korea Dispatch|language=ko-KR|access-date=October 10, 2020}}</ref> Hæstiréttur staðfesti eitt árs fangelsisdóm 15. október 2020.<ref>{{Cite web|url=http://world.kbs.co.kr/service/news_view.htm?lang=e&Seq_Code=156921|title=Ex Boyfriend of Late K-pop Star Goo Ha-ra Gets 1-Year Sentence|website=[[KBS World]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005081624/http://world.kbs.co.kr/service/news_view.htm?lang=e&Seq_Code=156921|archive-date=October 5, 2022|access-date=December 28, 2020|url-status=live}}</ref> === Félagslegt álag === Á ferli sínum sem idol varð Goo fyrir sívaxandi straumi hatursummæla frá hluta kóreska almenning, til að láta hana fylgja ströngum siðferðisreglum og draga úr almenningsímynd hennar. Andstæðingar hennar notuðu komment boxið á samfélagsmiðlaaðgangi Goo til að gagnrýna „ógnvekjandi persónuleika“ hennar og skilgreindu Goo sem „lágkosta“.<ref name="nytimes.com2">{{cite news |author1=Motoko Rich and John Yoon |date=February 28, 2024 |title=A K-Pop Star's Lonely Downward Spiral |url=https://www.nytimes.com/2024/02/28/world/asia/k-pop-suicide-goo-hara.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240614033858/https://www.nytimes.com/2024/02/28/world/asia/k-pop-suicide-goo-hara.html |archive-date=June 14, 2024 |access-date=July 22, 2024 |agency=The New York Times}}</ref><ref name="pressreader.com2">{{cite news |title=A K-Pop Star's Lonely Downward Spiral (non paywalled) |url=https://www.pressreader.com/malaysia/the-star-malaysia/20240508/281874418492235 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240722144655/https://www.pressreader.com/malaysia/the-star-malaysia/20240508/281874418492235 |archive-date=July 22, 2024 |access-date=July 22, 2024}}</ref> Þessar tegundir áreitnis voru ekki eingöngu beindar að Goo. K-pop idolar þurfa almennt að viðhalda óskeikullegri ímynd, laus við skandala, sérstaklega í kynferðismálum sem eru ennþá tabú í Suður-Kóreu. Meðal annars var Goo sökuð um að hafa farið í fegrunaraðgerðir, sem er algeng framkvæmd í K-pop,<ref>{{cite news |title='I could have been a K-pop idol - but I'm glad I quit' |url=https://www.bbc.com/news/stories-51476159 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200313225712/https://www.bbc.com/news/stories-51476159 |archive-date=March 13, 2020 |access-date=July 30, 2024 |publisher=BBC}}</ref> sem hún staðfesti svo síðar opinberlega.<ref>{{cite news |author1=Joohee Cho |title=Deaths of Goo Hara and Sulli highlight tremendous pressures of K-pop stardom |url=https://abcnews.go.com/International/deaths-goo-hara-sulli-highlight-tremendous-pressures-pop/story?id=67303374 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240415010427/https://abcnews.go.com/International/deaths-goo-hara-sulli-highlight-tremendous-pressures-pop/story?id=67303374 |archive-date=April 15, 2024 |access-date=July 22, 2024 |publisher=ABC News}}</ref> Fjölþætt hatursummæli eru afleiðing væntinga um „hreinleika“ kvenna og sakleysi sem ríkja í suður-kóresku samfélagi. Goo varð fyrir stöðugum hatursummælum vegna kynlífsupptöku hennar eftir að slagsmál hennar við fyrrverandi kærasta urðu opinber.<ref>{{cite news |title=Singer Goo Hara's death shines light on dark side of K-pop |url=https://apnews.com/article/music-ap-top-news-asia-seoul-south-korea-4245f772bc8f43b8bb948f84378c6658 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416021410/https://apnews.com/article/music-ap-top-news-asia-seoul-south-korea-4245f772bc8f43b8bb948f84378c6658 |archive-date=April 16, 2023 |access-date=July 30, 2024 |publisher=AP News}}</ref> Fljótlega ákvað umboðsskrifstofan sem sá um sólóferil Goo að endurnýja ekki samning hennar. Bæði Goo og nánasta vinkona hennar, Sulli, sem einnig lést með sjálfsvígi, urðu fyrir mikilli opinberri athugun á einkalífi þeirra, þar sem idolar mega venjulega ekki stunda stefnumót.<ref>{{cite news |title=K-pop singer Goo Hara's death, less than six weeks after that of her K-pop friend Sulli, highlights immense pressures faced by Korean stars |url=https://www.scmp.com/lifestyle/entertainment/article/3039159/k-pop-singer-goo-haras-death-less-six-weeks-after-her-k-pop |archive-url=https://web.archive.org/web/20240620100159/https://www.scmp.com/lifestyle/entertainment/article/3039159/k-pop-singer-goo-haras-death-less-six-weeks-after-her-k-pop |archive-date=June 20, 2024 |access-date=July 22, 2024}}</ref> Kóreski söngvarinn og þáttastjórnandinn Kim Hee-chul, náinn vinur Goo og Sulli, útskýrði í sjónvarpsþætti hvernig hatursummælin voru skrifuð bæði af körlum og konum, og hvernig eftir dauða Sulli og Goo sökuðu kommentarar gagnkyn sitt fyrir sjálfsvígunum.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=9YkeKbnUPJo|title=Kim Heechul remembers the late Sulli, who stood up to haters with dignity 77억의 사랑(77love) Episode 11|date=April 20, 2020|website=JTBC Entertainment official Youtube channel|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331144732/https://www.youtube.com/watch?v=9YkeKbnUPJo|archive-date=March 31, 2023|access-date=July 30, 2024}}</ref> === Andlát === Þann 24. nóvember 2019 fannst Goo látin heima hjá sér í Cheongdam-dong, Gangnam, Seoul,<ref>{{cite web|url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20191124002951320?section=national%2Fnational|title=(LEAD) Female singer Goo Ha-ra found dead at her home|last1=Kwangtae|first1=Kim|date=November 24, 2019|website=[[Yonhap News Agency]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200516105012/https://en.yna.co.kr/view/AEN20191124002951320?section=national%2Fnational|archive-date=May 16, 2020|access-date=November 24, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=November 24, 2019 |title=*BREAKING NEWS* Goo Hara Found Dead in Her Home, Highlights Pressure on Female K-Pop Stars |url=http://koogle.tv/media/news/breaking-news-goo-hara-found-dead-in-her-home-highlights-pressure-on-female-k-pop-stars/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191125210334/http://koogle.tv/media/news/breaking-news-goo-hara-found-dead-in-her-home-highlights-pressure-on-female-k-pop-stars/ |archive-date=November 25, 2019 |access-date=November 25, 2019 |work=KoogleTV}}</ref> og orsök dauðans var talið mögulegt sjálfsvíg.<ref>{{cite news |last=Park |first=So-jung |date=November 24, 2019 |script-title=ko:가수 구하라 자택서 숨진 채 발견...전날 SNS에 "잘자" 셀카 남겨 |url=http://news.chosun.com/site/data/html_dir/2019/11/24/2019112401360.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191126004736/http://news.chosun.com/site/data/html_dir/2019/11/24/2019112401360.html |archive-date=November 26, 2019 |access-date=November 24, 2019 |work=[[The Chosun Ilbo]] |language=ko}}</ref><ref>{{cite news |date=November 24, 2019 |script-title=ko:가수 구하라 자택서 숨진 채 발견...경찰 "조사중" |url=https://www.yonhapnewstv.co.kr/MYH20191124013300038/?did=1825m |access-date=November 24, 2019 |work=[[Yonhap News Agency]] |language=ko }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="BBC-2019-50535937">[https://www.bbc.com/news/world-asia-50535937 K-Pop artist Goo Hara found dead at home aged 28] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191124162235/https://www.bbc.com/news/world-asia-50535937|date=November 24, 2019}} – BBC</ref> Lögregla fann sjálfsvígslýsingu skrifað af Goo,<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/2019/11/25/782567715/stars-have-feelings-we-are-not-dolls-south-korea-mourns-k-pop-star-goo-hara|title='Stars Have Feelings. We Are Not Dolls': South Korea Mourns K-Pop Star Goo Hara|date=November 25, 2019|work=[[NPR]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191126004619/https://www.npr.org/2019/11/25/782567715/stars-have-feelings-we-are-not-dolls-south-korea-mourns-k-pop-star-goo-hara|archive-date=November 26, 2019|access-date=November 25, 2019|url-status=live}}</ref> og komst að þeirri niðurstöðu að engin utanaðkomandi hefði átt þátt í dauða hennar, þar sem hún sást á öryggismyndavél snúa heim klukkan 00:40 að nóttu, án annarra gestkomanda nema húsfreyju sem fann líkið klukkan 18:00 sama dag.<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/2019/11/25/782567715/stars-have-feelings-we-are-not-dolls-south-korea-mourns-k-pop-star-goo-hara|title='Stars Have Feelings. We Are Not Dolls': South Korea Mourns K-Pop Star Goo Hara|date=November 25, 2019|work=[[NPR]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191126004619/https://www.npr.org/2019/11/25/782567715/stars-have-feelings-we-are-not-dolls-south-korea-mourns-k-pop-star-goo-hara|archive-date=November 26, 2019|access-date=November 25, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Lee |first=So-yeon |date=November 25, 2019 |title='8시 뉴스' 故 구하라 팬들 위한 별도의 조문공간 애도 물결 |url=http://stoo.asiae.co.kr/article.php?aid=59963195019 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117041823/http://stoo.asiae.co.kr/article.php?aid=59963195019 |archive-date=January 17, 2021 |access-date=November 25, 2019 |work=Sports Today}}</ref><ref>{{Cite news |last=Kim |first=Joon-seok |date=November 25, 2019 |title=故구하라 자필메모 발견...경찰 "유족과 협의해 부검 여부 결정"[종합] |url=http://sports.chosun.com/news/ntype.htm?id=201911260100205570013785&servicedate=20191125 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200523221848/https://sports.chosun.com/news/ntype.htm?id=201911260100205570013785&servicedate=20191125 |archive-date=May 23, 2020 |access-date=November 25, 2019 |work=[[Sports Chosun]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Kang |first=So-hyun |date=November 25, 2019 |script-title=ko:경찰, 故 구하라 부검 않기로... "타살혐의점 없어" |url=https://moneys.mt.co.kr/news/mwView.php?no=2019112519408036423 |access-date=November 25, 2019 |work=[[MoneyS]] |language=ko}}</ref> Krufning var ekki framkvæmd eftir samráð við saksóknara og með tilliti til ósk fjölskyldu hennar.<ref>{{cite news |last=Choi |first=Hyun-joo |date=November 25, 2019 |script-title=ko:경찰 "故 구하라 부검 않기로 결정" |url=https://www.starnewskorea.com/stview.php?no=2019112519423984164 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516122428/https://star.mt.co.kr/stview.php?no=2019112519423984164 |archive-date=May 16, 2020 |access-date=November 25, 2019 |website=[[Star News (South Korea)|Star News]] |language=ko}}</ref> Lík hennar var afhent fjölskyldu 26. nóvember.<ref>{{Cite news |last=Park |first=Seo-hyeon |date=November 26, 2019 |script-title=ko:[POP이슈]"범죄혐의점無"..故 구하라, 부검NO→단순변사 사건종결 예정(종합) |url=http://pop.heraldcorp.com/view.php?ud=201911261645491079536_1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515085621/http://pop.heraldcorp.com/view.php?ud=201911261645491079536_1 |archive-date=May 15, 2020 |access-date=November 26, 2019 |work=[[Herald POP]] |language=ko}}</ref> Dauði Goo átti sér stað rétt yfir mánuði eftir að nánasta vinkona hennar, [[Sulli]], hafði einnig látist við sjálfsvíg.<ref name="BBC-2019-505359372">[https://www.bbc.com/news/world-asia-50535937 K-Pop artist Goo Hara found dead at home aged 28] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191124162235/https://www.bbc.com/news/world-asia-50535937|date=November 24, 2019}} – BBC</ref><ref>{{Cite news |last=McCurry |first=Justin |date=November 24, 2019 |title=K-pop singer Goo Hara found dead aged 28 |url=https://www.theguardian.com/music/2019/nov/24/goo-hara-k-pop-singer-found-dead-aged-28 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191125130557/https://www.theguardian.com/music/2019/nov/24/goo-hara-k-pop-singer-found-dead-aged-28 |archive-date=November 25, 2019 |access-date=November 24, 2019 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Goo var jarðsungin í einkasamkomu á Gangnam Severance-sjúkrahúsinu af fjölskyldu og vinum,<ref>{{Cite news |last=Loh |first=Keng Fatt |date=November 25, 2019 |title=Foul play ruled out in Goo Hara's death, police find 'pessimistic' note in her home |url=https://www.straitstimes.com/lifestyle/goo-ha-ras-death-police-find-a-note-in-her-home-autopsy-yet-to-be-decided |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191129020859/https://www.straitstimes.com/lifestyle/goo-ha-ras-death-police-find-a-note-in-her-home-autopsy-yet-to-be-decided |archive-date=November 29, 2019 |access-date=November 25, 2019 |work=Straits Times}}</ref> á meðan aðskilin minningargrein fyrir aðdáendur fór fram 25.–26. nóvember á ''The Catholic University of Korea Seoul St. Mary's Hospital'' í Gangnam.<ref>{{cite news |date=November 25, 2019 |script-title=ko:구하라측, 팬 위한 빈소 서울성모병원 마련...내일까지 조문(종합) |url=https://www.yna.co.kr/view/AKR20191125009651005?input=1195m |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516112614/https://www.yna.co.kr/view/AKR20191125009651005?input=1195m |archive-date=May 16, 2020 |access-date=November 25, 2019 |work=[[Yonhap News Agency]] |language=ko}}</ref><ref>{{cite news |last=Choi |first=Hyung-joo |date=November 25, 2019 |title=故 구하라 조문 일정 변경 "25일 오후 3시부터 26일 밤 12시까지"(공식) |url=https://www.starnewskorea.com/stview.php?no=2019112519322739709 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817140944/https://star.mt.co.kr/stview.php?no=2019112519322739709 |archive-date=August 17, 2022 |access-date=November 25, 2019 |work=[[Star News (South Korea)|Star News]] |language=ko}}</ref><ref>{{Cite news |last=Kim |first=Jung-yeon |date=November 27, 2019 |script-title=ko:故 구하라 비공개 발인, 모든 장례 절차 비공개 진행...팬들 위해 장지 공개 |url=http://www.sisunnews.co.kr/news/articleView.html?idxno=116973 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515053353/http://www.sisunnews.co.kr/news/articleView.html?idxno=116973 |archive-date=May 15, 2020 |access-date=November 27, 2019 |work=Sisun News |language=ko}}</ref> Þann 27. nóvember var líkið brennt og ösku hennar varðveitt í ''Skycastle Memorial Park'' í Bundang, Gyeonggi-héraði.<ref>{{Cite news |last=Yoon |first=Ji-baek |date=November 27, 2019 |script-title=ko:구하라 측, 납골당 정보 공개... "조문 못한 분들 위해" [전문] |url=https://starin.edaily.co.kr/news/newspath.asp?newsid=01502246622689984 |access-date=November 27, 2019 |work=Starin eDaily |language=ko}}</ref> Í apríl 2020 kom í ljós að öryggishólf sem innihélt skjöl og gömlu farsímana hafði verið stolið úr tómu húsi Goo. Lögregluskýrsla var lögð fram í maí 2020.<ref>{{Cite web|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/2020/10/12/entertainment/kpop/Goo-Hara-Kpop-singer/20201012181600387.html|title=Safe reported stolen from the home of late singer Goo Ha-ra|date=October 12, 2020|website=[[Korea JoongAng Daily]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240625070650/https://koreajoongangdaily.joins.com/2020/10/12/entertainment/kpop/Goo-Hara-Kpop-singer/20201012181600387.html|archive-date=June 25, 2024|access-date=June 25, 2024|url-status=live}}</ref> Árið 2024 upplýsti eldri bróðir Goo Hara, Goo Ho-in, í sjónvarpsviðtali um smáatriði þjófnaðarins, þar sem hann sagði að óþekktur maður hefði brotist inn í húsið hennar 14. janúar 2020. Í viðtalinu var einnig sýnt samsetta AI-mynd af manninum. Málið er enn opið í dag.<ref>{{Cite web|url=https://www.zaobao.com.sg/entertainment/story20240623-3964481|title=具荷拉去世手机被偷4年谜团未解 AI技术揭歹徒面目 {{!}} 联合早报|website=www.zaobao.com.sg|language=zh-Hans|archive-url=https://web.archive.org/web/20240625070650/https://www.zaobao.com.sg/entertainment/story20240623-3964481|archive-date=June 25, 2024|access-date=June 25, 2024|url-status=live}}</ref> Samsett AI-mynd hefur leitt til þess að netverjar gætu hafa ranglega greint frægan mann sem geranda.<ref>{{Cite web|url=https://www.sinchew.com.my/news/20240624/entertainment/5708646|title=AI还原具荷拉保险箱盗窃犯长相 Zico被点名火速辟谣 - 娱乐 - 国外娱乐 - 日韩|date=June 24, 2024|website=星洲网 Sin Chew Daily Malaysia Latest News and Headlines|language=zh-CN|access-date=June 25, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240625070650/https://www.sinchew.com.my/news/20240624/entertainment/5708646|archive-date=júní 25, 2024|url-status=dead}}</ref> == Arfleið == Dauði Goo vakti alþjóðlega athygli á kynferðisbrotum gegn konum í Suður-Kóreu.<ref>{{Cite news |date=November 28, 2019 |title=Goo Hara and the trauma of South Korea's spy cam victims |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-50582338 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191201004839/https://www.bbc.com/news/world-asia-50582338 |archive-date=December 1, 2019 |access-date=January 8, 2022 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref><ref name="Washington Post2">{{Cite news |title=Opinion {{!}} A K-pop star's death is the latest reminder of how Korea's justice system fails women |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2019/11/27/k-pop-stars-death-is-latest-reminder-how-koreas-justice-system-fails-women/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109113222/https://www.washingtonpost.com/opinions/2019/11/27/k-pop-stars-death-is-latest-reminder-how-koreas-justice-system-fails-women/ |archive-date=November 9, 2020 |access-date=January 8, 2022 |newspaper=Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> Eftir dauða hennar var lögð fram beiðni til Bláa Hússins með yfir 200.000 undirskriftum þar sem krafist var harðari refsinga fyrir upptöku kynlífsathafna án samþykkis og dreifingu myndbanda,<ref>{{Cite news |last=Seo |first=Mi-seon |date=November 26, 2019 |script-title=ko:檢, 구하라 협박에 쓰인 '불법촬영' 웬만하면 구속수사 |url=http://news1.kr/articles/?3778834 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191128181556/http://news1.kr/articles/?3778834 |archive-date=November 28, 2019 |access-date=November 26, 2019 |work=News 1 |language=ko}}</ref> hefndarklám, og almennt til að bæta skilgreiningu á kynferðislegri árás.<ref>{{cite news |title=K-pop star Goo Hara's suicide sparks a reckoning on revenge porn, sexual assault in South Korea |url=https://www.straitstimes.com/asia/east-asia/goo-haras-suicide-sparks-a-reckoning-on-revenge-porn-sexual-assault-in-south-korea |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128000617/https://www.straitstimes.com/asia/east-asia/goo-haras-suicide-sparks-a-reckoning-on-revenge-porn-sexual-assault-in-south-korea |archive-date=January 28, 2024 |access-date=July 22, 2024 |publisher=The Straits Times}}</ref> Önnur beiðni beindist að neteinelti og hatursummælum.<ref>{{cite news |title=Bullying debate after death of K-pop star Goo Hara |url=https://www.france24.com/en/20191125-bullying-debate-after-death-of-k-pop-star-goo-hara |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521071156/https://www.france24.com/en/20191125-bullying-debate-after-death-of-k-pop-star-goo-hara |archive-date=May 21, 2022 |access-date=July 22, 2024}}</ref> Enn fremur kom í ljós árið 2024 hversu mikilvægt hlutverk Goo hafði í rannsókninni sem blaðamaðurinn Kang Kyung-yoon stundaði á KakaoTalk spjallherbergjum, þar sem nauðgunarmyndböndum var deilt. Goo vissi að vinur hennar, Choi Jong-hoon, gæti verið hluti af nauðgunarskandalnum og sannfærði hann í síma að upplýsa hver Yoon Gyu-geun var, lögregluþjónn hjá Seoul Metropolitan Police Agency, sem meðlimir spjallherbergja kölluðu „lögreglustjórann“ sem „var að passa upp á þá“.<ref>{{Cite news |last=Choi |first=Shin-ae |date=November 26, 2019 |script-title=ko:"故 구하라, '정준영 단톡방' 진실 규명에 도움 줬다" |url=http://enews24.tving.com/news/article?nsID=1334167 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516054348/http://enews24.tving.com/news/article?nsID=1334167 |archive-date=May 16, 2020 |access-date=November 26, 2019 |work=eNews24 |language=ko}}</ref><ref>{{Cite news |last=Jung |first=Ga-young |date=November 26, 2019 |script-title=ko:[SW이슈] 故 구하라, 직접 연락해 '정준영 단톡방' 진실 규명 힘써 |url=http://www.sportsworldi.com/newsView/20191126513359 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127170111/http://www.sportsworldi.com/newsView/20191126513359 |archive-date=November 27, 2019 |access-date=November 26, 2019 |work=SportsWorldi |language=ko}}</ref><ref>{{cite web|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2024-05-20/national/socialAffairs/Koo-Hara-played-pivotal-role-in-exposing-the-Burning-Sun-scandal-BBC/2050143|title=Koo Ha-ra played pivotal role in exposing the Burning Sun scandal: BBC|date=May 20, 2024|publisher=[[Korea JoongAng Daily]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240520020438/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2024-05-20/national/socialAffairs/Koo-Hara-played-pivotal-role-in-exposing-the-Burning-Sun-scandal-BBC/2050143|archive-date=May 20, 2024|access-date=May 20, 2024|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2024-05-20/national/socialAffairs/Koo-Haras-tipoff-Kpops-dark-underbelly-revealed-in-BBC-documentary/2050622|title=Koo Ha-ra's tip-off, K-pop's 'dark underbelly' revealed in BBC documentary|date=May 20, 2024|publisher=[[Korea JoongAng Daily]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240521052445/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2024-05-20/national/socialAffairs/Koo-Haras-tipoff-Kpops-dark-underbelly-revealed-in-BBC-documentary/2050622|archive-date=May 21, 2024|access-date=May 21, 2024|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title="故구하라, '정준영 단톡방' 봤다며 연락...버닝썬 경찰유착 밝혀" |url=https://www.mk.co.kr/news/society/11019563 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240722151601/https://www.mk.co.kr/news/society/11019563 |archive-date=July 22, 2024 |access-date=July 22, 2024}}</ref> === Goo Hara-lögin === Eldri bróðir Goo Hara, Goo Ho-in, eftir að móðir þeirra, sem þau áttu engin sambönd við, hafði haft samband varðandi arf Goo Hara, hóf beiðni um að endurskoða erfðalög Suður-Kóreu til að koma í veg fyrir að foreldri gæti krafist arfs ef það hefði vanrækt foreldrahlutverki sínu.<ref name="The Straits Times-2020">{{Cite web|url=https://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/goo-hara-act-to-be-relooked-after-failing-to-pass|title=Goo Hara Act to be relooked after failing to pass|date=June 4, 2020|website=The Straits Times|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005081627/https://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/goo-hara-act-to-be-relooked-after-failing-to-pass|archive-date=October 5, 2022|access-date=June 10, 2020|url-status=dead}}</ref> Beiðnin náði árangri með 100.000 undirskriftum á 30 dögum.<ref name="The Straits Times-20202">{{Cite web|url=https://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/goo-hara-act-to-be-relooked-after-failing-to-pass|title=Goo Hara Act to be relooked after failing to pass|date=June 4, 2020|website=The Straits Times|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005081627/https://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/goo-hara-act-to-be-relooked-after-failing-to-pass|archive-date=October 5, 2022|access-date=June 10, 2020|url-status=dead}}</ref> Goo Ho-in pressaði síðan á þingið til að setja lögin fram í nafni Goo Hara, sem ''Goo Hara Act''.<ref name="Kwon-2020">{{Cite web|url=https://www.thejakartapost.com/life/2020/03/30/goo-haras-brother-pushes-for-law-under-her-name.html|title=Goo Hara's brother pushes for law under her name|last=Kwon|first=Ye-rim|date=March 31, 2020|publisher=[[The Korea Herald]]|language=en|via=[[The Jakarta Post]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725165137/https://www.thejakartapost.com/life/2020/03/30/goo-haras-brother-pushes-for-law-under-her-name.html|archive-date=July 25, 2020|access-date=June 10, 2020|url-status=live}}</ref> Tillagan náði ekki fram í 20. þjóðþinginu þar sem sagt var að frekari endurskoðun væri nauðsynleg.<ref name="The Straits Times-20203">{{Cite web|url=https://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/goo-hara-act-to-be-relooked-after-failing-to-pass|title=Goo Hara Act to be relooked after failing to pass|date=June 4, 2020|website=The Straits Times|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005081627/https://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/goo-hara-act-to-be-relooked-after-failing-to-pass|archive-date=October 5, 2022|access-date=June 10, 2020|url-status=dead}}</ref> 21. þjóðþingið hélt áfram að skoða lögin. <ref name="The Straits Times-20204">{{Cite web|url=https://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/goo-hara-act-to-be-relooked-after-failing-to-pass|title=Goo Hara Act to be relooked after failing to pass|date=June 4, 2020|website=The Straits Times|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005081627/https://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/goo-hara-act-to-be-relooked-after-failing-to-pass|archive-date=October 5, 2022|access-date=June 10, 2020|url-status=dead}}</ref>Á þingi þann 1. desember 2020 voru endurskoðuðu lögin samþykkt af 21. þjóðþinginu, ásamt öðrum ótengdum lagafrumvörpum.<ref>{{Cite web|url=https://entertain.naver.com/now/read?oid=144&aid=0000703768|website=[[Naver]]|language=ko|script-title=ko:방탄소년단(BTS) 등 한류스타 입영연기·공무원 구하라법 등 법안 51건 국회 본회의 의결 [종합]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201083522/https://entertain.naver.com/now/read?oid=144&aid=0000703768|archive-date=December 1, 2020|access-date=December 4, 2020|url-status=live}}</ref><ref name="TODAY">{{Cite web|url=https://www.todayonline.com/8days/sceneandheard/entertainment/goo-hara-act-passed-south-koreas-cabinet-will-prevent-parents-who|title='Goo Hara Act' Passed By South Korea's Cabinet, Will Prevent Parents Who Neglected Their Kids From Claiming Inheritance|website=TODAY|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20211206201843/https://www.todayonline.com/8days/sceneandheard/entertainment/goo-hara-act-passed-south-koreas-cabinet-will-prevent-parents-who|archive-date=December 6, 2021|access-date=January 12, 2022|url-status=live}}</ref> === Erfðamál === Goo Ho-in höfðaði einnig mál til að koma í veg fyrir að móðir þeirra krefðist 50% arfs Goo Hara,<ref name="The Straits Times-20205">{{Cite web|url=https://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/goo-hara-act-to-be-relooked-after-failing-to-pass|title=Goo Hara Act to be relooked after failing to pass|date=June 4, 2020|website=The Straits Times|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005081627/https://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/goo-hara-act-to-be-relooked-after-failing-to-pass|archive-date=October 5, 2022|access-date=June 10, 2020|url-status=dead}}</ref> þar sem talið var að hún hefði ekki sinnt foreldrahlutverki sínu gagnvart systkinunum.<ref name="Kwon-20202">{{Cite web|url=https://www.thejakartapost.com/life/2020/03/30/goo-haras-brother-pushes-for-law-under-her-name.html|title=Goo Hara's brother pushes for law under her name|last=Kwon|first=Ye-rim|date=March 31, 2020|publisher=[[The Korea Herald]]|language=en|via=[[The Jakarta Post]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725165137/https://www.thejakartapost.com/life/2020/03/30/goo-haras-brother-pushes-for-law-under-her-name.html|archive-date=July 25, 2020|access-date=June 10, 2020|url-status=live}}</ref> Endurskoðuð lög áttu ekki við mál Goo Ho-in gegn móður þeirra vegna annars lagaákvæðis sem kemur í veg fyrir afturvirkni nýrra laga á gömul mál.<ref name="Kwon-20203">{{Cite web|url=https://www.thejakartapost.com/life/2020/03/30/goo-haras-brother-pushes-for-law-under-her-name.html|title=Goo Hara's brother pushes for law under her name|last=Kwon|first=Ye-rim|date=March 31, 2020|publisher=[[The Korea Herald]]|language=en|via=[[The Jakarta Post]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725165137/https://www.thejakartapost.com/life/2020/03/30/goo-haras-brother-pushes-for-law-under-her-name.html|archive-date=July 25, 2020|access-date=June 10, 2020|url-status=live}}</ref> Faðir þeirra færði kröfu sína um arfinn til Goo Ho-in.<ref name="Kwon-20204">{{Cite web|url=https://www.thejakartapost.com/life/2020/03/30/goo-haras-brother-pushes-for-law-under-her-name.html|title=Goo Hara's brother pushes for law under her name|last=Kwon|first=Ye-rim|date=March 31, 2020|publisher=[[The Korea Herald]]|language=en|via=[[The Jakarta Post]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725165137/https://www.thejakartapost.com/life/2020/03/30/goo-haras-brother-pushes-for-law-under-her-name.html|archive-date=July 25, 2020|access-date=June 10, 2020|url-status=live}}</ref> Þann 22. desember 2020 kvað Gwangju Family Court upp dóm þar sem móðir þeirra myndi fá 40% arfsins en Goo Ho-in hin 60%.<ref name="TODAY2">{{Cite web|url=https://www.todayonline.com/8days/sceneandheard/entertainment/goo-hara-act-passed-south-koreas-cabinet-will-prevent-parents-who|title='Goo Hara Act' Passed By South Korea's Cabinet, Will Prevent Parents Who Neglected Their Kids From Claiming Inheritance|website=TODAY|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20211206201843/https://www.todayonline.com/8days/sceneandheard/entertainment/goo-hara-act-passed-south-koreas-cabinet-will-prevent-parents-who|archive-date=December 6, 2021|access-date=January 12, 2022|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.malaymail.com/news/showbiz/2020/12/22/south-korean-court-rules-k-pop-star-goo-haras-estranged-mother-gets-40pc-of/1934115|title=South Korean court rules K-pop star Goo Hara's estranged mother gets 40pc of late singer's inheritance {{!}} Malay Mail|last=Looi|first=Sylvia|date=December 22, 2020|website=www.malaymail.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201224075546/https://www.malaymail.com/news/showbiz/2020/12/22/south-korean-court-rules-k-pop-star-goo-haras-estranged-mother-gets-40pc-of/1934115|archive-date=December 24, 2020|access-date=December 27, 2020|url-status=live}}</ref> === Söfnun fyrir einstæðar fjölskyldur === Tvö ár eftir andlát Goo Hara árið 2021 tilkynnti Goo Ho-in að hann myndi setja 10 olíumálverk sem Goo Hara hafði málað á uppboð, þar sem hluti tekna yrði gefin til japanskra sjálfseignarstofnunar, ''Florence'', sem aðalviðskiptavinir eru einstæðar fjölskyldur.<ref>{{Cite web|url=https://entlife.8world.com/jk-zone/goo-hara-brother-auction-her-paintings-1649631|title=哥哥将拍卖具荷拉生前画作 资助单亲家庭孩子|website=8world Entertainment Lifestyle|language=zh-SG|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108230750/https://entlife.8world.com/jk-zone/goo-hara-brother-auction-her-paintings-1649631|archive-date=January 8, 2022|access-date=January 8, 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://m.mydaily.co.kr/new/read.php?newsid=202111161537661610|title=故 구하라 오빠, 동생 그림 경매 내놨다 수익금 일부 기부|author=오윤주|date=November 16, 2021|website=[[MyDaily]]|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108044429/http://m.mydaily.co.kr/new/read.php?newsid=202111161537661610|archive-date=January 8, 2022|access-date=January 8, 2022|url-status=live}}</ref> == Tilvísanir == <references /> [[Flokkur:Dauðsföll af völdum sjálfsmorða]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1991]] [[Flokkur:Fólk dáið árið 2019]] [[Flokkur:Suðurkóreskir tónlistarmenn]] 26u5gho8y9i43ayv2xrdifng9ooblk5 Listi yfir hæstu byggingar í Seúl 0 189074 1985361 1979956 2026-11-07T00:33:19Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985361 wikitext text/x-wiki {{Hreingera}} Þessi '''listi yfir hæstu byggingar í Seúl''' flokkar [[Skýjakljúfur|skýjakljúfa]] í höfuðborg [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]], [[Seúl]], eftir hæð. Í mars 2024 inniheldur listinn 126 byggingar sem eru 150 m eða hærri, af þeim eru aðeins 82 viðurkenndar af Council on Tall Buildings and Urban Habitat.<ref>{{Cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/cities|title=Cities by Number of 150m+ Buildings - The Skyscraper Center|website=www.skyscrapercenter.com|access-date=2024-03-25}}</ref> Hæsta byggingin í Seúl er nú 555 m hái [[Lotte World-turn|Lotte World-turninn]] með 123 hæðir og er einnig sjötta hæsta byggingin í heimi. Hæstu byggingar borgarinnar eru aðallega í fjórum svæðum: hefðbundið miðborgarsvæði í [[Jongnohverfi|Jongno]], nútímalegt viðskiptamiðstöðva- og fjármálasvæði í [[Gangnamhverfi|Gangnam]] við [[Teheranstræti]] á milli Gangnam-lestarstöðvar og [[COEX]], fjármála- og stjórnsýslumiðstöð á eyjunni [[Yeouido]], og efnaðra sveitarfélaginu Dogok. Seúl liggur í [[Dalur|dal]] umkringt fjöllum, með einu fjalli í miðjunni, [[Namsan]]. Ofan á Namsan stendur [[Namsan-turninn]] sem telst vera táknmynd borgarinnar Seúl og sést nær alls staðar frá borginni. Til að varðveita þessa sjónlínu hafa margir byggingaraðilar þurft að setja hámarkshæðir fyrir byggingar sínar. Borgin hefur einnig ströng lög um hæð bygginga af öryggisástæðum, sem hafa verið undirstrikað af Kóreska- og Bandaríska flughernum. == Hæstu byggingar == Þessi listi flokkast fullgerða skýjakljúfa í Seoul sem eru að minnsta kosti 150 m háir (492 fet) árið 2025, byggt á staðlaðri hæðarmælingu. Þetta inniheldur turna og arkitektóníska hluti en tekur ekki með loftnetsstöng. Dálkurinn „Ár“ sýnir árið sem byggingin var fullgerð. Núverandi byggingar eru teknar með í röðun miðað við núverandi hæð.{{legend|#ddffdd|Var hæsta bygging Seúl eftir byggingu|border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" !Sæti !Nafn ! class="unsortable" |Mynd ! width="75px" |Hæð <small>[[Metri|m]] ([[Fet|ft]])</small> !Hæðir !Ár ![[Hverfi Seúl|Hverfi]] ! class="unsortable" |Athugasemdir |- style="background:#ddffdd;" | align="center" |1 |[[Lotte World-turn|Lotte World-turninn]] |[[File:Lotte_World_Tower_2019.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lotte_World_Tower_2019.jpg|alt=|206x206dp]] | align="center" |{{convert|555|m|ft|abbr=on}} | align="center" |123 | align="center" |2017 |[[Songpahverfi]] |Hæsta bygging Suður-Kóreu, sjötta hæsta bygging í heimi. Hæsta bygging í [[Efnahags- og framfarastofnunin|OECD]].<ref name="lwt12">{{cite web|url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=84323|title=Lotte World Tower|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516062616/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=84323|archive-date=16 May 2022|access-date=15 February 2023|url-status=live}}</ref><ref name="lwt22">{{cite web|url=http://www.emporis.com/buildings/283905/lotte-world-tower-seoul-south-korea|title=Lotte World Tower|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505064739/http://www.emporis.com/buildings/283905/lotte-world-tower-seoul-south-korea|archive-date=5 May 2022|access-date=15 February 2023|url-status=usurped}}</ref><ref name="lwt32">{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/lotte-world-tower/88|title=Lotte World Tower|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20220928204610/https://www.skyscrapercenter.com/building/lotte-world-tower/88|archive-date=28 September 2022|access-date=15 February 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |2 |Parc1 Tower A |[[File:The_Hyundai_Seoul_Yeoui-dong_1.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Hyundai_Seoul_Yeoui-dong_1.jpg|alt=|150x150dp]] | align="center" |{{convert|333|m|ft|abbr=on}} | align="center" |69 | align="center" |2020 |[[Yeongdeungpohverfi]] |Fimmta hæsta bygging í Suður-Kóreu.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/buildings/301129/parc1-tower-a-seoul-south-korea|title=Parc1 Tower A|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222091001/http://www.emporis.com/buildings/301129/parc1-tower-a-seoul-south-korea|archive-date=22 December 2015|access-date=16 February 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/buildings/301129/parc1-tower-a-seoul-south-korea|title=Parc1 Tower A|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222091001/http://www.emporis.com/buildings/301129/parc1-tower-a-seoul-south-korea|archive-date=22 December 2015|access-date=16 February 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/parc1-tower-i/366|title=Parc1 Tower I|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20221212092042/https://www.skyscrapercenter.com/building/parc1-tower-i/366|archive-date=12 December 2022|access-date=16 February 2023|url-status=live}}</ref> |- style="background:#ddffdd;" | align="center" |3 |Three IFC Office Tower |[[File:Yeouido_1.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yeouido_1.jpg|100x100dp]] | align="center" |{{convert|284|m|ft|abbr=on}} | align="center" |55 | align="center" |2012 |[[Yeongdeungpohverfi]] |Sjötta hæsta bygging í Suður-Kóreu.<ref name="s3ifc12">{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=73875|title=Three IFC|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516044539/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=73875|archive-date=16 May 2022|access-date=16 February 2023|url-status=live}}</ref><ref name="s3ifc22">{{cite web|url=http://www.emporis.com/buildings/1185355/three-ifc-office-tower-seoul-south-korea|title=Three IFC Office Tower|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20160526115639/http://www.emporis.com/buildings/1185355/three-ifc-office-tower-seoul-south-korea|archive-date=26 May 2016|access-date=16 February 2023|url-status=usurped}}</ref><ref name="s3ifc32">{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/three-international-finance-center/646|title=Three International Finance Center|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20221212092038/https://www.skyscrapercenter.com/building/three-international-finance-center/646|archive-date=12 December 2022|access-date=16 February 2023|url-status=live}}</ref> |- style="background:#ddffdd;" | align="center" |4 |Samsung Tower Palace 3 Tower G |[[File:양재천과_삼성_타워팰리스_Samsung_Tower_Palace_and_Yangjaecheon_Stream_6.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%EC%96%91%EC%9E%AC%EC%B2%9C%EA%B3%BC_%EC%82%BC%EC%84%B1_%ED%83%80%EC%9B%8C%ED%8C%B0%EB%A6%AC%EC%8A%A4_Samsung_Tower_Palace_and_Yangjaecheon_Stream_6.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|264|m|ft|abbr=on}} | align="center" |69 | align="center" |2003 |[[Gangnamhverfi]] |Hæsta íbúabygging í Seúl.<ref name="samsungtowerpalace3towerg12">{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=3778|title=Tower Palace 3 Tower G|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220921121756/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=3778|archive-date=21 September 2022|access-date=16 February 2023|url-status=live}}</ref><ref name="samsungtowerpalace3towerg22">{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/101854/tower-palace-three-tower-g-seoul-south-korea|title=Tower Palace Three, Tower G|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20180911225626/https://www.emporis.com/buildings/101854/tower-palace-three-tower-g-seoul-south-korea|archive-date=11 September 2018|access-date=16 February 2023|url-status=usurped}}</ref><ref name="samsungtowerpalace3towerg32">{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/tower-palace-three-tower-g/733|title=Tower Palace Three, Tower G|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20221219144356/https://www.skyscrapercenter.com/building/tower-palace-three-tower-g/733|archive-date=19 December 2022|access-date=16 February 2023|url-status=live}}</ref> |- style="background:#ddffdd;" | align="center" |5 |Mok-dong Hyperion I Tower A |[[File:Mok-dong_Hyperion1.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mok-dong_Hyperion1.jpg|alt=|133x133dp]] | align="center" |{{convert|256|m|ft|abbr=on}} | align="center" |69 | align="center" |2003 |[[Yangcheonhverfi]] |<ref name="hyperiontower12">{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=4301|title=Mokdong Hyundai Hyperion 1|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220519083532/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=4301|archive-date=19 May 2022|access-date=18 February 2023|url-status=live}}</ref><ref name="hyperiontower22">{{cite web|url=http://www.emporis.com/buildings/131371/mok-dong-hyperion-i-tower-a-seoul-south-korea|title=Mok-dong Hyperion I, Tower A|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20160507091214/http://www.emporis.com/buildings/131371/mok-dong-hyperion-i-tower-a-seoul-south-korea|archive-date=7 May 2016|access-date=18 February 2023|url-status=usurped}}</ref><ref name="hyperiontower32">{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/mokdong-hyperion-tower-a/805|title=Mokdong Hyperion Tower A|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20220521000228/https://www.skyscrapercenter.com/building/mokdong-hyperion-tower-a/805|archive-date=21 May 2022|access-date=18 February 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |5 |Parc1 Tower B |[[File:The_Hyundai_Seoul_Yeoui-dong_1.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Hyundai_Seoul_Yeoui-dong_1.jpg|alt=|150x150dp]] | align="center" |{{convert|256|m|ft|abbr=on}} | align="center" |53 | align="center" |2020 |[[Yeongdeungpohverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=63169|title=Parc1 Tower 2|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516063651/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=63169|archive-date=16 May 2022|access-date=16 February 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/buildings/301130/parc1-tower-b-seoul-south-korea|title=Parc1 Tower B|website=Emporis|access-date=16 February 2023}} {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}{{dead link|date=August 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/parc1-tower-ii/672|title=Parc1 Tower II|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20221229154908/https://www.skyscrapercenter.com/building/parc1-tower-ii/672|archive-date=29 December 2022|access-date=16 February 2023|url-status=live}}</ref> |- style="background:#ddffdd;" | align="center" |7 |63 Building |[[File:63_Building_2019.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:63_Building_2019.jpg|alt=|206x206dp]] | align="center" |{{convert|249|m|ft|abbr=on}} | align="center" |60 | align="center" |1985 |[[Yeongdeungpohverfi]] |Þegar hún var kláruð árið 1985 var hún hæsta bygging í Asíu.<ref name="63building12">{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=1610|title=63 Building|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220828020458/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=1610|archive-date=28 August 2022|access-date=18 February 2023|url-status=live}}</ref><ref name="63building22">{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/106770/kli-63-building-seoul-south-korea|title=KLI 63 Building|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20220809045913/https://www.emporis.com/buildings/106770/kli-63-building-seoul-south-korea|archive-date=9 August 2022|access-date=18 February 2023|url-status=usurped}}</ref><ref name="63building32">{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/kli-63-building/891|title=KLI 63 Building|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20221212092038/https://www.skyscrapercenter.com/building/kli-63-building/891|archive-date=12 December 2022|access-date=18 February 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |8 |Federation of Korean Industries Head Office Building |[[File:Yeouido_8.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yeouido_8.jpg|alt=|144x144dp]] | align="center" |{{convert|245|m|ft|abbr=on}} | align="center" |50 | align="center" |2013 |[[Yeongdeungpohverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=84372|title=FKI Tower|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516041801/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=84372|archive-date=16 May 2022|access-date=23 February 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1194132/federation-of-korean-industries-head-office-seoul-south-korea|title=Federation of Korean Industries Head Office|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225031530/https://www.emporis.com/buildings/1194132/federation-of-korean-industries-head-office-seoul-south-korea|archive-date=25 December 2021|access-date=23 February 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/fki-tower/8829|title=FKI Tower|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129011044/https://www.skyscrapercenter.com/building/fki-tower/8829|archive-date=29 November 2022|access-date=23 February 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |9 |Mok-dong Hyperion I Tower B |[[File:Mok-dong_Hyperion1.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mok-dong_Hyperion1.jpg|alt=|133x133dp]] | align="center" |{{convert|239|m|ft|abbr=on}} | align="center" |69 | align="center" |2003 |[[Yangcheonhverfi]] |<ref name="Mokdong Hyundai Hyperion 12">{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=4301|title=Mokdong Hyundai Hyperion 1|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230218144948/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=4301|archive-date=18 February 2023|access-date=23 February 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/131373/mok-dong-hyperion-i-tower-b-seoul-south-korea|title=Mok-dong Hyperion I, Tower B|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225031525/https://www.emporis.com/buildings/131373/mok-dong-hyperion-i-tower-b-seoul-south-korea|archive-date=25 December 2021|access-date=23 February 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/mokdong-hyperion-tower-b/1008|title=Mokdong Hyperion Tower B|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20220520235507/https://www.skyscrapercenter.com/building/mokdong-hyperion-tower-b/1008|archive-date=20 May 2022|access-date=23 February 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |10 |Samsung Tower Palace One - Tower B |[[File:양재천과_삼성_타워팰리스_Samsung_Tower_Palace_and_Yangjaecheon_Stream_6.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%EC%96%91%EC%9E%AC%EC%B2%9C%EA%B3%BC_%EC%82%BC%EC%84%B1_%ED%83%80%EC%9B%8C%ED%8C%B0%EB%A6%AC%EC%8A%A4_Samsung_Tower_Palace_and_Yangjaecheon_Stream_6.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|234|m|ft|abbr=on}} | align="center" |66 | align="center" |2003 |[[Gangnamhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=1979|title=Tower Palace 1 Tower B|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102145230/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=1979|archive-date=2 January 2023|access-date=23 February 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/131364/tower-palace-one-tower-b-seoul-south-korea|title=Tower Palace One, Tower B|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121015747/https://www.emporis.com/buildings/131364/tower-palace-one-tower-b-seoul-south-korea|archive-date=21 January 2021|access-date=23 February 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/tower-palace-one-tower-b/1070|title=Tower Palace One, Tower B|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20220926054142/https://www.skyscrapercenter.com/building/tower-palace-one-tower-b/1070|archive-date=26 September 2022|access-date=23 February 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |11 |Trade Tower |[[File:Trade_Tower_in_Gangnam_district,_Seoul.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Trade_Tower_in_Gangnam_district,_Seoul.jpg|alt=|133x133dp]] | align="center" |{{convert|228|m|ft|abbr=on}} | align="center" |55 | align="center" |1988 |[[Gangnamhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=250|title=Trade Tower|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20221016065213/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=250|archive-date=16 October 2022|access-date=23 February 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/106745/trade-tower-seoul-south-korea|title=Trade Tower|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516162007/https://www.emporis.com/buildings/106745/trade-tower-seoul-south-korea|archive-date=16 May 2022|access-date=23 February 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/trade-tower/1141|title=Trade Tower|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20220809073617/https://www.skyscrapercenter.com/building/trade-tower/1141|archive-date=9 August 2022|access-date=23 February 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |12 |Cheongnyangni Station Lotte Castle SKY-L65 D |[[File:Dongdaemun-gu_seen_from_Seed_Cube_Changdong.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dongdaemun-gu_seen_from_Seed_Cube_Changdong.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|226|m|ft|abbr=on}} | align="center" |65 | align="center" |2023 |[[Dongdaemunhverfi]] |Hæsta bygging á norðurbakka Hanfljóts.<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=111879|title=Lotte Castle SKY-L65 D|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516131514/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=111879|archive-date=16 May 2022|access-date=11 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |12 |Cheongnyangni Station Lotte Castle SKY-L65 B |[[File:Dongdaemun-gu_seen_from_Seed_Cube_Changdong.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dongdaemun-gu_seen_from_Seed_Cube_Changdong.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|226|m|ft|abbr=on}} | align="center" |65 | align="center" |2023 |[[Dongdaemunhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=111877|title=Lotte Castle SKY-L65 B|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516130444/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=111877|archive-date=16 May 2022|access-date=11 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |14 |Cheongnyangni Station Lotte Castle SKY-L65 A |[[File:Dongdaemun-gu_seen_from_Seed_Cube_Changdong.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dongdaemun-gu_seen_from_Seed_Cube_Changdong.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|223|m|ft|abbr=on}} | align="center" |64 | align="center" |2023 |[[Dongdaemunhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=111876|title=Lotte Castle SKY-L65 A|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516124318/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=111876|archive-date=16 May 2022|access-date=11 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |15 |Yeouido Teachers' Pension |[[File:Yeouido_view_20240528.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yeouido_view_20240528.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|220|m|ft|abbr=on}} | align="center" |42 | align="center" |2024 |[[Yeongdeungpohverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=141034|title=Yeouido 234|website=SkyscraperPage.com|access-date=11 March 2023}}</ref> |- | align="center" |15 |Cheongnyangni Station Lotte Castle SKY-L65 C |[[File:Dongdaemun-gu_seen_from_Seed_Cube_Changdong.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dongdaemun-gu_seen_from_Seed_Cube_Changdong.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|219|m|ft|abbr=on}} | align="center" |63 | align="center" |2023 |[[Dongdaemunhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=111878|title=Lotte Castle SKY-L65 C|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516131032/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=111878|archive-date=16 May 2022|access-date=18 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |16 |Samsung Tower Palace One Tower A |[[File:양재천과_삼성_타워팰리스_Samsung_Tower_Palace_and_Yangjaecheon_Stream_6.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%EC%96%91%EC%9E%AC%EC%B2%9C%EA%B3%BC_%EC%82%BC%EC%84%B1_%ED%83%80%EC%9B%8C%ED%8C%B0%EB%A6%AC%EC%8A%A4_Samsung_Tower_Palace_and_Yangjaecheon_Stream_6.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|209|m|ft|abbr=on}} | align="center" |59 | align="center" |2002 |[[Gangnamhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=1978|title=Tower Palace 1 Tower A|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102145206/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=1978|archive-date=2 January 2023|access-date=23 February 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/131365/tower-palace-one-tower-a-seoul-south-korea|title=Tower Palace One, Tower A|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116100413/https://www.emporis.com/buildings/131365/tower-palace-one-tower-a-seoul-south-korea|archive-date=16 January 2021|access-date=23 February 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/tower-palace-one-tower-a/1485|title=Tower Palace One, Tower A|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102145206/https://www.skyscrapercenter.com/building/tower-palace-one-tower-a/1485|archive-date=2 January 2023|access-date=23 February 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |17 |Samsung Tower Palace One - Tower C |[[File:양재천과_삼성_타워팰리스_Samsung_Tower_Palace_and_Yangjaecheon_Stream_6.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%EC%96%91%EC%9E%AC%EC%B2%9C%EA%B3%BC_%EC%82%BC%EC%84%B1_%ED%83%80%EC%9B%8C%ED%8C%B0%EB%A6%AC%EC%8A%A4_Samsung_Tower_Palace_and_Yangjaecheon_Stream_6.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|209|m|ft|abbr=on}} | align="center" |59 | align="center" |2002 |[[Gangnamhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=1977|title=Tower Palace 1 Tower C|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102145244/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=1977|archive-date=2 January 2023|access-date=23 February 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/131366/tower-palace-one-tower-c-seoul-south-korea|title=Tower Palace One, Tower C|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121064130/https://www.emporis.com/buildings/131366/tower-palace-one-tower-c-seoul-south-korea|archive-date=21 January 2021|access-date=23 February 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/tower-palace-one-tower-c/1486|title=Tower Palace One, Tower C|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20220926072843/https://www.skyscrapercenter.com/building/tower-palace-one-tower-c/1486|archive-date=26 September 2022|access-date=23 February 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |18 |Gangnam Finance Center |[[File:서울야경_-_panoramio.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%EC%84%9C%EC%9A%B8%EC%95%BC%EA%B2%BD_-_panoramio.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|204|m|ft|abbr=on}} | align="center" |45 | align="center" |2000 |[[Gangnamhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=3327|title=Gangnam Finance Center|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516123225/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=3327|archive-date=16 May 2022|access-date=23 February 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/106773/gangnam-finance-center-seoul-south-korea|title=Gangnam Finance Center|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225031430/https://www.emporis.com/buildings/106773/gangnam-finance-center-seoul-south-korea|archive-date=25 December 2021|access-date=23 February 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/seoul/star-tower-gangnam-finance-center/1591/|title=Gangnam Finance Center|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20140719000326/http://skyscrapercenter.com/seoul/star-tower-gangnam-finance-center/1591/|archive-date=19 July 2014|access-date=23 February 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |19 |Samsung Electronics Headquarters |[[File:Samsung_headquarters.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Samsung_headquarters.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|203|m|ft|abbr=on}} | align="center" |44 | align="center" |2008 |[[Seochohverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=85099|title=Samsung Electronics Seocho Office|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516064135/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=85099|archive-date=16 May 2022|access-date=2 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1196107/samsung-electronics-headquarters-seoul-south-korea|title=Samsung Electronics Headquarters|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225031447/https://www.emporis.com/buildings/1196107/samsung-electronics-headquarters-seoul-south-korea|archive-date=25 December 2021|access-date=2 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/samsung-electronics-corporation-hq/8878|title=Samsung Electronics Corporation HQ|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20220819194555/https://www.skyscrapercenter.com/building/songdo-campus-town-101/22456|archive-date=19 August 2022|access-date=2 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |20 |Seoul Trimage Tower I |[[File:Seongsu_Bridge_and_Lotte_World_Tower.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Seongsu_Bridge_and_Lotte_World_Tower.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|201|m|ft|abbr=on}} | align="center" |47 | align="center" |2017 |[[Seongdonghverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=103933|title=Trimage 101|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516130214/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=103933|archive-date=16 May 2022|access-date=4 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1274163/seoul-trimage-tower-i-seoul-south-korea|title=Seoul Trimage Tower I|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225031523/https://www.emporis.com/buildings/1274163/seoul-trimage-tower-i-seoul-south-korea|archive-date=25 December 2021|access-date=4 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/seoul-trimage-tower-i/19640|title=Seoul Trimage Tower I|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20220520232347/https://www.skyscrapercenter.com/building/seoul-trimage-tower-i/19640|archive-date=20 May 2022|access-date=4 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |20 |Seoul Trimage Tower II |[[File:Seongsu_Bridge_and_Lotte_World_Tower.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Seongsu_Bridge_and_Lotte_World_Tower.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|201|m|ft|abbr=on}} | align="center" |47 | align="center" |2017 |[[Seongdonghverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=103934|title=Trimage 102|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516130814/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=103934|archive-date=16 May 2022|access-date=4 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1274164/seoul-trimage-tower-ii-seoul-south-korea|title=Seoul Trimage Tower II|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225031405/https://www.emporis.com/buildings/1274164/seoul-trimage-tower-ii-seoul-south-korea|archive-date=25 December 2021|access-date=4 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/seoul-trimage-tower-ii/19641|title=Seoul Trimage Tower II|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628063228/https://www.skyscrapercenter.com/building/seoul-trimage-tower-ii/19641|archive-date=28 June 2022|access-date=4 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |20 |Mok-dong Hyperion Tower C |[[File:Mok-dong_Hyperion1.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mok-dong_Hyperion1.jpg|alt=|133x133dp]] | align="center" |{{convert|201|m|ft|abbr=on}} | align="center" |69 | align="center" |2003 |[[Yangcheonhverfi]] |<ref name="Mokdong Hyundai Hyperion 12" /><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/131372/mok-dong-hyperion-i-tower-c-seoul-south-korea|title=Mok-dong Hyperion I, Tower C|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225031506/https://www.emporis.com/buildings/131372/mok-dong-hyperion-i-tower-c-seoul-south-korea|archive-date=25 December 2021|access-date=23 February 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/mokdong-hyperion-tower-c/1633|title=Mokdong Hyperion Tower C|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208132214/https://www.skyscrapercenter.com/building/mokdong-hyperion-tower-c/1633|archive-date=8 December 2021|access-date=23 February 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |20 |Raemian Caelitus Tower 1 |[[File:N_Seoul_Tower_and_Raemian_Caelitus.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:N_Seoul_Tower_and_Raemian_Caelitus.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|201|m|ft|abbr=on}} | align="center" |56 | align="center" |2015 |[[Yongsanhverfi]] |<ref name="Raemian Caelitus2">{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=24310|title=Raemian Caelitus|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516043359/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=24310|archive-date=16 May 2022|access-date=2 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1208764/ichon-rex-tower-a-seoul-south-korea|title=Ichon Rex Tower A|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225031513/https://www.emporis.com/buildings/1208764/ichon-rex-tower-a-seoul-south-korea|archive-date=25 December 2021|access-date=2 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/raemian-caelitus-tower-a/15282|title=Raemian Caelitus Tower A|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20221101164857/https://www.skyscrapercenter.com/building/raemian-caelitus-tower-a/15282|archive-date=1 November 2022|access-date=2 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |24 |Conrad Seoul |[[File:Yeouido_1.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yeouido_1.jpg|100x100dp]] | align="center" |{{convert|200|m|ft|abbr=on}} | align="center" |38 | align="center" |2012 |[[Yeongdeungpohverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=85102|title=Conrad Seoul|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516063220/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=85102|archive-date=16 May 2022|access-date=4 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1185356/conrad-seoul-hotel-seoul-south-korea|title=Conrad Seoul Hotel|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306174728/https://www.emporis.com/buildings/1185356/conrad-seoul-hotel-seoul-south-korea|archive-date=6 March 2019|access-date=4 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/conrad-seoul/1825|title=Conrad Seoul|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20221128115044/https://www.skyscrapercenter.com/building/conrad-seoul/1825|archive-date=28 November 2022|access-date=4 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |25 |Acro Seoul Forest Residence A | | align="center" |{{convert|199|m|ft|abbr=on}} | align="center" |48 | align="center" |2021 |[[Seongdonghverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=71728|title=Acro Seoul Forest A|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516130808/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=71728|archive-date=16 May 2022|access-date=4 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/acro-seoul-forest-tower-a/1543|title=Acro Seoul Forest Tower A|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121094518/https://www.skyscrapercenter.com/building/acro-seoul-forest-tower-a/1543|archive-date=21 January 2022|access-date=4 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |26 |Acro Seoul Forest Residence B | | align="center" |{{convert|199|m|ft|abbr=on}} | align="center" |48 | align="center" |2021 |[[Seongdonghverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=71729|title=Acro Seoul Forest B|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516064206/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=71729|archive-date=16 May 2022|access-date=2 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/acro-seoul-forest-tower-b/42514|title=Acro Seoul Forest Tower B|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|access-date=2 March 2023}}</ref> |- | align="center" |27 |The Classic 500 Tower A |[[File:Seoul_Campus.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Seoul_Campus.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|196|m|ft|abbr=on}} | align="center" |50 | align="center" |2009 |[[Gwangjinhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=85076|title=The Classic 500 Tower A|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516120631/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=85076|archive-date=16 May 2022|access-date=4 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1196108/gundae-posco-the-star-city-tower-a-seoul-south-korea|title=Gundae Posco The Star City Tower A|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111547/https://www.emporis.com/buildings/1196108/gundae-posco-the-star-city-tower-a-seoul-south-korea|archive-date=6 March 2019|access-date=4 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/gundae-posco-the-star-city-tower-a/13184|title=Gundae Posco The Star City Tower A|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126051539/https://www.skyscrapercenter.com/building/gundae-posco-the-star-city-tower-a/13184|archive-date=26 January 2021|access-date=4 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |27 |The Sharp Star City Tower A |[[File:Seoul_Campus.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Seoul_Campus.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|196|m|ft|abbr=on}} | align="center" |58 | align="center" |2006 |[[Gwangjinhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=27869|title=The Sharp Star City A|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516131144/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=27869|archive-date=16 May 2022|access-date=4 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/190553/the-sharp-star-city-tower-a-seoul-south-korea|title=The Sharp Star City, Tower A|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20210926005353/https://www.emporis.com/buildings/190553/the-sharp-star-city-tower-a-seoul-south-korea|archive-date=26 September 2021|access-date=4 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/sharp-star-city-tower-a/1813|title=Sharp Star City Tower A|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20211017221141/https://www.skyscrapercenter.com/building/sharp-star-city-tower-a/1813|archive-date=17 October 2021|access-date=4 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |29 |Cheongnyangni Station Hanyang Sujain 192 - 101 |[[File:Dongdaemun-gu_seen_from_Seed_Cube_Changdong.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dongdaemun-gu_seen_from_Seed_Cube_Changdong.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|192|m|ft|abbr=on}} | align="center" |59 | align="center" |2023 |[[Dongdaemunhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=104007|title=Hanyang Sujain Gratte-ciel 104|website=SkyscraperPage.com|access-date=12 March 2023}}</ref> |- | align="center" |30 |Samsung Tower Palace 2 - Tower E |[[File:양재천과_삼성_타워팰리스_Samsung_Tower_Palace_and_Yangjaecheon_Stream_6.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%EC%96%91%EC%9E%AC%EC%B2%9C%EA%B3%BC_%EC%82%BC%EC%84%B1_%ED%83%80%EC%9B%8C%ED%8C%B0%EB%A6%AC%EC%8A%A4_Samsung_Tower_Palace_and_Yangjaecheon_Stream_6.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|191|m|ft|abbr=on}} | align="center" |55 | align="center" |2004 |[[Gangnamhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7043|title=Tower Palace 2 Tower E|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516130950/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7043|archive-date=16 May 2022|access-date=23 February 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/131360/tower-palace-two-tower-e-seoul-south-korea|title=Tower Palace Two, Tower E|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121005556/https://www.emporis.com/buildings/131360/tower-palace-two-tower-e-seoul-south-korea|archive-date=21 January 2021|access-date=23 February 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/tower-palace-two-tower-e/1946|title=Tower Palace Two, Tower E|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927173830/https://www.skyscrapercenter.com/building/tower-palace-two-tower-e/1946|archive-date=27 September 2022|access-date=23 February 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |30 |Samsung Tower Palace 2 - Tower F |[[File:양재천과_삼성_타워팰리스_Samsung_Tower_Palace_and_Yangjaecheon_Stream_6.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%EC%96%91%EC%9E%AC%EC%B2%9C%EA%B3%BC_%EC%82%BC%EC%84%B1_%ED%83%80%EC%9B%8C%ED%8C%B0%EB%A6%AC%EC%8A%A4_Samsung_Tower_Palace_and_Yangjaecheon_Stream_6.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|191|m|ft|abbr=on}} | align="center" |55 | align="center" |2004 |[[Gangnamhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7086|title=Tower Palace 2 Tower F|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516062952/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7086|archive-date=16 May 2022|access-date=23 February 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/131361/tower-palace-two-tower-f-seoul-south-korea|title=Tower Palace Two, Tower F|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121213803/https://www.emporis.com/buildings/131361/tower-palace-two-tower-f-seoul-south-korea|archive-date=21 January 2021|access-date=23 February 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/tower-palace-two-tower-f/1947|title=Tower Palace Two, Tower F|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20220926070115/https://www.skyscrapercenter.com/building/tower-palace-two-tower-f/1947|archive-date=26 September 2022|access-date=23 February 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |32 |Sindorim Daeseong D-Cube City |[[File:SIndorim_Station_&_D_Cube_City.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:SIndorim_Station_&_D_Cube_City.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|190|m|ft|abbr=on}} | align="center" |43 | align="center" |2011 |[[Gurohverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=84339|title=D-Cube City Tower|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516111401/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=84339|archive-date=16 May 2022|access-date=4 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/complex/127064/daesung-d-cube-city-seoul-south-korea|title=Daesung D-Cube City|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306174738/https://www.emporis.com/complex/127064/daesung-d-cube-city-seoul-south-korea|archive-date=6 March 2019|access-date=4 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/daesung-d-cube-city-headquarters/8830|title=Daesung D-Cube City Headquarters|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511165609/https://www.skyscrapercenter.com/building/daesung-d-cube-city-headquarters/8830|archive-date=11 May 2021|access-date=4 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |33 |Techno Mart 21 |[[File:석양,_by_박형열_(10777312745).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%EC%84%9D%EC%96%91,_by_%EB%B0%95%ED%98%95%EC%97%B4_(10777312745).jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|189|m|ft|abbr=on}} | align="center" |38 | align="center" |1998 |[[Gwangjinhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=1591|title=Techno Mart 21|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516115246/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=1591|archive-date=16 May 2022|access-date=5 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/106777/techno-mart-21-seoul-south-korea|title=Techno Mart 21|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516141530/https://www.emporis.com/buildings/106777/techno-mart-21-seoul-south-korea|archive-date=16 May 2022|access-date=5 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/techno-mart-21/2015|title=Techno Mart 21|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20221207035416/https://www.skyscrapercenter.com/building/techno-mart-21/2015|archive-date=7 December 2022|access-date=5 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |34 |One IFC Office Tower |[[File:Yeouido_1.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yeouido_1.jpg|100x100dp]] | align="center" |{{convert|186|m|ft|abbr=on}} | align="center" |32 | align="center" |2012 |[[Yeongdeungpohverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=73872|title=One IFC|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516121521/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=73872|archive-date=16 May 2022|access-date=5 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/buildings/227633/one-ifc-office-tower-seoul-south-korea|title=One IFC Office Tower|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111606/https://www.emporis.com/buildings/227633/one-ifc-office-tower-seoul-south-korea|archive-date=6 March 2019|access-date=5 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/one-international-finance-center/2110|title=One International Finance Center|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20221207032054/https://www.skyscrapercenter.com/building/one-international-finance-center/2110|archive-date=7 December 2022|access-date=5 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |34 |Mokdong Trapalace Tower A |[[File:Dorimcheon,_looking_downstream_(west)_towards_Anyangcheon.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dorimcheon,_looking_downstream_(west)_towards_Anyangcheon.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|186|m|ft|abbr=on}} | align="center" |49 | align="center" |2009 |[[Yangcheonhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=85090|title=Mokdong Trapalace Western A|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516063114/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=85090|archive-date=16 May 2022|access-date=5 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/224325/mokdong-trapalace-building-a-seoul-south-korea|title=Mokdong Trapalace Building A|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111542/https://www.emporis.com/buildings/224325/mokdong-trapalace-building-a-seoul-south-korea|archive-date=6 March 2019|access-date=5 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/mokdong-trapalace-tower-a/2204|title=Mokdong Trapalace Tower A|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20221101164858/https://www.skyscrapercenter.com/building/mokdong-trapalace-tower-a/2204|archive-date=1 November 2022|access-date=5 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |36 |Cheongnyangni Station Lotte Castle SKY-L65 - Landmark Tower |[[File:Dongdaemun-gu_seen_from_Seed_Cube_Changdong.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dongdaemun-gu_seen_from_Seed_Cube_Changdong.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|185|m|ft|abbr=on}} | align="center" |42 | align="center" |2023 |[[Dongdaemunhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=112402|title=Lotte Castle SKY-L65 Landmark Tower|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230321153349/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=112402|archive-date=21 March 2023|access-date=16 July 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |36 |Sangbong Premier's Emco Tower 1 | | align="center" |{{convert|185|m|ft|abbr=on}} | align="center" |47 | align="center" |2014 |[[Jungnanghverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=84427|title=Sangbong Premier's Amco Tower C|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516130426/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=84427|archive-date=16 May 2022|access-date=5 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/buildings/1213122/sangbong-premiers-emco-tower-1-seoul-south-korea|title=Sangbong Premier's Emco Tower 1|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306174750/https://www.emporis.com/buildings/1213122/sangbong-premiers-emco-tower-1-seoul-south-korea|archive-date=6 March 2019|access-date=5 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/sangbong-premiers-amco-tower-1/12405|title=Sangbong Premier's AMCO Tower 1|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208125406/https://www.skyscrapercenter.com/building/sangbong-premiers-amco-tower-1/12405|archive-date=8 December 2021|access-date=5 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |36 |G-Valley G-Square | | align="center" |{{convert|185|m|ft|abbr=on}} | align="center" |39 | align="center" |2020 |[[Gurohverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=106523|title=G-Tower|website=SkyscraperPage.com|access-date=5 March 2023}}</ref> |- | align="center" |39 |Seoul Trimage Tower III |[[File:Seongsu_Bridge_and_Lotte_World_Tower.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Seongsu_Bridge_and_Lotte_World_Tower.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|184|m|ft|abbr=on}} | align="center" |36 | align="center" |2017 |[[Seongdonghverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=103935|title=Trimage 103|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306043657/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=103935|archive-date=6 March 2019|access-date=4 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1274165/seoul-trimage-tower-iii-seoul-south-korea|title=Seoul Trimage Tower III|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306174800/https://www.emporis.com/buildings/1274165/seoul-trimage-tower-iii-seoul-south-korea|archive-date=6 March 2019|access-date=4 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/seoul-trimage-tower-iii/19642|title=Seoul Trimage Tower III|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20200709154333/http://www.skyscrapercenter.com/building/seoul-trimage-tower-iii/19642|archive-date=9 July 2020|access-date=4 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |39 |Seoul Trimage Tower IV |[[File:Seongsu_Bridge_and_Lotte_World_Tower.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Seongsu_Bridge_and_Lotte_World_Tower.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|184|m|ft|abbr=on}} | align="center" |36 | align="center" |2017 |[[Seongdonghverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=103936|title=Trimage 104|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516111950/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=103936|archive-date=16 May 2022|access-date=4 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1274166/seoul-trimage-tower-iv-seoul-south-korea|title=Seoul Trimage Tower IIII|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306174849/https://www.emporis.com/buildings/1274166/seoul-trimage-tower-iv-seoul-south-korea|archive-date=6 March 2019|access-date=4 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/seoul-trimage-tower-iv/19643|title=Seoul Trimage Tower IIII|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20200708152459/http://www.skyscrapercenter.com/building/seoul-trimage-tower-iv/19643|archive-date=8 July 2020|access-date=4 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |41 |Parnas Tower |[[File:Park_Hyatt_Seoul_view.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Park_Hyatt_Seoul_view.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|183|m|ft|abbr=on}} | align="center" |38 | align="center" |2016 |[[Gangnamhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=103877|title=Parnas Tower|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516055523/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=103877|archive-date=16 May 2022|access-date=5 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/buildings/1227358/parnas-hotel-seoul-south-korea|title=Parnas Hotel|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413105615/https://www.emporis.com/buildings/1227358/parnas-hotel-seoul-south-korea|archive-date=13 April 2019|access-date=5 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/parnas-tower/19632|title=Parnas Tower|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007023020/https://www.skyscrapercenter.com/building/parnas-tower/19632|archive-date=7 October 2022|access-date=5 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |41 |Mokdong Trapalace Tower C |[[File:Dorimcheon,_looking_downstream_(west)_towards_Anyangcheon.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dorimcheon,_looking_downstream_(west)_towards_Anyangcheon.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|183|m|ft|abbr=on}} | align="center" |48 | align="center" |2009 |[[Yangcheonhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=85091|title=Mokdong Trapalace Eastern A|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516131256/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=85091|archive-date=16 May 2022|access-date=5 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/224327/mokdong-trapalace-tower-c-seoul-south-korea|title=Mokdong Trapalace, Tower C|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306174814/https://www.emporis.com/buildings/224327/mokdong-trapalace-tower-c-seoul-south-korea|archive-date=6 March 2019|access-date=5 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/mokdong-trapalace-tower-c/2206|title=Mokdong Trapalace Tower C|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20221101164857/https://www.skyscrapercenter.com/building/mokdong-trapalace-tower-c/2206|archive-date=1 November 2022|access-date=5 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |41 |Shindorim Daeseong D-Cube City Tower 1 |[[File:SIndorim_Station_&_D_Cube_City.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:SIndorim_Station_&_D_Cube_City.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|183|m|ft|abbr=on}} | align="center" |51 | align="center" |2011 |[[Gurohverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=84340|title=D-Cube City A|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516063314/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=84340|archive-date=16 May 2022|access-date=4 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1193943/d-cube-residential-tower-1-seoul-south-korea|title=D-Cube Residential Tower 1|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111437/https://www.emporis.com/buildings/1193943/d-cube-residential-tower-1-seoul-south-korea|archive-date=6 March 2019|access-date=4 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/daesung-d3-city-residential-1/1983|title=Daesung D3-City Residential 1|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20210519025535/https://www.skyscrapercenter.com/building/daesung-d3-city-residential-1/1983|archive-date=19 May 2021|access-date=4 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |41 |Shindorim Daeseong D-Cube City Tower 2 |[[File:SIndorim_Station_&_D_Cube_City.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:SIndorim_Station_&_D_Cube_City.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|183|m|ft|abbr=on}} | align="center" |51 | align="center" |2011 |[[Gurohverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=84341|title=D-Cube City B|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516131420/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=84341|archive-date=16 May 2022|access-date=4 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1193944/d-cube-residential-tower-2-seoul-south-korea|title=D-Cube Residential Tower 2|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306174748/https://www.emporis.com/buildings/1193944/d-cube-residential-tower-2-seoul-south-korea|archive-date=6 March 2019|access-date=4 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/daesung-d3-city-residential-2/1984|title=Daesung D3-City Residential 2|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509111120/https://www.skyscrapercenter.com/building/daesung-d3-city-residential-2/1984|archive-date=9 May 2021|access-date=4 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |45 |Cheongnyangni Station Hanyang Sujain 192 - 104 |[[File:Dongdaemun-gu_seen_from_Seed_Cube_Changdong.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dongdaemun-gu_seen_from_Seed_Cube_Changdong.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|182|m|ft|abbr=on}} | align="center" |56 | align="center" |2023 |[[Dongdaemunhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=104008|title=Hanyang Sujain Gratte-ciel 101|website=SkyscraperPage.com|access-date=12 March 2023}}</ref> |- | align="center" |45 |Shindorim Techno Mart |[[File:Sindorim_Station_and_and_rail_lines.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sindorim_Station_and_and_rail_lines.jpg|100x100dp]] | align="center" |{{convert|182|m|ft|abbr=on}} | align="center" |40 | align="center" |2008 |[[Gurohverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=84462|title=Sindorim Techno Mart|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516111105/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=84462|archive-date=16 May 2022|access-date=4 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/224450/shindorim-techno-mart-seoul-south-korea|title=Shindorim Techno Mart|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306174730/https://www.emporis.com/buildings/224450/shindorim-techno-mart-seoul-south-korea|archive-date=6 March 2019|access-date=4 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/shindorim-techno-mart/2252|title=Shindorim Techno Mart|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20210117090850/https://www.skyscrapercenter.com/building/shindorim-techno-mart/2252|archive-date=17 January 2021|access-date=4 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |47 |Mecenapolis 101 |[[File:Seoul_Cityscape_From_the_Sky_Park_(6907573433).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Seoul_Cityscape_From_the_Sky_Park_(6907573433).jpg|100x100dp]] | align="center" |{{convert|180|m|ft|abbr=on}} | align="center" |39 | align="center" |2012 |[[Mapohverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=84544|title=Mecenatpolis 101|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306042914/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=84544|archive-date=6 March 2019|access-date=5 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1213105/mecenat-indianapolis-101-seoul-south-korea|title=Mecenat Indianapolis 101|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306174741/https://www.emporis.com/buildings/1213105/mecenat-indianapolis-101-seoul-south-korea|archive-date=6 March 2019|access-date=5 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/seogyo-xi-west-valley-residential-tower-a/15000|title=Seogyo Xi West Valley Residential Tower A|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127091328/http://www.skyscrapercenter.com/building/seogyo-xi-west-valley-residential-tower-a/15000|archive-date=27 November 2020|access-date=5 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |47 |Mecenapolis 102 |[[File:Seoul_Cityscape_From_the_Sky_Park_(6907573433).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Seoul_Cityscape_From_the_Sky_Park_(6907573433).jpg|100x100dp]] | align="center" |{{convert|180|m|ft|abbr=on}} | align="center" |39 | align="center" |2012 |[[Mapohverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=84545|title=Mecenatpolis 102|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306042647/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=84545|archive-date=6 March 2019|access-date=5 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1213106/mecenat-indianapolis-102-seoul-south-korea|title=Mecenat Indianapolis 102|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111620/https://www.emporis.com/buildings/1213106/mecenat-indianapolis-102-seoul-south-korea|archive-date=6 March 2019|access-date=5 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/seogyo-xi-west-valley-residential-tower-b/15001|title=Seogyo Xi West Valley Residential Tower B|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127084402/http://www.skyscrapercenter.com/building/seogyo-xi-west-valley-residential-tower-b/15001|archive-date=27 November 2020|access-date=5 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |47 |Mecenapolis Office Tower | | align="center" |{{convert|180|m|ft|abbr=on}} | align="center" |39 | align="center" |2012 |[[Mapohverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=84423|title=Mecenatpolis Office Tower|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516062510/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=84423|archive-date=16 May 2022|access-date=5 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/seogyo-xi-west-valley-office-tower/12878|title=Seogyo Xi West Valley Office Tower|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127091013/http://www.skyscrapercenter.com/building/seogyo-xi-west-valley-office-tower/12878|archive-date=27 November 2020|access-date=5 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |50 |Cheongnyangni Station Hanyang Sujain 192 - 102 |[[File:Dongdaemun-gu_seen_from_Seed_Cube_Changdong.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dongdaemun-gu_seen_from_Seed_Cube_Changdong.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|179|m|ft|abbr=on}} | align="center" |55 | align="center" |2023 |[[Dongdaemunhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=104009|title=Hanyang Sujain Gratte-ciel 102|website=SkyscraperPage.com|access-date=12 March 2023}}</ref> |- | align="center" |51 |The Sharp Star City Tower B |[[File:Seoul_Campus.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Seoul_Campus.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|177|m|ft|abbr=on}} | align="center" |50 | align="center" |2008 |[[Gwangjinhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=27872|title=The Sharp Star City B|website=SkyscraperPage.com|access-date=23 March 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1196109/gundae-posco-the-star-city-tower-b-seoul-south-korea|title=Gundae Posco The Star City Tower B|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111609/https://www.emporis.com/buildings/1196109/gundae-posco-the-star-city-tower-b-seoul-south-korea|archive-date=6 March 2019|access-date=19 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/gundae-posco-the-star-city-tower-b/13185|title=Gundae Posco The Star City Tower B|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202508/http://www.skyscrapercenter.com/building/gundae-posco-the-star-city-tower-b/13185|archive-date=4 March 2016|access-date=19 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |52 |ASEM Tower |[[File:Ko-wiki-10th-L1070061.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ko-wiki-10th-L1070061.JPG|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|176|m|ft|abbr=on}} | align="center" |42 | align="center" |1999 |[[Gangnamhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=940|title=ASEM Tower|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516112902/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=940|archive-date=16 May 2022|access-date=23 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/106746/asem-tower-seoul-south-korea|title=ASEM Tower|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20220809173720/https://www.emporis.com/buildings/106746/asem-tower-seoul-south-korea|archive-date=9 August 2022|access-date=23 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/asem-tower/2473|title=ASEM Tower|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815103844/https://www.skyscrapercenter.com/building/asem-tower/2473|archive-date=15 August 2022|access-date=23 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |52 |Two IFC Office Tower |[[File:TWO_IFC_Tower_Seoul.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:TWO_IFC_Tower_Seoul.jpg|100x100dp]] | align="center" |{{convert|176|m|ft|abbr=on}} | align="center" |29 | align="center" |2012 |[[Yeongdeungpohverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=87971|title=Two IFC|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516124204/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=87971|archive-date=16 May 2022|access-date=19 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/227634/two-ifc-office-tower-seoul-south-korea|title=Two IFC Office Tower|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306174821/https://www.emporis.com/buildings/227634/two-ifc-office-tower-seoul-south-korea|archive-date=6 March 2019|access-date=19 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/two-international-finance-center/2482|title=Two International Finance Center|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20211017190354/https://www.skyscrapercenter.com/building/two-international-finance-center/2482|archive-date=17 October 2021|access-date=19 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |54 |Gangdong Raemian Palace Tower 101 | | align="center" |{{convert|175|m|ft|abbr=on}} | align="center" |45 | align="center" |2017 |[[Gangdonghverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=104027|title=Raemian Gangdong Palace 101|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306043152/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=104027|archive-date=6 March 2019|access-date=23 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1274168/samsung-raemian-gangdong-palace-residential-tower-101-seoul-south-korea|title=Samsung Raemian Gangdong Palace Residential Tower 101|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111519/https://www.emporis.com/buildings/1274168/samsung-raemian-gangdong-palace-residential-tower-101-seoul-south-korea|archive-date=6 March 2019|access-date=23 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/building/samsung-raemian-gangdong-palace-residential-tower-101/19637|title=Samsung Raemian Gangdong Palace Residential Tower 101|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813230011/http://www.skyscrapercenter.com/building/samsung-raemian-gangdong-palace-residential-tower-101/19637|archive-date=13 August 2017|access-date=23 March 2023|url-status=dead}}</ref> |- | align="center" |54 |Gangdong Raemian Palace Tower 102 | | align="center" |{{convert|175|m|ft|abbr=on}} | align="center" |45 | align="center" |2017 |[[Gangdonghverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=104028|title=Raemian Gangdong Palace 102|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306043351/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=104028|archive-date=6 March 2019|access-date=23 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1274169/samsung-raemian-gangdong-palace-residential-tower-102-seoul-south-korea|title=Samsung Raemian Gangdong Palace Residential Tower 102|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306174805/https://www.emporis.com/buildings/1274169/samsung-raemian-gangdong-palace-residential-tower-102-seoul-south-korea|archive-date=6 March 2019|access-date=23 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/samsung-raemian-gangdong-palace-residential-tower-102/19638|title=Samsung Raemian Gangdong Palace Residential Tower 102|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813231408/http://www.skyscrapercenter.com/building/samsung-raemian-gangdong-palace-residential-tower-102/19638|archive-date=13 August 2017|access-date=23 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |54 |Gangdong Raemian Palace Tower 103 | | align="center" |{{convert|175|m|ft|abbr=on}} | align="center" |45 | align="center" |2017 |[[Gangdonghverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=104029|title=Raemian Gangdong Palace 103|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306042734/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=104029|archive-date=6 March 2019|access-date=23 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1274170/samsung-raemian-gangdong-palace-residential-tower-103-seoul-south-korea|title=Samsung Raemian Gangdong Palace Residential Tower 103|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111602/https://www.emporis.com/buildings/1274170/samsung-raemian-gangdong-palace-residential-tower-103-seoul-south-korea|archive-date=6 March 2019|access-date=23 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/samsung-raemian-gangdong-palace-residential-tower-103/19639|title=Samsung Raemian Gangdong Palace Residential Tower 103|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813231905/http://www.skyscrapercenter.com/building/samsung-raemian-gangdong-palace-residential-tower-103/19639|archive-date=13 August 2017|access-date=23 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |57 |Boramae Chereville |[[File:South_Korea,_Seoul,_Dongjak-gu,_Sindaebang-dong,_395-65_보라매현대아파트_-_panoramio.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:South_Korea,_Seoul,_Dongjak-gu,_Sindaebang-dong,_395-65_%EB%B3%B4%EB%9D%BC%EB%A7%A4%ED%98%84%EB%8C%80%EC%95%84%ED%8C%8C%ED%8A%B8_-_panoramio.jpg|100x100dp]] | align="center" |{{convert|174|m|ft|abbr=on}} | align="center" |49 | align="center" |2002 |[[Dongjakhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=5831|title=Boramae Samsung Chereville|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516063615/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=5831|archive-date=16 May 2022|access-date=21 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/131356/boramae-chereville-seoul-south-korea|title=Boramae Chereville|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514012700/https://www.emporis.com/buildings/131356/boramae-chereville-seoul-south-korea|archive-date=14 May 2021|access-date=21 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/boramae-chereville/2571|title=Boramae Chereville|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304132839/http://www.skyscrapercenter.com/building/boramae-chereville/2571|archive-date=4 March 2016|access-date=21 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |58 |LG Gangnam Tower |[[File:Seoul_Tower_View.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Seoul_Tower_View.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|173|m|ft|abbr=on}} | align="center" |38 | align="center" |1998 |[[Gangnamhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=3817|title=GS Tower|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516062008/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=3817|archive-date=16 May 2022|access-date=21 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/106772/lg-gangnam-tower-seoul-south-korea|title=LG Gangnam Tower|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20210615070624/https://www.emporis.com/buildings/106772/lg-gangnam-tower-seoul-south-korea|archive-date=15 June 2021|access-date=21 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/lg-gangnam-tower/2604|title=LG Gangnam Tower|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208101431/https://www.skyscrapercenter.com/building/lg-gangnam-tower/2604|archive-date=8 December 2022|access-date=21 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |58 |The Sharp Star City Tower C |[[File:Seoul_Campus.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Seoul_Campus.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|173|m|ft|abbr=on}} | align="center" |50 | align="center" |2006 |[[Gwangjinhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=27870|title=The Sharp Star City C|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516055858/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=27870|archive-date=16 May 2022|access-date=19 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/190555/the-sharp-star-city-tower-c-seoul-south-korea|title=The Sharp Star City, Tower C|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306174751/https://www.emporis.com/buildings/190555/the-sharp-star-city-tower-c-seoul-south-korea|archive-date=6 March 2019|access-date=19 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/sharp-star-city-tower-c/13181|title=Sharp Star City Tower C|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204010116/http://www.skyscrapercenter.com/building/sharp-star-city-tower-c/13181|archive-date=4 February 2016|access-date=19 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |60 |Acro Seoul Forest Office Tower | | align="center" |{{convert|172|m|ft|abbr=on}} | align="center" |35 | align="center" |2021 |[[Seongdonghverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=90274|title=D Tower|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516044237/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=90274|archive-date=16 May 2022|access-date=19 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/acro-seoul-forest-office-tower/31942|title=Acro Seoul Forest Office Tower|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|access-date=19 March 2023}}</ref> |- | align="center" |61 |Galleria Foret Tower 1 |[[File:Seoul_Forest_seen_from_Dongho_Bridge.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Seoul_Forest_seen_from_Dongho_Bridge.jpg|100x100dp]] | align="center" |{{convert|170|m|ft|abbr=on}} | align="center" |45 | align="center" |2011 |[[Seongdonghverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=84343|title=Galleria Foret 101|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516060516/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=84343|archive-date=16 May 2022|access-date=23 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1196110/galleria-foret-tower-1-seoul-south-korea|title=Galleria Foret Tower 1|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111626/https://www.emporis.com/buildings/1196110/galleria-foret-tower-1-seoul-south-korea|archive-date=6 March 2019|access-date=23 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/galleria-foret-tower-1/2743|title=Galleria Foret Tower 1|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20160325051420/http://www.skyscrapercenter.com/building/galleria-foret-tower-1/2743|archive-date=25 March 2016|access-date=23 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |61 |Galleria Foret Tower 2 |[[File:Seoul_Forest_seen_from_Dongho_Bridge.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Seoul_Forest_seen_from_Dongho_Bridge.jpg|100x100dp]] | align="center" |{{convert|170|m|ft|abbr=on}} | align="center" |45 | align="center" |2011 |[[Seongdonghverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=84344|title=Galleria Foret 102|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516130750/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=84344|archive-date=16 May 2022|access-date=23 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1196111/galleria-foret-tower-2-seoul-south-korea|title=Galleria Foret Tower 2|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306174842/https://www.emporis.com/buildings/1196111/galleria-foret-tower-2-seoul-south-korea|archive-date=6 March 2019|access-date=23 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/galleria-foret-tower-2/2744|title=Galleria Foret Tower 2|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304140915/http://www.skyscrapercenter.com/building/galleria-foret-tower-2/2744|archive-date=4 March 2016|access-date=23 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |61 |Yeouido Brighten Residence A |[[File:Yeouido_sunset_seen_from_Dongjak_Bridge_20230726.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yeouido_sunset_seen_from_Dongjak_Bridge_20230726.jpg|100x100dp]] | align="center" |{{convert|168|m|ft|abbr=on}} | align="center" |49 | align="center" |2023 |[[Yeongdeungpohverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=125211|title=Yeouido Brighten 101|website=SkyscraperPage.com|access-date=16 July 2023}}</ref> |- | align="center" |61 |Yeouido Brighten Residence B |[[File:Yeouido_sunset_seen_from_Dongjak_Bridge_20230726.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yeouido_sunset_seen_from_Dongjak_Bridge_20230726.jpg|100x100dp]] | align="center" |{{convert|168|m|ft|abbr=on}} | align="center" |49 | align="center" |2023 |[[Yeongdeungpohverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=125212|title=Yeouido Brighten 102|website=SkyscraperPage.com|access-date=16 July 2023}}</ref> |- | align="center" |61 |Yeouido Brighten Officetel |[[File:Yeouido_sunset_seen_from_Dongjak_Bridge_20230726.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yeouido_sunset_seen_from_Dongjak_Bridge_20230726.jpg|100x100dp]] | align="center" |{{convert|168|m|ft|abbr=on}} | align="center" |49 | align="center" |2023 |[[Yeongdeungpohverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=125213|title=Yeouido Brighten 103|website=SkyscraperPage.com|access-date=16 July 2023}}</ref> |- | align="center" |61 |Yeouido Brighten Office |[[File:Yeouido_sunset_seen_from_Dongjak_Bridge_20230726.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yeouido_sunset_seen_from_Dongjak_Bridge_20230726.jpg|100x100dp]] | align="center" |{{convert|168|m|ft|abbr=on}} | align="center" |49 | align="center" |2023 |[[Yeongdeungpohverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=125210|title=Yeouido Brighton Office building|website=SkyscraperPage.com|access-date=18 March 2023}}</ref> |- | align="center" |61 |Hyundai 41 Tower |[[File:Mok-dong_Hyperion1.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mok-dong_Hyperion1.jpg|133x133dp]] | align="center" |{{convert|168|m|ft|abbr=on}} | align="center" |41 | align="center" |2001 |[[Yangcheonhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=12407|title=Hyundai 41 Tower|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516042846/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=12407|archive-date=16 May 2022|access-date=21 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/137707/hyundai-41-tower-seoul-south-korea|title=Hyundai 41 Tower|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20220707171342/https://www.emporis.com/buildings/137707/hyundai-41-tower-seoul-south-korea|archive-date=7 July 2022|access-date=21 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/hyundai-41-tower/2918|title=Hyundai 41 Tower|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304141251/http://www.skyscrapercenter.com/building/hyundai-41-tower/2918|archive-date=4 March 2016|access-date=21 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |68 |Academy Sweet |[[File:Seoul_Aerial_Shot_10.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Seoul_Aerial_Shot_10.jpg|100x100dp]] | align="center" |{{convert|167|m|ft|abbr=on}} | align="center" |51 | align="center" |2004 |[[Yongsanhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=4501|title=Academy Sweet|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516130520/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=4501|archive-date=16 May 2022|access-date=23 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/156213/academy-sweet-seoul-south-korea|title=Academy Sweet|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20210801004509/https://www.emporis.com/buildings/156213/academy-sweet-seoul-south-korea|archive-date=1 August 2021|access-date=23 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/academy-sweet/2930|title=Academy Sweet|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20200709202856/http://www.skyscrapercenter.com/building/academy-sweet/2930|archive-date=9 July 2020|access-date=23 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |69 |Raemian Caelitus Tower 2 |[[File:N_Seoul_Tower_and_Raemian_Caelitus.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:N_Seoul_Tower_and_Raemian_Caelitus.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|166|m|ft|abbr=on}} | align="center" |42 | align="center" |2015 |[[Yongsanhverfi]] |<ref name="Raemian Caelitus2" /><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1208765/ichon-rex-tower-b-seoul-south-korea|title=Ichon Rex Tower B|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111605/https://www.emporis.com/buildings/1208765/ichon-rex-tower-b-seoul-south-korea|archive-date=6 March 2019|access-date=19 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/ichon-rex-tower-b/15283|title=Ichon Rex Tower B|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103050335/http://www.skyscrapercenter.com/building/ichon-rex-tower-b/15283|archive-date=3 November 2019|access-date=19 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |70 |Samsung Tower Palace 1 Tower D |[[File:구룡산_국수봉.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%EA%B5%AC%EB%A3%A1%EC%82%B0_%EA%B5%AD%EC%88%98%EB%B4%89.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|164|m|ft|abbr=on}} | align="center" |42 | align="center" |2002 |[[Gangnamhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7002|title=Tower Palace 1 Tower D|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102145258/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7002|archive-date=2 January 2023|access-date=19 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/131359/tower-palace-one-tower-d-seoul-south-korea|title=Tower Palace One, Tower D|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20210920085712/https://www.emporis.com/buildings/131359/tower-palace-one-tower-d-seoul-south-korea|archive-date=20 September 2021|access-date=19 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/tower-palace-one-tower-d/3767|title=Tower Palace One, Tower D|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016002131/https://www.skyscrapercenter.com/building/tower-palace-one-tower-d/3767|archive-date=16 October 2021|access-date=19 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |71 |Daelim Acrovill 1 |[[File:View_of_YangJe-Cheon.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:View_of_YangJe-Cheon.jpg|100x100dp]] | align="center" |{{convert|163|m|ft|abbr=on}} | align="center" |46 | align="center" |1999 |[[Gangnamhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=2531|title=Daelim Acrovill A|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516130802/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=2531|archive-date=16 May 2022|access-date=23 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/106767/daelim-acrovill-one-seoul-south-korea|title=Daelim Acrovill One|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20220808080656/https://www.emporis.com/buildings/106767/daelim-acrovill-one-seoul-south-korea|archive-date=8 August 2022|access-date=23 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/daelim-acrovill-one/3146|title=Daelim Acrovill One|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20221207041336/https://www.skyscrapercenter.com/building/daelim-acrovill-one/3146|archive-date=7 December 2022|access-date=23 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |71 |Daelim Acrovill 2 |[[File:View_of_YangJe-Cheon.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:View_of_YangJe-Cheon.jpg|100x100dp]] | align="center" |{{convert|163|m|ft|abbr=on}} | align="center" |46 | align="center" |1999 |[[Gangnamhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=540|title=Daelim Acrovill B|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516120433/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=540|archive-date=16 May 2022|access-date=23 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/106768/daelim-acrovill-two-seoul-south-korea|title=Daelim Acrovill Two|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20210920054055/https://www.emporis.com/buildings/106768/daelim-acrovill-two-seoul-south-korea|archive-date=20 September 2021|access-date=23 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/daelim-acrovill-two/3147|title=Daelim Acrovill Two|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003005041/https://www.skyscrapercenter.com/building/daelim-acrovill-two/3147|archive-date=3 October 2022|access-date=23 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |71 |Mokdong Trapalace Tower B |[[File:Dorimcheon,_looking_downstream_(west)_towards_Anyangcheon.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dorimcheon,_looking_downstream_(west)_towards_Anyangcheon.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|163|m|ft|abbr=on}} | align="center" |42 | align="center" |2009 |[[Yangcheonhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=85092|title=Mokdong Trapalace Western B|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516045439/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=85092|archive-date=16 May 2022|access-date=19 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/224326/mokdong-trapalace-tower-b-seoul-south-korea|title=Mokdong Trapalace, Tower B|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111458/https://www.emporis.com/buildings/224326/mokdong-trapalace-tower-b-seoul-south-korea|archive-date=6 March 2019|access-date=19 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/mokdong-trapalace-tower-b/2205|title=Mokdong Trapalace Tower B|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20221101164858/https://www.skyscrapercenter.com/building/mokdong-trapalace-tower-b/2205|archive-date=1 November 2022|access-date=19 March 2023|url-status=dead}}</ref> |- | align="center" |71 |Cheongnyangni Station Hanyang Sujain 192 - 103 |[[File:Dongdaemun-gu_seen_from_Seed_Cube_Changdong.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dongdaemun-gu_seen_from_Seed_Cube_Changdong.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|163|m|ft|abbr=on}} | align="center" |50 | align="center" |2023 |[[Dongdaemunhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=104009|title=Hanyang Sujain Gratte-ciel 103|website=SkyscraperPage.com|access-date=12 March 2023}}</ref> |- | align="center" |75 |Hyundai Superville Tower D |[[File:Nambu_Beltway_near_Yangjae_Station.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nambu_Beltway_near_Yangjae_Station.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|162|m|ft|abbr=on}} | align="center" |46 | align="center" |2003 |[[Seochohverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=12455|title=Hyundai Superville A|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516051818/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=12455|archive-date=16 May 2022|access-date=23 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/162894/hyundai-superville-tower-d-seoul-south-korea|title=Hyundai Superville, Tower D|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815194947/https://www.emporis.com/buildings/162894/hyundai-superville-tower-d-seoul-south-korea|archive-date=15 August 2020|access-date=23 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/hyundai-superville-tower-d/3215|title=Hyundai Superville Tower D|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813224158/http://www.skyscrapercenter.com/building/hyundai-superville-tower-d/3215|archive-date=13 August 2017|access-date=23 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |76 |Seed Cube Chang-Dong |[[File:Dobong-gu_Jungnangcheon_Park.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dobong-gu_Jungnangcheon_Park.jpg|alt=|133x133dp]] | align="center" |{{convert|160|m|ft|abbr=on}} | align="center" |49 | align="center" |2023 |[[Dobonghverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=141127|title=Seed Cube Changdong|website=SkyscraperPage.com|access-date=28 March 2023}}</ref> |- | align="center" |76 |Mokdong Trapalace Tower D |[[File:Dorimcheon,_looking_downstream_(west)_towards_Anyangcheon.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dorimcheon,_looking_downstream_(west)_towards_Anyangcheon.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|160|m|ft|abbr=on}} | align="center" |41 | align="center" |2009 |[[Yangcheonhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=85093|title=Mokdong Trapalace Eastern B|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516123714/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=85093|archive-date=16 May 2022|access-date=19 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/buildings/224328/mokdong-trapalace-building-d-seoul-south-korea|title=Mokdong Trapalace Building D|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111624/https://www.emporis.com/buildings/224328/mokdong-trapalace-building-d-seoul-south-korea|archive-date=6 March 2019|access-date=19 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/mokdong-trapalace-tower-d/2207|title=Mokdong Trapalace Tower D|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20221101164858/https://www.skyscrapercenter.com/building/mokdong-trapalace-tower-d/2207|archive-date=1 November 2022|access-date=19 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |76 |Seoul Forest by POSCO Tower I |[[File:서울숲더샵_3.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%EC%84%9C%EC%9A%B8%EC%88%B2%EB%8D%94%EC%83%B5_3.jpg|176x176dp]] | align="center" |{{convert|160|m|ft|abbr=on}} | align="center" |42 | align="center" |2014 |[[Seongdonghverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=104017|title=Seoul Forest The Sharp 101|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516051700/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=104017|archive-date=16 May 2022|access-date=23 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1227364/seoul-forest-the-tower-1-seoul-south-korea|title=Seoul Forest The # Tower 1|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209152025/https://www.emporis.com/buildings/1227364/seoul-forest-the-tower-1-seoul-south-korea|archive-date=9 December 2017|access-date=23 March 2023|url-status=usurped}}</ref> |- | align="center" |76 |Seoul Forest by POSCO Tower II |[[File:서울숲더샵_3.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%EC%84%9C%EC%9A%B8%EC%88%B2%EB%8D%94%EC%83%B5_3.jpg|176x176dp]] | align="center" |{{convert|160|m|ft|abbr=on}} | align="center" |42 | align="center" |2014 |[[Seongdonghverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=104018|title=Seoul Forest The Sharp 102|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150905172036/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=104018|archive-date=5 September 2015|access-date=23 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1227365/seoul-forest-the-tower-2-seoul-south-korea|title=Seoul Forest The # Tower 2|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220410/http://www.emporis.com/buildings/1227365/seoul-forest-the-tower-2-seoul-south-korea|archive-date=4 March 2016|access-date=23 March 2023|url-status=usurped}}</ref> |- | align="center" |76 |Seoul Forest by POSCO Tower III |[[File:서울숲더샵_3.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%EC%84%9C%EC%9A%B8%EC%88%B2%EB%8D%94%EC%83%B5_3.jpg|176x176dp]] | align="center" |{{convert|160|m|ft|abbr=on}} | align="center" |42 | align="center" |2014 |[[Seongdonghverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=104019|title=Seoul Forest The Sharp 103|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929170005/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=104019|archive-date=29 September 2017|access-date=23 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1227366/seoul-forest-the-tower-3-seoul-south-korea|title=Seoul Forest The # Tower 3|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804215238/https://www.emporis.com/buildings/1227366/seoul-forest-the-tower-3-seoul-south-korea|archive-date=4 August 2017|access-date=23 March 2023|url-status=usurped}}</ref> |- | align="center" |76 |SK Building |[[File:SK_Group_Headquarters_(SK그룹_본사_건물).JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:SK_Group_Headquarters_(SK%EA%B7%B8%EB%A3%B9_%EB%B3%B8%EC%82%AC_%EA%B1%B4%EB%AC%BC).JPG|134x134dp]] | align="center" |{{convert|160|m|ft|abbr=on}} | align="center" |38 | align="center" |2000 |[[Jongnohverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=12374|title=SK Building|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516131314/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=12374|archive-date=16 May 2022|access-date=23 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/106705/sk-building-seoul-south-korea|title=SK Building|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814122957/https://www.emporis.com/buildings/106705/sk-building-seoul-south-korea|archive-date=14 August 2022|access-date=23 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/sk-building/3292|title=SK Building|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20200708205128/https://www.skyscrapercenter.com/building/sk-building/3292|archive-date=8 July 2020|access-date=23 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |82 |Sangbong Premier's Emco Tower 2 | | align="center" |{{convert|159|m|ft|abbr=on}} | align="center" |43 | align="center" |2014 |[[Jungnanghverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=84611|title=Sangbong Premier's Amco Tower A|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516043713/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=84611|archive-date=16 May 2022|access-date=19 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/buildings/1213123/sangbong-premiers-emco-tower-2-seoul-south-korea|title=Sangbong Premier's Emco Tower 2|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306174803/https://www.emporis.com/buildings/1213123/sangbong-premiers-emco-tower-2-seoul-south-korea|archive-date=6 March 2019|access-date=19 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/sangbong-premiers-amco-tower-2/12406|title=Sangbong Premier's AMCO Tower 2|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304204048/http://www.skyscrapercenter.com/building/sangbong-premiers-amco-tower-2/12406|archive-date=4 March 2016|access-date=19 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |82 |Sangbong Premier's Emco Tower 3 | | align="center" |{{convert|159|m|ft|abbr=on}} | align="center" |43 | align="center" |2014 |[[Jungnanghverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=84612|title=Sangbong Premier's Amco Tower B|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516054416/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=84612|archive-date=16 May 2022|access-date=19 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/buildings/1213124/sangbong-premiers-emco-tower-3-seoul-south-korea|title=Sangbong Premier's Emco Tower 3|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306174859/https://www.emporis.com/buildings/1213124/sangbong-premiers-emco-tower-3-seoul-south-korea|archive-date=6 March 2019|access-date=19 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/sangbong-premiers-amco-tower-3/12407|title=Sangbong Premier's AMCO Tower 3|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304203851/http://www.skyscrapercenter.com/building/sangbong-premiers-amco-tower-3/12407|archive-date=4 March 2016|access-date=19 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |82 |Teheran-ro 237 Tower A | | align="center" |{{convert|159|m|ft|abbr=on}} | align="center" |37 | align="center" |2021 |[[Gangnamhverfi]] |<ref name="Center Field2">{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=105744|title=Center Field|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516112319/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=105744|archive-date=16 May 2022|access-date=24 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |82 |Teheran-ro 237 Tower B | | align="center" |{{convert|159|m|ft|abbr=on}} | align="center" |35 | align="center" |2021 |[[Gangnamhverfi]] |<ref name="Center Field2" /> |- | align="center" |86 |I-Park Tower 103 |[[File:Seoul_(Sports_Complex)_from_ASEM_Tower_-_panoramio_-_ekeidar.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Seoul_(Sports_Complex)_from_ASEM_Tower_-_panoramio_-_ekeidar.jpg|100x100dp]] | align="center" |{{convert|158|m|ft|abbr=on}} | align="center" |46 | align="center" |2004 |[[Gangnamhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=12473|title=Hyundai IPARK 101|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516130432/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=12473|archive-date=16 May 2022|access-date=24 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/101857/i-park-tower-103-seoul-south-korea|title=I-Park Tower 103|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20211027091943/https://www.emporis.com/buildings/101857/i-park-tower-103-seoul-south-korea|archive-date=27 October 2021|access-date=24 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/i-park-tower-103/3424|title=I-Park Tower 103|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129194449/https://www.skyscrapercenter.com/building/i-park-tower-103/3424|archive-date=29 November 2020|access-date=24 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |87 |Yeouido Post Office | | align="center" |{{convert|157|m|ft|abbr=on}} | align="center" |33 | align="center" |2020 |[[Yeongdeungpohverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=122405|title=Yeouido Post Tower|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516131232/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=122405|archive-date=16 May 2022|access-date=24 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |88 |I-Park Tower 101 |[[File:Seoul_(Sports_Complex)_from_ASEM_Tower_-_panoramio_-_ekeidar.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Seoul_(Sports_Complex)_from_ASEM_Tower_-_panoramio_-_ekeidar.jpg|100x100dp]] | align="center" |{{convert|156|m|ft|abbr=on}} | align="center" |45 | align="center" |2004 |[[Gangnamhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=12488|title=Hyundai IPARK 102|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516131302/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=12488|archive-date=16 May 2022|access-date=24 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/buildings/101855/i-park-tower-101-seoul-south-korea|title=I-Park Tower 101|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20220629151953/https://www.emporis.com/buildings/101855/i-park-tower-101-seoul-south-korea|archive-date=29 June 2022|access-date=24 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/i-park-tower-101/3619|title=I-Park Tower 101|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20200709110509/http://www.skyscrapercenter.com/building/i-park-tower-101/3619|archive-date=9 July 2020|access-date=24 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |88 |Doosan Tower |[[File:Seúl,_Corea_Del_Sur_-_panoramio_(16).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Se%C3%BAl,_Corea_Del_Sur_-_panoramio_(16).jpg|133x133dp]] | align="center" |{{convert|156|m|ft|abbr=on}} | align="center" |34 | align="center" |1999 |[[Jongnohverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=3328|title=Doosan Tower|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516121714/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=3328|archive-date=16 May 2022|access-date=24 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/106763/doosan-tower-seoul-south-korea|title=Doosan Tower|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201163219/https://www.emporis.com/buildings/106763/doosan-tower-seoul-south-korea|archive-date=1 December 2021|access-date=24 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/doosan-tower/3616|title=Doosan Tower|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226041731/https://www.skyscrapercenter.com/building/doosan-tower/3616|archive-date=26 February 2021|access-date=24 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |90 |Sangbong Santé Le Ciel East Tower |[[File:ROK_National_Route_6_Manguro_Mangu_Crossroad(Westward_Dir)_1.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:ROK_National_Route_6_Manguro_Mangu_Crossroad(Westward_Dir)_1.jpg|100x100dp]] | align="center" |{{convert|155|m|ft|abbr=on}} | align="center" |41 | align="center" |2009 |[[Jungnanghverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=85079|title=Sangbong Duo Turris B|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516111736/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=85079|archive-date=16 May 2022|access-date=23 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1227268/sangbong-sante-le-ciel-east-tower-seoul-south-korea|title=Sangbong-Sante le Ciel Eest Tower|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111457/https://www.emporis.com/buildings/1227268/sangbong-sante-le-ciel-east-tower-seoul-south-korea|archive-date=6 March 2019|access-date=23 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/sangbong-sante-ciel-1/3683|title=Sangbong Sante-ciel 1|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813232035/http://www.skyscrapercenter.com/building/sangbong-sante-ciel-1/3683|archive-date=13 August 2017|access-date=23 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |90 |Sangbong Santé Le Ciel West Tower |[[File:ROK_National_Route_6_Manguro_Mangu_Crossroad(Westward_Dir)_1.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:ROK_National_Route_6_Manguro_Mangu_Crossroad(Westward_Dir)_1.jpg|100x100dp]] | align="center" |{{convert|155|m|ft|abbr=on}} | align="center" |41 | align="center" |2009 |[[Jungnanghverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=85078|title=Sangbong Duo Turris A|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516131138/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=85078|archive-date=16 May 2022|access-date=23 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1227270/sangbong-sante-le-ciel-west-tower-seoul-south-korea|title=Sangbong-Sante le Ciel Wast Tower|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306174834/https://www.emporis.com/buildings/1227270/sangbong-sante-le-ciel-west-tower-seoul-south-korea|archive-date=6 March 2019|access-date=23 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/sangbong-sante-ciel-2/3684|title=Sangbong Sante-ciel 2|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813222800/http://www.skyscrapercenter.com/building/sangbong-sante-ciel-2/3684|archive-date=13 August 2017|access-date=23 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |90 |The Sharp Star City Tower D |[[File:Seoul_Campus.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Seoul_Campus.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|155|m|ft|abbr=on}} | align="center" |45 | align="center" |2006 |[[Gwangjinhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=27871|title=The Sharp Star City D|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516130608/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=27871|archive-date=16 May 2022|access-date=19 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/buildings/190556/the-sharp-star-city-tower-d-seoul-south-korea|title=The Sharp Star City, Tower D|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20210730072833/https://www.emporis.com/buildings/190556/the-sharp-star-city-tower-d-seoul-south-korea|archive-date=30 July 2021|access-date=19 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/sharp-star-city-tower-d/13180|title=Sharp Star City Tower D|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204005805/http://www.skyscrapercenter.com/building/sharp-star-city-tower-d/13180|archive-date=4 February 2016|access-date=19 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |90 |Yongsan Prugio Summit Tower I |[[File:20200717_224600unidentified_places_in_south_korea_IMG_4103.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20200717_224600unidentified_places_in_south_korea_IMG_4103.jpg|100x100dp]] | align="center" |{{convert|155|m|ft|abbr=on}} | align="center" |39 | align="center" |2017 |[[Yongsanhverfi]] |<ref name="Yongsan Prugio Summit2">{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=104012|title=Yongsan Prugio Summit|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929175053/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=104012|archive-date=29 September 2017|access-date=23 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1366037/yongsan-prugio-summit-towers-102-seoul-south-korea|title=Yongsan Prugio Summit Towers 102|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20180624150532/https://www.emporis.com/buildings/1366037/yongsan-prugio-summit-towers-102-seoul-south-korea|archive-date=24 June 2018|access-date=23 March 2023|url-status=usurped}}</ref> |- | align="center" |94 |S-Trenue |[[File:S_Trenue_Yeouido.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:S_Trenue_Yeouido.jpg|alt=|133x133dp]] | align="center" |{{convert|154|m|ft|abbr=on}} | align="center" |36 | align="center" |2009 |[[Yeongdeungpohverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=84446|title=S-Trenue|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516115013/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=84446|archive-date=16 May 2022|access-date=28 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1154182/s-trenue-seoul-south-korea|title=S-Trenue|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111638/https://www.emporis.com/buildings/1154182/s-trenue-seoul-south-korea|archive-date=6 March 2019|access-date=28 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/s-trenue/3075|title=S-Trenue|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808191138/http://www.skyscrapercenter.com/building/s-trenue/3075|archive-date=8 August 2019|access-date=28 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |94 |Brownstone Seoul 101 | | align="center" |{{convert|154|m|ft|abbr=on}} | align="center" |39 | align="center" |2005 |[[Jongnohverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=84468|title=Brownstone Seoul 101|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516063302/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=84468|archive-date=16 May 2022|access-date=28 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/225248/brownstone-seoul-101-seoul-south-korea|title=Brownstone Seoul 101|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306234802/https://www.emporis.com/buildings/225248/brownstone-seoul-101-seoul-south-korea|archive-date=6 March 2019|access-date=28 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/brownstone-seoul-101/1955|title=Brownstone Seoul 101|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115162656/http://www.skyscrapercenter.com/building/brownstone-seoul-101/1955|archive-date=15 January 2020|access-date=28 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |96 |Dongbu Finance Building |[[File:Seoul_Posco_Building_-_panoramio.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Seoul_Posco_Building_-_panoramio.jpg|100x100dp]] | align="center" |{{convert|151|m|ft|abbr=on}} | align="center" |35 | align="center" |2001 |[[Gangnamhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=12490|title=DB Finance Center|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516130744/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=12490|archive-date=16 May 2022|access-date=28 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/131368/dongbu-finance-building-seoul-south-korea|title=Dongbu Finance Building|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20220216043412/https://www.emporis.com/buildings/131368/dongbu-finance-building-seoul-south-korea|archive-date=16 February 2022|access-date=28 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/dongbu-finance-building/3945|title=Dongbu Finance Building|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208194659/https://www.skyscrapercenter.com/building/dongbu-finance-building/3945|archive-date=8 December 2022|access-date=28 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |96 |Yeouido Richensia Tower 1 |[[File:Yeouido,_view_from_highway.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yeouido,_view_from_highway.jpg|100x100dp]] | align="center" |{{convert|151|m|ft|abbr=on}} | align="center" |40 | align="center" |2004 |[[Yeongdeungpohverfi]] |<ref name="Kumho Richensia2">{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=12532|title=Kumho Richensia|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230321153342/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=12532|archive-date=21 March 2023|access-date=28 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/163649/kumho-richensia-tower-a-seoul-south-korea|title=Kumho Richensia, Tower A|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129014226/https://www.emporis.com/buildings/163649/kumho-richensia-tower-a-seoul-south-korea|archive-date=29 January 2022|access-date=28 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/kumho-richensia-tower-a/3934|title=Kumho Richensia Tower A|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20160403135050/http://www.skyscrapercenter.com/building/kumho-richensia-tower-a/3934|archive-date=3 April 2016|access-date=28 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |96 |Yeouido Richensia Tower 2 |[[File:Yeouido,_view_from_highway.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yeouido,_view_from_highway.jpg|100x100dp]] | align="center" |{{convert|151|m|ft|abbr=on}} | align="center" |40 | align="center" |2004 |[[Yeongdeungpohverfi]] |<ref name="Kumho Richensia2" /><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/163650/kumho-richensia-tower-b-seoul-south-korea|title=Kumho Richensia, Tower B|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124102213/https://www.emporis.com/buildings/163650/kumho-richensia-tower-b-seoul-south-korea|archive-date=24 January 2021|access-date=28 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/kumho-richensia-tower-b/4142|title=Kumho Richensia Tower B|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20160325054716/http://skyscrapercenter.com/building/kumho-richensia-tower-b/4142|archive-date=25 March 2016|access-date=28 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |99 |KCC Welltz Tower A | | align="center" |{{convert|150|m|ft|abbr=on}} | align="center" |39 | align="center" |2015 |[[Yongsanhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1260470/yongsan-kcc-101-seoul-south-korea|title=Yongsan KCC 101|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814062408/https://www.emporis.com/buildings/1260470/yongsan-kcc-101-seoul-south-korea|archive-date=14 August 2017|access-date=28 March 2023|url-status=usurped}}</ref> |- | align="center" |99 |KCC Welltz Tower B | | align="center" |{{convert|150|m|ft|abbr=on}} | align="center" |39 | align="center" |2015 |[[Yongsanhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1260471/yongsan-kcc-102-seoul-south-korea|title=Yongsan KCC 102|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814055014/https://www.emporis.com/buildings/1260471/yongsan-kcc-102-seoul-south-korea|archive-date=14 August 2017|access-date=28 March 2023|url-status=usurped}}</ref> |- | align="center" |99 |Centreville Asterium Office Tower |[[File:Seoul_Station_and_Hangang-daero.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Seoul_Station_and_Hangang-daero.jpg|100x100dp]] | align="center" |{{convert|150|m|ft|abbr=on}} | align="center" |35 | align="center" |2013 |[[Yongsanhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=61083|title=KDB Life Tower|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814020414/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=61083|archive-date=14 August 2017|access-date=28 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |99 |Centreville Asterium Residential Tower 101 |[[File:Seoul_Station_and_Hangang-daero.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Seoul_Station_and_Hangang-daero.jpg|100x100dp]] | align="center" |{{convert|150|m|ft|abbr=on}} | align="center" |35 | align="center" |2013 |[[Yongsanhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=6100|title=Centreville Asterium Seoul C|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813230212/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=6100|archive-date=13 August 2017|access-date=28 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |99 |Centreville Asterium Residential Tower 102 |[[File:Seoul_Station_and_Hangang-daero.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Seoul_Station_and_Hangang-daero.jpg|100x100dp]] | align="center" |{{convert|150|m|ft|abbr=on}} | align="center" |35 | align="center" |2013 |[[Yongsanhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=17573|title=Centreville Asterium Seoul B|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813230535/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=17573|archive-date=13 August 2017|access-date=28 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |99 |Galleria Palace Tower A |[[File:Westward_view_from_Lotte_World_Tower.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Westward_view_from_Lotte_World_Tower.jpg|100x100dp]] | align="center" |{{convert|150|m|ft|abbr=on}} | align="center" |46 | align="center" |2005 |[[Songpahverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=12525|title=Galleria Palace Tower A|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306043322/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=12525|archive-date=6 March 2019|access-date=28 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/163663/galleria-palace-tower-a-seoul-south-korea|title=Galleria Palace, Tower A|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306174753/https://www.emporis.com/buildings/163663/galleria-palace-tower-a-seoul-south-korea|archive-date=6 March 2019|access-date=28 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/galleria-palace-tower-a/4070|title=Galleria Palace Tower A|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813231951/http://www.skyscrapercenter.com/building/galleria-palace-tower-a/4070|archive-date=13 August 2017|access-date=28 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |99 |Galleria Palace Tower B |[[File:Westward_view_from_Lotte_World_Tower.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Westward_view_from_Lotte_World_Tower.jpg|100x100dp]] | align="center" |{{convert|150|m|ft|abbr=on}} | align="center" |46 | align="center" |2003 |[[Songpahverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=12403|title=Galleria Palace Tower B|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306042852/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=12403|archive-date=6 March 2019|access-date=28 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/163664/galleria-palace-tower-b-seoul-south-korea|title=Galleria Palace, Tower B|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228101618/https://www.emporis.com/buildings/163664/galleria-palace-tower-b-seoul-south-korea|archive-date=28 February 2021|access-date=28 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/galleria-palace-tower-b/4071|title=Galleria Palace Tower B|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813230137/http://www.skyscrapercenter.com/building/galleria-palace-tower-b/4071|archive-date=13 August 2017|access-date=28 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |99 |Galleria Palace Tower C |[[File:Westward_view_from_Lotte_World_Tower.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Westward_view_from_Lotte_World_Tower.jpg|100x100dp]] | align="center" |{{convert|150|m|ft|abbr=on}} | align="center" |46 | align="center" |2003 |[[Songpahverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=12469|title=Galleria Palace Tower C|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306043944/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=12469|archive-date=6 March 2019|access-date=28 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/163665/galleria-palace-tower-c-seoul-south-korea|title=Galleria Palace, Tower C|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815200918/https://www.emporis.com/buildings/163665/galleria-palace-tower-c-seoul-south-korea|archive-date=15 August 2020|access-date=28 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/galleria-palace-tower-c/4072|title=Galleria Palace Tower C|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813232208/http://www.skyscrapercenter.com/building/galleria-palace-tower-c/4072|archive-date=13 August 2017|access-date=28 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |99 |Hawolgok Starclass Tower A | | align="center" |{{convert|150|m|ft|abbr=on}} | align="center" |41 | align="center" |2010 |[[Seongbukhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=85176|title=CO-OP Starclass 102|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516120553/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=85176|archive-date=16 May 2022|access-date=28 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/co-op-starclass-residential-complex-tower-1/8853|title=Co-op Starclass Residential Complex Tower 1|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20220819142558/https://www.skyscrapercenter.com/building/co-op-starclass-residential-complex-tower-1/8853|archive-date=19 August 2022|access-date=28 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |99 |Hawolgok Starclass Tower B | | align="center" |{{convert|150|m|ft|abbr=on}} | align="center" |41 | align="center" |2010 |[[Seongbukhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=85177|title=CO-OP Starclass 101|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813231637/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=85177|archive-date=13 August 2017|access-date=28 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/co-op-starclass-residential-complex-tower-2/8854|title=Co-op Starclass Residential Complex Tower 2|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20220816221423/https://www.skyscrapercenter.com/building/co-op-starclass-residential-complex-tower-2/8854|archive-date=16 August 2022|access-date=28 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |99 |Raemian Caelitus Tower 3 |[[File:N_Seoul_Tower_and_Raemian_Caelitus.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:N_Seoul_Tower_and_Raemian_Caelitus.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|150|m|ft|abbr=on}} | align="center" |36 | align="center" |2015 |[[Yongsanhverfi]] |<ref name="Raemian Caelitus2" /><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1208766/ichon-rex-tower-c-seoul-south-korea|title=Ichon Rex Tower C|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306174851/https://www.emporis.com/buildings/1208766/ichon-rex-tower-c-seoul-south-korea|archive-date=6 March 2019|access-date=19 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/ichon-rex-tower-c/15284|title=Ichon Rex Tower C|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20160325045803/http://www.skyscrapercenter.com/building/ichon-rex-tower-c/15284|archive-date=25 March 2016|access-date=19 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |99 |Samsung SDS Tower |[[File:Samsung_SDS_Tower.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Samsung_SDS_Tower.jpg|alt=|150x150dp]] | align="center" |{{convert|150|m|ft|abbr=on}} | align="center" |30 | align="center" |2014 |[[Songpahverfi]] |Jamsil Hyanggun Twin Tower 1.<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=104481|title=Samsung SDS Tower West Campus|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813224926/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=104481|archive-date=13 August 2017|access-date=28 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |99 |Hyanggun Tower |[[File:Samsung_SDS_Tower.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Samsung_SDS_Tower.jpg|alt=|150x150dp]] | align="center" |{{convert|150|m|ft|abbr=on}} | align="center" |30 | align="center" |2014 |[[Songpahverfi]] |Jamsil Hyanggun Twin Tower 2.<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=104480|title=Samsung SDS Tower East Campus|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813222517/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=104480|archive-date=13 August 2017|access-date=28 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |99 |Jamsil Prugio Worldmark I | | align="center" |{{convert|150|m|ft|abbr=on}} | align="center" |39 | align="center" |2013 |[[Songpahverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1213098/jamsil-prugio-worldmark-101-seoul-south-korea|title=Jamsil Prugio WorldMark 101|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814015944/https://www.emporis.com/buildings/1213098/jamsil-prugio-worldmark-101-seoul-south-korea|archive-date=14 August 2017|access-date=28 March 2023|url-status=usurped}}</ref> |- | align="center" |99 |Jamsil Prugio Worldmark II | | align="center" |{{convert|150|m|ft|abbr=on}} | align="center" |39 | align="center" |2013 |[[Songpahverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1213099/jamsil-prugio-worldmark-102-seoul-south-korea|title=Jamsil Prugio WorldMark 102|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813221753/https://www.emporis.com/buildings/1213099/jamsil-prugio-worldmark-102-seoul-south-korea|archive-date=13 August 2017|access-date=28 March 2023|url-status=usurped}}</ref> |- | align="center" |99 |Namsan Trapalace Office Tower |[[File:South_View_of_Seoul_from_Namsan_Park,_Korea.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:South_View_of_Seoul_from_Namsan_Park,_Korea.jpg|100x100dp]] | align="center" |{{convert|150|m|ft|abbr=on}} | align="center" |28 | align="center" |2013 |[[Junghverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=24173|title=Namsan Trapalace Residential Tower|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814020411/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=24173|archive-date=14 August 2017|access-date=28 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |99 |Namsan Trapalace Residential Tower |[[File:South_View_of_Seoul_from_Namsan_Park,_Korea.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:South_View_of_Seoul_from_Namsan_Park,_Korea.jpg|100x100dp]] | align="center" |{{convert|150|m|ft|abbr=on}} | align="center" |37 | align="center" |2013 |[[Junghverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=16228|title=Namsan Trapalace Office Tower|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813225612/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=16228|archive-date=13 August 2017|access-date=28 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |99 |Samsung Distribution Tower |[[File:Samsung_headquarters.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Samsung_headquarters.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|150|m|ft|abbr=on}} | align="center" |34 | align="center" |2007 |[[Seochohverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=85098|title=The Asset|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306043252/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=85098|archive-date=6 March 2019|access-date=19 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.skyscrapercenter.com/building/samsung-ct-corporation-hq/8879|title=Samsung C&T Corporation HQ|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310122829/http://www.skyscrapercenter.com/building/samsung-ct-corporation-hq/8879|archive-date=10 March 2016|access-date=19 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |99 |Samsung Life Insurance Tower |[[File:Samsung_headquarters.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Samsung_headquarters.jpg|alt=|100x100dp]] | align="center" |{{convert|150|m|ft|abbr=on}} | align="center" |32 | align="center" |2007 |[[Seochohverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=85097|title=Samsung Life Insurance Tower|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306043024/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=85097|archive-date=6 March 2019|access-date=19 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/samsung-life-insurance-corporation-hq/8880|title=Samsung Life Insurance Corporation HQ|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304131136/http://www.skyscrapercenter.com/building/samsung-life-insurance-corporation-hq/8880|archive-date=4 March 2016|access-date=19 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |99 |Sindonga Familie Residential Tower A | | align="center" |{{convert|150|m|ft|abbr=on}} | align="center" |41 | align="center" |2015 |[[Gangdonghverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=100787|title=Sindonga Familie Residential Tower A|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512000716/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=100787|archive-date=12 May 2015|access-date=28 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |99 |Sindonga Familie Residential Tower B | | align="center" |{{convert|150|m|ft|abbr=on}} | align="center" |41 | align="center" |2015 |[[Gangdonghverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=100788|title=Sindonga Familie Residential Tower B|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150511043401/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=100788|archive-date=11 May 2015|access-date=28 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |99 |SsangYong Yongsan Platinum Tower A | | align="center" |{{convert|150|m|ft|abbr=on}} | align="center" |30 | align="center" |2014 |[[Yongsanhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=100784|title=TwinCity Namsan Tower A|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814020054/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=100784|archive-date=14 August 2017|access-date=28 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |99 |SsangYong Yongsan Platinum Tower B | | align="center" |{{convert|150|m|ft|abbr=on}} | align="center" |30 | align="center" |2014 |[[Yongsanhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=100785|title=TwinCity Namsan Tower B|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813231318/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=100785|archive-date=13 August 2017|access-date=28 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |99 |Yongsan Raemian Tower I |[[File:Raemian,_Yongsan.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Raemian,_Yongsan.jpg|133x133dp]] | align="center" |{{convert|150|m|ft|abbr=on}} | align="center" |40 | align="center" |2017 |[[Yongsanhverfi]] |<ref name="Yongsan Raemian Twin Towers">{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=104023|title=Yongsan Raemian Twin Towers|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150511045628/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=104023|archive-date=11 May 2015|access-date=28 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1355840/raemian-yongsan-a-seoul-south-korea|title=Raemian Yongsan A|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813223142/https://www.emporis.com/buildings/1355840/raemian-yongsan-a-seoul-south-korea|archive-date=13 August 2017|access-date=28 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/raemian-yongsan-tower-1/8856|title=Raemian Yongsan Tower 1|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324091048/https://www.skyscrapercenter.com/building/raemian-yongsan-tower-1/8856|archive-date=24 March 2023|access-date=28 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |99 |Yongsan Raemian Tower II |[[File:Raemian,_Yongsan.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Raemian,_Yongsan.jpg|133x133dp]] | align="center" |{{convert|150|m|ft|abbr=on}} | align="center" |40 | align="center" |2017 |[[Yongsanhverfi]] |<ref name="Yongsan Raemian Twin Towers" /><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1355841/raemian-yongsan-b-seoul-south-korea|title=Raemian Yongsan B|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813224523/https://www.emporis.com/buildings/1355841/raemian-yongsan-b-seoul-south-korea|archive-date=13 August 2017|access-date=28 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/raemian-yongsan-tower-2/8857|title=Raemian Yongsan Tower 2|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324091050/https://www.skyscrapercenter.com/building/raemian-yongsan-tower-2/8857|archive-date=24 March 2023|access-date=28 March 2023|url-status=live}}</ref> |- | align="center" |99 |Yongsan Prugio Summit Tower II |[[File:20200717_224600unidentified_places_in_south_korea_IMG_4103.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20200717_224600unidentified_places_in_south_korea_IMG_4103.jpg|100x100dp]] | align="center" |{{convert|150|m|ft|abbr=on}} | align="center" |38 | align="center" |2017 |[[Yongsanhverfi]] |<ref name="Yongsan Prugio Summit2" /><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1366038/yongsan-prugio-summit-towers-101-seoul-south-korea|title=Yongsan Prugio Summit Towers 101|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20180624150723/https://www.emporis.com/buildings/1366038/yongsan-prugio-summit-towers-101-seoul-south-korea|archive-date=24 June 2018|access-date=23 March 2023|url-status=usurped}}</ref> |- | align="center" |99 |Seoul Dragon City |[[File:Seoul_Dragon_City.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Seoul_Dragon_City.png|100x100dp]] | align="center" |{{convert|150|m|ft|abbr=on}} | align="center" |39 | align="center" |2017 |[[Yongsanhverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=103875|title=Ambassador Seoul Yongsan|website=SkyscraperPage.com|access-date=16 July 2023}}</ref> |- | align="center" |99 |East Central Tower | | align="center" |{{convert|150|m|ft|abbr=on}} | align="center" |36 | align="center" |2017 |[[Gangdonghverfi]] |<ref>{{cite web|url=https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=104025|title=East Central Tower|website=SkyscraperPage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306044055/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=104025|archive-date=6 March 2019|access-date=23 March 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.emporis.com/buildings/1274167/samsung-raemian-gangdong-palace-office-tower-seoul-south-korea|title=Samsung Raemian Gangdong Palace Office Tower|website=Emporis|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306174747/https://www.emporis.com/buildings/1274167/samsung-raemian-gangdong-palace-office-tower-seoul-south-korea|archive-date=6 March 2019|access-date=23 March 2023|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/samsung-raemian-gangdong-palace-office-tower/19636|title=Samsung Raemian Gangdong Palace Office Tower|website=The Skyscraper Center|publisher=CTBUH|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813232241/http://www.skyscrapercenter.com/building/samsung-raemian-gangdong-palace-office-tower/19636|archive-date=13 August 2017|access-date=23 March 2023|url-status=live}}</ref> |} == Tilvísanir == <references /> [[Flokkur:Seúl]] noxqn5puzlxfd5u3o0w9yf923bda19j Incheon 0 189114 1985336 1945234 2026-11-06T23:57:37Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985336 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Incheon | nafn_í_eignarfalli = | nafn_opinbert = Stórborgin Incheon<br />인천광역시 | nafn_á_frummáli = {{lang|ko|인천}} ([[kóreska]]) | nafn_á_frummáli_lang = kóreska | tegund_byggðar = [[Fyrsta stigs borgir í Suður-Kóreu|Stórborg]] | mynd = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 1/2/1/2 | caption_align = center | image1 = Songdo Central Park and Posco Tower Songdo.jpg | caption1 = [[Songdo-alþjóðaviðskiptahverfið]] | image2 = Ganghwado Jeondeungsa Temple 20200718 039.jpg | caption2 = [[Jeondeungsa]] | image3 = Jayu Park 20230430 024.jpg | caption3 = [[Frelsisgarður]] | image4 = Icheon bridge.jpg | caption4 = [[Incheon-brú]] | image5 = Incheon Airport Train Terminal, Korea.jpg | caption5 = [[Incheon-flugvöllur]] | image6 = Incheon Soccer Stadium 2.JPG{{!}}Incheon Soccer Stadium | caption6 = [[Incheon-fótboltaleikvangur]] }} | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of Incheon.svg | fáni_stærð = 110 | innsigli = | skjaldarmerki = Emblem of Incheon.svg | skjaldarmerki_stærð = 90 | viðurnefni = | kjörorð = „Allar leiðir Incheon“<br />모든 길은 인천으로 통한다 | söngur = Lag Incheon | kort = | kort_texti = | teiknibóla_kort = | teiknibóla_kort_texti = | hnit = | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Suður-Kórea}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | stofnun_titill1 = Stofnun | stofnun_dagsetning1 = 18 f.Kr. | leiðtogi_flokkur = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | heild_gerð = | flatarmál_neðan = | flatarmál_heild_km2 = 1062.63 | hæð_m = 7 | mannfjöldi_heild = 3,039,450 | mannfjöldi_frá_og_með = 2025 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = | utc_hliðrun = +09:00 | tímabelti_sumartími = | utc_hliðrun_sumartími = | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }}'''Incheon''' ([[kóreska]]: 인천; framburður: intsjon [[Hanja]]: 仁川) er borg staðsett í norðvesturhluta [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]] og á landamæri við Seúl og [[Gyeonggi-hérað|Gyeonggi-héraði]] í austri. Svæðið hefur verið mannbyggt allt frá [[Nýsteinöld|nýsteinaldartímanum]], en Incheon hafði aðeins um 4.700 íbúa þegar hún varð alþjóðleg höfn árið [[1883]]. Í febrúar [[2020]] bjuggu um 3 milljónir manna í borginni, sem gerir hana að þriðju fjölmennustu borg Suður-Kóreu á eftir [[Seúl]] og [[Busan]].<ref>{{cite web|url=https://kosis.kr/statHtml/statHtml.do?orgId=101&tblId=DT_1IN1502&conn_path=I2&language=en|title=Population, Households and Housing Units|date=2022-07-28|publisher=[[Statistics Korea]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230125161339/https://kosis.kr/statHtml/statHtml.do?orgId=101&tblId=DT_1IN1502&conn_path=I2&language=en|archive-date=25 January 2023|access-date=2023-01-25|url-status=live}}</ref> Vöxtur borgarinnar hefur verið tryggður á nútímanum með þróun hafnarinnar, meðal annars vegna náttúrulegra kosta hennar sem strandborgar og nálægðar við höfuðborg Suður-Kóreu. Incheon er hluti af Höfuðborgarsvæði Seoul, ásamt Seoul sjálfri og Gyeonggi-héraði, og myndar þar með fjórða fjölmennasta stórborgarsvæði heims miðað við íbúafjölda. Incheon hefur síðan leitt efnahagsþróun Suður-Kóreu með því að opna höfn sína fyrir umheiminum og þannig stuðlað að nútímavæðingu landsins sem miðstöð iðnvæðingar. Árið 2003 var borgin útnefnd fyrsta fríverslunarsvæði Suður-Kóreu.<ref>{{Cite web|url=https://www.worldfzo.org/Portals/0/OpenContent/Files/487/South_Korea.pdf|title=World Free Zones Organization; Index cards by country; SOUTH KOREA|last=Bost|first=F.|website=World Free Zones Organization|archive-url=https://web.archive.org/web/20240705053856/https://www.worldfzo.org/Portals/0/OpenContent/Files/487/South_Korea.pdf|archive-date=5 July 2024|access-date=15 April 2024|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Lee |first=Changwon |date=2005-12-01 |title=Development of Free Economic Zones and Labor Standards: A Case Study of Free Economic Zones in Korea |url=https://hdl.handle.net/1813/89761 |journal=DigitalCollections@ILR |language=en-US |hdl=1813/89761}}</ref> Síðan þá hafa bæði stór innlend fyrirtæki og alþjóðleg fyrirtæki í auknum mæli fjárfest í Fríverslunarsvæði Incheon, þar á meðal Samsung, sem valdi Songdo International City sem nýjan fjárfestingarkost fyrir líftæknigeira sinn. Sem alþjóðleg borg hefur Incheon haldið fjölda stórra alþjóðlegra ráðstefna, svo sem Incheon Global Fair & Festival árið 2009. 17. Asíuleikarnir, Incheon 2014, voru einnig haldnir í borginni og hófust 19. september 2014. Incheon er jafnframt mikilvæg samgöngumiðstöð í Norðaustur-Asíu, með Incheon-alþjóðaflugvöll og Incheon-höfn. Mikil umferð um höfnina gerir Incheon að svokallaðri „Stórhafnarborg“ samkvæmt Southampton-flokkunarkerfi hafnar- og borgarsambanda.<ref>{{cite journal |last1=Roberts |first1=Toby |last2=Williams |first2=Ian |last3=Preston |first3=John |year=2021 |title=The Southampton system: A new universal standard approach for port-city classification |journal=Maritime Policy & Management |volume=48 |issue=4 |pages=530–542 |doi=10.1080/03088839.2020.1802785 |s2cid=225502755 |doi-access=free}}</ref> == Tilvísanir == <references /> [[Flokkur:Borgir í Suður-Kóreu]] td4q4l8moilx89cf009ct9s036ggnep Segðu aldrei aftur aldrei 0 189468 1985412 1943762 2026-11-07T01:25:30Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985412 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} [[Mynd:Underwater_Tow_Sled_(Never_Say_Never_Again)_right_National_Motor_Museum%2C_Beaulieu.jpg|thumb|right|Köfunarsleðar voru notaðir í eftirminnilegu atriði myndarinnar.]] '''''Segðu aldrei aftur aldrei''''' ([[enska]]: ''Never Say Never Again'') er [[James Bond]]-kvikmynd eftir [[Irvin Kershner]], byggð á skáldsögu [[Ian Fleming]], ''Thunderball'', frá 1961, sem aftur byggist á sögu eftir [[Kevin McClory]], [[Jack Whittingham]], og Fleming. Sagan hafði áður verið kvikmynduð árið 1965 sem ''[[Þrumufleygur (kvikmynd frá 1965)|Þrumufleygur]]'' (''Thunderball''). ''Segðu aldrei aftur aldrei'' var síðasta Bondmyndin sem ekki var framleidd af [[Eon Productions]] sem hafa framleitt nánast allar Bondmyndirnar. Þess í stað var fyrirtæki [[Jack Schwartzman]], Taliafilm, framleiðandi og [[Warner Bros]] var dreifingaraðili. Gerð myndarinnar byggðist á kvikmyndarétti sem var dæmdur leikstjóranum Kevin McClory í dómsmáli 1963.<ref name="Poliakoff (2000)">{{cite journal|last=Poliakoff |first=Keith |title=License to Copyright – The Ongoing Dispute Over the Ownership of James Bond |journal=Cardozo Arts & Entertainment Law Journal |publisher=[[Benjamin N. Cardozo School of Law]] |year=2000 |volume=18 |pages=387–436 |url=http://www.cardozoaelj.net/issues/00/Poliakoff.pdf |access-date=3 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120331161856/http://www.cardozoaelj.net/issues/00/Poliakoff.pdf |archive-date=31 March 2012 }}</ref> Í myndinni lék [[Sean Connery]] hlutverk njósnarans James Bond í sjöunda og síðasta skipti, tólf árum eftir að hann lék hlutverkið síðast, í ''[[Demantar svíkja aldrei]]'' 1971. Titill myndarinnar vísar í þau orð Connery frá 1971 að hann myndi aldrei leika Bond framar. Connery var 52 ára þegar myndin var tekin og því var oft vísað í að njósnarinn hefði elst og væri ekki lengur í blóma lífsins (Connery var raunar þremur árum yngri en [[Roger Moore]] sem tók við hlutverkinu af honum hjá Eon). Söguþráður myndarinnar gengur út á að Bond er fenginn til að rannsaka rán glæpasamtakanna SPECTRE á tveimur kjarnorkusprengjum. Myndin var tekin í Frakklandi, á Spáni, Bahamaeyjum og [[Elstree Studios]] í Bretlandi. Warner Bros frumsýndu myndina 7. október 1983. Hún fékk almennt góða dóma og gagnrýnendur fögnuðu endurkomu Connerys. Kvikmyndin gekk vel í kvikmyndahúsum og náði 160 milljón dala tekjum,<ref name="Numbers.com">{{cite web|title=Never Say Never Again|url=https://the-numbers.com/movies/1983/0NSNA.php|publisher=Nash Information Services, LLC|access-date=1 September 2011|archive-date=11 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811050639/http://the-numbers.com/movies/1983/0NSNA.php|url-status=dead}}</ref> þótt hún gengi ekki jafn vel og ''[[Octopussy]]'' sem Eon gaf út fyrr þetta sama ár.<ref>{{cite web|title=Octopussy|url=https://www.the-numbers.com/movie/Octopussy#tab=summary|work=The Numbers|publisher=Nash Information Services, LLC.|access-date=8 August 2011|archive-date=7 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140307094429/http://www.the-numbers.com/movie/Octopussy#tab=summary|url-status=live}}</ref> Í seinni tíð hefur myndin hins vegar ekki þótt standast samanburð við aðrar Bondmyndir og henni er oft sleppt í formlegum listum yfir Bondmyndir.<ref>{{cite web|url=http://movies.sympatico.msn.ca/features/ArticleNormanWilner.aspx?cp-documentid=436189|archive-url=https://web.archive.org/web/20080119210839/http://movies.sympatico.msn.ca/features/ArticleNormanWilner.aspx?cp-documentid=436189|archive-date=19 January 2008|title=Rating the Spy Game|publisher=[[MSN]]|author=Norman Wilner|access-date=4 March 2008}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{imdb title|0086006}} {{James Bond-kvikmyndir}} {{stubbur}} [[Flokkur:James Bond-kvikmyndir]] [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 1983]] [[Flokkur:Bandarískar kvikmyndir]] 1ufpr25dqczt5ktsd89gufabmrptk0e Bonaire 0 189491 1985292 1961009 2026-11-06T22:42:12Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985292 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Bonaire | nafn_á_frummáli = Boneiru | nafn_í_eignarfalli = Bonaire | staða = Handanhafssveitarfélag í [[Holland]]i | fáni = Flag of Bonaire.svg | skjaldarmerki = Bonaire_wapen.svg | staðsetningarkort = Bonaire in its region.svg | þjóðsöngur = [[Tera di Solo y Suave Biento]] | tungumál = [[papiamentu]], [[hollenska]] | atburður1 = Upplausn [[Hollensku Antillaeyjar|Hollensku Antillaeyja]] | dagsetning1 = 10. október 2010 | stjórnarfar = Sveitarstjórn | titill_leiðtoga1 = [[Undirlandstjóri]] | nafn_leiðtoga1 = [[John Soliano]]<ref>{{Cite web |last=Hofstra |first=Hans |date=2024-06-16 |title=John Soliano about his new role as lieutenant governor: 'Integrity and inclusivity are crucial' |url=https://bes-reporter.com/john-soliano-about-his-new-role-as-lieutenant-governor-integrity-and-inclusivity-are-crucial/ |access-date=2024-08-18 |website=BES Reporter |archive-date=2024-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617022804/https://bes-reporter.com/john-soliano-about-his-new-role-as-lieutenant-governor-integrity-and-inclusivity-are-crucial/ |url-status=dead }}</ref> | höfuðborg = [[Kralendijk]] | flatarmál = 288 | fólksfjöldi = 26.552<ref name="CBS.nl">{{cite web|url=https://www.cbs.nl/en-gb/news/2025/21/population-of-the-caribbean-netherlands-up-by-nearly-1-6-thousand-in-2024#:~:text=Population%20of%20the%20Caribbean%20Netherlands%20up%20by%20nearly%201.6%20thousand%20in%202024,-19/05/2025&text=On%201%20January%202025%2C%20the%20population%20of%20Bonaire%20stood%20at,percent)%20than%20one%20year%20previously. |title=Population of the Caribbean Netherlands up by nearly 1.6 thousand in 2024 |date=19 May 2025| website= cbs.nl| publisher = | accessdate= }}</ref> | mannfjöldaár = 2025 | íbúar_á_ferkílómetra = 83,6 | tímabelti = [[UTC−04:00]] | símakóði = 599 | gjaldmiðill = [[bandaríkjadalur]] | VLF_ár = 2023 | VLF = 0,722<ref>{{cite web|url=https://www.cbs.nl/en-gb/figures/detail/84789ENG|title=Caribbean Netherlands; gross domestic product (GDP)|website=Statistics Netherlands|date=25.9.2025}}</ref> | VLF_á_mann = 29.300<ref>{{cite web|url=https://www.cbs.nl/en-gb/figures/detail/85251ENG|title=Caribbean Netherlands; gross domestic product (GDP) per capita|website=Statistics Netherlands|date=25.9.2025}}</ref> | tld = nl }} '''Bonaire''' er eyja í [[Karíbahafseyjar|Karíbahafi]] sem tilheyrir [[Holland|Hollandi]]. Höfuðborg eyjarinnar er [[Kralendijk]], á vesturströnd eyjarinnar. [[Arúba]], Bonaire og [[Curaçao]] mynda [[ABC-eyjar (Karíbahafi)|ABC-eyjar]], 80 km frá strönd [[Venesúela]]. Loftslag á eyjunum er þurrt sem laðar að sér gesti sem leita að hlýju, sólríku veðri allt árið; og þær eru utan myndunarsvæðis [[Fellibylur|hitabeltisfellibylja]]. Bonaire er vinsæll köfunarstaður vegna margra köfunarstöðva á ströndinni, skipsflaka og góðs aðgengis að kóralrifjum. Þann 1. janúar 2025 voru íbúar eyjarinnar samtals 26,552, sem er 10.011 manna aukning frá árinu 2012.<ref>{{Cite web |title=Bonaire: population 2023 |url=https://www.statista.com/statistics/706799/population-of-bonaire-in-the-caribbean-netherlands/ |access-date=2025-05-21 |website= Statista.com |language=en}}</ref> Heildarflatarmál eyjarinnar er 288 km<sup>2</sup>; hún er 38,6 km löng frá norðri til suðurs og á bilinu 5–8 km breið frá austri til vesturs. Bonaire var hluti af [[Hollensku Antillaeyjar|Hollensku Antillaeyjum]] þar til það ríki var leyst upp árið 2010.<ref>{{cite web|url=http://nos.nl/artikel/95861-antillen-opgeheven-op-10102010.html|title=Antillen opgeheven|publisher=NOS Nieuws|date=18 November 2009|access-date=10 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20091224143841/http://nos.nl/artikel/95861-antillen-opgeheven-op-10102010.html|archive-date=24 December 2009}}</ref> Þá varð eyjan [[Karíbíska Holland|sérstakt sveitarfélag]] í [[Holland]]i<ref name="WOLBES" /> ásamt [[Sint Eustatius]] og [[Saba (eyja)|Saba]].<ref name="WOLBES">{{cite web |title=Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba (Lög um opinbera stjórnsýslu Bonaire, Sint Eustatius og Saba) |work=[[Ríkisstjórn Hollands]] |url=http://www.eerstekamer.nl/wetsvoorstel/31954_wet_openbare_lichamen |access-date=14 October 2010 |language=nl |archive-date=25 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125025004/http://www.eerstekamer.nl/wetsvoorstel/31954_wet_openbare_lichamen |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.government.nl/files/documents-and-publications/publications/2013/04/22/koninkrijk-der-nederlanden/kingdom-of-the-netherlands-def.pdf |title=Kingdom of the Netherlands_DEF |website = government.nl| publisher =| date = 2013-04-22 |url-status=live |access-date=2017-06-13 |archive-date=2015-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150106074925/http://www.government.nl/files/documents-and-publications/publications/2013/04/22/koninkrijk-der-nederlanden/kingdom-of-the-netherlands-def.pdf}}</ref> 80% íbúa Bonaire eru hollenskir ríkisborgarar, og nærri 60% íbúa fæddust í fyrrum aðildarríkjum Hollensku Antillaeyja og Arúba.<ref>{{cite web | title=Population Caribbean Netherlands stable | website=cbs.nl | date=2016-07-21 | url=http://www.cbs.nl/en-gb/news/2016/29/population-caribbean-netherlands-stable | access-date=2018-06-13 | archive-date=2023-03-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230327194513/https://www.cbs.nl/en-gb/news/2016/29/population-caribbean-netherlands-stable | url-status=dead }}</ref> == Heiti == Nafnið Bonaire er talið vera dregið af [[Caquetio]]-orðinu ''Bonay'', sem þýðir „láglendi“. Fyrstu spænsku og hollensku landnemarnir á eyjunni breyttu stafsetningu þess í ''Bojnaj'' og einnig Bonaire. Samkvæmt annarri kenningu gæti nafnið verið dregið af spænsku setningunni „buen aire“, sem þýðir „gott loft“, þar sem Spánverjar voru fyrstu Evrópubúarnir sem námu þar land. == Landfræði == [[Mynd:Bonaire_highres.jpg|thumb|Mynd af Bonaire og smærri eyjunni Klein Bonaire.]] [[Mynd:Bonaire_-_Encyclopaedie_van_Nederlandsch_West-Indië-Antilles_part_1,_left.gif|thumb|Kort af Bonaire, 1914-1917.]] Bonaire er um 80 kílómetra undan strönd Venesúela. Landflatarmál eyjunar er 288 ferkílómetrar, en [[Klein Bonaire]], lítil eyðiey undan vesturströnd hennar, bætir 6 ferkílómetrum við. Á norðurhluta bonaire er hæsti tindurinn, [[Brandaris]], sem er aðeins 240 metrar. Suðurhluti eyjarinnar er næstum sléttur og rís varla yfir sjávarmál. Þetta svæði inniheldur einnig [[Lake Bay]] með stórum fenjaviðarskógi. Ströndin í Bonaire er þakin lónum og vogum, en stærst þeirra er [[Gotovatn]] í norðri. Yfirborð Klein Bonaire er nokkuð slétt og aðeins um tveir metrar yfir sjávarmáli. == Menning == === Íþróttir === [[Mynd:Bonaire_1000_steps.jpg|thumb|Bonaire er vinsæll áfangastaður fyrir kafara.]] [[Mynd:Kralendijk_Stadium_After_Renovations_(March_2014).jpg|thumb|Kralendijk-leikvangurinn.]] Íbúar Bonaire taka þátt í fjölmörgum íþróttaviðburðum, þar á meðal vinsælum íþróttum sem laða að sér ferðamenn til eyjarinnar eins og köfun, sigling, veiði, hjólreiðar, hafnabolti, blak og tennis. Það eru margar köfunarverslanir á Bonaire, sem flestar bjóða upp á köfunarkennslu. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Konungsríkið Holland]] [[Flokkur:Eyjar í Karíbahafi]] ovumzu4i5eyt5oaiorwjkmx98259ed6 Þrumufleygur (kvikmynd frá 1965) 0 189533 1985458 1950606 2026-11-07T02:37:06Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985458 wikitext text/x-wiki {{skáletrun}} [[Mynd:ROCK_POINT,_NASSAU,_BAHAMAS.jpg|thumb|right|Rock Point á Bahamaeyjum þar sem villa Largos var í myndinni.]] '''''Þrumufleygur''''' ([[enska]]: ''Thunderball'') er bresk [[njósnamynd]] frá 1965 og fjórða myndin um [[James Bond]] sem [[Eon Productions]] framleiddu. Myndin byggist á samnefndri skáldsögu eftir [[Ian Fleming]] frá 1961, en hann byggði hana á handriti sem [[Jack Whittingham]] hafði skrifað út frá sögu eftir [[Kevin McClory]], Whittingham og Fleming. Þetta var þriðja og síðasta Bondmyndin sem [[Terence Young]] leikstýrði, eftir handriti [[Richard Maibaum]] og [[John Hopkins]]. Söguþráður myndarinnar gengur út á rán glæpasamtakanna SPECTRE á orrustuþotu sem er búin tveimur [[kjarnorkusprengja|kjarnorkusprengjum]]. Útsendari SPECTRE ([[Paul Stassino]]) gengur í gegnum lýtaaðgerðir til að líkjast frönskum orrustuflugmanni, sem er myrtur, svo útsendarinn geti tekið sæti hans. Flugvélinni er lent í sjó nálægt [[Bahamaeyjar|Bahamaeyjum]] þar sem liðsmenn SPECTRE, undir forystu Emilio Largo ([[Adolfo Celi]]) myrða flugmanninn og ræna sprengjunum. Samtökin reyna síðan að kúga 100 milljón dali út úr ríkjum heims í skiptum fyrir sprengjurnar. James Bond ([[Sean Connery]]) biður um flutning til [[Nassá (Bahamaeyjum)|Nassá]] þar sem hann grunar að slóðin liggi þangað. Þar hittir hann Largo, aðstoðarkonu hans, Fiona Volpe ([[Luciana Paluzzi]]), og skjólstæðing hans, Domino Derval ([[Claudine Auger]]), systur myrta flugmannsins sem veit ekki af dauða hans. Bond og Largo takast á og í einu af lokaatriðum myndarinnar brjótast út átök milli kafara frá Bandaríkjaflota og SPECTRE-liða þar sem þeir berjast með [[skutulbyssa|skutulbyssum]]. Largo reynir að flýja á lystisnekkju sinni, en Bond yfirbugar hann og stekkur frá borði með Domino, rétt áður en snekkjan rekst á sker á mikilli ferð og springur. Framleiðsla myndarinnar var flókin og skiptist í fjórar deildir þar sem ein sá aðeins um neðansjávaratriðin.<ref name="making of">{{cite AV media|year=1995 |title = The Making of Thunderball: Thunderball Ultimate Edition, Region 2, Disc 2 |medium = DVD |publisher = MGM/UA Home Entertainment }}</ref> Þetta var fyrsta Bondmyndin sem var tekin með [[Panavision]] [[breiðtjald]]slinsum, og sú fyrsta sem var yfir 2 tímar að lengd. Upphaflega höfðu framleiðendurnir, [[Albert R. Broccoli]] og [[Harry Saltzman]], ætlað að gera þessa mynd fyrst, en árið 1961 var Fleming kærður af fyrrum samstarfsmönnum sínum, Whittingham og McClory, eftir útkomu skáldsögunnar, sem þeir sögðu að hefði byggt á hugmynd sem þeir hefðu þróað saman. Málið var leyst með dómsátt, og Broccoli og Salzman gáfu McClory eftir réttinn á sumum persónum og söguþræði,<ref name="universalexp">{{cite web|url=http://www.universalexports.net/00Sony.shtml|title=McClory, Sony and Bond: A History Lesson|publisher=Universal Exports.net|access-date=23 December 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071213202607/http://www.universalexports.net/00Sony.shtml|archive-date=13 December 2007|df=dmy-all}}</ref> og skráðu hann framleiðanda myndarinnar. Þeir voru hins vegar skráðir sem framkvæmdastjórar.<ref>{{cite news |last=Culhane |first=John |date=9 July 1989 |title='Broccoli . . . Cubby Broccoli' : How a Long Island vegetable farmer became the man who produced all of the real James Bond movies |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1989-07-09-ca-5205-story.html |newspaper=Los Angeles Times |access-date=9 June 2015 |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20150611035544/http://articles.latimes.com/1989-07-09/entertainment/ca-5205_1_james-bond-pictures/3 |archive-date=11 June 2015 |df=dmy-all }}</ref> Árið 1983 gerðu [[Warner Bros]] sína útgáfu af þessari mynd undir heitinu, ''[[Segðu aldrei aftur aldrei]]'', þar sem McClory var skráður framkvæmdastjóri. Myndin sló í gegn í kvikmyndahúsum og náði 141,2 milljón dala tekjum á heimsvísu. Það var ekki aðeins meira en fyrri Bondmyndir höfðu haft í tekjur, heldur líka meira en næstu fimm myndir í röðinni.<ref>{{cite web|url=https://www.the-numbers.com/movies/series/JamesBond.php|title=Box Office History for James Bond Movies|work=The Numbers|publisher=Nash Information Service|access-date=18 March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120316020739/http://www.the-numbers.com/movies/series/JamesBond.php|archive-date=16 March 2012|df=dmy-all}}</ref> Myndin er enn ein af tekjuhæstu Bondmyndunum í Norður-Ameríku uppreiknað miðað við núvirði.<ref name="adjust">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/franchises/chart/?id=jamesbond.htm|title=James Bond Movies at the Box Office|publisher=[[Box Office Mojo]]|access-date=6 June 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130425021541/http://boxofficemojo.com/franchises/chart/?id=jamesbond.htm|archive-date=25 April 2013|df=dmy-all}}</ref> Árið 1966 fékk [[John Stears]] [[óskarsverðlaun]] fyrir tæknibrellur, og útlitshönnuður myndarinnar, [[Ken Adam]], var tilnefndur til [[BAFTA-verðlaun]]a. Myndin hlaut almennt góða dóma, en sumir hafa gagnrýnt eftir á hvað neðansjávaratriðin voru einhæf.<ref>{{cite book|author=Danny Peary|year=1986|title=Guide for the Film Fanatic|url=https://archive.org/details/guideforfilmfana0000pear_z6x5|publisher=Simon & Schuster|page=[https://archive.org/details/guideforfilmfana0000pear_z6x5/page/434 435]}}</ref> Upphafslag myndarinnar var flutt af velska söngvaranum [[Tom Jones]]. Á Íslandi kom skáldsaga Flemings út hjá bókaforlaginu Hildi árið 1965 og myndin var frumsýnd í [[Tónabíó]]i 2. febrúar 1970.<ref>{{tímarit.is|3187398|Kvikmyndahúsin|blað=Alþýðublaðið|dags=2. febrúar 1970|bls=10}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{James Bond-kvikmyndir}} {{stubbur}} [[Flokkur:James Bond-kvikmyndir]] [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 1965]] i3ykw7l8r1zplzb3ioo525wehi7po2y Þú lifir aðeins tvisvar 0 189541 1985461 1963157 2026-11-07T02:39:42Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985461 wikitext text/x-wiki {{skáletrun}} [[File:You Only Live Twice (1967), trailer.webm|thumb|thumbtime=178|upright=1.2|Stikla fyrir myndina.]] '''''Þú lifir aðeins tvisvar''''' ([[enska]]: ''You Only Live Twice'') er bresk [[njósnamynd]] frá 1967 og fimmta [[James Bond]]-kvikmyndin sem [[Eon Productions]] framleiddu. Handritið var skrifað af [[Roald Dahl]] (sem var góður vinur Flemings) og byggðist aðeins lauslega á samnefndri skáldsögu [[Ian Fleming]] frá 1964.<ref>{{cite book |title=The complete James Bond movie encyclopedia |url=https://archive.org/details/completejamesbon0000rubi_w2j9 |first=Steven Jay |last=Rubin |publisher=Contemporary Books |year=2003 |isbn=978-0-07-141246-9 |page=[https://archive.org/details/completejamesbon0000rubi_w2j9/page/96 97]}}</ref> Þetta var fyrsta Bondmyndin sem [[Lewis Gilbert]] leikstýrði og sú fyrsta sem lét sögur Flemings lönd og leið. Aðeins nokkrar persónur og staðir úr bókinni voru höfð með, en sagan var allt önnur. [[Sean Connery]] leikur aðalhlutverkið, breska leyniþjónustumanninn James Bond. Hann er sendur til [[Japan]]s eftir að glæpasamtökin SPECTRE hafa rænt sovéskum og bandarískum mönnuðum [[geimfar|geimförum]] á braut um jörðu með sérútbúnu geimfari. Risaveldin kenna hvert öðru um sem eykur hættu á kjarnorkustyrjöld á tímum [[kalda stríðið|kalda stríðsins]]. Eftir að hafa lent í átökum við fulltrúa SPECTRE hjá stórfyrirtækinu Osato Chemicals í [[Tókýó]] rekur Bond slóð samtakanna til fjarlægrar eldfjallaeyju. Þar mætir hann höfuðpaur SPECTRE, Ernst Stavro Blofeld ([[Donald Pleasence]]), í eigin persónu í fyrsta sinn. Fram kemur að tilraunir SPECTRE til að hefja stríð milli risaveldanna séu að undirlagi Asíuríkis, sem gefið er í skyn að sé [[Kína]].<ref>{{cite book |last1=Black |first1=Jeremy |author-link=Jeremy Black (historian) |year=2005 |title=The Politics of James Bond: From Fleming's Novels to the Big Screen |publisher=University of Nebraska Press|isbn=978-0-8032-6240-9 |page=122|url=https://archive.org/details/politicsofjamesb0000blac/page/122}}</ref> [[Þyrla|Þyrlur]] eru áberandi í myndinni, þar á meðal [[þyrilvængja]] af gerðinni [[Wallis WA-116 Agile]], og í lokaatriðinu berjast sérþjálfaðar [[ninja|ninjur]] frá japönsku leyniþjónustunni við útsendara SPECTRE. [[Toho Studios]] í Tókýó sáu um hluta framleiðslunnar í Japan.<ref>{{cite book|author=Kalat, David|title=A Critical History and Filmography of Toho's Godzilla Series|publisher=McFarland & Company|year=2007|page=89}}</ref> Titillagið var flutt af [[Nancy Sinatra]].<ref name="James Bond 2014">{{cite book|author=Burlingame, Jon|title=The Music of James Bond|url=https://archive.org/details/musicofjamesbond0000burl|publisher=Oxford University Press|year=2014|isbn=978-0199358854}}</ref> Meðan á tökum stóð í Japan var tilkynnt að Connery myndi ekki snúa aftur sem Bond, en árið 1971 lék hann þó hlutverkið einu sinni enn fyrir Eon, í ''[[Demantar svíkja aldrei]]''. Seinna lék hann svo í [[Warner Bros]]-myndinni ''[[Segðu aldrei aftur aldrei]]'' 1983. ''Þú lifir aðeins tvisvar'' fékk jákvæða dóma og halaði inn 111 milljón dala tekjur af kvikmyndahúsum.<ref>{{cite web |url=http://the-numbers.com/movies/1967/0YOLT.php |title=You Only Live Twice |work=The Numbers |publisher=Nash Information Service |access-date=31 January 2008 |archive-date=5 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080205102542/http://www.the-numbers.com/movies/1967/0YOLT.php |url-status=dead}}</ref> Samt var þetta fyrsta Bondmyndin sem þénaði minna en fyrri mynd. Þetta stafaði meðal annars af ofgnótt njósnamynda og kaldastríðsmynda í kvikmyndahúsum. Þar á meðal var Bondmyndin ''[[Casino Royale (kvikmynd frá 1967)|Casino Royale]]'' frá [[Columbia Pictures]] með [[David Niven]] í aðalhlutverki. Á Íslandi kom bók Flemings út í íslenskri þýðingu árið 1966. Myndin var frumsýnd í [[Tónabíó]]i í mars 1972.<ref>{{tímarit.is|3242439|Tónabíó|blað=Vísir|dags=29.3.1972|bls=13}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{James Bond-kvikmyndir}} {{stubbur}} [[Flokkur:James Bond-kvikmyndir]] [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 1967]] ojmn81s9yxxvby723q54at3da3zgsfy Lifið og látið aðra deyja 0 189647 1985359 1949285 2026-11-07T00:29:30Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985359 wikitext text/x-wiki {{skáletrun}} [[Mynd:Glastron_GT-150_%27Jump_Boat%27_(Live_And_Let_Die)_left_National_Motor_Museum,_Beaulieu.jpg|thumb|right|Hraðbátur af gerðinni Glastron GT-150 var notaður í bátaeltingarleiknum þar sem hraðbátar stökkva yfir landræmur og lenda aftur í vatni.]] '''''Lifið og látið aðra deyja''''' ([[enska]]: ''Live and Let Die'') er bresk [[njósnamynd]] og áttunda myndin sem [[Eon Productions]] gerðu um leyniþjónustumanninn [[James Bond]]. Þetta var fyrsta myndin þar sem [[Roger Moore]] lék hlutverk James Bond og sú þriðja sem [[Guy Hamilton]] leikstýrði. Handritið var skrifað af [[Tom Mankiewicz]] og byggði á samnefndri skáldsögu [[Ian Fleming]] frá 1954. Myndin hefst á því að þrír leyniþjónustumenn frá [[MI6]] eru myrtir, einn í [[New York-borg]], einn í [[New Orleans]], og einn á skálduðu Karíbahafseyjunni San Monique. Bond rekur slóðina til [[Harlem (New York)|Harlem]] þar sem hann hittir eiturlyfjabaróninn Mr. Big ([[Yaphet Kotto]]) og spákonuna Solitaire ([[Jane Seymour]]). Bond sleppur úr klóm þeirra, fer til San Monique þar sem hann táldregur Solitaire og kemst að því að einræðisherra eyjarinnar, Dr. Kananga, er að rækta [[risavalmúi|risavalmúa]] til að framleiða [[heróín]] og notar [[vúdú]]athafnir til að fæla íbúa frá vissum stöðum. Bond og Solitaire flýja til New Orleans, þar sem Mr. Big nær þeim. Mr. Big reynist vera Dr. Kananga í dulargervi. Menn Kananga fara með Bond á [[krókódílarækt|krókódílabúgarð]], en hann sleppur á [[hraðbátur|hraðbát]] eftir æsilegan eltingarleik við menn Kananga og lögreglustjórann J.W. Pepper ([[Clifton James]]). Bond snýr aftur til San Monique, bjargar Solitaire úr vúdúfórnarathöfn, og drepur Kananga með gaskúlu. Myndin kom út þegar [[blaxploitation]]-myndir nutu mikilla vinsælda í Bandaríkjunum. Hún nýtir fjölda klisja úr þeim myndum, eins og niðrandi kynþáttahugtök („honky“), eiturlyfjagengi, og breytta ameríska kagga („pimpmobile“). Söguþráðurinn snýst auk þess um eiturlyfjasmygl, sem var algengt viðfangsefni í blaxploitation-myndum, og gerir sér mat úr menningarlegum þáttum eins og [[djassútför]]um í New Orleans, vúdúathöfnum á Karíbahafseyjum, og götumenningu í Harlem. [[Gloria Hendry]] lék fyrstu þeldökku Bondstúlkuna, Rosie Carver. Myndin var tekin í New Orleans, Harlem, [[Jamaíka|Jamaíku]], og [[Pinewood Studios]] í Bretlandi. [[Haítí]] var fyrirmyndin að Karíbahafseyjunni San Monique, en ekki var talið ráðlegt að mynda þar vegna stjórnmálóróa í valdatíð [[François Duvalier]].<ref>{{Cite book|last1=Field|first1=Matthew|last2=Chowdhury|first2=Ajay|title=Some Kind of Hero: The Remarkable Story of the James Bond Films|url=https://archive.org/details/somekindofhero000000fiel|year=2015|isbn=978-0-7509-6421-0|publisher=The History Press|oclc=930556527}}</ref> Myndin gekk vel í kvikmyndahúsum og fékk almennt jákvæða dóma.<ref name="Numbers">{{cite web|title=Live and Let Die|url=http://www.the-numbers.com/movies/1973/0LALD.php|website=[[The Numbers (website)|The Numbers]]|access-date=31 October 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120531010153/http://www.the-numbers.com/movies/1973/0LALD.php|archive-date=31 May 2012}}</ref> Titillagið var samið af [[Paul McCartney|Paul]] og [[Linda McCartney|Lindu McCartney]] og flutt af hljómsveitinni [[Wings]]. Það fékk tilnefningu til [[Óskarsverðlaun]]a sem besta frumsamda lag.<ref name="Oscars1975">{{Cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1975 |title=The 47th Academy Awards (1975) Nominees and Winners |access-date=2011-10-02 |work=oscars.org |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402004005/http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1975 |archive-date=2015-04-02}}</ref> Myndin var frumsýnd í [[Tónabíó]]i á Íslandi árið 1977.<ref>{{tímarit.is|3359380|Tónabíó|blað=Vísir|dags=6.4.1977|bls=16}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{James Bond-kvikmyndir}} {{stubbur}} [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 1973]] [[Flokkur:James Bond-kvikmyndir]] ray0foswrqq34jsngjt34afz752hp6q Maðurinn með gylltu byssuna 0 189654 1985377 1967969 2026-11-07T00:42:52Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985377 wikitext text/x-wiki {{skáletrun}} [[Mynd:Golden_Gun_-_International_Spy_Museum_(14592496766).jpg|thumb|right|Byssa Scaramanga sem hægt er að skrúfa í sundur og breyta í penna, kveikjara og skyrtuhnappa.]] '''''Maðurinn með gylltu byssuna''''' ([[enska]]: ''The Man With the Golden Gun'') er bresk [[njósnamynd]] frá 1974 og níunda [[James Bond]]-kvikmyndin sem [[Eon Productions]] framleiddu. Þetta var önnur myndin þar sem [[Roger Moore]] fór með aðalhlutverkið. Myndin byggist lauslega á samnefndri skáldsögu eftir [[Ian Fleming]] frá 1965. Í myndinni leitar Bond að [[sólarorka|sólarorkurafal]], Solex Agitator, sem nær nýtni sólarorkuvinnslu yfir 90%. Hann mætir þar leigumorðingjanum Francesco Scaramanga ([[Christopher Lee]]), „manninum með gylltu byssuna“, og handbendi hans, Nick Nack ([[Hervé Villechaize]]). Í einu af lokaatriðum myndarinnar takast Bond og Scaramanga á í byssu[[einvígi]] í bækistöð Scaramanga á kínversku yfirráðasvæði. ''Maðurinn með gylltu byssuna'' var fjórða og síðasta myndin í röðinni sem [[Guy Hamilton]] leikstýrði. Handritið var eftir [[Richard Maibaum]] og [[Tom Mankiewicz]]. Bakgrunnurinn var [[olíukreppan 1973]] sem var enn í gangi í Bretlandi þegar myndin var frumsýnd í desember 1974. Myndin endurspeglar líka áhuga á austrænum [[bardagalist]]um sem voru í tísku á þessum árum. Tökur fóru fram í [[Taíland]]i, [[Hong Kong]], og [[Maká]], meðal annars við hálfsokkið flakið af skemmtiferðaskipinu [[RMS Queen Elizabeth|RMS ''Queen Elizabeth'']] í Hong Kong-höfn, [[Bangkok]], [[Phuket]] og á eyjunni [[Khao Phing Kan]]. Atriði sem gerast í [[Beirút]] voru ekki tekin þar.<ref>{{cite book|author1=Cork, John|author2=Stutz, Collin|year=2007|title=James Bond Encyclopedia|url=https://archive.org/details/liang.2894.jamesbondencyclo0000cork_p0x7|location=London|pulisher=Dorling Kindersley|isbn=978-1-4053-3427-3}}</ref> Sögusvið bókarinnar er að mestu leyti á [[Jamaíka|Jamaíku]], en eftir nokkra yfirlegu var ákveðið að velja Taíland sem aðaltökustað.<ref>{{cite AV media|chapter=Inside The Man with the Golden Gun|type=DVD|title=The Man with the Golden Gun Ultimate Edition, Disc 2|publisher=MGM/UA Home Video|year=2000}}</ref> Margir gagnrýnendur voru óánægðir með myndina og töldu hana þá sístu í röðinni.<ref name="Malcolm (1974)">{{cite news|last=Malcolm|first=Derek|title=Rebel without a pause|newspaper=[[The Guardian]]|date=19 December 1974}}</ref> Christopher Lee fékk hrós fyrir sína frammistöðu, en gamansöm nálgun myndarinnar var gagnrýnd, sem og leikur bæði Moore og [[Britt Ekland]] (sem lék ástkonu Scaramanga).<ref name="Robinson(1974)">{{cite news|last=Robinson|first=David|title=A trip back to the forest of Dean|newspaper=[[The Times]]|date=20 December 1974}}</ref><ref name="Cocks(1975)">{{cite magazine|last=Cocks|first=Jay|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,917047,00.html|title=Cinema: Water Pistols|url-access=subscription|access-date=9 August 2011|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|volume=121|issue=2|date=13 January 1975|archive-date=2 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002065129/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,917047,00.html|url-status=dead}}</ref> Myndin kom út í plús, en var samt ein tekjulægsta Bondmyndin, sérstaklega samanborið við ''[[Lifið og látið aðra deyja]]''.<ref>{{cite web|title=Box Office History for James Bond Movies|url=https://the-numbers.com/movies/series/JamesBond.php|work=The Numbers|publisher=Nash Information Services|access-date=8 August 2011|archive-date=7 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110807135133/http://www.the-numbers.com/movies/series/JamesBond.php|url-status=dead}}</ref> Sagt var að þetta slaka gengi hefði næstum komið í veg fyrir frekara framhald á Bondmyndunum.<ref name="Aldis-2020">{{cite web |last=Aldis |first=Ben |date=21 March 2020 |title=The Man With The Golden Gun Almost Ended James Bond Movies |url=https://screenrant.com/james-bond-movies-man-golden-gun-bad/ |website=Screen Rant |access-date=23 March 2020 |archive-date=22 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322133620/https://screenrant.com/james-bond-movies-man-golden-gun-bad/ |url-status=live }}</ref> Titillag myndarinnar var sungið af skosku söngkonunni [[Lulu]]. Bók Flemings hafði komið út í íslenskri þýðingu sem ''Gyllta byssan'' hjá bókaútgáfunni Hildi árið 1970. Myndin var frumsýnd í [[Tónabíó]]i í maí 1978.<ref>{{tímarit.is|1499128|Tónabíó|blað=Morgunblaðið|dags=13.5.1978|bls=58}}</ref> Þetta var síðasta myndin sem [[Albert R. Broccoli]] og [[Harry Saltzman]] framleiddu í sameiningu. Saltzman seldi helmingshlut sinn í eignarhaldsfélaginu [[Danjaq]] eftir útgáfu myndarinnar. Eftir það liðu þrjú ár þar til næsta mynd, ''[[Njósnarinn sem elskaði mig]]'', kom út. == Tilvísanir == {{reflist}} {{James Bond-kvikmyndir}} {{stubbur}} [[Flokkur:James Bond-kvikmyndir]] [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 1974]] oylgjnco6t1n3jdjqq1s4lcv8b7sr8n Logandi hræddir 0 190015 1985364 1949291 2026-11-07T00:34:19Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985364 wikitext text/x-wiki {{skáletrun}} [[Mynd:Gisteravond_première_James_Bondfilm_'The_Living_Daylights_in_Tuschinski_Timothy%2C_Bestanddeelnr_934-0302.jpg|thumb|right|Timothy Dalton og Jeroen Krabbé á frumsýningu myndarinnar.]] '''''Logandi hræddir''''' ([[enska]]: ''The Living Daylights'') er bresk [[njósnamynd]] frá 1987 og fimmtánda myndin sem [[Eon Productions]] gerðu um leyniþjónustumanninn [[James Bond]]. Þetta var fyrsta myndin með [[Timothy Dalton]] í hlutverki Bond og fjórða myndin sem [[John Glen]] leikstýrði. Titillinn og söguþráður fyrsta kafla myndarinnar er fenginn úr smásögu eftir [[Ian Fleming]]. Þetta var síðasta myndin sem notaðist við titil frá Fleming, þar til ''[[Casino Royale (kvikmynd frá 2006)|Casino Royale]]'' kom út 2006. Þetta var fyrsta myndin þar sem [[Caroline Bliss]] lék Miss Moneypenny. Myndin hefst á því að Bond tekur þátt í æfingu á [[Gíbraltar]] þar sem tveir aðrir leyniþjónustumenn láta lífið. Bond drepur morðingjann eftir bílaeltingarleik. Nokkru síðar aðstoðar Bond [[KGB]]-foringjann Georgíj Koskov ([[Jeroen Krabbé]]) við að flýja til vestursins með því að smygla honum út eftir tónleika í [[Bratislava]] í [[Tékkóslóvakía|Tékkóslóvakíu]]. Bond á að drepa leyniskyttur sem sitja um Koskov, en sér þá að leyniskyttan er sellóleikari hljómsveitarinnar og særir hana í stað þess að drepa hana. Koskov segir frá því að KGB-foringinn Leoníd Púshkín ([[John Rhys-Davies]]) hafi endurvakið gamla áætlun [[Jósef Stalín|Stalíns]] um að myrða alla njósnara, ''shmert shpionam'' eða SMERSH. Þessi orð fundust á vettvangi morðanna í Gíbraltar. Koskov er síðan rænt að því er virðist af KGB frá Bretlandi af Necros ([[Andreas Wisniewski]]). Bond leitar uppi sellóleikarann Köru Milovy ([[Maryam d'Abo]]) sem reynist vera skjólstæðingur og kærasta Koskovs. Bond tekur að gruna Koskov um græsku, en eltir Púshkín til [[Tangier]] þar sem Púshkín segir upp vopnasölusamningi við bandaríska vopnasalann Brad Whitaker ([[Joe Don Baker]]). Í ljós kemur að Koskov er í góðu yfirlæti hjá Whitaker og Necros er í raun handbendi hans. Kara hefur samband við Koskov sem sannfærir hana um að yfirbuga Bond. Koskov, Necros og Kara halda svo með Bond (undir áhrifum lyfja) á sovéska herstöð í [[Afganistan]]. Bond og Köru tekst að sleppa með aðstoð afganskra [[mujahideen]]-stríðsmanna undir forystu Kamran Shah ([[Art Malik]]). Bond kemst að áætlun Koskovs um að smygla [[ópíum]]i til Vesturlanda. Bond og Kara ræna flugvél Koskovs. Necros fellur úr flugvélinni eftir átök við Bond, og Bond og Kara bjarga sér úr vélinni áður en hún hrapar í fjöll í [[Pakistan]]. Í einu lokaatriði myndarinnar tekst Bond á við Whitaker. Koskov er handtekinn af Púshkín og sendur til Moskvu, en Kara fær leyfi frá Sovétríkjunum til að ferðast um heiminn sem menningarfulltrúi. Myndin var framleidd af [[Albert R. Broccoli]] og stjúpsyni hans, [[Michael G. Wilson]]. Dóttir hans, [[Barbara Broccoli]], var meðframleiðandi. Myndin var meðal annars tekin í [[Pinewood Studios]] og [[Beachy Head]] í Bretlandi, og á Gíbraltar. Atriðin frá Tékkóslóvakíu voru mynduð í [[Austurríki]], í [[Vínarborg]] og [[Kärnten]]; en atriði sem gerast í Afganistan voru tekin í [[Mojave-eyðimörkin]]ni í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] og [[Marokkó]].<ref name="Inside The Living Daylights">{{cite video |people = John Richardson |title = Inside The Living Daylights}}</ref> Þetta var síðasta Bond-myndin þar sem [[John Barry]] sá um tónlistina, en titillagið var samið af honum og [[Pål Waaktaar]] úr norsku hljómsveitinni [[a-ha]]. Samstarfið gekk illa og lyktaði með því að hljómsveitin gerði sína eigin útgáfu af laginu.<ref name="A-ha.com">{{cite web|url=http://www.A-ha.com/MEDIA/video/AHA_videoTheLivingDaylights.aspx |title=The Official Community of A-ha |access-date=2009-01-15 |work=A-ha.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081230040517/http://www.a-ha.com/MEDIA/VIDEO/AHA_videoTheLivingDaylights.aspx |archive-date=December 30, 2008 }}</ref> Lagið fór í fimmta sæti breska vinsældarlistans og fyrsta sæti þess norska. Myndin var með annað lokalag, „If there was a man“, flutt af [[The Pretenders]].<ref>{{cite web | url=http://www.thegoldengun.co.uk/tld/tldsound.html | title=The Living Daylights | publisher=Fastrac Publications | access-date=11 October 2007 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20071023133932/http://www.thegoldengun.co.uk/tld/tldsound.html | archive-date=23 October 2007}}</ref> Myndin gekk vel í kvikmyndahúsum og halaði inn 191,2 milljónir dala á heimsvísu.<ref>{{cite web | url=https://www.the-numbers.com/movies/series/JamesBond.php | title=Box Office History for James Bond Movies | work=[[The Numbers (website)|The Numbers]] | access-date=6 October 2007 | archive-date=30 September 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070930152222/http://www.the-numbers.com/movies/series/JamesBond.php | url-status=dead }}</ref> Hún fékk misjafna dóma. Gagnrýnendur voru almennt ánægðir með Dalton í hlutverki Bond og báru hann saman við hinn aldraða og stífa Moore,<ref>{{cite news |last=Rickey |first=Carrie |url=https://www.newspapers.com/article/the-philadelphia-inquirer-carrie-rickey/124373127/ |title=The new Bond investigates arms trafficking |work=The Philadelphia Inquirer |pages=4–5 |date=31 July 1987 |access-date=10 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230510194844/https://www.newspapers.com/article/the-philadelphia-inquirer-carrie-rickey/124373127/ |archive-date=10 May 2023 |via=[[Newspapers.com]]}} {{Open access}}</ref> en margir söknuðu húmorsins úr eldri myndunum,<ref>{{cite news|last=Ebert|first=Roger|authorlink=Roger Ebert|title=The Living Daylights Movie Review|url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-living-daylights-1987|date=31 July 1987|work=[[Chicago Sun-Times]]|via=[[RogerEbert.com]]|access-date=9 January 2014|archive-date=9 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140109235257/http://www.rogerebert.com/reviews/the-living-daylights-1987|url-status=live}}</ref> auk þess sem söguþráðurinn þótti of flókinn.<ref>{{cite news|last=Kempley|first=Rita|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/thelivingdaylightspgkempley_a09f96.htm|title='The Living Daylights' (PG)|newspaper=[[The Washington Post]]|date=31 July 1987|access-date=1 May 2010|archive-date=7 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121107073223/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/thelivingdaylightspgkempley_a09f96.htm|url-status=live}}</ref> Í seinni tíð hefur myndin vaxið í áliti.<ref>{{Cite web |title=Every James Bond film ranked from worst to best |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/james-bond-best-movies-ranked-b2058691.html |date=15 April 2022 |access-date=30 May 2022 |website=[[The Independent]] |language=en |archive-date=30 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530102527/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/james-bond-best-movies-ranked-b2058691.html |url-status=live }}</ref> Myndin var frumsýnd í London í lok júní 1987. Hún var frumsýnd á Íslandi 17. júlí sama ár, á undan bandarísku frumsýningunni, í [[Sambíóin Álfabakka|Bíóhöllinni]] í Breiðholti.<ref>{{tímarit.is|2910619|Bíóhöllin|blað=Þjóðviljinn|bls=14|dags=17.7.1987}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{James Bond-kvikmyndir}} {{stubbur}} [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 1987]] [[Flokkur:James Bond-kvikmyndir]] 4ea0b7yx4sbykfw97lpkg6ayge0takx Gullauga (kvikmynd) 0 190077 1985328 1949602 2026-11-06T23:38:15Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985328 wikitext text/x-wiki {{skáletrun}} [[Mynd:Arecibo_radio_telescope_SJU_06_2019_7497.jpg|thumb|right|Lokaatriði myndarinnar var tekið við [[Arecibo-stjörnuathugunarstöðin]]a í [[Púertó Ríkó]].]] '''''Gullauga''''' ([[enska]]: ''GoldenEye'') er bresk [[njósnamynd]] frá 1995 og sautjánda myndin sem [[Eon Productions]] gerðu um leyniþjónustumanninn [[James Bond]]. Þetta var fyrsta myndin þar sem [[Pierce Brosnan]] fór með aðalhlutverkið. Þetta var líka fyrsta Bondmyndin sem notaði ekkert úr sögum [[Ian Fleming]]. Titillinn er aftur á móti fenginn frá landareign Flemings á [[Jamaíka|Jamaíku]]. Leikstjóri var [[Martin Campbell]]. Framleiðendur voru [[Barbara Broccoli]] og [[Michael G. Wilson]], en [[Albert R. Broccoli]] var ráðgjafi (hann lést árið 1996). Handritið var eftir [[Michael France]]. Myndin hefst á því að Bond og félagi hans, Alec Trevelyan 006 ([[Sean Bean]]), eyðileggja sovéska efnavopnaverksmiðju. Alec er drepinn, að því er virðist, af sovéska herforingjanum Ourumov ([[Gottfried John]]). Níu árum síðar, eftir [[upplausn Sovétríkjanna]], mistekst Bond að koma í veg fyrir að Ksenia Onatopp ([[Famke Janssen]]) frá glæpasamtökunum Janus, ræni nýrri [[Eurocopter Tiger]]-herþyrlu frá sýningu í [[Monte Carlo]]. Þyrlunnar verður næst vart í ratsjárstöð í [[Severnaja]] í Rússlandi þar sem Ourumov og Onatopp myrða alla starfmennina, nema forritarana Boris Grisjenko ([[Alan Cumming]]) og Natalju Simonovu ([[Izabella Scorupco]]). Þau ræna svo aðgangskóðum fyrir geimárásarkerfið Gullauga. Gullauga er falið í tveimur gervihnöttum og getur eyðilagt raftæki á jörðu niðri með [[rafsegulbylgja|rafsegulbylgju]]. Bond rekur slóð Janusar til [[Sankti Pétursborg]]ar og kemst að því að höfuðpaurinn er Trevelyan sem hefur hlaupist undan merkjum. Bond og Natalja elta hann til [[Kúba|Kúbu]] þar sem Natalju tekst að láta gervihnöttinn hrapa til jarðar, en Bond drepur Trevelyan eftir átök á sendibúnaði gervihnattadisksins. Sex ár liðu frá síðustu Bondmynd þar til ''Gullauga'' kom út vegna málaferla eftir kaup [[Giancarlo Parretti]] á [[Metro-Goldwyn-Mayer|MGM]].<ref>{{cite web |url=https://variety.com/1991/film/features/007-producer-fires-legal-salvo-at-mgm-99125807/ |title=007 Producer Fires Legal Salvo at MGM |date=17 February 1991 |work=Variety |access-date=9 December 2017 |archive-date=24 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201024070742/https://variety.com/1991/film/features/007-producer-fires-legal-salvo-at-mgm-99125807/|url-status=live}}</ref> MGM varð gjaldþrota í kjölfarið, en var endurreist undir heitinu Metro-Goldwyn-Mayer. Á þessum tíma rann samningur Eon við [[Timothy Dalton]] út.<ref name="theweekdalton">{{cite web |last=Meslow |first=Scott |date=12 May 2014 |title=Timothy Dalton opens up about Penny Dreadful, leaving James Bond, and the demon in all of us |url=https://theweek.com/articles/447045/timothy-dalton-opens-about-penny-dreadful-leaving-james-bond-demon-all |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190224115817/https://theweek.com/articles/447045/timothy-dalton-opens-about-penny-dreadful-leaving-james-bond-demon-all |archive-date=24 February 2019 |access-date=23 February 2019 |work=[[The Week]]}}</ref><ref name=daltonoff>{{cite web |url=https://variety.com/1994/film/news/dalton-bails-out-as-bond-120067/ |title=Dalton bails out as Bond |last=Cox |first=Dan |date=12 April 1994 |work=Variety |access-date=12 August 2014 |archive-date=28 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190228130313/https://variety.com/1994/film/news/dalton-bails-out-as-bond-120067/}}</ref> Brosnan hafði áður verið orðaður við hlutverkið, en framleiðendur ræddu líka við [[Mel Gibson]], [[Hugh Grant]] og [[Liam Neeson]] sem allir höfnuðu því.<ref name="ew">{{cite magazine |last=Svetkey |first=Benjamin |date=17 November 1995 |title=The Spy Who Came Back From The Cold |url=https://ew.com/article/1995/11/17/james-bond-still-big-gun/ |magazine=[[Entertainment Weekly]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813023952/http://www.ew.com/ew/article/0,,20431259_299545,00.html |archive-date=13 August 2014 |url-status=live |access-date=12 August 2014}}</ref> Ákveðið var að gera frekari breytingar og fá konu í hlutverk M ([[Judi Dench]]). [[Samantha Bond]] tók við hlutverki Miss Moneypenny. [[Desmond Llewelyn]] lék Q líkt og í fyrri myndum. Tökur fóru fram í [[Bretland]]i, [[Rússland]]i, [[Monte Carlo]] og [[Púertó Ríkó]]. Þetta var fyrsta myndin sem var gerð í [[Leavesden Studios|Leavesden Studios]] í Bretlandi, þar sem [[Pinewood Studios]] voru fullbókuð.<ref name="secret">{{Cite AV media |people=Peter Aston; Pierce Brosnan; Martin Campbell |date=26 December 1995 |title=GoldenEye: The Secret Files |medium=TV Documentary |publisher=[[Carlton Television]]}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=H8DShVS-3cIC&pg=PA144|title=The Film Studio: Film Production in the Global Economy|first1=Ben|last1=Goldsmith|first2=Tom|last2=O'Regan|date=18 June 2017|publisher=Rowman & Littlefield|access-date=18 June 2017 |via=Google Books|isbn=9780742536814 |archive-date=7 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170207032215/https://books.google.com/books?id=H8DShVS-3cIC&pg=PA144|url-status=live}}</ref> Titillag myndarinnar var samið af [[Bono]] og [[the Edge]] og sungið af [[Tina Turner|Tinu Turner]]. Myndin gekk mjög vel í kvikmyndahúsum með 356 milljón dala tekjur á heimsvísu.<ref name=NUM>{{cite web|url=https://www.the-numbers.com/movie/Goldeneye#tab=summary |title=Goldeneye (1995) |website= [[The Numbers (website)|The Numbers]] |access-date=19 January 2025}}</ref> Hún varð fjórða tekjuhæsta mynd ársins<ref>{{cite web | url = https://www.boxofficemojo.com/yearly/chart/?view2=worldwide&yr=1995&p=.htm | title = 1995 Worldwide Grosses | access-date = 24 November 2006 | publisher = [[Box Office Mojo]] | archive-date = 15 November 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061115010552/http://www.boxofficemojo.com/yearly/chart/?view2=worldwide&yr=1995&p=.htm | url-status = live }}</ref> og tekjuhæsta Bondmyndin eftir ''[[Geimskutlan (kvikmynd)|Geimskutlunni]]'' frá 1979.<ref name="nos">{{cite web |url=https://www.the-numbers.com/movies/series/JamesBond.php |title=Box Office History for James Bond Movies |access-date=18 October 2007 |publisher=The Numbers |archive-date=16 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120316020739/http://www.the-numbers.com/movies/series/JamesBond.php |url-status=dead}}</ref> Hún fékk líka almennt fremur góða dóma og gagnrýnendur voru ánægðir með Brosnan í hlutverki Bond.<ref name="QNetwork">{{cite web |title=GoldenEye |publisher=Qnetwork |url=http://www.qnetwork.com/review/348 |access-date=5 June 2022 |last=Kendrick |first=James |archive-date=5 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405211541/http://www.qnetwork.com/review/348 |url-status=live }}</ref><ref name="variety">{{cite magazine |last=McCarthy |first=Todd |date=15 November 1995 |title=GoldenEye |magazine=[[Variety (magazine)|Variety]] |url=https://variety.com/1995/film/reviews/goldeneye-1200443796/ |url-status=live |access-date=17 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617180405/http://variety.com/1995/film/reviews/goldeneye-1200443796 |archive-date=17 June 2013}}</ref><ref>{{cite web |title=GoldenEye |publisher=Filmcritic.com |url=http://www.filmcritic.com/misc/emporium.nsf/ddb5490109a79f598625623d0015f1e4/9503ab99be3b464086256275001adc5a?OpenDocument |access-date=27 April 2007 |last=Null |first=Christopher |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013021650/http://www.filmcritic.com/misc/emporium.nsf/ddb5490109a79f598625623d0015f1e4/9503ab99be3b464086256275001adc5a?OpenDocument |archive-date=13 October 2007}}</ref> Myndin var frumsýnd í nóvember í Bretlandi og Bandaríkjunum, en á Íslandi var hún jólamynd [[Háskólabíó]]s og [[Sambíóin|Sambíóanna]] og var frumsýnd 15. desember.<ref>{{tímarit.is|2934820|Gullauga|höfundur=Hilmar Karlsson|dags=14.12.1995|blað=DV|bls=29}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{James Bond-kvikmyndir}} {{stubbur}} [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 1995]] [[Flokkur:James Bond-kvikmyndir]] cf7btdkf9uowrjzp5pn2yzmvf1dvw8a Sníkjudýrin 0 190326 1985417 1950983 2026-11-07T01:38:20Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985417 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Sníkjudýrin | image = Parasite Korean logo.png | caption = Merki myndarinnar. | native_name = 기생충<br>Gisaengchung | director = [[Bong Joon-ho]] | producer = {{Plainlist| * [[Kwak Sin-ae]] * Moon Yang-kwon * Bong Joon Ho * Jang Young-hwan }} | writer = | screenplay = {{Plainlist| * Bong Joon-ho * [[Han Jin-won]] }} | story = Bong Joon-ho | starring = {{Plainlist| * [[Song Kang-ho]] * [[Lee Sun-kyun]] * [[Cho Yeo-jeong]] * [[Choi Woo-shik]] * [[Park So-dam]] * [[Jang Hye-jin (leikkona)|Jang Hye-jin]] }} | music = [[Jung Jae-il]] | cinematography = [[Hong Kyung-pyo]] | editing = [[Yang Jin-mo]] | studio = Barunson E&A | distributor = [[CJ Entertainment]] | released = {{Film date|df=yes|2019|05|21|[[Kvikmyndahátíðin í Cannes|Cannes]]|2019|05|30|Suður-Kórea}} | runtime = 132 mínútur<ref name=Cannes>{{cite web |title=''GISAENGCHUNG'' – Festival de Cannes 2019 |url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/gisaengchung |publisher=[[Kvikmyndahátíðin í Cannes]] |access-date=1 January 2020 |date=2019 |quote=Country : SOUTH KOREA/Length : 132 minutes |archive-url=https://web.archive.org/web/20190903091243/http://www.festival-cannes.com/en/festival/films/gisaengchung |archive-date=3 September 2019 |url-status=live}}</ref><ref name=Naver>{{cite web |url=https://movie.naver.com/movie/bi/mi/basic.nhn?code=161967 |script-title=ko:기생충 |website=[[Naver]] Movie |access-date=8 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190408034341/https://movie.naver.com/movie/bi/mi/basic.nhn%3Fcode%3D161967|archive-date=8 April 2019|url-status=live}}</ref> | country = Suður-Kórea | language = Kóreska<br />Enska | budget = [[Suðurkóreskt vonn|₩]]13,5 milljarðar | gross = ₩377,3 milljarðar }} '''''Sníkjudýrin'''''<ref>{{Vefheimild|titill= Parasite // Sníkjudýrin|url=https://bioparadis.is/kvikmyndir/parasite/|útgefandi=[[Bíó Paradís]]|dags=2020|skoðað=21. mars 2026}}</ref> ([[kóreska]]: 기생충; ''Gisaengchung'', einnig markaðssett undir [[enska]] titlinum ''Parasite'') er [[Suður-Kórea|suðurkóresk]] kvikmynd í leikstjórn [[Bong Joon-ho]]. Bong skrifaði handritið að myndinni ásamt [[Han Jin-won]]. Í aðalhlutverkum birtast [[Song Kang-ho]], [[Lee Sun-kyun]], [[Cho Yeo-jeong]], [[Choi Woo-shik]], [[Park So-dam]], [[Jang Hye-jin]], [[Park Myung-hoon]] og [[Lee Jung-eun]]. ''Sníkjudýrin'', sem er í senn [[Svartur húmor|svartkómedía]] og [[spennumynd]],<ref name="vulture edelstein">{{cite web |last1=Edelstein |first1=David |title=Bong Joon-ho's Parasite Is an Acid-Black Comedy That Eats at the Mind |url=https://www.vulture.com/2019/10/parasite-movie-review-bong-joon-hos-latest-film.html |website=Vuture |date=11 October 2019 |publisher=Vox Media |access-date=3 February 2024}}</ref> fjallar um fátæka fjölskyldu sem tekur sér í laumi bólsetu á heimili ríkari fjölskyldu. Handrit myndarinnar er byggt á leikriti sem Bong samdi árið 2013.<ref name=press>{{cite web |title=''Parasite'' international press kit |url=https://cdn-media.festival-cannes.com/film_film/0001/66/72f026493fedd9576b0ebc4b7837fd67b8cc95a3.pdf |publisher=[[CJ Entertainment]] |access-date=1 January 2020 |date=2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200110043736/https://cdn-media.festival-cannes.com/film_film/0001/66/72f026493fedd9576b0ebc4b7837fd67b8cc95a3.pdf |archive-date=10 January 2020 |url-status=dead}}</ref> Hann breytti leikritshandritinu síðar í 15 blaðsíðna drög að kvikmynd, sem Han skipti síðan í þrjá hluta. Bong sagðist hafa verið undir áhrifum af kóresku kvikmyndinni ''[[Hanyeo]]'' (''Vinnukonan'') frá árinu 1960 og af sakamáli [[Christine og Léa Papin|Christine og Léu Papin]] frá fjórða áratugnum, sem snerist um franskar húsþernur sem dæmdar voru fyrir að myrða konu og dóttur vinnuveitanda síns. Tökur kvikmyndarinnar fóru fram frá maí til september 2018 undir handleiðslu kvikmyndatökumannsins [[Hong Kyung-pyo]],<ref>{{cite web |title=BONG Joon-ho's ''PARASITE'' Claims Early Sales |url=https://www.koreanfilm.or.kr/eng/news/news.jsp?pageIndex=1&blbdComCd=601006&seq=5013&mode=VIEW |website=Korean Film Biz Zone |access-date=3 February 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204013817/https://www.koreanfilm.or.kr/eng/news/news.jsp?pageIndex=1&blbdComCd=601006&seq=5013&mode=VIEW |archive-date=4 February 2019 |url-status=dead}}</ref> klipparans [[Yang Jin-mo]] og tónskáldsins [[Jung Jae-il]]. ''Sníkjudýrin'' var frumsýnd 21. maí 2019 á [[Kvikmyndahátíðin í Cannes|kvikmyndahátíðinni í Cannes]] og varð þar fyrsta kóreska myndin til að vinna [[Gullpálminn|Gullpálmann]]. Kvikmyndin hlaut mikið lof fyrir leikstjórnina, handritið, leikarana, klippinguna og leikmyndahönnunina. ''Sníkjudýrin'' var frumsýnd í Suður-Kóreu í dreifingu [[CJ Entertainment]] 30. maí og halaði inn andvirði 258 milljóna bandaríkjadala á heimsvísu<ref name="BOM">{{cite Box Office Mojo|title=Parasite|id=6751668|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191204002650/https://www.boxofficemojo.com/title/tt6751668/|archive-date=4 December 2019|access-date=30 January 2021}}</ref> með aðeins 11,4 milljóna ráðstöfunarfé.<ref>{{Cite web|url=https://www.hankyung.com/entertainment/article/2019060326461|date=3 June 2019|script-title=ko:영화 '기생충' 흥행 질주...손익분기점 400만명 눈앞|title=|access-date=26 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626173250/https://www.hankyung.com/entertainment/article/2019060326461|archive-date=26 June 2019|url-status=dead}}</ref><ref name=DeadlineProfit>{{cite web |url=https://deadline.com/2020/04/biggest-movie-profits-small-films-2019-list-parasite-good-boy-escape-room-1202919181/ |title=Small Movies, Big Profits: 2019 Most Valuable Blockbuster Tournament |first=Anthony |last=D'Alessandro |work=[[Deadline Hollywood]] |date=27 April 2020 |access-date=27 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200428111628/https://deadline.com/2020/04/biggest-movie-profits-small-films-2019-list-parasite-good-boy-escape-room-1202919181/|archive-date=28 April 2020|url-status=live}}</ref> ''Sníkjudýrin'' vann [[Óskarsverðlaun fyrir bestu kvikmynd|Óskarsverðlaunin sem besta kvikmyndin]] á Óskarsverðlaunahátíðinni árið 2020 og varð fyrsta kvikmyndin á öðru tungumáli en ensku til að vinna þessi verðlaun.<ref name="guardian clarification">{{cite web |url=https://www.theguardian.com/film/2020/feb/10/parasite-best-picture-new-era-for-oscars |title=Parasite's best picture Oscar could kickstart a new era of internationalism |first=Phil |last=Hoad |date=10 February 2020 |access-date=11 June 2020 |work=[[The Guardian]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20200618003809/https://www.theguardian.com/film/2020/feb/10/parasite-best-picture-new-era-for-oscars | archive-date = 18 June 2020 | url-status = live}}</ref> Myndin vann þrenn Óskarsverðlaun til viðbótar, fyrir [[Óskarsverðlaun sem besti leikstjóri|bestu leikstjórnina]], [[Óskarsverðlaun fyrir besta handritið|besta handritið]] og sem [[Óskarsverðlaun fyrir bestu alþjóðlegu kvikmyndina|besta alþjóðlega myndin]]. ''Sníkjudýrin'' er fyrsta suðurkóreska kvikmyndin sem hefur unnið til Óskarsverðlauna og ein af aðeins fjórum sem hefur bæði unnið Gullpálmann og Óskarsverðlaunin sem besta myndin. Myndin vann jafnframt [[Golden Globe-verðlaunin fyrir bestu erlendu kvikmyndina]] og [[BAFTA-verðlaunin fyrir bestu kvikmynd sem er ekki á ensku]]. ''Sníkjudýrin'' varð jafnframt fyrsta kvikmyndin á öðru tungumáli en ensku sem vann [[Screen Actors Guild-verðlaunin]] fyrir framúrskarandi leik leikhóps í kvikmynd. == Söguþráður == Kim Ki-taek og Chung-sook búa í hálf-niðurgrafinni kjallaraíbúð í [[Seúl]] með dóttur þeirra, Ki-jung, og syni þeirra, Ki-woo. Þar sem fjölskyldan á í fjárhagsörðugleikum og vinnur láglaunastörf gefur fjölskylduvinurinn Min-hyuk þeim lukkustein sem á að gefa fyrirheit um auðæfi. Áður en Min-hyuk fer í nám erlendis leggur hann til að Ki-woo ljúgi um hæfni sína til að taka við af sér sem enskukennari Da-hye, dóttur hinnar ríku en auðtrúa Park-fjölskyldu. Min-hyuk treystir Ki-woo þar sem hann er skotinn í Da-hye og vill bjóða henni út þegar hann snýr aftur. Eftir að Ki-jung hjálpar til við að falsa skírteini fyrir hann fer Ki-woo, dulbúinn sem nemandi við [[Yonsei-háskóli|Yonsei-háskóla]] að nafni „Kevin“, að húsi Park-fjölskyldunnar og fær ráðningu hjá fjölskyldumóðurinni frú Park í lok fyrsta kennslutímans. Kim-fjölskyldan leggur á ráðin að tryggja hverjum og einum fjölskyldumeðlimi starf á heimili Park-fjölskyldunnar undir fölsku nafni. Ki-woo stingur upp á „Jessicu“, sem er í raun Ki-jung, sem listsálfræðingi fyrir ungan son Park-hjónanna, Da-song, sem hefur átt í áfalli síðan hann sá „draug“ í eldhúsinu. Ki-jung klínir síðan sök á einkabílstjóra Park-fjölskyldunnar með því að láta það líta út fyrir að hann hafi stundað kynlíf í bílnum. Þetta leiðir til þess að hann er rekinn og Ki-taek er ráðinn í hans stað. Kim-fjölskyldan notfærir sér síðan [[Ferskja|ferskjuofnæmi]] húsþernunnar Moon-gwang til að telja frú Park trú um að Moon-gwang sé með [[Berklar|berkla]] og Chung-sook er ráðin í hennar stað. Á sama tíma verða Ki-woo og Da-hye kærustupar. Á meðan Park-fjölskyldan fer í útileiguferð nýtur Kim-fjölskyldan munaðar heimilisins þegar Moon-gwang birtist skyndilega við dyrnar og segist hafa gleymt einhverju í kjallaranum. Hún fer inn um leynilegan inngang að neðanjarðarbirgi sem arkitekt og fyrri eigandi hússins byggði en hélt leyndu fyrir Park-fjölskyldunni. Í ljós kemur að eiginmaður Moon-gwang, Geun-sae, er í felum fyrir lánadróttnum sínum í birginu og að hann var „draugurinn“ sem Da-song sá þegar Geun-sae hætti sér út úr birginu til að hnupla mat. Moon-gwang grátbiður Chung-sook að leyfa Geun-sae að búa þarna áfram í skiptum fyrir reglulegar greiðslur en hinir þrír meðlimir Kim-fjölskyldunnar, sem hlera á samtalið, koma óvart upp um hver þau eru í raun. Moon-gwang tekur upp myndband af þeim og hótar að segja Park-hjónunum frá blekkingarleiknum. Eftir að Park-hjónin hringja til að segja húshjálpinni að þau ætli að snúa heim á undan áætlun vegna úrhellisrigningar flýtir Kim-fjölskyldan sér að eyða öllum sönnunum fyrir blekkingarleiknum og loka Moon-gwang og Geun-sae inni í neðanjarðarbirginu en Moon-gwang slasast í átökunum. Kim-fjölskyldan kemst undan en skólpvatn flæðir inn í kjallaraíbúðina þeirra vegna úrhellisins og þau neyðast því til að leita skjóls í íþróttasal ásamt öðru fólki á vergangi. Daginn eftir tekur frú Park skyndiákvörðun um að halda garðveislu fyrir afmæli Da-song. Kim-hjónin hjálpa við skipulagningu teitisins en börn þeirra mæta sem gestir. Ki-woo fer inn í neðanjarðarbirgið með lukkusteininn sinn af óljósum ástæðum. Moon-gwang er þá þegar dauð vegna meiðslanna í slagsmálunum kvöldið áður. Geun-sae lemur Ki-woo með steininum og rotar hann. Geun-sae fer síðan út úr birginu og stingur Ki-jung með eldhúshníf fyrir framan skelfingu lostna veislugestina. Da-song fellur í yfirlið þegar hann sér „drauginn“ aftur. Chung-sook rekur Geun-sae í gegn með grillteini eftir handalögmál milli þeirra. Á meðan Ki-taek hlúir að Ki-jung skipar herra Park honum að keyra með Da-song á sjúkrahús. Ki-taek verður smám saman heitt í hamsi yfir skilningsleysi og forréttindablindu Park-fjölskyldunnar. Hann stingur herra Park með hníf Geun-sae og leggur á flótta. Nokkrum vikum síðar er Ki-woo að ná sér eftir heilaskurðaðgerð. Þau Chung-sook hafa verið sakfelld fyrir fjársvik og sett á skilorð. Ki-jung er látin úr áverkum sínum og Ki-taek, sem nú er eftirlýstur glæpamaður, er horfinn. Lögregla telur Geun-sae hafa verið heimilislausan mann sem hafi birst í veislunni af tilviljun og enn hefur ekkert verið upplýst um ásetning fyrir morðunum. Ki-woo fylgist í laumi með hinu gamla húsi Park-fjölskyldunnar, sem nú er í eigu erlendrar fjölskyldu, og tekur eftir skilaboðum á [[morsmál]]i í ljósum sem sjást að utan. Ki-taek, sem hefur falið sig í birginu, hefur grafið Moon-gwang í garðinum og sendir skilaboð á hverjum degi í von um að Ki-woo sjái þau. Ki-woo, sem enn býr í kjallaraíbúð með móður sinni, skrifar bréf til Ki-taek og heitir því að vinna sér einn dag inn nægt fé til að kaupa húsið og frelsa hann. == Leikarar == * [[Song Kang-ho]] sem Kim Ki-taek (hangúl: %김기택), fjölskyldufaðir Kim-ættarinnar sem er ráðinn sem einkabílstjóri Park Dong-ik. * [[Lee Sun-kyun]] sem Park Dong-ik (hangúl: %박동익), fjölskyldufaðir og fyrirvinna Park-ættarinnar. * [[Cho Yeo-jeong]] sem Choi Yeon-gyo (hangúl: %최연교), fjölskyldumóðir Park-ættarinnar, indæl en trúgjörn heimasæta. * [[Choi Woo-shik]] sem Kim Ki-woo / „Kevin“ (hangúl: %김기우), sonur Kim-hjónanna sem er ráðinn sem enskukennari Da-hye. Choi sagði um persónuna að hann væri „gáfaður en ekki nógu þróttmikill til að standast próf“.<ref name=HarrisChoiInt>{{cite web |author=Harris, Hunter |url=https://www.vulture.com/2019/10/parasite-movie-choi-woo-shik-bong-joon-ho-ending.html |title=''Parasite''{{'}}s Choi Woo-shik Is Optimistic About the Movie's Overwhelming Ending|work=[[Vulture (website)|Vulture]]|url-access=limited|date=16 October 2019|access-date=23 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209182409/https://www.vulture.com/2019/10/parasite-movie-choi-woo-shik-bong-joon-ho-ending.html|archive-date=9 December 2019|url-status=live}}</ref> * [[Park So-dam]] sem Kim Ki-jung / „Jessica“ (hangúl: %김기정), dóttir Kim-hjónanna sem er ráðin sem listsálfræðingur Da-song. Hún er heillandi og klók og tekst því betur en ættingjum sínum að aðlagast heimi hinna ríku. * [[Jang Hye-jin (leikkona)|Jang Hye-jin]] sem Chung-sook (hangúl: %박충숙), fjölskyldumóðir Kim-ættarinnar sem er ráðin sem húsþerna Park-fjölskyldunnar. * [[Lee Jung-eun (leikkona)|Lee Jung-eun]] sem Gook Moon-gwang (hangúl: %국문광), húsþerna Park-fjölskyldunnar, sem vann einnig fyrir fyrri eiganda hússins. Bong Joon-ho hefur sagt að fjallað verði um samband hennar við arkitektinn og „hluta sögu hennar sem gerast á milli atriðanna í myndinni“ í sjónvarpsþáttum.<ref name=LattanzioSeries>{{Cite web |url=https://www.indiewire.com/2020/01/parasite-tv-series-bong-joon-ho-six-hour-movie-1202205540/ |title=Bong Joon Ho Reveals Epic Plans for 'Parasite' Series as a Six-Hour Movie |last=Lattanzio|first=Ryan |date=23 January 2020 |access-date=24 January 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200124175554/https://www.indiewire.com/2020/01/parasite-tv-series-bong-joon-ho-six-hour-movie-1202205540/ |archive-date=24 January 2020}}</ref> * [[Park Myung-hoon]] sem Oh Geun-sae (hangúl: %오근세), eiginmaður Moon-gwang. * [[Jung Ji-so]] sem Park Da-hye (hangúl: %박다혜), hlédræg táningsdóttir Park-hjónanna. * [[Jung Hyeon-jun]] sem Park Da-song (hangúl: %박다송), sérvitur sonur Park-hjónanna, sem telja hann vera undrabarn í listum. * Park Keun-rok sem Yoon (hangúl: %_윤), einkabílstjóri Park Dong-ik. * [[Park Seo-joon]] sem Min-hyuk (hangúl: %_민혁), fjölskylduvinur Kim-ættarinnar.<ref>{{cite news |last=Park |first=Bo-ram |title='Rom-com master' Park Seo-joon embraces career-changing role in action horror film |url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20190725009700315 |access-date=2 March 2020 |work=[[Yonhap News Agency]] |date=25 July 2019 |language=en |archive-date=18 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918165605/https://en.yna.co.kr/view/AEN20190725009700315 |url-status=live }}<!-- Note that the English report is basically a translation of the original interview in Korean [https://www.yna.co.kr/view/AKR20190724141500005], but the Korean one does not mention Park Seo-joon's cameo appearance in Parasite (unlike the English version). --></ref> * [[Jung Yi-seo]] sem eigandi pítsustaðar sem Kim-fjölskyldan vinnur stuttlega hjá. ==Tilvísanir== <references/> {{k|2019}} [[Flokkur:Óskarsverðlaunamyndir í flokki bestu kvikmyndarinnar]] [[Flokkur:Suðurkóreskar kvikmyndir]] kqwiu8bpvssisx9dzgl2n0p1zzv9vgv Ralph Fiennes 0 190347 1985398 1980982 2026-11-07T01:11:15Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985398 wikitext text/x-wiki {{Leikari | nafn = Ralph Fiennes | mynd = Ralph Fiennes 2024.jpg | mynd_texti = Ralph Fiennes árið 2024. | fæðingarnafn = Ralph Nathaniel Twisleton-Wykeham-Fiennes | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1962|12|22}} | fæðingarstaður = [[Ipswich]], [[Suffolk]], [[England]]i | þjóðerni = [[England|Enskur]] | ár = 1985– | maki = {{gifting|Alex Kingston|1993|1997}} | börn = | vefsíða = | undirskrift = | helstu_hlutverk = <!-- Verðlaun --> | óskarsverðlaun = | emmy-verðlaun = | tony-verðlaun = | gg-verðlaun = | bafta-verðlaun = | sag-verðlaun = | cesar-verðlaun = | goya-verðlaun = | afi-verðlaun = | olivier-verðlaun = | edduverðlaun = | grammy-verðlaun = }} '''Ralph Nathaniel Twisleton-Wykeham-Fiennes''' (f. 22. desember 1962) er enskur leikari og leikstjóri. Hann er þekktur fyrir hlutverk sín bæði í leikhúsi og kvikmyndum og hefur hlotið fjölda verðlauna, meðal annars [[BAFTA-verðlaunin|BAFTA-verðlaun]], [[Tony-verðlaunin|Tony-verðlaun]] og þrjár tilnefningar til [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlauna]], sjö [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlauna]] og [[Emmy-verðlaunin|Emmy-verðlauna]]. Fiennes fæddist í [[Ipswich]] í [[Suffolk]] og útskrifaðist úr leiklistarnámi við konunglega listaháskólann [[Royal Academy of Dramatic Art]] árið 1985. Fiennes lagði fyrir sig hlutverk í [[William Shakespeare|Shakespeare-leikritum]] og vakti athygli með sviðshlutverkum sínum hjá [[Royal National Theatre|Konunglega þjóðleikhúsinu]] og síðan hjá [[Royal Shakespeare Company|Konunglega Shakespeare-félaginu]]. Árið 1995 birtist Fiennes í fyrsta sinn í [[Broadway]]-leikriti í aðalhlutverkinu í uppsetningu á ''[[Hamlet]]'' og vann fyrir það [[Tony-verðlaunin|Tony-verðlaun]] sem besti sviðsleikarinn. Hann var síðar tilnefndur til Tony-verðlauna fyrir leik sinn í leikritinu ''[[Líknarinn]]'' eftir [[Brian Friel]] (2006). Fyrsta kvikmyndahlutverk Fiennes var sem Heathcliff í myndinni ''[[Fýkur yfir hæðir (kvikmynd frá 1992)|Fýkur yfir hæðir]]'' árið 1992. Hann hefur þrisvar sinnum verið tilnefndur til Óskarsverðlauna, fyrir leik sinn í myndunum ''[[Listi Schindlers (kvikmynd)|Listi Schindlers]]'', ''[[Enski sjúklingurinn]]'' (1996) og ''[[Conclave]]'' (2024). Meðal annarra mynda Fiennes má nefna ''[[Gettu betur (kvikmynd)|Gettu betur]]'' (1994), ''[[Þerna á Manhattan]]'' (2002), ''[[Staðfasti garðyrkjumaðurinn]]'' (2005), ''[[Í Brugge]]'', ''[[Lesarinn (kvikmynd)|Lesarinn]]'' (2008), ''[[Hertogaynjan]]'' (2008), ''[[Sprengjusveitin]]'' (2009), ''[[The Grand Budapest Hotel]]'' (2014), ''[[A Bigger Splash]]'' (2015), ''[[Hail, Caesar!]]'' (2016), ''[[The King's Man]]'' (2021), ''[[The Menu]]'' (2022) og tvær myndir í kvikmyndaröðinni ''[[28 Days Later]]'' (2025–2026). Fiennes varð sér í lagi frægur fyrir að leika illmennið [[Voldemort]] í [[Harry Potter (kvikmyndaröð)|Harry Potter-kvikmyndunum]] (2005–2011) og njósnaforingjann [[M (James Bond)|Gareth Mallory / M]] í [[James Bond]]-kvikmyndunum (2012–2021). Hann hefur talsett hlutverk í teiknimyndunum ''[[Egypski prinsinn]]'' (1998), ''[[Wallace & Gromit: Bölvun vígakanínunnar]]'' (2005), ''[[Kubo og strengirnir tveir]]'' (2016) og ''[[Lego Batman myndin]]'' (2017). Hann leikstýrði jafnframt og lék aðalhlutverkin í kvikmyndunum ''[[Kóríólanus (kvikmynd)|Kóríólanus]]'' (2011) og ''[[Ósýnilega konan (kvikmynd frá 2013)|Ósýnilega konan]]'' (2013).<ref>{{Cite web|title=Coriolanus, review|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/filmreviews/9025942/Coriolanus-review.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/culture/film/filmreviews/9025942/Coriolanus-review.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=4 February 2021|website=The Telegraph|date=21 January 2012 |language=en-GB}}{{cbignore}}</ref> Auk leikhlutverka sinna er Fiennes heiðursmeðlimur í [[London Film School|Kvikmyndaskólanum í London]]<ref>{{cite news|title=Richard Linklater, Ralph Fiennes, Kate Kinninmont Become Honorary Associates At Lfs Annual Show|url=https://lfs.org.uk/content/richard-linklater-ralph-fiennes-kate-kinninmont-become-honorary-associates-lfs-annual-show|access-date=15 March 2019|agency=[[London Film School]]|archive-date=19 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200419181228/https://lfs.org.uk/content/richard-linklater-ralph-fiennes-kate-kinninmont-become-honorary-associates-lfs-annual-show|url-status=dead}}</ref> og hefur verið sendifulltrúi fyrir [[UNICEF]] í Bretlandi frá árinu 1999. Fiennes hlaut heiðursríkisborgararétt í [[Serbía|Serbíu]] árið 2017 í þakkarskyni fyrir að koma landinu á framfæri við umheiminn.<ref>{{Vefheimild|titill= Ralph Fiennes orðinn Serbi|url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2017/09/24/ralph_fiennes_ordinn_serbi/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 24. september 2017|skoðað=11. apríl 2026}}</ref> == Kvikmyndaskrá == {| class="wikitable sortable" |- ! Ár ! Titill ! Hlutverk ! class="unsortable" | Athugasemdir |- | 1992 | ''[[Fýkur yfir hæðir (kvikmynd frá 1992)|Fýkur yfir hæðir]]'' (''Wuthering Heights'') | [[Heathcliff]] | |- | rowspan=2 | 1993 | ''[[The Baby of Mâcon]]'' | Biskupssonur | |- | ''[[Listi Schindlers (kvikmynd)|Listi Schindlers]]'' (''Schindler's List'') | [[Amon Göth]] | |- | 1994 | ''[[Gettu betur (kvikmynd)|Gettu betur]]'' (''Quiz Show'') | [[Charles Van Doren]] | |- | 1995 | ''[[Skrýtnir dagar]]'' (''Strange Days'') | Lenny Nero | |- | 1996 | ''[[Enski sjúklingurinn]]'' (''The English Patient'') | [[László Almásy|László de Almássy greifi]] | |- | 1997 | ''[[Óskar og Lúsinda (kvikmynd)|Óskar og Lúsinda]]'' (''Oscar and Lucinda'') | Oscar Hopkins | |- | rowspan=2 | 1998 | ''[[Hefnendurnir (kvikmynd frá 1998)|Hefnendurnir]]'' (''The Avengers'') | John Steed | |- | ''[[Egypski prinsinn]]'' (''The Prince of Egypt'') | [[Ramses 2.|Ramses]] | Talsetning<ref name="btva">{{cite web |title=Ralph Fiennes (visual voices guide) |url=http://www.behindthevoiceactors.com/Ralph-Fiennes/ |access-date=December 22, 2023 |publisher=Behind The Voice Actors |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914194625/https://www.behindthevoiceactors.com/Ralph-Fiennes/ |url-status=live }} A green check mark indicates that a role has been confirmed using a screenshot (or collage of screenshots) of a title's list of voice actors and their respective characters found in its credits or other reliable sources of information.</ref> |- | rowspan="3" | 1999 | ''[[Sólskin (kvikmynd frá 1999)|Sólskin]]'' (''Sunshine'') | Ignatz Sonnenschein / Adam Sors / Ivan Sors | |- | ''[[Onegín (kvikmynd frá 1999)|Onegín]]'' (''Onegin'') | [[Jevgeníj Onegín]] | Einnig aðalframleiðandi |- | ''[[Leiðarlok (kvikmynd frá 1999)|Leiðarlok]]'' (''The End of the Affair'') | Maurice Bendrix | |- | 2000 | ''[[Kraftaverkamaðurinn]]'' (''The Miracle Maker'') | [[Jesús]] | Talsetning<ref name="btva" /> |- | rowspan=4 | 2002 | ''[[Köngulóin]]'' (''Spider'') | Dennis „Spider“ Cleg | |- | ''[[Miskunnsami þjófurinn]]'' (''The Good Thief'') | Tony Angel | Ekki á kreditlista |- | ''[[Rauði drekinn (kvikmynd)|Rauði drekinn]]'' (''Red Dragon'') | [[Francis Dolarhyde]] | |- | ''[[Þerna á Manhattan]]'' (''Maid in Manhattan'') | Christopher Marshall | |- | rowspan=6 | 2005 | ''[[Úthverfamartröð]]'' (''The Chumscrubber'') | Michael Ebbs borgarstjóri | |- | ''[[Chromophobia (kvikmynd)|Chromophobia]]'' | Stephen Tulloch | |- | ''[[Staðfasti garðyrkjumaðurinn]]'' (''The Constant Gardener'') | Justin Quayle | |- | ''[[Wallace & Gromit: Bölvun vígakanínunnar]]'' (''Wallace & Gromit: The Curse of the Were-Rabbit'') | Victor Quartermaine lávarður | Talsetning<ref name="btva" /> |- | ''[[The White Countess]]'' | Todd Jackson | |- | ''[[Harry Potter og eldbikarinn (kvikmynd)|Harry Potter og eldbikarinn]]'' (''Harry Potter and the Goblet of Fire'') | [[Voldemort]] | |- | 2006 | ''[[Land of the Blind]]'' | Joe | |- | 2007 | ''[[Harry Potter og Fönixreglan (kvikmynd)|Harry Potter og Fönixreglan]]'' (''Harry Potter and the Order of the Phoenix'') | Voldemort | |- | rowspan=3 | 2008 | ''[[Í Brugge]]'' (''In Bruges'') | Harry Waters | |- | ''[[Hertogaynjan]]'' (''The Duchess'') | [[William Cavendish, 5. hertoginn af Devonshire|William Cavendish]] | |- | ''[[Lesarinn (kvikmynd)|Lesarinn]]'' (''The Reader'') | Michael Berg (eldri) | |- | rowspan=2 | 2009 | ''[[Sprengjusveitin]]'' (''The Hurt Locker'') | Teymisstjóri | |- | ''[[Harry Potter og blendingsprinsinn (kvikmynd)|Harry Potter og blendingsprinsinn]]'' (''Harry Potter and the Half-Blood Prince'') | Voldemort | Myndefni úr safni |- | rowspan=5 | 2010 | ''[[Cemetery Junction (film)|Cemetery Junction]]'' | Hr. Kendrick | |- | ''[[Clash of the Titans (kvikmynd frá 2010)|Clash of the Titans]]'' | [[Hades]] | |- | ''[[Nanny McPhee and the Big Bang]]'' | Gray lávarður | |- | ''[[The Wildest Dream]]'' | [[George Mallory]] | Heimildarmynd |- | ''[[Harry Potter og dauðadjásnin - 1. hluti]]'' (''Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 1'') | rowspan=2 | Voldemort | |- | rowspan=2 | 2011 | ''[[Harry Potter og dauðadjásnin - 2. hluti]]'' (''Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 2'') | |- | ''[[Kóríólanus (kvikmynd)|Kóríólanus]]'' (''Coriolanus'') | [[Gnaeus Marcius Coriolanus|Kóríólanus]] | Einnig leikstjóri og framleiðandi |- | rowspan=3 | 2012 | ''[[Wrath of the Titans]]'' | Hades | |- | ''[[Skyfall]]'' | [[M (James Bond)|Gareth Mallory / M]] | |- | ''[[Glæstar vonir (kvikmynd frá 2012)|Glæstar vonir]]'' (''Great Expectations'') | Abel Magwitch | |- | 2013 | ''[[Ósýnilega konan (kvikmynd frá 2013)|Ósýnilega konan]]'' (''The Invisible Woman'') | [[Charles Dickens]] | Einnig leikstjóri |- | rowspan=2 | 2014 | ''[[The Grand Budapest Hotel]]'' | Monsieur Gustave H. | |- | ''[[Two Women (kvikmynd frá 2014)|Two Women]]'' | M.A. Rakitin | |- | rowspan=2 | 2015 | ''[[A Bigger Splash (kvikmynd frá 2015)|A Bigger Splash]]'' | Harry Hawkes | |- | ''[[Spectre]]'' | Gareth Mallory / M | |- | rowspan=2 | 2016 | ''[[Hail, Caesar!]]'' | Laurence Laurentz | |- | ''[[Kubo og strengirnir tveir]]'' (''Kubo and the Two Strings'') | Mánakóngurinn / Raiden | rowspan=2 | Talsetning |- | rowspan=2 | 2017 | ''[[Lego Batman myndin]]'' (''The Lego Batman Movie'') | [[Alfred Pennyworth]]<ref name="btva" /> |- | ''[[Sea Sorrow]]'' | [[Prosperó]] | Heimildarmynd |- | rowspan=2 | 2018 | ''[[The White Crow]]'' | [[Aleksandr Púshkín (ballettdansari)|Aleksandr Púshkín]] | Einnig leikstjóri og framleiðandi |- | ''[[Holmes & Watson]]'' | [[Moriarty prófessor]] / Jacob Musgrave | |- | rowspan=2 | 2019 | ''[[Official Secrets (kvikmynd)|Official Secrets]]'' | [[Ben Emmerson]] | |- | ''[[Lego myndin 2]]'' (''The Lego Movie 2: The Second Part'') | Alfred Pennyworth | Talsetning; smáhlutverk<ref name="btva" /> |- | 2020 | ''[[Dagfinnur dýralæknir (kvikmynd frá 2020)|Dagfinnur dýralæknir]]'' (''Dolittle'') | Barry | Talsetning<ref name="btva" /> |- | rowspan=4 | 2021 | ''[[The Dig (kvikmynd frá 2021)|The Dig]]'' | [[Basil Brown]] | |- | ''[[Enginn tími til að deyja]]'' (''No Time to Die'') | Gareth Mallory / M | |- | ''[[The Forgiven (kvikmynd frá 2021)|The Forgiven]]'' | David Henninger | |- | ''[[The King's Man]]'' | Orlando, hertoginn af Oxford | Einnig aðalframleiðandi |- | 2022 | ''[[The Menu]]'' | Julian Slowik kokkur | |- | rowspan=5| 2023 | ''[[The Wonderful Story of Henry Sugar (kvikmynd)|The Wonderful Story of Henry Sugar]]'' | [[Roald Dahl]] / Lögregluþjónninn | rowspan="5"|Stuttmynd |- | ''[[The Wonderful Story of Henry Sugar and Three More|The Swan]]'' | Roald Dahl |- | ''[[The Wonderful Story of Henry Sugar and Three More|The Rat Catcher]]'' | Roald Dahl / Rottukarlinn |- | ''[[The Wonderful Story of Henry Sugar and Three More|Poison]]'' | Roald Dahl |- | ''Coast'' | Hann sjálfur |- | rowspan="3"| 2024 | ''Macbeth: Ralph Fiennes & Indira Varma'' | Makbeð | Upptaka af sviði<ref>{{Cite web|url=https://themontrealeronline.com/2024/04/macbeth-starring-ralph-fiennes-indira-varma-select-cineplex-locations-may-2-5-2024/|title=Macbeth starring Ralph Fiennes & Indira Varma – select Cineplex locations – May 2 & 5, 2024|date=24 April 2024|website=themontrealeronline.com|access-date=1 May 2024|archive-date=1 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240501123557/https://themontrealeronline.com/2024/04/macbeth-starring-ralph-fiennes-indira-varma-select-cineplex-locations-may-2-5-2024/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://dctheaterarts.org/2024/04/26/macbeth-the-film-to-screen-at-shakespeare-theatre-company/|title='Macbeth' as movie to screen at Shakespeare Theatre Company|date=26 April 2024 |website=dctheaterarts.org|access-date=1 May 2024}}</ref> |- | ''[[Conclave]]'' | Thomas Lawrence kardináli | Einnig aðalframleiðandi |- | ''[[The Return (kvikmynd frá 2024)|The Return]]'' | [[Ódysseifur]] | |- | rowspan=2|2025 | ''[[28 Years Later]]'' | Dr. Ian Kelson | |- | ''[[The Choral]]'' | Dr. Guthrie | |- | rowspan=2| 2026 | ''[[28 Years Later: The Bone Temple]]'' | Dr. Ian Kelson | |- | ''[[The Hunger Games: Sunrise on the Reaping]]'' | [[Kóríólanus Snow]] forseti | Í eftirframleiðslu<ref>{{Cite tweet|user=ninajacobson|number=1994435238823383165|title=Now it's a wrap|website=X|access-date=2025-12-07}}</ref> |} ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|æviágrip|leikari}} {{DEFAULTSORT:Fiennes, Ralph}} {{f|1962}} [[Flokkur:Enskir leikarar]] [[Flokkur:Breskir kvikmyndaleikstjórar]] o21rbtimuxq1vkxg62857ttp84k5nea Skothylkið 0 190413 1985415 1973406 2026-11-07T01:34:48Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985415 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Skothylkið | mynd = Full Metal Jacket Logo.png | upprunalegt heiti = Full Metal Jacket | director = [[Stanley Kubrick]] | producer = Stanley Kubrick | screenplay = {{plainlist| * Stanley Kubrick * [[Michael Herr]] * [[Gustav Hasford]] }} | based_on = ''[[The Short-Timers]]'' eftir Gustav Hasford | starring = {{plainlist|<!-- Per poster billing block --> * [[Matthew Modine]] * [[Adam Baldwin]] * [[Vincent D'Onofrio]] * [[Lee Ermey]]<!-- Credited as "Lee Ermey" --> * [[Dorian Harewood]] * [[Arliss Howard]] * [[Kevyn Major Howard]] * [[Ed O'Ross]] }} | cinematography = [[Douglas Milsome]] | editing = Martin Hunter | music = [[Abigail Mead]] | studio = {{plainlist| * Natant * [[Hawk Films|Harrier Films]] }} | distributor = [[Warner Bros. Pictures|Warner Bros.]] | released = {{Film date|1987|06|17|[[Samuel Goldwyn Theater]]|1987|06|26|Bandaríkin|1987|09|11|Bretland}} | runtime = 116 mínútur<ref>{{cite web|title=FULL METAL JACKET |url=https://www.bbfc.co.uk/releases/full-metal-jacket-0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402202446/http://www.bbfc.co.uk/releases/full-metal-jacket-0 |url-status=dead |archive-date=April 2, 2015 |publisher=[[British Board of Film Classification]] |access-date=January 14, 2015}}</ref> | country = {{plainlist| * Bretland * Bandaríkin<ref name="BFI">{{cite web|title=Full Metal Jacket (1987) |url=http://explore.bfi.org.uk/4ce2b71c59462 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120711220230/http://explore.bfi.org.uk/4ce2b71c59462 |url-status=dead |archive-date=July 11, 2012 |publisher=[[British Film Institute]] |access-date=October 20, 2011}}</ref> }} | language = Enska | budget = $16,5–30 milljónir<ref name="AFI">{{cite web|url=https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/57623|title=AFI{{!}}Catalog – Full Metal Jacket|publisher=[[American Film Institute]]|access-date=November 30, 2020|archive-date=August 29, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190829222349/https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/57623|url-status=live}}</ref><ref name="BOMojo">{{cite web |title=Full Metal Jacket (1987) |url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=fullmetaljacket.htm |publisher=[[Box Office Mojo]] |access-date=August 1, 2011 |archive-date=December 23, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223144709/http://boxofficemojo.com/movies/?id=fullmetaljacket.htm |url-status=live }}</ref><ref name="Numbers">{{cite web |title=Full Metal Jacket (1987)|url=https://www.the-numbers.com/movie/Full-Metal-Jacket-(1987)#tab=summary|website=The Numbers|access-date=January 27, 2025}}</ref> | gross = $120 milljónir<ref name=la>{{cite news |title=Kubrick Keeps 'em in Dark with 'Eyes Wide Shut' |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1998-sep-29-fi-27418-story.html |page=[https://web.archive.org/web/20160929001636/http://articles.latimes.com/1998/sep/29/business/fi-27418/2 2] |newspaper=[[Los Angeles Times]] |date=September 29, 1998 |access-date=April 20, 2020 |archive-date=January 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190112143031/http://articles.latimes.com/1998/sep/29/business/fi-27418 |url-status=live }}</ref> }} '''''Skothylkið''''' (enska: ''Full Metal Jacket'') er [[stríðsmynd]] frá árinu 1987 sem [[Stanley Kubrick]] leikstýrði og framleiddi. Kubrick skrifaði handrit myndarinnar ásamt [[Michael Herr]] og [[Gustav Hasford]]. Myndin var byggð á bókinni ''The Short-Timers'' eftir Hasford, sem var skáldsaga með sjálfsævisögulegu ívafi um reynslu hans í [[Bandaríkjaher|bandaríska hernum]]. Aðalleikarar myndarinnar voru [[Matthew Modine]], [[R. Lee Ermey]], [[Vincent D'Onofrio]], [[Adam Baldwin]], [[Dorian Harewood]] og [[Arliss Howard]]. Myndin fjallar um fótgönguliðsflokk í [[Bandaríska landgönguliðið|bandaríska landgönguliðinu]] sem gengst undir herþjálfun í þjálfunarbúðum hersins í [[Suður-Karólína|Suður-Karólínu]]. Fyrri hluti myndarinnar snýst aðallega um óbreyttu hermennina J. T. Davis og Leonard Lawrence, sem eru uppnefndir „Joker“ og „Pyle“, og þrekraunir þeirra undir ofríki æfingakennarans, Hartmans fallbyssusveitarforingja. Seinni helmingur myndarinnar snýst um reynslu Jokers og annarra landgönguliða í víetnömsku borgunum [[Da Nang]] og [[Huế]] á tíma [[Tet-sóknin|Tet-sóknarinnar]] í [[Víetnamstríðið|Víetnamstríðinu]].<ref name="Dittmar, Michaud">{{cite book |title=From Hanoi to Hollywood: The Vietnam War in American Film |page=[https://archive.org/details/fromhanoitoholly0000unse/page/31 31] |first1=Linda |last1=Dittmar |first2=Gene |last2=Michaud |publisher=[[Rutgers University Press]] |date=1990 |isbn=9780813515878 |url=https://archive.org/details/fromhanoitoholly0000unse/page/31 }}</ref> Titill myndarinnar vísar til málmhjúpaðra skothylkja sem hermenn nota sem skotfæri. ''Skothylkið'' var frumsýnt í Bandaríkjunum 26. júní 1987 í dreifingu [[Warner Bros. Pictures|Warner Bros.]] og í Bretlandi þann 11. september 1987. Þetta var síðasta mynd Kubricks sem var frumsýnd á meðan hann var á lífi. Myndin halaði inn 120 milljónum bandaríkjadala með 16,5–30 milljóna kostnaði og naut mikillar hylli. ''Skothylkið'' var tilnefnt til [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlauna]] fyrir besta handritið byggt á öðru verki<ref>{{cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearchInput.jsp |title=Awards Database Search |access-date=February 18, 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090208011732/http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/BasicSearchInput.jsp |archive-date=February 8, 2009}}</ref> og var jafnframt tilnefnt til tvennra [[BAFTA-verðlaunin|BAFTA-verðlauna]] en Ermey var tilnefndur til [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlauna]] sem besti aukaleikarinn. Árið 2001 setti [[Kvikmyndastofnun Bandaríkjanna]] í 95. sæti á lista sínum yfir spennuþrungnustu myndir í bandarískri kvikmyndasögu.<ref>{{cite web |url=http://www.afi.com/100years/thrills.aspx |title=AFI'S 100 Most Thrilling American Films |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |website=afi.com |publisher=[[American Film Institute]] |access-date=August 19, 2016 |quote=2001 |archive-date=December 25, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225212216/http://afi.com/100Years/thrills.aspx |url-status=live }}</ref> ==Söguþráður== Á tíma [[Víetnamstríðið|Víetnamstríðsins]] mætir hópur nýliða í [[Bandaríska landgönguliðið|bandaríska landgönguliðinu]] í átta vikna nýliðaþjálfun í þjálfunarbúðum hersins á Parris-eyju, þar sem æfingakennarinn Hartman fallbyssusveitarforingi beitir harkalegum kennsluaðferðum til að búa þá undir átök. Meðal nýliðanna eru hinn kjaftfori J. T. Davis, sem fær uppnefnið „Joker“ eftir að hann gerir gys að Hartman, og hinn feiti og sljói Leonard Lawrence, sem Hartman uppnefnir „Gomer Pyle“ (í höfuðið á persónu úr sjónvarpsþáttunum ''[[The Andy Griffith Show]]''). Í þjálfunarbúðunum gengur Pyle illa að standast væntingar Hartmans, sem setur hann í hóp með Joker. Pyle sýnir merki um framfarir en í eftirlitsferð finnur Hartman kleinuhring í skápnum hans. Hartman telur að Pyle miði ekkert áfram og byrjar að beita hóprefsingum þar sem öllum í hópnum er refsað nema honum í hvert sinn sem Pyle gerir mistök. Hinir nýliðarnir hefna sín á Pyle eina nóttina með því að halda honum föstum í rúminu og berja hann. Joker lætur undan þrýstingi og tekur þátt í barsmíðunum. Eftir þetta er frammistaða Pyle skyndilega til fyrirmyndar og hann verður sérlega fær skytta. Þetta vekur hrifningu Hartmans en áhyggjur hjá Joker, sem óttast að Pyle sé að ganga af göflunum eftir að hann heyrir hann tala við riffilinn sinn. Kvöldið áður en nýju landgönguliðarnir eiga að útskrifast úr þjálfuninni kemur Joker, sem er á brunavakt, að Pyle á salerninu að hlaða [[M14-riffill|M14-riffilinn]] sinn og kyrja riffileið landgönguliðsins hástöfum. Hartman vaknar við hávaðann og skipar Pyle að leggja frá sér riffilinn en Pyle skýtur Hartman til bana og síðan sjálfan sig fyrir framan Joker. Í janúar 1967 er Joker orðin [[liðþjálfi]] og er staðsettur í borginni [[Da Nang]] sem blaðamaður fyrir herblaðið ''[[Stars and Stripes]]'' ásamt óbreyttum „Rafter Man“,<ref>{{Cite web |title=The Kubrick Site: The Full Metal Jacket Screenplay |url=http://www.visual-memory.co.uk/amk/doc/0065.html |access-date=2025-10-24 |website=www.visual-memory.co.uk}}</ref> sem er stríðsljósmyndari. Herstöð þeirra verður fyrir árás í [[Tet-sóknin]]ni. Næsta morgun eru Joker og Rafter Man sendir til Phu Bai, þar sem Joker leitar að og finnur „Cowboy“ Evans liðþjálfa, vin sinn frá Parris-eyju sem er nú í liðssveit sem gengur undir viðurnefninu „Lusthog Squad“. Í [[Orrustan um Huế|orrustunni um Huế]] er leiðtogi fótgönguliðsflokksins, „Hr. Touchdown“ Schinoski lautinant, drepinn og „Crazy Earl“ liðþjálfi tekur við forystunni af honum. Þegar flokkurinn gengur inn í borginna lenda þeir í átökum við óvinahermenn en tekst að ná yfirráðum á svæðinu. Stuttu síðar er Crazy Earl drepinn í eftirlitsferð þegar tuskukanína sem hefur verið búin með sprengiefni springur. Cowboy tekur við forystu hópsins. Liðssveitin ráfar um borgina og verður fyrir árás leyniskyttu [[Víet-Kong]], sem skýtur „Eightball“ og „Doc Jay“ til bana. Þegar liðssveitin þokar sér nær staðsetningu leyniskyttunnar fellur Cowboy í valinn. Vélbyssuskyttan „Animal Mother“ tekur við forystunni og leiðir áhlaup á leyniskyttuna. Joker verður fyrstur til að finna hana en gikkurinn á [[M16-riffill|M16-rifflinum]] hans stendur fastur. Leyniskyttan, sem kemur í ljós að er táningsstúlka, hefur skothríð en Rafter Man skýtur hana og særir hana til ólífis. Þegar liðssveitin safnast kringum dauðvona skyttuna grátbiður hún þá um að binda enda á þjáningar sínar og hermennirnir þræta um hvort rétt sé að drepa hana eða láta hana deyja hægum og kvalafullum dauðdaga. Animal Mother fellst á að lífláta hana en með því skilyrði að Joker greiði náðarhöggið. Joker hikar en skýtur hana síðan. Þegar nótta tekur marsera landgönguliðarnir meðfram [[Ilmvatnsá]] og syngja „Mars Mikka Músar“. Joker hugsar með sér að þótt hann búi í „skítaveröld“ sé hann feginn að vera á lífi og óhræddur. ==Leikarar== * [[Matthew Modine]] sem óbreyttur James T. „Joker“ Davis (síðar liðþjálfi), ungur og kjaftfor landgönguliði. Modine hélt dagbók við tökur myndarinnar sem var árið 2005 gerð að bók og árið 2013 að gagnvirku [[app]]i.<ref>{{cite web |url=https://unframed.lacma.org/2013/03/04/full-metal-jacket-diary-a-qa-with-matthew-modine |title=Full Metal Jacket Diary: A Q&A with Matthew Modine |website=Unframed |date=March 4, 2013 |access-date=September 1, 2018 |archive-date=September 1, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180901215832/https://unframed.lacma.org/2013/03/04/full-metal-jacket-diary-a-qa-with-matthew-modine |url-status=live }}</ref> * [[Adam Baldwin]] sem „Animal Mother“ liðþjálfi, [[Tómhyggja|níhílísk]] og herská vélbyssuskytta í Lusthog-liðssveitinni sem hreykir sér af því að drepa óvinahermenn og fyrirlítur allt boðvald nema sitt eigið. * [[Vincent D'Onofrio]] sem óbreyttur Leonard „Gomer Pyle“ Lawrence, feitur og sljór nýliði sem Hartman leggur í einelti. Samkvæmt Kubrick var Pyle sú persóna sem erfiðast var að finna leikara fyrir en Modine stakk upp á D'Onofrio.<ref name="lobrutto">{{cite news | last = LoBrutto | first = Vincent |title = Stanley Kubrick | publisher = Donald I. Fine Books | year = 1997 }}</ref><ref>{{Cite web |last=Davids |first=Brian |date=2020-09-25 |title=Matthew Modine Reflects on 'Full Metal Jacket' and the One Similarity Between Stanley Kubrick and Christopher Nolan |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/matthew-modine-reflects-on-full-metal-jacket-and-the-one-similarity-between-stanley-kubrick-and-christopher-nolan-4067246/ |access-date=2023-10-18 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref> D'Onofrio varð að bæta á sig 32 kg fyrir hlutverkið.<ref name="NYTWeight">{{cite news |first=Leslie |last=Bennetts |title=The Trauma of Being a Kubrick Marine |url=https://www.nytimes.com/1987/07/10/movies/the-trama-of-being-a-kubrick-marine.html |work=[[The New York Times]] |date=July 10, 1987 |access-date=April 30, 2009 |archive-date=February 8, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110208013538/http://www.nytimes.com/1987/07/10/movies/the-trama-of-being-a-kubrick-marine.html |url-status=live }}</ref><ref name="DonofrioWeight">{{cite web |first=Amy |last=Harrington |title=Stars Who Lose and Gain Weight for Movie Roles |url=https://www.foxnews.com/entertainment/stars-who-lose-and-gain-weight-for-movie-roles/ |publisher=[[Fox News Channel]] |date=October 19, 2009 |access-date=October 23, 2011 |archive-date=April 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150411113408/http://www.foxnews.com/entertainment/2009/10/19/stars-lose-gain-weight-movie-roles/ |url-status=live }}</ref> * [[R. Lee Ermey]] („Lee Ermey“ í kreditlistanum) sem L. Hartman fallbyssusveitarforingi, orðljótur og grimmur æfingakennari nýliðanna í þjálfunarbúðunum. Ermey hafði leikið svipaða persónu í stríðsmyndinni ''[[Nýliðarnir]]'' (''The Boys in Company C'') árið 1978. Ermey byggði orðbragð persónu sinnar að miklu leyti á eigin reynslu sem æfingakennari í landgönguliði Bandaríkjahers í Víetnamstríðinu.<ref name="BluRayDVD">{{cite video |title=Full Metal Jacket ''Additional Material'' |publisher=Blu-ray/DVD}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.smh.com.au/entertainment/movies/how-r-lee-ermey-created-his-memorable-full-metal-jacket-role-20180417-h0yuym.html |title=How R. Lee Ermey created his memorable Full Metal Jacket role |last=Andrews |first=Travis M. |newspaper=[[The Sydney Morning Herald]] |date=April 17, 2018 |access-date=April 28, 2018 |archive-date=April 28, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180428181715/https://www.smh.com.au/entertainment/movies/how-r-lee-ermey-created-his-memorable-full-metal-jacket-role-20180417-h0yuym.html |url-status=live }}</ref> * [[Dorian Harewood]] sem „Eightball“ riðilsstjóri, [[Svartir Bandaríkjamenn|svartur]] meðlimur í liðssveitinni sem lætur kynþáttaníðyrði ekki á sig fá og nánasti vinur Animal Mother. * [[Arliss Howard]] sem óbreyttur „Cowboy“ Evans (síðar liðþjálfi), vinur Jokers frá Texas og meðlimur í Lusthog-sveitinni. * [[Kevyn Major Howard]] sem fyrsta flokks óbreyttur „Rafter Man“, stríðsljósmyndari. * [[Ed O'Ross]] sem Walter J. „hr. Touchdown“ Schinoski lautinant, leiðtogi Lusthog-sveitarinnar. * [[John Terry (leikari)|John Terry]] sem Lockhart lautinant, ritstjóri deildar ''[[Stars and Stripes]]'' í Da Nang. * Kieron Jecchinis sem „Crazy Earl“ riðilsstjóri, fyrsti leiðtogi Lusthog-sveitarinnar. * [[Bruce Boa]] sem ofurstinn sem skammar Joker fyrir að skrifa orðinn „Fæddur til að drepa“ á hjálminn sinn en vera um leið með [[friðarmerki]] á kragahorninu sínu. * [[Kirk Taylor]] sem óbreyttur „Payback“, meðlimur í liðssveitinni. * John Stafford sem „Doc Jay“, læknaliði úr [[Sjóher Bandaríkjanna|bandaríska sjóhernum]] sem veitir liðssveitinni læknisaðstoð. * [[Tim Colceri]] sem morðóð þyrluskytta sem stingur upp á því að Joker og Rafter Man skrifi sögu um hann. Colceri, sem var fyrrum landgönguliði, átti upphaflega að leika Hartman áður en Ermey hlaut hlutverkið. Kubrick gaf Colceri minna hlutverk til sárabóta.<ref>{{cite web |url=https://www.indiewire.com/2012/08/5-things-you-might-not-know-about-stanley-kubricks-full-metal-jacket-107476/ |title=5 Things You Might Not Know About Stanley Kubrick's 'Full Metal Jacket' |website=[[Indie Wire]] |date=August 7, 2012 |access-date=September 1, 2018 |first=Oliver |last=Lyttelton |archive-date=September 1, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180901215719/https://www.indiewire.com/2012/08/5-things-you-might-not-know-about-stanley-kubricks-full-metal-jacket-107476/ |url-status=dead }}</ref> * Ian Tyler sem Cleves lautinant, liðsforingi sem er viðstaddur þegar herinn uppgötvar [[fjöldagröf]]. * Gary Landon Mills sem Donlon, meðlimur í liðssveitinni sem stýrir talstöðinni. * Sal Lopez sem „T.H.E. Rock“, meðlimur í liðssveitinni. * Papillon Soo Soo sem vændiskona í Da Nang. * Ngọc Lê sem leyniskytta [[Víet-Kong]]. * Peter Edmund sem óbreyttur „Snowball“ Brown, nýliði í þjálfunarbúðunum sem verður sveitarforingi til skamms tíma áður en Hartman veitir Joker stöðuna. * Antu N'Jai sem nýliði. * Steve Boucher sem nýliði. * Stanley Kubrick sem Murphy liðþjálfi (aðeins raddhlutverk, ekki getið á kreditlista), sem Cowboy talar við í talstöðinni. ==Tilvísanir== <references/> {{k|1987}} [[Flokkur:Kvikmyndir í leikstjórn Stanley Kubrick]] [[Flokkur:Kvikmyndir um Víetnamstríðið]] [[Flokkur:Warner Bros.-kvikmyndir]] 7rjem56bb5qhax9hco2wkiujxpj96je Christopher Plummer 0 190432 1985297 1951880 2026-11-06T22:55:47Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985297 wikitext text/x-wiki {{Leikari | nafn = Christopher Plummer | mynd = Christopher Plummer 2007.jpg | mynd_texti = Christopher Plummer árið 2007. | fæðingarnafn = Arthur Christopher Orme Plummer | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1929|12|13}} | fæðingarstaður = [[Torontó]], [[Ontario]], [[Kanada]] | þjóðerni = [[Kanada|Kanadískur]] | ár = 1946–2021 | maki = {{gifting|[[Tammy Grimes]]|1956|1960|orsök=skildu}}<br>{{gifting|Patricia Lewis|1962|1967|orsök=skildu}}<br>{{gifting|[[Elaine Taylor]]|1970}} | dánardagur = {{dánardagur og aldur|2021|2|5|1929|12|13}} | dánarstaður = [[Weston]], [[Connecticut]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | börn = [[Amanda Plummer]] | vefsíða = | undirskrift = | helstu_hlutverk = Georg von Trapp í ''[[Söngvaseiður (kvikmynd)|Söngvaseiður]]'' <!-- Verðlaun --> | óskarsverðlaun = Besti karlleikari í aukahlutverki fyrir ''[[Beginners]]'' (2012) | emmy-verðlaun = | tony-verðlaun = | gg-verðlaun = | bafta-verðlaun = | sag-verðlaun = | cesar-verðlaun = | goya-verðlaun = | afi-verðlaun = | olivier-verðlaun = | edduverðlaun = | grammy-verðlaun = }} '''Arthur Christopher Orme Plummer''' (13. desember 1929 – 5. febrúar 2021) var [[Kanada|kanadískur]] leikari. Leiklistarferill hans náði yfir sjö áratugi og á þeim tíma birtist hann bæði í kvikmyndum, leikritum og sjónvarpi. Plummer vann meðal annars til [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlauna]], tvennra [[Tony-verðlaunin|Tony-verðlauna]] og tvennra [[Emmy-verðlaunin|Emmy-verðlauna]] og varð þar með eini kanadíski leikarinn með svokallaða „þrefalda leiklistarkrúnu“.<ref name="Golden">{{cite web |title=Christopher Plummer |url=https://www.goldenglobes.com/person/christopher-plummer |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026024617/https://www.goldenglobes.com/person/christopher-plummer |archive-date=October 26, 2020 |access-date=February 6, 2021 |website=Golden Globes}}</ref><ref>{{Cite web|date=January 30, 2012|title=Christopher Plummer nabs SAG Award for 'Beginners'|url=https://www.ctvnews.ca/mobile/christopher-plummer-nabs-sag-award-for-beginners-1.760721|access-date=February 6, 2021|website=CTVNews|language=en|archive-date=April 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210401022741/https://www.ctvnews.ca/mobile/christopher-plummer-nabs-sag-award-for-beginners-1.760721|url-status=dead}}</ref><ref name=":3">{{cite web |title=Film in 2012|url=http://awards.bafta.org/award/2012/film|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529070656/http://awards.bafta.org/award/2012/film|archive-date=May 29, 2018|access-date=February 6, 2021|website=BAFTA Awards|at=Supporting Actor}}</ref><ref>{{cite news |last=Zak |first=Dan |url=https://www.washingtonpost.com/lifestyle/style/forget-the-egot-only-22-actors-have-accomplished-this-more-impressive-feat/2017/02/21/bdd85036-d782-11e6-9f9f-5cdb4b7f8dd7_story.html |title=Only 22 people had ever accomplished this feat. Now, Viola Davis joins the club. |newspaper=[[The Washington Post]] |date=February 27, 2017 |access-date=August 14, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301074223/https://www.washingtonpost.com/lifestyle/style/forget-the-egot-only-22-actors-have-accomplished-this-more-impressive-feat/2017/02/21/bdd85036-d782-11e6-9f9f-5cdb4b7f8dd7_story.html |archive-date=March 1, 2017 |url-status=live}}</ref> Plummer hlaut einnig [[BAFTA-verðlaunin|BAFTA-verðlaun]], [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlaun]] og [[Screen Actors Guild-verðlaunin|Screen Actors Guild-verðlaun]], auk þess sem hann var tilnefndur til [[Grammy-verðlaunin|Grammy-verðlauna]]. Plummer hóf feril sinn í leiklist í Ottawa og lék ýmis sviðshlutverk í Kanada, Bandaríkjunum og Bermúda. Frumraun hans á Broadway var árið 1954 í leikritinu ''The Starcross Story''. Hann hlaut tvenn Tony-verðlaun, hin fyrri sem besti leikarinn í söngleik fyrir að leika [[Cyrano de Bergerac]] í ''[[Cyrano (söngleikur)|Cyrano]]'' (1974) og hin síðari sem besti leikarinn í leikriti fyrir að leika [[John Barrymore]] í leikritinu ''[[Barrymore]]'' (1997). Plummer var einnig tilnefndur til Tony-verðlauna fyrir hlutverk sín í ''[[J.B. (leikrit)|J.B.]]'' (1959), ''[[Óþelló]]'' (1982), ''[[Einskis manns land (leikrit)|Einskis manns landi]]'' (1994), ''[[Lér konungur|Lé konungi]]'' (2004) og ''[[Hann skal erfa vindinn (leikrit)|Hann skal erfa vindinn]]'' (2007). Frumraun Plummers á hvíta tjaldinu var í myndinni ''[[Bak við tjöldin]]'' (1958). Hann birtist í fyrsta aðahlutverki sínu í kvikmynd síðar sama ár í myndinni ''[[Wind Across the Everglades]]''. Plummer varð heimsþekktur eftir að hann lék [[Georg von Trapp]] kaptein í söngvamyndinni ''[[Söngvaseiður (kvikmynd)|Söngvaseiður]]'' á móti [[Julie Andrews]] árið 1965.<ref name="Plummer">{{cite news |last=Abel |first=Judy |date=January 31, 2010 |title=At 80, Plummer has arrived at his 'Station' |url=https://www.boston.com/ae/movies/articles/2010/01/31/at_80_christopher_plummer_lands_roles_that_are_his_cup_of_tea/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210216194859/http://archive.boston.com/ae/movies/articles/2010/01/31/at_80_christopher_plummer_lands_roles_that_are_his_cup_of_tea/?page=all |archive-date=February 16, 2021 |access-date=July 25, 2012 |newspaper=[[The Boston Globe]]}}</ref> Á þessum tíma birtist Plummer einnig í aðalhlutverkum í myndunum ''[[Hrun Rómaveldis (kvikmynd)|Hrun Rómaveldis]]'' (1964), ''[[Waterloo (kvikmynd frá 1970)|Waterloo]]'' (1970) og ''[[Maðurinn sem vildi verða konungur (kvikmynd)|Maðurinn sem vildi verða konungur]]'' (1975). Plummer hlaut Óskarsverðlaun sem besti karlleikari í aukahlutverki fyrir að leika gamlan, samkynhneigðan mann í gaman-dramamyndinni ''[[Beginners]]'' (2011). Hann var tilnefndur til sömu verðlauna fyrir hlutverk sín sem [[Lev Tolstoj]] í dramamyndinni ''[[Endastöðin]]'' (2009) og [[J. Paul Getty]] í glæpatryllinum ''[[All the Money in the World]]'' (2017). Hann er einnig þekktur fyrir hlutverk sín í myndunum ''[[Bleiki pardusinn birtist á ný]]'' (1975), ''[[Somewhere in Time]]'' (1980), ''[[The Man Who Planted Trees]]'' (1987), ''[[Stjörnuvíg 6]]'' (1991), ''[[Malcolm X (kvikmynd frá 1992)|Malcolm X]]'' (1992), ''[[Uppljóstrarinn]]'' (1999), ''[[Fögur hugsun]]'' (2001), ''[[Nýi heimurinn (kvikmynd frá 2005)|Nýi heimurinn]]'' (2005), ''[[Syriana]]'' (2005), ''[[Inside Man]]'' (2006), ''[[Karlar sem hata konur (kvikmynd frá 2011)|Karlar sem hata konur]]'' (2011) og ''[[Knives Out]]'' (2019). ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|æviágrip|leikari}} {{DEFAULTSORT:Plummer, Christopher}} {{fd|1929|2021}} [[Flokkur:Emmy-verðlaunahafar]] [[Flokkur:Kanadískir leikarar]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta karlleikara í aukahlutverki]] 7z8yaiwcn42eowj7gaddswm4quw5f9e Emma Stone 0 190584 1985305 1959182 2026-11-06T23:05:58Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 3 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985305 wikitext text/x-wiki {{Leikari | nafn = Emma Stone | mynd = Emma Stone at the 2025 Venice Film Festival-6313 (cropped).jpg | mynd_texti = Emma Stone árið 2025. | fæðingarnafn = Emily Jean Stone | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1988|11|6}} | fæðingarstaður = [[Scottsdale]], [[Arizona]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | þjóðerni = [[Bandaríkin|Bandarísk]] | ár = 2004– | maki = {{gifting|[[Dave McCary]]|2020​}} | börn = 1 | undirskrift = Emma Stone Signature.svg | helstu_hlutverk = <!-- Verðlaun --> | óskarsverðlaun = {{plainlist| * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[La La Land]]'' (2016) * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Poor Things]]'' (2023)}} | emmy-verðlaun = | tony-verðlaun = | gg-verðlaun = | bafta-verðlaun = | sag-verðlaun = | cesar-verðlaun = | goya-verðlaun = | afi-verðlaun = | olivier-verðlaun = | edduverðlaun = | grammy-verðlaun = }} '''Emily Jean „Emma“ Stone''' (f. 6. nóvember 1988) er bandarísk leikkona og kvikmyndaframleiðandi.<ref name="LCNAF">{{cite web |title=Stone, Emma, 1988- |url=http://id.loc.gov/authorities/names/no2008188319 |publisher=Library of Congress Name Authority File |access-date=November 7, 2025 |date=August 5, 2025}}</ref> Hún hefur unnið ýmis verðlaun, meðal annars tvenn [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlaun]], tvenn [[BAFTA-verðlaunin|BAFTA-verðlaun]], tvenn [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlaun]] og einn [[Volpi-bikarinn|Volpi-bikar]]. Árið 2017 var hún hæst launaða leikkona í heimi og tímaritið ''[[Time]]'' taldi hana meðal 100 áhrifamestu einstaklinga í heimi. Stone hóf feril í leiklist í leikhúsum á barnsaldri í Arizona en flutti síðan til Los Angeles til að hefja feril í kvikmyndaiðnaðinum. Á táningsaldri birtist hún í fyrsta sinn í sjónvarpi í raunveruleikaþáttunum ''[[The New Partridge Family|In Search of the New Partridge Family]]'' (2004). Eftir fleiri aukahlutverk í sjónvarpsþáttum birtist hún í röð vinsælla gamanmynda, meðal annars ''[[Superbad]]'' (2007), ''[[Zombieland]]'' (2009) og ''[[Easy A]]'' (2010), sem var fyrsta myndin með Stone í aðalhlutverki. Eftir að hafa þannig haslað sér völl lék hún aðalhlutverkin í rómantísku gamanmyndinni ''[[Crazy, Stupid, Love]]'' (2011) og dramamyndinni ''[[Húshjálpin (kvikmynd)|Húshjálpin]]'' (2011) og varð fræg fyrir að leika Gwen Stacy, kærustu [[Köngulóarmaðurinn|Köngulóarmannsins]], í tveimur kvikmyndum í leikstjórn [[Marc Webb]] (2012–2014). Stone tryggði sess sinn sem aðalleikona með því að taka að sér fjölbreyttari og dramatískari hlutverk. Hún var tilnefnd til Óskarsverðlauna sem besta leikkonan í aukahlutverki fyrir að leika fíkil á batavegi í svartkómedíunni ''[[Fuglamaður]]'' árið 2014 og [[Abigail Masham, Masham barónessa|Abigail Hill]] í myndinni ''[[Dálætið]]''. Síðarnefnda myndin var hin fyrsta af mörgum myndum Stone með leikstjóranum [[Gíorgos Lanþímos]]. Stone hefur unnið tvenn Óskarsverðlaun sem besta aðalleikonan, hin fyrri fyrir túlkun sína á hlutverki upprennandi leikkonu í rómantísku söngvamyndinni ''[[La La Land]]'' (2016) og hin síðari fyrir að leika konu sem er lífguð við eftir að hafa fyrirfarið sér í myndinni ''[[Greyin]]'' í leikstjórn Lanþímos (2023). Stone vakti einnig athygli með hlutverkum sínum sem tennisleikarinn [[Billie Jean King]] í ''[[Battle of the Sexes (kvikmynd frá 2017)|Battle of the Sexes]]'' (2017) og sem [[Grimmhildur Grámann|titilpersónan]] í myndinni ''[[Cruella]]'' (2021). Eftir það hefur hún birst í tveimur myndum Lanþímos til viðbótar, fyrst í stuttmyndasafninu ''[[Kinds of Kindness]]'' (2024) og síðan í svartkómedíunni ''[[Bugonia]]'' (2025). Fyrir síðarnefndu myndina var Stone tilnefnd til Óskarsverðlauna bæði sem besta leikkonan og fyrir bestu myndina og varð þar með fyrsta konan sem tilnefnd hefur verið til verðlaunanna bæði fyrir leik og framleiðslu í tveimur myndum.<ref>{{Cite magazine |last=Verhoeven |first=Beatrice |date=January 22, 2026 |title=Emma Stone Just Broke Oscar Nominations Records With Her 'Bugonia' Nods |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/emma-stone-oscar-nominations-records-1236480529/ |access-date=January 23, 2026 |magazine=The Hollywood Reporter}}</ref> Stone lék aðalhlutverkið sem [[Sally Bowles]] í uppsetningu á söngleiknum ''[[Kabarett (söngleikur)|Kabarett]]'' á [[Broadway]] frá 2014 til 2015. Hún lék jafnframt aðalhlutverkin í sjónvarpsþáttunum ''[[Maniac (sjónvarpsþættir)|Maniac]]'' (2018) og ''[[The Curse (sjónvarpsþættir)|The Curse]]'' (2023). Ásamt eiginmanni sínum, [[Dave McCary]], stofnaði Stone framleiðslufyrirtækið [[Fruit Tree]] árið 2020. ==Kvikmyndaskrá== ===Sem leikkona=== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" | Ár ! scope="col" | Titill ! scope="col" | Hlutverk ! scope="col" class="unsortable"| Athugasemdir ! scope="col" class="unsortable" | Heimild |- ! scope="row"| 2007 | ''[[Superbad]]'' | Jules | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/review/superbad-158043 |title=Superbad |work=[[The Hollywood Reporter]] |access-date=July 30, 2016 |author=Farber, Stephen |date=August 6, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408205811/http://www.hollywoodreporter.com/review/superbad-158043 |archive-date=April 8, 2016 }}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2008 | ''{{sortname|The|Rocker|dab=film}}'' | Amelia Stone | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=The Rocker |url=https://www.rottentomatoes.com/m/10009055-rocker/ |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=March 24, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312080953/http://www.rottentomatoes.com/m/10009055-rocker/ |archive-date=March 12, 2016 }}</ref> |- | ''{{sortname|The|House Bunny}}'' | Natalie Sandler | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news |last1=Fox |first1=Ken |title=The House Bunny |url=https://www.tvguide.com/movies/house-bunny/review/293511/ |access-date=July 30, 2016 |work=[[TV Guide]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407025625/http://www.tvguide.com/movies/house-bunny/review/293511/ |archive-date=April 7, 2016 }}</ref> |- ! scope="row" rowspan="3" | 2009 | ''[[Ghosts of Girlfriends Past]]'' | {{sortname|Allison|Vandermeersh|nolink=1}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=The Ghosts of Girlfriends Past |url=https://www.rottentomatoes.com/m/1193906-ghosts_of_girlfriends_past |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=July 30, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610231836/http://www.rottentomatoes.com/m/1193906-ghosts_of_girlfriends_past/ |archive-date=June 10, 2016 }}</ref> |- | ''[[Paper Man (kvikmynd frá 2009)|Paper Man]]'' | Abby | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Lawrence|first1=Will|title=The heart of Stone|url=http://www.independent.ie/entertainment/movies/the-heart-of-stone-30192722.html|access-date=July 30, 2016|work=[[Irish Independent]]|date=April 18, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610191804/http://www.independent.ie/entertainment/movies/the-heart-of-stone-30192722.html|archive-date=June 10, 2016|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Zombieland]]'' | Wichita / Krista | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Robey |first1=Tim |title=Zombieland, review |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/6273649/Zombieland-review.html |access-date=July 30, 2016 |work=[[The Daily Telegraph]] |date=October 8, 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424003803/http://www.telegraph.co.uk/culture/film/6273649/Zombieland-review.html |archive-date=April 24, 2016 }}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2010 | ''[[Marmaduke (kvikmynd)|Marmaduke]]'' | Mazie | Talsetning |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|last1=Kit |first1=Borys |date=November 3, 2009 |url=https://www.reuters.com/article/us-wilson-idUSTRE5A20K120091103 |title=Owen Wilson signs on for 'Marmaduke' |publisher=[[Reuters]] |access-date=July 30, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305213159/https://www.reuters.com/article/us-wilson-idUSTRE5A20K120091103 |archive-date=March 5, 2016 }}</ref> |- | ''[[Easy A]]'' | {{sortname|Olive|Penderghast|nolink=yes}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Smith |first1=Anna |title=Easy A |url=https://www.timeout.com/london/film/easy-a |access-date=July 30, 2016 |work=[[Time Out (magazine)|Time Out]] |date=October 19, 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160413204448/http://www.timeout.com/london/film/easy-a |archive-date=April 13, 2016 }}</ref> |- ! scope="row" rowspan="3" | 2011 |''[[Friends with Benefits]]'' | Kayla | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Siegel |first1=Tatiana |date=July 13, 2010 |url=https://variety.com/2010/film/news/a-rod-goes-from-big-leagues-to-bigscreen-1118021649/ |title=A-Rod goes from big leagues to bigscreen |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |access-date=July 30, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004214849/http://variety.com/2010/film/news/a-rod-goes-from-big-leagues-to-bigscreen-1118021649/ |archive-date=October 4, 2013 }}</ref> |- | ''[[Crazy, Stupid, Love]]'' | {{sortname|Hannah|Weaver|nolink=1}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |last1=McWeeny |first1=Drew |title=Review: Ryan Gosling, Emma Stone, and Steve Carell excel in smart, adult 'Crazy, Stupid, Love' |url=http://www.hitfix.com/blogs/motion-captured/posts/review-gosling-stone-and-carell-excel-in-smart-adult-crazy-stupid-love |work=[[HitFix]] |access-date=July 30, 2016 |date=July 21, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406053141/http://www.hitfix.com/blogs/motion-captured/posts/review-gosling-stone-and-carell-excel-in-smart-adult-crazy-stupid-love |archive-date=April 6, 2016 }}</ref> |- | ''[[Húshjálpin (kvikmynd)|Húshjálpin]]'' (''The Help'') | {{sort|Phelan|Eugenia „Skeeter“ Phelan}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Smith |first1=Anna |title=The Help Review |url=https://www.empireonline.com/movies/help-2/review/ |access-date=July 30, 2016 |work=Empire |date=October 26, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918025349/http://www.empireonline.com/movies/help-2/review/ |archive-date=September 18, 2016 }}</ref> |- ! scope="row" | 2012 | ''[[The Amazing Spider-Man (kvikmynd)|The Amazing Spider-Man]]'' | {{sort|Stacy|[[Gwen Stacy]]}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Lacker |first1=Chris |url=https://vancouversun.com/touch/interview+emma+stone+plays+spider+first+love/5152459/story.html?rel=5155561 |title=Interview: Emma Stone Plays Spider-Man's First Love |date=July 24, 2011 |access-date=July 30, 2016 |work=[[The Vancouver Sun]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160805180300/http://www.vancouversun.com/touch/interview%2Bemma%2Bstone%2Bplays%2Bspider%2Bfirst%2Blove/5152459/story.html?rel=5155561 |archive-date=August 5, 2016 }}</ref> |- ! scope="row" rowspan="3" | 2013 | ''[[Gangster Squad (kvikmynd)|Gangster Squad]]'' | {{sortname|Grace|Faraday|nolink=1}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite news|first1=Jeff |last1=Sneider |first2=Justin |last2=Kroll |title=Emma Stone rounds up 'Gangster Squad' |date=July 26, 2011 |magazine=Variety |url=https://variety.com/2011/film/news/emma-stone-rounds-up-gangster-squad-1118040460/ |access-date=July 30, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130731201616/http://variety.com/2011/film/news/emma-stone-rounds-up-gangster-squad-1118040460/ |archive-date=July 31, 2013 }}</ref> |- | ''[[Movie 43]]'' | Veronica | Hluti: „Veronica“ |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite news|first=M. Scot |last=Skinner |title=After 'Hours', a Q & A with star |date=November 4, 2010 |newspaper=[[Arizona Daily Star]] |url=http://tucson.com/entertainment/movies/article_4ab2465e-9a9f-58c7-9b54-c18b2d60d8e1.html |access-date=July 30, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307081337/http://tucson.com/entertainment/movies/article_4ab2465e-9a9f-58c7-9b54-c18b2d60d8e1.html|archive-date=March 7, 2016}}</ref> |- | ''[[Croods]]'' (''The Croods'') | {{sort|Crood|Eep Crood}} | Talsetning |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-croods-2013 |title=The Croods |work=[[Chicago Sun-Times]] |date=March 20, 2013 |access-date=July 30, 2016 |author=Minow, Nell |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160725092025/http://www.rogerebert.com/reviews/the-croods-2013 |archive-date=July 25, 2016 }}</ref> |- ! scope="row" rowspan="4" | 2014 | ''{{sortname|The|Amazing Spider-Man 2}}'' | {{sort|Stacy|Gwen Stacy}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|title=Emma Stone talks saving Spidey in The Amazing Spider-Man 2|url=http://www.totalfilm.com/news/emma-stone-talks-saving-spidey-in-the-amazing-spider-man-2|access-date=April 6, 2016|work=[[Total Film]]|date=January 4, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140701013428/http://www.totalfilm.com/news/emma-stone-talks-saving-spidey-in-the-amazing-spider-man-2|archive-date=July 1, 2014}}</ref> |- | ''[[Magic in the Moonlight]]'' | {{sortname|Sophie|Baker|nolink=1}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Scott |first1=A. O. |title=Metaphysical Sleight of Heart |url=https://www.nytimes.com/2014/07/25/movies/magic-in-the-moonlight-another-woody-allen-odd-couple.html?_r=0 |access-date=July 30, 2016 |work=[[The New York Times]] |date=July 24, 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160715090504/http://www.nytimes.com/2014/07/25/movies/magic-in-the-moonlight-another-woody-allen-odd-couple.html?_r=0 |archive-date=July 15, 2016 }}</ref> |- | ''[[Fuglamaður]]'' (''Birdman or (The Unexpected Virtue of Ignorance)'' | {{sortname|Sam|Thomson|nolink=1}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |last1=Brian |first1=Greg |title=Was 2014 the Most Significant Breakthrough Year for Emma Stone? Oscar Chances for 'Birdman' |url=http://www.themovienetwork.com/article/was-2014-most-significant-breakthrough-year-emma-stone-oscar-chances-birdman |publisher=[[The Movie Network]] |access-date=July 30, 2016 |date=November 13, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407213529/http://www.themovienetwork.com/article/was-2014-most-significant-breakthrough-year-emma-stone-oscar-chances-birdman |archive-date=2016-04-07 }}</ref> |- | ''[[The Interview]]'' | Hún sjálf | [[Cameo-hlutverk|Smáhlutverk]] | |- ! scope="row" rowspan="2" | 2015 | ''[[Aloha (kvikmynd frá 2015)|Aloha]]'' | {{sortname|Allison|Ng|nolink=yes}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Aloha |url=https://www.rottentomatoes.com/m/aloha_2015 |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=July 30, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160517040533/http://www.rottentomatoes.com/m/aloha_2015 |archive-date=May 17, 2016 }}</ref> |- | ''[[Irrational Man (kvikmynd)|Irrational Man]]'' | {{sortname|Jill|Pollard|nolink=yes}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Irrational Man |url=https://www.rottentomatoes.com/m/irrational_man/ |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=July 30, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160510220256/http://www.rottentomatoes.com/m/irrational_man |archive-date=May 10, 2016 }}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2016 | ''[[Popstar: Never Stop Never Stopping]]'' | {{sortname|Claudia|Cantrell|nolink=1}} | [[Cameo-hlutverk|Smáhlutverk]], ekki nefnd á kreditlista |style="text-align:center;"|<ref name="pop">{{cite news|url=http://www.teenvogue.com/story/emma-stone-popstar-new-song|title=Emma Stone Just Dropped a New Song With Your Favorite Popstar|work=Teen Vogue|date=June 3, 2016|access-date=July 30, 2016|author=Ceron, Ella|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160811094028/http://www.teenvogue.com/story/emma-stone-popstar-new-song|archive-date=August 11, 2016}}</ref> |- | ''[[La La Land]]'' | {{sortname|Amelia „Mia“|Dolan|nolink=1}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite magazine |url=https://www.ew.com/article/2016/03/07/ryan-gosling-emma-stone-la-la-land-release-date/ |title=Ryan Gosling, Emma Stone musical ''La La Land'' pushed to December |first=Devan |last=Coggan |magazine=[[Entertainment Weekly]] |date=March 7, 2016 |access-date=July 30, 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407094609/http://www.ew.com/article/2016/03/07/ryan-gosling-emma-stone-la-la-land-release-date |archive-date=April 7, 2016 }}</ref> |- ! scope="row"| 2017 | ''[[Battle of the Sexes (kvikmynd frá 2017)|Battle of the Sexes]]'' | {{sortname|Billie Jean|King}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite magazine|last1=Nolfi |first1=Joey |title='Battle of the Sexes': See Emma Stone and Steve Carell as Billie Jean King and Bobby Riggs |url=https://ew.com/article/2016/04/13/battle-sexes-emma-stone-steve-carell-photo/ |access-date=January 17, 2017 |magazine=Entertainment Weekly |date=April 13, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170104101919/http://ew.com/article/2016/04/13/battle-sexes-emma-stone-steve-carell-photo/ |archive-date=January 4, 2017 }}</ref> |- !scope="row" | 2018 |''[[Dálætið]]'' (''The Favourite'') | {{sort|Masham|[[Abigail Masham, Masham barónessa|Abigail Masham]]}} | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2015/09/kate-winslet-emma-stone-olivia-colman-yorgos-lanthimos-the-favourite-element-pictures-scarlet-queen-anne-1201548277/ |title=Emma Stone & Olivia Colman In Talks To Board Yorgos Lanthimos' 'The Favourite' |website=[[Deadline Hollywood]] |first=Ali |last=Jafaar |date=September 24, 2015 |access-date=March 23, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170417044525/http://deadline.com/2015/09/kate-winslet-emma-stone-olivia-colman-yorgos-lanthimos-the-favourite-element-pictures-scarlet-queen-anne-1201548277/ |archive-date=April 17, 2017 }}</ref> |- !scope="row"| 2019 | ''[[Zombieland: Double Tap]]'' | Wichita / Krista | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://wegotthiscovered.com/movies/zombieland-2-plot-details-tease-zombies/|title=First Zombieland: Double Tap Plot Details Tease New Zombies And More|website=We Got This Covered|author=Matt Joseph|date=January 21, 2019|access-date=January 21, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190124153821/https://wegotthiscovered.com/movies/zombieland-2-plot-details-tease-zombies/|archive-date=January 24, 2019|url-status=live}}</ref> |- !scope="row" | 2020 | ''{{sort|Croods|[[Croods: Ný Öld]]}}'' (''The Croods: A New Age'') | {{sort|Crood|Eep Crood}} | Talsetning |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Nicolas Cage, Ryan Reynolds and Emma Stone Confirmed for The Croods 2|url=https://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=108718|work=[[ComingSoon.net]]|publisher=[[CraveOnline]]|date=September 9, 2013|access-date=September 9, 2013|archive-date=April 22, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140422033120/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=108718|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | 2021 | ''[[Cruella (film)|Cruella]]'' |[[Grimmhildur Grámann|Estella / Cruella de Vil]] | Einnig aðalframleiðandi |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web |url=https://www.today.com/popculture/see-emma-stone-cruella-de-vil-new-live-action-prequel-t161287 |title=See Emma Stone as Cruella de Vil in new live-action prequel to '101 Dalmatians' |date=August 24, 2019 |access-date=August 24, 2019 |archive-date=August 24, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190824221133/https://www.today.com/popculture/see-emma-stone-cruella-de-vil-new-live-action-prequel-t161287 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | 2022 | ''Bleat'' | Kona | Stuttmynd |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web |url=https://www.indiewire.com/2022/03/emma-stone-yorgos-lanthimos-bleat-short-trailer-1234710216/ |title=Emma Stone and Yorgos Lanthimos Reunite for Black-and-White Short 'Bleat' |date=March 22, 2022 |access-date=May 5, 2022 |archive-date=May 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220505163835/https://www.indiewire.com/2022/03/emma-stone-yorgos-lanthimos-bleat-short-trailer-1234710216/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | 2023 | ''[[Greyin]]'' (''Poor Things'') | {{sort|Baxter|Bella Baxter}} | Einnig framleiðandi |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite news|last=Lodge|first=Guy|title='Poor Things' Review: Emma Stone and Yorgos Lanthimos Fly Their Freak Flags in a Delicious Coming-of-Age Story Like No Other|url=https://variety.com/2023/film/festivals/poor-things-review-emma-stone-1235710477/|date=September 1, 2023|access-date=September 1, 2023|work=Variety|archive-date=September 1, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230901164759/https://variety.com/2023/film/festivals/poor-things-review-emma-stone-1235710477/|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | 2024 | ''[[Kinds of Kindness]]'' | Rita / Liz / Emily | |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=2022-09-29 |title=Yorgos Lanthimos Sets 'AND' As New Film At Searchlight Pictures; Emma Stone, Jesse Plemons, Willem Dafoe And Margaret Qualley To Star |url=https://deadline.com/2022/09/yorgos-lanthimos-and-searchlight-pictures-emma-stone-willem-dafoe-jesse-plemons-margaret-qualley-to-star-1235130201/ |access-date=2022-11-03 |website=Deadline |language=en-US |archive-date=September 30, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220930165608/https://deadline.com/2022/09/yorgos-lanthimos-and-searchlight-pictures-emma-stone-willem-dafoe-jesse-plemons-margaret-qualley-to-star-1235130201/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2025 | ''[[Eddington (kvikmynd)|Eddington]]'' | Louise Cross | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |last1=Shanfeld |first1=Ethan |title=Ari Aster Casts Joaquin Phoenix, Emma Stone, Austin Butler, Pedro Pascal in Next A24 Movie ''Eddington'' |url=https://variety.com/2024/film/news/ari-aster-eddington-cast-joaquin-phoenix-emma-stone-austin-butler-pedro-pascal-1235939668/ |website=[[Variety (magazine)|Variety]] |access-date=12 March 2024 |date=March 12, 2024 |archive-date=March 12, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312190250/https://variety.com/2024/film/news/ari-aster-eddington-cast-joaquin-phoenix-emma-stone-austin-butler-pedro-pascal-1235939668/ |url-status=live}}</ref> |- | ''[[Bugonia (kvikmynd)|Bugonia]]'' | Michelle Fuller | Einnig framleiðandi |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |url=https://variety.com/2024/film/global/emma-stone-yorgos-lanthimos-save-the-green-planet-remake-1235917049/ |author=Keslassy, Elsa & Frater, Patrick |title=Emma Stone in Talks to Star in Yorgos Lanthimos' ''Save the Green Planet'' Remake (Exclusive) |website=[[Variety (magazine)|Variety]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |date=2024-02-20 |lang=en}}</ref> <!-- PER WP:CRYSTAL AND WP:NFF, PLEASE DO NOT ADD FILMS NOT YET IN PRODUCTION --> |} ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|æviágrip|leikari}} {{DEFAULTSORT:Stone, Emma}} {{f|1988}} [[Flokkur:Bandarískir kvikmyndaframleiðendur]] [[Flokkur:Bandarískir leikarar]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu leikkonu í aðalhlutverki]] fzoby6klov3i16bxtmjppl0eurdbr37 Cate Blanchett 0 190713 1985295 1962682 2026-11-06T22:51:39Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 3 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985295 wikitext text/x-wiki {{Leikari | nafn = Cate Blanchett | mynd = Cate Blanchett-63298 (cropped 2).jpg | mynd_texti = Cate Blanchett á [[Kvikmyndahátíðin í Feneyjum|Kvikmyndahátíðinni í Feneyjum]] árið 2024. | fæðingarnafn = Catherine Élise Blanchett | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1969|4|15}} | fæðingarstaður = [[Melbourne]], [[Viktoría (ástralskt fylki)|Viktoríu]], [[Ástralía|Ástralíu]] | þjóðerni = [[Ástralía|Áströlsk]] | ár = 1990– | maki = {{gifting|[[Andrew Upton]]|1997}} | börn = 4 | helstu_hlutverk = <!-- Verðlaun --> | óskarsverðlaun = {{plainlist| * Besta leikkona í aukahlutverki fyrir ''[[Flugkappinn]]'' (2004) * Besta leikkona í aðalhlutverki fyrir ''[[Blue Jasmine]]'' (2013)}} | emmy-verðlaun = | gg-verðlaun = | bafta-verðlaun = }} '''Catherine Élise Blanchett''' (f. 14. maí 1969) er [[Ástralía|ástralskur]] leikari{{efn|Blanchett vill frekar vera kölluð „leikari“ en „leikkona“.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2020/sep/03/cate-blanchett-says-she-would-rather-be-called-an-actor-than-an-actress|title=Cate Blanchett says she would rather be called an actor than an actress|newspaper=[[The Guardian]]|date=2 September 2020|access-date=5 December 2021|archive-date=29 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211129172726/https://www.theguardian.com/film/2020/sep/03/cate-blanchett-says-she-would-rather-be-called-an-actor-than-an-actress|url-status=live}}</ref>}} og kvikmyndaframleiðandi. Hún er gjarnan talin meðal bestu leikara sinnar kynslóðar og er þekkt fyrir fjölbreyttan feril sinn í kvikmyndum og á sviði, bæði í sjálfstæðum myndum og stórmyndum. Blanchett hefur unnið fjölda verðlauna, meðal annars tvenn [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlaun]], þrenn [[Screen Actors Guild-verðlaunin|Screen Actors Guild-verðlaun]], fern [[BAFTA-verðlaunin|BAFTA-verðlaun]] og fern [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlaun]], auk þess sem hún hefur verið tilnefnd til þrennra [[Primetime Emmy-verðlaunin|Primetime Emmy-verðlauna]], [[Laurence Olivier-verðlaunin|Laurence Olivier-verðlauna]] og [[Tony-verðlaunin|Tony-verðlauna]]. Blanchett nam leiklist við [[National Institute of Dramatic Art]] (NIDA), hóf feril sinn í áströlskum leikhúsum árið 1992 og birtist í fyrstu kvikmynd sinni árið 1997. Hún varð fræg á alþjóðavísu eftir að hún lék [[Elísabet 1.|Elísabetu 1. Englandsdrottningu]] í búningadramanu ''[[Elísabet (kvikmynd)|Elísabet]]'' (1998), sem skilaði henni fyrstu tilnefingu hennar til Óskarsverðlauna. Hún vann Óskarsverðlaunin sem besta leikkonan í aukahlutverki fyrir að leika [[Katharine Hepburn]] í ævisögulegu kvikmyndinni ''[[Flugkappinn]]'' (2004) og sem besta leikkonan í aðalhlutverki fyrir hlutverk sitt sem taugaveikluð fyrrum yfirstéttardama í gaman-dramamyndinni ''[[Blue Jasmine]]'' (2013). Blanchett hefur einnig verið tilnefnd til Óskarsverðlauna fyrir hlutverk sín í myndunum ''[[Hugleiðingar um hneyksli]]'' (2006), ''[[I'm Not There]]'' (2007), ''[[Elísabet I - gullöldin]]'' (2007), ''[[Carol (kvikmynd)|Carol]]'' (2015) og ''[[Tár (kvikmynd)|Tár]]'' (2022). Hún er þar með sá ástralski leikari sem hefur fengið flestar Óskarsverðlaunatilnefningar. Meðal tekjuhæstu kvikmynda Blanchett má nefna þríleikina um ''[[Hringadróttinssaga (kvikmyndaröð)|Hringadróttinssögu]]'' (2001–2003) og ''[[Hobbitinn (kvikmyndaröð)|Hobbitann]]'' (2012–2014), ''[[Indiana Jones og konungsríki kristalshauskúpunnar]]'' (2008), ''[[Forvitnileg saga Benjamins Button]]'' (2008), ''[[Öskubuska (kvikmynd frá 2015)|Öskubuska]]'' (2015), ''[[Þór: Ragnarök]]'' (2017), ''[[Ocean's 8]]'' (2018) og ''[[Don't Look Up]]'' (2021). Blanchett hefur birst í rúmlega tuttugu leikritum. Ásamt eiginmanni sínum, [[Andrew Upton]], var hún listrænn stjórnandi [[Sydney Theatre Company|Leikfélagsins í Sydney]] frá 2008 til 2013. Á þessum tíma birtist Blanchett meðal annars í uppsetningum á ''[[Sporvagninn Girnd|Sporvagninum Girnd]]'', ''[[Vanja frændi|Vanja frænda]]'', ''[[Stór og smár|Stórum og smáum]]'' og ''[[Vinnukonurnar|Vinnukonunum]]''. Hún birtist í fyrsta sinn á [[Broadway]] árið 2017 í uppsetningu á ''[[Platonov]]'' og var tilnefnd til [[Tony-verðlaunin|Tony-verðlauna]] sem besta leikkonan í leikriti fyrir hlutverkið. Hún lék [[Phyllis Schlafly]] í þáttaröðinni ''[[Mrs. America (sjónvarpsþættir)|Mrs. America]]'' (2020) á [[FX on Hulu]] og blaðakonu í ''[[Disclaimer (sjónvarpsþættir)|Disclaimer]]'' (2024) og hlaut tilnefningar til Primetime Emmy-verðlauna sem besta leikkonan í smáþáttaröð eða kvikmynd fyrir bæði hlutverkin. Blanchett hefur hlotið ýmis heiðursverðlaun. Ríkisstjórn Ástralíu sæmdi hana [[Centenary Medal|aldarafmælisorðunni]] árið 2001 og hún var skipuð förunautur [[Ástralíuorðan|Ástralíuorðunnar]] árið 2017.<ref name="AC">{{cite news |url=https://www.smh.com.au/national/queens-birthday-2017-honours-the-full-list-20170609-gwokjh.html |title=Queen's Birthday 2017 Honours: The full list |date=12 June 2017 |newspaper=[[The Sydney Morning Herald]]|access-date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170614002224/http://www.smh.com.au/national/queens-birthday-2017-honours-the-full-list-20170609-gwokjh.html |archive-date=14 June 2017 |url-status=live }}</ref> Árið 2012 var hún skipuð riddari í [[Ordre des Arts et des Lettres|lista- og bréfaorðunni]] af ríkisstjórn Frakklands. Blanchett var heiðruð af [[Nýlistasafn New York|Nýlistasafni New York]] og hlaut heiðursverðlaun Kvikmyndastofnunar Bretlands árið 2015. Árið 2007 taldi tímaritið ''[[Time]]'' hana meðal 100 áhrifamestu einstaklinga í heimi. Hún var talin meðal hæst launuðu leikkvenna heims árið 2018. Hún hefur einnig hlotið heiðursdoktorsgráður frá [[Háskólinn í Nýju-Suður-Wales|Háskólanum í Nýju-Suður-Wales]], [[Háskólinn í Sydney|Háskólanum í Sydney]] og [[Macquarie-háskóli|Macquarie-háskóla]]. ==Kvikmyndaskrá== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ |- style="background:#ccc; text-align:center;" !scope="col"| Ár !scope="col"| Titill !scope="col"| Hlutverk !scope="col" class="unsortable"| Athugasemdir !scope=col class="unsortable" | {{abbr|Ath.|Athugasemdir}} |- ! scope=row | 1990 | ''[[Kaboria (kvikmynd)|Kaboria]]'' | Bandarísk klappstýra | Egypsk kvikmynd; statisti |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |url=http://www.heraldscotland.com/arts-ents/film/cate-blanchett-on-madness-motherhood-and-working-with-woody-allen.22155506 |work=[[The Herald (Glasgow)|The Herald]] |title=Cate Blanchett on madness, motherhood and working with Woody Allen |date=20 September 2013 |access-date=29 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150129021750/http://www.heraldscotland.com/arts-ents/film/cate-blanchett-on-madness-motherhood-and-working-with-woody-allen.22155506 |archive-date=29 January 2015 |url-status=live }}</ref> |- ! scope=row | 1996 | ''[[Parklands]]'' | Rosie |[[Stuttmynd]] |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Parklands (1996)|url=https://www.moviefone.com/movie/parklands/747/main/|publisher=[[Moviefone]]|access-date=19 May 2017|archive-date=7 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407053330/https://www.moviefone.com/movie/parklands/747/main/|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 1997 |''[[Paradísarvegur (kvikmynd frá 1997)|Paradísarvegur]]'' (''Paradise Road'') | {{sort|Macarthy|Susan Macarthy}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Paradise Road (1997) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/paradise_road |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170210214601/https://www.rottentomatoes.com/m/paradise_road/ |archive-date=10 February 2017 }}</ref> |- | ''[[Lán var að hitta Lizzie]]'' (''Thank God He Met Lizzie'') | Lizzie | |style="text-align: center;"|<ref>{{Cite news|title=Review:'Thank God He Met Lizzie' |url=https://variety.com/1997/film/reviews/thank-god-he-met-lizzie-1117341175/ |last=Stratton |first=David |date=6 June 1997 |work=Variety |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230160258/http://variety.com/1997/film/reviews/thank-god-he-met-lizzie-1117341175/ |archive-date=30 December 2016 }}</ref> |- | ''[[Óskar og Lúsinda (kvikmynd)|Óskar og Lúsinda]]'' (''Oscar and Lucinda'') | {{sort|Leplastrier|Lucinda Leplastrier}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Oscar and Lucinda (1997) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/oscar_and_lucinda |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202091706/https://www.rottentomatoes.com/m/oscar_and_lucinda/ |archive-date=2 February 2017 }}</ref> |- ! scope=row | 1998 | ''[[Elísabet (kvikmynd)|Elísabet]]'' (''Elizabeth'') | [[Elísabet 1.]] | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Elizabeth (1998)|url=https://www.rottentomatoes.com/m/1084153_elizabeth|publisher=Rotten Tomatoes|access-date=17 May 2017|archive-date=21 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421090113/https://www.rottentomatoes.com/m/1084153_elizabeth|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="5" scope="row" | 1999 | ''[[Efnilegur eiginmaður]]'' (''An Ideal Husband'') | {{sort|Chiltern|Lafði Gertrude Chiltern}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=AnIdeal Husband (1999) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/1091577_ideal_husband |archive-url=https://web.archive.org/web/20170706184358/https://www.rottentomatoes.com/m/1091577_ideal_husband |archive-date=6 July 2017 |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=dead }}</ref> |- | ''[[Bangers]]'' | Julie-Anne | Stuttmynd; einnig framleiðandi |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Bangers (1999) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/bangers_1999 |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160502213148/http://www.rottentomatoes.com/m/bangers_1999 |archive-date=2 May 2016 }}</ref> |- | ''[[Flugdólgar]]'' (''Pushing Tin'') | {{sort|Falzone|Connie Falzone}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Pushing Tin (1999) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/pushing_tin |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161212072348/https://www.rottentomatoes.com/m/pushing_tin/ |archive-date=12 December 2016 }}</ref> |- | ''[[Gallokuð augu]]'' (''Eyes Wide Shut'') | Dularfull kona (rödd) | [[Cameo-hlutverk|Ekki nefnd á kreditlista]] |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web |title=Cate Blanchett Lent Her 'Warm and Sensual Voice' to Eyes Wide Shut |date=27 June 2019 |url=https://www.vulture.com/2019/06/cate-blanchett-eyes-wide-shut-cameo.html |publisher=Vulture |access-date=27 June 2019 |archive-date=27 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627171343/https://www.vulture.com/2019/06/cate-blanchett-eyes-wide-shut-cameo.html |url-status=live }}</ref> |- | ''[[Hinn snjalli hr. Ripley]]'' (''The Talented Mr. Ripley'') | {{sort|Logue|Meredith Logue}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Talented Mr. Ripley (1999) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/talented_mr_ripley/ |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161212074251/https://www.rottentomatoes.com/m/talented_mr_ripley/ |archive-date=12 December 2016 }}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2000 | ''[[Hæfileikinn]]'' (''The Gift'') | {{sort|Wilson|Annabelle „Annie“ Wilson}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Gift Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/the-gift |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151202141857/http://www.metacritic.com/movie/the-gift |archive-date=2 December 2015 }}</ref> |- | ''[[Maðurinn sem grét]]'' (''The Man Who Cried'') | Lola | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Man Who Cried (2000) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/man_who_cried/ |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161212075836/https://www.rottentomatoes.com/m/man_who_cried/ |archive-date=12 December 2016 }}</ref> |- ! rowspan="4" scope="row" | 2001 | ''[[Skipafréttir (kvikmynd)|Skipafréttir]]'' (''The Shipping News'') | {{sort|Quoyle|Petal Quoyle}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Shipping News Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/the-shipping-news |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161213112508/http://www.metacritic.com/movie/the-shipping-news |archive-date=13 December 2016 }}</ref> |- | ''[[Charlotte Gray (kvikmynd)|Charlotte Gray]]'' | {{sort|Gray|Charlotte Gray}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Charlotte Gray Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/charlotte-gray |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305082616/http://www.metacritic.com/movie/charlotte-gray |archive-date=5 March 2016 }}</ref> |- | ''[[Rænt og ruplað]]'' (''Bandits'') | {{sort|Wheeler|Kate Wheeler}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Bandits Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/bandits |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161002083108/http://www.metacritic.com/movie/bandits |archive-date=2 October 2016 }}</ref> |- | ''[[Hringadróttinssaga: Föruneyti hringsins]]'' (''The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring'') | rowspan="2"|[[Galadríel]] | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring (2001) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_lord_of_the_rings_the_fellowship_of_the_ring |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204182350/https://www.rottentomatoes.com/m/the_lord_of_the_rings_the_fellowship_of_the_ring/ |archive-date=4 December 2016 }}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2002 | ''[[Hringadróttinssaga: Tveggja turna tal]]'' (''The Lord of the Rings: The Two Towers'') | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Lord of the Rings: The Two Towers (2002) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_lord_of_the_rings_the_two_towers |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204182412/https://www.rottentomatoes.com/m/the_lord_of_the_rings_the_two_towers/ |archive-date=4 December 2016 }}</ref> |- | ''[[Himnaríki (kvikmynd frá 2002)|Himnaríki]]'' (''Heaven'') | Philippa | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Heaven Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/heaven |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130130042445/http://www.metacritic.com/movie/heaven |archive-date=30 January 2013 }}</ref> |- ! rowspan="4" scope="row" | 2003 | ''[[Kaffi og vindlingar]]'' (''Coffee and Cigarettes'') | Hún sjálf / Shelly | Blanchett lék tvö hlutverk. |style="text-align: center;"|<ref>{{Cite web|title=Coffee and Cigarettes (2004) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/coffee_and_cigarettes/ |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=30 December 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170203161336/https://www.rottentomatoes.com/m/coffee_and_cigarettes |archive-date=3 February 2017 }}</ref> |- | ''[[Veronica Guerin (kvikmynd)|Veronica Guerin]]'' | {{sort|Guerin|[[Veronica Guerin]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Veronica Guerin Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/veronica-guerin |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151105013004/http://www.metacritic.com/movie/veronica-guerin |archive-date=5 November 2015 }}</ref> |- | ''[[Barnsránið]]'' (''The Missing'') | {{sort|Gilkeson|Magdalena „Maggie“ Gilkeson}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Missing Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/the-missing |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161213114413/http://www.metacritic.com/movie/the-missing |archive-date=13 December 2016 }}</ref> |- | ''[[Hringadróttinssaga: Hilmir snýr heim]]'' (''The Lord of the Rings: The Return of the King'') | [[Galadríel]] | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Lord of the Rings: The Return of the King (2003) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_lord_of_the_rings_the_return_of_the_king |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161212070630/https://www.rottentomatoes.com/m/the_lord_of_the_rings_the_return_of_the_king/ |archive-date=12 December 2016 }}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2004 | ''[[Sjávarlífið]]'' (''The Life Aquatic with Steve Zissou'') | {{sort|Winslett|Jane Winslett-Richardson}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Life Aquatic with Steve Zissou Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/the-life-aquatic-with-steve-zissou |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923042409/http://www.metacritic.com/movie/the-life-aquatic-with-steve-zissou |archive-date=23 September 2016 }}</ref> |- | ''[[Flugkappinn]]'' (''The Aviator'') | {{sort|Hepburn|[[Katharine Hepburn]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Aviator Movie Review |url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-aviator-2004 |last=Ebert |first=Roger |work=Chicago Sun-Times |date=23 December 2004 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170129155408/http://www.rogerebert.com/reviews/the-aviator-2004 |archive-date=29 January 2017 }}</ref> |- ! scope="row" | 2005 | ''[[Smáfiskar]]'' (''Little Fish'') | {{sort|Heart|Tracy Heart}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Clean and Dry, for Now, in Australia's Heroin Capital |url=https://www.nytimes.com/2006/02/24/movies/clean-and-dry-for-now-in-australias-heroin-capital.html |work=The New York Times |first=Stephen |last=Holden |date=24 February 2006 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170706072140/http://www.nytimes.com/2006/02/24/movies/clean-and-dry-for-now-in-australias-heroin-capital.html |archive-date=6 July 2017 }}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2006 | ''[[Babel (kvikmynd)|Babel]]'' | {{sort|Jones|Susan Jones}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{Cite web |title=''Babel'' – Review |url=http://www.radiotimes.com/film/fktgrw/babel/ |last=Collins |first=Andrew |work=[[Radio Times]] |access-date=17 May 2017 |archive-date=25 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025132204/http://www.radiotimes.com/film/fktgrw/babel/ |url-status=dead }}</ref> |- | ''[[Góði Þjóðverjinn]]'' (''The Good German'') | {{sort|Brandt|Lena Brandt}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite magazine|title=The Good German |url=https://www.rollingstone.com/movies/reviews/the-good-german-20061121 |last=Travers |first=Peter |magazine=Rolling Stone |date=21 November 2006 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160511230940/http://www.rollingstone.com/movies/reviews/the-good-german-20061121 |archive-date=11 May 2016 }}</ref> |- | ''[[Hugleiðingar um hneyksli]]'' (''Notes on a Scandal'') | {{sort|Hart|Sheba Hart}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{Cite news|title=Review: 'Notes on a Scandal' |url=https://variety.com/2006/film/awards/notes-on-a-scandal-2-1200511602/ |last=Chang |first=Justin |work=Variety |date=8 December 2006 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702191033/http://variety.com/2006/film/awards/notes-on-a-scandal-2-1200511602/ |archive-date=2 July 2017 }}</ref> |- ! rowspan="4" scope="row" | 2007 | ''[[Hot Fuzz]]'' | Janine | Smáhlutverk, ekki á kreditlista |style="text-align: center;"|<ref>{{Cite news|url=https://filmschoolrejects.com/29-things-we-learned-from-the-hot-fuzz-commentary-9fb58657c408#.vix49byu1|title=29 Things We Learned From the 'Hot Fuzz' Commentary|last=Carr|first=Kevin|date=22 August 2013|newspaper=Film School Rejects|access-date=17 May 2017|archive-date=6 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170706182749/https://filmschoolrejects.com/29-things-we-learned-from-the-hot-fuzz-commentary-9fb58657c408/#.vix49byu1|url-status=dead}}</ref> |- | ''[[In the Company of Actors]]'' | Hún sjálf | [[Heimildarmynd]] |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=In the Company of Actors (2007) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/in_the_company_of_actors |archive-url=https://web.archive.org/web/20170706184427/https://www.rottentomatoes.com/m/in_the_company_of_actors |archive-date=6 July 2017 |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=dead }}</ref> |- | ''[[Elísabet I - gullöldin]]'' (''Elizabeth: The Golden Age'') | [[Elísabet 1.]] | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20071011/REVIEWS/710110302 |title=Reviews: Elizabeth: The Golden Age |first=Roger |last=Ebert |work=Chicago Sun-Times |date=12 October 2007 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120930224331/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20071011%2FREVIEWS%2F710110302 |archive-date=30 September 2012 }}</ref> |- | ''[[I'm Not There]]'' | Jude Quinn ([[Bob Dylan]]) | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=I'm Not There Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/im-not-there |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160518123115/http://www.metacritic.com/movie/im-not-there |archive-date=18 May 2016 }}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2008 | ''[[Indiana Jones og konungsríki kristalshauskúpunnar]]'' (''Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull'') | {{sort|Spalko|Irina Spalko}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|title=Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20080518/REVIEWS/969461084 |first=Roger |last=Ebert |work=Chicago Sun-Times |date=18 May 2008 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310214431/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20080518%2FREVIEWS%2F969461084 |archive-date=10 March 2013 }}</ref> |- | ''[[Forvitnileg saga Benjamins Button]]'' (''The Curious Case of Benjamin Button'') | {{sort|Fuller|Daisy Fuller}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|title=A Curious Life, From Old Age to Cradle |url=https://www.nytimes.com/2008/11/02/movies/moviesspecial/02kehr.html |last=Kehr |first=Dave |date=31 October 2008 |work=The New York Times |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150811202628/http://www.nytimes.com/2008/11/02/movies/moviesspecial/02kehr.html |archive-date=11 August 2015 }}</ref> |- | ''[[Ponyo]]'' | Gran Mamare (talsetning) | Ensk talsetning |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Ponyo (2009) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/ponyo |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161114235555/https://www.rottentomatoes.com/m/ponyo/ |archive-date=14 November 2016 }}</ref> |- ! scope=row | 2010 | ''[[Hrói höttur (kvikmynd frá 2010)|Hrói höttur]]'' (''Robin Hood'') | Lafði Marian | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|title=Robin Hood |url=http://www.nydailynews.com/entertainment/movies/2010/05/11/2010-05-11_robin_hood_arrow_isnt_on_the_mark.html |first=Joe |last=Neumaier |work=[[New York Daily News]] |date=11 May 2010 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100514154237/http://www.nydailynews.com/entertainment/movies/2010/05/11/2010-05-11_robin_hood_arrow_isnt_on_the_mark.html |archive-date=14 May 2010 }}</ref> |- ! scope=row | 2011 | ''[[Hanna (kvikmynd)|Hanna]]'' | {{sort|Wiegler|Marissa Wiegler}} | |style="text-align: center;"|<ref name="Variety">{{cite journal|url=https://www.variety.com/review/VE1117944916/ |title=Hanna |last1=Chang |first1=Justin |date=30 March 2011 |journal=[[Variety (magazine)|Variety]] |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108010518/http://www.variety.com/review/VE1117944916/ |archive-date=8 November 2012 }}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2012 | ''[[Hobbitinn: Óvænt ferðalag]]'' (''The Hobbit: An Unexpected Journey'') | [[Galadríel]] | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/movie/hobbit-an-unexpected-journey/review/397416 |last=McCarthy |first=Todd |title=The Hobbit Review |work=The Hollywood Reporter |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924162907/http://www.hollywoodreporter.com/movie/hobbit-an-unexpected-journey/review/397416 |archive-date=24 September 2015 }}</ref> |- | ''A Cautionary Tail'' | rowspan="3"| Sögumaður (talsetning) | Stuttmynd |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|url=http://www.acautionarytail.com/|title=A Cautionary Tail|access-date=6 July 2020|archive-date=3 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203033952/http://acautionarytail.com/|url-status=dead}}</ref> |- ! rowspan="6" scope="row" | 2013 | ''[[Girl Rising (kvikmynd)|Girl Rising]]'' | rowspan="2" | Heimildarmynd |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Girl Rising (2013) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/girl_rising |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=18 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161114181657/https://www.rottentomatoes.com/m/girl_rising/ |archive-date=14 November 2016 }}</ref> |- | ''[[Journey to the South Pacific]]'' |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Journey to the South Pacific (2013) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/journey_to_the_south_pacific |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=8 March 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309061409/https://www.rottentomatoes.com/m/journey_to_the_south_pacific |archive-date=9 March 2017 }}</ref> |- | ''[[Blue Jasmine]]'' | Jeanette „Jasmine“ Francis | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web |title=Blue Jasmine: Woody Allen's excellent homage to A Streetcar Named Desire |url=http://www.tri-cityherald.com/2013/08/22/2529785/blue-jasmine-woody-allens-excellent.html |work=[[Tri-city Herald]] |date=22 August 2013 |access-date=17 May 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429161626/http://www.tri-cityherald.com/2013/08/22/2529785/blue-jasmine-woody-allens-excellent.html |archive-date=29 April 2014 }}</ref> |- | ''[[The Turning (kvikmynd frá 2013)|The Turning]]'' | {{sort|Lang|Gail Lang}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Turning (2013) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_turning/ |work=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115000641/https://www.rottentomatoes.com/m/the_turning/ |archive-date=15 November 2016 }}</ref> |- | ''[[The Galapagos Affair]]'' | {{sort|Strauch|Dore Strauch}} (talsetning) | Heimildarmynd |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Galapagos Affair: Satan Came To Eden (2014) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_galapagos_affair_satan_came_to_eden |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170425181741/https://www.rottentomatoes.com/m/the_galapagos_affair_satan_came_to_eden/ |archive-date=25 April 2017 }}</ref> |- | ''[[Hobbitinn: Tortíming Smeygins]]'' (''The Hobbit: The Desolation of Smaug'') | [[Galadríel]] | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite news|title=The Hobbit: The Desolation of Smaug |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_hobbit_the_desolation_of_smaug |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=6 June 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211002940/https://www.rottentomatoes.com/m/the_hobbit_the_desolation_of_smaug/ |archive-date=11 February 2017 }}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2014 | ''[[The Monuments Men]]'' | Claire Simone | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=The Monuments Men|url=https://www.metacritic.com/movie/the-monuments-men/details |publisher=Metacritic |access-date=7 May 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140315141706/http://www.metacritic.com/movie/the-monuments-men/details |archive-date=15 March 2014 }}</ref> |- | ''[[Að temja drekann sinn 2]]'' (''How to Train Your Dragon 2'') | Valka (talsetning) | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite magazine|title='How to Train Your Dragon 2' Movie Review |url=https://www.rollingstone.com/movies/reviews/how-to-train-your-dragon-2-20140612 |first=Peter |last=Travers |magazine=[[Rolling Stone]] |date=28 June 2013 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170122081602/http://www.rollingstone.com/movies/reviews/how-to-train-your-dragon-2-20140612 |archive-date=22 January 2017 }}</ref> |- | ''[[Hobbitinn: Bardagi herjanna fimm]]'' (''The Hobbit: The Battle of the Five Armies'') | [[Galadríel]] | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title='The Hobbit: Battle of the Five Armies' Review: Martin Freeman and Company End Trilogy, Provide Fan Service |url=https://www.thewrap.com/the-hobbit-the-battle-of-the-five-armies-review-martin-freeman-ian-mckellen-cate-blanchett/ |last=Kang |first=Inkoo |publisher=[[The Wrap]] |date=1 December 2014 |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230030700/http://www.thewrap.com/the-hobbit-the-battle-of-the-five-armies-review-martin-freeman-ian-mckellen-cate-blanchett/ |archive-date=30 December 2016 }}</ref> |- ! rowspan="5" scope="row" | 2015 | ''[[Knight of Cups (film)|Knight of Cups]]'' | Nancy | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Knight of Cups (2016) |url=https://www.metacritic.com/movie/knight-of-cups |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161006213130/http://www.metacritic.com/movie/knight-of-cups |archive-date=6 October 2016 }}</ref> |- | ''[[Öskubuska (kvikmynd frá 2015)|Öskubuska]]'' (''Cinderella'') | {{sort|Tremaine|Lafði Tremaine}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/review/disneys-cinderella-berlin-review-773151 |title='Cinderella': Berlin Review |first=David |date=14 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151115024849/http://www.hollywoodreporter.com/review/disneys-cinderella-berlin-review-773151 |archive-date=15 November 2015 |url-status=live |author=Rooney |work=[[The Hollywood Reporter]] |access-date=14 February 2015 }}</ref> |- | ''[[Carol (kvikmynd)|Carol]]'' | {{sort|Aird|Carol Aird}} |Einnig aðalframleiðandi |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Carol Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/carol |website=[[Metacritic]] |access-date=11 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160212005727/http://www.metacritic.com/movie/carol |archive-date=12 February 2016 }}</ref> |- | ''[[Truth (kvikmynd frá 2015)|Truth]]'' | {{sort|Mapes|[[Mary Mapes]]}} | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Cate Blanchett on Her Embarrassment of Riches With 'Carol' & 'Truth' |url=https://www.metacritic.com/movie/truth-2015 |publisher=Metacritic |access-date=10 July 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161213123824/http://www.metacritic.com/movie/truth-2015 |archive-date=13 December 2016 }}</ref> |- | ''[[Manifesto (kvikmynd frá 2015)|Manifesto]]'' | Ýmsar persónur | Blanchett lék 13 hlutverk. |style="text-align: center;"|<ref>{{Cite web|url=https://www.indiewire.com/2016/12/cate-blanchett-manifesto-julian-rosefeldt-armory-1201756470/ |title=Cate Blanchett In 'Manifesto': Julian Rosefeldt's Stunning Film Installation is a Masterclass in Performance — Review |last=Dry |first=Jude |date=15 December 2016 |publisher=IndieWire |access-date=15 December 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161216172445/http://www.indiewire.com/2016/12/cate-blanchett-manifesto-julian-rosefeldt-armory-1201756470/ |archive-date=16 December 2016 }}</ref> |- ! scope=row | 2016 | ''[[Voyage of Time]]'' | Sögumaður (talsetning) | Heimildarmynd |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Voyage of Time: Life's Journey (2016) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/voyage_of_time_lifes_journey |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104013021/https://www.rottentomatoes.com/m/voyage_of_time_lifes_journey/ |archive-date=4 November 2016 }}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2017 | ''Red'' | Móðir | Stuttmynd |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web |title='RED' Trailer: Cate Blanchett Goes High Art in Creepy Experimental Film Teaser |url=https://www.indiewire.com/2016/11/red-trailer-cate-blanchett-short-film-spider-like-1201746641/ |last=Calvario |first=Liz |date=15 November 2016 |access-date=6 July 2020 |archive-date=18 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221218055719/https://www.indiewire.com/2016/11/red-trailer-cate-blanchett-short-film-spider-like-1201746641/ |url-status=live }}</ref> |- | ''[[Með söng í hjarta]]'' (''Song to Song'') | Amanda | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Song to Song Reviews |url=https://www.metacritic.com/movie/song-to-song |publisher=Metacritic |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170317031450/http://www.metacritic.com/movie/song-to-song |archive-date=17 March 2017 }}</ref> |- | ''[[Þór: Ragnarök]]'' (''Thor: Ragnarok'') | [[Hel]] | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite magazine |title=Thor: Ragnarok: Cate Blanchett, Jeff Goldblum, and more join cast |url=https://www.ew.com/article/2016/05/20/thor-ragnarok-cate-blanchett-jeff-goldblum-tessa-thompson? |first=Anthony |last=Breznican |magazine=[[Entertainment Weekly]] |date=20 May 2016 |access-date=20 May 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160522001832/http://www.ew.com/article/2016/05/20/thor-ragnarok-cate-blanchett-jeff-goldblum-tessa-thompson |archive-date=22 May 2016 }}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2018 | ''[[Ocean's 8]]'' | Lou | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=First Look: Sandra Bullock, Cate Blanchett, Sarah Paulson, Rihanna Ride Together in 'Ocean's 8' Photo |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/oceans-8-cast-photo-sandra-bullock-cate-blanchett-sarah-paulson-rihanna-team-first-look-969355 |first=Ashley |last=Lee |work=The Hollywood Reporter |date=30 January 2017 |access-date=20 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170207085906/http://www.hollywoodreporter.com/news/oceans-8-cast-photo-sandra-bullock-cate-blanchett-sarah-paulson-rihanna-team-first-look-969355 |archive-date=7 February 2017 }}</ref> |- | ''[[The House with a Clock in Its Walls]]'' | {{sort|Zimmerman|Florence Zimmerman}} | | style="text-align: center;"| <ref>{{cite web|last1=D'Alessandro|first1=Anthony|title='The House With A Clock In Its Walls' Sets Alarm For Next September|url=https://deadline.com/2017/09/the-house-with-a-clock-in-its-walls-amblin-september-2018-release-date-1202177293/|website=Deadline|date=26 September 2017|access-date=29 September 2017|archive-date=31 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331204655/https://deadline.com/2017/09/the-house-with-a-clock-in-its-walls-amblin-september-2018-release-date-1202177293/|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Mowgli: Legend of the Jungle]]'' | Kaa (talsetning) | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Jungle Book (2018) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/jungle_book_2018 |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=17 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170210020433/https://www.rottentomatoes.com/m/jungle_book_2018/ |archive-date=10 February 2017 }}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2019 | ''[[Að temja drekann sinn 3]]'' (''How to Train Your Dragon: The Hidden World'') | Valka (talsetning) | |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |title=''How to Train Your Dragon 3'' Pushed Back to 2017 |url=https://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=122543 |publisher=ComingSoon.net |date=2 September 2014 |access-date=11 March 2019 |archive-date=5 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905213853/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=122543 |url-status=dead }}</ref> |- | ''[[Where'd You Go, Bernadette (kvikmynd)|Where'd You Go, Bernadette]]'' | {{sort|Fox|Bernadette Fox}} | | style="text-align: center;"| <ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/cate-blanchett-talks-star-whered-839925|title=Cate Blanchett in Talks to Star in 'Where'd You Go, Bernadette?' Adaptation|publisher=TheHollywoodReporter.com|first=Borys|last=Kit|date=12 November 2015|access-date=10 July 2017|archive-date=15 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151115023238/http://www.hollywoodreporter.com/news/cate-blanchett-talks-star-whered-839925|url-status=live}}</ref> |- | ''Sweet Tooth'' | Sögumaður (talsetning) | Stuttmynd | style="text-align: center;"| <ref>{{cite web|url=https://www.aftrs.edu.au/news/2019/sweet-tooth-trailer/|title=FIRST LOOK: SWEET TOOTH (2019) TRAILER|date=8 April 2019|access-date=6 July 2020|archive-date=14 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221214134202/https://www.aftrs.edu.au/news/2019/sweet-tooth-trailer/|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2021 | |''[[Don't Look Up]]'' | Brie Evantee | | style="text-align:center;"| <ref>{{cite web|url=https://collider.com/cate-blanchett-jennifer-lawrence-adam-mckay-netflix-dont-look-up/|title=Exclusive: Cate Blanchett to Join Jennifer Lawrence in Adam McKay's Netflix Movie|website=[[Collider (website)|Collider]]|first=Jeff|last=Sneider|date=11 May 2020|access-date=18 November 2020|archive-date=17 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200517051653/https://collider.com/cate-blanchett-jennifer-lawrence-adam-mckay-netflix-dont-look-up/|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Nightmare Alley (kvikmynd frá 2021)|Nightmare Alley]]'' | Dr. {{sort|Ritter|Lilith Ritter}} | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2019/09/rooney-mara-guillermo-del-toro-nightmare-alley-bradley-cooper-cate-blanchett-fox-searchlight-1202710574/|title=Rooney Mara Joins Guillermo Del Toro's 'Nightmare Alley' At Fox Searchlight|first=Mike Jr.|last=Fleming|website=[[Deadline Hollywood]]|date=4 September 2019|access-date=11 November 2021|archive-date=4 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190904153502/https://deadline.com/2019/09/rooney-mara-guillermo-del-toro-nightmare-alley-bradley-cooper-cate-blanchett-fox-searchlight-1202710574/|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="3" scope="row" | 2022 | ''[[Tár (kvikmynd)|Tár]]'' | Lydia Tár |Einnig aðalframleiðandi | style="text-align:center;"| <ref>{{cite web |last=Fleming |first=Mike Jr. |date=April 12, 2021 |title=Cate Blanchett, Todd Field Team On 'TAR' For Focus Features |url=https://deadline.com/2021/04/cate-blanchett-todd-field-tar-movie-focus-features-this-fall-in-berlin-1234732687/ |access-date=September 16, 2021 |website=[[Deadline Hollywood]] |archive-date=12 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412205809/https://deadline.com/2021/04/cate-blanchett-todd-field-tar-movie-focus-features-this-fall-in-berlin-1234732687/ |url-status=live }}</ref> |- | ''[[Gosi Guillermos del Toros]]'' (''Guillermo del Toro's Pinocchio'') | Spazzatura (talsetning) | | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web|last=D'Alessandro|first=Anthony|date=2020-08-19|title=Cate Blanchett, Ewan McGregor, Tilda Swinton & More Round Out Cast For Guillermo del Toro Netflix 'Pinocchio' Movie|url=https://deadline.com/2020/08/guillermo-del-toro-netflix-pinocchio-movie-cate-blanchett-ewan-mcgregor-tilda-swinton-more-round-out-cast-1203017507/|access-date=2020-08-22|website=Deadline|language=en|archive-date=19 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819163433/https://deadline.com/2020/08/guillermo-del-toro-netflix-pinocchio-movie-cate-blanchett-ewan-mcgregor-tilda-swinton-more-round-out-cast-1203017507/|url-status=live}}</ref> |- | ''[[The School for Good and Evil (kvikmynd)|The School for Good and Evil]]'' | Sagnaritarinn (talsetning) | | style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web |last=Oganesyan |first=Natalie |date=2022-06-22 |title=Cate Blanchett Cast in 'The School for Good and Evil' |url=https://www.thewrap.com/cate-blanchett-the-school-for-good-and-evil-casti/ |access-date=2022-07-27 |language=en-US |archive-date=7 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221007222605/https://www.thewrap.com/cate-blanchett-the-school-for-good-and-evil-casti/ |url-status=live }}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | 2023 | ''[[The New Boy]]'' | Systir Eileen | Einnig framleiðandi | style="text-align:center;"| <ref>{{Cite magazine |last=Jackson |first=Angelique |date=2022-02-10 |title=Cate Blanchett to Star in and Produce ''The New Boy'' from Indigenous Australian Filmmaker Warwick Thornton |url=https://variety.com/2022/film/news/cate-blanchett-warwick-thornton-new-boy-1235176637/ |access-date=2023-04-14 |magazine=[[Variety (magazine)|Variety]] |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414185345/https://variety.com/2022/film/news/cate-blanchett-warwick-thornton-new-boy-1235176637/ |url-status=live }}</ref> |- | ''Euphoria'' | Tiger (talsetning) | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/culture/2023/jun/03/euphoria-review-cate-blanchett-voices-a-tiger-in-this-visually-beautiful-takedown-of-capitalism-but-wheres-the-fury|title=''Euphoria'' review – Cate Blanchett voices a tiger in this visually beautiful takedown of capitalism, but where's the fury?|author=Tim Byrne|newspaper=[[The Guardian]]|date=3 June 2023|access-date=16 June 2023}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2024 | ''[[Rumours (kvikmynd frá 2024)|Rumours]]'' | Hilda Ortmann | | style="text-align:center;"|<ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/cate-blanchett-guy-maddin-rumors-1235609551/|title=Cate Blanchett Boards Guy Maddin's 'Rumors' Dramedy|website=[[The Hollywood Reporter]]|author=Etan Vlessing|date=5 October 2023|access-date=6 November 2023|archive-date=6 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231106135508/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/cate-blanchett-guy-maddin-rumors-1235609551/|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Borderlands (kvikmynd)|Borderlands]]'' | Lilith | | style="text-align:center;"| <ref>{{cite web |last=N'Duka |first=Amanda |date=May 5, 2020 |title=Oscar Winner Cate Blanchett In Talks To Join 'Borderlands' Adaptation At Lionsgate |url=https://deadline.com/2020/05/cate-blanchett-borderlands-lionsgate-1202926685/ |access-date=January 27, 2021 |website=[[Deadline Hollywood]] |archive-date=August 15, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815152347/https://deadline.com/2020/05/cate-blanchett-borderlands-lionsgate-1202926685/ |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2025 | ''[[Black Bag]]'' | Kathryn St. Jean | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |last1=Kit |first1=Borys |title=Cate Blanchett, Michael Fassbender Attached to Star in Steven Soderbergh Spy Thriller ''Black Bag'' (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/cate-blanchett-michael-fassbender-black-bag-1235793319/ |website=[[The Hollywood Reporter]] |access-date=19 January 2024 |date=January 19, 2024 |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119231519/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/cate-blanchett-michael-fassbender-black-bag-1235793319/ |url-status=live }}</ref> |- | ''[[Father Mother Sister Brother]]'' | Timothea | | style="text-align:center;"|<ref>[https://www.worldofreel.com/blog/2024/1/25/wijb5dzccyv4g1hgw3n3jhoc9kiowl Vicky Krieps Cast in Jim Jarmusch’s ‘Father, Mother, Sister, Brother']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- ! scope="row" | 2027 | ''[[Að temja drekann sinn 2 (kvikmynd frá 2027)|Að temja drekann sinn 2]]'' (''How to Train Your Dragon 2'') | Valka | Í tökum | style="text-align: center;" |<ref>{{Cite web |last=Kit |first=Borys |date=2026-01-15 |title=‘How to Train Your Dragon 2’: Cate Blanchett Returning as Valka for Universal’s Live-Action Remake (Exclusive) |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/how-to-train-your-dragon-2-cate-blanchett-1236474711/ |access-date=2026-03-15 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref> |- ! scope=row rowspan="2" | Óvíst | [[Alpha Gang]] | Óvíst | Í eftirframleiðslu | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |last1=Keslassy |first1=Elsa |title=Cate Blanchett Joins Zellner Brothers' Alien Invasion Comedy 'Alpha Gang'; CAA Media Finance, MK2 Films to Launch Package at Cannes (EXCLUSIVE) |url=https://variety.com/2024/film/global/cate-blanchett-zellner-brothers-alien-invasion-comedy-alpha-gang-caa-media-finance-mk2-films-1235995591/ |website=[[Variety (magazine)|Variety]] |access-date=8 May 2024 |date=May 8, 2024}}</ref> |- | [[Sweetsick]] | Óvíst | Í tökum; einnig framleiðandi | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |last1=D'Alessandro |first1=Anthony |title=Cate Blanchett Set For Alice Birch's Feature Directorial Debut 'Sweetsick' At Searchlight |url=https://deadline.com/2025/09/cate-blanchett-sweetsick-searchlight-1236511946/ |website=[[Deadline Hollywood|Deadline]] |access-date=1 October 2025 |date=8 September 2025}}</ref> |} ==Neðanmálsgreinar== <references group="lower-alpha"/> ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Blanchett, Cate}} {{f|1969}} [[Flokkur:Ástralskir leikarar]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu leikkonu í aðalhlutverki]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu leikkonu í aukahlutverki]] tk489xb9x0qgtyu3g420ld06ffxbszn Guðfaðirinn II 0 190864 1985329 1969614 2026-11-06T23:38:52Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985329 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Guðfaðirinn II | mynd = Godfather 2 logo.svg | upprunalegt heiti = The Godfather Part II | director = [[Francis Ford Coppola]] | producer = Francis Ford Coppola | screenplay = {{Plainlist| * Francis Ford Coppola * [[Mario Puzo]] }} | based_on = ''[[Guðfaðirinn (skáldsaga)|Guðfaðirinn]]'' eftir Mario Puzo | starring = {{Plainlist| * [[Al Pacino]] * [[Robert Duvall]] * [[Diane Keaton]] * [[Robert De Niro]] * [[Talia Shire]] * [[Morgana King]] * [[John Cazale]] * [[Mariana Hill]] * [[Lee Strasberg]] }} | music = {{Plainlist| * [[Nino Rota]] }} | cinematography = [[Gordon Willis]] | editing = {{Plainlist| * [[Peter Zinner]] * [[Barry Malkin]] * [[Richard Marks]] }} | production_companies = {{Plainlist| * [[Paramount Pictures]] * The Coppola Company }} | distributor = Paramount Pictures | released = {{Film date|1974|12|12|[[Loew's Astor Plaza Theatre]]|1974|12|20|Bandaríkin}} | runtime = 200 mínútur<ref>{{cite web |title=The Godfather II |url=https://www.bbfc.co.uk/releases/godfather-ii-1970 |publisher=[[British Board of Film Classification]] |access-date=December 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717163925/http://www.bbfc.co.uk/releases/godfather-ii-1970 |archive-date=July 17, 2015 |url-status=dead}}</ref> | country = Bandaríkin | language = {{Plainlist| * Enska * Sikileyska }} | budget = $13 milljónir<ref name="Mojo">{{cite web |title=The Godfather Part II (1974) |url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=godfather2.htm |website=[[Box Office Mojo]] |access-date=May 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529234936/http://boxofficemojo.com/movies/?id=godfather2.htm |archive-date=May 29, 2014 |url-status=live}}</ref><ref name="Numbers">{{cite web |title=The Godfather: Part II (1974) – Financial Information |url=https://www.the-numbers.com/movie/Godfather-Part-II-The#tab=summary |website=[[The Numbers (website)|The Numbers]] |access-date=December 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150406221328/http://www.the-numbers.com/movie/Godfather-Part-II-The#tab=summary |archive-date=April 6, 2015 |url-status=dead}}</ref> | gross = $93 milljónir | framhald af = ''[[Guðfaðirinn]]'' | framhald = ''[[Guðfaðirinn III]]'' }} '''''Guðfaðirinn II''''' (enska: ''The Godfather Part II'') er bandarísk glæpamynd frá árinu 1974 sem [[Francis Ford Coppola]] framleiddi og leikstýrði. Myndin byggir lauslega á skáldsögunni ''[[Guðfaðirinn (skáldsaga)|Guðfaðirinn]]'' eftir [[Mario Puzo]], sem skrifaði handrit myndarinnar ásamt Coppola. Myndin er bæði framhald og forleikur myndarinnar ''[[Guðfaðirinn]]'' frá árinu 1972. ''Guðfaðirinn II'' heldur annars vegar áfram sögunni þar sem frá var horfið um Michael Corleone ([[Al Pacino]]), nýjan glæpaforingja Corleone-mafíuættarinnar, þar sem hann reynir að vernda fjölskyldureksturinn eftir að hann lifir af morðtilræði. Myndin segir hins vegar söguna af föður hans, Vito Corleone ([[Robert De Niro]]), allt frá bernsku hans á Sikiley fram að stofnun ættarveldisins í New York-borg. Meðal annarra leikara í myndinni eru [[Robert Duvall]], [[Diane Keaton]], [[Talia Shire]], [[Morgana King]], [[John Cazale]], [[Marianna Hill]] og [[Lee Strasberg]]. Eftir velgengni fyrstu myndarinnar gaf [[Paramount Pictures]] grænt ljós á framhaldsmynd með mörgum af sömu leikurunum og sama tökuliðinu. Coppola, sem fékk aukið frelsi við gerð myndarinnar, hafði haft áhuga á að gera bæði framhald og forleik að ''Guðföðurnum'' þar sem sagan væri sögð bæði af uppgangi Vitos og falli Michaels. Aðaltökur hófust í október 1973 og lauk í júní 1974. ''Guðfaðirinn II'' var frumsýnd í New York-borg 12. desember 1974 og á landsvísu í Bandaríkjunum 20. desember 1974. Myndin halaði inn 48 milljónum bandaríkjadala í Bandaríkjunum og Kanada og allt að 93 milljónum á heimsvísu á móti 13 milljóna dala ráðstöfunarfé. Kvikmyndin var tilnefnd til ellefu [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlauna]] og varð fyrsta framhaldsmyndin til að vinna [[Óskarsverðlaun fyrir bestu kvikmynd|Óskarsverðlaun sem besta myndin]]. Myndin vann alls sex Óskarsverðlaun, þar á meðal [[Óskarsverðlaun sem besti leikstjóri|bestu leikstjórnina]] fyrir Coppola, [[Óskarsverðlaun sem besti leikari í aukahlutverki|besta aukaleikarann]] fyrir De Niro og [[Óskarsverðlaun fyrir besta handritið byggt á öðru verki|besta handritið byggt á öðru verki]] fyrir Coppola og Puzo. Pacino vann [[BAFTA-verðlaunin]] sem besti aðalleikarinn og var tilnefndur til Óskarsverðlauna. ''Guðfaðirinn II'' er gjarnan talin á meðal bestu kvikmynda allra tíma og sjaldgæft dæmi um framhaldsmynd sem er álíka góð og fyrsta myndin.<ref name="Featured Filmmaker: Francis Ford Coppola">{{cite web |author=Stax |date=July 28, 2003 |title=Featured Filmmaker: Francis Ford Coppola |url=http://movies.ign.com/articles/430/430301p1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511115731/http://movies.ign.com/articles/430/430301p1.html |archive-date=May 11, 2011 |access-date=November 30, 2010}}</ref> Líkt og fyrsta myndin hafði ''Guðfaðirinn II'' mikil áhrif, sér í lagi í glæpamyndageiranum. Árið 1997 setti [[Kvikmyndastofnun Bandaríkjanna]] hana í 32. sæti á lista sínum yfir 100 bestu kvikmyndir í sögu Bandaríkjanna. Myndin hélt sama sæti á listanum tíu árum síðar.<ref name="afi">[http://www.afi.com/Docs/about/press/2007/100movies07.pdf "Citizen Kane Stands the Test of Time"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811070405/http://www.afi.com/Docs/about/press/2007/100movies07.pdf |date=August 11, 2011 }}. American Film Institute.</ref> Árið 1993 valdi [[Þjóðskjalasafn Bandaríkjanna]] myndina til varðveislu í kvikmyndasafninu [[National Film Registry]] með vísan til þess að hún væri „menningarlega, sögulega eða fagurfræðilega mikilvæg“.<ref name="National Film Registry">{{Cite web |url=https://www.loc.gov/film/titles.html |title=The National Film Registry List – Library of Congress |access-date=March 12, 2012 |work=loc.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407133410/http://www.loc.gov/film/titles.html|archive-date=April 7, 2014|url-status=live}}</ref> ''[[Guðfaðirinn III]]'', síðasta myndin í þríleiknum, kom út árið 1990. == Söguþráður == {{hatnote|Myndin blandar saman atburðum sem gerast á eftir ''Guðföðurnum'' (1972) og atburðum sem gerast á æskuárum Vito Corleone.}} === Vito === Árið 1901 flýr hinn níu ára gamli Vito Andolini frá [[Corleone]] á [[Sikiley]] á [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]] til [[New York-borg]]ar eftir að mafíuforinginn Don Ciccio lætur myrða fjölskyldu hans. Við komuna þangað skráir eftirlitsmaður hjá innflytjendaeftirlitinu nafn hans sem Vito Corleone. Árið 1917 er Vito kvæntur maður í Litlu-Ítalíu á Manhattan og á nýfæddan son, Sonny. Vito missir vinnuna sína í matvöruverslun vegna Don Fanucci, leiðtoga fjárkúgunarhrings sem herjar á hverfið. Vito snýr sér að þjófnaði til þess að sjá fyrir sér ásamt nágranna sínum, Peter Clemenza, og eignast tvö börn til viðbótar: Fredo og Michael. Vito, Clemenza og Salvatore Tessio vinna sér inn fé með því að ganga á milli húsa og selja stolna kjóla. Fanucci krefst 200 dollara greiðslu frá Vito og félögum hans. Vito dregur völd Fanucci í efa og ákveður að bjóða honum lægri upphæð, sem Fanucci þiggur með semingi. Eftir þetta veitir Vito Fanucci eftirför heim til hans og drepur hann. Orðspor Vitos fer víða og nágrannar hans biðja hann um vernd gagnvart öðrum fjárkúgurum. Árið 1922 ferðast Vito ásamt fjölskyldu sinni til Sikileyjar til að koma á fót ólífuinnflutningsrekstri. Vito og viðskiptafélagi hans, Don Tommasino, heimsækja hinn aldurhnigna Don Ciccio. Hann fær samþykki Ciccios fyrir rekstrinum en viðurkennir síðan hver hann er í raun, drepur Ciccio með því að skera hann á kvið og hefnir þannig Andolini-fjölskyldunnar. === Michael === Árið 1958 fundar mafíuforinginn Don Michael Corleone á setri sínu við [[Tahoe-vatn]], þar sem sonur hans, Anthony, er að fermast. Johnny Ola, fulltrúi gyðingaglæpaforingjans Hymans Roth, lofar Michael stuðningi við yfirtöku á spilavíti í [[Las Vegas]]. Frank Pentangeli, höfðingi (''caporegime'') í Corleone-mafíunni, biður Michael um hjálp við að verja yfirráðasvæði sitt í [[Bronx]] gegn Rosato-bræðrunum, sem eru tengdir Roth. Michael neitar að verða við beiðninni, sem reitir Pentangeli til reiði. Öldungadeildarþingmaðurinn Pat Geary krefst mútufjár fyrir að tryggja rekstrarleyfi fyrir spilavítinu og gerir gys að Michael fyrir ítalskan uppruna hans. Um kvöldið kemst Michael naumlega lífs af eftir morðtilræði. Hann grunar að svikari sé innan fjölskyldunnar, felur ráðunautnum (''consigliere'') Tom Hagen stjórnina og flýtir sér burt frá setrinu. Michael segir Pentangeli og Roth hvorum fyrir sig að hann gruni hinn um að fyrirskipa morðtilræðið og skipuleggur síðan friðarviðræður milli Pentangeli og Rosato-bræðranna. Á fundinum reyna bræðurnir að kyrkja Pentangeli en lögreglumaður skerst í leikinn og rekur bræðurna á flótta. Hagen neyðir Geary til að hlýða Corleone-fjölskyldunni með því að skella á hann sök fyrir dauða vændiskonu. Roth býður Michael til [[Havana]] til að fjárfesta í starfsemi hans undir verndarvæng [[Fulgencio Batista|Batista]]-stjórnarinnar. Michael hikar við að þiggja boðið í ljósi þess að [[Byltingin á Kúbu|kúbverska byltingin]] er hafin. Roth reiðist Michael síðar þegar Michael spyr hver skipaði Rosato-bræðrunum að drepa Pentangeli og minnir Michael á að hann hafi ekki spurt neinna spurninga þegar honum var skipað að drepa vin hans, Moe Greene (í fyrstu kvikmyndinni). Michael og Ola mæta saman í gamlársteiti þar sem Fredo þykist ekki þekkja Ola en lætur síðan óvart í ljós að þeir hafi hist áður. Það rennur upp fyrir Michael að Fredo er svikarinn og hann gefur fyrirmæli um að bæði Roth og Ola verði drepnir. Hann sendir launmorðingja á sjúkrahúsið þar sem Roth er og lætur kæfa hann með púða. Morðingjanum misheppnast verkið og er drepinn af lífverði Roths. Batista segir af sér og flýr þegar uppreisnarmenn sækja fram og Michael, Fredo og Roth flýja hver í sínu lagi frá Kúbu. Þegar heim er komið segir Hagen Michael frá því að eiginkona hans, Kay, hafi misst fóstur. Roth notar tengsl sín til að koma því í kring að rannsóknarnefnd á öldungadeild Bandaríkjaþings hefji rannsókn á Corleone-fjölskyldunni í tengslum við skipulagða glæpastarfsemi. Pentangeli fellst á að bera vitni gegn Michael og er settur í vitnavernd. Þegar Fredo snýr aftur til Nevada segir hann Michael að hann hafi ekki áttað sig á því að Roth hafi verið að skipuleggja morðtilræði og hellir sér síðan yfir Michael fyrir að útiloka hann frá fjölskyldurekstrinum. Michael afneitar Fredo en skipar svo fyrir að enginn geri honum mein á meðan móðir þeirra, Carmela, er enn á lífi. Michael mætir á yfirheyrslur þingnefndarinnar ásamt Hagen og bróður Pentangeli, Vincenzo. Þegar Pentangeli sér Vincenzo dregur hann vitnisburð sinn til baka og yfirheyrslurnar snúast upp í róstur. Kay viðurkennir fyrir Michael að hún gekkst undir [[þungunarrof]] og að hún ætlar að skilja við hann og taka með sér börnin. Michael slær hana utan undir í reiðikasti og gerir hana brottræka. Ári síðar deyr Carmela. Í jarðarför hennar faðmar Fredo Michael að sér og vingast við Anthony á meðan þeir dorga. Roth snýr aftur til Bandaríkjanna eftir að honum hefur verið meinað landvistarleyfi í Ísrael. Rocco Lampone, útsendari Corleone-fjölskyldunnar, drepur hann á flugvellinum og er síðan sjálfur drepinn í flóttatilraun. Hagen vitjar Pentangeli á herstöðinni þar sem hann er í haldi og bendir á að samsærismenn gegn Rómarkeisurum fyrirfóru sér jafnan til að bjarga fjölskyldum sínum. Pentangeli finnst síðar látinn í baðkari sínu með skorna úlnliði. Al Neri, undirsáti Corleone-fjölskyldunnar, fer með Fredo á bát út á stöðuvatnið og skýtur hann til bana á meðan Michael fylgist með frá bakkanum. Michael sest einn niður við vatnið og minnist fimmtugsafmælis Vitos þann [[Árásin á Perluhöfn|7. desember 1941]]. Á meðan fjölskyldan bíður eftir Vito tilkynnir Michael að hann hafi hætt í háskóla og skráð sig í [[landgöngulið Bandaríkjahers]], sem ergir Sonny og kemur Hagen í opna skjöldu. Aðeins Fredo styður ákvörðun hans. Þegar Vito heyrist koma heim situr Michael einn við borðið á meðan aðrir fjölskyldumeðlimir bjóða hann velkominn. == Leikarar == {{div col begin}} * [[Al Pacino]] sem Michael Corleone * [[Robert Duvall]] sem Tom Hagen * [[Diane Keaton]] sem Kay Adams-Corleone * [[Robert De Niro]] sem Vito Corleone ** [[Oreste Baldini]] sem Vito Corleone (ungur) * [[John Cazale]] sem Fredo Corleone * [[Talia Shire]] sem Connie Corleone * [[Lee Strasberg]] sem Hyman Roth ** [[John Megna]] sem Hyman Roth (ungur) * [[Michael V. Gazzo]] sem Frank Pentangeli * [[G. D. Spradlin]] Pat Geary öldungadeildarþingmaður * [[Richard Bright (leikari)|Richard Bright]] sem Al Neri * [[Gastone Moschin]] sem [[Don Fanucci]] * [[Tom Rosqui]] sem Rocco Lampone * [[Bruno Kirby]] sem Peter Clemenza (ungur) * [[Frank Sivero]] sem Genco Abbandando * [[Morgana King]] sem Carmela Corleone ** [[Francesca De Sapio]] sem Carmela Corleone (ung) * [[Marianna Hill]] sem Deanna Corleone * [[Leopoldo Trieste]] sem Signor Roberto * [[Dominic Chianese]] sem Johnny Ola * [[Troy Donahue]] sem Merle Johnson * [[Joe Spinell]] sem Willi Cicci * [[Danny Aiello]] sem Tony Rosato * [[Carmine Caridi]] sem Carmine Rosato * [[Amerigo Tot]] sem Bussetta * [[Abe Vigoda]] sem Salvatore Tessio ** [[John Aprea]] sem Tessio (ungur) * [[Gianni Russo]] sem Carlo Rizzi * [[James Caan]] sem Sonny Corleone * [[Julie Gregg]] sem Sandra Corleone * [[Ivonne Coll]] sem Yolanda * [[Peter Donat]] sem Questadt * [[Fay Spain]] sem frú Marcia Roth * [[Maria Carta]] sem móðir Vitos * [[Roger Corman]] sem öldungadeildarþingmaður #2 * [[Harry Dean Stanton]] sem FBI-útsendari #1 * [[James Murdock (leikari)|James Murdock]] sem FBI-útsendari #2 * [[Tommy Lasorda]] sem hermaður (ekki á kreditlista) * [[Tony Sirico]] sem kóni Rosato-bræðra (ekki á kreditlista) * [[Roman Coppola]] sem strákur (ekki á kreditlista) * [[Sofia Coppola]] sem barn á skipi (ekki á kreditlista) {{div col end}} ==Tilvísanir== <references/> {{k|1974}} [[Flokkur:Kvikmyndir í leikstjórn Francis Ford Coppola]] [[Flokkur:Paramount Pictures-kvikmyndir]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunamyndir í flokki bestu kvikmyndarinnar]] by2ggyrthmv34hxbmbav4qiu2y7bg9j Kamla Persad-Bissessar 0 190992 1985348 1962797 2026-11-07T00:09:45Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985348 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Kamla Persad-Bissessar | mynd = Kamla Persad-Bissessar, 2025.jpg | titill= Forsætisráðherra Trínidad og Tóbagó | stjórnartíð_start = 1. maí 2025 | forseti = [[Christine Kangaloo]] | forveri = [[Stuart Young]] | eftirmaður = | stjórnartíð_start2 = 26. maí 2010 | stjórnartíð_end2 = 9. september 2015 | forseti2 = [[George Maxwell Richards]]<br>[[Anthony Carmona]] | forveri2 = [[Patrick Manning]] | eftirmaður2 = [[Keith Rowley]] | myndatexti1 = Persad-Bissessar árið 2025. | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1952|4|22}} | fæðingarstaður = [[Siparia]], [[Trínidad og Tóbagó]] | þjóderni = [[Trínidad og Tóbagó|Trínidadísk]] | maki = {{gifting|Gregory Bissessar|1984}} | stjórnmálaflokkur =[[Sameinaða þjóðarráðið]] | háskóli = {{ubl|[[University of the West Indies]] ([[Baccalaureus Artium|BA]], [[Diploma of Education|DipEd]], [[Legum Baccalaureus|LLB]], [[Master of Business Administration|EMBA]])|[[Hugh Wooding Law School]] ([[Legal Education Certificate|LEC]])}} | gælunafn = Frænka (''Aunty'' eða ''Tanty Kams''<ref>{{cite web | title=Stand your ground, Aunty Kamla | date=March 2024 | url=https://newsday.co.tt/2024/02/29/stand-your-ground-aunty-kamla/ | access-date=28 June 2025 | archive-date=28 December 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20251228082014/https://newsday.co.tt/2024/02/29/stand-your-ground-aunty-kamla/ | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Kamla – patience like Job heralds her comeback | date=4 May 2025 | url=https://newsday.co.tt/2025/05/04/kamla-patience-like-job-heralds-her-comeback/ | access-date=28 June 2025 | archive-date=15 June 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250615001228/https://newsday.co.tt/2025/05/04/kamla-patience-like-job-heralds-her-comeback/ | url-status=dead }}</ref>)<br>''Mowsie'' {{small|(móðursystir á trínídadísku hindí-úrdú)}} }} '''Kamla Susheila Persad-Bissessar''' (f. '''Persad''', 22. apríl 1952<ref name="Sookraj">{{cite news |title=Kamla came from humble beginnings |first=Radhica |last=Sookraj |url=http://guardian.co.tt/news/general/2010/05/26/kamla-came-humble-beginnings |newspaper=[[Trinidad Guardian|Trinidad and Tobago Guardian]] |date=26 May 2010 |access-date=27 May 2010 |archive-date=29 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529155331/http://guardian.co.tt/news/general/2010/05/26/kamla-came-humble-beginnings |url-status=live }}</ref>), gjarnan kölluð '''KPB''' er [[Trínidad og Tóbagó|trínidadískur]] lögfræðingur, stjórnmálakona og kennari sem hefur verið forsætisráðherra Trínidad og Tóbagó í tvígang, fyrst frá 2010 til 2015 og aftur frá maí 2025. Hún hefur jafnframt verið leiðtogi [[Sameinaða þjóðarráðið|Sameinaða þjóðarráðsins]] frá árinu 2010 og var leiðtogi trínidadísku stjórnarandstöðunnar á þremur tímabilum, frá 2006 til 2007, frá janúar til maí 2010 og frá 2015 til 2025. Persad-Bissessar er annar forsætisráðherrann í sögu landsins sem hefur gegnt embættinu tvisvar með hléi á milli, á eftir [[Patrick Manning]]. Persad-Bissessar er fyrsti kvenforsætisráðherrann í sögu Trínidad og Tóbagó. Hún var jafnframt fyrst kvenna til að gegna embætti ríkissaksóknara og stjórnarandstöðuleiðtoga í landinu,<ref name="Council">{{Cite web |title=Kamla Persad-Bissessar |url=https://www.councilwomenworldleaders.org/kamla-persad-bissessar |access-date=5 March 2026 |website=Council of Women World Leaders |language=en-US}}</ref><ref>Skard, Torild (2014) "Kamla Persad-Bissessar" in ''Women of power – half a century of female presidents and prime ministers worldwide'', Bristol: Policy Press {{ISBN|978-1-44731-578-0}}, bls. 271–3</ref> fyrsti kvenkyns formaður [[Samveldið|Samveldisins]]<ref>{{cite news |title=Kamla makes call for keener focus on women |url=https://www.guardian.co.tt/article-6.2.461732.1dda032307 |access-date=8 January 2020 |work=The Trinidad Guardian Newspaper |date=13 March 2011 }}</ref> og fyrsta konan af indverskum ættum sem varð ríkisstjórnarleiðtogi í ríki utan [[Indland]]s og [[Indlandsskagi|Indlandsskaga]]. Persad-Bissessar varð leiðtogi Sameinaða þjóðarráðsins árið 2010.<ref name="Council" /> Eftir að flokkurinn tapaði þingkosningum landsins árið 2015 varð hún leiðtogi stjórnarandstöðunnar. Árið 2025 leiddi Persad-Bissessar Sameinaða þjóðarráðið og svonefnt „hagsmunabandalag“ fleiri stjórnmálaflokka til sigurs í þingkosningum og hún varð því aftur forsætisráðherra 1. maí 2025.<ref>{{Cite news |last=Kissoon |first=Carolyn |date=1 May 2025 |title=PM pledges love, justice, and transformation |url=https://trinidadexpress.com/newsextra/pm-pledges-love-justice-and-transformation/article_5e0b78ce-2b7c-424c-bfa5-f9e4ba6a6de7.html |access-date=1 May 2025 |work=[[Trinidad and Tobago Express]] |archive-date=2 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502005128/https://trinidadexpress.com/newsextra/pm-pledges-love-justice-and-transformation/article_5e0b78ce-2b7c-424c-bfa5-f9e4ba6a6de7.html |url-status=live }}</ref> Árið 2011 taldi tímaritið ''[[Time]]'' Persad-Bissessar þrettándu áhrifamestu forystukonu í heimi.<ref>{{cite magazine |title=Top Female Leaders Around the World |url=https://content.time.com/time/specials/packages/completelist/0,29569,2005455,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320060212/http://content.time.com/time/specials/packages/completelist/0,29569,2005455,00.html |archive-date=20 March 2019 |access-date=25 March 2019 |magazine=Time}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = Forsætisráðherra Trínidad og Tóbagó | frá = 26. maí 2010 | til = 9. september 2015 | fyrir = [[Patrick Manning]]| eftir = [[Keith Rowley]] | }} {{Erfðatafla | titill = Forsætisráðherra Trínidad og Tóbagó | frá = 1. maí 2025 | til =| fyrir = [[Stuart Young]] | eftir = Enn í embætti| }} {{Töfluendir}} {{stubbur|æviágrip|stjórnmál}} {{DEFAULTSORT:Persad-Bissessar, Kamla}} {{f|1952}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Trínidad og Tóbagó]] r1qp3rkb1epzrgbkwak2lrlfo40hxsh Lýðræðisflokkurinn (Suður-Kórea) 0 192770 1985369 1978372 2026-11-07T00:39:33Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985369 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálaflokkur | litur = #152384 | flokksnafn_íslenska = Lýðræðisflokkurinn | mynd = [[Mynd:2024 Logo of the Democratic Party of Korea.svg|200px]] | fylgi = {{hækkun}} 20,8%¹ | formaður = [[Kim Min-seok]] | stofnár = {{start date and age|2014|3|26}} | samruni = Lýðræðisflokkurinn<br /> Bandalag um nýja stjórnmálatækni<br /> Minjoo-flokkurinn (rann saman 19. október 2016)<br /> Vettvangsflokkurinn (rann saman 13. maí 2020)<br /> Opni lýðræðisflokkurinn (rann saman 14. janúar 2022)<br /> Nýja öldan (rann saman 15. apríl 2022)<br /> Lýðræðisbandalag Kóreu (rann saman 8. maí 2024)<br /> | höfuðstöðvar = 7, Gukhoe-daero 68-gil, [[Yeongdeungpohverfi]], [[Seúl]] | hugmyndafræði = [[frjálslyndi]] | einkennislitur = blár {{Colorbox|#152384}} | vettvangur1 = Sæti á þingi | sæti1 = 161 | sæti1alls = 300 | rauður = 0.0824 | grænn = 0.1373 | blár = 0.5176 | vefsíða = [https://wwwtheminjoo.kr/main/ wwwtheminjoo.kr/main/] | málgagn = | flokksnafn_formlegt = 더불어민주당 }} '''Lýðræðisflokkur Kóreu''' ([[kóreska]]: 더불어민주당; framburður: „Dobúromindjúdjang“, bókstaflega: „Lýðræðisflokkurinn saman“) er [[Frjálslyndisstefna|frjálslyndur]] stjórnmálaflokkur í [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]]. Flokkurinn og helsti mótherji hans, [[Þjóðaraflsflokkurinn]], eru tveir stærstu stjórnmálaflokkar landsins. Það hefur verið ríkjandi flokkur frá forsetakosningunum 2025 og hefur haft meirihluta á kóreska þinginu frá árinu 2020.<ref>{{Cite web|url=https://theminjoo.kr/main/sub/introduce/logo.php|website=더불어민주당|language=ko|script-title=ko:더불어민주당|access-date=28 January 2025}}</ref> Lýðræðisflokkurinn var stofnaður sem „Nýi stjórnmálabandalagsflokkurinn fyrir lýðræði“ þann 26. mars 2014 við samruna eldri Lýðræðisflokksins og undirbúningsnefndar Nýja stjórnmálasýnarflokksins undir forystu [[Ahn Cheol-soo]].<ref>{{cite news |last=Choi |first=He-suk |date=20 March 2014 |script-title=ko:새정치민주연합 영문 당명 확정 |url=http://khnews.kheraldm.com/view.php?ud=20140320001513&md=20140323004048_BL&kr=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161108195318/http://khnews.kheraldm.com/view.php?ud=20140320001513&md=20140323004048_BL&kr=1 |archive-date=8 November 2016 |access-date=22 April 2014 |publisher=[[The Korea Herald]] |language=ko}}</ref> Flokkurinn tók upp núverandi nafn sitt þann 28. desember 2015. Í þingkosningunum 2016 hlaut flokkurinn flesta stóla á þingi og varð stærsti flokkur landsins. Árið 2017 var frambjóðandi flokksins, [[Moon Jae-in]], kjörinn [[forseti Suður-Kóreu]]. Árið 2020 vann flokkurinn hreinan meirihluta á þingi.<ref name="YonhapMoon">{{cite news |title=Main opposition party picks ex-Roh aide as new leader |url=http://english.yonhapnews.co.kr/national/2015/02/08/73/0301000000AEN20150208002152315F.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160916064035/http://english.yonhapnews.co.kr/national/2015/02/08/73/0301000000AEN20150208002152315F.html |archive-date=16 September 2016 |access-date=16 April 2016}}</ref> Árið 2022 tapaði forsetaframbjóðandi flokksins, [[Lee Jae Myung]], fyrir frambjóðanda Þjóðaraflsflokksins, [[Yoon Suk-yeol|Yoon Suk Yeol]].<ref>{{Cite news |last=Choe |first=Sang-Hun |date=9 March 2022 |title=Opposition's Yoon Wins Tight Race for South Korean Presidency |url=https://www.nytimes.com/live/2022/03/08/world/korean-election |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220310111250/https://www.nytimes.com/live/2022/03/08/world/korean-election |archive-date=10 March 2022 |access-date=15 May 2022 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Síðar sama ár runnu Lýðræðisflokkurinn, Opni lýðræðisflokkurinn og Nýja aldan saman í einn víðfeðman flokk.<ref>{{Cite web|url=https://raythep.mk.co.kr/newsView.php?cc=21000003&no=25391|date=26 December 2021|website=m.raythep.com/|script-title=ko:더불어민주당, 열린민주당과 합당...대선 승리 위해 빅텐트|archive-url=https://web.archive.org/web/20221120071228/https://raythep.mk.co.kr/newsView.php?cc=21000003&no=25391|archive-date=20 November 2022|access-date=12 April 2023|url-status=dead}}</ref> Flokkurinn hélt meirihluta sínum í þingkosningunum 2024. Árið 2025, eftir embættissviptingu Yoon Suk Yeol, var forsetaframbjóðandi Lýðræðisflokksins, Lee Jae-myung, kjörinn forseti Suður-Kóreu.<ref name="Joo, Kim 2025-06-04">{{cite web|url=https://www.chosun.com/english/national-en/2025/06/03/TLR6KGN2WBB6HEMAVJKKIBJOFE/|title=New president to take office hours after polls close|author=Joo Hee-yeon|author2=Kim Me-geon|date=3 June 2025|website=The Chosun Daily|access-date=3 June 2025}}</ref> Flokkurinn er talinn frjálslyndur og staðsettur frá miðju til mið-vinstri. Innan hans eru frjálslyndar, miðju- og íhaldssamar fylkingar; Lee Jae Myung er talinn tilheyra frjálslyndu fylkingunni. Flokkurinn er almennt talinn félagslega frjálslyndur, þótt hann aðhyllist sum félagslega [[Íhaldsstefna|íhaldssöm]] sjónarmið. Hann styður markaðsbúskap í grunninn en hvetur samt sem áður til aukinna útgjalda til velferðarmála og ríkisafskipta í efnahagsmálum. Flokkurinn fylgir því að viðhalda hermannasamstarfi Suður-Kóreu við [[Bandaríkin]] en leggur jafnframt áherslu á sjálfstæði ríkisins. Hvað varðar [[Norður-Kórea|Norður-Kóreu]] styður Lýðræðisflokkurinn friðsamleg skipti og aukna samvinnu. == Tilvísanir == <references/> [[Flokkur:Suðurkóreskir stjórnmálaflokkar]] [[Flokkur:Stofnað 2014]] cs5b5lj7c32g9hlci3279jf30eprkdo Timothy Snyder 0 193216 1985438 1984386 2026-11-07T02:09:00Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.7) 1985438 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Timothy Snyder | mynd = Timothy Snyder (2026) III.jpg | mynd_alt = | mynd_texti = Snyder, 2026 | fæðingarnafn = | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1969|08|18}} | fæðingarstaður = Dayton,[[Ohio]], USA | þjóðerni = Bandarískur | ríkisfang = | önnur_nöfn = | starf = sagnfræðingur | ár = | þekkt_fyrir = | þekktustu_verk = }} '''Timothy David Snyder''' (fæddur [[18. ágúst]] [[1969]])<ref>{{Cite web|url=https://lithub.com/timothy-snyder-on-how-the-collapse-of-the-soviet-union-took-america-by-surprise/|title=Timothy Snyder on How the Collapse of the Soviet Union Took America By Surprise|last=Snyder|first=Timothy|date=September 17, 2024}}</ref> er [[Bandaríkin|bandarískur]] [[sagnfræðingur]] sem sérhæfir sig í sögu [[Mið-Evrópa|Mið-]] og [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]], [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] og sögu [[Helförin|Helfararinnar]]. Hann gegnir nú stöðu í nútímasögu [[Evrópa|Evrópu]] við [[Háskólinn í Torontó|Háskólinn í Toronto]]. Frá 2017 til 2025 var hann Richard C. Levin prófessor í sögu við [[Yale-háskóli|Yale háskólann]].<ref name="snyder-on-leaving-yale">{{Cite web|url=https://yaledailynews.com/blog/2025/04/04/snyder-on-leaving-yale/|title=SNYDER: On leaving Yale|last=Snyder|first=Timothy|date=April 4, 2025|website=Yale Daily News|language=en|access-date=May 14, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250404153719/https://yaledailynews.com/blog/2025/04/04/snyder-on-leaving-yale/|archive-date=apríl 4, 2025|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://munkschool.utoronto.ca/person/timothy-snyder|title=Timothy Snyder|website=munkschool.utoronto.ca {{!}} The Munk School|language=en|access-date=March 1, 2025}}</ref> Hann er fastur félagi við ''Institute for Human Sciences'' í [[Vínarborg]].<ref name="YaleProfile">{{Cite web|url=https://history.yale.edu/people/timothy-snyder|title=Timothy Snyder|website=history.yale.edu {{!}} Department of History|language=en|access-date=May 24, 2022}}</ref><ref>[http://www.leipzig.de/int/en/newsarchiv/2012/Ian-Kershaw-and-Timothy-Snyder-to-be-honoured-with-Leipzig-Book-Prize-for-European-Understanding-2012-21955.shtml Ian Kershaw and Timothy Snyder to be honoured with Leipzig Book Prize for European Understanding 2012] Leipzig.de, January 16, 2012 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305133627/http://www.leipzig.de/int/en/newsarchiv/2012/Ian-Kershaw-and-Timothy-Snyder-to-be-honoured-with-Leipzig-Book-Prize-for-European-Understanding-2012-21955.shtml|date=March 5, 2012}}</ref> Snyder situr í nefnd við ''United States Holocaust Memorial Museum'' og er félagi í ''Council on Foreign Relations''. Snyder hefur skrifað margar bækur, þar á meðal ''Bloodlands: Europe Between Hitler and Stali''n (2010), ''On Tyranny: Twenty Lessons from the Twentieth Century'' (2017), ''The Road to Unfreedom'' (2018), og ''Our Malad''y (2020). Nokkrar bóka hans hafa orðið metsölubækur í Bandaríkjunum.<ref name="Gonzales">{{Cite news |last=Gonzales |first=Susan |date=October 21, 2017 |title=One Yale historian, two NYT bestsellers |url=https://news.yale.edu/2019/10/21/one-yale-historian-two-nyt-bestsellers |access-date=February 18, 2021 |work=Yale News}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timothysnyder.org/books|title=Timothy Snyder Books|website=timothysnyder.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20221222003424/https://www.timothysnyder.org/books|archive-date=December 22, 2022|access-date=April 8, 2023}}</ref> Bók Snyders On Tyranny kom út á íslensku undir titlinum [[Um harðstjórn - tuttugu lærdómar sem draga má af tuttugustu öldinn]]<nowiki/>i árið 2018 sem kilja og rafbók og árið 2025 sem hljóðbók. [[Forlagið]] gaf bókina út. Þýðandi var [[Guðmundur Andri Thorsson]].<ref>[https://www.forlagid.is/vara/um-hardstjorn-tuttugu-laerdomar-sem-draga-ma-af-tuttugustu-oldinni/ Um harðstjórn – tuttugu lærdómar sem draga má af tuttugustu öldinni (Forlagið)]</ref><ref>[https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/heilraedi-til-varnar-lydraedinu Heilræði til varnar lýðræðinu (umfjöllun í Rúv 10. apríl 2018)]</ref> == Æskuár og menntun == Timothy Snyder fæddist árið 1969<ref>{{Cite web|url=http://authorities.loc.gov/|title=Library of Congress Authorities|website=LCNAF [[Cataloging in Publication]] data – LC Control Number: no 98080445|publisher=[[Library of Congress|LOC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619001403/http://authorities.loc.gov/|archive-date=June 19, 2012|access-date=January 22, 2010}}</ref> nálægt borginni [[Dayton]] í [[Ohio]]. Móðir hans var [[kennari]] og faðir hans [[dýralæknir]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rnDWBQAAQBAJ&q=%22Estel+Eugene+Snyder+and+Christine+Hadley+Snyder%22&pg=PA349|title=Estel Eugene Snyder and Christine Hadley Snyder|last=<!--Not stated-->|date=September 8, 2015|publisher=Crown|isbn=978-1-101-90346-9|access-date=April 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109202541/https://books.google.com/books?id=rnDWBQAAQBAJ&q=%22Estel+Eugene+Snyder+and+Christine+Hadley+Snyder%22&pg=PA349|archive-date=January 9, 2021|via=[[Google Books]]}}</ref> Hann er af [[Kvekarar|kvekaraættum]] og hlaut menntun að hætti kvekara. Snyder lauk BA gráðu í sögu og [[stjórnmálafræði]] frá [[Brown-háskóli|Brown háskóla]] árið 1991. Þau Mary Gluck og Thomas W. Simons Jr sem skömmu seinna tók við starfi [[sendiherra]] Bandaríkjanna í [[Pólland|Póllandi]] vöktu áhuga Snyders á evrópskri sögu og höfðu áhrif á námsval hans.<ref>{{Cite news |date=May 7, 2025 |title=Brown to confer honorary degrees on seven distinguished leaders at Commencement 2025 |url=https://www.brown.edu/news/2025-05-07/honorary-degrees |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250507164903/https://www.brown.edu/news/2025-05-07/honorary-degrees |archive-date=May 7, 2025 |publisher=[[Brown University]]}}</ref><ref name="Guardian">{{Cite news |last=Baird |first=Robert P |date=March 30, 2023 |title=Putin, Trump, Ukraine: how Timothy Snyder became the leading interpreter of our dark times |url=https://www.theguardian.com/world/2023/mar/30/how-timothy-snyder-became-the-leading-interpreter-of-our-dark-times-putin-trump-ukraine |access-date=April 4, 2023 |work=The Guardian}}</ref> Snyder lauk D.Phil. prófi í nútímasögu árið 1995 frá [[Oxford-háskóli|Háskólanum í Oxford]] og fjallaði lokaritgerð hans um pólska [[Marxismi|marxistann]] Kazimierz Kelles-Krauz. Snyder var á námsstyrk við Balliol College í [[Oxford]] frá 1991 til 1994.<ref name="Guardian" /><ref>{{Cite web|url=http://rada.karazin.ua/en/personalia/15070|title=Timothy David Snyder|date=November 2, 2022|website=Academic Board V. N. Karazin Kharkiv National University|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008080935/http://rada.karazin.ua/en/personalia/15070|archive-date=October 8, 2024|access-date=October 8, 2024}}</ref> == Ferill == Snyder hlaut námsstyrk til dvalar við Frönsku vísindarannsóknarmiðstöðina í París frá 1994 til 1995, Institut für die Wissenschaften vom Menschen í Vín árið 1996 og Olin Institute for Strategic Studies við Harvard háskólann árið 1997. Hann var akademískur fræðimaður við Weatherhead Center for International Affairs við Harvard háskólann frá 1998 til 2001 og tók við stöðu við Yale háskóla árið 2001.<ref name="Yale">{{Cite news |date=April 10, 2017 |title=Timothy Snyder appointed the inaugural Richard C. Levin Professor of History |url=https://news.yale.edu/2017/04/10/timothy-snyder-appointed-inaugural-richard-c-levin-professor-history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170412222739/https://news.yale.edu/2017/04/10/timothy-snyder-appointed-inaugural-richard-c-levin-professor-history |archive-date=April 12, 2017 |publisher=[[Yale University]]}}</ref> Bók hans ''Bloodlands'' sem kom út árið 2010 fjallaði um [[fjöldamorð]] í Austur-Evrópu í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinn]]<nowiki/>i.<ref name=":3">{{Cite news |last=Ascherson |first=Neal |date=2010-10-08 |title=Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin by Timothy Snyder – review |url=https://www.theguardian.com/books/2010/oct/09/bloodlands-stalin-timothy-snyder-review |access-date=2026-10-01 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Þessi bók er talið tímamótaverk sem markaði upphaf víðtækra rannsókna um þetta viðfangsefni.<ref name=":3" /> Snyder hefur verið kennari og fræðimaður við ýmsa háskóla og stofnanir í Evrópu og Bandaríkjunum svo sem við [[London School of Economics]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] auk fræðistarfa sinna við Yale háskólann <ref>{{Cite web|url=http://history.yale.edu/people/timothy-snyder|title=Professor Timothy Snyder|last=<!--Not stated-->|website=[[Yale University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109202543/https://history.yale.edu/people/timothy-snyder|archive-date=January 9, 2021|access-date=July 30, 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://news.stanford.edu/news/2013/march/snyder-girard-lecture-030613.html|title=Timothy Snyder, author of Bloodlands, to speak at Stanford on March 13|last=<!--Not stated-->|date=March 6, 2013|website=[[Stanford University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109202543/https://news.stanford.edu/news/2013/march/snyder-girard-lecture-030613.html|archive-date=January 9, 2021|access-date=July 30, 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.lse.ac.uk/IDEAS/people/Philippe-Roman-Chair/TimothySnyder.aspx|title=Timothy Snyder|last=<!--Not stated-->|website=[[London School of Economics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730015142/http://www.lse.ac.uk/IDEAS/people/Philippe-Roman-Chair/TimothySnyder.aspx|archive-date=July 30, 2017|access-date=July 30, 2017}}</ref> <ref name="Yale" /> Eftir Maidan-byltinguna og [[Innlimun Rússlands á Krímskaga]] skipulagði hann ásamt Leon Wieseltier ráðstefnuna ''Ukraine: Thinking Together'' í [[Kíev]] í maí 2014.<ref>{{Cite news |title=Ukraine: Thinking Together |url=https://ukrainianjewishencounter.org/en/events/ukraine-thinking-together/ |url-status=live |access-date=August 13, 2025 |work=Ukrainian-Jewish Encounter}}</ref> Snyder hefur tekið þátt í ''Yalta European Strategy'' ráðstefnum í [[Kænugarður|Kíev]] frá september 2014 og átti í september 2022 einkafund með [[Volodymyr Zelenskyj|Volodymyr Zelenskyy]] forseta Úkraníu.<ref name="Guardian" /> Í janúar 2019 flutti Snyder ávarp á viðburði um Úkraníu (Ucrainian House) á árlegri ráðstefnu ''World Economic Forum'' í [[Davos]].<ref>{{Cite news |last=Hardy-Françon |first=Gabriel |date=January 24, 2019 |title=Ukraine House Davos: Timothy Snyder encourages Ukraine to look to the future |url=https://www.kyivpost.com/ukraine-politics/ukraine-house-davos-timothy-snyder-encourages-ukraine-to-look-to-the-future.html |url-status=live |work=[[Kyiv Post]]}}</ref> Í bók hans ''The Road to Unfreedom'' sem kom út árið 2018 er fjallar um upphaf stríðsins í [[Úkraína|Úkraínu]] og þeim fylgt eftir með hugleiðingum um stjórn [[Pútín|Pútíns]] og ríkisstjórn [[Donald Trump|Trumps]] sem þá var nýtekin við völdum.<ref>{{Cite news |last=Adams |first=Tim |date=2018-04-15 |title=The Road to Unfreedom by Timothy Snyder review – chilling and unignorable |url=https://www.theguardian.com/books/2018/apr/15/the-road-to-unfreedom-russia-europe-america-timothy-snyder-review-tim-adams |access-date=2026-10-01 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Verkið byggist á metsölubókinni hans ''On Tyranny'' sem var skrifað og gefið út strax eftir vígslu Trumps. Báðar þessar bækur urðu metsölubækur sem höfðu mikil áhrif. Snyder er í nefnd á vegum ''Holocaust Memorial Museum''.<ref name="IWMUkraine">{{Cite web|url=https://www.iwm.at/program/documenting-ukraine|title=Department of History – Timothy Snyder|website=Yale University|archive-url=https://web.archive.org/web/20230308182138/https://www.iwm.at/program/documenting-ukraine|archive-date=March 8, 2023|access-date=April 10, 2023}}</ref> Þann 25. september 2020 var hann tilnefndur sem einn af 25 félögum í ráðinu ''Real Facebook Oversight Board'' en það er óháður hópur sem vaktar samskiptamiðilinn [[Facebook]].<ref>{{Cite web|url=https://the-citizens.com/real-facebook-oversight/about-us/|title=The Citizens|date=September 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109202548/https://the-citizens.com/real-facebook-oversight/about-us/|archive-date=January 9, 2021|access-date=October 6, 2020}}</ref> Hann í ritstjórn ''Journal of Modern European History'' og ''East European Politics and Societies''. Í nóvember 2023 setti Snyder af stað [[Djúpssaga|djúpsöguverkefnið]] ''Ukrainian History Global Initiative''. Hann varð þar stofnfélagi og stýrir akademísku ráði verkefnisins en þar eru Timothy Garton Ash og [[Yuval Noah Harari|Yuval Harari]].<ref name="Higgins2023">{{Cite news |last=Higgins |first=Charlotte |date=November 29, 2023 |title=Historians come together to wrest Ukraine's past out of Russia's shadow |url=https://www.theguardian.com/world/2023/nov/29/historians-come-together-to-wrest-ukraines-past-out-of-russias-shadow |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129060744/https://www.theguardian.com/world/2023/nov/29/historians-come-together-to-wrest-ukraines-past-out-of-russias-shadow |archive-date=November 29, 2023 |work=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=November 28, 2023 |title=Timothy Snyder, Serhii Plokhii and Yaroslav Hrytsak Launch The Ukrainian History Global Initiative with Colleagues from Ukraine |url=https://pinchukfund.org/en/news/28087/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240224145512/https://pinchukfund.org/en/news/28087/ |archive-date=February 24, 2024 |work=Pinchuk Fund}}</ref><ref>{{Cite news |last=Kobernyk |first=Kateryna |date=September 18, 2024 |title=Ninety scientists from all over the world are rethinking and writing a new history of Ukraine in three million words. What it will be like — tells the ideologue of the project, historian Timothy Snyder |url=https://babel.ua/en/texts/110868-ninety-scientists-from-all-over-the-world-are-rethinking-and-writing-a-new-history-of-ukraine-in-three-million-words-what-it-will-be-like-tells-the-ideologue-of-the-project-historian-timothy-snyder |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918150846/https://babel.ua/en/texts/110868-ninety-scientists-from-all-over-the-world-are-rethinking-and-writing-a-new-history-of-ukraine-in-three-million-words-what-it-will-be-like-tells-the-ideologue-of-the-project-historian-timothy-snyder |archive-date=September 18, 2024 |work=Babel.ua}}</ref><ref>{{Cite news |last=Stasiuk |first=Yurii |last2=Shuliakova |first2=Nataliia |date=December 8, 2023 |title=Tim Snyder will lead 90 scholars in rethinking Ukrainian history |url=https://yaledailynews.com/blog/2023/12/08/tim-snyder-will-lead-90-scholars-in-rethinking-ukrainian-history/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208134855/https://yaledailynews.com/blog/2023/12/08/tim-snyder-will-lead-90-scholars-in-rethinking-ukrainian-history/ |archive-date=December 8, 2023 |work=[[Yale Daily News]]}}</ref><ref>{{Cite news |last=Prevost |first=Lisa |date=January 2, 2024 |title=Making connections: Initiative puts Ukrainian history in global context |url=https://news.yale.edu/2024/01/02/making-connections-initiative-puts-ukrainian-history-global-context |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102214316/https://news.yale.edu/2024/01/02/making-connections-initiative-puts-ukrainian-history-global-context |archive-date=January 2, 2024 |work=Yale News}}</ref> Frá júlí 2025 hefur hann stýrt nútímasögu Evrópu við ''Munk School of Global Affairs and Public Policy'' við [[Háskólinn í Torontó|Háskólinn í Toronto]] og er embætti hans fjármagnað af Temerty Family Foundation.<ref name="Oxford2025">{{Cite news |date=June 25, 2025 |title=Honorary degrees awarded at Encaenia 2025 |url=https://www.ox.ac.uk/news/2025-06-25-honorary-degrees-awarded-encaenia-2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250625221738/https://www.ox.ac.uk/news/2025-06-25-honorary-degrees-awarded-encaenia-2025 |archive-date=June 25, 2025 |work=[[University of Oxford]]}}</ref><ref name="snyder-on-leaving-yale" /> == Verk == Snyder hefur skrifað sextán bækur og verið einn af ritstjórum í tveimur bókum. Hann les tíu evrópsk tungumál og talar fimm.<ref name="YaleProfile" /> Snyder hefur lagt áherslu á að það sé nauðsynlegt fyrir fræðasvið hans að hafa vald á erlendum tungumálum.<ref>[https://www.economist.com/blogs/prospero/2011/06/hitler-and-stalin "Timothy Snyder, interviewed by 'Prospero'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109202609/https://www.economist.com/prospero/2011/06/03/the-q-and-a-timothy-snyder-historian|date=January 9, 2021}}, ''The Economist'' (Books), June 2011</ref> == Tilvísanir == <references/> {{DEFAULTSORT:Snyder, Timothy}} [[Flokkur:Fólk fætt árið 1969]] [[Flokkur:Bandarískir sagnfræðingar]] [[Flokkur:Síður með óyfirfarnar þýðingar]] 7x2terwad6usc1cuhgf2it1fx73a7k6 Sigurður Nordal (ráðgjafi) 0 193388 1985350 2026-11-07T00:10:16Z ~2026-58811-63 122576 setti inn fæðingarár 1985350 wikitext text/x-wiki Sigurður Nordal (fæddur 1956) rekstarfræðingur. Foreldrar Sigurðar eru Jóhannes Nordal fv seðlabankastjóri og Dóra Guðjónsdóttir fv píanóleikari d5onypi79ztpnwnlg6ijo865svwx9g5 1985365 1985350 2026-11-07T00:35:20Z Signordal 122573 Æfiágripi 1985365 wikitext text/x-wiki '''Sigurður Nordal''' (fæddur 19. febrúar 1956 í Reykjavík) er rekstrarfræðingur og athafnamaður sem hefur starfað að alþjóðlegum viðskiptum og ráðgjöf. Foreldrar hans voru Jóhannes Nordal, fyrrverandi seðlabankastjóri, og Dóra Guðjónsdóttir, píanóleikari. ih4eeg69vynuyx7alrtrur5oa4l6l3r 1985396 1985365 2026-11-07T01:09:10Z Signordal 122573 link to my dad 1985396 wikitext text/x-wiki '''Sigurður Nordal''' (fæddur 19. febrúar 1956 í Reykjavík) er rekstrarfræðingur og athafnamaður sem hefur starfað að alþjóðlegum viðskiptum og ráðgjöf. Foreldrar hans voru [[Jóhannes Nordal]], fyrrverandi seðlabankastjóri, og Dóra Guðjónsdóttir, píanóleikari. 4biyjtrw6r48mprosnfgdbpz9aa6x3j 1985404 1985396 2026-11-07T01:19:33Z Signordal 122573 edit 1985404 wikitext text/x-wiki '''Sigurður Nordal''' (fæddur 19. febrúar 1956 í Reykjavík) er rekstrarfræðingur og starfar að alþjóðlegum viðskiptum og ráðgjöf. Foreldrar hans voru [[Jóhannes Nordal]], fyrrverandi seðlabankastjóri, og Dóra Guðjónsdóttir, píanóleikari. 39jwtznziitrmti37lo1zrjpzdzgeh0 1985425 1985404 2026-11-07T01:49:05Z Signordal 122573 1985425 wikitext text/x-wiki [[File:Sigurdur Nordal.png|thumb|Ísafjörður]]'''Sigurður Nordal''' (fæddur 19. febrúar 1956 í Reykjavík) er rekstrarfræðingur og starfar að alþjóðlegum viðskiptum og ráðgjöf. Foreldrar hans voru [[Jóhannes Nordal]], fyrrverandi seðlabankastjóri, og Dóra Guðjónsdóttir, píanóleikari. 7yeg66nqdvdqk95g9hqm0ijgkmjj2e7 1985448 1985425 2026-11-07T02:27:53Z Signordal 122573 1985448 wikitext text/x-wiki [[File:Sigurdur Nordal.png|thumb|right|Sigurður Nordal]]'''Sigurður Nordal''' (fæddur 19. febrúar 1956 í Reykjavík) er rekstrarfræðingur og starfar að alþjóðlegum viðskiptum og ráðgjöf. Foreldrar hans voru [[Jóhannes Nordal]], fyrrverandi seðlabankastjóri, og Dóra Guðjónsdóttir, píanóleikari. 8dwd0wpvmxkd68zt90x33dwlc549aod Spjall:Sigurður Nordal (ráðgjafi) 1 193389 1985400 2026-11-07T01:13:08Z Signordal 122573 Nýr hluti: /* Ósk um breytingu á heiti greinar */ 1985400 wikitext text/x-wiki == Ósk um breytingu á heiti greinar == '''Ósk um breytingu á heiti greinar''' Ég óska eftir því að heiti greinarinnar verði breytt úr „Sigurður Nordal (1956)“ í „Sigurður Nordal (ráðgjafi)“. Starfsheitið „ráðgjafi“ lýsir störfum mínum og aðgreinir mig jafnframt frá afa mínum og frænda, sem báðir bera sama nafn. Með þökk, Sigurður Nordal [[Notandi:Signordal|Signordal]] ([[Notandaspjall:Signordal|spjall]]) 7. nóvember 2026 kl. 01:13 (UTC) iczyo20bboyhzu2pahos4u53badwo2y