Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall Skjátexti Skjátextaspjall Module Module talk Event Event talk 0 4301 1985505 1915930 2026-11-07T23:14:00Z Berserkur 10188 1985505 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1773]]|[[1774]]|[[1775]]|[[1776]]|[[1777]]|[[1778]]|[[1779]]| [[1761–1770]]|[[1771–1780]]|[[1781–1790]]| [[17. öldin]]|[[18. öldin]]|[[19. öldin]]| }} Árið '''1776''' ('''MDCCLXXVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) ==Á Íslandi== * Samkvæmt tilskipun skyldi [[landpóstur]] fara þrisvar á ári þrjár póstleiðir þ.e. frá Suður-Múlasýslu, Þingeyjarsýslu og Ísafjarðarsýslu til Suðvesturlands. * Tíu [[þilskip]] voru komin til landsins. ===Fædd=== * [[17. mars]] - [[Hallgrímur Þorsteinsson]], prestur (d. 1816). == Erlendis == * [[10. janúar]] - [[Thomas Paine]] gaf út ''Almenn skynsemi'' þar sem hann tíundaði ástæður fyrir sjálfstæði 13 nýlendna Bandaríkjanna. Ritið varð grunnur sjálfstæðisyfirlýsingarinnar síðar á árinu. * [[9. mars]] - [[Auðlegð þjóðanna]], rit eftir skoska hagfræðinginn [[Adam Smith]] kom út. * [[1. maí]] - Leynifélagið [[Illuminati]] var stofnað í Bæjaralandi. * [[4. júlí]] - [[Sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjanna]] var undirrituð af þrettán [[Bretland|breskum]] nýlendum í Norður-Ameríku, sem sögðu sig þar með úr lögum við bresku krúnuna og stofnuðu [[Bandaríki Norður-Ameríku]]. Dagurinn hefur verið þjóðhátíðardagur Bandaríkjanna síðan. * [[29. júlí]] - Domínguez–Escalante-leiðangurinn: Átta Spánverjar urðu fyrstu Evrópubúarnir til að kanna landsvæðið milli [[Klettafjöll|Klettafjalla]] og [[Sierra Nevada]]. * [[27. ágúst]] - [[George Washington]] tapaði fyrir Bretum í [[Brooklyn]]. * [[1. september]] - 6.000 hermenn frá verðandi Suðurríkjum Bandaríkjanna réðust á [[Sérókar|Séróka]]-þjóðina, 36 bæir voru eyðilagðir. * [[Gufuvél]]ar [[James Watt]] voru fyrst seldar. === Fædd === * [[24. janúar]] - [[E. T. A. Hoffmann]], þýskur rithöfundur. * [[12. mars]] - [[Hester Stanhope]], bresk ævintýrakona og fornleifafræðingur. * [[9. ágúst]] - [[Amedeo Avogadro]], ítalskur vísindamaður. === Dáin === * [[25. ágúst]] - [[David Hume]], skoskur heimspekingur (f. [[1711]]). * [[6. september]] - [[Jan Bouman]], hollenskur byggingarlistamaður. (f. 1706) [[Flokkur:1776]] ow3d4j4zrpniiq4bqz9xdq36xxkp49o 0 4303 1985502 1905109 2026-11-07T22:26:55Z Berserkur 10188 /* Erlendis */ 1985502 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1772]]|[[1773]]|[[1774]]|[[1775]]|[[1776]]|[[1777]]|[[1778]]| [[1761–1770]]|[[1771–1780]]|[[1781–1790]]| [[17. öldin]]|[[18. öldin]]|[[19. öldin]]| }} Árið '''1775''' ('''MDCCLXXV''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Magnús Ketilsson]] sýslumaður skrifaði grein í tímaritið ''[[Islandske Maanedestidende]]'' og hvatti Íslendinga til að hagnýta sér sláturafurðir af hrossum. === Fædd === * [[6. janúar]] - [[Guttormur Pálsson]], prestur í Vallanesi (d. [[1860]]). Hann er talinn elsti Íslendingur sem til er [[ljósmynd]] af. === Dáin === * [[21. júlí]] - [[Eyjólfur Jónsson Johnsonius]], konunglegur stjörnuskoðari. == Erlendis == [[Mynd:Watt7783 color.png|thumb|right|Gufuvél [[James Watts|Watts]].]] * [[15. febrúar]] - [[Píus 6.]] (Giovanni Angelo Brasch) varð 250. páfinn. * [[19. apríl]] - [[Bandaríska frelsisstríðið]] hófst. * [[18. ágúst]] - Borgin [[Tucson]] var stofnuð (síðar í Arisóna). * [[29. ágúst]] - [[12. september]]: Fellibylur undan austurstönd N-Ameríku olli 4.170 dauðsföllum. * [[26. október]] - [[Georg 3.]] tilkynnti breska þinginu að [[bandaríska frelsisstríðið|nýlendurnar vestanhafs hefðu gert uppreisn]] og við því yrði að bregðast á viðeigandi hátt. * [[17. nóvember]] - Borgin [[Kuopio]] var stofnuð í Finnlandi af Svíakonungi. * [[Katrín mikla]] gaf út tilskipun um að skipta [[Rússland]]i í héruð og sýslur. * [[James Watt]] fékk einkaleyfi á [[gufuvél]]inni. === Fædd === * [[21. janúar]] - [[André Marie Ampère]], franskur eðlis- og stærðfræðingur (d. [[1836]]). * [[27. janúar]] - [[Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling]], þýskur heimspekingur (d. [[1854]]). * [[23. apríl]] - [[William Turner]], breskur listmálari (d. [[1851]]). * [[16. desember]] - [[Jane Austen]], enskur rithöfundur (d. [[1817]]). * Óþekkt dagsetning - [[Ching Shih]], kínverskur sjóræningi (d. [[1844]]). === Dáin === * [[15. janúar]] - [[Giovanni Battista Sammartini]], ítalskt tónskáld [[Flokkur:1775]] rwjkvly8sj69tgsw43kdlshsysnbmw3 0 4847 1985498 1865057 2026-11-07T21:25:40Z TKSnaevarr 53243 1985498 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Bandaríska frelsisstríðið | image = {{Multiple image | perrow = 1/2/2 | total_width = 300 | border = infobox | image1 = Surrender of Lord Cornwallis.jpg | image2 = Battle of Guilford Courthouse 15 March 1781.jpg | image3 = Battle of Trenton by Charles McBarron.jpg | image4 = BattleofLongisland.jpg | image5 = The Battle of Bunker's Hill Bridgeman Images.jpg | footer_align = left | footer = Réttsælis frá efra horni til vinstri: Cornwallis lávarður gefst upp eftir umsátrið um Yorktown, orrustan um Trenton, dauði Warrens hershöfðingja í orrustunni um Bunker Hill, orrustan um Long Island og orrustan við Guilford-dómshúsið}} | image_size = | date = 19. apríl 1775 – 3. september 1783<br />({{Age in years, months and days|1775|04|19|1783|09|03}})<br />Fullgilding: 12. maí 1784 | place =Austanverð [[Norður-Ameríka]], [[Atlantshaf|Norður-Atlantshaf]], [[Karíbahaf]] og [[Evrópa]] | result = Sigur Bandaríkjanna og bandamanna<br>{{bulleted list| [[Sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjanna]] undirrituð 1776.| [[Konungsríkið Stóra-Bretland|Stóra-Bretland]] viðurkennir sjálfstæði Bandaríkjanna með undirritun [[Parísarsáttmálinn (1783)|Parísarsáttmálans]].| [[Parísarsáttmálinn (1783)|Parísarfriðurinn]]}} * Endalok fyrsta breska heimsveldisins<ref name="4I7tG">[[#simms|Simms 2009]], bls. 615–618</ref> | territory = Stóra-Bretland afsalar öllu landsvæði á meginlandinu austan við [[Mississippifljót]], sunnan við [[Vötnin miklu]] og norðan við [[Flórída]] til Bandaríkjanna.<br/>{{bulleted list|Stóra-Bretland afsalar [[Tóbagó]] og [[Senegal]] til [[Frakkland]]s.|Stóra-Bretland afsalar [[Minorca]], [[Vestur-Flórída]] og [[Austur-Flórída]] til [[Spánn|Spánar]].}} <!--PLEASE DO NOT CHANGE WITHOUT CONSENSUS--> | combatant1 = Föðurlandssinnar:<br>{{Flagdeco|United States|1776}} [[Nýlendurnar þrettán]] (1775–1776)<br>{{Unbulleted list| {{Flagdeco|United States|1777}} [[Bandaríkin]] (frá 1776)<br>{{flagicon image|Flag of the Vermont Republic.svg}} [[Lýðveldið Vermont]]<br>{{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg}} [[Konungsríkið Frakkland|Frakkland]] <br>{{flagdeco|Spánn|1748}} [[Spánn]]<br>{{flagicon image|Statenvlag.svg}} [[Hollenska lýðveldið]] }} | combatant1a = '''Bandamenn:'''<br>{{Unbulleted list| {{flagicon image|CONGRESSOWN.jpg}} Kanadískt stórfylki þingsins |{{flagicon image|Pavillon royal de France.svg}} Kanadískt stórfylki Frakka}} {{Collapsible list<!-- removed for consistency, until this works correctly when nested: |bullets=on --> |titlestyle=background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;font-size:100%; |framestyle=border:none; padding:0; <!--Hides borders and improves row spacing--> |title=Amerískar frumbyggjaþjóðir<ref name="bell">[[#jareditors2025|Bell 2015]], ritgerð</ref> |[[Oneida]]|[[Tuscarora]]|[[Catawba]]|[[Lenape]]|[[Chickasaw]]|[[Choctaw]]|[[Móhíkanar|Móhíkanar]]|[[Mi'kmaq]]{{Efn|(til 1779)}}|[[Abenaki]]|[[Pedee]]|[[Lumbee]]<ref>{{Cite web|url=https://allthingsliberty.com/2015/02/indian-patriots-from-eastern-massachusetts-six-perspectives/|title=Indian Patriots from Eastern Massachusetts: Six Perspectives|first=Daniel J.|last=Tortora|date=February 4, 2015|website=Journal of the American Revolution|access-date=February 2, 2023|archive-date=February 2, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202214238/https://allthingsliberty.com/2015/02/indian-patriots-from-eastern-massachusetts-six-perspectives/|url-status=live}}</ref>}} <!--DO NOT CHANGE WITHOUT CONSENSUS--> | combatant2 = {{flagicon|Bretland|1606}} [[Konungsríkið Stóra-Bretland|Bretland]]<br>{{bulleted list|{{flagicon|Bretland|1606}} Amerískir konungssinnar|{{flagicon|Bretland|1606}} [[Québec]]|{{flag|Nova Scotia|1763}}|{{flagicon image|Red_ensign_of_Great_Britain_(1707–1800).svg}} [[Vestur-Flórída]]|{{flagicon image|Red_ensign_of_Great_Britain_(1707–1800).svg}} [[Austur-Flórída]] }} {{flagicon image|Flag of Hanover (1692).svg}} [[Kjörfurstadæmið Hannover|Hannover]] | combatant2a = '''Bandamenn:'''<br>{{Unbulleted list| {{flagicon image|Flag of Hesse.svg}} [[Hessen]] |{{flagicon image| Flagge Herzogtum Braunschweig.svg}} [[Brúnsvík]] |{{Collapsible list|bullets=on |titlestyle=background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;font-size:100%; |title=Þýskir málaliðar/varaliðar<ref name="atwood1,23">[[#atwood2002|Atwood 2002]], bls. 1, 23</ref> |{{flagicon image|Flag of Hesse.svg}} [[Hessen-Kassel]]|{{flagicon image|Flag of Hesse.svg}} [[Hessen-Hanau]]|[[File:Coat of Arms of the Principality of Waldeck and Pyrmont.svg|19px]] [[Furstadæmið Waldeck og Pyrmont|Waldeck]]|{{Nowrap|{{Flagicon image|Hohenzollern banner.svg|size=23px}} [[Furstadæmið Ansbach|Ansbach]]-[[Furstadæmið Bayreuth|Bayreuth]]}}|[[File:Blason Principaut%C3%A9 d%27Anhalt-Zerbst (XVIIIe si%C3%A8cle).svg|19px|link=]] [[Firstadæmið Anhalt-Zerbst|Anhalt-Zerbst]] |{{flagicon image|Flag of Hanover (1692).svg}} [[Kjörfurstadæmið Hannover|Hannover]] }} {{Collapsible list|bullets=on |titlestyle=background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;font-size:100%; |title=Amerískar frumbyggjaþjóðir<ref name="bell" /> |[[Onondaga]]|[[Mohawk]] |[[Cayuga]]|[[Seneca (frumbyggjaþjóð)|Seneca]]|[[Mi'kmaq]]{{Efn|(frá 1779)}}|[[Sérókar]]|[[Odawa]]|[[Muscogee]]|[[Susquehannock]]|[[Shawnee]]}} }} | commander1 = {{Unbulleted list| {{Flagdeco|United States|1777}} [[Peyton Randolph]] |{{Flagdeco|United States|1777}} [[John Hancock]]|{{Flagdeco|United States|1777}} [[Benjamin Franklin]]}} ---- {{Unbulleted list|{{Flagdeco|United States|1777}} [[George Washington]]|{{Flagdeco|United States|1777}} [[Horatio Gates]]|{{Flagdeco|United States|1777}} [[Nathanael Greene]]|{{Flagdeco|United States|1777}} [[Henry Knox]]|{{Flagdeco|United States|1777}} [[John Sullivan (general)|John Sullivan]]|{{Flagdeco|United States|1777}} [[Benedict Arnold]]{{Efn|name=Arnold|Arnold gegndi þjónustu fyrir Bandaríkin frá 1775 til 1780 en sveikst undan litum og barðist með Bretum frá 1780 til 1783.}}|{{flagicon image |George Rogers Clark Flag.svg}} [[George Rogers Clark]]|{{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg}} [[Gilbert du Motier de La Fayette|Lafayette]]|{{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg}} [[Jean-Baptiste Donatien de Vimeur, comte de Rochambeau|Rochambeau]]|{{Flagdeco|Spain|1748}} [[Bernardo de Gálvez, 1st Viscount of Galveston|Bernardo de Gálvez]]|O.fl.}} | commander2 = {{Unbulleted list| {{flagicon|Bretland|1606}} [[Georg 3.]]|{{flagicon|Bretland|1606}} [[Frederick North|North lávarður]]|{{flagicon|Bretland|1606}} [[William Petty, 2. jarlinn af Shelburne|Shelburne lávarður]]}} ---- {{Unbulleted list|{{flagicon|Bretland|1606}} [[George Germain, 1. vísigreifinn Sackville|George Germain lávarður]]|{{flagicon|Bretland|1606}} [[Thomas Gage]]|{{flagicon|Bretland|1606}} [[William Howe, 5. vísigreifinn Howe|William Howe]]|{{flagicon|Bretland|1606}} [[Henry Clinton (breskur herforingi, f. 1730)|Henry Clinton]]|{{flagicon|Bretland|1606}} [[John Burgoyne]]|{{flagicon|Bretland|1606}} [[Charles Cornwallis, 1. markgreifinn Cornwallis|Charles Cornwallis]]|{{flagicon|Bretland|1606}} [[Benedict Arnold]]{{Efn|name=Arnold}}|{{flagicon|Bretland|1606}} [[Henry Hamilton (nýlendustjórnandi)|Henry Hamilton]]|{{flagicon|Bretland|1606}} [[Banastre Tarleton]]|O.fl.}} | strength1 = {{Unbulleted list |'''Bandaríkin:'''{{Bulleted list |Her og landvarnarlið:{{Bulleted list|40.000 (að meðaltali)<ref name="duncan371">[[#duncan1931|Duncan, L. 1931]], bls. 371</ref>}} |Sjóher:{{Bulleted list|53 freigátur og slúppur<ref name="Greene">[[#jgreene2008|Greene & Pole 2008]], bls. 328</ref>}} |Landgöngulið: 2.131 (þegar mest var)<ref>[[#simmons2003|Simmons 2003]]</ref> |'''Fylkisflotar:'''{{Bulleted list|106 skip (alls)<ref>[[#paullin|Paullin 1906]], bls. 315–316</ref>}}}} |'''Frakkland:'''{{Bulleted list |40.000 í Norður-Ameríku<ref name="Ferreiro">[[#Ferreiro2016|Ferreiro 2016]], bls. 305</ref>}} |100.000 á heimsvísu<ref name="Ferreiro" /> |'''Spánn:''' |Her: 12.000 |Sjóher: 1 floti; gæsluliðar |'''Frumbyggjar:''' Óvíst }} | strength2 = {{Unbulleted list |'''Stóra-Bretland:'''{{Bulleted list |Her:{{Bulleted list |48.000 (að meðaltali) í Norður-Ameríku}} |[[Royal Navy|Sóher]]:{{Bulleted list |Leiðangursflotar og flotadeildir við hafnarbönn}}}} |'''Amerískir konungssinnar:'''{{Bulleted list |25.000 (alls)<ref name="savas41">[[#savas2006|Savas & Dameron 2006]], bls. xli</ref>}} |'''Þýskir hermenn:'''{{Bulleted list |29.875 (alls)<ref name="Knesebeck">[[#ernst|Knesebeck 2017]]&nbsp;[1845], bls. 9</ref>}} |'''Frumbyggjar:'''{{Bulleted list|13.000<ref name="Greene p. 393">[[#jgreene2008|Greene & Pole 2008]], bls. 393</ref> }}}} | casualties1 = {{Unbulleted list |'''Bandaríkin:'''{{Bulleted list |25.000 látnir alls<ref name="FFKG4">[[#peckham74|Peckham (ed.) 1974]]</ref>}} |6.800 drepnir í átökum |6.100–8.500 særðir |17.000 látnir úr veikindum<ref name="oLlYw">[[#burrows2008a|Burrows 2008a]], "Patriots or Terrorists"</ref> |11.500 teknir höndum<ref>{{Cite web |department=Andersonville National Cemetery National Prisoner of War Museum|title=POWs in American History: A Synopsis - Andersonville National Historic Site|agency=US National Park Service|url=https://www.nps.gov/ande/learn/historyculture/pow_synopsis.htm |access-date=2023-05-31 |website=www.nps.gov |language=en}}</ref> |'''Frakkland:'''{{Bulleted list |2.112 drepnir á austurströndinni<ref name="ApKKb">[[#CITEREFRignault2004|Rignault 2004]], bls. 20, 53</ref>}} |'''Spánn:'''{{Bulleted list |371 drepnir í V-Flórída<ref name="gZqKm">[[#otfinoski|Otfinoski 2008]], bls. 16</ref> }} |'''Frumbyggjar:''' Óvíst }} | casualties2 = {{Unbulleted list |'''Stóra-Bretland:'''{{Bulleted list |43.633 látnir í stríði<br>8.500 drepnir<ref name="3kb8Q">[[#clodfelter2017|Clodfelter 2017]], bls. 134, 142.</ref>}}17.500+ teknir höndum<ref>[[#clodfelter2017|Clodfelter 2017]], bls. 134-135.</ref> |'''Þjóðverjar:'''{{Bulleted list |7.774 látnir alls |1.800 drepnir |4.888 liðhlaupar<ref name="duncan371" />}} |'''Konungssinnar:'''{{Bulleted list |7.000 látnir alls |1.700 drepnir |5.300 látnir úr veikindum<ref name="SlCBl">[[#burrows2008b|Burrows 2008b]], ''Forgotten Patriots''</ref>}} |'''Frumbyggjar:'''{{Bulleted list |500 drepnir<ref name="2D11O">[[#clodfelter2017|Clodfelter 2017]], bls. 133–134</ref>}} }} }} '''Bandaríska frelsistríðið''' (einnig þekkt sem '''bandaríska byltingin''') var uppreisn þrettán breskra nýlenda á austurströnd [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] gegn [[Bretland|breskum]] yfirráðum, sem stóð frá [[19. apríl]] [[1775]] til [[3. september]] [[1783]]. Frelsisstríðið varð kveikjan að stofnun fyrsta nútíma[[lýðræði]]sríkisins, [[Bandaríkin|Bandaríkja Norður-Ameríku]], sem síðar leiddi til frekari [[bylting]]a víða um veröld. Fyrstu hernaðarátök byltingarinnar áttu sér stað 19. apríl 1775 í námunda þorpanna Lexington og Concord í [[Massachusetts]]. Þann [[4. júlí]] 1776 samþykkti [[Annað meginlandsþing Bandaríkjanna]] (e. ''Second Continental Congress'') [[Sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjanna|sjálfstæðisyfirlýsingu Bandaríkjanna]]. Framan af fóru herir byltingarmanna í nýlendurnum halloka en árið 1778 gerðust [[Frakkland|Frakkar]] samherjar nýlendubúa. Markmið Frakkakonungs var að grafa undan veldi Englendinga og ná sér þannig niðri á þeim eftir ósigurinn í nýlendustríðinu. Auk þess að eiga við heri nýlendubúa í Norður-Ameríku þurftu Bretar nú að hafa áhyggjur af franska flotanum og her Frakkakonungs. Þar sem kraftar breska heimsveldisins voru nú dreifðir gátu byltingarmenn náð undirtökum. Árið 1783 sömdu Bretar frið og skrifuðu undir samning þar sem þeir samþykktu sjálfstæði hinna nýstofnuðu Bandaríkja Norður-Ameríku. == Tenglar == * [http://www.felagshyggja.net/Byltingarrettur.pdf Thomas Jefferson, ''Rétturinn til byltingar''] ==Heimildir== * {{Cite book |last=Atwood |first=Rodney |url=https://books.google.com/books?id=GejQdlQrD-kC |title=The Hessians: Mercenaries from Hessen-Kassel in the American Revolution |publisher=Cambridge University Press |year=2002 |isbn=978-0521526371 |ref=atwood2002 }} * {{Cite journal |last=Burrows |first=Edwin G. |author-link=Edwin G. Burrows |date=Fall 2008 |title=Patriots or Terrorists |url=http://www.americanheritage.com/content/patriots-or-terrorists |url-status=live |journal=American Heritage |series=58 |issue=5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130323233806/http://www.americanheritage.com/content/patriots-or-terrorists |archive-date=March 23, 2013 |access-date=November 29, 2014 |ref=burrows2008a }} * {{Cite book |last=Burrows |first=Edwin |url=https://books.google.com/books?id=vpUs4J8XEXoC |title=Forgotten Patriots: The Untold Story of American Prisoners During the Revolutionary War |publisher=Basic Books |location=New York |year=2008 |isbn=978-0786727049 |ref=burrows2008b |author-mask=2 }} * {{Cite book |last=Clodfelter |first=Micheal |url=https://books.google.com/books?id=kNzCDgAAQBAJ |title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015 |publisher=McFarland |year=2017 |isbn=978-1476625850 |edition=4th |ref=clodfelter2017 }} * {{Cite book |last=Duncan |first=Louis Caspar |url=https://books.google.com/books?id=Tj0JAAAAIAAJ |title=Medical Men in the American Revolution, 1775–1783 |publisher=Medical field service school |year=1931 |ref=duncan1931 }} * {{Cite web |last=Franklin |first=Bruce H |access-date=30 November 2015 |title=Which Side Benefitted the Most from the Native Americans |url=https://allthingsliberty.com/2015/11/which-side-benefited-the-most-from-the-native-americans/ |website=Journal of the American Revolution |date=November 30, 2015 |ref=jareditors2025 }} * {{cite book |last= Ferreiro |first=Larrie D.|url=https://www.google.com.tw/books/edition/Brothers_at_Arms/ER2cCwAAQBAJ?hl=zh-TW&gbpv=0 |title= Brothers at Arms: American Independence and the Men of France and Spain Who Saved It|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |year=2016 |isbn=978-1101875254 |ref=Ferreiro2016 |author-link=}} * {{Cite book |last1=Greene |first1=Jack P. |url=https://books.google.com/books?id=xK1NuzpAcH8C |title=A Companion to the American Revolution |last2=Pole |first2=J.R. |publisher=Blackwell Publishers |year=2008 |isbn=978-0470756447 |quote=Collection of essays focused on political and social history. |ref=jgreene2008 |orig-year=2000 }} * {{Cite book |last=Knesebeck |first=Ernst von dem |url=https://books.google.com/books?id=eNF3DgAAQBAJ&q=Hanover |title=Geschichte der kurhannoverschen Truppen: in Gibraltar, Menorca und Ostindien |publisher=Im Verlage der Helwingschen Hof-Buchhandlung |year=2017 |isbn=978-9925057382 |ref=ernst |orig-year=1845 }} * {{Cite book |last=Paullin |first=Charles |url=https://archive.org/details/navyamericanrev01paulgoog |title=The navy of the American Revolution: its administration, its policy and its achievements Oscar |publisher=The Burrows Brothers Co |year=1906 |quote=paullin massachusetts navy. |ref=paullin }} * {{Cite book |last=Otfinoski |first=Steven |url=https://books.google.com/books?id=RqAaRdNGCYIC |title=The New Republic |date=2008 |publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0761429388 |ref=otfinoski }} * {{Cite book |last=Peckham |first=Howard Henry |url=https://books.google.com/books?id=khuuQgAACAAJ |title=The Toll of Independence: Engagements & Battle Casualties of the American Revolution |publisher=University of Chicago Press |year=1974 |isbn=978-0226653181 |ref=peckham74 }} * {{Cite book |last1=Rignault |first1=Daniel P. |url=https://collections.nlm.nih.gov/catalog/nlm:nlmuid-101659674-bk |title=The History of the French Military Medical Corps |translator-last=DeBakey |translator-first=Michael E. |publisher=Ministère de la défense, Service de santé des armées |year=2004 |id=NLM 101659674 }} * {{Cite book |last1=Savas |first1=Theodore P. |url=https://books.google.com/books?id=KRRSfy7eVoIC |title=A Guide to the Battles of the American Revolution |last2=Dameron |first2=J. David |publisher=Savas Beatie LLC |year=2006 |isbn=978-1611210118 |ref=savas2006 }} * {{cite book|last=Simmons|first=Edwin Howard|author-link=Edwin H. Simmons|title=The United States Marines: A History|edition=4th|publisher=[[United States Naval Institute|Naval Institute Press]]|year=2003|location=[[Annapolis, Maryland]]|isbn=1591147905|url-access=registration|url=https://archive.org/details/unitedstatesmari0000simm_r8b9|ref=simmons2003}} * {{Cite book |last=Simms |first=Brendan |url=https://books.google.com/books?id=izhwqC3W23UC |title=Three Victories and a Defeat: The Rise and Fall of the First British Empire, 1714–1783 |publisher=Penguin Books Limited |year=2009 |isbn=978-0140289848 |ref=simms }} ==Neðanmálsgreinar== <references group="lower-alpha"/> ==Tilvísanir== <references/> {{commons|Category:American Revolutionary War}} {{Stubbur|saga}} [[Flokkur:Saga Bandaríkjanna]] [[Flokkur:Stríð á 18. öld]] 23fiwtt8me4qutbltpfeamqoga96uz1 1985512 1985498 2026-11-08T00:28:19Z TKSnaevarr 53243 /* Tilvísanir */ 1985512 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Bandaríska frelsisstríðið | image = {{Multiple image | perrow = 1/2/2 | total_width = 300 | border = infobox | image1 = Surrender of Lord Cornwallis.jpg | image2 = Battle of Guilford Courthouse 15 March 1781.jpg | image3 = Battle of Trenton by Charles McBarron.jpg | image4 = BattleofLongisland.jpg | image5 = The Battle of Bunker's Hill Bridgeman Images.jpg | footer_align = left | footer = Réttsælis frá efra horni til vinstri: Cornwallis lávarður gefst upp eftir umsátrið um Yorktown, orrustan um Trenton, dauði Warrens hershöfðingja í orrustunni um Bunker Hill, orrustan um Long Island og orrustan við Guilford-dómshúsið}} | image_size = | date = 19. apríl 1775 – 3. september 1783<br />({{Age in years, months and days|1775|04|19|1783|09|03}})<br />Fullgilding: 12. maí 1784 | place =Austanverð [[Norður-Ameríka]], [[Atlantshaf|Norður-Atlantshaf]], [[Karíbahaf]] og [[Evrópa]] | result = Sigur Bandaríkjanna og bandamanna<br>{{bulleted list| [[Sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjanna]] undirrituð 1776.| [[Konungsríkið Stóra-Bretland|Stóra-Bretland]] viðurkennir sjálfstæði Bandaríkjanna með undirritun [[Parísarsáttmálinn (1783)|Parísarsáttmálans]].| [[Parísarsáttmálinn (1783)|Parísarfriðurinn]]}} * Endalok fyrsta breska heimsveldisins<ref name="4I7tG">[[#simms|Simms 2009]], bls. 615–618</ref> | territory = Stóra-Bretland afsalar öllu landsvæði á meginlandinu austan við [[Mississippifljót]], sunnan við [[Vötnin miklu]] og norðan við [[Flórída]] til Bandaríkjanna.<br/>{{bulleted list|Stóra-Bretland afsalar [[Tóbagó]] og [[Senegal]] til [[Frakkland]]s.|Stóra-Bretland afsalar [[Minorca]], [[Vestur-Flórída]] og [[Austur-Flórída]] til [[Spánn|Spánar]].}} <!--PLEASE DO NOT CHANGE WITHOUT CONSENSUS--> | combatant1 = Föðurlandssinnar:<br>{{Flagdeco|United States|1776}} [[Nýlendurnar þrettán]] (1775–1776)<br>{{Unbulleted list| {{Flagdeco|United States|1777}} [[Bandaríkin]] (frá 1776)<br>{{flagicon image|Flag of the Vermont Republic.svg}} [[Lýðveldið Vermont]]<br>{{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg}} [[Konungsríkið Frakkland|Frakkland]] <br>{{flagdeco|Spánn|1748}} [[Spánn]]<br>{{flagicon image|Statenvlag.svg}} [[Hollenska lýðveldið]] }} | combatant1a = '''Bandamenn:'''<br>{{Unbulleted list| {{flagicon image|CONGRESSOWN.jpg}} Kanadískt stórfylki þingsins |{{flagicon image|Pavillon royal de France.svg}} Kanadískt stórfylki Frakka}} {{Collapsible list<!-- removed for consistency, until this works correctly when nested: |bullets=on --> |titlestyle=background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;font-size:100%; |framestyle=border:none; padding:0; <!--Hides borders and improves row spacing--> |title=Amerískar frumbyggjaþjóðir<ref name="bell">[[#jareditors2025|Bell 2015]], ritgerð</ref> |[[Oneida]]|[[Tuscarora]]|[[Catawba]]|[[Lenape]]|[[Chickasaw]]|[[Choctaw]]|[[Móhíkanar|Móhíkanar]]|[[Mi'kmaq]]{{Efn|(til 1779)}}|[[Abenaki]]|[[Pedee]]|[[Lumbee]]<ref>{{Cite web|url=https://allthingsliberty.com/2015/02/indian-patriots-from-eastern-massachusetts-six-perspectives/|title=Indian Patriots from Eastern Massachusetts: Six Perspectives|first=Daniel J.|last=Tortora|date=February 4, 2015|website=Journal of the American Revolution|access-date=February 2, 2023|archive-date=February 2, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202214238/https://allthingsliberty.com/2015/02/indian-patriots-from-eastern-massachusetts-six-perspectives/|url-status=live}}</ref>}} <!--DO NOT CHANGE WITHOUT CONSENSUS--> | combatant2 = {{flagicon|Bretland|1606}} [[Konungsríkið Stóra-Bretland|Bretland]]<br>{{bulleted list|{{flagicon|Bretland|1606}} Amerískir konungssinnar|{{flagicon|Bretland|1606}} [[Québec]]|{{flag|Nova Scotia|1763}}|{{flagicon image|Red_ensign_of_Great_Britain_(1707–1800).svg}} [[Vestur-Flórída]]|{{flagicon image|Red_ensign_of_Great_Britain_(1707–1800).svg}} [[Austur-Flórída]] }} {{flagicon image|Flag of Hanover (1692).svg}} [[Kjörfurstadæmið Hannover|Hannover]] | combatant2a = '''Bandamenn:'''<br>{{Unbulleted list| {{flagicon image|Flag of Hesse.svg}} [[Hessen]] |{{flagicon image| Flagge Herzogtum Braunschweig.svg}} [[Brúnsvík]] |{{Collapsible list|bullets=on |titlestyle=background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;font-size:100%; |title=Þýskir málaliðar/varaliðar<ref name="atwood1,23">[[#atwood2002|Atwood 2002]], bls. 1, 23</ref> |{{flagicon image|Flag of Hesse.svg}} [[Hessen-Kassel]]|{{flagicon image|Flag of Hesse.svg}} [[Hessen-Hanau]]|[[File:Coat of Arms of the Principality of Waldeck and Pyrmont.svg|19px]] [[Furstadæmið Waldeck og Pyrmont|Waldeck]]|{{Nowrap|{{Flagicon image|Hohenzollern banner.svg|size=23px}} [[Furstadæmið Ansbach|Ansbach]]-[[Furstadæmið Bayreuth|Bayreuth]]}}|[[File:Blason Principaut%C3%A9 d%27Anhalt-Zerbst (XVIIIe si%C3%A8cle).svg|19px|link=]] [[Firstadæmið Anhalt-Zerbst|Anhalt-Zerbst]] |{{flagicon image|Flag of Hanover (1692).svg}} [[Kjörfurstadæmið Hannover|Hannover]] }} {{Collapsible list|bullets=on |titlestyle=background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;font-size:100%; |title=Amerískar frumbyggjaþjóðir<ref name="bell" /> |[[Onondaga]]|[[Mohawk]] |[[Cayuga]]|[[Seneca (frumbyggjaþjóð)|Seneca]]|[[Mi'kmaq]]{{Efn|(frá 1779)}}|[[Sérókar]]|[[Odawa]]|[[Muscogee]]|[[Susquehannock]]|[[Shawnee]]}} }} | commander1 = {{Unbulleted list| {{Flagdeco|United States|1777}} [[Peyton Randolph]] |{{Flagdeco|United States|1777}} [[John Hancock]]|{{Flagdeco|United States|1777}} [[Benjamin Franklin]]}} ---- {{Unbulleted list|{{Flagdeco|United States|1777}} [[George Washington]]|{{Flagdeco|United States|1777}} [[Horatio Gates]]|{{Flagdeco|United States|1777}} [[Nathanael Greene]]|{{Flagdeco|United States|1777}} [[Henry Knox]]|{{Flagdeco|United States|1777}} [[John Sullivan (general)|John Sullivan]]|{{Flagdeco|United States|1777}} [[Benedict Arnold]]{{Efn|name=Arnold|Arnold gegndi þjónustu fyrir Bandaríkin frá 1775 til 1780 en sveikst undan litum og barðist með Bretum frá 1780 til 1783.}}|{{flagicon image |George Rogers Clark Flag.svg}} [[George Rogers Clark]]|{{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg}} [[Gilbert du Motier de La Fayette|Lafayette]]|{{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg}} [[Jean-Baptiste Donatien de Vimeur, comte de Rochambeau|Rochambeau]]|{{Flagdeco|Spain|1748}} [[Bernardo de Gálvez, 1st Viscount of Galveston|Bernardo de Gálvez]]|O.fl.}} | commander2 = {{Unbulleted list| {{flagicon|Bretland|1606}} [[Georg 3.]]|{{flagicon|Bretland|1606}} [[Frederick North|North lávarður]]|{{flagicon|Bretland|1606}} [[William Petty, 2. jarlinn af Shelburne|Shelburne lávarður]]}} ---- {{Unbulleted list|{{flagicon|Bretland|1606}} [[George Germain, 1. vísigreifinn Sackville|George Germain lávarður]]|{{flagicon|Bretland|1606}} [[Thomas Gage]]|{{flagicon|Bretland|1606}} [[William Howe, 5. vísigreifinn Howe|William Howe]]|{{flagicon|Bretland|1606}} [[Henry Clinton (breskur herforingi, f. 1730)|Henry Clinton]]|{{flagicon|Bretland|1606}} [[John Burgoyne]]|{{flagicon|Bretland|1606}} [[Charles Cornwallis, 1. markgreifinn Cornwallis|Charles Cornwallis]]|{{flagicon|Bretland|1606}} [[Benedict Arnold]]{{Efn|name=Arnold}}|{{flagicon|Bretland|1606}} [[Henry Hamilton (nýlendustjórnandi)|Henry Hamilton]]|{{flagicon|Bretland|1606}} [[Banastre Tarleton]]|O.fl.}} | strength1 = {{Unbulleted list |'''Bandaríkin:'''{{Bulleted list |Her og landvarnarlið:{{Bulleted list|40.000 (að meðaltali)<ref name="duncan371">[[#duncan1931|Duncan, L. 1931]], bls. 371</ref>}} |Sjóher:{{Bulleted list|53 freigátur og slúppur<ref name="Greene">[[#jgreene2008|Greene & Pole 2008]], bls. 328</ref>}} |Landgöngulið: 2.131 (þegar mest var)<ref>[[#simmons2003|Simmons 2003]]</ref> |'''Fylkisflotar:'''{{Bulleted list|106 skip (alls)<ref>[[#paullin|Paullin 1906]], bls. 315–316</ref>}}}} |'''Frakkland:'''{{Bulleted list |40.000 í Norður-Ameríku<ref name="Ferreiro">[[#Ferreiro2016|Ferreiro 2016]], bls. 305</ref>}} |100.000 á heimsvísu<ref name="Ferreiro" /> |'''Spánn:''' |Her: 12.000 |Sjóher: 1 floti; gæsluliðar |'''Frumbyggjar:''' Óvíst }} | strength2 = {{Unbulleted list |'''Stóra-Bretland:'''{{Bulleted list |Her:{{Bulleted list |48.000 (að meðaltali) í Norður-Ameríku}} |[[Royal Navy|Sóher]]:{{Bulleted list |Leiðangursflotar og flotadeildir við hafnarbönn}}}} |'''Amerískir konungssinnar:'''{{Bulleted list |25.000 (alls)<ref name="savas41">[[#savas2006|Savas & Dameron 2006]], bls. xli</ref>}} |'''Þýskir hermenn:'''{{Bulleted list |29.875 (alls)<ref name="Knesebeck">[[#ernst|Knesebeck 2017]]&nbsp;[1845], bls. 9</ref>}} |'''Frumbyggjar:'''{{Bulleted list|13.000<ref name="Greene p. 393">[[#jgreene2008|Greene & Pole 2008]], bls. 393</ref> }}}} | casualties1 = {{Unbulleted list |'''Bandaríkin:'''{{Bulleted list |25.000 látnir alls<ref name="FFKG4">[[#peckham74|Peckham (ed.) 1974]]</ref>}} |6.800 drepnir í átökum |6.100–8.500 særðir |17.000 látnir úr veikindum<ref name="oLlYw">[[#burrows2008a|Burrows 2008a]], "Patriots or Terrorists"</ref> |11.500 teknir höndum<ref>{{Cite web |department=Andersonville National Cemetery National Prisoner of War Museum|title=POWs in American History: A Synopsis - Andersonville National Historic Site|agency=US National Park Service|url=https://www.nps.gov/ande/learn/historyculture/pow_synopsis.htm |access-date=2023-05-31 |website=www.nps.gov |language=en}}</ref> |'''Frakkland:'''{{Bulleted list |2.112 drepnir á austurströndinni<ref name="ApKKb">[[#CITEREFRignault2004|Rignault 2004]], bls. 20, 53</ref>}} |'''Spánn:'''{{Bulleted list |371 drepnir í V-Flórída<ref name="gZqKm">[[#otfinoski|Otfinoski 2008]], bls. 16</ref> }} |'''Frumbyggjar:''' Óvíst }} | casualties2 = {{Unbulleted list |'''Stóra-Bretland:'''{{Bulleted list |43.633 látnir í stríði<br>8.500 drepnir<ref name="3kb8Q">[[#clodfelter2017|Clodfelter 2017]], bls. 134, 142.</ref>}}17.500+ teknir höndum<ref>[[#clodfelter2017|Clodfelter 2017]], bls. 134-135.</ref> |'''Þjóðverjar:'''{{Bulleted list |7.774 látnir alls |1.800 drepnir |4.888 liðhlaupar<ref name="duncan371" />}} |'''Konungssinnar:'''{{Bulleted list |7.000 látnir alls |1.700 drepnir |5.300 látnir úr veikindum<ref name="SlCBl">[[#burrows2008b|Burrows 2008b]], ''Forgotten Patriots''</ref>}} |'''Frumbyggjar:'''{{Bulleted list |500 drepnir<ref name="2D11O">[[#clodfelter2017|Clodfelter 2017]], bls. 133–134</ref>}} }} }} '''Bandaríska frelsistríðið''' (einnig þekkt sem '''bandaríska byltingin''') var uppreisn þrettán breskra nýlenda á austurströnd [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] gegn [[Bretland|breskum]] yfirráðum, sem stóð frá [[19. apríl]] [[1775]] til [[3. september]] [[1783]]. Frelsisstríðið varð kveikjan að stofnun fyrsta nútíma[[lýðræði]]sríkisins, [[Bandaríkin|Bandaríkja Norður-Ameríku]], sem síðar leiddi til frekari [[bylting]]a víða um veröld. Fyrstu hernaðarátök byltingarinnar áttu sér stað 19. apríl 1775 í námunda þorpanna Lexington og Concord í [[Massachusetts]]. Þann [[4. júlí]] 1776 samþykkti [[Annað meginlandsþing Bandaríkjanna]] (e. ''Second Continental Congress'') [[Sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjanna|sjálfstæðisyfirlýsingu Bandaríkjanna]]. Framan af fóru herir byltingarmanna í nýlendurnum halloka en árið 1778 gerðust [[Frakkland|Frakkar]] samherjar nýlendubúa. Markmið Frakkakonungs var að grafa undan veldi Englendinga og ná sér þannig niðri á þeim eftir ósigurinn í nýlendustríðinu. Auk þess að eiga við heri nýlendubúa í Norður-Ameríku þurftu Bretar nú að hafa áhyggjur af franska flotanum og her Frakkakonungs. Þar sem kraftar breska heimsveldisins voru nú dreifðir gátu byltingarmenn náð undirtökum. Árið 1783 sömdu Bretar frið og skrifuðu undir samning þar sem þeir samþykktu sjálfstæði hinna nýstofnuðu Bandaríkja Norður-Ameríku. == Tenglar == * [http://www.felagshyggja.net/Byltingarrettur.pdf Thomas Jefferson, ''Rétturinn til byltingar''] ==Heimildir== * {{Cite book |last=Atwood |first=Rodney |url=https://books.google.com/books?id=GejQdlQrD-kC |title=The Hessians: Mercenaries from Hessen-Kassel in the American Revolution |publisher=Cambridge University Press |year=2002 |isbn=978-0521526371 |ref=atwood2002 }} * {{Cite journal |last=Burrows |first=Edwin G. |author-link=Edwin G. Burrows |date=Fall 2008 |title=Patriots or Terrorists |url=http://www.americanheritage.com/content/patriots-or-terrorists |url-status=live |journal=American Heritage |series=58 |issue=5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130323233806/http://www.americanheritage.com/content/patriots-or-terrorists |archive-date=March 23, 2013 |access-date=November 29, 2014 |ref=burrows2008a }} * {{Cite book |last=Burrows |first=Edwin |url=https://books.google.com/books?id=vpUs4J8XEXoC |title=Forgotten Patriots: The Untold Story of American Prisoners During the Revolutionary War |publisher=Basic Books |location=New York |year=2008 |isbn=978-0786727049 |ref=burrows2008b |author-mask=2 }} * {{Cite book |last=Clodfelter |first=Micheal |url=https://books.google.com/books?id=kNzCDgAAQBAJ |title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015 |publisher=McFarland |year=2017 |isbn=978-1476625850 |edition=4th |ref=clodfelter2017 }} * {{Cite book |last=Duncan |first=Louis Caspar |url=https://books.google.com/books?id=Tj0JAAAAIAAJ |title=Medical Men in the American Revolution, 1775–1783 |publisher=Medical field service school |year=1931 |ref=duncan1931 }} * {{Cite web |last=Franklin |first=Bruce H |access-date=30 November 2015 |title=Which Side Benefitted the Most from the Native Americans |url=https://allthingsliberty.com/2015/11/which-side-benefited-the-most-from-the-native-americans/ |website=Journal of the American Revolution |date=November 30, 2015 |ref=jareditors2025 }} * {{cite book |last= Ferreiro |first=Larrie D.|url=https://www.google.com.tw/books/edition/Brothers_at_Arms/ER2cCwAAQBAJ?hl=zh-TW&gbpv=0 |title= Brothers at Arms: American Independence and the Men of France and Spain Who Saved It|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |year=2016 |isbn=978-1101875254 |ref=Ferreiro2016 |author-link=}} * {{Cite book |last1=Greene |first1=Jack P. |url=https://books.google.com/books?id=xK1NuzpAcH8C |title=A Companion to the American Revolution |last2=Pole |first2=J.R. |publisher=Blackwell Publishers |year=2008 |isbn=978-0470756447 |quote=Collection of essays focused on political and social history. |ref=jgreene2008 |orig-year=2000 }} * {{Cite book |last=Knesebeck |first=Ernst von dem |url=https://books.google.com/books?id=eNF3DgAAQBAJ&q=Hanover |title=Geschichte der kurhannoverschen Truppen: in Gibraltar, Menorca und Ostindien |publisher=Im Verlage der Helwingschen Hof-Buchhandlung |year=2017 |isbn=978-9925057382 |ref=ernst |orig-year=1845 }} * {{Cite book |last=Paullin |first=Charles |url=https://archive.org/details/navyamericanrev01paulgoog |title=The navy of the American Revolution: its administration, its policy and its achievements Oscar |publisher=The Burrows Brothers Co |year=1906 |quote=paullin massachusetts navy. |ref=paullin }} * {{Cite book |last=Otfinoski |first=Steven |url=https://books.google.com/books?id=RqAaRdNGCYIC |title=The New Republic |date=2008 |publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0761429388 |ref=otfinoski }} * {{Cite book |last=Peckham |first=Howard Henry |url=https://books.google.com/books?id=khuuQgAACAAJ |title=The Toll of Independence: Engagements & Battle Casualties of the American Revolution |publisher=University of Chicago Press |year=1974 |isbn=978-0226653181 |ref=peckham74 }} * {{Cite book |last1=Rignault |first1=Daniel P. |url=https://collections.nlm.nih.gov/catalog/nlm:nlmuid-101659674-bk |title=The History of the French Military Medical Corps |translator-last=DeBakey |translator-first=Michael E. |publisher=Ministère de la défense, Service de santé des armées |year=2004 |id=NLM 101659674 }} * {{Cite book |last1=Savas |first1=Theodore P. |url=https://books.google.com/books?id=KRRSfy7eVoIC |title=A Guide to the Battles of the American Revolution |last2=Dameron |first2=J. David |publisher=Savas Beatie LLC |year=2006 |isbn=978-1611210118 |ref=savas2006 }} * {{cite book|last=Simmons|first=Edwin Howard|author-link=Edwin H. Simmons|title=The United States Marines: A History|edition=4th|publisher=[[United States Naval Institute|Naval Institute Press]]|year=2003|location=[[Annapolis, Maryland]]|isbn=1591147905|url-access=registration|url=https://archive.org/details/unitedstatesmari0000simm_r8b9|ref=simmons2003}} * {{Cite book |last=Simms |first=Brendan |url=https://books.google.com/books?id=izhwqC3W23UC |title=Three Victories and a Defeat: The Rise and Fall of the First British Empire, 1714–1783 |publisher=Penguin Books Limited |year=2009 |isbn=978-0140289848 |ref=simms }} ==Neðanmálsgreinar== <references group="lower-alpha"/> ==Tilvísanir== <references/> {{commons|Category:American Revolutionary War|bandaríska frelsisstríðinu}} {{Stubbur|saga}} [[Flokkur:Saga Bandaríkjanna]] [[Flokkur:Stríð á 18. öld]] 6gi6hvxoaflt3o3xhqs0rntvy2pnl3v 1985513 1985512 2026-11-08T00:39:19Z TKSnaevarr 53243 /* Heimildir */ 1985513 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Bandaríska frelsisstríðið | image = {{Multiple image | perrow = 1/2/2 | total_width = 300 | border = infobox | image1 = Surrender of Lord Cornwallis.jpg | image2 = Battle of Guilford Courthouse 15 March 1781.jpg | image3 = Battle of Trenton by Charles McBarron.jpg | image4 = BattleofLongisland.jpg | image5 = The Battle of Bunker's Hill Bridgeman Images.jpg | footer_align = left | footer = Réttsælis frá efra horni til vinstri: Cornwallis lávarður gefst upp eftir umsátrið um Yorktown, orrustan um Trenton, dauði Warrens hershöfðingja í orrustunni um Bunker Hill, orrustan um Long Island og orrustan við Guilford-dómshúsið}} | image_size = | date = 19. apríl 1775 – 3. september 1783<br />({{Age in years, months and days|1775|04|19|1783|09|03}})<br />Fullgilding: 12. maí 1784 | place =Austanverð [[Norður-Ameríka]], [[Atlantshaf|Norður-Atlantshaf]], [[Karíbahaf]] og [[Evrópa]] | result = Sigur Bandaríkjanna og bandamanna<br>{{bulleted list| [[Sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjanna]] undirrituð 1776.| [[Konungsríkið Stóra-Bretland|Stóra-Bretland]] viðurkennir sjálfstæði Bandaríkjanna með undirritun [[Parísarsáttmálinn (1783)|Parísarsáttmálans]].| [[Parísarsáttmálinn (1783)|Parísarfriðurinn]]}} * Endalok fyrsta breska heimsveldisins<ref name="4I7tG">[[#simms|Simms 2009]], bls. 615–618</ref> | territory = Stóra-Bretland afsalar öllu landsvæði á meginlandinu austan við [[Mississippifljót]], sunnan við [[Vötnin miklu]] og norðan við [[Flórída]] til Bandaríkjanna.<br/>{{bulleted list|Stóra-Bretland afsalar [[Tóbagó]] og [[Senegal]] til [[Frakkland]]s.|Stóra-Bretland afsalar [[Minorca]], [[Vestur-Flórída]] og [[Austur-Flórída]] til [[Spánn|Spánar]].}} <!--PLEASE DO NOT CHANGE WITHOUT CONSENSUS--> | combatant1 = Föðurlandssinnar:<br>{{Flagdeco|United States|1776}} [[Nýlendurnar þrettán]] (1775–1776)<br>{{Unbulleted list| {{Flagdeco|United States|1777}} [[Bandaríkin]] (frá 1776)<br>{{flagicon image|Flag of the Vermont Republic.svg}} [[Lýðveldið Vermont]]<br>{{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg}} [[Konungsríkið Frakkland|Frakkland]] <br>{{flagdeco|Spánn|1748}} [[Spánn]]<br>{{flagicon image|Statenvlag.svg}} [[Hollenska lýðveldið]] }} | combatant1a = '''Bandamenn:'''<br>{{Unbulleted list| {{flagicon image|CONGRESSOWN.jpg}} Kanadískt stórfylki þingsins |{{flagicon image|Pavillon royal de France.svg}} Kanadískt stórfylki Frakka}} {{Collapsible list<!-- removed for consistency, until this works correctly when nested: |bullets=on --> |titlestyle=background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;font-size:100%; |framestyle=border:none; padding:0; <!--Hides borders and improves row spacing--> |title=Amerískar frumbyggjaþjóðir<ref name="bell">[[#jareditors2025|Bell 2015]], ritgerð</ref> |[[Oneida]]|[[Tuscarora]]|[[Catawba]]|[[Lenape]]|[[Chickasaw]]|[[Choctaw]]|[[Móhíkanar|Móhíkanar]]|[[Mi'kmaq]]{{Efn|(til 1779)}}|[[Abenaki]]|[[Pedee]]|[[Lumbee]]<ref>{{Cite web|url=https://allthingsliberty.com/2015/02/indian-patriots-from-eastern-massachusetts-six-perspectives/|title=Indian Patriots from Eastern Massachusetts: Six Perspectives|first=Daniel J.|last=Tortora|date=February 4, 2015|website=Journal of the American Revolution|access-date=February 2, 2023|archive-date=February 2, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202214238/https://allthingsliberty.com/2015/02/indian-patriots-from-eastern-massachusetts-six-perspectives/|url-status=live}}</ref>}} <!--DO NOT CHANGE WITHOUT CONSENSUS--> | combatant2 = {{flagicon|Bretland|1606}} [[Konungsríkið Stóra-Bretland|Bretland]]<br>{{bulleted list|{{flagicon|Bretland|1606}} Amerískir konungssinnar|{{flagicon|Bretland|1606}} [[Québec]]|{{flag|Nova Scotia|1763}}|{{flagicon image|Red_ensign_of_Great_Britain_(1707–1800).svg}} [[Vestur-Flórída]]|{{flagicon image|Red_ensign_of_Great_Britain_(1707–1800).svg}} [[Austur-Flórída]] }} {{flagicon image|Flag of Hanover (1692).svg}} [[Kjörfurstadæmið Hannover|Hannover]] | combatant2a = '''Bandamenn:'''<br>{{Unbulleted list| {{flagicon image|Flag of Hesse.svg}} [[Hessen]] |{{flagicon image| Flagge Herzogtum Braunschweig.svg}} [[Brúnsvík]] |{{Collapsible list|bullets=on |titlestyle=background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;font-size:100%; |title=Þýskir málaliðar/varaliðar<ref name="atwood1,23">[[#atwood2002|Atwood 2002]], bls. 1, 23</ref> |{{flagicon image|Flag of Hesse.svg}} [[Hessen-Kassel]]|{{flagicon image|Flag of Hesse.svg}} [[Hessen-Hanau]]|[[File:Coat of Arms of the Principality of Waldeck and Pyrmont.svg|19px]] [[Furstadæmið Waldeck og Pyrmont|Waldeck]]|{{Nowrap|{{Flagicon image|Hohenzollern banner.svg|size=23px}} [[Furstadæmið Ansbach|Ansbach]]-[[Furstadæmið Bayreuth|Bayreuth]]}}|[[File:Blason Principaut%C3%A9 d%27Anhalt-Zerbst (XVIIIe si%C3%A8cle).svg|19px|link=]] [[Firstadæmið Anhalt-Zerbst|Anhalt-Zerbst]] |{{flagicon image|Flag of Hanover (1692).svg}} [[Kjörfurstadæmið Hannover|Hannover]] }} {{Collapsible list|bullets=on |titlestyle=background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;font-size:100%; |title=Amerískar frumbyggjaþjóðir<ref name="bell" /> |[[Onondaga]]|[[Mohawk]] |[[Cayuga]]|[[Seneca (frumbyggjaþjóð)|Seneca]]|[[Mi'kmaq]]{{Efn|(frá 1779)}}|[[Sérókar]]|[[Odawa]]|[[Muscogee]]|[[Susquehannock]]|[[Shawnee]]}} }} | commander1 = {{Unbulleted list| {{Flagdeco|United States|1777}} [[Peyton Randolph]] |{{Flagdeco|United States|1777}} [[John Hancock]]|{{Flagdeco|United States|1777}} [[Benjamin Franklin]]}} ---- {{Unbulleted list|{{Flagdeco|United States|1777}} [[George Washington]]|{{Flagdeco|United States|1777}} [[Horatio Gates]]|{{Flagdeco|United States|1777}} [[Nathanael Greene]]|{{Flagdeco|United States|1777}} [[Henry Knox]]|{{Flagdeco|United States|1777}} [[John Sullivan (general)|John Sullivan]]|{{Flagdeco|United States|1777}} [[Benedict Arnold]]{{Efn|name=Arnold|Arnold gegndi þjónustu fyrir Bandaríkin frá 1775 til 1780 en sveikst undan litum og barðist með Bretum frá 1780 til 1783.}}|{{flagicon image |George Rogers Clark Flag.svg}} [[George Rogers Clark]]|{{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg}} [[Gilbert du Motier de La Fayette|Lafayette]]|{{flagicon image|Royal Standard of the King of France.svg}} [[Jean-Baptiste Donatien de Vimeur, comte de Rochambeau|Rochambeau]]|{{Flagdeco|Spain|1748}} [[Bernardo de Gálvez, 1st Viscount of Galveston|Bernardo de Gálvez]]|O.fl.}} | commander2 = {{Unbulleted list| {{flagicon|Bretland|1606}} [[Georg 3.]]|{{flagicon|Bretland|1606}} [[Frederick North|North lávarður]]|{{flagicon|Bretland|1606}} [[William Petty, 2. jarlinn af Shelburne|Shelburne lávarður]]}} ---- {{Unbulleted list|{{flagicon|Bretland|1606}} [[George Germain, 1. vísigreifinn Sackville|George Germain lávarður]]|{{flagicon|Bretland|1606}} [[Thomas Gage]]|{{flagicon|Bretland|1606}} [[William Howe, 5. vísigreifinn Howe|William Howe]]|{{flagicon|Bretland|1606}} [[Henry Clinton (breskur herforingi, f. 1730)|Henry Clinton]]|{{flagicon|Bretland|1606}} [[John Burgoyne]]|{{flagicon|Bretland|1606}} [[Charles Cornwallis, 1. markgreifinn Cornwallis|Charles Cornwallis]]|{{flagicon|Bretland|1606}} [[Benedict Arnold]]{{Efn|name=Arnold}}|{{flagicon|Bretland|1606}} [[Henry Hamilton (nýlendustjórnandi)|Henry Hamilton]]|{{flagicon|Bretland|1606}} [[Banastre Tarleton]]|O.fl.}} | strength1 = {{Unbulleted list |'''Bandaríkin:'''{{Bulleted list |Her og landvarnarlið:{{Bulleted list|40.000 (að meðaltali)<ref name="duncan371">[[#duncan1931|Duncan, L. 1931]], bls. 371</ref>}} |Sjóher:{{Bulleted list|53 freigátur og slúppur<ref name="Greene">[[#jgreene2008|Greene & Pole 2008]], bls. 328</ref>}} |Landgöngulið: 2.131 (þegar mest var)<ref>[[#simmons2003|Simmons 2003]]</ref> |'''Fylkisflotar:'''{{Bulleted list|106 skip (alls)<ref>[[#paullin|Paullin 1906]], bls. 315–316</ref>}}}} |'''Frakkland:'''{{Bulleted list |40.000 í Norður-Ameríku<ref name="Ferreiro">[[#Ferreiro2016|Ferreiro 2016]], bls. 305</ref>}} |100.000 á heimsvísu<ref name="Ferreiro" /> |'''Spánn:''' |Her: 12.000 |Sjóher: 1 floti; gæsluliðar |'''Frumbyggjar:''' Óvíst }} | strength2 = {{Unbulleted list |'''Stóra-Bretland:'''{{Bulleted list |Her:{{Bulleted list |48.000 (að meðaltali) í Norður-Ameríku}} |[[Royal Navy|Sóher]]:{{Bulleted list |Leiðangursflotar og flotadeildir við hafnarbönn}}}} |'''Amerískir konungssinnar:'''{{Bulleted list |25.000 (alls)<ref name="savas41">[[#savas2006|Savas & Dameron 2006]], bls. xli</ref>}} |'''Þýskir hermenn:'''{{Bulleted list |29.875 (alls)<ref name="Knesebeck">[[#ernst|Knesebeck 2017]]&nbsp;[1845], bls. 9</ref>}} |'''Frumbyggjar:'''{{Bulleted list|13.000<ref name="Greene p. 393">[[#jgreene2008|Greene & Pole 2008]], bls. 393</ref> }}}} | casualties1 = {{Unbulleted list |'''Bandaríkin:'''{{Bulleted list |25.000 látnir alls<ref name="FFKG4">[[#peckham74|Peckham (ed.) 1974]]</ref>}} |6.800 drepnir í átökum |6.100–8.500 særðir |17.000 látnir úr veikindum<ref name="oLlYw">[[#burrows2008a|Burrows 2008a]], "Patriots or Terrorists"</ref> |11.500 teknir höndum<ref>{{Cite web |department=Andersonville National Cemetery National Prisoner of War Museum|title=POWs in American History: A Synopsis - Andersonville National Historic Site|agency=US National Park Service|url=https://www.nps.gov/ande/learn/historyculture/pow_synopsis.htm |access-date=2023-05-31 |website=www.nps.gov |language=en}}</ref> |'''Frakkland:'''{{Bulleted list |2.112 drepnir á austurströndinni<ref name="ApKKb">[[#CITEREFRignault2004|Rignault 2004]], bls. 20, 53</ref>}} |'''Spánn:'''{{Bulleted list |371 drepnir í V-Flórída<ref name="gZqKm">[[#otfinoski|Otfinoski 2008]], bls. 16</ref> }} |'''Frumbyggjar:''' Óvíst }} | casualties2 = {{Unbulleted list |'''Stóra-Bretland:'''{{Bulleted list |43.633 látnir í stríði<br>8.500 drepnir<ref name="3kb8Q">[[#clodfelter2017|Clodfelter 2017]], bls. 134, 142.</ref>}}17.500+ teknir höndum<ref>[[#clodfelter2017|Clodfelter 2017]], bls. 134-135.</ref> |'''Þjóðverjar:'''{{Bulleted list |7.774 látnir alls |1.800 drepnir |4.888 liðhlaupar<ref name="duncan371" />}} |'''Konungssinnar:'''{{Bulleted list |7.000 látnir alls |1.700 drepnir |5.300 látnir úr veikindum<ref name="SlCBl">[[#burrows2008b|Burrows 2008b]], ''Forgotten Patriots''</ref>}} |'''Frumbyggjar:'''{{Bulleted list |500 drepnir<ref name="2D11O">[[#clodfelter2017|Clodfelter 2017]], bls. 133–134</ref>}} }} }} '''Bandaríska frelsistríðið''' (einnig þekkt sem '''bandaríska byltingin''') var uppreisn þrettán breskra nýlenda á austurströnd [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] gegn [[Bretland|breskum]] yfirráðum, sem stóð frá [[19. apríl]] [[1775]] til [[3. september]] [[1783]]. Frelsisstríðið varð kveikjan að stofnun fyrsta nútíma[[lýðræði]]sríkisins, [[Bandaríkin|Bandaríkja Norður-Ameríku]], sem síðar leiddi til frekari [[bylting]]a víða um veröld. Fyrstu hernaðarátök byltingarinnar áttu sér stað 19. apríl 1775 í námunda þorpanna Lexington og Concord í [[Massachusetts]]. Þann [[4. júlí]] 1776 samþykkti [[Annað meginlandsþing Bandaríkjanna]] (e. ''Second Continental Congress'') [[Sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjanna|sjálfstæðisyfirlýsingu Bandaríkjanna]]. Framan af fóru herir byltingarmanna í nýlendurnum halloka en árið 1778 gerðust [[Frakkland|Frakkar]] samherjar nýlendubúa. Markmið Frakkakonungs var að grafa undan veldi Englendinga og ná sér þannig niðri á þeim eftir ósigurinn í nýlendustríðinu. Auk þess að eiga við heri nýlendubúa í Norður-Ameríku þurftu Bretar nú að hafa áhyggjur af franska flotanum og her Frakkakonungs. Þar sem kraftar breska heimsveldisins voru nú dreifðir gátu byltingarmenn náð undirtökum. Árið 1783 sömdu Bretar frið og skrifuðu undir samning þar sem þeir samþykktu sjálfstæði hinna nýstofnuðu Bandaríkja Norður-Ameríku. == Tenglar == * [http://www.felagshyggja.net/Byltingarrettur.pdf Thomas Jefferson, ''Rétturinn til byltingar''] ==Heimildir== * {{Cite book |last=Atwood |first=Rodney |url=https://books.google.com/books?id=GejQdlQrD-kC |title=The Hessians: Mercenaries from Hessen-Kassel in the American Revolution |publisher=Cambridge University Press |year=2002 |isbn=978-0521526371 |ref=atwood2002 }} * {{Cite journal |last=Burrows |first=Edwin G. |author-link=Edwin G. Burrows |date=Fall 2008 |title=Patriots or Terrorists |url=http://www.americanheritage.com/content/patriots-or-terrorists |url-status=live |journal=American Heritage |series=58 |issue=5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130323233806/http://www.americanheritage.com/content/patriots-or-terrorists |archive-date=March 23, 2013 |access-date=November 29, 2014 |ref=burrows2008a }} * {{Cite book |last=Burrows |first=Edwin |url=https://books.google.com/books?id=vpUs4J8XEXoC |title=Forgotten Patriots: The Untold Story of American Prisoners During the Revolutionary War |publisher=Basic Books |location=New York |year=2008 |isbn=978-0786727049 |ref=burrows2008b |author-mask=2 }} * {{Cite book |last=Clodfelter |first=Micheal |url=https://books.google.com/books?id=kNzCDgAAQBAJ |title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015 |publisher=McFarland |year=2017 |isbn=978-1476625850 |edition=4 |ref=clodfelter2017 }} * {{Cite book |last=Duncan |first=Louis Caspar |url=https://books.google.com/books?id=Tj0JAAAAIAAJ |title=Medical Men in the American Revolution, 1775–1783 |publisher=Medical field service school |year=1931 |ref=duncan1931 }} * {{Cite web |last=Franklin |first=Bruce H |access-date=30 November 2015 |title=Which Side Benefitted the Most from the Native Americans |url=https://allthingsliberty.com/2015/11/which-side-benefited-the-most-from-the-native-americans/ |website=Journal of the American Revolution |date=November 30, 2015 |ref=jareditors2025 }} * {{cite book |last= Ferreiro |first=Larrie D.|url=https://www.google.com.tw/books/edition/Brothers_at_Arms/ER2cCwAAQBAJ?hl=zh-TW&gbpv=0 |title= Brothers at Arms: American Independence and the Men of France and Spain Who Saved It|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |year=2016 |isbn=978-1101875254 |ref=Ferreiro2016 |author-link=}} * {{Cite book |last1=Greene |first1=Jack P. |url=https://books.google.com/books?id=xK1NuzpAcH8C |title=A Companion to the American Revolution |last2=Pole |first2=J.R. |publisher=Blackwell Publishers |year=2008 |isbn=978-0470756447 |quote=Collection of essays focused on political and social history. |ref=jgreene2008 |orig-year=2000 }} * {{Cite book |last=Knesebeck |first=Ernst von dem |url=https://books.google.com/books?id=eNF3DgAAQBAJ&q=Hanover |title=Geschichte der kurhannoverschen Truppen: in Gibraltar, Menorca und Ostindien |publisher=Im Verlage der Helwingschen Hof-Buchhandlung |year=2017 |isbn=978-9925057382 |ref=ernst |orig-year=1845 }} * {{Cite book |last=Paullin |first=Charles |url=https://archive.org/details/navyamericanrev01paulgoog |title=The navy of the American Revolution: its administration, its policy and its achievements Oscar |publisher=The Burrows Brothers Co |year=1906 |quote=paullin massachusetts navy. |ref=paullin }} * {{Cite book |last=Otfinoski |first=Steven |url=https://books.google.com/books?id=RqAaRdNGCYIC |title=The New Republic |date=2008 |publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0761429388 |ref=otfinoski }} * {{Cite book |last=Peckham |first=Howard Henry |url=https://books.google.com/books?id=khuuQgAACAAJ |title=The Toll of Independence: Engagements & Battle Casualties of the American Revolution |publisher=University of Chicago Press |year=1974 |isbn=978-0226653181 |ref=peckham74 }} * {{Cite book |last1=Rignault |first1=Daniel P. |url=https://collections.nlm.nih.gov/catalog/nlm:nlmuid-101659674-bk |title=The History of the French Military Medical Corps |translator-last=DeBakey |translator-first=Michael E. |publisher=Ministère de la défense, Service de santé des armées |year=2004 |id=NLM 101659674 }} * {{Cite book |last1=Savas |first1=Theodore P. |url=https://books.google.com/books?id=KRRSfy7eVoIC |title=A Guide to the Battles of the American Revolution |last2=Dameron |first2=J. David |publisher=Savas Beatie LLC |year=2006 |isbn=978-1611210118 |ref=savas2006 }} * {{cite book|last=Simmons|first=Edwin Howard|author-link=Edwin H. Simmons|title=The United States Marines: A History|edition=4|publisher=[[United States Naval Institute|Naval Institute Press]]|year=2003|location=[[Annapolis, Maryland]]|isbn=1591147905|url-access=registration|url=https://archive.org/details/unitedstatesmari0000simm_r8b9|ref=simmons2003}} * {{Cite book |last=Simms |first=Brendan |url=https://books.google.com/books?id=izhwqC3W23UC |title=Three Victories and a Defeat: The Rise and Fall of the First British Empire, 1714–1783 |publisher=Penguin Books Limited |year=2009 |isbn=978-0140289848 |ref=simms }} ==Neðanmálsgreinar== <references group="lower-alpha"/> ==Tilvísanir== <references/> {{commons|Category:American Revolutionary War|bandaríska frelsisstríðinu}} {{Stubbur|saga}} [[Flokkur:Saga Bandaríkjanna]] [[Flokkur:Stríð á 18. öld]] 7nx74auyn3dufdss8qsqhs9pfpgvus4 0 29612 1985481 1982344 2026-11-07T17:01:17Z TKSnaevarr 53243 1985481 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra |forskeyti = |nafn = Lech Wałęsa |mynd = Lech Walesa - 2009.jpg |myndatexti1 = Wałęsa árið 2009. |titill = Forseti Póllands |stjórnartíð_start = [[22. desember]] [[1990]] |stjórnartíð_end = [[22. desember]] [[1995]] |forsætisráðherra = [[Tadeusz Mazowiecki]]<br>[[Jan Krzysztof Bielecki]]<br>[[Jan Olszewski]]<br>[[Waldemar Pawlak]]<br>[[Hanna Suchocka]]<br>[[Waldemar Pawlak]]<br>[[Józef Oleksy]] |forveri = [[Wojciech Jaruzelski]] |eftirmaður = [[Aleksander Kwaśniewski]] |fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1943|9|29}} |fæðingarstaður = [[Popowo]], [[Pólland]]i |þjóderni = [[Pólland|Pólskur]] |stjórnmálaflokkur = [[Borgaraflokkurinn (Pólland)|Borgaraflokkurinn]] (2001–) |maki = [[Mirosława Danuta Gołoś]] (g. 1969) |börn = 8 |verðlaun = [[File:Nobel prize medal.svg|15px]] [[Friðarverðlaun Nóbels]] |undirskrift = Lech Walesa Signature.svg }} '''Lech Wałęsa''' (f. 29. september 1943) var leiðtogi verkalýðsfélagsins [[Samstaða (pólskt verkalýðsfélag)|Samstöðu]] og forseti [[Pólland]]s frá [[22. desember]] [[1990]] til [[23. desember]] [[1995]]. Árið [[1983]] hlaut Wałęsa [[friðarverðlaun Nóbels]]. Wałęsa starfaði sem rafvirki í Lenín-skipasmíðastöðinni í [[Gdańsk]] frá árinu [[1967]] til [[1976]] og aftur í nokkra mánuði árið [[1980]]. Árið [[1969]] kvæntist Wałęsa Danuta Gołoś og eiga þau 8 börn. == Ferill == Wałęsa var dæmdur fyrir andfélagslega hegðun, vegna verkfalls sem hann efndi til árið [[1970]] og sat í eitt ár í fangelsi. Wałęsa var handsamaður nokkrum sinnum árið [[1979]] fyrir að skipuleggja samtök fjandsamleg ríkinu. Í águst 1980 varð Wałęsa að leiðtoga verkfallsmanna í Gdańsk og fylgdu verkamenn víðar um Pólland í kjölfar verkfallsmanna í Gdańsk með ólöglegum verkföllum. Í september heimilaði stjórn komúnista lögleg félagssamtök. Verkfallsmenn gerðu Samstöðu að löglegum samtökum og var Wałęsa kjörinn formaður Samstöðu. [[11. desember]] [[1981]] var Wałęsa auk ríflega 1.000 félagsmönnum í Samstöðu handsamaður. Þann [[13. desember]] [[1981]] lýsti [[Wojciech Jaruzelski]] því yfir að herlög giltu í landinu. Wałęsa losnaði ekki úr haldi fyrr en [[14. nóvember]] [[1982]]. Þó Wałęsa væri formlega titlaður verkamaður í skipasmíðastöðinni var hann í raun í stofufangelsi til ársins [[1987]]. Danuta kona Wałęsa tók við friðarverðlaunum Nóbels að honum fjarstöddum, andvirði verðlaunanna ánafnaði hann Samstöðu. Árið 1988 efndi Wałęsa enn á ný til verkfalls, að þessu sinni með það fyrir augum að Samstaða yrði viðurkennd á ný og fengi á ný sinn áður unna lögmæta sess sem verkalýðsfélag. Að átta dögum liðnum féllust stjórnvöld á að ræða við Samstöðu, viðræðurnar leiddu til þess að Samstaða varð viðurkennd sem verkalýðsfélag og efnt yrði til hálffrjálsra þingkosninga. Samstaða var sigurvegari þingkosninganna [[1989]]. Fyrir árslok 1989 hafði Wałęsa náð að mynda fyrstu ríkisstjórn í Varsjárbandalagslandi án þátttöku kommúnista. [[9. desember]] [[1990]] vann Wałęsa pólsku forsetakosningarnar. Hann var gagnrýndur í forsetatíð sinni og tapaði forsetakosningunum [[1995]] Þrátt fyrir að hafa breytt Póllandi úr kommúnísku ríki með þvingandi stjórn og veikan efnahag í sjálfstætt lýðræðisríki með hagvexti. Í forseta kosningunum árið [[2000]] hlaut Wałęsa um 1% atkvæða. [[10. maí]] [[2004]] var alþjóðlegi flugvöllurinn í Gdańsk nefndur eftir Wałęsa; Gdańsk Lech Wałęsa-flugvöllur. == Tengill == {{commons|Lech Wałęsa}} * [http://www.ilw.org.pl/ Stofnun Lech Wałęsa (á pólsku)], einnig á [http://www.ilw.org.pl/english/index1en.html ensku] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061023150059/http://www.ilw.org.pl/english/index1en.html |date=2006-10-23 }} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = Forseti Póllands | frá = [[22. desember]] [[1990]] | til = [[22. desember]] [[1995]] | fyrir = [[Wojciech Jaruzelski]] | eftir = [[Aleksander Kwaśniewski]] }} {{Töfluendir}} {{Þjóðhöfðingjar Póllands}} {{Friðarverðlaun Nóbels}} {{stubbur|æviágrip|stjórnmál}} {{DEFAULTSORT:Wałęsa, Lech}} {{f|1943}} [[Flokkur:Forsetar Póllands]] [[Flokkur:Mannréttindafrömuðir]] [[Flokkur:Handhafar friðarverðlauna Nóbels]] [[Flokkur:Pólskir verkalýðsleiðtogar]] be7ad6f0i42kdrzs5nhfuta8fhemapq 1985482 1985481 2026-11-07T17:01:40Z TKSnaevarr 53243 /* Ferill */ 1985482 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra |forskeyti = |nafn = Lech Wałęsa |mynd = Lech Walesa - 2009.jpg |myndatexti1 = Wałęsa árið 2009. |titill = Forseti Póllands |stjórnartíð_start = [[22. desember]] [[1990]] |stjórnartíð_end = [[22. desember]] [[1995]] |forsætisráðherra = [[Tadeusz Mazowiecki]]<br>[[Jan Krzysztof Bielecki]]<br>[[Jan Olszewski]]<br>[[Waldemar Pawlak]]<br>[[Hanna Suchocka]]<br>[[Waldemar Pawlak]]<br>[[Józef Oleksy]] |forveri = [[Wojciech Jaruzelski]] |eftirmaður = [[Aleksander Kwaśniewski]] |fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1943|9|29}} |fæðingarstaður = [[Popowo]], [[Pólland]]i |þjóderni = [[Pólland|Pólskur]] |stjórnmálaflokkur = [[Borgaraflokkurinn (Pólland)|Borgaraflokkurinn]] (2001–) |maki = [[Mirosława Danuta Gołoś]] (g. 1969) |börn = 8 |verðlaun = [[File:Nobel prize medal.svg|15px]] [[Friðarverðlaun Nóbels]] |undirskrift = Lech Walesa Signature.svg }} '''Lech Wałęsa''' (f. 29. september 1943) var leiðtogi verkalýðsfélagsins [[Samstaða (pólskt verkalýðsfélag)|Samstöðu]] og forseti [[Pólland]]s frá [[22. desember]] [[1990]] til [[23. desember]] [[1995]]. Árið [[1983]] hlaut Wałęsa [[friðarverðlaun Nóbels]]. Wałęsa starfaði sem rafvirki í Lenín-skipasmíðastöðinni í [[Gdańsk]] frá árinu [[1967]] til [[1976]] og aftur í nokkra mánuði árið [[1980]]. Árið [[1969]] kvæntist Wałęsa Danuta Gołoś og eiga þau 8 börn. == Ferill == Wałęsa var dæmdur fyrir andfélagslega hegðun, vegna verkfalls sem hann efndi til árið [[1970]] og sat í eitt ár í fangelsi. Wałęsa var handsamaður nokkrum sinnum árið [[1979]] fyrir að skipuleggja samtök fjandsamleg ríkinu. Í águst 1980 varð Wałęsa að leiðtoga verkfallsmanna í Gdańsk og fylgdu verkamenn víðar um Pólland í kjölfar verkfallsmanna í Gdańsk með ólöglegum verkföllum. Í september heimilaði stjórn komúnista lögleg félagssamtök. Verkfallsmenn gerðu Samstöðu að löglegum samtökum og var Wałęsa kjörinn formaður Samstöðu. [[11. desember]] [[1981]] var Wałęsa auk ríflega 1.000 félagsmönnum í Samstöðu handsamaður. Þann [[13. desember]] [[1981]] lýsti [[Wojciech Jaruzelski]] því yfir að herlög giltu í landinu. Wałęsa losnaði ekki úr haldi fyrr en [[14. nóvember]] [[1982]]. Þó Wałęsa væri formlega titlaður verkamaður í skipasmíðastöðinni var hann í raun í stofufangelsi til ársins [[1987]]. Danuta kona Wałęsa tók við friðarverðlaunum Nóbels að honum fjarstöddum, andvirði verðlaunanna ánafnaði hann Samstöðu. Árið 1988 efndi Wałęsa enn á ný til verkfalls, að þessu sinni með það fyrir augum að Samstaða yrði viðurkennd á ný og fengi á ný sinn áður unna lögmæta sess sem verkalýðsfélag. Að átta dögum liðnum féllust stjórnvöld á að ræða við Samstöðu, viðræðurnar leiddu til þess að Samstaða varð viðurkennd sem verkalýðsfélag og efnt yrði til hálffrjálsra þingkosninga. Samstaða var sigurvegari þingkosninganna [[1989]]. Fyrir árslok 1989 hafði Wałęsa náð að mynda fyrstu ríkisstjórn í Varsjárbandalagslandi án þátttöku kommúnista. [[9. desember]] [[1990]] vann Wałęsa pólsku forsetakosningarnar. Hann var gagnrýndur í forsetatíð sinni og tapaði forsetakosningunum [[1995]] þrátt fyrir að hafa breytt Póllandi úr kommúnísku ríki með þvingandi stjórn og veikan efnahag í sjálfstætt lýðræðisríki með hagvexti. Í forsetakosningunum árið [[2000]] hlaut Wałęsa um 1% atkvæða. [[10. maí]] [[2004]] var alþjóðlegi flugvöllurinn í Gdańsk nefndur eftir Wałęsa; Gdańsk Lech Wałęsa-flugvöllur. == Tengill == {{commons|Lech Wałęsa}} * [http://www.ilw.org.pl/ Stofnun Lech Wałęsa (á pólsku)], einnig á [http://www.ilw.org.pl/english/index1en.html ensku] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061023150059/http://www.ilw.org.pl/english/index1en.html |date=2006-10-23 }} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = Forseti Póllands | frá = [[22. desember]] [[1990]] | til = [[22. desember]] [[1995]] | fyrir = [[Wojciech Jaruzelski]] | eftir = [[Aleksander Kwaśniewski]] }} {{Töfluendir}} {{Þjóðhöfðingjar Póllands}} {{Friðarverðlaun Nóbels}} {{stubbur|æviágrip|stjórnmál}} {{DEFAULTSORT:Wałęsa, Lech}} {{f|1943}} [[Flokkur:Forsetar Póllands]] [[Flokkur:Mannréttindafrömuðir]] [[Flokkur:Handhafar friðarverðlauna Nóbels]] [[Flokkur:Pólskir verkalýðsleiðtogar]] 8vznvbeb1olmme4vov21k3wqav38ijz 0 32109 1985496 1914964 2026-11-07T21:13:57Z ~2026-59454-68 122604 /* Sagan */ Leiðrétt innsláttarvilla. 1985496 wikitext text/x-wiki [[File:Grenjadarstadur.jpg|thumb|Grenjaðarstaður]] '''Grenjaðarstaður''' er fornt höfuðból, kirkjustaður og prestssetur í [[Aðaldalur|Aðaldal]] í [[Suður-Þingeyjarsýsla|Suður-Þingeyjarsýslu]]. Á Grenjaðarstað er reisulegur [[torfbær]] í [[Burstabær|burstabæjastíl]] og er elsti hluti hans byggður árið [[1865]] en búið var í bænum til [[1949]]. Hann er mjög stór, um 775 fermetrar. Þar er nú [[byggðasafn]] sem opnað var [[1958]]. == Sagan == Grenjaðarstaður var landnámsjörð samkvæmt því er segir í [[Landnáma|Landnámu]], og bjó þar landnámsmaðurinn [[Grenjaður Hrappsson]]. Grenjaðarstaður var höfðingjasetur til forna og þar bjó meðal annars [[Kolbeinn Sighvatsson]], sonur [[Sighvatur Sturluson|Sighvats Sturlusonar]]. Hann féll í bardaganum á [[Örlygsstaðabardagi|Örlygsstöðum]] [[1238]] en var jarðsettur á Grenjaðarstað. Grenjaðarstaður var eitt af bestu brauðum landsins. Var staðurinn lagður til jafns við [[Oddi (Rangárvöllum)|Odda]], sem þótti besta brauð í Sunnlendingafjórðungi. Átti staðurinn fjölda jarða auk hjáleigna, reka, laxveiði og önnur ítök en heimaland var mikið og gagnsamt. Á meðal presta á Grenjaðarstað má nefna [[Þorkell Guðbjartsson]] (d. 1483), [[Jón Pálsson Maríuskáld]] (d. 1471) og [[Sigurður Jónsson á Grenjaðarstað|Sigurð Jónsson]] (d. [[1595]]), son [[Jón Arason|Jóns biskups Arasonar]], sem gerði skrá um eignir biskupsstólsins á Hólum og eignir kirkna á Norðurlandi. Þá má nefna [[Gísli Magnússon (biskup)|Gísla Magnússon]] ([[1712]]-[[1779]]), síðar biskup á Hólum, sem lét byggja kirkjuna þar. Árið 1931 var Grenjaðarstað skipt í 5 býli og er prestssetrið nú aðeins fimmtungur jarðarinnar. == Byggðasafnið == [[File:Grenjadarstadur eldhus.jpg|thumb|Grenjaðarstaður - stóareldhúsið]] Byggðasafnið á Grenjaðarstað á sér nokkra forsögu og hefur margt fólk, bæði menn og konur, lagt þar hönd að verki. Bændafélag Þingeyinga setti á laggirnar nefnd veturinn 1950 til þess að athuga möguleika fyrir stofnun byggðasafns í Þingeyjarsýslu. Fljótlega var byrjað að safna munum. Eftir því sem að munum fjölgaði þá varð það ljóst að annað hvort þyrfti að byggja hús með ærnum kostnaði eða finna hentugt húsnæði sem þegar væri til. Á þessum tíma var gamli bærinn á Grenjaðarstað auður því nýtt íbúðarhús hafði verið byggt á staðnum. Tímans tönn hafði nagað torfveggina og þökin á bænum og þarfnaðist hann því töluverðra endurbóta. Sumarið 1955 var, fyrir forgöngu þáverandi þjóðminjavarðar,[[Kristján Eldjárn|Kristjáns Eldjárns]], hafin gagnger viðgerð á bænum, þar sem reynt var að færa hann í upprunalegt horf. [[Kristján Eldjárn]] bauð bæinn fram til þess að geyma muni byggðasafnins að viðgerð lokinni. Viðgerð tók sinn tíma en 9. júlí 1958 var bærinn formlega opnaður sem [[byggðasafn]]. Hafði þá verið komið fyrir nokkuð á annað þúsund munum í flestum húsum bæjarins sem fólkið í héraðinu hafði gefið til safnsins. == Heimild == {{commonscat|Grenjaðarstaður}} * [http://www.husmus.is/index.php?option=com_content&view=article&id=11&Itemid=44&lang=is Safnahúsið á Húsavík] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160427134721/http://husmus.is/index.php?option=com_content&view=article&id=11&Itemid=44&lang=is |date=2016-04-27 }} {{Stubbur|ísland|landafræði}} [[Flokkur:Söfn á Íslandi]] [[Flokkur:Kirkjustaðir í Suður-Þingeyjarsýslu]] 8mk2w71giknineyu93qoozot7z6snbq 0 33532 1985487 1977681 2026-11-07T18:29:45Z TKSnaevarr 53243 1985487 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | forskeyti = | nafn = George Washington | mynd = Gilbert Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg | myndatexti1 = Portrett af Washington eftir [[Gilbert Stuart]]. | myndastærð = 250px | titill= [[Forseti Bandaríkjanna]] | stjórnartíð_start = [[30. apríl]] [[1789]] | stjórnartíð_end = [[4. mars]] [[1797]] | vara_forseti = [[John Adams]] | forveri = ''Embætti stofnað'' | eftirmaður = John Adams | fæddur = [[22. febrúar]] [[1732]] | fæðingarstaður = Popes Creek [[Virginía (fylki)|Virginíu]], [[Breska Ameríka|bresku Ameríku]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1799|12|14|1732|2|22}} | dánarstaður = Mount Vernon, Virginíu, [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | þjóderni = [[Bandaríkin|Bandarískur]] | maki = [[Martha Dandridge]] (g. 1759) | stjórnmálaflokkur = | börn = | bústaður = | atvinna = | trúarbrögð = | háskóli = | starf = Herforingi, stjórnmálamaður |undirskrift =George Washington signature.svg }} '''George Washington''' ([[22. febrúar]] [[1732]] – [[14. desember]] [[1799]]) var hershöfðingi í Meginlandshernum sem sigraði [[Bretland|Breta]] í [[Bandaríska frelsisstríðið|bandaríska frelsisstríðinu]] og var síðar kjörinn fyrsti [[Forseti Bandaríkjanna|forseti]] [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]]. Hann sat tvö fjögurra ára kjörtímabil. Sem forseti var hann eindreginn [[lýðveldi]]ssinni og fylgjandi hlutleysi Bandaríkjanna í alþjóðastjórnmálum. Washington er einn [[Landsfeður Bandaríkjanna|„landsfeðra“ Bandaríkjanna]]. == Æska == George Washington fæddist [[22. febrúar]] árið [[1732]] í Popes Creek Plantation sem er við [[Potomac]] ána, núna betur þekkt sem Colonial ströndin í [[Virginía (fylki)|Virginíu]]. Afmælisdagur hans er frídagur í Bandaríkjunum. Washington er ættaður frá Sulgrave á [[England]]i en afi hans John Washington flutti til Virginíu árið [[1657]]. Faðir hans var Augustine „Gus“ Washington, plantekrueigandi og var með þræla en reyndi síðar að hefja járnnámugröft. Móðir George var Mary Ball Washington. Þegar að George var ellefu ára lést faðir hans. Eftir það varð eldri bróðir George, Lawrence Washington, hans fyrirmynd og var í hálfgerðu föðurhlutverki fyrir hann. Tengdafaðir bróður hans hafði einnig áhrif á hann. George hlaut ekki mikla menntun, mesta lagi sjö til átta ár og þá í formi einkakennslu frá föður sínum og bróðir og vinnu við landmælingar. Sautján ára varð hann opinber landmælingarmaður en það starf fékk hann í gegnum tengsl við mann að nafni Fairfax. Þetta starf var vel borgað svo hann gat farið að fjárfesta í landareignum, en hann átti land sem hann hafði erft eftir föður sinn. Um [[1750]] þjáðist Lawrence Washington af [[berklar|berklum]] og drógu þeir hann til dauða. Hann var þá aðstoðarhershöfðingi og eftir dauða hans skiptist sú staða uppí fjórar stöður og tók George við einni af þeim stöðum, sem var staða majórs í her Virginíu. Hann fékk stöðuna vegna tengsla bróður hans í Ohio fyrirtækinu. Á þessum tíma gekk George í [[Frímúrarareglan|Frímúrararegluna]] í [[Fredericksburg]]. == Stríðið gegn Frökkum og Indíánum == {{aðalgrein|Stríð Frakka og indjána}} Þegar [[Frakkland|Frakkar]] fóru að færa sig inn á landsvæði sem Bretar gerðu tilkall til og byggja þar virki og annað var Washington, þá 22 ára gamall, sendur til þess að krefjast þess að þeir drægju sig til baka. Þegar Frakkarnir neituðu var Washington gerður að aðstoðarofursta og hann sendur ásamt her til að hrekja Frakkana burt. Á leið sinni í virkið réðust menn Washingtons ásamt nokkrum [[Frumbyggjar Ameríku|amerískum frumbyggjum]] á franska njósnasveit. Sveitin hafði átt að vara virkið við ef Washington væri kominn inná franskt yfirráðasvæði. En Washington og menn hans drápu þá svo þeir gátu ekki varað Jumonville, foringja virkisins við. Snemma einn morguninn gerði hann ásamt 40 manna hersveit árás á virkið, án nokkurrar viðvörunnar. Flestir menn virkisins voru enn sofandi eða að undirbúa morgunmat. Nokkrir reyndu að ná til vopna sinna en voru snögglega yfirbugaðir. Eftir það byggði Washington og hans menn virkið Necessity. Það átti eftir að reynast gagnlaust síðar því þeir þurftu að gefast upp gegn stórum sveitum Frakka og frumbyggja. Frakkarnir vildu að Washington myndi skrifa undir skjal sem sagði að hann hafi ráðið Jumonville af dögum. Þeir sögðu að hann hafi verið þarna af diplómatískum ástæðum (frekar en hernaðarlegum). Washington var síðan sleppt og honum bannað að snúa aftur til [[Ohio]]. Þegar hann kom heim til Virginíu sagði hann sig úr hernum, í stað þess að vera lækkaður niður í kaftein. Árið [[1755]] gekk Washington þó til liðs við breska hershöfðingjann Edward Braddock þegar sá síðarnefndi gerði tilraun til þess að vinna Ohio aftur af Frökkum. Í orrustunni beið breski herinn mikinn ósigur og Braddock lést en Washington barðist af miklu hugrekki og stjórnaði undanhaldi hersins. Eftir stríðið þegar hann kom heim varð hann að hálfgerðri hetju meðal fólksins. == Stund milli stríða == Árið [[1759]], nánar tiltekið [[6. janúar]], kvæntist Washington Martha Dandridge Custis, ríkri ekkju frá Virginíu. Hún átti tvö börn úr fyrri hjónabandi, þau John Parke Custis, þekktur sem Jacky og Martha Parke Custis, þekkt sem Patsy. Washington ól þau upp sem sín eigin, enda átti hann engin börn og eignuðust þau Martha aldrei nein saman. Ástæða þess er ókunn en talið er að Washington hafi orðið ófrjór eftir að hann smitaðist [[bólusótt]]. En þrátt fyrir það gekk hjónaband þeirra vel. Við það að kvænast eiginkonu sinni eignaðist Washington þriðjung af 18.000 ekra landareign, eða eins og hann orðaði það í dagbók sinni: „Ég held að um 7000 skeppa af hveiti og 10000 skeppa af indíána korni er meira en nauðsyn á býlinu“. Hann var þó iðinn við að kaupa viðbótar ekrur í sínu eigin nafni og árið 1775 átti hann um 6.500 ekrur með yfir 100 þrælum. Sem stríðshetja og stór landeigandi var hann kosinn á landsbyggðar löggjafarþing. Washington var valinn einn af foringjum mótspyrnumanna, enda talinn mikil stríðshetja eftir 7 ára stríðið. Mótspyrnumenn vildu meðal annars fá viðskiptabann á Englendinga sem fluttu inn vörur þar til að Townshend tollurinn yrði afnuminn. Hann var svo valinn sem þingmaður á Meginlandsþingið. == Frelsisstríðið == [[File:Emanuel Leutze (American, Schwäbisch Gmünd 1816–1868 Washington, D.C.) - Washington Crossing the Delaware - Google Art Project.jpg|thumb|right|''Washington fer yfir Delaware'' þann 25. desember 1776, málverk eftir Emanuel Leutze (1851).]] Washington tók þátt í fyrsta og öðru Meginlandsþingunum á árunum [[1774]] – [[1775]]. Í fyrstu var hann hlynntur því að semja friðsamlega við Breta um ágreiningsmál varðandi stefnu þeirra í nýlendunum, en komst svo að þeirri niðurstöðu að slíkt væri ógjörningur.<ref>DeGregorio (2002): 6</ref> Í apríl 1775 kom Washington fyrir Meginlandsþingið í herbúningi og lýsti því yfir að hann væri tilbúinn í stríð. [[John Adams]] frá [[Massachusetts]] mælti með því að þingið skipaði Washington sem yfirmann hins nýstofnaða Meginlandshers, vegna fyrri hernaðarreynslu hans, og var það samþykkt einróma.<ref>DeGregorio (2002): 6</ref> Hann byrjaði á því að gera árás á [[Boston]]. Hann náði að hrekja Bretana til [[New Jersey]] þar sem þeir söfnuðust saman. Washington fór með menn sína til [[New York-borg|New York]] en Bretar gerðu þá árás á borgina. Washington beið ósigur í bardaganum og náði hann rétt svo að sleppa ásamt nokkrum manna sinna. Mikil óvissa ríkti um framtíð Meginlandshersins en sú óvissa hvarf þegar að Washington gerði gagnárás á [[Trenton]], New Jersey og fylgdi þeirri árás eftir með óvæntri árás á [[Princeton (New Jersey)|Princeton]]. Þessir óvæntu sigrar urðu til þess að Bretar hröktust frá New Jersey til New York. Næst réðust Bandaríkjamenn á Germantown í [[Philadelphia|Philadelphiu]] og [[Hudsonfljót|Hudson River]]. Árið 1776 leiddi Washington annan herinn í átt að Germantown en skipði undirforingja sínum að gera árás á Hudson River með hinum hernum. Árás Washingtons misheppnaðist en árásin á Hudson River heppnaðist svo að Bretar misstu einn af tveim herjum sínum. Þetta leiddi til þess að Frakkar, [[Spánn|Spánverjar]] og [[Holland|Hollendingar]] drógust inn í stríðið. Eftir að Washington missti Philadelphiu í hendur Breta árið [[1777]] fóru ýmsir þingmenn að þrýsta á um að Washington yrði sviptur stjórn hersins en herinn stóð á bakvið hann svo ekkert varð af því. Eftir að Frakkar komu inní stríðið fóru Bretar að ókyrrast svo þeir yfirgáfu Philadelphiu og héldu með alla heri sína í Bandaríkjunum til New York árið 1778. Á leiðinni þangað gerði Washington margar árásir á þá. Þegar þangað var komið umkringdi hann Bretana inni í New York og sat um þá. Árið [[1781]] gerði Washington ásamt Frökkum árás á borgina sem endaði með uppgjöf breska hersins [[17. október]] sama ár. Eftir stríðið sagði Washington af sér sem yfirhershöfðingi. Hann var þó ekki sestur í helgan stein því árið 1787 fór hann á stjórnarskipulagsþingið og var þar kosinn fyrsti forseti Bandaríkjanna. [[Mynd:General George Washington Resigning his Commission.jpg|thumb|right|Washington segir af sér sem yfirhershöfðingi á málverki eftir John Trumbull (1824).]] == Forsetaembætti == Eftir að hafa verið kosinn fyrsti forseti Bandaríkjanna, og sá eini sem kosinn hefur verið einróma, var Washington settur inn í embætti forseta, þann [[30. apríl]] árið [[1789]]. Fyrsta löggjafaþing Bandaríkjanna skipaði fyrir að hann fengi greidd 25.000 dali á ári, en það þótti mjög mikið á þeim tíma. Þá þegar mjög auðugur samþykkti Washington þessi laun, enda hefði annað þótt óviðeigandi og hneykslanlegt. Hann gætti þess að mæta á allar viðhafnir og athafnir til að undirstrika lýðræðið og láta ekki bendla titilinn við evrópskt konungsdæmi. Hann tilheyrði ekki neinum stjórnmálaflokki en undirmenn hans skiptust þó í tvo flokka. Sem forseti skipaði Washington fyrstu ríkisstjórnina og fyrsta hæstaréttinn í Bandaríkjunum. Varaforseti hans bæði kjörtímabilin var [[John Adams]], sem varð svo annar forseti Bandaríkjanna. Á meðal ráðherra í ríkstjórn hans var [[Thomas Jefferson]] sem gegndi stöðu utanríkisráðherra, en hann varð einnig forseti síðar. Washington tilnefndi ráðherra í ríkisstjórn sína og hlutu þeir allir samþykki þingsins, ekki síst vegna þeirrar virðingar sem Washington naut á meðal þingmanna. Með þessu var sett mikilvægt fordæmi því sú hefð hefur haldist síðan að tilnefningar forseta í ráðherrastöður eru vanalega samþykktar af þinginu án mikillar mótstöðu.<ref> DeGregorio (2002): 9.</ref> Washington var líka einn af tveimur forsetum Bandaríkjanna sem sá sjálfur um stjórn hersins, hinn var [[James Madison]] árið [[1812]]. Í alþjóðamálum var Washington óhlutdrægur gagnvart stríðandi Evrópuþjóðum. Árið [[1793]], þegar stríð geisaði á milli [[Frakkland]]s annars vegar og [[Bretland]]s, [[Austurríki]]s, [[Prússland]]s, [[Sardinía|Sardiníu]] og [[Holland]]s hins vegar, lýsti hann yfir hlutleysi Bandaríkjanna.<ref> DeGregorio (2002): 10.</ref> Washington sat tvö kjörtímabil, en neitaði að sitja það þriðja því honum fannst tími til að fá nýtt blóð inn. Washington þótti mjög góður stjórnandi á forsetatímabili sínu, höndlaði öll mál vel og þótti réttlátur í ákvörðunum. == Starfs- og ævilok == Eftir að hafa setið 2 kjörtímabil sem forseti settist Washington í helgan stein á býlinu sínu Mount Vernon. Þar fór hann að rækta landið sitt og brugga viskí en einnig eru til sögusagnir um að hann hafi ræktað hamp. Árið 1798 var hann svo skipaður allsherjarhershöfðingi, hæstu stöðu innan hersins, en tilgangurinn með því var að senda viðvörun til Frakka sem íhuguðu stríð gegn þeim. Ári síðar, 1799 fékk Washington slæmt kvef sem að dró hann til dauða. Hann lést 14. desember 1799. Hans síðustu orð voru: „Tis Well“. == Minnismerki == Til eru mörg minnismerki og minnisvarðar um George Washington. Þeirra frægust eru höggmyndin af honum á [[Rushmore-fjall]]i og andlit hans sem prýðir [[Bandaríkjadollari|eins dalar seðilinn]]. Afmælisdagur hans er allsherjar frídagur í Bandaríkjunum og er [[Washington, D.C.|höfuðborg landsins]] nefnd í höfuðið á honum. == Neðanmálsgreinar == {{reflist}} == Heimildir == DeGregorio, William A., ''The Complete Book of U.S. Presidents'' (New York: Gramercy Books, 2002). {{commons|George Washington|George Washington}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Forseti Bandaríkjanna]] | frá = 1789 | til = 1797 | fyrir = Enginn | eftir = [[John Adams]] }} {{Töfluendir}} {{Forsetar Bandaríkjanna}} {{fd|1732|1799}} {{DEFAULTSORT:Washington, George}} [[Flokkur:Bandarískir herforingjar]] [[Flokkur:Forsetar Bandaríkjanna|Washington, George]] [[Flokkur:Herforingjar í bandaríska frelsisstríðinu]] [[Flokkur:Landsfeður Bandaríkjanna]] czv4y2hcs27verb8gu40x2dnvqw1wgq 0 55121 1985514 1975602 2026-11-08T09:49:40Z CommonsDelinker 1159 Skipti út Mikola_II.jpg fyrir [[Mynd:Nicholas_II,_Russian_Emperor.jpg]] (eftir [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] vegna þess að: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error)). 1985514 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = [[Rússneska keisaradæmið|Keisari Rússlands]] | ætt = [[Rómanovættin|Holstein-Gottorp-Rómanov-ætt]] | skjaldarmerki = Lesser CoA of the empire of Russia.svg | nafn = Nikulás 2. | mynd = Nicholas II, Russian Emperor.jpg | skírnarnafn = Níkolaj Aleksandrovítsj Rómanov | fæðingardagur = 18. maí 1868 | fæðingarstaður = [[Alexandershöll]], [[Tsarskoje Selo]], [[Sankti Pétursborg]], [[Rússaveldi]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1918|7|17|1868|5|18}} | dánarstaður = [[Jekaterínbúrg]], [[Sovétlýðveldið Rússland|rússneska sovétlýðveldinu]] | grafinn = Dómkirkja Péturs og Páls, Sankti Pétursborg, Rússlandi | ríkisár = 1. nóvember 1894 – 15. mars 1917 | undirskrift = Nicholas II Signature.svg | faðir = [[Alexander 3. Rússakeisari]] | móðir = [[María Fjodorovna]] | maki = [[Alexandra af Hessen]] | titill_maka = Keisaraynja | börn = [[Olga Níkolajevna stórhertogaynja|Olga]], [[Tatjana Níkolajevna stórhertogaynja|Tatjana]], [[María Níkolajevna stórhertogaynja|María]], [[Anastasía Níkolajevna stórhertogaynja|Anastasía]], [[Aleksej Níkolajevítsj krónprins|Aleksej]] }} '''Nikulás 2.''' (rússneska: Николай II Александрович Романов; umritað ''Níkolaj II Aleksandrovítsj Romanov''; [[18. maí]] [[1868]] – [[17. júlí]] [[1918]]) var [[Rússakeisari]] af [[Rómanovættin]]ni. Hann var keisari á árunum 1894–1917, og var síðasti keisari Rússa. Á valdatíð hans hnignaði Rússaveldi mjög og hrundi loks í iðu efnahagsvanda, hernaðarósigra og byltinga. Vegna ofsókna gegn Gyðingum, ofbeldis gegn pólitískum andófsmönnum og hlutdeildar hans í [[Stríð Rússlands og Japans|stríðinu við Japani]] kölluðu andstæðingar Nikulásar hann „Nikulás blóðuga“.<ref>Woods, Alan (1999) [http://www.marxist.com/bolshevism-old/part2-4.html "The First Russian Revolution"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161215130548/http://www.marxist.com/bolshevism-old/part2-4.html |date=2016-12-15 }} in ''Bolshevism: The Road to Revolution by Alan Woods'', Well Red Publications</ref> Sagnfræðingar á tímum [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] drógu upp mynd af Nikulási sem veiklunda, óhæfum leiðtoga sem átti sök á fjölda hernaðarósigra og dauða milljóna þegna sinna.<ref>[http://www.bbc.com/news/world-europe-18592372 Tsar Nicholas - exhibits from an execution]. BBC News. Martin Vennard. 27. júní 2012. Sótt 8. ágúst 2017.</ref> Rússland var gersigrað í [[Stríð Rússlands og Japans|stríði við Japan]] á árunum 1904–05 og Eystrasaltsflota þess var sökkt í [[Orrustan við Tsushima|sjóorrustu við Tsushima]]. Veldið glataði áhrifastöðu sinni í [[Mansjúría|Mansjúríu]] og [[Kóreuskagi|Kóreu]]. Rússar gengu á svipuðum tíma í bandalag við Bretland til þess að hafa hemil á tilraunum [[Þýska keisaraveldið|Þjóðverja]] til að auka áhrif sín í [[Mið-Austurlönd|Miðaustrinu]]. Þar með var endi bundinn á „[[Stórleikurinn|leikinn mikla]]“ milli Bretlands og Rússlands. Nikulás lét setja her Rússaveldis í viðbragðsstöðu eftir að [[Frans Ferdinand erkihertogi]], erfðaprins [[Austurríki-Ungverjaland|austurrísk-ungverska keisaraveldisins]], var skotinn til bana í [[Sarajevó]] þann 30. júlí 1914. Þetta leiddi til þess að [[Þýska keisaradæmið|Þýskaland]] lýsti Rússum stríði á hendur þann 1. ágúst sama ár. Talið er að um 3.300.000 Rússar hafi verið drepnir í [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldinni]].<ref>Urlanis, Boris (2003). ''Wars and Population''. University Press of the Pacific.</ref> Ófarir rússneska keisarahersins, vanhæfni miðstjórnar hans á stríðstímum ásamt matarskorti heima við stuðlaði að falli Rómanovættarinnar. Eftir [[Rússneska byltingin 1917|febrúarbyltinguna]] árið 1917 neyddist Nikulás til að segja af sér sem keisari. Nikulás var settur í stofufangelsi í [[Tobolsk]] ásamt fjölskyldu sinni síðla sumars árið 1918. Þann 30. apríl 1918 voru Nikulás, Alexandra og börn þeirra framseld Úralsovétinu í [[Jekaterínbúrg]] ásamt hinum föngunum þann 23. maí. Með samþykki [[Vladímír Lenín|Leníns]] og annarra forsprakka [[Bolsévikar|Bolsévikanna]] voru Nikulás og fjölskylda hans tekin af lífi nóttina 16. – 17. júlí 1918. Árið 1981 gerði [[rússneska rétttrúnaðarkirkjan]] utan Rússlands Nikulás og fjölskyldu hans að píslarvottum.<ref>A Reader's Guide to Orthodox Icons [https://iconreader.wordpress.com/2011/07/17/the-icons-that-canonized-the-holy-royal-martyrs/ ''The Icons that Canonized the Holy Royal Martyrs'']</ref><ref>New York Times (2000) [https://www.nytimes.com/2000/08/15/world/nicholas-ii-and-family-canonized-for-passion.html ''Nicholas II And Family Canonized For Passion'']</ref> ==Æviágrip== Að undirlagi [[María Fjodorovna|móður sinnar]] fékk Nikulás uppeldi í enskum stíl. Hann hlaut hermenntun undir leiðsögn hershöfðingjans Grígoríj Danílovítsj og varð fyrir tilstilli hans fyrir áhrifum frá slavneskri dulspeki.<ref name="Svensk uppslagsbok 1145">Carlquist, Gunnar, red (1937). Svensk uppslagsbok. Bd 19. Malmö: Svensk Uppslagsbok AB. bls. 1145.</ref> [[Konstantín Pobedonostsev]], umsjónarmaður rússnesku kirkjunnar, kenndi Nikulási að sem keisari af Guðs náð væri það heilagt verkefni hans að ríkja yfir Rússlandi með alræði og rétttrúnaði.<ref name="Den store danske">{{cite web|title=Nikolaj 2.|url=https://www.denstoredanske.dk/Geografi_og_historie/Rusland_og_Centralasien/Ruslands_historie/Rusland_1815-1917/Nikolaj_2|work=Den store danske|publisher=Gyldendals|date=25. janúar 2014}}</ref> Nikulás vissi mjög lítið um rússneska landafræði, en hann byrjaði stuttu fyrir dauða döður síns að ferðast um [[Síbería|Síberíu]] og heimsótti jafnvel [[Japan]]. Heimsókn hans til Japan lauk með því að japanskur ofstækismaður reyndi að myrða Nikulás.<ref name="Svensk uppslagsbok 1145"/> Nikulás varð erfingi að rússnesku krúnunni eftir að afi hans, [[Alexander 2. Rússakeisari]], var myrtur þann 12. mars 1881. Á valdatíð sinni hélt [[Alexander 3. Rússakeisari|Alexander 3.]], faðir Nikulásar, syni sínum utan við stjórnmálin.<ref name="PH">Max Engman (26. október 2010). ”[https://popularhistoria.se/artiklar/nikolaj-ii-imperiet-som-foll/ Nikolaj II & imperiet som föll]”. Populär Historia.</ref> ===Nikulás og Raspútín=== [[Mynd:1904-1905peterhof.jpg|thumb|left|Nikulás 2. ásamt fjölskyldu sinni.]] Nikulás 2. varð keisari þann 1. nóvember árið 1894 eftir að faðir hans lést. Faðir hans lést fyrir aldur fram og því var Nikulás illa undirbúinn fyrir starfið. Fyrr sama ár, þann 20. apríl, hafði Nikulás trúlofast [[Alexandra af Hessen|Alexöndru af Hessen]] þrátt fyrir að vera varaður við ráðahagnum. Þau gengu í hjónaband þann 21. nóvember eftir að hún hafði skipt um trú og gengið í [[Rússneska rétttrúnaðarkirkjan|rússnesku rétttrúnaðarkirkjuna]].<ref name="NF band 19">[http://runeberg.org/nfbs/0557.html Nikolaus II Aleksandrovitj] i Nordisk familjebok (andra upplagan, 1913)</ref> Þau eignuðust fjórar dætur og einn son. Sonurinn [[Aleksej Níkolajevítsj krónprins|Aleksej Níkolajevítsj]] veiktist snemma af [[dreyrasýki]] sem hann erfði frá móður sinni. Nikulás og kona hans buðu predikaranum og dulspekingnum [[Grígoríj Raspútín]] að hlúa að syni þeirra. Þar sem Aleksej náði nokkrum bata í umsjá Raspútíns varð Raspútín mjög náinn keisarafjölskyldunni og hafði talsverð áhrif á stefnumál þeirra. Alexandra leit á bata Aleksejs sem sönnun fyrir því að Raspútín væri heilagur maður og átti alla ævi eftir að styðja hann og brást öskureið við þegar hann var gagnrýndur.<ref>Massie, Robert K. (1967). ''Nicholas and Alexandra''.</ref> ===Stríðið við Japani og byltingin 1905=== Þegar Nikulás var krýndur í [[Moskva|Moskvu]] árið 1896 hófst uppþot í mannfjöldanum og um 3.000 manns voru troðin undir fótum múgsins í æsingnum. Þetta þótti illur fyrirboði um valdatíð Nikulásar. Sem keisari reyndi Nikulás að halda frið en tókst ekki að koma í veg fyrir [[Stríð Rússa og Japana|stríð við Japan]] árið 1904.<ref name="Svensk uppslagsbok 1146">Carlquist, Gunnar, red (1937). Svensk uppslagsbok. Bd 19. Malmö: Svensk Uppslagsbok AB. bls. 1146.</ref> Afgerandi ósigur Rússa í þessu stríði leiddi til þess að [[Rússneska byltingin 1905|bylting hófst árið 1905]]. Eftir byltinguna neyddist Nikulás til að koma á stjórnarskrárumbótum til að takmarka eigin völd, en þessar breytingar voru flestar teknar til baka næstu árin.<ref name="Svensk uppslagsbok 1146"/> Í janúar árið 1905 létust um þúsund manns sem mótmæltu keisaranum í [[Odessa]] á hinum svokallaða „blóðuga sunnudegi“.<ref>[[Eva Ström]], ''Edith Södergran'', [[Natur & Kultur]], 1994</ref> Nikulás fór í ýmsar fleiri utanríkisferðir á valdatíð sinni og ráðfærði sig oft við frænda sinn, [[Vilhjálmur 2. Þýskalandskeisari|Vilhjálm 2. Þýskalandskeisara]]. Vilhjálmur reyndi að semja við Nikulás til að stofna þýsk-rússneskt bandalag en rússneska ríkisstjórnin, sem var þegar í bandalagi við Frakkland, hafnaði þessum tillögum. ===Ofsóknir gegn Gyðingum 1903–1906=== Dagblaðið ''Bessarabets'', sem birti áróður gegn rússneskum [[Gyðingar|Gyðingum]], fékk fjárstyrk frá [[Vjatsjeslav von Pleve]], innanríkisráðherra Rússlands.<ref>{{cite web |url = http://www.friends-partners.org/partners/beyond-the-pale/english/36.html |title = Beyond the Pale: The Pogroms of 1903–1906 |accessdate = 17 July 2008 |archive-date = 22 apríl 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190422124845/http://www.friends-partners.org/partners/beyond-the-pale/english/36.html |url-status=dead }}</ref> Áróðurinn ýtti undir skipulegar ofsóknir, eða ''[[pogrom]]'', gegn Gyðingum. Ríkisstjórn Nikulásar fordæmdi ofsóknirnar opinberlega og handtók sökudólgana. Í einrúmi lýsti Nikulás þó yfir aðdáun á fremjendum ''pogromsins'' og leit á [[Gyðingahatur]] sem verkfæri til þess að sameina Rússa að baki stjórn sinni.<ref>Figes, Orlando (1996), ''[[A People's Tragedy]]'', bls. 197–8</ref> Alræmdasta áróðursritið gegn Gyðingum sem birtist í rússneskum dagblöðum á þessum tíma var bókin ''[[Gjörðabækur öldunga Zíons]]'', sem átti eftir að verða eitt áhrifamesta rit Gyðingahatara næstu öldina. Ritið gaf sig út fyrir að vera samantekt á leynilegri áætlun Gyðinga til að leggja undir sig heiminn og kollvarpa kristnu samfélagi. Forsætisráðherra Nikulásar, [[Pjotr Stolypín]], skipaði árið 1908 rannsókn á uppruna ritsins, þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að það væri fölsun sem hefði upphaflega birst í [[París]] í kringum aldamótin.<ref>{{Citation|url=http://www.fedorov.ru/stolypin.html|title=Попытка П. Столыпина решить "еврейский вопрос" |first=Borís|last=Fjodorov|language=ru|place=[[Rússland]]|access-date=2006-11-23|archive-date=2012-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210161318/http://www.fedorov.ru/stolypin.html|url-status=dead}}.</ref> Þegar Nikulási var tilkynnt um niðurstöðurnar skipaði hann að ''Gjörðabækurnar'' skyldu teknar úr umferð þar sem ekki væri hægt að „verja góðan málstað með slæmum aðferðum“.<ref name=Burtsev1938>{{Citation|publisher=Jewniverse|language=ru|chapter-url=https://www.jewniverse.ru/RED/Burtsev/BPSM-1-4.htm|place=Paris|title=The Protocols of the Elders of Zion: A Proved Forgery|first=Vladímír|last=Búrtsev|author-link=Vladimir Burtsev|year=1938|page=106|chapter=4}}.</ref> Þrátt fyrir þá tilskipun var dreifingu ritsins haldið áfram<ref name=Kadzhaya>{{Cite web|url=http://www.newtimes.ru/eng/detail.asp?art_id=470|title= The Fraud of a Century, or a book born in hell|archive-url= https://web.archive.org/web/20051217032523/http://www.newtimes.ru/eng/detail.asp?art_id=470|archive-date =December 17, 2005|first=Valery|last=Kadzhaya}}.</ref> og Nikulás las síðar sjálfur úr ''Gjörðabókunum'' fyrir fjölskyldu sína eftir að þeim var steypt af stóli.<ref>{{Cite news |date=26 October 2018 |title=Five myths about the Romanovs |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/outlook/five-myths/five-myths-about-the-romanovs/2018/10/26/9e7a6d30-d868-11e8-83a2-d1c3da28d6b6_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230308134609/https://www.washingtonpost.com/outlook/five-myths/five-myths-about-the-romanovs/2018/10/26/9e7a6d30-d868-11e8-83a2-d1c3da28d6b6_story.html |archive-date=8 March 2023}}</ref> Staða keisarans versnaði til muna eftir að Stolypín var myrtur í Kænugarði árið 1911. Í kjölfar Stolypíns fylgdi röð veikburða ráðherra og áhrif Raspútíns á keisarann jukust. Bæði rússneska alþýðan og rússneska aðalstéttin hötuðust við Raspútín og vinskapur hans við keisarafjölskylduna dró mjög úr vinsældum hennar. Morðingi Stolypíns hafði verið Gyðingur en Nikulás undirritaði lög sem komu í veg fyrir að uppþot gegn Gyðingum brytust úr í kjölfar morðsins.<ref>Massie, Robert K. ''Nicholas and Alexandra'' (1967) bls. 228</ref> ===Fyrri heimsstyrjöldin=== Í byrjun [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldarinnar]] var Nikulás tregur til að vígbúast en hann skipaði rússneska hernum loks að taka sér viðbragðsstöðu til þess að vernda sjálfstæði [[Serbía|Serbíu]], bandamanns Rússa á [[Balkanskagi|Balkanskaga]], eftir að [[Austurríki-Ungverjaland]] gerði sig líklegt til að gera þar innrás í kjölfar morðsins á [[Frans Ferdinand]] erkihertoga í Sarajevó. Rússneski herinn var illa undirbúinn fyrir stríðið.<ref name=tames>Tames, Richard (1972). ''Last of the Tsars''. London: Pan Books Ltd.</ref> Rússar unnu marga sigra gegn Austurríki-Ungverjalandi og [[Tyrkjaveldi]] í stríðinu en áttu ekki roð við her Þjóðverja. Eftir afgerandi ósigur Rússa gegn Þjóðverjum í [[Orrustan við Tannenberg|orrustunni við Tannenberg]] var her Rússa rekinn inn á landsvæði Rússaveldis og neyddist til að há [[þreytistríð]] gegn Þjóðverjum. Nikulás bætti ekki úr skák þegar hann gerðist sjálfur yfirforingi rússneska hersins og var því persónulega kennt um ófarir Rússa á vígvellinum.<ref>King, Greg and Wilson, Penny (2003) ''The Fate of the Romanovs, John Wiley & Sons''.</ref> Snemma árs 1917 var Rússland að hruni komið. Herinn hafði kvatt um 15 milljónir manna í raðir sínar og haft vinnuafl af landbúnaðinum. Því hafði matarverð hækkað upp úr öllu valdi: Egg kostaði fjórum sinnum meira en árið 1914 og smjör fimm sinnum meira. Veturinn var harður og járnbrautarkerfi Rússlands stóð ekki undir stöðugum sendingum neyðarbirgða á víglínurnar.<ref name=tames/> ===Afsögn, fangavist og aftaka Nikulásar=== [[Mynd:Nikolaus II. (Russland).jpg|thumb|right|Ein síðasta myndin sem tekin var af Nikulási árið 1917, eftir að hann sagði af sér.]] Nikulás sagði af sér eftir [[Febrúarbyltingin|febrúarbyltinguna]] árið 1917. Hann ætlaðist til þess að bróðir sinn, [[Mikael stórhertogi]], yrði keisari í hans stað en Mikael þáði ekki krúnuna nema með því skilyrði að kosið yrði um það á stjórnlagaþingi. Nikulás vildi fara með fjölskyldu sína í útlegð til Bretlands en [[Georg 5.]] Bretlandskonungur, frændi Nikulásar, óttaðist að það gæti espað upp byltingarmenn í Bretlandi ef Nikulás settist þar að og taldi því ríkisstjórn sína af því að veita keisaranum fyrrverandi hæli.<ref>Rose, Kenneth, ''King George V'' (1983) bls. 210.</ref> Í ágúst árið 1917 lét ríkisstjórn [[Aleksandr Kerenskíj|Aleksandrs Kerenskíj]] flytja Nikulás og keisarafjölskyldunna til [[Tobolsk]] í Úralfjöllum. Ætlunin var að flytja keisarafjölskylduna út úr landinu í gegnum Japan þegar voraði næsta ár en í nóvember var [[Októberbyltingin|Kerenskíj-stjórninni steypt af stóli]] og [[Bolsévikar]] tóku við stjórnartaumunum. Þann 30. apríl 1918 lét [[Lenín]] flytja fjölskylduna til borgarinnar [[Jekaterínbúrg]] þar sem þau dvöldu í fangavist í Ípatjev-setri. Þann 17. júlí var keisarafjölskyldan vakin kl. 2 um nótt. Þau voru leidd niður í kjallara Ípatjev-setursins með þeirri tylliástæðu að [[Hvíti herinn|her hvítliða]] nálgaðist Jekaterínbúrg og gæti gert árás á setrið.<ref name="Nicholas 1998">''Nicholas & Alexandra – The Last Imperial Family of Tsarist Russia'', Booth-Clibborn Editions, 1998.</ref> Nikulás, kona hans og öll börn þeirra voru þar skotin til bana að undirlagi miðstjórnar Bolsévikaflokksins. ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Alexander 3. Rússakeisari|Alexander 3.]] | titill=[[Rússakeisari]] | frá=[[1894]] | til=[[1917]] | eftir=Enginn }} {{Töfluendir}} {{Rússakeisarar}} {{fd|1868|1918}} [[Flokkur:Dýrlingar rétttrúnaðarkirkjunnar]] [[Flokkur:Konungar Póllands]] [[Flokkur:Rómanov-ætt]] [[Flokkur:Rússakeisarar]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í fyrri heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Stórfurstar Finnlands]] g6bq9yvs523pbb7ipitkntwn6gcuocg 0 67126 1985518 1639984 2026-11-08T11:41:37Z Berserkur 10188 1985518 wikitext text/x-wiki '''Broadway''' var [[skemmtistaður]] í [[Ármúli|Ármúla]] í [[Reykjavík]]. Staðurinn var stofnaður af [[Ólafur Laufdal|Ólafi Laufdal]] árið 1981 við [[Álfabakki|Álfabakka]] í [[Breiðholt]]i en flutti 1987 í nýbyggt [[Hótel Ísland (Ármúla)|Hótel Ísland]] við Ármúla <ref>[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-11-08-manstu-eftir-broadway-491985 Manstu eftir Broadway?] Rúv, sótt 8. nóvember 2026</ref>. Staðurinn lokaði árið 2014. Á Broadway voru haldnar ýmsar samkomur, skemmtanir, árshátíðir, verðlaunaafhendingar og tónleikar. Meðal erlendra listamanna sem tróðu þar upp voru [[Tom Jones]], [[Jerry Lee Lewis]], [[Fats Domino]], [[The Shadows]], [[The Strokes]], [[Nick Cave]] og [[Rod Stewart]].<ref>[http://www.visir.is/g/2014703299953 Broadway kveður fyrir fullt og allt] Vísir, skoðað 8. mars 2019</ref> ==Tenglar== * [https://web.archive.org/web/20070118174527/http://www.broadway.is/ Vefur Broadway (árið 2007)] == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur|fyrirtæki}} [[Flokkur:Íslenskir skemmtistaðir]] {{s|1981}} [[Flokkur:Lagt niður 2014]] 1v5mbqm3zbmeteiq72j4i8xigr806o0 0 69873 1985501 1980420 2026-11-07T21:33:12Z ~2026-59454-68 122604 /* */ Leiðrétt innsláttarvilla. 1985501 wikitext text/x-wiki [[Mynd:UCL Portico Building.jpg|thumb|250px|Aðalbygging UCL.]] '''University College London''' (skammstafaður sem '''UCL''') er fjöldeilda [[háskóli]] á [[Bretland]]i staðsettur aðallega í [[London]]. Hann er hluti [[Háskólinn í London|Háskólans í London]], og var stofnaður árið [[1826]] sem ''London University''. UCL var fyrsti háskóli í London og var sá fyrsti á Bretlandi sem stofnaður var á veraldlegum grundvelli. Hann var líka fyrsti háskólinn til að viðurkenna fólk án tilits til kynþáttar, stéttar, trúar eða kyns.<ref>{{cite web |url=http://www.fulbright.co.uk/fulbright-awards/for-us-citizens/postgraduate-student-awards/university-partners/ucl |title=Geymd eintak |access-date=2009-09-08 |archive-date=2009-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090309060847/http://www.fulbright.co.uk/fulbright-awards/for-us-citizens/postgraduate-student-awards/university-partners/ucl |url-status=dead }}</ref> Árið [[1836]] stofnsettu London University og [[King's College London]] „háskólann í London“ og þá var UCL gefið núverandi nafn. Löngu hefur verið mikið keppni milli UCL og King's þó að þeir séu meðlimir í sama háskólanum. Enda þótt UCL sé hluti háskólans í London er hann hliðstæður við frístandandi, sjálfstæða og fjármagnaða á óháðan hátt háskóla því hann úthlutar gráður hann sjálfir. Í dag starfa um það bil 8.000 manns við skólann og nemendur eru 22.000. Skólinn er stærri en aðrir háskólar á Bretlandi. Árið [[2008]] var velta UCL 635 milljónir [[breskt pund|breskra punda]] og var hrein eign hans 581 milljónir breskra punda. Núverandi yfirmaður og forseti UCL er prófessor [[Malcolm Grant]]. UCL er eini háskólinn á Bretlandi þar sem hægt er að læra [[íslenska|íslensku]].<ref>{{vefheimild|url=http://www.ucl.ac.uk/selcs/undergraduate/programme-diets/scandinavian-diets/icelandic|titill=UCL - BA Icelandic|árskoðað=2011|mánuðurskoðað=6. febrúar}}</ref> == Staðsetning == [[Mynd:University_College_London_-quadrant-11Sept2006_(1).jpg|thumb|200px|Aðalbygging UCL sumarið 2006.]] UCL er staðsettur í [[Bloomsbury]] í [[Mið-London]]. [[Aðalbygging UCL|Háskólalóðin]] er við [[Gower Street]] og það eru líka aðrar byggingar í eigu UCL um London. Háskólalóðin við Gower Street inniheldur aðal- og vísindabókasöfn, tungumáladeildir, sagnfræðadeildir, [[Bloomsbury-leikhúsið]], líffræði- og eðlisfræðideildir og [[Petrie Museum of Egyptian Archaeology]]. Annar hópur bygginga við Gordon Street og [[Gordon Square]] hýsir [[Fornleifafræðastofnun]]ina, efnifræðadeild, heimspekideild, [[The Bartlett]] borgarfræðaskóla og [[School of Slavonic and East European Studies]] (SSEES).<ref>{{cite web |url=http://www.ucl.ac.uk/about-ucl/location/maps |title=Geymd eintak |access-date=2009-09-08 |archive-date=2008-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527180840/http://www.ucl.ac.uk/about-ucl/location/maps |url-status=dead }}</ref> Nokkrar aðrar stofnanir eru staðsettar á svæðinu sem umkringir UCL, eins og [[Þjóðbókasafn Bretlands]], [[Þjóðminjasafn Bretlands]], [[Royal Academy of Art]], [[British Medical Association]] og [[Wellcome Trust]]. Nálægt liggja margir skólar og stofnanir háskólans í London, eins og [[School of Oriental and African Studies|SOAS]], [[Birkbeck, University of London|Birkbeck]], [[háskólinn í London|Háskólann í London]], [[Institute of Education]], [[School of Advanced Study]] og [[Senate House-bókasafn]]ið sem hýsir rannsóknarsöfn háskólans í London um listir, fornmenntir og þjóðfélagsvísindi. Allir nemendur sem taka gráður hjá UCL og allt starfsfólk háskólans hefur aðgang að þessu bókasafni og innihaldinu þess. Næsta [[neðanjarðarlestakerfi Lundúnaborgar|neðanjarðarlestarstöðin]] við UCL-háskólalóðina er [[Euston Square-neðanjarðarlestarstöð|Euston Square]]. Hinar nærliggjandi lestarstöðvar eru [[Warren Street-neðanjarðarlestarstöð|Warren Street]], [[Russell Square-neðanjarðarlestarstöð|Russell Square]] og [[Euston-lestarstöð|Euston]]. == Saga == [[Mynd:Jeremy Bentham Auto-Icon.jpg|thumb|200px|Lík Jeremy Bentham í fötum sínum.]] UCL var stofnaður árið 1826 undir heitinu ''London University'' sem [[veraldarhyggja|veraldlegt]] val á móti [[Oxford-háskóli|Oxford]] og [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]]. Því er hann kallaður þriðji elsti háskólinn á [[England]]i enda þótt aðrir háskólar reyni stundum að eigna sér það sæti. Heimspekingurinn [[Jeremy Bentham]] er talinn að vera frumkvöðull að stofnun háskólans en hann átti enga hlutdeild í sköpuninni sinni. Hugtök Jeremy Bentham blésu stofnendunum [[James Mill]] (1773-1836) og [[Henry Brougham]] (1778-1868) í brjóst og mótaði sköpun háskólans. Árið 1836 varð ''London University'' þekktur sem University College London og vann við [[King's College London]] til að mynda sambandsháskólann [[háskólinn í London|háskólans í London]]. == Rannsóknir == UCL er einn besti rannsóknarháskóli Bretlands. Hann er meðlimur [[Russell-hópurinn|Russell-háskólahópsins]] og vann 174 rannsóknarverðlaun eiga 81.365.000 [[breskt pund|breskra punda]] árið [[2008]].<ref>http://www.timeshighereducation.co.uk/Journals/THE/THE/3_September_2009/attachments/Copy%20of%20success%20rates%20final.xls</ref> == Merkilegir útskrifaðir nemendur == Margt merkilegt fólk hefur verið nemendur við UCL, til dæmis [[Mahatma Gandhi]] og [[Alexander Graham Bell]], [[Ricky Gervais]] og allir meðlimir hljómsveitarinnar [[Coldplay]] og auk þess tveir meðlimir hljómsveitarinnar [[Keane]]. Meðal frægra rithöfunda sem hafa lært þar eru [[Stella Gibbons]], [[Robert Browning]], [[Rabindranath Tagore]] (útskrifaðist ekki), [[Raymond Briggs]] og [[G. K. Chesterton]]. Meðal vísindamanna og verkfræðinga úr skólanum eru [[Francis Crick]], [[John Ambrose Fleming]], [[John Ambrose Fleming]], [[Joseph Lister]], [[Roger Penrose]], [[Colin Chapman]], [[Patrick Head]], [[Paul Davies]] eðlisfræðingur, [[John Maynard Smith]] þróunarlíffræðingur og líka áðurnefndur Alexander Graham Bell. Nokkrir listamenn, arkitektar og hönnuðir sem lærðu þar eru [[William Coldstream]], [[Eduardo Paolozzi]], [[Ben Nicholson]] og [[David Mlinaric]]. Margir stjórnmálmenn lærðu þar, nokkrir merkilegir einstaklingar eru [[Sir Stafford Cripps]] (fjármálaráðherra Bretlands), [[William Wedgwood Benn, 1st Viscount Stansgate]] (Verkamannaflokksmaður), fyrsti og fyrri forsætisráðherrar Japan ([[Hirobumi Ito]] og [[Junichiro Koizumi]] hver um sig) og [[Chaim Herzog]], forseti [[Ísrael]]s. Fyrsti forseti [[Kenýa]], [[Jomo Kenyatta]], var nemandi við UCL. [[Wu Tingfang]] (Ng Choy), sem var starfandi forsætisráðherra [[lýðveldið Kína|lýðveldisins Kína]], lærði við UCL. Margir blaðamenn hafa verið nemendur við UCL. Til dæmis hafa þrír fyrri ritstjórar ''[[The Economist]]'' allir lært þar. Nokkrar söngvarar og sjónvarpskynnar sem eru vinsælar í Bretlandi hafa lært þar, til dæmis [[Justine Frischmann]], [[Jack Peñate]], [[Jonathan Dimbleby]] og [[Jonathan Ross]]. Kaupsýslumaður [[Edwin Waterhouse]], sem stofnaði [[PricewaterhouseCoopers]], lærði þar. [[Christopher Nolan]], leikstjóri ''[[The Dark Knight]]'' og fleira var nemandi við UCL. Við UCL starfa fleiri [[prófessor]]ar en hjá öllum hinum háskólunum á Bretlandi. Þar eru 35 meðlimir [[Royal Society]], 27 meðlimir [[British Academy]] og 77 meðlimir [[Academy of Medical Sciences]]. Fræðimönnum og nemendum UCL hafa verið veidd 21 [[Nóbelsverðlaun]]. Allir [[eðallofttegund]]irnar fimm voru uppgötvaðar við UCL af [[Sir William Ramsay]] sem var stjóri eðlisfræðisdeildarinnar á þeim tíma. == Heimildir == {{reflist|2}} == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20020125091106/http://www./ Vefsíða UCL] {{S|1826}} [[Flokkur:Háskólar á Bretlandi]] [[Flokkur:University College London|University College London]] [[Flokkur:Háskólinn í London]] mqo6tjx9s1d627fitooq8j2wpdrvcjc 0 91627 1985497 1644049 2026-11-07T21:21:08Z ~2026-59454-68 122604 /* */ Leiðréttur linkur sem vísaði á ranga manneskju með sama nafn. 1985497 wikitext text/x-wiki :''Sjá [[Sigurður Jónsson|aðgreiningarsíðu]] fyrir aðra einstaklinga sem heita Sigurður Jónsson.'' '''Sigurður Jónsson''' (um [[1520]] – [[1595]]) var prestur á [[Grenjaðarstaður|Grenjaðarstað]] í [[Suður-Þingeyjarsýsla|Suður-Þingeyjarsýslu]] á 16. öld, einn helsti klerkur landsins og tvívegis kjörinn biskup en í hvorugt skiptið fékkst kjör hans samþykkt. Sigurður var yngsti sonur [[Jón Arason|Jóns Arasonar]] Hólabiskups og fylgikonu hans, [[Helga Sigurðardóttir (f. um 1485)|Helgu Sigurðardóttur]]. Hann varð prestur á Grenjaðarstað eftir að Magnús bróðir hans, sem þar hafði verið prestur, dó ungur. Hann var sagður mikill lærdómsmaður og eftir að klaustrið á [[Munkaþverárklaustur|Munkaþverá]] var lagt niður um [[Siðaskiptin á Íslandi|siðaskipti]] hafði hann skóla hjá sér á Grenjaðarstað og kenndi ungum mönnum. Sigurður var talinn mestur vitsmunamaður af bræðrum sínum en friðsamari en bræður hans, [[Björn Jónsson á Melstað|Björn]] og [[Ari Jónsson lögmaður|Ari]], og stóð að miklu leyti utan við átökin þótt hann styddi föður sinn. Hann var líka fulltrúi Jóns biskups í mörgum málum sem tengust rekstri Hólastóls og rak erindi hans erlendis; árið [[1542]] sendi Jón Sigurð og [[Ólafur Hjaltason|Ólaf Hjaltason]] prest í Laufási, á konungsfund og dvöldust þeir við hirð Danakonungs um veturinn. Þó er að sumu leyti eins og Jón, Ari og Björn hafi haft lítið álit á Sigurði og talið hann huglausan; Ari talaði að sögn um að hann hefði kálfshjarta og Jón kallaði hann dóttur sína en sagði að [[Þórunn Jónsdóttir á Grund|Þórunn]] væri sonurinn. Eftir að Jón biskup, Björn og Ari voru handteknir og síðan teknir af lífi fór Sigurður í Hóla og sá um rekstur stólsins. Þá gerði hann meðal annars ítarlega skrá um eignir biskupsstólsins, sem varðveist hefur. Vorið [[1551]] komu tvö dönsk herskip til [[Oddeyri|Oddeyrar]] og var Sigurður kallaður þangað ásamt öðrum helstu höfðingjum Norðlendinga og voru þeir látnir sverja Danakonungi [[hollustueiður|hollustueið]]. Sigurður var tvívegis kjörinn biskup á Hólum en í bæði skiptin neitaði konungur að samþykkja kjör hans. Hann var þó áfram helsti og auðugasti prestur norðanlands, hélt sig með rausn og hafði jafnan vopnaða fylgdarsveina. Fylgikona Sigurðar og síðar eiginkona var Sesselja, dóttir [[Pétur Loftsson|Péturs Loftssonar]] í [[Stóridalur (Eyjafirði)|Stóradal]] í Eyjafirði, sem var einhver auðugasti maður á Íslandi á sinni tíð. Þau áttu tvö börn sem bæði dóu ógift og barnlaus en laundóttir Sigurðar með Guðrúnu Markúsdóttur var Þuríður Sigurðardóttir húsfreyja í Stóradal og er af henni komin mikil ætt. == Heimildir == * {{bókaheimild|höfundur=Ásgeir Jónsson (inngangur)|titill=Jón Arason biskup: Ljóðmæli|útgefandi=JPV útgáfa|ár=2006|ISBN=ISBN 978-9979-798-03-3}} [[Flokkur:16. öldin]] [[Flokkur:Íslenskir prestar]] {{d|1595}} 5sp3dv56bz8xjur1r4wp6e0e5nn8ig2 0 92210 1985500 1917827 2026-11-07T21:29:37Z TKSnaevarr 53243 1985500 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra |forskeyti = |nafn = John Hancock |viðskeyti = |mynd = John Hancock 1770.jpg |titill = Fylkisstjóri Massachusetts |stjórnartíð_start = [[30. maí]] [[1787]] |stjórnartíð_end = [[8. október]] [[1793]] |vara_ríkisstjóri = [[Samuel Adams]] |forveri =[[James Bowdoin]] |eftirmaður = [[Samuel Adams]] |stjórnartíð_start2 = [[25. október]] [[1780]] |stjórnartíð_end2 = [[29. janúar]] [[1785]] |vara_ríkisstjóri2 = [[Thomas Cushing]] |forveri2 =''Embætti stofnað'' |eftirmaður2 = [[James Bowdoin]] |fæddur = [[23. janúar]] [[1737]] |fæðingarstaður = [[Braintree]], [[Massachusetts]] |dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1793|10|8|1737|1|23}} |dánarstaður = [[Boston]], [[Massachusetts]] |þjóderni = [[Bandaríkin|Bandarískur]] |stjórnmálaflokkur = |maki = [[Dorothy Quincy]] (g. 1775) |vandamenn = |börn = |bústaður = |háskóli = [[Harvard-háskóli]] |atvinna = |starf = |trúarbrögð = |undirskrift = JohnHancocksSignature.svg }} '''John Hancock''' (fæddur [[23. janúar]] [[1737]], látinn [[8. október]] [[1793]]) var bandarískur kaupmaður og stjórnmálamaður ásamt því að vera mikilvægur þátttakandi í [[bandaríska frelsisstríðið|bandarísku byltingunni]]. John Hancock er talinn til [[Landsfeður Bandaríkjanna|„landsfeðra“ Bandaríkjanna]]. == Fjölskylda == Hancock var fæddur í [[Braintree USA|Braintree]] [[Massachusetts]] foreldrar hans voru John Hancock og Mary Hawke Thaxter. Eftir andlát föður hans (1744) var hann sendur til að búa hjá frænda sínum [[Thomas Hancock]] og konu hans Lydia (Henchman) Hancock. Í æsku kynntist hann [[John Adams]] sem síðar varð [[forseti Bandaríkjanna]]. == Menntun og störf == John Hancock gekk í [[Boston Latin School]] og útskrifaðist þaðan 1750 eftir það stundaði hann nám í [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] og útskrifaðist þaðan 1754. Eftir útskriftina byrjaði hann að vinna í skipafyrirtæki frænda síns en á sama tíma var háð stríð milli [[Bretland]]s og [[Frakkland]]s í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] (1754-1763). Frá 1760 til 1761 bjó hann í Bretlandi þar sem hann vann að myndun betri viðskiptasambanda fyrir fyrirtækið, þegar hann sneri til baka var heilsa frænda hans farin að versna, árið 1763 varð hann meðeigandi í fyrirtækinu. Fljótlega eftir að hann hafði orðið meðeigandi lést frændi hans og hann erfði allt fyrirtækið árið 1764. == Stjórnmálaferill == Á stjórnmálaferli sínum starfaði hann sem forseti [[Annað meginlandsþing Bandaríkjanna|Annars meginlandsþings Bandaríkjanna]], sem undirritaði [[Sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjanna|sjálfstæðisyfirlýsingu Bandaríkjanna]], og var einnig sá fyrsti til að undirrita hana. Sjálfstæðisyfirlýsingin sem var formleg útskýring á því hvers vegna þingið hefði ákveðið að slíta stjórnmálatengslum við [[England]], hún var samþykkt þann 4 júlí 1776 sem hefur síðan verið [[þjóðhátíðardagur Bandaríkjanna]]. Hancock gegndi einnig embætti sem fyrsti og þriðji ríkisstjóri [[Massachusetts]]. Fyrir byltinguna var hann mjög auðugur maður eftir að hafa erft stórt skipa fyrirtæki frá frænda sínum. Hancock hóf sinn feril í stjórnmálum í [[Boston]] þar sem hann var lærlingur [[Samuel Adams]] en hann var áhrifamikill stjórnmálamaður þess tíma. Eftir að spenna jókst á milli Breta og Bandaríkjamanna valdi Hancock að nota auðæfi sín í að styrkja byltinguna en hann naut mikillar hylli fyrir það í Massachusetts. == Þátttaka hans í byltingunni == Uppi hafa verið deilur um hvort Hancock hafi í raun verið að smygla varningi, hann var þó ákærður í nokkrum tilfellum án þess að hann væri dæmdur sekur. Orðspor hans gerði hann að vinsælum manni meðal alþýðunnar þó það hafi aldrei verið sannað að hann væri smyglari. ==Punktar== *[[John Hancock Tower]] háhýsið í Boston er nefnt eftir honum. {{fde|1737|1793|Hancock, John}} {{DEFAULTSORT:Hancock, John}} [[Flokkur:Frambjóðendur til embættis forseta Bandaríkjanna]] [[Flokkur:Fylkisstjórar Massachusetts]] [[Flokkur:Landsfeður Bandaríkjanna]] hd4bcn1bi66y0wwf8a66okhd8pw6xh9 0 116456 1985511 1976604 2026-11-07T23:47:32Z Lapin kuski 122574 mynd 1985511 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Dolly Parton | mynd = Dolly Parton in 2022.jpg | mynd_texti = Parton árið 2022 | fæðingarnafn = Dolly Rebecca Parton | fæðingardagur = {{Fæðingardagur|1946|1|19}} | fæðingarstaður = [[Pittman Center]], [[Tennessee]], [[Bandaríkin|BNA]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|2026|8|25|1946|1|19}} | dánarstaður = [[Nashville]], [[Tennessee]], [[Bandaríkin|BNA]] | maki = {{marriage|Carl Dean|1966|2025|orsök=dó}} | starf = {{hlist|Söngvari|lagahöfundur|leikari|mannvinur|athafnakona}} | ár = 1956–2026 | module = {{Tónlistarfólk|embed=yes | stefna = {{hlist|[[Kántrítónlist|Kántrí]]|[[kántrí popp]]|[[bluegrass]]|[[Gospeltónlist|gospel]]|[[rokk]]}} | hljóðfæri = {{hlist|Rödd|gítar|banjó|píanó|fiðla|munnharpa|saxófónn}} | útgefandi = {{hlist|Goldband|[[Mercury Records|Mercury]]|Monument|[[RCA Victor]]|[[Columbia Records|Columbia]]|[[Warner Bros. Records|Warner Bros.]]|Rising Tide|[[Decca Records|Decca]]|Sugar Hill|Dolly<ref>[http://www.websterpr.com/dollyparton/1423-dolly-parton-to-release-new-album-blue-smoke-in-the-u-s-on-may-13-2014 "Dolly Parton to release new album, ''Blue Smoke'', in the US on May 13, 2014"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140421064118/http://www.websterpr.com/dollyparton/1423-dolly-parton-to-release-new-album-blue-smoke-in-the-u-s-on-may-13-2014 |date=April 21, 2014 }}, websterpr.com; accessed May 10, 2014.</ref>|Butterfly}} }} | vefsíða = {{URL|dollyparton.com}} | undirskrift = Dolly Parton Signature.png }} [[File:Dolly Parton @ Lanxess-Arena (Köln).jpg|thumb|Dolly Parton (2014)]] [[Mynd:Young-Dolly-Parton.jpg|thumb|Parton árið 1977.]] '''Dolly Rebecca Parton Dean''' ([[19. janúar]] [[1946]] – [[25. ágúst]] [[2026]]) var [[Bandaríkin|bandarísk]] söngkona, leikkona, viðskipta- og góðgerðarkona. Hún átti lög sem slógu í gegn eins og „I Will Always Love You“, „Jolene“, „Coat of Many Colors“ og „9 to 5“.<ref>[https://www.allmusic.com/artist/dolly-parton-mn0000175286 Dolly Parton Biography] Allmusic.com</ref> Parton ólst upp í fátækt í [[Tennessee]] og var fjórða barn af tólf systkinum. Hún var snemma hneigð til tónlistar, söng í kirkju 6 ára og varð atvinnulagahöfundur 16 ára. 13 ára kom hún fram í [[Nashville]] í beinni útsendingu og var kynnt af [[Johnny Cash]].<ref>[https://www.bbc.com/news/articles/cz9xdl4g25zo Dolly Parton: Life of the music legend whose songs touched millions] BBC, sótt 25. ágúst 2026</ref> Parton hlaut ýmis verðlaun í gegnum ævina, þar á meðal 11 [[Grammy-verðlaun]]. Hún styrkti ýmis málefni eins og lestrarátak barna í Bandaríkjunum í gegnum sín eigin samtök. Dolly Parton lést árið 2026, áttræð að aldri eftir að hafa glímt við [[krabbamein]].<ref>[https://www.visir.is/g/20262926177d/lest-i-kjolfar-krabbameinsgreiningar Lést í kjöl­far krabba­meins­greiningar] Vísir, sótt 26. ágúst 2026</ref> Eiginmaður hennar til 60 ára, Carl Dean, lést árið 2025. == Útgefið efni == === Breiðskífur === {{div col}} * ''Hello, I'm Dolly'' (1967) * ''Just Between You and Me'' ({{small|með [[Porter Wagoner]]}}) (1968) * ''Just Because I'm a Woman'' (1968) * ''Just the Two of Us'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1968) * ''In the Good Old Days (When Times Were Bad)'' (1969) * ''Always, Always'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1969) * ''My Blue Ridge Mountain Boy'' (1969) * ''The Fairest of Them All'' (1970) * ''Porter Wayne and Dolly Rebecca'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1970) * ''Once More'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1970) * ''Two of a Kind'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1971) * ''The Golden Streets of Glory'' (1971) * ''Joshua'' (1971) * ''Coat of Many Colors'' (1971) * ''The Right Combination • Burning the Midnight Oil'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1972) * ''Touch Your Woman'' (1972) * ''Together Always'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1972) * ''My Favorite Songwriter, Porter Wagoner'' (1972) * ''We Found It'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1973) * ''My Tennessee Mountain Home'' (1973) * ''Love and Music'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1973) * ''Bubbling Over'' (1973) * ''Jolene'' (1974) * ''Porter 'n' Dolly'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1974) * ''Love Is Like a Butterfly'' (1974) * ''The Bargain Store'' (1975) * ''Say Forever You'll Be Mine'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1975) * ''Dolly'' (1975) * ''All I Can Do'' (1976) * ''New Harvest...First Gathering'' (1977) * ''Here You Come Again'' (1977) * ''Heartbreaker'' (1978) * ''Great Balls of Fire'' (1979) * ''Dolly, Dolly, Dolly'' (1980) * ''Porter & Dolly'' ({{small|með Porter Wagoner}}) (1980) * ''9 to 5 and Odd Jobs'' (1980) * ''Heartbreak Express'' (1982) * ''Burlap & Satin'' (1983) * ''The Great Pretender'' (1984) * ''Once Upon a Christmas'' ({{small|með [[Kenny Rogers]]}}) (1984) * ''Real Love'' (1985) * ''Trio'' ({{small|með [[Emmylou Harris]] og [[Linda Ronstadt]]}}) (1987) * ''Rainbow'' (1987) * ''White Limozeen'' (1989) * ''Home for Christmas'' (1990) * ''Eagle When She Flies'' (1991) * ''Slow Dancing with the Moon'' (1993) * ''Honky Tonk Angels'' ({{small|með [[Loretta Lynn]] og [[Tammy Wynette]]}}) (1993) * ''Something Special'' (1995) * ''Treasures'' (1996) * ''Hungry Again'' (1998) * ''Trio II'' ({{small|með Emmylou Harris og Linda Ronstadt}}) (1999) * ''Precious Memories'' (1999) * ''The Grass Is Blue'' (1999) * ''Little Sparrow'' (2001) * ''Halos & Horns'' (2002) * ''For God and Country'' (2003) * ''Those Were the Days'' (2005) * ''Backwoods Barbie'' (2008) * ''Better Day'' (2011) * ''Blue Smoke'' (2014) * ''Pure & Simple'' (2016) * ''I Believe in You'' (2017) * ''A Holly Dolly Christmas'' (2020) * ''Run, Rose, Run'' (2022) * ''Rockstar'' (2023) {{div col end}} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{commons}} * {{Opinber vefsíða}} {{stubbur|tónlist}} {{DEFAULTSORT:Parton, Dolly}} {{fd|1946|2026}} [[Flokkur:Bandarískir söngvarar]] [[Flokkur:Bandarískir kántrýtónlistarmenn]] [[Flokkur:Grammy-verðlaunahafar]] h1occuwdfamqh6tdbvlk92mlcxdyj79 0 131138 1985516 1985241 2026-11-08T10:38:18Z Berserkur 10188 1985516 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} Árið '''2026''' ('''MMXXVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) er í [[Gregoríanska tímatalið|gregoríanska tímatalinu]] [[almennt ár sem byrjar á fimmtudegi]]. == Atburðir == ===Janúar=== * [[1. janúar]]: **[[Búlgaría]] tók upp [[evra|evru]]. ** 41 lést í eldsvoða sem varð í á bar í skíðabænum [[Crans Montana]] í [[Sviss]]. ** Tónlistarstöðvar [[MTV]] hættu útsendingum. * [[3. janúar]]: ** [[Árásir Bandaríkjanna á Venesúela 2026]]: Bandaríkjaher gerði loftárásir á [[Venesúela]]. Tugir létust í árásunum og var [[Nicolás Maduro]], forseti landsins, handsamaður. [[Delcy Rodríguez]] var skipuð forseti landsins. ** [[Eygló Fanndal Sturludóttir]], kraftlyftingarkona var valin [[íþróttamaður ársins]]. ** [[Miðbaugs-Gínea]] flutti höfuðborg sína frá [[Malabó]] til [[Ciudad de la Paz]]. * [[7. janúar]] - Bandaríkin tóku yfir stjórn á olíuflutningaskipið Marinera sem sigldi undir rússneskum fána 200 km suðaustan við Ísland. * [[8. janúar]] - [[Guðmundur Ingi Kristinsson]] sagði af sér embætti menntamálaráðherra vegna veikinda. * [[Mótmælin í Íran 2025–2026|Mótmæli í Íran]] gegn stjórnvöldum stigmögnuðust. Þúsundir létust. * [[14. janúar]] - Utanríkisráðherra Danmerkur og [[Grænland]]s funduðu með [[Marco Rubio]], utanríkisráðherra Bandaríkjanna og [[JD Vance]], varaforseta Bandaríkjanna um [[Hugmyndir Bandaríkjanna um að kaupa Grænland|málefni Grænlands]]. * [[15. janúar]] - 1. febrúar: Evrópukeppnin í [[handbolti|handbolta]] fór fram í Skandinavíu. Þýskaland og Danmörk mættust í úrslitum og vann [[Danska karlalandsliðið í handknattleik]] mótið. * [[16. janúar]] - [[Yoweri Museveni]] var endurkjörinn forseti [[Úganda]]. Ásakanir voru um kosningasvindl. * [[18. janúar]]: ** Átta Evrópuþjóðir gáfu út yfirlýsingu gagnvart hótunum [[Donald Trump]] um að innlima Grænland, að þær græfu undan samskiptum Evrópu og Bandaríkjanna. ** 46 létust og hátt í 300 slösuðust þegar tvær háhraðalestir skullu saman nálægt [[Córdoba]] á suður-Spáni. ** [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu]] vann [[Afríkukeppni landsliða í knattspyrnu karla]]. Titillinn var síðar sviptur af þeim og Marokkó afhentur titillinn. * [[19. janúar]] - Helmingur íbúa [[Kýiv]] varð rafmagnslaus eftir árásir Rússlandshers. * [[19. janúar]] - [[23. janúar]]: [[Heimsviðskiptaráðstefnan í Davos]] fór fram. * [[20. janúar]] - Stjórnarher [[Sýrland]]s náði yfirráðum yfir megninu af svæði sem [[Lýðræðissveitir Sýrlands]] höfðu á valdi sínu í norðurhluta landsins. * [[22. janúar]]: ** Bandaríkin sögðu sig formlega úr [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin]]ni. ** [[Laugarnestangi]] í Reykjavík var friðlýstur. * [[23. janúar]] - [[Ílíjana Jotova]] varð fyrsti kvenforseti [[Búlgaría|Búlgaríu]] eftir afsögn [[Rúmen Radev]]. * [[24. janúar]] - Maður var skotinn til bana í [[Minneapolis]] af útsendurum [[ICE]]-innflytjendaeftirlitsins, rúmum tveimur vikum eftir að kona var skotin til bana af þeim. Mikil mótmæli voru gegn ICE í borginni. Ríkisstjóri Minnesota, [[Tim Walz]] ásamt borgarstjóra Minneapolis, [[Jacob Frey]], kröfðust enn á ný að ICE-liðar yfirgæfu borgina og fylkið. * [[27. janúar]] - [[Evrópusambandið]] og [[Indland]] gerðu fríverslunarsamning. * [[28. janúar]] - Yfir 200 létust þegar náma féll saman í miklum rigningum í [[Lýðveldið Kongó|Lýðveldinu Kongó]]. * [[30. janúar]] - [[Epstein-skjölin]] voru birt. Þau innihéldu nær 3.5 milljón skjöl, myndir og myndbönd sem viðkomu kynferðisglæpamanninum [[Jeffrey Epstein]] og hans innsta hring. ===Febrúar=== * [[1. febrúar]] - [[Laura Fernández Delgado]] var kosin forseti [[Kosta Ríka]]. * [[6. febrúar]] - [[22. febrúar]]: [[Vetrarólympíuleikarnir 2026]] fóru fram í Mílanó og Cortina d'Ampezzo á Ítalíu. * [[8. febrúar]]: **Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn undir forystu [[Sanae Takaichi]] vann sigur í þingkosningum í [[Japan]]. ** [[António José Seguro]] var kjörinn forseti Portúgals. * [[11. febrúar]] - 18 ára byssumaður drap 6 í framhaldsskóla í Tumbler Ridge í [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] í Kandada ásamt því að drepa móður sína, stjúpbróður og loks sjálfan sig. * [[15. febrúar]] - [[Lilja Alfreðsdóttir]] var kjörin formaður [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]]. * [[19. febrúar]] - [[Yoon Suk-yeol]], fyrrum forseti Suður-Kóreu, var dæmdur í ævilangt fangelsi. * [[20. febrúar]]: ** [[Hæstiréttur Bandaríkjanna]] felldi úr gildi tolla sem [[Donald Trump]], forseti, hafði sett á lönd heimsins fyrr á forsetatíð sinni. ** [[Sagrada Família]] í [[Barselóna]] varð hæsta kirkja í heimi þegar hún tók fram úr [[dómkirkjan í Ulm|dómkirkjunni í Ulm]]. * [[22. febrúar]] - Yfir 60 létust í lögregluaðgerðum í [[Jalisco]], Mexíkó. Þar á meðal var fíkniefnabaróninn Nemesio Oseguera ''El Mencho'' Cervantes. * [[23. febrúar]] - [[Rob Jetten]] tók við embætti forsætisráðherra [[Holland]]s. * [[26. febrúar]] - [[Pakistan]] gerði loftárásir á [[Afganistan]] og lýsti stríði á hendur stjórn [[Talibanar|Talibana]]. * [[28. febrúar]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið hófst þegar Ísrael og Bandaríkin gerðu loftárásir á Íran]]. Nokkrir leiðtogar landsins létust í árásunum: [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur, leiðtogi byltingavarðarins, varnarmálaráðherann og fleiri. Íran svaraði með loftárásum á bandarískar herstöðvar í nágrannaríkjum þess. ===Mars=== * [[2. mars]]: ** [[Hezbollah]] gerði árásir á Ísrael sem svaraði með árásum á [[Beirút]]. ** Um 170 voru drepnir í árás vopnaðra ungmenna í [[Suður-Súdan]]. * [[4. mars]] - Bandaríkjaher sökkti íranska herskipinu ''IRIS Dena'' undan ströndum [[Srí Lanka]]. Nálægt 90 voru taldir af en yfir 30 björguðust. * [[8. mars]] - [[Mojtaba Khamenei]] var valinn [[æðsti leiðtogi Írans]]. * [[14. mars]] - Bandaríkin gerðu loftárásir á [[Kharg-eyja|Kharg-eyju]] undan ströndum [[Íran]]s. * [[17. mars]] - Yfir 400 létust í árás [[Pakistan]]s á spítala í [[Kabúl]], Afganistan. * [[18. mars]] - [[Ísrael]] gerði árás á gasvinnslustöðvar í [[Íran]]. Íran gerði árásir á olíu- og gasvinnslu í [[Katar]] og [[Kúveit]]. * [[24. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Danmörk]]u. [[Mette Frederiksen]], forsætisráðherra frá 2019, fékk umboð til stjórnarmyndunar en Jafnaðarmannaflokkur hennar tapaði þó fylgi. * [[25. mars]] - [[Úkraína]] gerði drónaárás á olíu og gas-stöðvar við höfnina í bænum Ust-Luga í [[Leníngradfylki]] Rússlands. * [[26. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Færeyjar|Færeyjum]]. [[Fólkaflokkurinn]] hlaut flest atkvæði. * [[27. mars]] - [[Balendra Shah]] varð forsætisráðherra [[Nepal]]s. * [[28. mars]] - [[Hútar]] í [[Jemen]] skutu flugskeytum á [[Ísrael]]. ===Apríl=== [[Mynd:Earth From the Perspective of Artemis II.jpg|thumb|Mynd tekin úr Artemis II.]] * [[1. apríl]] - [[NASA]] hóf fyrstu [[tunglið|tunglferðina]], [[Artemis II]], síðan [[1972]]. * [[6. apríl]] - Áhöfn Artemis II sló metið yfir vegalengd sem menn hafa komist fjarri jörðu og komust 406.773 km. * [[7. apríl]]: **[[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Íran sömdu um 2 vikna vopnahlé. ** [[Tô Lâm]] var kosinn forseti [[Víetnam]]s. * [[8. apríl]] - [[Ísrael]] gerði loftárásir á miðborg [[Beirút]] þar sem yfir 300 létust. * [[10. apríl]] - Áhöfn Artemis II lenti í sjónum við Kyrrahaf nálægt [[San Diego]]. * [[12. apríl]] - Þingkosningar fóru fram í [[Ungverjaland]]i. [[Fidesz]]-flokkur [[Viktor Orbán]] tapaði fyrir stjórnmálaflokknum [[Tisza-flokkurinn|Tisza]] undir forystu [[Péter Magyar]]. * [[16. apríl]] - [[Donald Trump]] boðaði 10 daga [[vopnahlé]] milli [[Ísrael]]s og [[Líbanon]]s. * [[17. apríl]] - [[Íran]] opnaði [[Hormússund]] fyrir skipaumferð tímabundið. * [[19. apríl]] - Þingkosningar í [[Búlgaría|Búlgaríu]]. Flokkur [[Rúmen Radev]], fyrrum forseti, hlaut flest atkvæði. * [[22. apríl]] - Íran gerði árásir á vöruflutningaskip við [[Hormússund]]. * [[25. apríl]] - Íslamskir vígahópar gerðu árásir á byggðir í [[Malí]]. * [[28. apríl]] - Úkraína gerði þriðju árás sína í mánuðinum á olíubirgðastöð Rússa í Tuapse í [[Krasnodarfylki]]. ===Maí=== * [[1. maí]] - [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]] yfirgáfu [[Samtök olíuútflutningslanda]] (OPEC). * [[10. maí]] - Farþegar á hollensku skemmtiferðaskipi voru fluttir til sinna heimalanda frá [[Tenerife]] eftir að [[hantaveira|hantaveirufaraldur]] hafði verið um borð og létust þrír farþega. * [[12. maí]] - [[16. maí]]: [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2026|Eurovision]] var haldið í Austurríki. Lagið ''Bangaranga'' frá Búlgaríu vann. * [[14. maí]] - [[Evika Siliņa]], forsætisráðherra [[Lettland]]s, sagði af sér vegna viðbragða stjórnarinnar við [[Drónahernaður|drónahernaði]] Úkraínu. * [[16. maí]]: **[[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2026|Sveitarstjórnarkosningar]] voru haldnar. Sjálfstæðisflokkurinn átti góðu gengi að fagna í stærstu sveitarfélögum landsins á suðvesturhorninu. ** Sameining sveitarfélaga: [[Skorradalshreppur]] sameinaðist [[Borgarbyggð]]. * [[19. maí]] - [[Arsenal]] varð meistari í ensku úrvalsdeildinni í fyrsta sinn í 22 ár. * [[23. maí]] - Rússland gerði yfir 600 dróna og loftskeytaárásir á Úkraínu. * [[24. maí]] - 82 létust í námuslysi í norður-[[Kína]]. * [[26. maí]] - Hitamet var sett fyrir maí á Englandi þegar hiti fór í 35,1 C° í [[Konunglegi grasagarðurinn í Kew|Kew-grasagarðinum]] í London. * [[27. maí]] - [[Sjálfstæðisflokkur]], [[Viðreisn]] og [[Framsókn]] mynduðu meirihluta í [[borgarstjórn Reykjavíkur]]. * [[29. maí]] - Rússneskt [[flygildi]] hafnaði á fjölbýlishúsi í borginni [[Galaţi]] í Rúmeníu, nálægt landamærum Úkraínu. Rúmenía rak í kjölfarið rússneska ræðismanninn í borginni [[Constanta]]. ===Júní=== * [[2. júní]] - [[Hildur Björnsdóttir]] tók við sem [[borgarstjóri Reykjavíkur]]. * [[3. júní]]: ** Íran gerði loftárás á alþjóðaflugvöllinn í [[Kúveit]]. ** Úkraína gerði drónaárás á olíuvinnslu við [[Sankti Pétursborg]]. Nokkrum dögum síðar voru enn frekari árásir gerðar á hernaðarskotmörk. * [[7. júní]]: ** Þingkosningar voru haldnar í [[Armenía|Armeníu]]. Stjórn [[Níkol Pasjínjan]] hélt velli. ** Íran gerði loftárásir á norður-Ísrael. Ísrael svaraði í sömu mynt. * [[8. júní]] - [[Jarðskjálfti]] af stærð 7,8 varð á Filippseyjum, sá stærsti síðan 1990. * [[9. júní]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin gerðu árásir á Íran eftir að bandarísk þyrla var skotin niður. Íran gerði eldflaugaárásir á bandarískar herstöðvar í Barein, Jórdaníu og Kúveit. * [[11. júní]] - [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2026]] hófst. Mótið var haldið í Mexíkó, Bandaríkjunum og Kanada. * [[12. júní]] - [[Elon Musk]] varð fyrsti billjónamæringur sögunnar eftir að opnað var fyrir viðskipti með fyrirtæki hans, [[SpaceX]], á [[NASDAQ]]-hlutabréfamarkaðnum. * [[14. júní]]: ** Bandaríkin og Íran gerðu samkomulag til að binda enda á [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]. ** [[New York Knicks]] varð [[NBA]]-meistari í fyrsta sinn síðan 1973. * [[18. júní]] - Úkraína gerði mestu árásir sínar á Moskvu síðan [[innrás Rússlands í Úkraínu]] hófst. * [[21. júní]] - Hægrimaðurinn [[Abelardo de la Espriella]] sigraði í forsetakosningum í [[Kólumbía|Kólumbíu]]. * [[22. júní]]: ** [[Keir Starmer]] tilkynnti um afsögn sína sem [[forsætisráðherra Bretlands]] og sem formaður Breska verkamannaflokksins. ** Fyrstu hvalirnir voru veiddir við Ísland frá árinu 2023, tvær [[langreyður|langreyðar]] af [[Hvalur 9 RE-399|Hval 9]]. * [[24. júní]]: ** [[Jarðskjálftarnir í Venesúela 2026|Jarðskjálftar af stærðinni 7,2 og 7,2 riðu yfir Venesúela]] vestur af [[Karakas]]. Fjölbýlishús hrundu og týndu mörg þúsund lífi. ** Ný brú yfir [[Hornafjarðarfljót]] var opnuð. Brúin leysti af einbreiða brú sem byggð var árið [[1961]] og stytti [[hringvegurinn|hringveginn]] um 12 kílómetra. * [[26. júní]] - Íran gerði drónaárás á flutningaskip við [[Hormússund]]. Bandaríkin svöruðu með árásum á dróna- og vopnageymslur í Íran. * Hitamet voru slegin í Danmörku, Þýskalandi, Póllandi og Tékklandi. ===Júlí=== * [[1. júlí]] - [[Háskóli Íslands]] og [[Hólaskóli (háskóli)|Háskólinn á Hólum]] sameinuðust. * [[3. júlí]] - Rússar gerðu loftárásir á [[Kýiv]] þar sem tugir létust. * [[8. júlí]] - Vopnahléi lauk í [[Íransstríðið 2026|Íransstríðinu]] þegar Íran skaut á olíuflutningaskip og Bandaríkin svöruðu með árásum á Íran. * [[17. júlí]] - Yfir 100 hús brunnu í [[Drammen]] í Noregi. * [[19. júlí]] - [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] vann [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentínu]] í úrslitum [[HM 2026]] í knattspyrnu. * [[20. júlí]]: **[[Andy Burnham]] tók við sem [[forsætisráðherra Bretlands]] af [[Keir Starmer]]. ** [[Daniel Ortega]], forseti [[Níkaragva]] lýsti yfir að framvegis yrðu engar kosningar í landinu. * [[23. júlí]] - Neyðarástandi var lýst yfir í [[Sjálfstjórnarhéraðið Madríd|héraðinu Madríd]] á Spáni vegna [[skógareldar|skógarelda]]. Einnig geisuðu skógareldar í Frakklandi og Portúgal. * [[28. júlí]]: ** Jarðskjálfti að stærð 6,8 varð á [[Kyushu]] í Japan nálægt borginni [[Kumamoto]] þar sem verslunarmiðstöð og verksmiðja voru meðal mannvirkja sem eyðilögðust. Yfir 30 létust og hundruð slösuðust. ** [[Keiko Fujimori]], tók við sem forseti [[Perú]]. * [[29. júlí]]: ** Nokkur þúsund [[minkur|minkar]] sluppu úr minkabúi í [[Mosfellsbær|Mosfellsbæ]] eftir innbrot í búið. ** [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Sádi-Arabía gerðu árásir á herstöðvar í Írak þar sem hópar hliðhollir Íran dvöldu. * [[30. júlí]]: ** Landhelgisgæslan og sérsveit ríkislögreglustjóra tóku við stjórn Bandero, skipi [[Paul Watson]]-samtakanna vegna ógnana við hvalveiðiskipið [[Hvalur 9|Hvals 9]] og neitun á samvinnu við yfirvöld. Skipið var fært til hafnar og 21 skipverja var vísað úr landi. ** 111 létust þegar um 80.000 flóttafólks fóru yfir til spænsku [[hólmlenda|hólmlendunnar]] [[Ceuta]] frá norðurodda [[Marokkó]]. ===Ágúst=== * [[7. ágúst]] - Skógareldar í sunnanverðri [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] ollu því að 20.000 íbúar rýmdu svæðið og einn lést. * [[10. ágúst]]: ** [[Úkraína]] gerði drónárásir í fjölda rússneskra héraða, þ.á.m. á olíuhreinsunarstöð í [[Tatarstan]] þar sem 13 létust. ** Yfir 330 manns létust í [[Jarðskjálftinn í Kólumbíu 2026|jarðskjálfta í vestanverðri Kólumbíu]]. * [[11. ágúst]]: ** Sýrlenskur dómstóll dæmdi [[Bashar Al-Assad]] fyrrum forseta landsins, bróður hans Maher og embættismenn eins og varnarmálaráðherrann og yfirmann öryggissveitanna, til dauða. ** Nálægt 100 létust í ferjuslysi í [[Simbabve]]. * [[12. ágúst]]: ** [[Sólmyrkvinn 12. ágúst 2026|Sólmyrkvi]] átti sér stað á [[norðurhvel]]i. Á Íslandi, Spáni og Grænlandi var hægt að sjá almyrkva. ** Úkraínuher gerði loftárásir á flotastöð í rússnesku borginni [[Novorossíjsk]] við [[Svartahaf]]. * [[14. ágúst]] - 103 létust þegar jarðskjálfti af stærðinni 7,7 varð nálægt eyjunni [[Flores]] við [[Litlu-Sundaeyjar]] í Indónesíu. * [[18. ágúst]] - Yfir 100 létust í námuslysi í [[Mið-Afríkulýðveldið|Mið-Afríkulýðveldinu]]. * [[19. ágúst]] - [[András Baka]] varð forseti [[Ungverjaland]]s. * [[20. ágúst]]: [[Rojava|Lýðræðislega fylkjasambandið í Norður-Sýrlandi]] var að fullu innlimað af ríkisstjórn [[Sýrland]]s. * [[26. ágúst]] - [[Flóðin í Nepal 2026|Skyndiflóð varð í Trishuli-fljóti]] vegna jökulshruns á mörkum [[Nepal]]s og [[Tíbet]]s með þeim afleiðingum að yfir 1.400 létust og um 5.000 eru týndir. * [[28. ágúst]] - [[Hákon krónprins]] varð [[Hákon 8.]], konungur Noregs, eftir andlát föðurs síns [[Haraldur 5. Noregskonungur|Haralds 8.]] * [[29. ágúst]] - [[Þjóðaratkvæðagreiðslan um aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið|Þjóðaratkvæðagreiðsla]] um áframhaldandi aðildarviðræður [[Ísland]]s við [[Evrópusambandið]] fór fram. Þeim var hafnað. * [[31. ágúst]] - Síðustu kvöldfréttir [[Sýn]]ar, áður [[Stöð 2]], voru fluttar. Þær höfðu gengið í tæp 40 ár. ===September=== * [[1. september]]: ** Duane Davis var dæmdur sekur fyrir morðið á rapparanum [[Tupac Shakur]] sem gerðist 30 árum fyrr. ** Einstaklingar máttu [[blóðgjöf|gefa blóð]] óháð [[kyn]]i eða [[kynhneigð]] á Íslandi. * [[3. september]] - [[Hútar]] gerðu áhlaup á svæði sem stjórnað var af stjórnarher [[Jemen]]s og brutu þar með vopnahlé. * [[5. september]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin gerðu árás á þrjú írönsk olíuskip við [[Kharg-eyja|Kharg-eyju]]. * [[13. september]] - Þingkosningar voru haldnar í Svíþjóð. Jafnaðarmannaflokkurinn með [[Magdalena Andersson]] í forystu var hlutskarpastur. * [[14. september]] - Fyrstu ráðherrar [[Skotland]]s, [[Norður-Írland]]s og [[Wales]] undirrituðu sameiginlega yfirlýsingu um sjálfsákvörðunarrétt þjóðanna í [[Cardiff]]. * [[15. september]] - Fyrsta [[vindorka|vindorkuvirkjunin]] var opnuð á Íslandi við Vaðöldu nálægt [[Sultartangavirkjun]]. * [[16. september]] - [[Hashim Thaçi]], fyrrum forseti Kósovó, var dæmdur í 25 ára fangelsi fyrir stríðsglæpi. * [[17. september]] - ''[[Leopardus tilcayo]]'', fyrsta nýja kattategundin sem fundist hafði í yfir 100 ár, fannst í [[Bólivía|Bólivíu]]. * [[22. september]] - Varnarsamningur var gerður milli Bandaríkjanna, Grænlands og Danmerkur. * [[23. september]] - [[Þjóðfrelsishreyfing Tígra]] hóf árásir í norður-Eþíópíu. * [[27. september]] - [[Aleksandar Vučić]], forseti Serbíu, sagði af sér. ===Október=== * [[4. október]] - Þingkosningar voru haldnar í [[Bosnía og Hersegóvína|Bosníu-Hersegóvínu]]. * [[7. október]]-[[8. október]] - Rússland gerði árásir á fjölbýlishús í [[Kýiv]] og á strætisvagna í [[Kramatorsk]]. 55 létust í árásunum. * [[12. október]] - [[Hútar]] í Jemen gerðu árás á flugvöllinn í [[Ríad]], höfuðborg Sádi-Arabíu, í annað sinn á nokkrum dögum. 20 létust. * [[19. október]]: ** Franska ríkisstjórnin kom saman á neyðarfundi vegna mótmæla og óeirða. Þau hófust þegar námsmenn mótmæltu bágum kjörum. Forsætisráðherra landsins veitti borgarstjórum leyfi til útgöngubanns í borgum. ** Kjósendur í [[Alberta]] í Kanada kusu gegn því að haldin yrði bindandi þjóðaratkvæðagreiðsla um sjálfstæði fylkisins. 76% voru á móti henni. * [[Borgarastyrjöldin í Súdan (2023–)|Borgarastyrjöldin í Súdan]]: Yfir 220 létust á markaði í [[Suður-Súdan]] í drónaárás sem súdanski stjórnarherinn (SAF) var grunaður um. * [[25. október]]: **[[Luiz Inácio Lula da Silva]] var endurkjörinn [[forseti Brasilíu]]. Hann sigraði hægri frambjóðandann [[Flavio Bolsonaro]]. ** Í serbnesku þingkosningunum vann listi stúdenta sigur á flokki [[Aleksandar Vučić]], forsætisráðherra landsins. * [[27. október]] - Þingkosningar í Ísrael: [[Benjamín Netanjahú]], forsætisráðherra landsins tapaði meirihluta sínum á þingi. [[Gadi Eisenkot]], leiðtogi stjórnarandstöðunnar, náði hins vegar ekki að mynda meirihluta. * [[28. október]] - Tvær hraðlestir skullu saman suður af [[Toledo]] á Spáni. Nálægt 70 létust. ===Nóvember=== * [[3. nóvember]] - [[Miðkjörtímabilskosningar í Bandaríkjunum|Miðkjörtímabilskosningar]] voru haldnar í Bandaríkjunum þar sem [[Demókrataflokkurinn]] vann meirihluta sæta á [[Öldungadeild Bandaríkjaþings|öldungadeild]] og í [[Fulltrúadeild Bandaríkjaþings|fulltrúadeild]] þingsins. * [[5. nóvember]] - Forseti [[Paragvæ]], [[Santiago Peña]], sagði af sér og tók [[Pedro Alliana]] við embættinu. * [[7. nóvember]] - Brasilíska [[þungarokk]]ssveitin [[Sepultura]] spilar á sínum síðustu tónleikum. * [[29. nóvember]] - Þingkosningarnar verða haldnar á Spáni. ===Desember=== ==Dáin== * [[3. janúar]] - [[Guðmundur Oddur Magnússon]], ''Goddur'', listamaður og prófessor í grafískri hönnun við Listaháskóla Íslands. (f. [[1955]]) * [[9. janúar]] - [[Magnús Eiríksson (tónlistarmaður)|Magnús Eiríksson]], tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[10. janúar]] - [[Sturla Böðvarsson]], alþingismaður og ráðherra (f. [[1945]]). * [[13. janúar]] - [[Baltasar Samper]], katalónsk-íslenskur listmálari (f. [[1938]]). * [[18. janúar]] - [[Heidi Strand]], íslenskur myndlistarmaður (f. [[1953]]). * [[21. janúar]] - [[Kristinn Svavarsson]], saxófónleikari ([[Mezzoforte]]) og kennari (f. [[1947]]). * [[22. janúar]] - [[Floyd Vivino]], bandarískur leikari og sviðslistamaður (f. [[1951]]) * [[25. janúar]] - [[Jón Þ. Ólafsson]], frjálsíþróttamaður (f. [[1941]]). * [[30. janúar]] - [[Catherine O´Hara]], kanadísk-bandarísk leikkona (f. [[1954]]) * [[11. febrúar]] - [[James Van Der Beek]], bandarískur leikari (f. [[1977]]) * [[15. febrúar]] - [[Robert Duvall]], bandarískur leikari (f. [[1931]]). * [[17. febrúar]] - [[Jesse Jackson]], bandarískur mannréttindafrömuður (f. [[1941]]) * [[18. febrúar]]: ** [[Haraldur Sigurðsson (leikari)|Haraldur Sigurðsson]], leikari (f. [[1942]]) ** [[Jan Timman]], hollenskur stórmeistari í skák. (f. [[1951]]). * [[20. febrúar]] - [[Frank Booker]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1964]]) * [[28. febrúar]] - [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur [[Íran]]s (f. [[1939]]). * [[1. mars]] - [[Davíð Oddsson]], forsætisráðherra, borgarstjóri, seðlabankastjóri og ritstjóri Morgunblaðsins (f. [[1948]]). * [[5. mars]] - [[António Lobo Antunes]], portúgalskur rithöfundur (f. [[1942]]). * [[13. mars]]: **[[Hjálmar H. Ragnarsson]], tónskáld og tónlistarfræðingur (f. [[1952]]). ** [[Phil Campbell]], enskur gítarleikari ([[Motörhead]]) (f. [[1961]]) * [[14. mars]] - [[Jürgen Habermas]], þýskur heimspekingur og félagsfræðingur (f. [[1929]]). * [[19. mars]] - [[Chuck Norris]], bandarískur leikari og bardagaíþróttamaður (f. [[1940]]). * [[20. mars]]: ** [[Robert Mueller]], formaður bandarísku alríkislögreglunnar (f. [[1944]]). ** [[Nicholas Brendon]], bandarískur leikari (f. [[1971]]). * [[22. mars]] - [[Lionel Jospin]], forsætisráðherra Frakklands (f. [[1937]]). * [[30. mars]] - [[Chan Santokhi]], forseti Súrínam (f. [[1959]]) * [[9. apríl]] - [[Björgvin Halldórsson]], íslenskur söngvari (f. [[1951]]). * [[13. apríl]] - [[Moya Brennan]], írsk söngkona (f. [[1952]]). * [[17. apríl]] - [[Oscar Schmidt]], brasilískur körfuknattleiksmaður (f. [[1958]]). * [[19. apríl]] - [[Desmond Morris]], breskur dýrafræðingur (f. [[1928]]) * [[20. apríl]] - [[Valdimar Örnólfsson]], íþróttamaður og fimleikakennari (f. [[1932]]). * [[6. maí]] - [[Ted Turner]], bandarískur viðskiptamaður og sjónvarpsframleiðandi (f. [[1938]]). * [[28. maí]]: ** [[Aðalsteinn Bergdal]], íslenskur leikari og tónlistarmaður (f. [[1949]]). ** [[Abdrabbuh Mansur Hadi]], jemenskur stjórnmálamaður (f. [[1945]]). * [[4. júní]] - [[Marjane Satrapi]], íransk-franskur rithöfundur (f. [[1969]]). * [[8. júní]] - [[Tryggvi Gíslason]], skólameistari Menntaskólans á Akureyri (f. [[1938]]). * [[17. júní]] - [[Margrét Helga Jóhannsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1940]]). * [[5. júlí]] - [[Þrúður Vilhjálmsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1973]]) * [[6. júlí]] - [[Magnús Þór Jónsson]] (Megas), tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[8. júlí]] - [[Bonnie Tyler]], velsk söngkona (f. [[1951]]). * [[9. júlí]] - [[Ann Widdecombe]], bresk þingkona og ráðherra (f. [[1947]]). * [[10. júlí]] - [[Kinu Rochford]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1990]]) * [[11. júlí]] - [[Lindsey Graham ]], bandarískur þingmaður (f. [[1955]]). * [[13. júlí]] - [[Sam Neill]], nýsjálenskur leikari (f. [[1947]]). * [[20. júlí]] - [[Kevin Keegan]], enskur knattspyrnumaður og knattspyrnustjóri (f. [[1951]]). * [[24. júlí]] - [[Gunnar Rósinkranz]], íslenskur byggingarverkfræðingur (f. [[1941]]). * [[29. júlí]]: **[[Glen Hansard]], írskur tónlistarmaður (f. [[1970]]) ** [[Gunnar Þórðarson]], íslenskur tónlistarmaður (f. [[1945]]) * [[31. júlí]] - [[Franco Baresi]], ítalskur knattspyrnumaður (f. [[1960]]). * [[9. ágúst]] - [[Don Nelson]], bandarískur körfuknattleiksþjálfari og leikmaður (f. [[1940]]). * [[13. ágúst]] - [[Bogi Ísak Nilsson]], ríkissaksóknari og ríkislögreglustjóri (f. [[1940]]). * [[14. ágúst]] - [[Yayoi Kusama]], japönsk listakona (f. [[1929]]. * [[17. ágúst]] - [[Frank Beard]], bandarískur trommari ([[ZZ Top]]) (f. [[1949]]). * [[21. ágúst]] - [[Steinn Ármann Magnússon]], íslenskur leikari (f. [[1964]]). * [[25. ágúst]]: **[[Dolly Parton]], bandarísk söngkona (f. [[1946]]). **[[Tim Curry]], enskur leikari (f. [[1946]]). * [[26. ágúst]] - [[Eyvindur P. Eiríksson]], íslenskur rithöfundur (f. [[1935]]). * [[27. ágúst]] - [[Ratko Mladić]], bosníu-serbneskur hershöfðingi (f. [[1942]]). * [[28. ágúst]] - [[Haraldur 5. Noregskonungur]] (f. [[1937]]). * [[31. ágúst]] - [[Sigríður Þorvaldsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1941]]). * [[2. september]] - [[Gloria Steinem]], bandarískur femínisti, blaðamaður og pólitískur aktívisti (f. [[1934]]). * [[16. september]] - [[Karl Th. Birgisson]], ritstjóri, útvarpsmaður og rithöfundur (f. [[1963]]). * [[30. september]] - [[Margaret Hamilton]], bandarískur tölvunarfræðingur (f. [[1936]]). * [[1. október]] - [[Conrad Thomas Lant]], enskur tónlistarmaður ([[Venom]]) (f. [[1963]]). * [[3. október]] - [[Dennis Hastert]], bandarískur stjórnmálamaður (f. [[1942]]). * [[15. október]] - [[Bo Johansson]], sænskur knattspyrnuþjálfari (f. [[1942]]). * [[28. október]] - [[Patrick Stewart]], enskur leikari (f. [[1940]]). * Nóvember - [[Sæmi Rokk Pálsson]], lögreglumaður og dansari (f. [[1936]]). ==Nóbelsverðlaunin== * [[Bókmenntaverðlaun Nóbels|Bókmenntir]]: [[Anne Carson]]. * [[Nóbelsverðlaunin í efnafræði|Efnafræði]]: [[Henri B. Kagan]] og [[Kenso Soai]]. * [[Nóbelsverðlaunin í eðlisfræði|Eðlisfræði]]: [[Francis Halzen]]. * [[Nóbelsverðlaunin í lífeðlis- og læknisfræði|Lífeðlis- og læknisfræði]]: [[Karl Deisseroth]], [[Peter Hegemann]] og [[Georg Nagel]]. *[[Friðarverðlaun Nóbels]]: [[Navanethem Pillay]]. [[Flokkur:2026]] [[Flokkur:2021-2030]] oocpfl9t8ey43pkd6xmyb414igamsm2 0 143014 1985499 1922532 2026-11-07T21:26:40Z TKSnaevarr 53243 1985499 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | forskeyti = | nafn = Jarlinn af Shelburne | mynd = William Petty, 2nd Earl of Shelburne by Jean Laurent Mosnier.jpg | titill= [[Forsætisráðherra Bretlands]] | stjórnartíð_start = [[4. júlí]] [[1782]] | stjórnartíð_end = [[2. apríl]] [[1783]] | einvaldur = [[Georg 3.]] | forveri = [[Charles Watson-Wentworth, 2. markgreifinn af Rockingham|Markgreifinn af Rockingham]] | eftirmaður = [[William Cavendish-Bentinck, 3. hertoginn af Portland|Hertoginn af Portland]] | fæddur = [[2. maí]] [[1737]] | fæðingarstaður = [[Dublin]], [[Írland]]i | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1805|5|7|1737|5|2}} | dánarstaður = Berkeley Square, [[Westminster]], [[Middlesex]], [[Bretland]]i | þjóderni = [[Bretland|Breskur]] | maki = Sophia Carteret (g. 1765; d. 1771)<br>Louisa FitzPatrick (g. 1779; d. 1789) | stjórnmálaflokkur = [[Viggar (Bretland)|Viggar]] | börn = 3 | bústaður = | atvinna = | háskóli = Christ Church ([[Oxford-háskóli|Oxford]]) | starf = | trúarbrögð = |undirskrift = }} '''William Petty, fyrsti markgreifinn af Lansdowne''', (2. maí 1737 – 7. maí 1805), kallaður '''jarlinn af Shelburne''' frá 1761 til 1784, var írsk-breskur stjórnmálamaður úr röðum [[Viggar (Bretland)|Vigga]] sem var innanríkisráðherra árið 1782 og síðan [[forsætisráðherra Bretlands]] frá 1782 til 1783 á síðustu mánuðum [[Bandaríska frelsisstríðið|bandaríska frelsisstríðsins]]. Honum tókst að semja um frið við Bandaríkjamenn og er það talið hans helsta afrek.<ref name=www.number10.gov.uk>{{cite web|last=|url=http://www.number10.gov.uk|title=Past British Prime Ministers|publisher=British Government|accessdate=14 October 2012}}</ref> Hann var líka vel þekktur sem forngripa- og listaverkasafnari.<ref>{{cite book|first=I. |last=Bignamini|first2= C. |last2=Hornsby|title=Digging And Dealing in Eighteenth-Century Rome|year=2010|pages=321–322}}</ref> Shelburne lávarður fæddist í Dublin árið 1737 og ólst upp í Írlandi. Hann gekk í [[Oxford-háskóli|Oxford-háskóla]] og gegndi herþjónustu í [[Sjö ára stríðið|sjö ára stríðinu]]. Hann barðist í orrustunum við Rochefort og Minden. Fyrir frammistöðu sína í orrustunni við Kloster Kampen var Shelburne gerður að aðstoðarmanni [[Georg 3.|Georgs 3.]] Bretlandskonungs. Hann hóf þátttöku í stjórnmálum og gekk á breska þingið árið 1760. Eftir að faðir hans lést árið 1761 erfði hann aðalstitil hans og gekk á lávarðadeild þingsins. Hann varð forseti viðskiptaráðsins í ríkisstjórn [[George Grenville]] en sagði af sér eftir nokkra mánuði og gekk í bandalag við [[William Pitt eldri]]. Þegar Pitt varð forsætisráðherra árið 1766 var Shelburne útnefndur ríkisritari fyrir suðurdeildir Bretaveldis og gegndi því embætti í tvö ár. Hann sagði af sér eftir að Frakkar innlimuðu [[Korsíka|Korsíku]] og gekk til liðs við stjórnarandstöðuna. Ásamt Pitt vildi Shelburne leita sátta við nýlendur Bretlands í Ameríku og gagnrýndi stefnumál ríkisstjórnar [[Frederick North|North lávarðar]] harðlega. Eftir að ríkisstjórn North hrundi gekk Shelburne í ríkisstjórn [[Charles Watson-Wentworth, 2. markgreifinn af Rockingham|Rockingham lávarðar]]. Shelburne varð forsætisráðherra árið 1782 eftir að Rockingham lést á meðan bandaríska frelsisstríðinu var enn ekki lokið. Stjórn Shelburne hrundi vegna skilmála Parísarsáttmálans sem batt enda á stríðið. Skilmálarnir þóttu mjög örlátir í garð Bandaríkjanna þar sem þeir létu af hendi stjórn á öllu landsvæði handan Appalasíu til hins nýstofnaða ríkis. Shelburne ímyndaði sér að Bretland myndi til lengri tíma litið græða á þessu með verslun við Bandaríkin án þess að þurfa að berjast um landeignir í vestri. Eftir að Shelburne lét af embætti sínu árið 1785 glataði hann öllum völdum og áhrifum. Shelburne harmaði að ferill sinn hefði verið til einskis þrátt fyrir öll embættin sem hann hafði gegnt á fjörutíu árum. Hann kenndi lélegri menntun sinni um – þótt hún væri reyndar ekkert síðri en flestra annarra stjórnmálamanna – og sagði að vandi sinn væri sá að „örlög mín hafa verið þau að efna til snjallra en óvinsælla sambanda.“ Sagnfræðingar hafa þó bent á að persónuleiki hans hafi verið fráhrindandi og hann hafi ekki átt auðvelt með að eignast vini. Samtímamenn hans totryggðu hann jafnan og þótti hann útsmoginn og svikull. Hann náði hátindi ferils síns of snemma og vakti öfund jafningja sinna, sérstaklega þar sem litið var á hann sem írskan uppskafning. Hann skildi ekki völd neðri deildar þingsins né hvernig hann gat samið við leiðtoga hennar. Shelburne studdi ýmsar umbætur um verslunarfrelsi, trúfrelsi og kjördæmaskipan. Hann var um margt á undan sínum samtíma en tókst ekki að afla sér stuðnings þar sem honum var vantreyst af félögum sínum. Hann vantreysti þeim á móti og reyndi að inna öll verk af hendi sjálfur svo þau yrðu gerð rétt.<ref>John Cannon, "Petty, William, second earl of Shelburne and first marquess of Lansdowne (1737–1805)", ''Oxford Dictionary of National Biography'', (Oxford University Press, 2004)</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Forsætisráðherra Bretlands]] | frá = [[4. júlí]] [[1782]]| til = [[2. apríl]] [[1783]]| fyrir = [[Charles Watson-Wentworth, 2. markgreifinn af Rockingham|Markgreifinn af Rockingham]] | eftir = [[William Cavendish-Bentinck, 3. hertoginn af Portland|Hertoginn af Portland]] | }} {{Töfluendir}} {{Forsætisráðherrar Bretlands}} {{fde|1737|1805|Shelburne, William Petty}} {{DEFAULTSORT:Shelburne, William Petty}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Bretlands]] [[Flokkur:Breskir jarlar]] d6qh4hicmbnmpvz9oug3nj4nqyvw5wr 0 143676 1985488 1918173 2026-11-07T18:30:12Z TKSnaevarr 53243 1985488 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Gilbert du Motier de La Fayette | búseta = | mynd = Gilbert du Motier Marquis de Lafayette.PNG | myndastærð = 250px | myndatexti = Málverk af La Fayette í einkennisbúningi lautinant-hershöfðingja eftir Joseph-Désiré Court. | fæðingardagur = [[6. september]] [[1757]] | fæðingarstaður = [[Chavaniac]], [[Auvergne]], [[Frakkland]]i | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1834|5|20|1757|9|6}} | dauðastaður = [[París]], Frakklandi | háskóli = [[Parísarháskóli]] | maki = Adrienne de Noailles (g. 1774; d. 1807) | starf = Herforingi, stjórnmálamaður | trú = [[Rómversk-kaþólska kirkjan|Kaþólskur]] | foreldrar = Michel du Motier de La Fayette & Marie Louise Jolie de La Rivière | undirskrift = Marquis de La Fayette Signature.svg }} '''Marie-Joseph Paul Yves Roch Gilbert du Motier, markgreifi af La Fayette''' (6. september 1757 – 20. maí 1834), yfirleitt kallaður '''La Fayette''' eða '''Lafayette''' í Bandaríkjunum, var [[Frjálslyndisstefna|frjálslyndur]] [[Frakkland|franskur]] aðalsmaður, herforingi og stjórnmálamaður. La Fayette barðist í [[Bandaríska frelsisstríðið|bandaríska frelsisstríðinu]] og varð návinur [[George Washington]], [[Alexander Hamilton|Alexanders Hamilton]] og [[Thomas Jefferson|Thomasar Jefferson]]. La Fayette lék einnig lykilhlutverk í [[Franska byltingin|frönsku byltingunni]] árið 1789 og í [[Júlíbyltingin|júlíbyltingunni]] árið 1830. La Fayette var kallaður „hetja heimanna tveggja“ fyrir frægðarverk sín bæði í Ameríku og Frakklandi. Hann er einn af átta einstaklingum sem hafa verið lýstir heiðursborgarar Bandaríkjanna en hann hlaut þá stöðu ekki fyrr en árið 2002, löngu eftir dauða sinn. Eftir byltinguna árið 1789 byrjaði La Fayette að undirrita nafn sitt sem „Lafayette“ í einu orði til þess að lýsa yfir andstöðu við ríkjandi aðalskerfi. ==Æviágrip== La Fayette fæddist til ríkrar landeignarfjölskyldu í Chavaniac í héraðinu Auvergne í miðhluta Frakklands. Líkt og var hefð í fjölskyldunni gekk hann í herinn og var orðinn hermaður þegar hann var þrettán ára. La Fayette sannfærðist um að barátta Bandaríkjamanna fyrir sjálfstæði væri réttsýn og ferðaðist því til Ameríku til að berjast í [[Bandaríska frelsisstríðið|bandaríska frelsisstríðinu]]. Þar var hinn 19 ára gamli La Fayette gerður að majór-hershöfðingja en fékk ekki her til eigin umráða um sinn. La Fayette særðist í [[Orrustan við Brandywine|orrustunni við Brandywine]] en tókst að skipuleggja hörfun ásamt bandaríska hernum. La Fayette barðist einnig og stóð sig með sóma í [[Orrustan um Rhode Island|orrustunni um Rhode Island]]. Í miðju stríðinu sneri La Fayette heim til Frakklands til þess að semja um aukinn stuðning Frakka við bandarísku uppreisnarmennina. Hann sigldi aftur til Ameríku árið 1780 og gegndi þaðan af ábyrgðarstöðum í [[Meginlandsherinn|meginlandshernum]]. Árið 1781 hindruðu La Fayette og her hans framsókn [[Charles Cornwallis, markgreifi af Cornwallis|Cornwallis markgreifa]] í Virginíu þar til Frakkar og Bandaríkjamenn komu sér í stöðu fyrir [[umsátrið um Yorktown]], þar sem stríðið var unnið. La Fayette sneri heim til Frakklands og var árið 1787 útnefndur í aðalsmannaþingið sem var kallað saman í febrúar það ár vegna fjármálakreppunnar sem ríkti í landinu. Hann var kjörinn á stéttaþingið árið 1789, en þar hittust fulltrúar frönsku lögstéttanna þriggja; aðals-, klerka- og bændastéttarinnar. Eftir að stjórnlagaþing var stofnað hjálpaði La Fayette til við að semja mannréttindayfirlýsingu Frakklands, með aðstoð Thomasar Jefferson og að fyrirmynd [[Sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjanna|sjálfstæðisyfirlýsingar Bandaríkjanna]]. Mannréttindayfirlýsingin höfðaði til hugmynda um [[náttúruréttindi]] til þess að leggja grunninn að helstu gildum lýðræðisríkis. La Fayette mælti einnig með því að [[þrælahald]] yrði bannað. Eftir að [[Bastillan]] féll þann 14. júlí 1789 var La Fayette útnefndur yfirforingi Þjóðvarðarliðsins og reyndi þaðan af að feta milliveg meðal byltingarmannanna. Í ágúst árið 1792 skipuðu róttæklingar úr röðum byltingarmanna handtöku La Fayette, en hann flúði úr landi í gegnum Holland, sem var undir stjórn [[Habsborgaraveldið|Habsborgaraveldisins]]. Þar var La Fayette handtekinn af austurrískum hermönnum og dvaldi rúm fimm ár í fangelsi. La Fayette sneri heim til Frakklands árið 1797 eftir að [[Napóleon Bónaparte]] samdi um lausn hans úr fangelsi, en La Fayette neitaði að taka þátt í ríkisstjórn Napóleons. Eftir að Napóleon var sigraður og [[franska konungdæmið]] endurreist árið 1814 gerðist La Fayette frjálslyndur meðlimur franska fulltrúaþingsins og sat á þingi það sem hann átti eftir ólifað. Árið 1824 bauð [[James Monroe]] Bandaríkjaforseti La Fayette í heimsókn til Ameríku. Í ferðinni heimsótti La Fayette öll 24 fylki Bandaríkjanna og vakti mikla lukku. Í [[Júlíbyltingin|júlíbyltingunni]] árið 1830 afþakkaði La Fayette tilboð um að gerast [[einræðisherra]] Frakklands og studdi þess í stað [[Loðvík Filippus]] sem nýjan konung landsins. La Fayette snerist síðar gegn Loðvík Filippusi er stjórnarhættir konungsins urðu gerræðislegri. La Fayette lést þann 20. maí árið 1834 og er grafinn í Picpus-kirkjugarðinum í París. Í gröf hans er mold frá Bunker Hill, þar sem La Fayette hafði barist í [[Orrustan við Bunker Hill|einni helstu orrustu]] bandaríska frelsisstríðsins. ==Heimild== * {{wpheimild | tungumál = En | titill = Gilbert du Motier, Marquis de Lafayette | mánuðurskoðað = 1. maí | árskoðað = 2018}} ==Tenglar== * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3284254 „Lafayette: Tvöhundruð ára minning“], ''Lesbók Morgunblaðsins'', 33. tölublað, 22. september 1957, bls. 476. {{DEFAULTSORT:La Fayette, Gilbert du Motier de}} {{fde|1757|1834|La Fayette, Gilbert du Motier de}} [[Flokkur:Franskir hershöfðingjar]] [[Flokkur:Franskir markgreifar]] [[Flokkur:Franskir stjórnmálamenn]] [[Flokkur:Herforingjar í bandaríska frelsisstríðinu]] 3hhgvoclyile6r0dljd0aetwpgcx3fr 1985489 1985488 2026-11-07T18:30:46Z TKSnaevarr 53243 1985489 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Gilbert du Motier de La Fayette | búseta = | mynd = Gilbert du Motier Marquis de Lafayette.PNG | myndastærð = 250px | myndatexti = Málverk af La Fayette í einkennisbúningi lautinant-hershöfðingja eftir Joseph-Désiré Court. | fæðingardagur = [[6. september]] [[1757]] | fæðingarstaður = [[Chavaniac]], [[Auvergne]], [[Frakkland]]i | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1834|5|20|1757|9|6}} | dauðastaður = [[París]], Frakklandi | háskóli = [[Parísarháskóli]] | maki = Adrienne de Noailles (g. 1774; d. 1807) | starf = Herforingi, stjórnmálamaður | trú = [[Rómversk-kaþólska kirkjan|Kaþólskur]] | foreldrar = Michel du Motier de La Fayette & Marie Louise Jolie de La Rivière | undirskrift = Marquis de La Fayette Signature.svg }} '''Marie-Joseph Paul Yves Roch Gilbert du Motier, markgreifi af La Fayette''' (6. september 1757 – 20. maí 1834), yfirleitt kallaður '''La Fayette''' eða '''Lafayette''' í Bandaríkjunum, var [[Frjálslyndisstefna|frjálslyndur]] [[Frakkland|franskur]] aðalsmaður, herforingi og stjórnmálamaður. La Fayette barðist í [[Bandaríska frelsisstríðið|bandaríska frelsisstríðinu]] og varð návinur [[George Washington]], [[Alexander Hamilton|Alexanders Hamilton]] og [[Thomas Jefferson|Thomasar Jefferson]]. La Fayette lék einnig lykilhlutverk í [[Franska byltingin|frönsku byltingunni]] árið 1789 og í [[Júlíbyltingin|júlíbyltingunni]] árið 1830. La Fayette var kallaður „hetja heimanna tveggja“ fyrir frægðarverk sín bæði í Ameríku og Frakklandi. Hann er einn af átta einstaklingum sem hafa verið lýstir heiðursborgarar Bandaríkjanna en hann hlaut þá stöðu ekki fyrr en árið 2002, löngu eftir dauða sinn. Eftir byltinguna árið 1789 byrjaði La Fayette að undirrita nafn sitt sem „Lafayette“ í einu orði til þess að lýsa yfir andstöðu við ríkjandi aðalskerfi. ==Æviágrip== La Fayette fæddist til ríkrar landeignarfjölskyldu í Chavaniac í héraðinu Auvergne í miðhluta Frakklands. Líkt og var hefð í fjölskyldunni gekk hann í herinn og var orðinn hermaður þegar hann var þrettán ára. La Fayette sannfærðist um að barátta Bandaríkjamanna fyrir sjálfstæði væri réttsýn og ferðaðist því til Ameríku til að berjast í [[Bandaríska frelsisstríðið|bandaríska frelsisstríðinu]]. Þar var hinn 19 ára gamli La Fayette gerður að deildarhershöfðinga en fékk ekki her til eigin umráða um sinn. La Fayette særðist í [[Orrustan við Brandywine|orrustunni við Brandywine]] en tókst að skipuleggja hörfun ásamt bandaríska hernum. La Fayette barðist einnig og stóð sig með sóma í [[Orrustan um Rhode Island|orrustunni um Rhode Island]]. Í miðju stríðinu sneri La Fayette heim til Frakklands til þess að semja um aukinn stuðning Frakka við bandarísku uppreisnarmennina. Hann sigldi aftur til Ameríku árið 1780 og gegndi þaðan af ábyrgðarstöðum í [[Meginlandsherinn|meginlandshernum]]. Árið 1781 hindruðu La Fayette og her hans framsókn [[Charles Cornwallis, markgreifi af Cornwallis|Cornwallis markgreifa]] í Virginíu þar til Frakkar og Bandaríkjamenn komu sér í stöðu fyrir [[umsátrið um Yorktown]], þar sem stríðið var unnið. La Fayette sneri heim til Frakklands og var árið 1787 útnefndur í aðalsmannaþingið sem var kallað saman í febrúar það ár vegna fjármálakreppunnar sem ríkti í landinu. Hann var kjörinn á stéttaþingið árið 1789, en þar hittust fulltrúar frönsku lögstéttanna þriggja; aðals-, klerka- og bændastéttarinnar. Eftir að stjórnlagaþing var stofnað hjálpaði La Fayette til við að semja mannréttindayfirlýsingu Frakklands, með aðstoð Thomasar Jefferson og að fyrirmynd [[Sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjanna|sjálfstæðisyfirlýsingar Bandaríkjanna]]. Mannréttindayfirlýsingin höfðaði til hugmynda um [[náttúruréttindi]] til þess að leggja grunninn að helstu gildum lýðræðisríkis. La Fayette mælti einnig með því að [[þrælahald]] yrði bannað. Eftir að [[Bastillan]] féll þann 14. júlí 1789 var La Fayette útnefndur yfirforingi Þjóðvarðarliðsins og reyndi þaðan af að feta milliveg meðal byltingarmannanna. Í ágúst árið 1792 skipuðu róttæklingar úr röðum byltingarmanna handtöku La Fayette, en hann flúði úr landi í gegnum Holland, sem var undir stjórn [[Habsborgaraveldið|Habsborgaraveldisins]]. Þar var La Fayette handtekinn af austurrískum hermönnum og dvaldi rúm fimm ár í fangelsi. La Fayette sneri heim til Frakklands árið 1797 eftir að [[Napóleon Bónaparte]] samdi um lausn hans úr fangelsi, en La Fayette neitaði að taka þátt í ríkisstjórn Napóleons. Eftir að Napóleon var sigraður og [[franska konungdæmið]] endurreist árið 1814 gerðist La Fayette frjálslyndur meðlimur franska fulltrúaþingsins og sat á þingi það sem hann átti eftir ólifað. Árið 1824 bauð [[James Monroe]] Bandaríkjaforseti La Fayette í heimsókn til Ameríku. Í ferðinni heimsótti La Fayette öll 24 fylki Bandaríkjanna og vakti mikla lukku. Í [[Júlíbyltingin|júlíbyltingunni]] árið 1830 afþakkaði La Fayette tilboð um að gerast [[einræðisherra]] Frakklands og studdi þess í stað [[Loðvík Filippus]] sem nýjan konung landsins. La Fayette snerist síðar gegn Loðvík Filippusi er stjórnarhættir konungsins urðu gerræðislegri. La Fayette lést þann 20. maí árið 1834 og er grafinn í Picpus-kirkjugarðinum í París. Í gröf hans er mold frá Bunker Hill, þar sem La Fayette hafði barist í [[Orrustan við Bunker Hill|einni helstu orrustu]] bandaríska frelsisstríðsins. ==Heimild== * {{wpheimild | tungumál = En | titill = Gilbert du Motier, Marquis de Lafayette | mánuðurskoðað = 1. maí | árskoðað = 2018}} ==Tenglar== * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3284254 „Lafayette: Tvöhundruð ára minning“], ''Lesbók Morgunblaðsins'', 33. tölublað, 22. september 1957, bls. 476. {{DEFAULTSORT:La Fayette, Gilbert du Motier de}} {{fde|1757|1834|La Fayette, Gilbert du Motier de}} [[Flokkur:Franskir hershöfðingjar]] [[Flokkur:Franskir markgreifar]] [[Flokkur:Franskir stjórnmálamenn]] [[Flokkur:Herforingjar í bandaríska frelsisstríðinu]] 0wqve1wnwh9ljyb38iqis0x6e5muwbj 0 145464 1985515 1979310 2026-11-08T10:36:41Z Berserkur 10188 1985515 wikitext text/x-wiki {{Hreingera}} '''Sæmi Rokk Pálsson''' (fæddur [[31. júlí]] 1936 og skírður Sæmundur Pálsson, d. nóvember 2026) var lögreglumaður á Seltjarnarnesi, byggingameistari, leikari og dansari.<ref>[https://www.visir.is/g/20262959896d/saemi-rokk-fallinn-fra Sæmi rokk fallinn frá] Vísir, sótt 8. nóvember 2026</ref> == Nafnbreytingar == Hann var þekktur sem Sæmi rokk á listamannsferli sínum. Árið 2014 samþykkti [[Mannanafnanefnd]] tillögu hans um eiginnafnið [[Sæmi]]. <ref name="mannaS">[https://www.stjornarradid.is/default.aspx?pageid=0e3c47f7-5369-11e8-9428-005056bc4d74&newsid=ac654f6b-6026-11e8-942c-005056bc530c Mannanafnanefnd:Mál nr. 6/2014, úrskurður 10. febrúar 2014]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Árið 2017 samþykkti nefndin svo tillöguna um [[Rokk]] sem millinafn.<ref name="mannaR">[https://www.stjornarradid.is/default.aspx?pageid=0e3c47f7-5369-11e8-9428-005056bc4d74&newsid=743c9f86-6071-11e8-942c-005056bc530c Mannanafnanefnd:Mál nr. 74/2017 Úrskurður 22. desember 2017]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Í júlí 2018 tilkynnti hann nafnskipti og myndi nú heita Sæmi Rokk Pálsson.<ref name="skipta">[https://www.mbl.is/frettir/innlent/2018/07/26/saemi_rokk_heitir_hann/ mbl.is:Sæmi Rokk heit­ir hann]</ref> == Heimildir == <references /> {{Stubbur|æviágrip}} {{fd|1936|2026}} [[Flokkur:Íslenskir dansarar]] m3sfb5oj7vfcyk0eblhllxstwthezwl 1 145465 1985517 1601750 2026-11-08T11:25:29Z Berserkur 10188 1985517 wikitext text/x-wiki ==Nafn== Hann heitir Sæmundur Pálsson inni á Íslendingabók... --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 8. nóvember 2026 kl. 11:25 (UTC) 0gu27755sfo8kfhd79hqwu0grcs76ov 0 167191 1985491 1876853 2026-11-07T18:34:20Z TKSnaevarr 53243 1985491 wikitext text/x-wiki {{Fjall}} '''Kosciuszkofjall''' ({{lang-en|Mount Kosciuszko}}) er hæsta fjall á meginlandi [[Ástralía|Ástralíu]], í 2.228 metra hæð yfir sjávarmáli. Það er staðsett í [[Snowy-fjöll]]unum í suðurhluta [[Nýja-Suður-Wales]]. [[Frumbyggjar Ástralar|Frumbyggja]]nafn þess er ''Kunama Namadgi''. Fjallið er nefnt í höfuðið á pólsku frelsishetjunni [[Tadeusz Kościuszko]]. {{Stubbur|Ástralía}} [[Flokkur:Fjöll í Ástralíu]] 0qmugb7ats8u1lmcyucszl4beb4s9ub 0 169005 1985473 1968117 2026-11-07T14:32:33Z CommonsDelinker 1159 Skráin Official_presidential_portrait_of_Ukhnaagiin_Khurelsukh.jpg var fjarlægð og henni eytt af Commons af [[c:User:Krd|Krd]] vegna þess að per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:PD-Mongolia-exempt|]] 1985473 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | forskeyti = | nafn = Ukhnaagiin Khürelsükh | nafn_á_frummáli = {{nobold|Ухнаагийн Хүрэлсүх}} | mynd = | titill = Forseti Mongólíu | stjórnartíð_start = [[25. júní]] [[2021]] | stjórnartíð_end = | forsætisráðherra = [[Luvsannamsrain Oyun-Erdene]]<br>[[Gombojavyn Zandanshatar]]<br>[[Nyam-Osoryn Uchral]] | forveri = [[Khaltmaagiin Battulga]] | titill2 = Forsætisráðherra Mongólíu | stjórnartíð_start2 = [[4. október]] [[2017]] | stjórnartíð_end2 = [[27. janúar]] [[2021]] | forseti2 = [[Khaltmaagiin Battulga]] | forveri2 = [[Jargaltulgyn Erdenebat]] | eftirmaður2 = [[Luvsannamsrain Oyun-Erdene]] | myndatexti1 = Ukhnaagiin Khürelsükh árið 2022. | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1968|6|14}} | fæðingarstaður = [[Úlan Bator]], [[Mongólía|Mongólíu]] | þjóderni = [[Mongólía|Mongólskur]] | maki = Bolortsetseg Khürelsükh | stjórnmálaflokkur = [[Mongólski þjóðarflokkurinn]] | börn = 2 | háskóli = Varnarháskóli Mongólíu<br>Þjóðarháskóli Mongólíu }} '''Ukhnaagiin Khürelsükh''' ([[mongólska]]: Ухнаагийн Хүрэлсүх; f. 14. júní 1968) er [[Mongólía|mongólskur]] stjórnmálamaður og núverandi forseti Mongólíu. Khürelsükh er meðlimur í [[Mongólski þjóðarflokkurinn|Mongólska þjóðarflokknum]]. Hann hefur verið forseti frá júní 2021 og var áður [[forsætisráðherra Mongólíu]] frá október 2017 til janúar 2021. ==Æviágrip== Khürelsükh gekk í gagnfræðaskóla í [[Úlan Bator]]. Hann útskrifaðist frá Varnarháskóla Mongólíu árið 1989 með gráðu í stjórnmálafræði. Hann nam síðan opinbera stjórnsýslu við Þjóðarháskóla Mongólíu. Khürelsükh hefur þrisvar sinnum (árin 2000, 2004 og 2012) verið kjörinn á mongólska Stór-Khúralið, þing mongólska lýðveldisins. Hann var ráðherra neyðarástandsmála frá 2004 til 2006, ráðherra faglegs eftirlits frá 2006 til 2008 og varaforsætisráðherra frá 2014 til 2015 og 2016 til 2017. Khürelsükh tók við embætti [[forsætisráðherra Mongólíu]] þann 4. október 2017. Í júní 2020 vann Mongólski þjóðarflokkurinn þingkosningar með 62 þingsætum af 76. Þetta var í fyrsta sinn sem flokkurinn vann tvær þingkosningar í röð. Árangurinn var að nokkru leyti rakinn til ánægju með störf Khürelsükhs við að sporna við loftmengun í Úlan Bator og viðbrögð stjórnar hans við [[Kórónaveirufaraldurinn 2019–|kórónaveirufaraldrinum]] í landinu.<ref name="Dierkes">{{Vefheimild|tungumál=en|url=https://blogs.ubc.ca/mongolia/2021/khurelsukh-resignation/|titill=PM Khurelsukh Resigns Suddenly|mánuður=21. janúar |ár=2021|höfundur=Julian Dierkes|útgefandi=[[Háskólinn í Bresku Kólumbíu]]}}</ref> Þann 21. janúar 2021 bauð Khürelsükh Stór-Khúralinu afsögn sína eftir mótmæli sem upphófust vegna ómannúðlegrar meðferðar á konu sem hafði veikst af [[Covid-19]] og nýfæddu barni hennar.<ref>{{Vefheimild|tungumál=en|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-mongolia-idUSKBN29Q1GT|titill=Mongolian prime minister submits resignation after COVID-19 protests|útgefandi=''[[Reuters]]''|date=21 janvier 2021}}</ref> Þingið samþykkti afsögn Khürelsükhs og ríkisstjórnar hans sama dag.<ref>{{Vefheimild|tungumál=en|url=https://montsame.mn/en/read/250961|titill=Parliament approves PM Khurelsukh's resignation|útgefandi=''[[Montsame]]''|mánuður=21. janúar|ár=2021|höfundur=T. Baljmaa}}</ref> Afsögn Khürelsükh kom mörgum í opna skjöldu og stjórnmálagreinendur litu gjarnan á hana bæði sem skilaboð um að hann gæti axlað ábyrgð en einnig sem leið hans til þess að þurfa ekki að koma nálægt stjórn ríkisins á tíma Covid-kreppunnar og viðhalda þannig vinsældum í aðdraganda forsetakosninga Mongólíu í júní 2021.<ref name="Dierkes" /> Khürelsükh bauð sig fram til forseta í kosningunum og náði kjöri með 67,76 % atkvæða. ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=[[Forseti Mongólíu]] | frá=[[25. júní]] [[2021]]| til=| fyrir=[[Khaltmaagiin Battulga]]| eftir=Enn í embætti| }} {{Erfðatafla| titill=[[Forsætisráðherra Mongólíu]] | frá=[[4. október]] [[2017]]| til=[[27. janúar]] [[2021]]| fyrir=[[Jargaltulgyn Erdenebat]]| eftir=[[Luvsannamsrain Oyun-Erdene]]| }} {{Töfluendir}} {{DEFAULTSORT:Khürelsükh, Ukhnaagiin}} {{f|1968}} [[Flokkur:Forsetar Mongólíu]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Mongólíu]] fglklf9ibf4daqcm069bulfqhh30ii2 0 186205 1985483 1977691 2026-11-07T17:08:46Z TKSnaevarr 53243 1985483 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Gisèle Pelicot | mynd = Gisèle Pelicot 2026.jpg | mynd_texti = Pelicot árið 2026. | fæðingarnafn = Gisèle Marie Françoise Guillou | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1952|12|7}} | fæðingarstaður = [[Villingen]], [[Vestur-Þýskaland]]i | þjóðerni = [[Frakkland|Frönsk]] | starf = Flutningsstjóri | maki = Dominique Pelicot ​(g. 1973; sk. 2001, g. 2007; sk. 2024)​ | þekkt_fyrir = Fórnarlamb í Mazan-nauðgunarmálinu | börn = 3 }} '''Gisèle Pelicot''' (f. 7. desember 1952) er [[Frakkland|frönsk]] kona sem var ítrekað byrluð lyf og henni [[Nauðgun|nauðgað]] af eiginmanni sínum, Dominique Pelicot, á níu ára tímabili frá 2011 til 2020. Dominique bauð einnig fjölda karlmanna, sem hann hafði haft samband við gegnum vefsíðu, að nauðga henni á meðan hún var meðvitundarlaus, aðallega á heimili hjónanna í [[Mazan]]. Gisèle gerði sér ekki grein fyrir ofbeldinu fyrr en árið 2020, þegar Dominique var handtekinn fyrir [[Faldafeykjun|faldafeykjanir]] gegn konum á stórmarkaði og ljósmyndir af nauðgunum Gisèle fundust við lögregluleit á tölvubúnaði hans. Þegar réttað var yfir Dominique og fimmtíu öðrum karlmönnum fyrir nauðgun, tilraun til nauðgunar og [[kynferðisofbeldi]] í [[Avignon]] árið 2024 afsalaði Gisèle sér rétti til nafnleyndar og til lokaðra réttarhalda. Réttarhöldin vöktu heimsathygli og hugrekki Gisèle og áræðni hennar við að tala máli þolenda kynferðisofbeldis vöktu víðtækan stuðning og aðdáun á henni. Hún var hyllt sem [[Femínismi|femínísk]] hetja og birtist á lista [[BBC]] yfir 100 konur ársins og á lista ''[[Financial Times]]'' yfir 25 áhrifamestu konur ársins. Í desember árið 2024 voru 50 af 51 sakborningi, þar á meðal Dominique, sakfelldir fyrir nauðgun, tilraun til nauðgunar og kynferðisofbeldi gegn Gisèle. 51. maðurinn, sem hafði ekki verið ákærður fyrir að nauðga Gisèle, var sakfelldur fyrir að nauðga eiginkonu sinni. Dominique hlaut 20 ára fangelsisdóm, sem er hámarksrefsing, en hinir hlutu þriggja til 15 ára dóma. ==Æviágrip== Gisèle Pelicot giftist Dominique Pelicot þegar þau voru 21 árs og eignaðist með honum þrjú börn.<ref name=rúv2>{{Vefheimild|titill= Eini maðurinn í lífi Giséle reyndist vera kvalari hennar |url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2024-09-06-eini-madurinn-i-lifi-gisele-reyndist-vera-kvalari-hennar-421327|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 6. september 2024 |skoðað=27. apríl 2025|höfundur=Freyr Gígja Gunnarsson}}</ref> Árið 2013 fluttu hjónin til þorpsins [[Mazan]] nálægt [[Alpafjöll]]um í suðurhluta Frakklands til að njóta efri áranna.<ref name=ruv>{{Vefheimild|titill= Fólk hefur ekki ímyndunarafl í að svona geti gerst |url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2024-09-14-folk-hefur-ekki-imyndunarafl-i-ad-svona-geti-gerst-421782|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 14. september 2024 |skoðað=2. maí 2025|höfundur=Róbert Jóhannsson}}</ref> Árið 2011 fór hún að finna fyrir minnisleysi og gekkst undir fjölda læknisrannsókna. Hún taldi sig vera með heilabilun en minnisleysið var í raun aukaverkun af lyfjum sem Dominique hafði byrlað henni með reglubundnum hætti. Dominique hafði reglulega nauðgað Gisèle á meðan hún var meðvitundarlaus af áhrifum lyfjanna og hafði boðið tugum annarra karlmanna að gera hið sama á heimili þeirra.<ref name=ruv1>{{Vefheimild|titill= Giséle Pelicot segist aldrei munu finna frið|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2024-11-19-gisele-pelicot-segist-aldrei-munu-finna-frid-427931|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 19. nóvember 2024 |skoðað=29. apríl 2025|höfundur=Þorgerður Anna Gunnarsdóttir}}</ref> Dominique hafði nálgast hina mennina á spjallrás á netinu þar sem hann gekk undir dulnefninu „à son insu“ eða „án hennar vitundar“. Hann sagði þeim að eiginkona sín væri haldin því blæti að menn hefðu kynmök við hana sofandi. Mennirnir sögðust síðar hafa talið sjálfa sig vera að taka þátt í hlutverkaleik. Dominique notaði hins vegar oft orðið nauðgun í samtölum við þá.<ref>{{Vefheimild|titill=Venjulegir karlmenn|url=https://heimildin.is/grein/23734/|útgefandi=[[Heimildin]]|dags= 10. janúar 2025|skoðað=27. apríl 2025|höfundur=Erla Hlynsdóttir}}</ref> Árið 2020 var Dominique handtekinn við að taka myndir undir pils kvenna. Þetta var í annað skipti sem hann var staðinn að því að gera þetta, en hann hafði áður verið handtekinn fyrir sömu háttsemi árið 2010. Eftir handtökuna 2020 fann lögregla myndir og myndbönd af Dominique og öðrum mönnum að nauðga Giséle við leit í tölvubúnaði hans.<ref name=ruv1/> Lögreglan sýndi Giséle myndirnar við yfirheyrslur eftir handtöku Dominique.<ref name=ruv/> Hún horfði í fyrsta sinn á myndböndin af nauðgunum sínum í maí árið 2024.<ref name=rúv2/> Á meðan nauðgunarmálið var til rannsóknar voru Pelicot-hjónin aldrei nafngreind. Þegar réttarhöld hófust í máli Dominique og hinna mannanna krafðist Gisèle þess hins vegar, þvert á ráðleggingar, að réttarhöldin yrðu höfð opin almenningi og fjölmiðlum. Gisèle lagði áherslu á að skömmin væri gerendanna en ekki hennar sem þolandans.<ref name=rúv2/> Gisèle og lögfræðingar hennar fengu því einnig framgengt að myndböndin af mönnunum að nauðga henni voru sýnd í dómssalnum fyrir allra augum.<ref>{{Vefheimild|titill= Myndskeið af nauðgunum verða sýnd í dómssal |url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2024/10/05/myndskeid_af_naudgunum_verda_synd_i_domssal/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 5. október 2024 |skoðað=28. maí 2025}}</ref> Í viðtölum við fjölmiðla sagðist Gisèle hafa verið drifin áfram af þörfinni til að breyta frönsku samfélagi og skila skömm sem þolendur kynferðisofbeldis upplifðu til gerenda.<ref>{{Vefheimild|titill= Sigrar ársins 2024|url=https://unwomen.is/sigrar-arsins-2/|útgefandi=[[UN Women]]|dags= 20. desember 2024 |skoðað=28. maí 2025}}</ref> Réttarhöldin, sem hófust árið 2024, vöktu heimsathygli og Gisèle var hyllt sem hetja fyrir að leyfa þeim að fara fram fyrir opnum tjöldum. Að réttarhöldunum loknum þakkaði [[Emmanuel Macron]] Frakklandsforseti henni fyrir að sýna „reisn og hug­rekki [hefði] hreyft við og veitt Frakklandi og öll­um heim­in­um innblást­ur“.<ref>{{Vefheimild|titill= „Þakka þér Giséle Pelicot fyrir okkur öll“|url= https://www.mbl.is/frettir/erlent/2024/12/20/thakka_ther_gisele_pelicot_fyrir_okkur_oll/ |útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 20. desember 2024 |skoðað=28. maí 2025}}</ref> Réttarhöldunum lauk þann 16. desember 2024.<ref>{{Vefheimild|titill= Réttar­höldunum lokið: Bað eigin­konu sína og börn af­sökunar|url=https://www.visir.is/g/20242664541d|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 16. desember 2024 |skoðað=27. apríl 2025|höfundur=Samúel Karl Ólason}}</ref> Þremur dögum síðar var Dominique sakfelldur fyrir alla ákæruliði og dæmdur í 20 ára fangelsi. Allir sakborningarnir, sem voru um 50 talsins, voru sakfelldir í að minnsta kosti einum ákærulið og hlutu fangelsisdóma.<ref>{{Vefheimild|titill= Dominique Pelicot dæmdur í 20 ára fangelsi |url= https://www.mbl.is/frettir/erlent/2024/12/19/dominique_pelicot_daemdur_i_20_ara_fangelsi/ |útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 19. desember 2024 |skoðað=28. maí 2025}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Pelicot, Gisèle}} {{f|1952}} [[Flokkur:Frakkar]] t3yw4fr6xyvp1ffwb35x73g3q01e95e 0 186585 1985494 1984408 2026-11-07T19:26:23Z Tym-lip 122599 1985494 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Karol Nawrocki | mynd = | titill = Forseti Póllands | stjórnartíð_start = 6. ágúst 2025 | stjórnartíð_end = | myndatexti1 = Karol Nawrocki árið 2026. | forsætisráðherra = [[Donald Tusk]] | forveri = [[Andrzej Duda]] | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1983|3|3}} | fæðingarstaður = [[Gdańsk]], [[Pólland]]i | þjóderni = [[Pólland|Pólskur]] | maki = Marta Nawrocka | stjórnmálaflokkur = Óflokksbundinn | börn = 3 | háskóli = [[Háskólinn í Gdańsk]]<br>[[Tækniháskólinn í Gdańsk]] | bústaður = [[Siedlce]], [[Gdańsk]] | menntun = Doktorspróf í sagnfræði | embætti1 = Formaður Þjóðminningarstofnunar | stjórnartíð_start1 = 23. júlí 2021 | stjórnartíð_end1 = 6. ágúst 2025 | forveri1 = [[Jarosław Szarek]] | laun = 29.986,87 [[PLN]] }} '''Karol Tadeusz Nawrocki''' (f. 3. mars 1983) er núverandi forseti Póllands, pólskur sagnfræðingur, fyrrum atvinnuíþróttamaður og stjórnmálamaður.<ref>{{Vefheimild|titill=Karol Nawrocki er næsti forseti|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2025-06-02-karol-nawrocki-er-naesti-forseti-445148|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 2. júní 2025|skoðað=3. júní 2025|höfundur=Markús Þ. Þórhallsson}}</ref> Hann hefur verið formaður Þjóðminningarstofnunar Póllands frá árinu 2021 og var safnstjóri Safns um seinni heimsstyrjöldina í [[Gdańsk]] frá 2017 til 2021. Nawrocki bauð sig fram í forsetakosningum Póllands árið 2025 með stuðningi [[Lög og réttlæti|Laga og réttlætis]] og bar sigur úr býtum í seinni umferð þeirra gegn [[Rafał Trzaskowski]], borgarstjóra [[Varsjá|Varsjár]].<ref>{{Cite web |date=2025-06-02 |title=Wybory prezydenckie 2025: Kiedy Karol Nawrocki zostanie Prezydentem RP? [TERMINY] |url=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/9812265,wybory-prezydenckie-2025-kiedy-karol-nawrocki-obejmie-wladze-oto-naj.html |access-date=2025-06-02 |website=www.gazetaprawna.pl |language=pl}}</ref> ==Æviágrip== Karol Nawrocki er fyrrverandi [[Hnefaleikar|hnefaleikakappi]]. Hann er með doktorspróf í [[sagnfræði]] frá [[Háskólinn í Gdańsk|Háskólanum í Gdańsk]]. Fyrir forsetakjör sitt var Nawrocki forstöðumaður Þjóðminningarstofnunar, sem sinnir rannsóknum á nútímasögu Póllands og á glæpum [[Nasistar|nasista]] og [[Alþýðulýðveldið Pólland|kommúnistastjórnar landsins]] á 20. öld. Í því embætti hóf stofnunin herferð til að rífa niður minnisvarða frá kommúnistatímanum. Nawrocki stýrði jafnframt safni um [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldina]] í Gdańsk en var þar gagnrýndur fyrir að draga úr þætti [[Helförin|helfararinnar]] í sögu stríðsins í Póllandi.<ref name=vísir>{{Vefheimild|titill=Ný­kjörinn for­seti Pól­lands: Trú­rækinn sagn­fræðingur og fyrr­verandi hnefaleikakappi|url=https://www.visir.is/g/20252734267d/ny-kjorinn-for-seti-pol-lands-tru-raekinn-sagn-fraedingur-og-fyrr-verandi-hnefaleikakappi|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=2. júní 2025|höfundur= Rafn Ágúst Ragnarsson|skoðað=3. júní 2025}}</ref> Nawrocki varð forsetaframbjóðandi í forsetakosningum Póllands árið 2025 með stuðningi stjórnmálaflokksins [[Lög og réttlæti|Laga og réttlætis]]. Í kosningabaráttunni stillti hann sér upp sem hluta af alþjóðlegri hreyfingu [[Þjóðernishyggja|þjóðernissinnaðra]] [[Íhaldsstefna|íhaldsmanna]] og naut stuðnings erlendra leiðtoga á borð við [[Donald Trump]] Bandaríkjaforseta og [[Viktor Orbán]] forsætisráðherra Ungverjalands. Nawrocki lofaði að stórefla [[Póllandsher|pólska herinn]] og halda áfram stuðningi við [[Úkraína|Úkraínu]] í [[Innrás Rússa í Úkraínu|stríði landsins við Rússland]]. Hann gagnrýndi hins vegar úkraínskt flóttafólk sem hafði komið til Póllands vegna stríðsins.<ref name="vísir" /> Í kosningabaráttunni vakti sjö ára gamalt viðtal við Nawrocki athygli, en hann hafði veitt viðtalið í dulargervi undir dulnefninu Tadeusz Batyr og hafði hrósað sjálfum sér í hástert fyrir fræðastörf sín. Á sama tíma hafði Nawrocki einnig birt samfélagsmiðlafærslu þar sem hann sagðist hafa hitt Batyr til að leiðbeina honum og kallaði bók sem birt var undir hans nafni áhugaverða.<ref>{{Vefheimild|titill= Fór í dulargervi til að lofsama sjálfan sig|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2025/03/29/for_i_dulargervi_til_ad_lofsama_sjalfan_sig/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 29. mars 2025|skoðað=3. júní 2025}}</ref> Í fyrstu umferð tapaði hann fyrir [[Rafał Trzaskowski]] með 29,54% atkvæða gegn 31,36%. Í seinni umferð forsetakosninganna, sem fram fór 1. júní 2025, vann Nawrocki sigur. Hann hlaut 50,89 prósent atkvæðanna en Trzaskowski hlaut 49,11 prósent.<ref>{{Vefheimild|titill=Nawrocki kjörinn forseti Póllands |url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2025/06/02/nawrocki_kjorinn_forseti_pollands/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 2. júní 2025|skoðað=3. júní 2025}}</ref> ==Stjórnmálaskoðanir== Nawrocki er á móti því að [[Úkraína]] gerist aðili að [[Atlantshafsbandalagið|NATO]] og [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] þar til leyst hefur verið úr ágreiningi í samskiptum Póllands og Úkraínu, þar á meðal með skilum á líkamsleifum Pólverja sem voru í [[Fjöldamorð á Pólverjum í Volhyníu og Austur-Galisíu|myrtir í seinni heimsstyrjöldinni]].<ref>{{Cite web|url=https://www.pap.pl/aktualnosci/zelenski-odpowiedzial-nawrockiemu-dworczyk-jego-wypowiedz-byla-niepotrzebna-i-nalezy-ja|title=Zełenski odpowiedział Nawrockiemu. Dworczyk: jego wypowiedź była niepotrzebna i należy ją skrytykować|date=16 janúar 2025|website=www.pap.pl|publisher=PAP}}</ref> Hann er mótfallinn innflytjendastefnu ESB og hefur tilkynnt að hann ætli að segja upp flóttamannasamningi sambandsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/9734661,nawrocki-jak-zostane-prezydentem-jednostronnie-wypowiem-pakt-migracy.html|title=Nawrocki: Jak zostanę prezydentem, jednostronnie wypowiem pakt migracyjny|date=2025-02-08|website=www.gazetaprawna.pl|language=pl|access-date=2025-06-07}}</ref> Á þingflokksþingi sínu kynnti hann „Áætlun 21“ sem felur meðal annars í sér: tryggingu um að ekki verði hækkaðir skattar, lækkun [[Virðisaukaskattur|virðisaukaskatts]], hækkun annars skattþreps, núllskatt á tekjuskatt fyrir fjölskyldur með að minnsta kosti tvö börn, auk þess að fella niður erfðafjárskatt og [[Fjármagnstekjuskattur|fjármagnstekjuskatt]].<ref>Nawrocki, K. (2025, 2. mars). ''Karol Nawrocki ogłosił 'Plan 21'. Co zawiera?'' WP Wiadomości. <nowiki>https://wiadomosci.wp.pl/karol-nawrocki-oglosil-plan-21-co-zawiera-7130814394903488a</nowiki></ref><ref>{{Cite web|url=https://dorzeczy.pl/kraj/697633/nawrocki-przedstawil-program-plan-21-zmiany-podatkowe.html|title=Nawrocki przedstawił "plan 21". Są obietnice zmian podatkowych|date=2025-03-02|website=Do Rzeczy|language=pl|access-date=2025-06-07}}</ref> Síðar lagði hann einnig fram tillögur um þróun kjarnorku, á meðan kol væri áfram notað til bráðabirgða.<ref>{{Cite web|url=https://businessinsider.com.pl/wiadomosci/wybory-prezydenckie-2025-karol-nawrocki-program-wyborczy/2l7n4l8|title=Karol Nawrocki wchodzi do drugiej tury. Jaki jest jego program wyborczy?|date=2025-05-29|website=Business Insider Polska|language=pl|access-date=2025-06-07}}</ref> Þann 5. apríl 2025 kynnti Nawrocki landbúnaðaráætlun sína þar sem hann lýsti yfir andstöðu gegn [[Græni sáttmálinn|evrópska græna sáttmálanum]] og samningum ESB við [[Mercosur]]-ríkin. Hann gagnrýndi nýjar reglugerðir sem takmarka landbúnaðarframleiðslu, byggingu vindmylla nálægt byggðum og afnám takmarkana á innflutningi matvæla frá Úkraínu. Einnig boðaði hann styrkingu stuðningskerfa og sérkjara lánveitinga fyrir fjölskyldubú. Hann sagðist vilja að pólskir bændur hlytu forgangsmeðferð og að takmarkanir á kaupum útlendinga á landbúnaðarjörðum sem gilda til ársins 2026 yrðu framlengdar.<ref>{{Cite web|url=https://www.bankier.pl/wiadomosc/Stop-Zielonemu-ladowi-wsparcie-dla-rolnikow-Nawrocki-z-planem-dla-polskiej-wsi-8920366.html|title=Stop Zielonemu ładowi, wsparcie dla rolników. Nawrocki z planem dla polskiej wsi|date=2025-04-05|website=Bankier.pl|language=pl|access-date=2025-06-07}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=Forseti Póllands | frá=6. ágúst 2025| til=| fyrir=[[Andrzej Duda]]| eftir=Enn í embætti| }} {{Töfluendir}} {{Þjóðhöfðingjar Póllands}} {{Þjóðhöfðingjar aðildarríkja Evrópusambandsins}} {{stubbur|æviágrip|stjórnmál}} {{DEFAULTSORT:Nawrocki, Karol}} {{f|1983}} [[Flokkur:Pólskir sagnfræðingar]] [[Flokkur:Forsetar Póllands]] ah0l2layrfykbacgq8ibxgubomz8bz8 1985495 1985494 2026-11-07T20:45:53Z TKSnaevarr 53243 1985495 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Karol Nawrocki | mynd = Karol Nawrocki i Roberta Metsola (2026) (cropped2).jpg | titill = Forseti Póllands | stjórnartíð_start = 6. ágúst 2025 | stjórnartíð_end = | myndatexti1 = Karol Nawrocki árið 2026. | forsætisráðherra = [[Donald Tusk]] | forveri = [[Andrzej Duda]] | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1983|3|3}} | fæðingarstaður = [[Gdańsk]], [[Pólland]]i | þjóderni = [[Pólland|Pólskur]] | maki = Marta Nawrocka | stjórnmálaflokkur = Óflokksbundinn | börn = 3 | háskóli = [[Háskólinn í Gdańsk]]<br>[[Tækniháskólinn í Gdańsk]] | bústaður = [[Siedlce]], [[Gdańsk]] | menntun = Doktorspróf í sagnfræði | laun = 29.986,87 [[PLN]] }} '''Karol Tadeusz Nawrocki''' (f. 3. mars 1983) er núverandi forseti Póllands, pólskur sagnfræðingur, fyrrum atvinnuíþróttamaður og stjórnmálamaður.<ref>{{Vefheimild|titill=Karol Nawrocki er næsti forseti|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2025-06-02-karol-nawrocki-er-naesti-forseti-445148|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 2. júní 2025|skoðað=3. júní 2025|höfundur=Markús Þ. Þórhallsson}}</ref> Hann hefur verið formaður Þjóðminningarstofnunar Póllands frá árinu 2021 og var safnstjóri Safns um seinni heimsstyrjöldina í [[Gdańsk]] frá 2017 til 2021. Nawrocki bauð sig fram í forsetakosningum Póllands árið 2025 með stuðningi [[Lög og réttlæti|Laga og réttlætis]] og bar sigur úr býtum í seinni umferð þeirra gegn [[Rafał Trzaskowski]], borgarstjóra [[Varsjá|Varsjár]].<ref>{{Cite web |date=2025-06-02 |title=Wybory prezydenckie 2025: Kiedy Karol Nawrocki zostanie Prezydentem RP? [TERMINY] |url=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/9812265,wybory-prezydenckie-2025-kiedy-karol-nawrocki-obejmie-wladze-oto-naj.html |access-date=2025-06-02 |website=www.gazetaprawna.pl |language=pl}}</ref> ==Æviágrip== Karol Nawrocki er fyrrverandi [[Hnefaleikar|hnefaleikakappi]]. Hann er með doktorspróf í [[sagnfræði]] frá [[Háskólinn í Gdańsk|Háskólanum í Gdańsk]]. Fyrir forsetakjör sitt var Nawrocki forstöðumaður Þjóðminningarstofnunar, sem sinnir rannsóknum á nútímasögu Póllands og á glæpum [[Nasistar|nasista]] og [[Alþýðulýðveldið Pólland|kommúnistastjórnar landsins]] á 20. öld. Í því embætti hóf stofnunin herferð til að rífa niður minnisvarða frá kommúnistatímanum. Nawrocki stýrði jafnframt safni um [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldina]] í Gdańsk en var þar gagnrýndur fyrir að draga úr þætti [[Helförin|helfararinnar]] í sögu stríðsins í Póllandi.<ref name=vísir>{{Vefheimild|titill=Ný­kjörinn for­seti Pól­lands: Trú­rækinn sagn­fræðingur og fyrr­verandi hnefaleikakappi|url=https://www.visir.is/g/20252734267d/ny-kjorinn-for-seti-pol-lands-tru-raekinn-sagn-fraedingur-og-fyrr-verandi-hnefaleikakappi|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=2. júní 2025|höfundur= Rafn Ágúst Ragnarsson|skoðað=3. júní 2025}}</ref> Nawrocki varð forsetaframbjóðandi í forsetakosningum Póllands árið 2025 með stuðningi stjórnmálaflokksins [[Lög og réttlæti|Laga og réttlætis]]. Í kosningabaráttunni stillti hann sér upp sem hluta af alþjóðlegri hreyfingu [[Þjóðernishyggja|þjóðernissinnaðra]] [[Íhaldsstefna|íhaldsmanna]] og naut stuðnings erlendra leiðtoga á borð við [[Donald Trump]] Bandaríkjaforseta og [[Viktor Orbán]] forsætisráðherra Ungverjalands. Nawrocki lofaði að stórefla [[Póllandsher|pólska herinn]] og halda áfram stuðningi við [[Úkraína|Úkraínu]] í [[Innrás Rússa í Úkraínu|stríði landsins við Rússland]]. Hann gagnrýndi hins vegar úkraínskt flóttafólk sem hafði komið til Póllands vegna stríðsins.<ref name="vísir" /> Í kosningabaráttunni vakti sjö ára gamalt viðtal við Nawrocki athygli, en hann hafði veitt viðtalið í dulargervi undir dulnefninu Tadeusz Batyr og hafði hrósað sjálfum sér í hástert fyrir fræðastörf sín. Á sama tíma hafði Nawrocki einnig birt samfélagsmiðlafærslu þar sem hann sagðist hafa hitt Batyr til að leiðbeina honum og kallaði bók sem birt var undir hans nafni áhugaverða.<ref>{{Vefheimild|titill= Fór í dulargervi til að lofsama sjálfan sig|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2025/03/29/for_i_dulargervi_til_ad_lofsama_sjalfan_sig/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 29. mars 2025|skoðað=3. júní 2025}}</ref> Í fyrstu umferð tapaði hann fyrir [[Rafał Trzaskowski]] með 29,54% atkvæða gegn 31,36%. Í seinni umferð forsetakosninganna, sem fram fór 1. júní 2025, vann Nawrocki sigur. Hann hlaut 50,89 prósent atkvæðanna en Trzaskowski hlaut 49,11 prósent.<ref>{{Vefheimild|titill=Nawrocki kjörinn forseti Póllands |url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2025/06/02/nawrocki_kjorinn_forseti_pollands/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 2. júní 2025|skoðað=3. júní 2025}}</ref> ==Stjórnmálaskoðanir== Nawrocki er á móti því að [[Úkraína]] gerist aðili að [[Atlantshafsbandalagið|NATO]] og [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] þar til leyst hefur verið úr ágreiningi í samskiptum Póllands og Úkraínu, þar á meðal með skilum á líkamsleifum Pólverja sem voru í [[Fjöldamorð á Pólverjum í Volhyníu og Austur-Galisíu|myrtir í seinni heimsstyrjöldinni]].<ref>{{Cite web|url=https://www.pap.pl/aktualnosci/zelenski-odpowiedzial-nawrockiemu-dworczyk-jego-wypowiedz-byla-niepotrzebna-i-nalezy-ja|title=Zełenski odpowiedział Nawrockiemu. Dworczyk: jego wypowiedź była niepotrzebna i należy ją skrytykować|date=16 janúar 2025|website=www.pap.pl|publisher=PAP}}</ref> Hann er mótfallinn innflytjendastefnu ESB og hefur tilkynnt að hann ætli að segja upp flóttamannasamningi sambandsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/9734661,nawrocki-jak-zostane-prezydentem-jednostronnie-wypowiem-pakt-migracy.html|title=Nawrocki: Jak zostanę prezydentem, jednostronnie wypowiem pakt migracyjny|date=2025-02-08|website=www.gazetaprawna.pl|language=pl|access-date=2025-06-07}}</ref> Á þingflokksþingi sínu kynnti hann „Áætlun 21“ sem felur meðal annars í sér: tryggingu um að ekki verði hækkaðir skattar, lækkun [[Virðisaukaskattur|virðisaukaskatts]], hækkun annars skattþreps, núllskatt á tekjuskatt fyrir fjölskyldur með að minnsta kosti tvö börn, auk þess að fella niður erfðafjárskatt og [[Fjármagnstekjuskattur|fjármagnstekjuskatt]].<ref>Nawrocki, K. (2025, 2. mars). ''Karol Nawrocki ogłosił 'Plan 21'. Co zawiera?'' WP Wiadomości. <nowiki>https://wiadomosci.wp.pl/karol-nawrocki-oglosil-plan-21-co-zawiera-7130814394903488a</nowiki></ref><ref>{{Cite web|url=https://dorzeczy.pl/kraj/697633/nawrocki-przedstawil-program-plan-21-zmiany-podatkowe.html|title=Nawrocki przedstawił "plan 21". Są obietnice zmian podatkowych|date=2025-03-02|website=Do Rzeczy|language=pl|access-date=2025-06-07}}</ref> Síðar lagði hann einnig fram tillögur um þróun kjarnorku, á meðan kol væri áfram notað til bráðabirgða.<ref>{{Cite web|url=https://businessinsider.com.pl/wiadomosci/wybory-prezydenckie-2025-karol-nawrocki-program-wyborczy/2l7n4l8|title=Karol Nawrocki wchodzi do drugiej tury. Jaki jest jego program wyborczy?|date=2025-05-29|website=Business Insider Polska|language=pl|access-date=2025-06-07}}</ref> Þann 5. apríl 2025 kynnti Nawrocki landbúnaðaráætlun sína þar sem hann lýsti yfir andstöðu gegn [[Græni sáttmálinn|evrópska græna sáttmálanum]] og samningum ESB við [[Mercosur]]-ríkin. Hann gagnrýndi nýjar reglugerðir sem takmarka landbúnaðarframleiðslu, byggingu vindmylla nálægt byggðum og afnám takmarkana á innflutningi matvæla frá Úkraínu. Einnig boðaði hann styrkingu stuðningskerfa og sérkjara lánveitinga fyrir fjölskyldubú. Hann sagðist vilja að pólskir bændur hlytu forgangsmeðferð og að takmarkanir á kaupum útlendinga á landbúnaðarjörðum sem gilda til ársins 2026 yrðu framlengdar.<ref>{{Cite web|url=https://www.bankier.pl/wiadomosc/Stop-Zielonemu-ladowi-wsparcie-dla-rolnikow-Nawrocki-z-planem-dla-polskiej-wsi-8920366.html|title=Stop Zielonemu ładowi, wsparcie dla rolników. Nawrocki z planem dla polskiej wsi|date=2025-04-05|website=Bankier.pl|language=pl|access-date=2025-06-07}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=Forseti Póllands | frá=6. ágúst 2025| til=| fyrir=[[Andrzej Duda]]| eftir=Enn í embætti| }} {{Töfluendir}} {{Þjóðhöfðingjar Póllands}} {{Þjóðhöfðingjar aðildarríkja Evrópusambandsins}} {{stubbur|æviágrip|stjórnmál}} {{DEFAULTSORT:Nawrocki, Karol}} {{f|1983}} [[Flokkur:Pólskir sagnfræðingar]] [[Flokkur:Forsetar Póllands]] agsf46bfhwirex27n9b5qed72cnr527 0 189231 1985503 1943313 2026-11-07T23:09:56Z Berserkur 10188 1985503 wikitext text/x-wiki '''Þilskipin''' – oft kölluð [[Seglskúta|skútur]] – voru seglskip með þilfari, mun stærri en [[Árabátur|árabátarnir]] og gátu siglt lengra út á miðin. Seglskipin þoldu mun verri veður en árábátarnir og hver veiðiferð gat staðið miklu lengur en á árabátunum og aflinn margfaldaðist. Elsta heimildin um orðið þilskip er í tímaritinu:  ''Ármann á Alþingi í'' 3 árgangi 1831.<ref>{{Bókaheimild|titill=Stutt ávísan til að verka klipfisk|höfundur=Friðrik Svendsen|útgefandi=Ármann á Alþingi|ár=1831|bls=178 - 179|url=https://timarit.is/files/69019848}}</ref> Allt fram á seinni hluta 19. aldar stunduðu Íslendingar fiskveiðar nánast eingöngu á árabátum og aðallega á minni bátum og einu veiðarfærin voru handfæri. Þilskipaöldin sem einnig er nefnd skútuöld var stórbreyting á atvinnulífi á Íslandi sem stóð yfir frá síðustu áratugum 18. aldar  og fram á fyrstu áratugi 20. aldar. == Árabátaöldin == Sjósókn á árabátum hófst á Íslandi þegar við [[landnám]], heimildir eru um ''eftirbáta'', sem [[Knörr|knerrir]] landnámsmanna höfðu í togi á ferðinni yfir hafið. Sennilega hafa eftirbátarnir verið fyrstu bátar sem róið var á til fiskjar á Íslandi.<ref>{{Bókaheimild|titill=Íslenzkir sjávarhættir II|höfundur=Lúðvík Kristjánsson|útgefandi=Menningarsjóður|ár=1982|bls=87}}</ref> Stærð íslenskra árabátanna var miðuð við árafjölda samanber  [[sexæringur]], [[áttæringur]], [[teinæringur]] og [[tólfæringur]].<ref>{{Bókaheimild|titill=''Uppgangsár og barningsskeið''. Saga sjávarútvegs á Íslandi (2. bindi)|höfundur=Jón Þ. Þór|útgefandi=Bókaútgáfan Hólar|ár=2003|ISBN=9979776013}}</ref> Árar voru sennilega lengi vel nánast einu tækin til að knýja bátana áfram. Það er ekki fyrr en um aldamótin 1700, sem farið er að nota [[segl]] á fiskibátum, en þau voru víðast lítið notuð fyrr en í byrjun 19. aldar og í mörgum verstöðvum alls ekki. Á 19. öldinni jókst hins vegar seglanotkun mjög, og undir lok [[Árabátaöld|árabátatímabilsins]] var hún orðin algeng um allt land. Svo virðist sem segl hafi sjaldan verið notuð á smærri báta en sexæringa.<ref>{{Bókaheimild|titill=„From Shark-Fishing to Salt-Fish Production: The Growth of the Town of Ísafjörður, 1830-1900“|höfundur=Jón Þ. Þór|útgefandi=Northern Seas Yearbook 1994 . Fiskeri- og Sofartsmuseets Forlag.]|ár=1994|bls=211-216}}</ref> == Skútuöldin == Einungis er vitað um tvær tilraunir til að gera út þilskip á Ísland fyrir 1750, öll fiskveiði var annars stunduð á opnum árabátum. Á síðari hluta 16. aldar jókst mjög sókn útlendra veiðiskipa í hafsvæðið umhverfis Ísland. Þar voru einkum á ferðinni [[Holland|Hollendingar]] og [[Frakkland|Frakkar]] frá [[Normandí]] auk [[Baskar|Baska]]. Íslenskir sjómenn fylgdust vitaskuld vel með veiðum þessara seglskipa og sennilega dáðst að [[Dugga|duggunum]] og [[Húkkorta|húkkortunum]] og sumir hafa sennilega óskað þess að geta sótt sjó á slíkum skipum.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=60925|titill=Hvað varð til þess að fólk flutti úr dreifbýli í þéttbýli?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Vísindavefur|mánuður=Nóvember|ár=2012}}</ref> === Frumherjarnir === [[Mynd:Dogger (boat).jpg|alt=<nowiki>Vatnslitaskyssa af duggu með léttabát í eftirdragi eftir [[Willem van de Velde yngri]] (1633-1707)</nowiki>|thumb|Vatnslitaskyssa af duggu með léttabát í eftirdragi eftir [[Willem van de Velde yngri]] (1633-1707)]] Fyrstur til að gera tilraun til þilskipaútgerðar á Íslandi er sagður hafa verið sr. [[Páll Björnsson]], prófastur í [[Selárdalur|Selárdal]]. Hann er sagður hafa látið smíða duggu að hollenskri fyrirmynd um og haldið henni til veiða um nokkurra ára skeið. Engar öruggar heimildir eru um útgerðina en hún er talin hafa verið stafrækti í kringum miðja 17. öld.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=Skútuöldin I|höfundur=Gils Guðmundsson|útgefandi=Örn og Örlygur|ár=1977|bls=52}}</ref> Eyvindur Jónsson'','' sem kallaður hefur verið ''Duggu''-''Eyvindur'', frá Upsaströnd í Eyjafirði vsr næstur til þilskipaútgerðar. Hann smíðaði duggu, einnig að hollenskri fyrirmynd, um 1716. Skipið fórst í ofsaveðri á Skagafirði vorið 1717.<ref name=":0" /> === Innréttingarnar === [[Mynd:Marine goussier003.jpg|alt=Vatnslitateikning af húkkertu úr alfræðiorðabók Denis Diderot , Encyclopédie frá 1751|thumb|Vatnslitateikning af húkkertu úr alfræðiorðabók  Denis Diderot , ''[[Encyclopédie]]'' frá 1751]] Fyrsta stórtæka tilraunin til úrbóta á útgerð á Ísland var þilskipaútgerð [[Innréttingarnar|Innréttinganna]]. Í samþykkt konungs um Innréttinganna er m.a. tekið fram, “''að það skyldi kaupa tvær húkkortur og kenna Íslendingum að nota segl og stýri og ráða iðnaðarmenn, er kennt gætu landsmönnum þær iðnir, er að útgerðinni lytu''.” <ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=Íslands Hlutafélag.|útgefandi=Hið islenzka bókmenntafélag|höfundur=Lýður Björnsson|ár=1998|ISBN=99-0917397-2|bls=115}}</ref> Skipin komu til Íslands um vorið 1752 og fóru til veiða við [[Snæfellsnes]]. Yfirmenn á skipunum voru danskir, en sex Íslendingar voru hásetar á hvoru þeirra. Þau stunduðu veiðar á hverju sumri fram til 1758, en eftir það voru þau eingöngu höfð í flutningum.<ref name=":1" /> [[Mynd:Jekt med tørrfisk.jpg|alt=<nowiki>Norsk jakt full af skreið. Myndin er frá 1870-1890]</nowiki>|thumb|<nowiki>Norsk jakt full af skreið. Myndin er frá 1870-1890]</nowiki>]] Á árunum 1753 – 1756 smíðuðu Innréttingarnar 12 stórlesta jakt í [[Örfirisey]]. Jaktin var notuð veiða á sumrin fram til 1766, en þá var hún seld til [[Skotland|Skotlands]].<ref name=":1" /> Útgerð Innréttinganna gekk heldur illa. Aflinn var tregur og lengst af var mikið tap á fiskveiðunum. Útgerðunum var þó haldið áfram þangað til að Innréttingarnar voru sameinaðar [[Almenna verslunarfélagið|Almenna verslunarfélaginu]] árið 1764. Félagið hætti verslun á Íslandi árið 1772, en við tók [[Konungsverslunin síðari]]. Konungsverslunin síðari hét á á [[Danska|dönsku]] ''Direktionen for Den islandske, finmarkske og færøske Handel og Fiskefangst'' og hafði mikil áform um þilskipaútgerð frá Íslandi, [[Finnmörk|Finnmörku]] og [[Færeyjar|Færeyjum]]. Árið 1775 var ákveðið að senda 50 húkkortur og 50 duggur til þessara þriggja landa. Áttu húkkorturnar að stunda fiskveiðar á sumrin en annars vöruflutninga á milli landa og, en duggurnar áttu einnig að vera að fiskveiðum yfir sumartímann og annast auk þess lítilsháttar vöruflutninga á milli hafna innanlands.<ref>{{Bókaheimild|titill=FerðabókI-II|höfundur=Ólafur Olavius|útgefandi=Bókfellsútgáfan H.F..|ár=1964-1965|bls=63}}</ref> Skipin voru tíu á Íslandi árið 1776, fjölgaði svo fram til 1780 þega þau voru orðin 42.<ref name=":0" /> Tveimur árum síðar voru skipin 23, en aðeins 11 árið 1783.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fishing at the Edge of Existence: Shetland, Faroes, Iceland, c. 1540-1790.|höfundur=Holm, P. & Nicholls, J.,|útgefandi=Northern Studies 2021|ár=2021|bls=1-21}}</ref> Eftir það fækkaði þeim ár frá ári, og þegar [[einokunarverslunin]] var afnumin 1787, var útgerð konungsverslunarinnar lögð niður. === Skútuöldin === Skútuöldin er talin hafa staðið í um það bil 130 ár. Blómaskeið tímabilsins var á seinnihluta 19. aldar og fór svo að minnka á fyrri hluta 20. aldar og voru síðustu skipin gerð út á árunum 1926-1927. Íslensku þilskipin voru af margvíslegum gerðum. Í upphafi skútualdar voru mörg þeirra smíðuð á Íslandi, en seinna meir voru flest skipin keypt erlendis, ný eða notuð. Í fyrstu flest keypt í [[Danmörk|Danmörku]] eða [[Noregur|Noregi]], en undir lok skútualdar varð algengara að útvegsmenn keyptu skip á [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Átti það ekki síst við um útvegsmenn í [[Reykjavík]]. [[Mynd:Lizzie May au Brest 2008.jpg|alt=Franskur kútter byggður 1998|thumb|Franskur kútter byggður 1998]] Skipin, sem smíðuð voru á Íslandi eða keypt í Danmörku eða Noregi, voru flest lítil, og flest þeirra töldust jaktir, [[Slúppa|slúppur]], [[Skonnorta|skonnortur]] eða [[Galías|galíasar]]. Stór hluti þeirra sem smíðuð voru á Íslandi voru gerð úr [[Rekaviður|rekaviði]]. Nokkur voru kölluð þiljubátar, og var þá um að ræða áraskip, sem þiljur höfðu verið settar í. Það voru hins vegar flest [[Kútter|kútterar]] sem fluttir voru inn frá Bretlandi. Saga þilskipaútgerðarinnar á Íslandi á 19. öldinni, skiftist í þrjú meginskeið. Fyrsta skeiðið, frumherjaskeiðið, hófst um aldamótin 1800 og stóð fram um 1830. [[Hákarl|Hákarlaveiðar]] einkenna tímabilið fram að 1870, var það [[Lýsi|hákarlalýsi]] sem var unnið úr lifrinni sem var verðmætið. Á síðasta tímabilinu voru [[Þorskur|þorskveiðar]] lang mikilvægasti hluti útgerðarinnar.<ref>{{Bókaheimild|titill=Sjósókn og sjáfarfang – saga sjávarútvegs á Íslandi I bindi. Árabáta og skútuöld|höfundur=Jón Þ. Þór|útgefandi=Bókaútgáfan Hólar|ár=2002|ISBN=9979-776-01-3}}</ref> Þrátt fyrir að nafngiftin skútuöld  sé oft notað yfir 19. öldina í íslenskri sagnaritun, þá má einnig segja að hún hafi hafist með útgerð Konungsverslunarinnar síðari 1776. Það var hins vega ekki fyrr en tólf árum eftir að sú útgerð var lögð niður að [[Bjarni Sívertsen]] kaupmaður í [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]] eignaðist þilskipið ''Johanne Charlotte''.<ref>{{Bókaheimild|titill=Saga Hafnarfjarðar|höfundur=Sigurður Skúlason|útgefandi=Félagsprentsmiðjan|ár=1933|bls=264}}</ref> Það er hins vega óvíst hvort það var notað til veiða. Árið 1799 eignaðist Bjarni jaktina ''Foraaret'', sem gerð var út til fiskveiða. Bjarni lét smíða jaktina ''Havnefjords Pröven'' í Hafnarfirði og hófst útgerð hennar vorið 1804. Það var fyrsta þilskipið, ef frá eru talin skip þeirra sr. Páls í Selárdal og Duggu-Eyvindar, sem smíðað var á Íslandi. Bjarni var einnig fyrstur Íslendinga til að selja fisk beint til [[Spánn|Spánar]] og [[Ítalía|Ítalíu]] með skipum sínum. Sala á [[Saltfiskur|saltfiski]] til landa við [[Miðjarðarhafið|Miðjarðarhaf]], einkum til [[Spánn|Spánar]], varð mikilvægur þáttur íslenskrar utanríkisverslunar á 19. öld. [[Guðmundur Scheving]] í [[Flatey (Breiðafirði)|Flatey]] og [[Ólafur Thorlacius]] í [[Bíldudalur|Bíldudal]] hófu, hver í sínu lagi, þilskipaútgerð þremur árum eftir Bjarna, og varð þilskipaútgerð mikil alla 19. öldina á [[Vestfirðir|Vestljörðum]], aðallega litlar jagtir.  Þilskipum fjölgaði fljótlega á Vestfjörðum, og á árabilinu 1806 -1831 voru þar sextán skip. Á fyrstu þremur áratugum 19. aldar stunduðu vestfirsku þilskipin handfæraveiðar og aflinn var þurrkaður í [[skreið]] eða blautsaltaður til útflutnings í heimahöfnum. Upp úr 1820 hófust hákarlaveiðar á Vestfjörðum fyrir alvöru. Öll útgerðin á Vestfjörðum var í höndum kaupmanna. Þilskipaútgerð á [[Norðurland|Norðurlandi]] hófst þegar Christian D. Thaae, kaupmaður á Raufarhöfn, fór að gera út skútur þar  á 5. áratug 19. aldar. Langflest norðlensku þilskipin voru gerð út frá [[Eyjafjörður|Eyjarfirði]] og stunduðu nær eingöngu hákarlaveiðar fram um miðjan 8. áratug 19. aldar. Utgerðin á Norðurlandi í höndum bænda en ekki kaupmanna öfugt við Vestfirði. [[Mynd:Dýrafjörður. (4558918820).jpg|alt=Þilskip á Dýrafirði árið 1900|thumb|Þilskip á Dýrafirði árið 1900]] Verulega dró úr hákarlaveiðum og útflutningi hákarlalýsis á síðara helmingi 8. áratugar 19. aldar og vestfirsku og norðlensku þilskipin snéru sér í auknum mæli að þorskveiðum. Samtímis hófst þilskipaútgerð fyrir alvöru í [[Reykjavík]], og jókst fljótlega mikið á næstu árum eins og annarsstaðar við [[Faxaflói|Faxaflóa]]. Árið 1886 voru 11 skútur gerðar út í Reykjvík, og árið 1895 voru skipin orðin 16. Árið 1900 voru voru seglskipin við Faxaflóa 46 og fimm árum síðar voru þau orðin 61. En á næstu áratugum fór seglskipunum hraðfækkandi, voru þau 43 árið 1910 og 18 árið 1915.  Reykjavík var á áratugunum kringum aldamótin stærsti þilskipaútgerðarbær landsins, þó að mikil þilskipaútgerð hafi einnig verið í Hafnarfirði og á [[Akranes|Akranesi]].<ref>{{Bókaheimild|titill=„Skútutímabilið í sögu Reykjavíkur“ úr Reykjavík í 1100 ár|höfundur=Bergsteinn Jónsson|útgefandi=Sögufélagið|ár=1974|bls=159-174}}</ref> Á [[Austfirðir|Austfjörðum]] var þilskipaútgerð mun minni en í öðrum landshlutum. Christian D. Thaae, kaupmaður á [[Djúpivogur|Djúpavogi]], fór að gera út seglskútu til fiskveiða árið 1845, og er það elsta dæmi um þilskipaútgerð á Austfjörðum. Á  Djúpavogi var þilskipaútgerð frá 1850 fram til um það bil 1870. Lítil þilskipaútgerð var annars á Austurlandi þó að nokkur skip væru gerð út frá [[Eskifjörður|Eskifirði]], [[Seyðisfjörður|Seyðisfirði]] og [[Fáskrúðsfjörður|Fáskrúðsfirði]]. Frá fyrstu áratugum 19.aldar eru engar öruggar tölur um fjölda seglskipa á Íslandi. Hins vegar eru mun öruggari heimildir frá síðara helmingi aldarinnar. Langflest skip voru á Vestfjörðum árið 1853 en á áratugnum eftir fjölgaði mikið skipum á Norðurlandi, sérstaklega í Eyjafirði. Fjölgaði þeim lítið fram að 1880 þegar skipum fjölgaði aftur hratt. Munaði þar mest um skip sem gerð voru út við Faxaflóa, einkum í Reykjavík. Fjöldi þilskipa á Íslandi náði hámarki árið 1906, en þá voru 167 seglknúin þilskip skráð. Á næstu áratugum fækkaði þeim hratt, þau voru 126 árið 1911 en einungis 33 árið 1921. Síðasta seglknúða seglskipið var skráð 1927.<ref>{{Bókaheimild|titill=Hagskinna: Sögulegar hagtölur um Ísland|útgefandi=Hagstofa Íslands|ár=1997|ISBN=9979817410}}</ref> Í [[síðari heimsstyrjöld]] voru svo þrjú seglskip flutt inn til Íslands, þar sem ekki fengust leyfi til útflutnings á vélskipum vegna stríðsins. Þetta voru sænska þrímastra [[Skonnorta|skonnortan]] ''Arctic'', kanadíska bermúdaskonnortan ''Hamona'', og breska barkantínan ''Capitana''. ''Arctic'' strandaði á Snæfellsnesi 1943, ''Hamona'' rak á land á Þingeyri 1945, og ''Capitana'' var seld til Danmerkur 1946.<ref>{{cite web|url=https://rafjon.wordpress.com/eftir-1901/|title=Eftir 1901|website=Skipasaga.net|access-date=4.1.2026}}</ref> Fyrsti gufuknúni íslenski [[Togari|togarinn]] kom til landsins 1905 og fáum árum síðar hófst útgerð vélknúinna þilfarsbáta. Torgararnir tóku fljótlega við af þilskipunum við Faxaflóa, en annars staðar á landinu voru í fyrstu aðallega [[Vélbátur|vélbátar]] sem tóku við af seglskipunum. Skútuöldinni var þá lokið en við tók togara og vélbátaöldin. == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * Bergsteinn Jónsson (1974): „Skútutímabilið í sögu Reykjavíkur“ Reykjavík í 1100 ár . Sögufélagið. * Christensen, S.R: (1978): „Det kgl. Oktroyerede Islandske Handelskompagni 1743-1758. Opbygning og virksomhed i København“. Erhvervshistorisk Årbog - Rigsarkivet. * Feldbæk, O. (1986): „Danish Trading Companies of the 17th and 18th Centuries“ Scandinavian Economic History Review. Scandinavian Society for Economic and Social History * Gils Guðmundsson (1944-46). Skútuöldin I-II. 2. útg. í fimm bindum 1977. ''Örn og Örlygur''. * Gísli Gunnarsson (1987): [[Upp er boðið Ísaland]] . Örn og Örlygur. * Guðmundur Scheving (1832): „[https://timarit.is/page/2011314#page/n81/mode/2up Nokkrar hugleiðíngar um þilskipaveiðar á Íslandi“ Ármann á alþingi] . * Hagskinna. Sögulegar hagtölur um Ísland. Ritstjórar:Guðmundur Jónsson og Magnús S. Magnússon. Hagstofa Íslands. 1997. ISBN 10: 9979817410 * Jón Kr. Margeirsson (1978): „Et Bidrag til Det Islandske Kompagnis historie 1743-1758“, Historiske Meddelelser om København. Selskabet for Københavns Historie. * Jón Þ. Þór (1997): Ránargull. Yfirlit yfir sögu fiskveiða á Íslandi frá landnáms öld til skuttogaraaldar. Skerpla, <nowiki>ISBN 9789979928317</nowiki> * Jón Þ. Þór, Sjósókn og sjáfarfang – saga sjávarútvegs á Íslandi i. Bindi. Árabáta og skútuöld, Bókaútgáfan Hólar 2002 <nowiki>ISBN 9979-776-01-3</nowiki> * Lúðvík Kristjánsson (1980-1986): [[Íslenskir sjávarhættir|Íslenzkir sjávarhættir]] I-V. Bókaútgáfa Menningarsjóðs. ISBN 978997932474 * Lýður Björnsson (1998): Íslands hlutafélag. Hið islenzka bókmenntafélag. <nowiki>ISBN 99-0917397-2</nowiki> * Sigurður Skúlason (1933): Saga Hafnarfjarðar . Félagsprentsmiðjan * Valdimar U. Valdimarsson (1997): Saltfiskur í sögu þjóðar I. Meðhöfundur og ritstjóri Halldór Bjarnason. Hið íslenska bókmenntafélag <nowiki>ISBN 9979804580</nowiki>. [[Flokkur: Fiskveiðar]] [[Flokkur: Saga sjávarútvegs]] [[Flokkur:Seglskútur]] nj4bx789m7he4gk5ymy0z4nr7mh2jqn 1985504 1985503 2026-11-07T23:12:19Z Berserkur 10188 1985504 wikitext text/x-wiki '''Þilskipin''' – oft kölluð [[Seglskúta|skútur]] – voru seglskip með þilfari, mun stærri en [[Árabátur|árabátarnir]] og gátu siglt lengra út á miðin. Seglskipin þoldu mun verri veður en árábátarnir og hver veiðiferð gat staðið miklu lengur en á árabátunum og aflinn margfaldaðist. Elsta heimildin um orðið þilskip er í tímaritinu:  ''Ármann á Alþingi í'' 3 árgangi 1831.<ref>{{Bókaheimild|titill=Stutt ávísan til að verka klipfisk|höfundur=Friðrik Svendsen|útgefandi=Ármann á Alþingi|ár=1831|bls=178 - 179|url=https://timarit.is/files/69019848}}</ref> Allt fram á seinni hluta 19. aldar stunduðu Íslendingar fiskveiðar nánast eingöngu á árabátum og aðallega á minni bátum og einu veiðarfærin voru handfæri. Þilskipaöldin sem einnig er nefnd skútuöld var stórbreyting á atvinnulífi á Íslandi sem stóð yfir frá síðustu áratugum 18. aldar  og fram á fyrstu áratugi 20. aldar. == Árabátaöldin == Sjósókn á árabátum hófst á Íslandi þegar við [[landnám]], heimildir eru um ''eftirbáta'', sem [[Knörr|knerrir]] landnámsmanna höfðu í togi á ferðinni yfir hafið. Sennilega hafa eftirbátarnir verið fyrstu bátar sem róið var á til fiskjar á Íslandi.<ref>{{Bókaheimild|titill=Íslenzkir sjávarhættir II|höfundur=Lúðvík Kristjánsson|útgefandi=Menningarsjóður|ár=1982|bls=87}}</ref> Stærð íslenskra árabátanna var miðuð við árafjölda samanber  [[sexæringur]], [[áttæringur]], [[teinæringur]] og [[tólfæringur]].<ref>{{Bókaheimild|titill=''Uppgangsár og barningsskeið''. Saga sjávarútvegs á Íslandi (2. bindi)|höfundur=Jón Þ. Þór|útgefandi=Bókaútgáfan Hólar|ár=2003|ISBN=9979776013}}</ref> Árar voru sennilega lengi vel nánast einu tækin til að knýja bátana áfram. Það er ekki fyrr en um aldamótin 1700, sem farið er að nota [[segl]] á fiskibátum, en þau voru víðast lítið notuð fyrr en í byrjun 19. aldar og í mörgum verstöðvum alls ekki. Á 19. öldinni jókst hins vegar seglanotkun mjög og undir lok [[Árabátaöld|árabátatímabilsins]] var hún orðin algeng um allt land. Svo virðist sem segl hafi sjaldan verið notuð á smærri báta en sexæringa.<ref>{{Bókaheimild|titill=„From Shark-Fishing to Salt-Fish Production: The Growth of the Town of Ísafjörður, 1830-1900“|höfundur=Jón Þ. Þór|útgefandi=Northern Seas Yearbook 1994 . Fiskeri- og Sofartsmuseets Forlag.]|ár=1994|bls=211-216}}</ref> == Skútuöldin == Einungis er vitað um tvær tilraunir til að gera út þilskip á Ísland fyrir 1750, öll fiskveiði var annars stunduð á opnum árabátum. Á síðari hluta 16. aldar jókst mjög sókn útlendra veiðiskipa í hafsvæðið umhverfis Ísland. Þar voru einkum á ferðinni [[Holland|Hollendingar]] og [[Frakkland|Frakkar]] frá [[Normandí]] auk [[Baskar|Baska]]. Íslenskir sjómenn fylgdust vitaskuld vel með veiðum þessara seglskipa og sennilega dáðst að [[Dugga|duggunum]] og [[Húkkorta|húkkortunum]] og sumir hafa sennilega óskað þess að geta sótt sjó á slíkum skipum.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=60925|titill=Hvað varð til þess að fólk flutti úr dreifbýli í þéttbýli?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Vísindavefur|mánuður=Nóvember|ár=2012}}</ref> === Frumherjarnir === [[Mynd:Dogger (boat).jpg|alt=<nowiki>Vatnslitaskyssa af duggu með léttabát í eftirdragi eftir [[Willem van de Velde yngri]] (1633-1707)</nowiki>|thumb|Vatnslitaskyssa af duggu með léttabát í eftirdragi eftir [[Willem van de Velde yngri]] (1633-1707)]] Fyrstur til að gera tilraun til þilskipaútgerðar á Íslandi er sagður hafa verið sr. [[Páll Björnsson]], prófastur í [[Selárdalur|Selárdal]]. Hann er sagður hafa látið smíða duggu að hollenskri fyrirmynd um og haldið henni til veiða um nokkurra ára skeið. Engar öruggar heimildir eru um útgerðina en hún er talin hafa verið stafrækti í kringum miðja 17. öld.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=Skútuöldin I|höfundur=Gils Guðmundsson|útgefandi=Örn og Örlygur|ár=1977|bls=52}}</ref> Eyvindur Jónsson'','' sem kallaður hefur verið ''Duggu''-''Eyvindur'', frá Upsaströnd í Eyjafirði var næstur til þilskipaútgerðar. Hann smíðaði duggu, einnig að hollenskri fyrirmynd, um 1716. Skipið fórst í ofsaveðri á Skagafirði vorið 1717.<ref name=":0" /> === Innréttingarnar === [[Mynd:Marine goussier003.jpg|alt=Vatnslitateikning af húkkertu úr alfræðiorðabók Denis Diderot , Encyclopédie frá 1751|thumb|Vatnslitateikning af húkkertu úr alfræðiorðabók  Denis Diderot , ''[[Encyclopédie]]'' frá 1751]] Fyrsta stórtæka tilraunin til úrbóta á útgerð á Ísland var þilskipaútgerð [[Innréttingarnar|Innréttinganna]]. Í samþykkt konungs um Innréttinganna er m.a. tekið fram, “''að það skyldi kaupa tvær húkkortur og kenna Íslendingum að nota segl og stýri og ráða iðnaðarmenn, er kennt gætu landsmönnum þær iðnir, er að útgerðinni lytu''.” <ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=Íslands Hlutafélag.|útgefandi=Hið islenzka bókmenntafélag|höfundur=Lýður Björnsson|ár=1998|ISBN=99-0917397-2|bls=115}}</ref> Skipin komu til Íslands um vorið 1752 og fóru til veiða við [[Snæfellsnes]]. Yfirmenn á skipunum voru danskir, en sex Íslendingar voru hásetar á hvoru þeirra. Þau stunduðu veiðar á hverju sumri fram til 1758, en eftir það voru þau eingöngu höfð í flutningum.<ref name=":1" /> [[Mynd:Jekt med tørrfisk.jpg|alt=<nowiki>Norsk jakt full af skreið. Myndin er frá 1870-1890]</nowiki>|thumb|<nowiki>Norsk jakt full af skreið. Myndin er frá 1870-1890]</nowiki>]] Á árunum 1753 – 1756 smíðuðu Innréttingarnar 12 stórlesta jakt í [[Örfirisey]]. Jaktin var notuð veiða á sumrin fram til 1766, en þá var hún seld til [[Skotland|Skotlands]].<ref name=":1" /> Útgerð Innréttinganna gekk heldur illa. Aflinn var tregur og lengst af var mikið tap á fiskveiðunum. Útgerðunum var þó haldið áfram þangað til að Innréttingarnar voru sameinaðar [[Almenna verslunarfélagið|Almenna verslunarfélaginu]] árið 1764. Félagið hætti verslun á Íslandi árið 1772, en við tók [[Konungsverslunin síðari]]. Konungsverslunin síðari hét á á [[Danska|dönsku]] ''Direktionen for Den islandske, finmarkske og færøske Handel og Fiskefangst'' og hafði mikil áform um þilskipaútgerð frá Íslandi, [[Finnmörk|Finnmörku]] og [[Færeyjar|Færeyjum]]. Árið 1775 var ákveðið að senda 50 húkkortur og 50 duggur til þessara þriggja landa. Áttu húkkorturnar að stunda fiskveiðar á sumrin en annars vöruflutninga á milli landa og, en duggurnar áttu einnig að vera að fiskveiðum yfir sumartímann og annast auk þess lítilsháttar vöruflutninga á milli hafna innanlands.<ref>{{Bókaheimild|titill=FerðabókI-II|höfundur=Ólafur Olavius|útgefandi=Bókfellsútgáfan H.F..|ár=1964-1965|bls=63}}</ref> Skipin voru tíu á Íslandi árið 1776, fjölgaði svo fram til 1780 þega þau voru orðin 42.<ref name=":0" /> Tveimur árum síðar voru skipin 23, en aðeins 11 árið 1783.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fishing at the Edge of Existence: Shetland, Faroes, Iceland, c. 1540-1790.|höfundur=Holm, P. & Nicholls, J.,|útgefandi=Northern Studies 2021|ár=2021|bls=1-21}}</ref> Eftir það fækkaði þeim ár frá ári, og þegar [[einokunarverslunin]] var afnumin 1787, var útgerð konungsverslunarinnar lögð niður. === Skútuöldin === Skútuöldin er talin hafa staðið í um það bil 130 ár. Blómaskeið tímabilsins var á seinnihluta 19. aldar og fór svo að minnka á fyrri hluta 20. aldar og voru síðustu skipin gerð út á árunum 1926-1927. Íslensku þilskipin voru af margvíslegum gerðum. Í upphafi skútualdar voru mörg þeirra smíðuð á Íslandi, en seinna meir voru flest skipin keypt erlendis, ný eða notuð. Í fyrstu flest keypt í [[Danmörk|Danmörku]] eða [[Noregur|Noregi]], en undir lok skútualdar varð algengara að útvegsmenn keyptu skip á [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Átti það ekki síst við um útvegsmenn í [[Reykjavík]]. [[Mynd:Lizzie May au Brest 2008.jpg|alt=Franskur kútter byggður 1998|thumb|Franskur kútter byggður 1998]] Skipin, sem smíðuð voru á Íslandi eða keypt í Danmörku eða Noregi, voru flest lítil, og flest þeirra töldust jaktir, [[Slúppa|slúppur]], [[Skonnorta|skonnortur]] eða [[Galías|galíasar]]. Stór hluti þeirra sem smíðuð voru á Íslandi voru gerð úr [[Rekaviður|rekaviði]]. Nokkur voru kölluð þiljubátar, og var þá um að ræða áraskip, sem þiljur höfðu verið settar í. Það voru hins vegar flest [[Kútter|kútterar]] sem fluttir voru inn frá Bretlandi. Saga þilskipaútgerðarinnar á Íslandi á 19. öldinni, skiftist í þrjú meginskeið. Fyrsta skeiðið, frumherjaskeiðið, hófst um aldamótin 1800 og stóð fram um 1830. [[Hákarl|Hákarlaveiðar]] einkenna tímabilið fram að 1870, var það [[Lýsi|hákarlalýsi]] sem var unnið úr lifrinni sem var verðmætið. Á síðasta tímabilinu voru [[Þorskur|þorskveiðar]] lang mikilvægasti hluti útgerðarinnar.<ref>{{Bókaheimild|titill=Sjósókn og sjáfarfang – saga sjávarútvegs á Íslandi I bindi. Árabáta og skútuöld|höfundur=Jón Þ. Þór|útgefandi=Bókaútgáfan Hólar|ár=2002|ISBN=9979-776-01-3}}</ref> Þrátt fyrir að nafngiftin skútuöld  sé oft notað yfir 19. öldina í íslenskri sagnaritun, þá má einnig segja að hún hafi hafist með útgerð Konungsverslunarinnar síðari 1776. Það var hins vega ekki fyrr en tólf árum eftir að sú útgerð var lögð niður að [[Bjarni Sívertsen]] kaupmaður í [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]] eignaðist þilskipið ''Johanne Charlotte''.<ref>{{Bókaheimild|titill=Saga Hafnarfjarðar|höfundur=Sigurður Skúlason|útgefandi=Félagsprentsmiðjan|ár=1933|bls=264}}</ref> Það er hins vega óvíst hvort það var notað til veiða. Árið 1799 eignaðist Bjarni jaktina ''Foraaret'', sem gerð var út til fiskveiða. Bjarni lét smíða jaktina ''Havnefjords Pröven'' í Hafnarfirði og hófst útgerð hennar vorið 1804. Það var fyrsta þilskipið, ef frá eru talin skip þeirra sr. Páls í Selárdal og Duggu-Eyvindar, sem smíðað var á Íslandi. Bjarni var einnig fyrstur Íslendinga til að selja fisk beint til [[Spánn|Spánar]] og [[Ítalía|Ítalíu]] með skipum sínum. Sala á [[Saltfiskur|saltfiski]] til landa við [[Miðjarðarhafið|Miðjarðarhaf]], einkum til [[Spánn|Spánar]], varð mikilvægur þáttur íslenskrar utanríkisverslunar á 19. öld. [[Guðmundur Scheving]] í [[Flatey (Breiðafirði)|Flatey]] og [[Ólafur Thorlacius]] í [[Bíldudalur|Bíldudal]] hófu, hver í sínu lagi, þilskipaútgerð þremur árum eftir Bjarna, og varð þilskipaútgerð mikil alla 19. öldina á [[Vestfirðir|Vestljörðum]], aðallega litlar jagtir.  Þilskipum fjölgaði fljótlega á Vestfjörðum, og á árabilinu 1806 -1831 voru þar sextán skip. Á fyrstu þremur áratugum 19. aldar stunduðu vestfirsku þilskipin handfæraveiðar og aflinn var þurrkaður í [[skreið]] eða blautsaltaður til útflutnings í heimahöfnum. Upp úr 1820 hófust hákarlaveiðar á Vestfjörðum fyrir alvöru. Öll útgerðin á Vestfjörðum var í höndum kaupmanna. Þilskipaútgerð á [[Norðurland|Norðurlandi]] hófst þegar Christian D. Thaae, kaupmaður á Raufarhöfn, fór að gera út skútur þar  á 5. áratug 19. aldar. Langflest norðlensku þilskipin voru gerð út frá [[Eyjafjörður|Eyjarfirði]] og stunduðu nær eingöngu hákarlaveiðar fram um miðjan 8. áratug 19. aldar. Utgerðin á Norðurlandi í höndum bænda en ekki kaupmanna öfugt við Vestfirði. [[Mynd:Dýrafjörður. (4558918820).jpg|alt=Þilskip á Dýrafirði árið 1900|thumb|Þilskip á Dýrafirði árið 1900]] Verulega dró úr hákarlaveiðum og útflutningi hákarlalýsis á síðara helmingi 8. áratugar 19. aldar og vestfirsku og norðlensku þilskipin snéru sér í auknum mæli að þorskveiðum. Samtímis hófst þilskipaútgerð fyrir alvöru í [[Reykjavík]], og jókst fljótlega mikið á næstu árum eins og annarsstaðar við [[Faxaflói|Faxaflóa]]. Árið 1886 voru 11 skútur gerðar út í Reykjvík, og árið 1895 voru skipin orðin 16. Árið 1900 voru voru seglskipin við Faxaflóa 46 og fimm árum síðar voru þau orðin 61. En á næstu áratugum fór seglskipunum hraðfækkandi, voru þau 43 árið 1910 og 18 árið 1915.  Reykjavík var á áratugunum kringum aldamótin stærsti þilskipaútgerðarbær landsins, þó að mikil þilskipaútgerð hafi einnig verið í Hafnarfirði og á [[Akranes|Akranesi]].<ref>{{Bókaheimild|titill=„Skútutímabilið í sögu Reykjavíkur“ úr Reykjavík í 1100 ár|höfundur=Bergsteinn Jónsson|útgefandi=Sögufélagið|ár=1974|bls=159-174}}</ref> Á [[Austfirðir|Austfjörðum]] var þilskipaútgerð mun minni en í öðrum landshlutum. Christian D. Thaae, kaupmaður á [[Djúpivogur|Djúpavogi]], fór að gera út seglskútu til fiskveiða árið 1845, og er það elsta dæmi um þilskipaútgerð á Austfjörðum. Á  Djúpavogi var þilskipaútgerð frá 1850 fram til um það bil 1870. Lítil þilskipaútgerð var annars á Austurlandi þó að nokkur skip væru gerð út frá [[Eskifjörður|Eskifirði]], [[Seyðisfjörður|Seyðisfirði]] og [[Fáskrúðsfjörður|Fáskrúðsfirði]]. Frá fyrstu áratugum 19.aldar eru engar öruggar tölur um fjölda seglskipa á Íslandi. Hins vegar eru mun öruggari heimildir frá síðara helmingi aldarinnar. Langflest skip voru á Vestfjörðum árið 1853 en á áratugnum eftir fjölgaði mikið skipum á Norðurlandi, sérstaklega í Eyjafirði. Fjölgaði þeim lítið fram að 1880 þegar skipum fjölgaði aftur hratt. Munaði þar mest um skip sem gerð voru út við Faxaflóa, einkum í Reykjavík. Fjöldi þilskipa á Íslandi náði hámarki árið 1906, en þá voru 167 seglknúin þilskip skráð. Á næstu áratugum fækkaði þeim hratt, þau voru 126 árið 1911 en einungis 33 árið 1921. Síðasta seglknúða seglskipið var skráð 1927.<ref>{{Bókaheimild|titill=Hagskinna: Sögulegar hagtölur um Ísland|útgefandi=Hagstofa Íslands|ár=1997|ISBN=9979817410}}</ref> Í [[síðari heimsstyrjöld]] voru svo þrjú seglskip flutt inn til Íslands, þar sem ekki fengust leyfi til útflutnings á vélskipum vegna stríðsins. Þetta voru sænska þrímastra [[Skonnorta|skonnortan]] ''Arctic'', kanadíska bermúdaskonnortan ''Hamona'', og breska barkantínan ''Capitana''. ''Arctic'' strandaði á Snæfellsnesi 1943, ''Hamona'' rak á land á Þingeyri 1945, og ''Capitana'' var seld til Danmerkur 1946.<ref>{{cite web|url=https://rafjon.wordpress.com/eftir-1901/|title=Eftir 1901|website=Skipasaga.net|access-date=4.1.2026}}</ref> Fyrsti gufuknúni íslenski [[Togari|togarinn]] kom til landsins 1905 og fáum árum síðar hófst útgerð vélknúinna þilfarsbáta. Torgararnir tóku fljótlega við af þilskipunum við Faxaflóa, en annars staðar á landinu voru í fyrstu aðallega [[Vélbátur|vélbátar]] sem tóku við af seglskipunum. Skútuöldinni var þá lokið en við tók togara og vélbátaöldin. == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * Bergsteinn Jónsson (1974): „Skútutímabilið í sögu Reykjavíkur“ Reykjavík í 1100 ár . Sögufélagið. * Christensen, S.R: (1978): „Det kgl. Oktroyerede Islandske Handelskompagni 1743-1758. Opbygning og virksomhed i København“. Erhvervshistorisk Årbog - Rigsarkivet. * Feldbæk, O. (1986): „Danish Trading Companies of the 17th and 18th Centuries“ Scandinavian Economic History Review. Scandinavian Society for Economic and Social History * Gils Guðmundsson (1944-46). Skútuöldin I-II. 2. útg. í fimm bindum 1977. ''Örn og Örlygur''. * Gísli Gunnarsson (1987): [[Upp er boðið Ísaland]] . Örn og Örlygur. * Guðmundur Scheving (1832): „[https://timarit.is/page/2011314#page/n81/mode/2up Nokkrar hugleiðíngar um þilskipaveiðar á Íslandi“ Ármann á alþingi] . * Hagskinna. Sögulegar hagtölur um Ísland. Ritstjórar:Guðmundur Jónsson og Magnús S. Magnússon. Hagstofa Íslands. 1997. ISBN 10: 9979817410 * Jón Kr. Margeirsson (1978): „Et Bidrag til Det Islandske Kompagnis historie 1743-1758“, Historiske Meddelelser om København. Selskabet for Københavns Historie. * Jón Þ. Þór (1997): Ránargull. Yfirlit yfir sögu fiskveiða á Íslandi frá landnáms öld til skuttogaraaldar. Skerpla, <nowiki>ISBN 9789979928317</nowiki> * Jón Þ. Þór, Sjósókn og sjáfarfang – saga sjávarútvegs á Íslandi i. Bindi. Árabáta og skútuöld, Bókaútgáfan Hólar 2002 <nowiki>ISBN 9979-776-01-3</nowiki> * Lúðvík Kristjánsson (1980-1986): [[Íslenskir sjávarhættir|Íslenzkir sjávarhættir]] I-V. Bókaútgáfa Menningarsjóðs. ISBN 978997932474 * Lýður Björnsson (1998): Íslands hlutafélag. Hið islenzka bókmenntafélag. <nowiki>ISBN 99-0917397-2</nowiki> * Sigurður Skúlason (1933): Saga Hafnarfjarðar . Félagsprentsmiðjan * Valdimar U. Valdimarsson (1997): Saltfiskur í sögu þjóðar I. Meðhöfundur og ritstjóri Halldór Bjarnason. Hið íslenska bókmenntafélag <nowiki>ISBN 9979804580</nowiki>. [[Flokkur: Fiskveiðar]] [[Flokkur: Saga sjávarútvegs]] [[Flokkur:Seglskútur]] 5p8onjrtts2j27a5iyhnswl3pi417nc 1985506 1985504 2026-11-07T23:15:17Z Berserkur 10188 Berserkur færði [[Þilskipaútgerð]] á [[Þilskipaútgerð á Íslandi]]: Fjallar bara um Ísland 1985504 wikitext text/x-wiki '''Þilskipin''' – oft kölluð [[Seglskúta|skútur]] – voru seglskip með þilfari, mun stærri en [[Árabátur|árabátarnir]] og gátu siglt lengra út á miðin. Seglskipin þoldu mun verri veður en árábátarnir og hver veiðiferð gat staðið miklu lengur en á árabátunum og aflinn margfaldaðist. Elsta heimildin um orðið þilskip er í tímaritinu:  ''Ármann á Alþingi í'' 3 árgangi 1831.<ref>{{Bókaheimild|titill=Stutt ávísan til að verka klipfisk|höfundur=Friðrik Svendsen|útgefandi=Ármann á Alþingi|ár=1831|bls=178 - 179|url=https://timarit.is/files/69019848}}</ref> Allt fram á seinni hluta 19. aldar stunduðu Íslendingar fiskveiðar nánast eingöngu á árabátum og aðallega á minni bátum og einu veiðarfærin voru handfæri. Þilskipaöldin sem einnig er nefnd skútuöld var stórbreyting á atvinnulífi á Íslandi sem stóð yfir frá síðustu áratugum 18. aldar  og fram á fyrstu áratugi 20. aldar. == Árabátaöldin == Sjósókn á árabátum hófst á Íslandi þegar við [[landnám]], heimildir eru um ''eftirbáta'', sem [[Knörr|knerrir]] landnámsmanna höfðu í togi á ferðinni yfir hafið. Sennilega hafa eftirbátarnir verið fyrstu bátar sem róið var á til fiskjar á Íslandi.<ref>{{Bókaheimild|titill=Íslenzkir sjávarhættir II|höfundur=Lúðvík Kristjánsson|útgefandi=Menningarsjóður|ár=1982|bls=87}}</ref> Stærð íslenskra árabátanna var miðuð við árafjölda samanber  [[sexæringur]], [[áttæringur]], [[teinæringur]] og [[tólfæringur]].<ref>{{Bókaheimild|titill=''Uppgangsár og barningsskeið''. Saga sjávarútvegs á Íslandi (2. bindi)|höfundur=Jón Þ. Þór|útgefandi=Bókaútgáfan Hólar|ár=2003|ISBN=9979776013}}</ref> Árar voru sennilega lengi vel nánast einu tækin til að knýja bátana áfram. Það er ekki fyrr en um aldamótin 1700, sem farið er að nota [[segl]] á fiskibátum, en þau voru víðast lítið notuð fyrr en í byrjun 19. aldar og í mörgum verstöðvum alls ekki. Á 19. öldinni jókst hins vegar seglanotkun mjög og undir lok [[Árabátaöld|árabátatímabilsins]] var hún orðin algeng um allt land. Svo virðist sem segl hafi sjaldan verið notuð á smærri báta en sexæringa.<ref>{{Bókaheimild|titill=„From Shark-Fishing to Salt-Fish Production: The Growth of the Town of Ísafjörður, 1830-1900“|höfundur=Jón Þ. Þór|útgefandi=Northern Seas Yearbook 1994 . Fiskeri- og Sofartsmuseets Forlag.]|ár=1994|bls=211-216}}</ref> == Skútuöldin == Einungis er vitað um tvær tilraunir til að gera út þilskip á Ísland fyrir 1750, öll fiskveiði var annars stunduð á opnum árabátum. Á síðari hluta 16. aldar jókst mjög sókn útlendra veiðiskipa í hafsvæðið umhverfis Ísland. Þar voru einkum á ferðinni [[Holland|Hollendingar]] og [[Frakkland|Frakkar]] frá [[Normandí]] auk [[Baskar|Baska]]. Íslenskir sjómenn fylgdust vitaskuld vel með veiðum þessara seglskipa og sennilega dáðst að [[Dugga|duggunum]] og [[Húkkorta|húkkortunum]] og sumir hafa sennilega óskað þess að geta sótt sjó á slíkum skipum.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=60925|titill=Hvað varð til þess að fólk flutti úr dreifbýli í þéttbýli?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Vísindavefur|mánuður=Nóvember|ár=2012}}</ref> === Frumherjarnir === [[Mynd:Dogger (boat).jpg|alt=<nowiki>Vatnslitaskyssa af duggu með léttabát í eftirdragi eftir [[Willem van de Velde yngri]] (1633-1707)</nowiki>|thumb|Vatnslitaskyssa af duggu með léttabát í eftirdragi eftir [[Willem van de Velde yngri]] (1633-1707)]] Fyrstur til að gera tilraun til þilskipaútgerðar á Íslandi er sagður hafa verið sr. [[Páll Björnsson]], prófastur í [[Selárdalur|Selárdal]]. Hann er sagður hafa látið smíða duggu að hollenskri fyrirmynd um og haldið henni til veiða um nokkurra ára skeið. Engar öruggar heimildir eru um útgerðina en hún er talin hafa verið stafrækti í kringum miðja 17. öld.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=Skútuöldin I|höfundur=Gils Guðmundsson|útgefandi=Örn og Örlygur|ár=1977|bls=52}}</ref> Eyvindur Jónsson'','' sem kallaður hefur verið ''Duggu''-''Eyvindur'', frá Upsaströnd í Eyjafirði var næstur til þilskipaútgerðar. Hann smíðaði duggu, einnig að hollenskri fyrirmynd, um 1716. Skipið fórst í ofsaveðri á Skagafirði vorið 1717.<ref name=":0" /> === Innréttingarnar === [[Mynd:Marine goussier003.jpg|alt=Vatnslitateikning af húkkertu úr alfræðiorðabók Denis Diderot , Encyclopédie frá 1751|thumb|Vatnslitateikning af húkkertu úr alfræðiorðabók  Denis Diderot , ''[[Encyclopédie]]'' frá 1751]] Fyrsta stórtæka tilraunin til úrbóta á útgerð á Ísland var þilskipaútgerð [[Innréttingarnar|Innréttinganna]]. Í samþykkt konungs um Innréttinganna er m.a. tekið fram, “''að það skyldi kaupa tvær húkkortur og kenna Íslendingum að nota segl og stýri og ráða iðnaðarmenn, er kennt gætu landsmönnum þær iðnir, er að útgerðinni lytu''.” <ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=Íslands Hlutafélag.|útgefandi=Hið islenzka bókmenntafélag|höfundur=Lýður Björnsson|ár=1998|ISBN=99-0917397-2|bls=115}}</ref> Skipin komu til Íslands um vorið 1752 og fóru til veiða við [[Snæfellsnes]]. Yfirmenn á skipunum voru danskir, en sex Íslendingar voru hásetar á hvoru þeirra. Þau stunduðu veiðar á hverju sumri fram til 1758, en eftir það voru þau eingöngu höfð í flutningum.<ref name=":1" /> [[Mynd:Jekt med tørrfisk.jpg|alt=<nowiki>Norsk jakt full af skreið. Myndin er frá 1870-1890]</nowiki>|thumb|<nowiki>Norsk jakt full af skreið. Myndin er frá 1870-1890]</nowiki>]] Á árunum 1753 – 1756 smíðuðu Innréttingarnar 12 stórlesta jakt í [[Örfirisey]]. Jaktin var notuð veiða á sumrin fram til 1766, en þá var hún seld til [[Skotland|Skotlands]].<ref name=":1" /> Útgerð Innréttinganna gekk heldur illa. Aflinn var tregur og lengst af var mikið tap á fiskveiðunum. Útgerðunum var þó haldið áfram þangað til að Innréttingarnar voru sameinaðar [[Almenna verslunarfélagið|Almenna verslunarfélaginu]] árið 1764. Félagið hætti verslun á Íslandi árið 1772, en við tók [[Konungsverslunin síðari]]. Konungsverslunin síðari hét á á [[Danska|dönsku]] ''Direktionen for Den islandske, finmarkske og færøske Handel og Fiskefangst'' og hafði mikil áform um þilskipaútgerð frá Íslandi, [[Finnmörk|Finnmörku]] og [[Færeyjar|Færeyjum]]. Árið 1775 var ákveðið að senda 50 húkkortur og 50 duggur til þessara þriggja landa. Áttu húkkorturnar að stunda fiskveiðar á sumrin en annars vöruflutninga á milli landa og, en duggurnar áttu einnig að vera að fiskveiðum yfir sumartímann og annast auk þess lítilsháttar vöruflutninga á milli hafna innanlands.<ref>{{Bókaheimild|titill=FerðabókI-II|höfundur=Ólafur Olavius|útgefandi=Bókfellsútgáfan H.F..|ár=1964-1965|bls=63}}</ref> Skipin voru tíu á Íslandi árið 1776, fjölgaði svo fram til 1780 þega þau voru orðin 42.<ref name=":0" /> Tveimur árum síðar voru skipin 23, en aðeins 11 árið 1783.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fishing at the Edge of Existence: Shetland, Faroes, Iceland, c. 1540-1790.|höfundur=Holm, P. & Nicholls, J.,|útgefandi=Northern Studies 2021|ár=2021|bls=1-21}}</ref> Eftir það fækkaði þeim ár frá ári, og þegar [[einokunarverslunin]] var afnumin 1787, var útgerð konungsverslunarinnar lögð niður. === Skútuöldin === Skútuöldin er talin hafa staðið í um það bil 130 ár. Blómaskeið tímabilsins var á seinnihluta 19. aldar og fór svo að minnka á fyrri hluta 20. aldar og voru síðustu skipin gerð út á árunum 1926-1927. Íslensku þilskipin voru af margvíslegum gerðum. Í upphafi skútualdar voru mörg þeirra smíðuð á Íslandi, en seinna meir voru flest skipin keypt erlendis, ný eða notuð. Í fyrstu flest keypt í [[Danmörk|Danmörku]] eða [[Noregur|Noregi]], en undir lok skútualdar varð algengara að útvegsmenn keyptu skip á [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Átti það ekki síst við um útvegsmenn í [[Reykjavík]]. [[Mynd:Lizzie May au Brest 2008.jpg|alt=Franskur kútter byggður 1998|thumb|Franskur kútter byggður 1998]] Skipin, sem smíðuð voru á Íslandi eða keypt í Danmörku eða Noregi, voru flest lítil, og flest þeirra töldust jaktir, [[Slúppa|slúppur]], [[Skonnorta|skonnortur]] eða [[Galías|galíasar]]. Stór hluti þeirra sem smíðuð voru á Íslandi voru gerð úr [[Rekaviður|rekaviði]]. Nokkur voru kölluð þiljubátar, og var þá um að ræða áraskip, sem þiljur höfðu verið settar í. Það voru hins vegar flest [[Kútter|kútterar]] sem fluttir voru inn frá Bretlandi. Saga þilskipaútgerðarinnar á Íslandi á 19. öldinni, skiftist í þrjú meginskeið. Fyrsta skeiðið, frumherjaskeiðið, hófst um aldamótin 1800 og stóð fram um 1830. [[Hákarl|Hákarlaveiðar]] einkenna tímabilið fram að 1870, var það [[Lýsi|hákarlalýsi]] sem var unnið úr lifrinni sem var verðmætið. Á síðasta tímabilinu voru [[Þorskur|þorskveiðar]] lang mikilvægasti hluti útgerðarinnar.<ref>{{Bókaheimild|titill=Sjósókn og sjáfarfang – saga sjávarútvegs á Íslandi I bindi. Árabáta og skútuöld|höfundur=Jón Þ. Þór|útgefandi=Bókaútgáfan Hólar|ár=2002|ISBN=9979-776-01-3}}</ref> Þrátt fyrir að nafngiftin skútuöld  sé oft notað yfir 19. öldina í íslenskri sagnaritun, þá má einnig segja að hún hafi hafist með útgerð Konungsverslunarinnar síðari 1776. Það var hins vega ekki fyrr en tólf árum eftir að sú útgerð var lögð niður að [[Bjarni Sívertsen]] kaupmaður í [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]] eignaðist þilskipið ''Johanne Charlotte''.<ref>{{Bókaheimild|titill=Saga Hafnarfjarðar|höfundur=Sigurður Skúlason|útgefandi=Félagsprentsmiðjan|ár=1933|bls=264}}</ref> Það er hins vega óvíst hvort það var notað til veiða. Árið 1799 eignaðist Bjarni jaktina ''Foraaret'', sem gerð var út til fiskveiða. Bjarni lét smíða jaktina ''Havnefjords Pröven'' í Hafnarfirði og hófst útgerð hennar vorið 1804. Það var fyrsta þilskipið, ef frá eru talin skip þeirra sr. Páls í Selárdal og Duggu-Eyvindar, sem smíðað var á Íslandi. Bjarni var einnig fyrstur Íslendinga til að selja fisk beint til [[Spánn|Spánar]] og [[Ítalía|Ítalíu]] með skipum sínum. Sala á [[Saltfiskur|saltfiski]] til landa við [[Miðjarðarhafið|Miðjarðarhaf]], einkum til [[Spánn|Spánar]], varð mikilvægur þáttur íslenskrar utanríkisverslunar á 19. öld. [[Guðmundur Scheving]] í [[Flatey (Breiðafirði)|Flatey]] og [[Ólafur Thorlacius]] í [[Bíldudalur|Bíldudal]] hófu, hver í sínu lagi, þilskipaútgerð þremur árum eftir Bjarna, og varð þilskipaútgerð mikil alla 19. öldina á [[Vestfirðir|Vestljörðum]], aðallega litlar jagtir.  Þilskipum fjölgaði fljótlega á Vestfjörðum, og á árabilinu 1806 -1831 voru þar sextán skip. Á fyrstu þremur áratugum 19. aldar stunduðu vestfirsku þilskipin handfæraveiðar og aflinn var þurrkaður í [[skreið]] eða blautsaltaður til útflutnings í heimahöfnum. Upp úr 1820 hófust hákarlaveiðar á Vestfjörðum fyrir alvöru. Öll útgerðin á Vestfjörðum var í höndum kaupmanna. Þilskipaútgerð á [[Norðurland|Norðurlandi]] hófst þegar Christian D. Thaae, kaupmaður á Raufarhöfn, fór að gera út skútur þar  á 5. áratug 19. aldar. Langflest norðlensku þilskipin voru gerð út frá [[Eyjafjörður|Eyjarfirði]] og stunduðu nær eingöngu hákarlaveiðar fram um miðjan 8. áratug 19. aldar. Utgerðin á Norðurlandi í höndum bænda en ekki kaupmanna öfugt við Vestfirði. [[Mynd:Dýrafjörður. (4558918820).jpg|alt=Þilskip á Dýrafirði árið 1900|thumb|Þilskip á Dýrafirði árið 1900]] Verulega dró úr hákarlaveiðum og útflutningi hákarlalýsis á síðara helmingi 8. áratugar 19. aldar og vestfirsku og norðlensku þilskipin snéru sér í auknum mæli að þorskveiðum. Samtímis hófst þilskipaútgerð fyrir alvöru í [[Reykjavík]], og jókst fljótlega mikið á næstu árum eins og annarsstaðar við [[Faxaflói|Faxaflóa]]. Árið 1886 voru 11 skútur gerðar út í Reykjvík, og árið 1895 voru skipin orðin 16. Árið 1900 voru voru seglskipin við Faxaflóa 46 og fimm árum síðar voru þau orðin 61. En á næstu áratugum fór seglskipunum hraðfækkandi, voru þau 43 árið 1910 og 18 árið 1915.  Reykjavík var á áratugunum kringum aldamótin stærsti þilskipaútgerðarbær landsins, þó að mikil þilskipaútgerð hafi einnig verið í Hafnarfirði og á [[Akranes|Akranesi]].<ref>{{Bókaheimild|titill=„Skútutímabilið í sögu Reykjavíkur“ úr Reykjavík í 1100 ár|höfundur=Bergsteinn Jónsson|útgefandi=Sögufélagið|ár=1974|bls=159-174}}</ref> Á [[Austfirðir|Austfjörðum]] var þilskipaútgerð mun minni en í öðrum landshlutum. Christian D. Thaae, kaupmaður á [[Djúpivogur|Djúpavogi]], fór að gera út seglskútu til fiskveiða árið 1845, og er það elsta dæmi um þilskipaútgerð á Austfjörðum. Á  Djúpavogi var þilskipaútgerð frá 1850 fram til um það bil 1870. Lítil þilskipaútgerð var annars á Austurlandi þó að nokkur skip væru gerð út frá [[Eskifjörður|Eskifirði]], [[Seyðisfjörður|Seyðisfirði]] og [[Fáskrúðsfjörður|Fáskrúðsfirði]]. Frá fyrstu áratugum 19.aldar eru engar öruggar tölur um fjölda seglskipa á Íslandi. Hins vegar eru mun öruggari heimildir frá síðara helmingi aldarinnar. Langflest skip voru á Vestfjörðum árið 1853 en á áratugnum eftir fjölgaði mikið skipum á Norðurlandi, sérstaklega í Eyjafirði. Fjölgaði þeim lítið fram að 1880 þegar skipum fjölgaði aftur hratt. Munaði þar mest um skip sem gerð voru út við Faxaflóa, einkum í Reykjavík. Fjöldi þilskipa á Íslandi náði hámarki árið 1906, en þá voru 167 seglknúin þilskip skráð. Á næstu áratugum fækkaði þeim hratt, þau voru 126 árið 1911 en einungis 33 árið 1921. Síðasta seglknúða seglskipið var skráð 1927.<ref>{{Bókaheimild|titill=Hagskinna: Sögulegar hagtölur um Ísland|útgefandi=Hagstofa Íslands|ár=1997|ISBN=9979817410}}</ref> Í [[síðari heimsstyrjöld]] voru svo þrjú seglskip flutt inn til Íslands, þar sem ekki fengust leyfi til útflutnings á vélskipum vegna stríðsins. Þetta voru sænska þrímastra [[Skonnorta|skonnortan]] ''Arctic'', kanadíska bermúdaskonnortan ''Hamona'', og breska barkantínan ''Capitana''. ''Arctic'' strandaði á Snæfellsnesi 1943, ''Hamona'' rak á land á Þingeyri 1945, og ''Capitana'' var seld til Danmerkur 1946.<ref>{{cite web|url=https://rafjon.wordpress.com/eftir-1901/|title=Eftir 1901|website=Skipasaga.net|access-date=4.1.2026}}</ref> Fyrsti gufuknúni íslenski [[Togari|togarinn]] kom til landsins 1905 og fáum árum síðar hófst útgerð vélknúinna þilfarsbáta. Torgararnir tóku fljótlega við af þilskipunum við Faxaflóa, en annars staðar á landinu voru í fyrstu aðallega [[Vélbátur|vélbátar]] sem tóku við af seglskipunum. Skútuöldinni var þá lokið en við tók togara og vélbátaöldin. == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * Bergsteinn Jónsson (1974): „Skútutímabilið í sögu Reykjavíkur“ Reykjavík í 1100 ár . Sögufélagið. * Christensen, S.R: (1978): „Det kgl. Oktroyerede Islandske Handelskompagni 1743-1758. Opbygning og virksomhed i København“. Erhvervshistorisk Årbog - Rigsarkivet. * Feldbæk, O. (1986): „Danish Trading Companies of the 17th and 18th Centuries“ Scandinavian Economic History Review. Scandinavian Society for Economic and Social History * Gils Guðmundsson (1944-46). Skútuöldin I-II. 2. útg. í fimm bindum 1977. ''Örn og Örlygur''. * Gísli Gunnarsson (1987): [[Upp er boðið Ísaland]] . Örn og Örlygur. * Guðmundur Scheving (1832): „[https://timarit.is/page/2011314#page/n81/mode/2up Nokkrar hugleiðíngar um þilskipaveiðar á Íslandi“ Ármann á alþingi] . * Hagskinna. Sögulegar hagtölur um Ísland. Ritstjórar:Guðmundur Jónsson og Magnús S. Magnússon. Hagstofa Íslands. 1997. ISBN 10: 9979817410 * Jón Kr. Margeirsson (1978): „Et Bidrag til Det Islandske Kompagnis historie 1743-1758“, Historiske Meddelelser om København. Selskabet for Københavns Historie. * Jón Þ. Þór (1997): Ránargull. Yfirlit yfir sögu fiskveiða á Íslandi frá landnáms öld til skuttogaraaldar. Skerpla, <nowiki>ISBN 9789979928317</nowiki> * Jón Þ. Þór, Sjósókn og sjáfarfang – saga sjávarútvegs á Íslandi i. Bindi. Árabáta og skútuöld, Bókaútgáfan Hólar 2002 <nowiki>ISBN 9979-776-01-3</nowiki> * Lúðvík Kristjánsson (1980-1986): [[Íslenskir sjávarhættir|Íslenzkir sjávarhættir]] I-V. Bókaútgáfa Menningarsjóðs. ISBN 978997932474 * Lýður Björnsson (1998): Íslands hlutafélag. Hið islenzka bókmenntafélag. <nowiki>ISBN 99-0917397-2</nowiki> * Sigurður Skúlason (1933): Saga Hafnarfjarðar . Félagsprentsmiðjan * Valdimar U. Valdimarsson (1997): Saltfiskur í sögu þjóðar I. Meðhöfundur og ritstjóri Halldór Bjarnason. Hið íslenska bókmenntafélag <nowiki>ISBN 9979804580</nowiki>. [[Flokkur: Fiskveiðar]] [[Flokkur: Saga sjávarútvegs]] [[Flokkur:Seglskútur]] 5p8onjrtts2j27a5iyhnswl3pi417nc 1985509 1985506 2026-11-07T23:18:47Z Berserkur 10188 1985509 wikitext text/x-wiki '''[[Þilskip]]in''' – oft kölluð [[Seglskúta|skútur]] – voru seglskip með þilfari, mun stærri en [[Árabátur|árabátarnir]] og gátu siglt lengra út á miðin. Seglskipin þoldu mun verri veður en árábátarnir og hver veiðiferð gat staðið miklu lengur en á árabátunum og aflinn margfaldaðist. Elsta heimildin um orðið þilskip er í tímaritinu:  ''Ármann á Alþingi í'' 3 árgangi 1831.<ref>{{Bókaheimild|titill=Stutt ávísan til að verka klipfisk|höfundur=Friðrik Svendsen|útgefandi=Ármann á Alþingi|ár=1831|bls=178 - 179|url=https://timarit.is/files/69019848}}</ref> Allt fram á seinni hluta 19. aldar stunduðu Íslendingar fiskveiðar nánast eingöngu á árabátum og aðallega á minni bátum og einu veiðarfærin voru handfæri. Þilskipaöldin sem einnig er nefnd skútuöld var stórbreyting á atvinnulífi á Íslandi sem stóð yfir frá síðustu áratugum 18. aldar  og fram á fyrstu áratugi 20. aldar. == Árabátaöldin == Sjósókn á árabátum hófst á Íslandi þegar við [[landnám]], heimildir eru um ''eftirbáta'', sem [[Knörr|knerrir]] landnámsmanna höfðu í togi á ferðinni yfir hafið. Sennilega hafa eftirbátarnir verið fyrstu bátar sem róið var á til fiskjar á Íslandi.<ref>{{Bókaheimild|titill=Íslenzkir sjávarhættir II|höfundur=Lúðvík Kristjánsson|útgefandi=Menningarsjóður|ár=1982|bls=87}}</ref> Stærð íslenskra árabátanna var miðuð við árafjölda samanber  [[sexæringur]], [[áttæringur]], [[teinæringur]] og [[tólfæringur]].<ref>{{Bókaheimild|titill=''Uppgangsár og barningsskeið''. Saga sjávarútvegs á Íslandi (2. bindi)|höfundur=Jón Þ. Þór|útgefandi=Bókaútgáfan Hólar|ár=2003|ISBN=9979776013}}</ref> Árar voru sennilega lengi vel nánast einu tækin til að knýja bátana áfram. Það er ekki fyrr en um aldamótin 1700, sem farið er að nota [[segl]] á fiskibátum, en þau voru víðast lítið notuð fyrr en í byrjun 19. aldar og í mörgum verstöðvum alls ekki. Á 19. öldinni jókst hins vegar seglanotkun mjög og undir lok [[Árabátaöld|árabátatímabilsins]] var hún orðin algeng um allt land. Svo virðist sem segl hafi sjaldan verið notuð á smærri báta en sexæringa.<ref>{{Bókaheimild|titill=„From Shark-Fishing to Salt-Fish Production: The Growth of the Town of Ísafjörður, 1830-1900“|höfundur=Jón Þ. Þór|útgefandi=Northern Seas Yearbook 1994 . Fiskeri- og Sofartsmuseets Forlag.]|ár=1994|bls=211-216}}</ref> == Skútuöldin == Einungis er vitað um tvær tilraunir til að gera út þilskip á Ísland fyrir 1750, öll fiskveiði var annars stunduð á opnum árabátum. Á síðari hluta 16. aldar jókst mjög sókn útlendra veiðiskipa í hafsvæðið umhverfis Ísland. Þar voru einkum á ferðinni [[Holland|Hollendingar]] og [[Frakkland|Frakkar]] frá [[Normandí]] auk [[Baskar|Baska]]. Íslenskir sjómenn fylgdust vitaskuld vel með veiðum þessara seglskipa og sennilega dáðst að [[Dugga|duggunum]] og [[Húkkorta|húkkortunum]] og sumir hafa sennilega óskað þess að geta sótt sjó á slíkum skipum.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=60925|titill=Hvað varð til þess að fólk flutti úr dreifbýli í þéttbýli?|höfundur=Gunnar Karlsson|útgefandi=Vísindavefur|mánuður=Nóvember|ár=2012}}</ref> === Frumherjarnir === [[Mynd:Dogger (boat).jpg|alt=<nowiki>Vatnslitaskyssa af duggu með léttabát í eftirdragi eftir [[Willem van de Velde yngri]] (1633-1707)</nowiki>|thumb|Vatnslitaskyssa af duggu með léttabát í eftirdragi eftir [[Willem van de Velde yngri]] (1633-1707)]] Fyrstur til að gera tilraun til þilskipaútgerðar á Íslandi er sagður hafa verið sr. [[Páll Björnsson]], prófastur í [[Selárdalur|Selárdal]]. Hann er sagður hafa látið smíða duggu að hollenskri fyrirmynd um og haldið henni til veiða um nokkurra ára skeið. Engar öruggar heimildir eru um útgerðina en hún er talin hafa verið stafrækti í kringum miðja 17. öld.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=Skútuöldin I|höfundur=Gils Guðmundsson|útgefandi=Örn og Örlygur|ár=1977|bls=52}}</ref> Eyvindur Jónsson'','' sem kallaður hefur verið ''Duggu''-''Eyvindur'', frá Upsaströnd í Eyjafirði var næstur til þilskipaútgerðar. Hann smíðaði duggu, einnig að hollenskri fyrirmynd, um 1716. Skipið fórst í ofsaveðri á Skagafirði vorið 1717.<ref name=":0" /> === Innréttingarnar === [[Mynd:Marine goussier003.jpg|alt=Vatnslitateikning af húkkertu úr alfræðiorðabók Denis Diderot , Encyclopédie frá 1751|thumb|Vatnslitateikning af húkkertu úr alfræðiorðabók  Denis Diderot , ''[[Encyclopédie]]'' frá 1751]] Fyrsta stórtæka tilraunin til úrbóta á útgerð á Ísland var þilskipaútgerð [[Innréttingarnar|Innréttinganna]]. Í samþykkt konungs um Innréttinganna er m.a. tekið fram, “''að það skyldi kaupa tvær húkkortur og kenna Íslendingum að nota segl og stýri og ráða iðnaðarmenn, er kennt gætu landsmönnum þær iðnir, er að útgerðinni lytu''.” <ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=Íslands Hlutafélag.|útgefandi=Hið islenzka bókmenntafélag|höfundur=Lýður Björnsson|ár=1998|ISBN=99-0917397-2|bls=115}}</ref> Skipin komu til Íslands um vorið 1752 og fóru til veiða við [[Snæfellsnes]]. Yfirmenn á skipunum voru danskir, en sex Íslendingar voru hásetar á hvoru þeirra. Þau stunduðu veiðar á hverju sumri fram til 1758, en eftir það voru þau eingöngu höfð í flutningum.<ref name=":1" /> [[Mynd:Jekt med tørrfisk.jpg|alt=<nowiki>Norsk jakt full af skreið. Myndin er frá 1870-1890]</nowiki>|thumb|<nowiki>Norsk jakt full af skreið. Myndin er frá 1870-1890]</nowiki>]] Á árunum 1753 – 1756 smíðuðu Innréttingarnar 12 stórlesta jakt í [[Örfirisey]]. Jaktin var notuð veiða á sumrin fram til 1766, en þá var hún seld til [[Skotland|Skotlands]].<ref name=":1" /> Útgerð Innréttinganna gekk heldur illa. Aflinn var tregur og lengst af var mikið tap á fiskveiðunum. Útgerðunum var þó haldið áfram þangað til að Innréttingarnar voru sameinaðar [[Almenna verslunarfélagið|Almenna verslunarfélaginu]] árið 1764. Félagið hætti verslun á Íslandi árið 1772, en við tók [[Konungsverslunin síðari]]. Konungsverslunin síðari hét á á [[Danska|dönsku]] ''Direktionen for Den islandske, finmarkske og færøske Handel og Fiskefangst'' og hafði mikil áform um þilskipaútgerð frá Íslandi, [[Finnmörk|Finnmörku]] og [[Færeyjar|Færeyjum]]. Árið 1775 var ákveðið að senda 50 húkkortur og 50 duggur til þessara þriggja landa. Áttu húkkorturnar að stunda fiskveiðar á sumrin en annars vöruflutninga á milli landa og, en duggurnar áttu einnig að vera að fiskveiðum yfir sumartímann og annast auk þess lítilsháttar vöruflutninga á milli hafna innanlands.<ref>{{Bókaheimild|titill=FerðabókI-II|höfundur=Ólafur Olavius|útgefandi=Bókfellsútgáfan H.F..|ár=1964-1965|bls=63}}</ref> Skipin voru tíu á Íslandi árið 1776, fjölgaði svo fram til 1780 þega þau voru orðin 42.<ref name=":0" /> Tveimur árum síðar voru skipin 23, en aðeins 11 árið 1783.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fishing at the Edge of Existence: Shetland, Faroes, Iceland, c. 1540-1790.|höfundur=Holm, P. & Nicholls, J.,|útgefandi=Northern Studies 2021|ár=2021|bls=1-21}}</ref> Eftir það fækkaði þeim ár frá ári, og þegar [[einokunarverslunin]] var afnumin 1787, var útgerð konungsverslunarinnar lögð niður. === Skútuöldin === Skútuöldin er talin hafa staðið í um það bil 130 ár. Blómaskeið tímabilsins var á seinnihluta 19. aldar og fór svo að minnka á fyrri hluta 20. aldar og voru síðustu skipin gerð út á árunum 1926-1927. Íslensku þilskipin voru af margvíslegum gerðum. Í upphafi skútualdar voru mörg þeirra smíðuð á Íslandi, en seinna meir voru flest skipin keypt erlendis, ný eða notuð. Í fyrstu flest keypt í [[Danmörk|Danmörku]] eða [[Noregur|Noregi]], en undir lok skútualdar varð algengara að útvegsmenn keyptu skip á [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Átti það ekki síst við um útvegsmenn í [[Reykjavík]]. [[Mynd:Lizzie May au Brest 2008.jpg|alt=Franskur kútter byggður 1998|thumb|Franskur kútter byggður 1998]] Skipin, sem smíðuð voru á Íslandi eða keypt í Danmörku eða Noregi, voru flest lítil, og flest þeirra töldust jaktir, [[Slúppa|slúppur]], [[Skonnorta|skonnortur]] eða [[Galías|galíasar]]. Stór hluti þeirra sem smíðuð voru á Íslandi voru gerð úr [[Rekaviður|rekaviði]]. Nokkur voru kölluð þiljubátar, og var þá um að ræða áraskip, sem þiljur höfðu verið settar í. Það voru hins vegar flest [[Kútter|kútterar]] sem fluttir voru inn frá Bretlandi. Saga þilskipaútgerðarinnar á Íslandi á 19. öldinni, skiftist í þrjú meginskeið. Fyrsta skeiðið, frumherjaskeiðið, hófst um aldamótin 1800 og stóð fram um 1830. [[Hákarl|Hákarlaveiðar]] einkenna tímabilið fram að 1870, var það [[Lýsi|hákarlalýsi]] sem var unnið úr lifrinni sem var verðmætið. Á síðasta tímabilinu voru [[Þorskur|þorskveiðar]] lang mikilvægasti hluti útgerðarinnar.<ref>{{Bókaheimild|titill=Sjósókn og sjáfarfang – saga sjávarútvegs á Íslandi I bindi. Árabáta og skútuöld|höfundur=Jón Þ. Þór|útgefandi=Bókaútgáfan Hólar|ár=2002|ISBN=9979-776-01-3}}</ref> Þrátt fyrir að nafngiftin skútuöld  sé oft notað yfir 19. öldina í íslenskri sagnaritun, þá má einnig segja að hún hafi hafist með útgerð Konungsverslunarinnar síðari 1776. Það var hins vega ekki fyrr en tólf árum eftir að sú útgerð var lögð niður að [[Bjarni Sívertsen]] kaupmaður í [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]] eignaðist þilskipið ''Johanne Charlotte''.<ref>{{Bókaheimild|titill=Saga Hafnarfjarðar|höfundur=Sigurður Skúlason|útgefandi=Félagsprentsmiðjan|ár=1933|bls=264}}</ref> Það er hins vega óvíst hvort það var notað til veiða. Árið 1799 eignaðist Bjarni jaktina ''Foraaret'', sem gerð var út til fiskveiða. Bjarni lét smíða jaktina ''Havnefjords Pröven'' í Hafnarfirði og hófst útgerð hennar vorið 1804. Það var fyrsta þilskipið, ef frá eru talin skip þeirra sr. Páls í Selárdal og Duggu-Eyvindar, sem smíðað var á Íslandi. Bjarni var einnig fyrstur Íslendinga til að selja fisk beint til [[Spánn|Spánar]] og [[Ítalía|Ítalíu]] með skipum sínum. Sala á [[Saltfiskur|saltfiski]] til landa við [[Miðjarðarhafið|Miðjarðarhaf]], einkum til [[Spánn|Spánar]], varð mikilvægur þáttur íslenskrar utanríkisverslunar á 19. öld. [[Guðmundur Scheving]] í [[Flatey (Breiðafirði)|Flatey]] og [[Ólafur Thorlacius]] í [[Bíldudalur|Bíldudal]] hófu, hver í sínu lagi, þilskipaútgerð þremur árum eftir Bjarna, og varð þilskipaútgerð mikil alla 19. öldina á [[Vestfirðir|Vestljörðum]], aðallega litlar jagtir.  Þilskipum fjölgaði fljótlega á Vestfjörðum, og á árabilinu 1806 -1831 voru þar sextán skip. Á fyrstu þremur áratugum 19. aldar stunduðu vestfirsku þilskipin handfæraveiðar og aflinn var þurrkaður í [[skreið]] eða blautsaltaður til útflutnings í heimahöfnum. Upp úr 1820 hófust hákarlaveiðar á Vestfjörðum fyrir alvöru. Öll útgerðin á Vestfjörðum var í höndum kaupmanna. Þilskipaútgerð á [[Norðurland|Norðurlandi]] hófst þegar Christian D. Thaae, kaupmaður á Raufarhöfn, fór að gera út skútur þar  á 5. áratug 19. aldar. Langflest norðlensku þilskipin voru gerð út frá [[Eyjafjörður|Eyjarfirði]] og stunduðu nær eingöngu hákarlaveiðar fram um miðjan 8. áratug 19. aldar. Utgerðin á Norðurlandi í höndum bænda en ekki kaupmanna öfugt við Vestfirði. [[Mynd:Dýrafjörður. (4558918820).jpg|alt=Þilskip á Dýrafirði árið 1900|thumb|Þilskip á Dýrafirði árið 1900]] Verulega dró úr hákarlaveiðum og útflutningi hákarlalýsis á síðara helmingi 8. áratugar 19. aldar og vestfirsku og norðlensku þilskipin snéru sér í auknum mæli að þorskveiðum. Samtímis hófst þilskipaútgerð fyrir alvöru í [[Reykjavík]], og jókst fljótlega mikið á næstu árum eins og annarsstaðar við [[Faxaflói|Faxaflóa]]. Árið 1886 voru 11 skútur gerðar út í Reykjvík, og árið 1895 voru skipin orðin 16. Árið 1900 voru voru seglskipin við Faxaflóa 46 og fimm árum síðar voru þau orðin 61. En á næstu áratugum fór seglskipunum hraðfækkandi, voru þau 43 árið 1910 og 18 árið 1915.  Reykjavík var á áratugunum kringum aldamótin stærsti þilskipaútgerðarbær landsins, þó að mikil þilskipaútgerð hafi einnig verið í Hafnarfirði og á [[Akranes|Akranesi]].<ref>{{Bókaheimild|titill=„Skútutímabilið í sögu Reykjavíkur“ úr Reykjavík í 1100 ár|höfundur=Bergsteinn Jónsson|útgefandi=Sögufélagið|ár=1974|bls=159-174}}</ref> Á [[Austfirðir|Austfjörðum]] var þilskipaútgerð mun minni en í öðrum landshlutum. Christian D. Thaae, kaupmaður á [[Djúpivogur|Djúpavogi]], fór að gera út seglskútu til fiskveiða árið 1845, og er það elsta dæmi um þilskipaútgerð á Austfjörðum. Á  Djúpavogi var þilskipaútgerð frá 1850 fram til um það bil 1870. Lítil þilskipaútgerð var annars á Austurlandi þó að nokkur skip væru gerð út frá [[Eskifjörður|Eskifirði]], [[Seyðisfjörður|Seyðisfirði]] og [[Fáskrúðsfjörður|Fáskrúðsfirði]]. Frá fyrstu áratugum 19.aldar eru engar öruggar tölur um fjölda seglskipa á Íslandi. Hins vegar eru mun öruggari heimildir frá síðara helmingi aldarinnar. Langflest skip voru á Vestfjörðum árið 1853 en á áratugnum eftir fjölgaði mikið skipum á Norðurlandi, sérstaklega í Eyjafirði. Fjölgaði þeim lítið fram að 1880 þegar skipum fjölgaði aftur hratt. Munaði þar mest um skip sem gerð voru út við Faxaflóa, einkum í Reykjavík. Fjöldi þilskipa á Íslandi náði hámarki árið 1906, en þá voru 167 seglknúin þilskip skráð. Á næstu áratugum fækkaði þeim hratt, þau voru 126 árið 1911 en einungis 33 árið 1921. Síðasta seglknúða seglskipið var skráð 1927.<ref>{{Bókaheimild|titill=Hagskinna: Sögulegar hagtölur um Ísland|útgefandi=Hagstofa Íslands|ár=1997|ISBN=9979817410}}</ref> Í [[síðari heimsstyrjöld]] voru svo þrjú seglskip flutt inn til Íslands, þar sem ekki fengust leyfi til útflutnings á vélskipum vegna stríðsins. Þetta voru sænska þrímastra [[Skonnorta|skonnortan]] ''Arctic'', kanadíska bermúdaskonnortan ''Hamona'', og breska barkantínan ''Capitana''. ''Arctic'' strandaði á Snæfellsnesi 1943, ''Hamona'' rak á land á Þingeyri 1945, og ''Capitana'' var seld til Danmerkur 1946.<ref>{{cite web|url=https://rafjon.wordpress.com/eftir-1901/|title=Eftir 1901|website=Skipasaga.net|access-date=4.1.2026}}</ref> Fyrsti gufuknúni íslenski [[Togari|togarinn]] kom til landsins 1905 og fáum árum síðar hófst útgerð vélknúinna þilfarsbáta. Torgararnir tóku fljótlega við af þilskipunum við Faxaflóa, en annars staðar á landinu voru í fyrstu aðallega [[Vélbátur|vélbátar]] sem tóku við af seglskipunum. Skútuöldinni var þá lokið en við tók togara og vélbátaöldin. == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * Bergsteinn Jónsson (1974): „Skútutímabilið í sögu Reykjavíkur“ Reykjavík í 1100 ár . Sögufélagið. * Christensen, S.R: (1978): „Det kgl. Oktroyerede Islandske Handelskompagni 1743-1758. Opbygning og virksomhed i København“. Erhvervshistorisk Årbog - Rigsarkivet. * Feldbæk, O. (1986): „Danish Trading Companies of the 17th and 18th Centuries“ Scandinavian Economic History Review. Scandinavian Society for Economic and Social History * Gils Guðmundsson (1944-46). Skútuöldin I-II. 2. útg. í fimm bindum 1977. ''Örn og Örlygur''. * Gísli Gunnarsson (1987): [[Upp er boðið Ísaland]] . Örn og Örlygur. * Guðmundur Scheving (1832): „[https://timarit.is/page/2011314#page/n81/mode/2up Nokkrar hugleiðíngar um þilskipaveiðar á Íslandi“ Ármann á alþingi] . * Hagskinna. Sögulegar hagtölur um Ísland. Ritstjórar:Guðmundur Jónsson og Magnús S. Magnússon. Hagstofa Íslands. 1997. ISBN 10: 9979817410 * Jón Kr. Margeirsson (1978): „Et Bidrag til Det Islandske Kompagnis historie 1743-1758“, Historiske Meddelelser om København. Selskabet for Københavns Historie. * Jón Þ. Þór (1997): Ránargull. Yfirlit yfir sögu fiskveiða á Íslandi frá landnáms öld til skuttogaraaldar. Skerpla, <nowiki>ISBN 9789979928317</nowiki> * Jón Þ. Þór, Sjósókn og sjáfarfang – saga sjávarútvegs á Íslandi i. Bindi. Árabáta og skútuöld, Bókaútgáfan Hólar 2002 <nowiki>ISBN 9979-776-01-3</nowiki> * Lúðvík Kristjánsson (1980-1986): [[Íslenskir sjávarhættir|Íslenzkir sjávarhættir]] I-V. Bókaútgáfa Menningarsjóðs. ISBN 978997932474 * Lýður Björnsson (1998): Íslands hlutafélag. Hið islenzka bókmenntafélag. <nowiki>ISBN 99-0917397-2</nowiki> * Sigurður Skúlason (1933): Saga Hafnarfjarðar . Félagsprentsmiðjan * Valdimar U. Valdimarsson (1997): Saltfiskur í sögu þjóðar I. Meðhöfundur og ritstjóri Halldór Bjarnason. Hið íslenska bókmenntafélag <nowiki>ISBN 9979804580</nowiki>. [[Flokkur: Fiskveiðar]] [[Flokkur: Saga sjávarútvegs]] [[Flokkur:Seglskútur]] gx39qejvc4hy58fm30mn0h16cmq2v6e 0 189235 1985508 1941683 2026-11-07T23:18:05Z Xqbot 6441 Vélmenni: Lagfæri tvöfalda tilvísun → [[Þilskipaútgerð á Íslandi]] 1985508 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Þilskipaútgerð á Íslandi]] mlr8t9sww01i7nafnwso08cboefp0ka 2 193377 1985472 1985136 2026-11-07T13:33:18Z Salvor 70 1985472 wikitext text/x-wiki Wikimania experience Ég hef farið á eftirfarandi Wikimania ráðstefnur: * Frankfurt Þýskaland 2005 * Cambridge MA Bandaríkin 2006 * Haifa Ísrael 2011 * Mexico City Mexíkó 2015 * Montreal Kanada 2017 * Stockholm Svíþjóð 2019 * Paris Frakkland 2026 == Wikimania í Frankfurt 2005 == Wikimanía er árleg ráðstefna þeirra sem taka þátt í wikimedia verkefnum. Ég sótti síðustu ráðstefnuna sem haldin var í París og þar voru þúsundir þátttakenda hvaðanæfa úr heiminum. Ég sótti líka fyrstu ráðstefnuna það var í Frankfurt í Þýskalandi árið 2005 og þá voru mjög fáir þátttakendur, ráðstefnan var haldin á einhvers konar farfuglaheimili. Á þessari fyrstu ráðstefnu flutti ég erindi um hvernig wiki verkfæri gætu nýst í hugmyndavinnu með kennaranemum . [[Mynd:Deutsche Bibliothek (Wikimania 2005).jpg|thumb|Ég fann þessa mynd af okkur nokkrum af þátttakendum á fyrstu Wikimania ráðstefnunni, ég er lengst til hægri og það má reyndar sjá að á þessum tíma voru wikipedians langflestir karlkyns og reyndar voru flestir líka áhugamenn um svona alls konar veftækni.]] Ég hafði þá notað wiki verkfæri með nemendum mínum og við í fyrstu aðallega heillast af því að til væru tól þar sem við gætu farið á einhverja vefsíðu, smellt þar á edit, skrifað inn það sem við vildum og smellt svo á save - og fólk gæti unnið saman í vefskjali á þann hátt. Seinna og þá í gegnum að fylgjast með framgangi ensku wikipedia þá hafði ég uppgötvað hvað wikiverkfæri væru öflug. Ég geti ekki sagt að ég hafi þá árið 2005 byrjar að skrifa á wikipedia. Ég var fyrst og fremst kennari sérhæfð í kennslutækni og námsefnisgerð sem heillaðist af nýju vefverkfæri og hve auðvelt var fyrir nemendur mína að vinna í slíkum verkfærum miðað við þau sem við höfðum haft áður. Ég fletti upp á xtools.wmcloud.org hvenær ég byrjaði að breyta greinum og skrifa greinar á Wikipedia. Ég sé þar að mín fysta breyting var 5. janúar 2004 rétt fyrir miðnætti eða kl. 23.46. Sennilega er það einhver stafsetningarleiðrétting. Ég sé að fyrstu fálmkenndu skref mín á ensku wikipedia eru 4 nóvember 2005 þar sem ég reyni að breyta notendasíðu (user page) minni en <bdi>29. júlí 2006 kl. 19:07</bdi> fyrsta alvöru framlag mitt en þá ákveð ég að taka í gegn síðuna Breiðafjörður og bæta við eigin myndum frá afskekktum eyjum þar og búa til kort í Inkscape. <bdi>Ég sé að 1. maí 2004 kl. 23:46 hef ég búið til greinina</bdi> <bdi>[[Stjórnmálafræði]]</bdi> <bdi>á íslensku wikipedia , svo bjó ég til greinar um náttúruvætti og nokkra staði í Borgarfirði Grábrók og fleiri staði þar í kring, ég setti myndir inn á Wikimedia Commons og tengdi í þær myndir. Það var sem sagt aðalatriðið hjá mér þá að koma inn myndum þeim greinum var samstundis eytt. Þann 1. desember 2005 kl. 20:45 skrifa ég greinina Rosa Parks.</bdi> En sem sagt þegar fyrsta wikipedia var haldin þá var ég ekki virkur þátttakandi í wikimedia samfélaginu og hafði fyrst og fremst verið áhorfandi að uppgangi ensku wikipedia fremur þátttakandi, ég var þá sem nú afar áhugasöm um hvernig wikipedia verkefnin tengdust sín á milli, hvernig mynd var hlaðið í Commons gagnasafnið sem svo var hægt að nota í öllum wikipedia verkefnum. ik26lh3goaccxn7yjrh34nim05bpbwe 0 193388 1985474 1985448 2026-11-07T15:59:54Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Sigurður Nordal (1956)]] á [[Sigurður Nordal (ráðgjafi)]] 1985448 wikitext text/x-wiki [[File:Sigurdur Nordal.png|thumb|right|Sigurður Nordal]]'''Sigurður Nordal''' (fæddur 19. febrúar 1956 í Reykjavík) er rekstrarfræðingur og starfar að alþjóðlegum viðskiptum og ráðgjöf. Foreldrar hans voru [[Jóhannes Nordal]], fyrrverandi seðlabankastjóri, og Dóra Guðjónsdóttir, píanóleikari. 8dwd0wpvmxkd68zt90x33dwlc549aod 1985479 1985474 2026-11-07T16:01:12Z TKSnaevarr 53243 1985479 wikitext text/x-wiki {{hagsmunaárekstur}} [[File:Sigurdur Nordal.png|thumb|right|Sigurður Nordal]]'''Sigurður Nordal''' (fæddur 19. febrúar 1956 í Reykjavík) er rekstrarfræðingur og starfar að alþjóðlegum viðskiptum og ráðgjöf. Foreldrar hans voru [[Jóhannes Nordal]], fyrrverandi seðlabankastjóri, og Dóra Guðjónsdóttir, píanóleikari. 9tdcb5nbr9l9lh8b2y1fkvedvurf32v 1 193389 1985476 1985400 2026-11-07T15:59:54Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Spjall:Sigurður Nordal (1956)]] á [[Spjall:Sigurður Nordal (ráðgjafi)]] 1985400 wikitext text/x-wiki == Ósk um breytingu á heiti greinar == '''Ósk um breytingu á heiti greinar''' Ég óska eftir því að heiti greinarinnar verði breytt úr „Sigurður Nordal (1956)“ í „Sigurður Nordal (ráðgjafi)“. Starfsheitið „ráðgjafi“ lýsir störfum mínum og aðgreinir mig jafnframt frá afa mínum og frænda, sem báðir bera sama nafn. Með þökk, Sigurður Nordal [[Notandi:Signordal|Signordal]] ([[Notandaspjall:Signordal|spjall]]) 7. nóvember 2026 kl. 01:13 (UTC) iczyo20bboyhzu2pahos4u53badwo2y 1985478 1985476 2026-11-07T16:00:50Z TKSnaevarr 53243 /* Ósk um breytingu á heiti greinar */ Svar 1985478 wikitext text/x-wiki == Ósk um breytingu á heiti greinar == '''Ósk um breytingu á heiti greinar''' Ég óska eftir því að heiti greinarinnar verði breytt úr „Sigurður Nordal (1956)“ í „Sigurður Nordal (ráðgjafi)“. Starfsheitið „ráðgjafi“ lýsir störfum mínum og aðgreinir mig jafnframt frá afa mínum og frænda, sem báðir bera sama nafn. Með þökk, Sigurður Nordal [[Notandi:Signordal|Signordal]] ([[Notandaspjall:Signordal|spjall]]) 7. nóvember 2026 kl. 01:13 (UTC) :Ég færði greinina, en það verður að segjast að það er mjög illa séð að fólk skrifi greinar um sjálft sig á Wikipediu, sérstaklega án hlutlausra ytri heimilda. Þess vegna er óvíst að þessi grein fái að standa óbreytt. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 7. nóvember 2026 kl. 16:00 (UTC) pbu8ny4jf229bf6zcweyrxhdqidp2i9 1985480 1985478 2026-11-07T16:21:52Z ~2026-59063-46 122596 Nýr hluti: /* Grein */ 1985480 wikitext text/x-wiki == Ósk um breytingu á heiti greinar == '''Ósk um breytingu á heiti greinar''' Ég óska eftir því að heiti greinarinnar verði breytt úr „Sigurður Nordal (1956)“ í „Sigurður Nordal (ráðgjafi)“. Starfsheitið „ráðgjafi“ lýsir störfum mínum og aðgreinir mig jafnframt frá afa mínum og frænda, sem báðir bera sama nafn. Með þökk, Sigurður Nordal [[Notandi:Signordal|Signordal]] ([[Notandaspjall:Signordal|spjall]]) 7. nóvember 2026 kl. 01:13 (UTC) :Ég færði greinina, en það verður að segjast að það er mjög illa séð að fólk skrifi greinar um sjálft sig á Wikipediu, sérstaklega án hlutlausra ytri heimilda. Þess vegna er óvíst að þessi grein fái að standa óbreytt. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 7. nóvember 2026 kl. 16:00 (UTC) == Grein == Takk fyrir að breyta heiti greinarinnar. Það verður engu bætt við þess grein. Með þökk, Sigurður Nordal [[Kerfissíða:Framlög/~2026-59063-46|~2026-59063-46]] ([[Notandaspjall:~2026-59063-46|spjall]]) 7. nóvember 2026 kl. 16:21 (UTC) a2khpemaup0pwksbpa7yfu4vpi8ftdt 1985493 1985480 2026-11-07T18:45:03Z Berserkur 10188 /* Grein */ 1985493 wikitext text/x-wiki == Ósk um breytingu á heiti greinar == '''Ósk um breytingu á heiti greinar''' Ég óska eftir því að heiti greinarinnar verði breytt úr „Sigurður Nordal (1956)“ í „Sigurður Nordal (ráðgjafi)“. Starfsheitið „ráðgjafi“ lýsir störfum mínum og aðgreinir mig jafnframt frá afa mínum og frænda, sem báðir bera sama nafn. Með þökk, Sigurður Nordal [[Notandi:Signordal|Signordal]] ([[Notandaspjall:Signordal|spjall]]) 7. nóvember 2026 kl. 01:13 (UTC) :Ég færði greinina, en það verður að segjast að það er mjög illa séð að fólk skrifi greinar um sjálft sig á Wikipediu, sérstaklega án hlutlausra ytri heimilda. Þess vegna er óvíst að þessi grein fái að standa óbreytt. [[Notandi:TKSnaevarr|TKSnaevarr]] ([[Notandaspjall:TKSnaevarr|spjall]]) 7. nóvember 2026 kl. 16:00 (UTC) == Grein == Takk fyrir að breyta heiti greinarinnar. Það verður engu bætt við þess grein. Með þökk, Sigurður Nordal [[Kerfissíða:Framlög/~2026-59063-46|~2026-59063-46]] ([[Notandaspjall:~2026-59063-46|spjall]]) 7. nóvember 2026 kl. 16:21 (UTC) : Ef engu verður bætt við greinina efast ég að hún sé markverð. --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 7. nóvember 2026 kl. 18:45 (UTC) h6fdztija8r9w8ozpnu7ll176wjtlp3 0 193392 1985475 2026-11-07T15:59:54Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Sigurður Nordal (1956)]] á [[Sigurður Nordal (ráðgjafi)]] 1985475 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Sigurður Nordal (ráðgjafi)]] pzf86yszo0urslbidzysxe06fla692p 1 193393 1985477 2026-11-07T15:59:54Z TKSnaevarr 53243 TKSnaevarr færði [[Spjall:Sigurður Nordal (1956)]] á [[Spjall:Sigurður Nordal (ráðgjafi)]] 1985477 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Spjall:Sigurður Nordal (ráðgjafi)]] 5reishhlj2z72rwipohq3tite165jql 0 193394 1985484 2026-11-07T18:24:08Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Persóna | nafn = Tadeusz Kościuszko | mynd = Karl G Schweikart - Tadeusz Kościuszko (ÖaL).jpg | myndatexti = Kościuszko á mynd eftir Karl Gottlieb Schweikart.<br>[[File:Herb Roch III.svg |Skjaldarmerki Kościuszko|45px]] | fæðingarnafn = Andrzej Tadeusz Bonawentura Kościuszko | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1746|2|4}} | fæðingarstaður = [[Mereczowszczyzna]], [[Pólsk-litáíska samveldið|Pólsk-litáíska samveldinu]]...“ 1985484 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Tadeusz Kościuszko | mynd = Karl G Schweikart - Tadeusz Kościuszko (ÖaL).jpg | myndatexti = Kościuszko á mynd eftir Karl Gottlieb Schweikart.<br>[[File:Herb Roch III.svg |Skjaldarmerki Kościuszko|45px]] | fæðingarnafn = Andrzej Tadeusz Bonawentura Kościuszko | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1746|2|4}} | fæðingarstaður = [[Mereczowszczyzna]], [[Pólsk-litáíska samveldið|Pólsk-litáíska samveldinu]] | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1817|10|15|1746|2|4}} | dauðastaður = [[Solothurn]], [[Sviss]] | þjóðerni = [[Pólverjar|Pólskur]] | undirskrift = Tadeusz Kościuszko's signature.svg }} '''Andrzej Tadeusz Bonawentura Kościuszko''' (4. eða 12. febrúar 1746 – 15. október 1817) var [[Pólverjar|pólskur]] herforingi og stjórnmálamaður sem varð þjóðhetja í Póllandi, Bandaríkjunum, Litáen og Belarús. Hann barðist fyrir hönd [[Pólsk-litáíska samveldið|Pólsk-litáíska samveldisins]] gegn Rússlandi og Prússlandi og með Bandaríkjamönnum í [[Bandaríska frelsisstríðið|bandaríska frelsisstríðinu]]. Sem foringi pólska hersins leiddi hann hina misheppnuðu [[Kościuszko-uppreisnin|Kościuszko-uppreisn]] gegn Rússum og Prússum árið 1794. [[Konráð Gíslason]] og [[Jónas Hallgrímsson]] skrifuðu um Kościuszko í fjórða árgangi ''[[Fjölnir (tímarit)|Fjölnis]]'' árið 1838 og gáfu í skyn að Íslendingar skyldu taka sér hann til fyrirmyndar í sjálfstæðisbaráttu sinni.<ref>{{Tímarit.is|2012529|Frá Thaddæus Kosciuszko|blað=[[Fjölnir (tímarit)|Fjölnir]]|útgáfudagsetning=1. janúar 1838|blaðsíða=3–30}}</ref><ref name=skírnir>{{Tímarit.is|6540823|Lögin sem sungin eru við Vísur Íslendinga|blað=[[Skírnir]]|útgáfudagsetning=1. apríl 2000|blaðsíða=79–89|höfundur=Páll Bjarnason}}</ref> [[Kosciuszkofjall]], hæsta fjall Ástralíu, er nefnt eftir honum. ==Æviágrip== === Bakgrunnur=== Tadeusz Kościuszko var yngsta barn Ludwiks Kościuszko frá [[Brest (Hvíta-Rússlandi)|Brest]]. Faðir hans var ættaður af pólskum landeignaraðli. Fæðingarstaður hans, Mereczowszczyzna, sem er ekki lengur byggður, var hluti af hersisdæminu (''Województwo'') [[Brest-Litovsk]]. Ásamt eldri bróður sínum, Józef, gekk Tadeusz frá árinu 1755 í skóla sem rekinn var af [[Píaristar|píaristareglunni]] í [[Lubieszów]] þar sem þá var hersisdæmið [[Volhynía]]. Kościuszko nam frá árinu 1765 við herskólann [[Szkoła Rycerska]] („Reiðskólann“) í [[Varsjá]]. Ásamt hernaðarfræðum lærði hann latínu, þýsku, frönsku, lögfræði, hagfræði, reikningslist, rúmfræði og verkfræði. Kościuszko hlaut konunglegan námsstyrk og fór því til Parísar í nám árið 1769. Hann nam málaralist frá 1769 til 1774 og var því erlendis þegar [[Skiptingar Póllands|Póllandi var skipt]] árið 1772 á milli [[Rússneska keisaradæmið|Rússlands]], [[Prússland]]s og [[Heilaga rómverska ríkið|Austurríkis]]. Stjórnmálaskoðanir Kościuszkos mótuðust mjög af tíðarandanum í Frakklandi á áratugunum fyrir [[Franska byltingin|frönsku byltinguna]]. Hann varð fyrir áhrifum af hugsuðum [[Upplýsingin|upplýsingarinnar]] og varð á þessum tíma andstæðingur [[þrælahald]]s. ===Í Ameríku=== Eftir að hafa dvalið í námi í [[Dresden]] hitti Kościuszko [[Silas Deane]] og [[Benjamin Franklin]] í Frakklandi og þeir fengu hann til liðs við [[Bandaríska frelsisstríðið|sjálfstæðisbaráttu Bandaríkjanna]] gegn Bretlandi. Kościuszko kom til Ameríku árið 1776 og var skipaður ofursti og yfirverkfræðingur [[Meginlandsherinn|meginlandshersins]]. Árið 1777 var hann settur undir stjórn „norðurhersins“ undir forystu [[Horatio Gates]]. Kościuszko tók þátt í vígbúnaði á ýmsum stöðum við kanadísku landamærin og tók þátt í [[Orrustan við Ticonderoga|orrustunni við Ticonderoga]] og [[Orrustan við Saratoga|við Saratoga]]. Hann gegndi að lokum þjónustu í „suðurhernum“. Árið 1783 sæmdi [[Bandaríkjaþing]] Kościuszko tign stórfylkishershöfðingja og veitti honum bandarískt ríkisfang. ===Í Póllandi=== Árið 1792 leiddi Kościuszko pólska hermenn gegn [[Stríð Póllands og Rússlands 1792|innrás Rússa í Pólland]]. Pólverjar voru sigraðir og því var Póllandi skipt upp í annað sinn. Kościuszko flúði til [[Saxland]]s en sneri árið 1794 aftur til Póllands og leiddi uppreisn gegn rússneskum yfirráðum. Uppreisnin er jafnan kennd við hann og kölluð [[Kościuszko-uppreisnin]]. Kościuszko særðist í [[Orrustan við Maciejowice|orrustunni við Maciejowice]] og var tekinn til fanga. Sagt er að þegar Kościuszko hneig niður á vígvellinum hafi hann hrópað í örvæntingu: „''Finis Poloniae!''“ (ísl. „[Þetta eru] endalok Póllands!“).<ref name=skírnir/> ===Síðari æviár=== Eftir að Kościuszko var látinn laus hélt hann árið 1796 í útlegð til Bandaríkjanna og síðar til Sviss. Hann hélt áfram að vinna í þágu sjálfstæðis Póllands en án árangurs. Eftir dauða sinn var Kościuszko grafinn í [[Wawel-dómkirkjan| Wawel-dómkirkjunni]] í Kraká. == Tilvísanir == <references/> == Ítarefni == * Konstantin K. Falkenstein: ''Thaddäus Kosciuszko''. Brockhaus, Leipzig 1827. * Tadeusz Korzon: ''Kościuszko – Biografia z dokumentów wysnuta''. Kraká 1894. * {{Literatur |Autor=Adele Tatarinoff |Titel=Tadeusz Kościuszko |Sammelwerk=Jahrbuch für solothurnische Geschichte |Band=40 |Datum=1967 |Seiten=343–443 |DOI=10.5169/seals-324364}} * Heiko Haumann og Jerzy Skowronek (utg.): ''„Der letzte Ritter und erste Bürger im Osten Europas“. Kościuszko, das aufständische Reformpolen und die Verbundenheit zwischen Polen und der Schweiz.'' Helbing & Lichtenhahn, Basel / Frankfurt a.&nbsp;M. 1996, ISBN 3-7190-1505-X * James S. Pula: ''Thaddeus Kosciuszko – The Purest Son of Liberty''. Hippocrene Books, New York 1999, ISBN 978-0-7818-0576-6. * Barbara Wachowicz: ''Nazwę Cię Kosciuszko – Szlakiem bitewnym Naczelnika w Ameryce''. Oficyna Wydawnicza RYTM, Warschau 2008, ISBN 978-83-7399-265-8. * Gary B. Nash, Graham Hodges: ''Friends of Liberty – Thomas Jefferson, Tadeusz Kosciuszko and Agrippa Hull''. Basic Books, New York 2008, ISBN 978-0-465-03148-1 * Alex Storozynski: ''The Peasant Prince ''–'' Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution''. Thomas Dunne Book, New York 2009, ISBN 978-0-312-38802-7. {{DEFAULTSORT:Kościuszko, Tadeusz}} {{fd|1746|1817}} [[Flokkur:Herforingjar í bandaríska frelsisstríðinu]] [[Flokkur:Pólskir herforingjar]] ris1uew2m8g3qg1pj79mlisfctlygx2 1985510 1985484 2026-11-07T23:23:56Z TKSnaevarr 53243 /* Síðari æviár */ 1985510 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Tadeusz Kościuszko | mynd = Karl G Schweikart - Tadeusz Kościuszko (ÖaL).jpg | myndatexti = Kościuszko á mynd eftir Karl Gottlieb Schweikart.<br>[[File:Herb Roch III.svg |Skjaldarmerki Kościuszko|45px]] | fæðingarnafn = Andrzej Tadeusz Bonawentura Kościuszko | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1746|2|4}} | fæðingarstaður = [[Mereczowszczyzna]], [[Pólsk-litáíska samveldið|Pólsk-litáíska samveldinu]] | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1817|10|15|1746|2|4}} | dauðastaður = [[Solothurn]], [[Sviss]] | þjóðerni = [[Pólverjar|Pólskur]] | undirskrift = Tadeusz Kościuszko's signature.svg }} '''Andrzej Tadeusz Bonawentura Kościuszko''' (4. eða 12. febrúar 1746 – 15. október 1817) var [[Pólverjar|pólskur]] herforingi og stjórnmálamaður sem varð þjóðhetja í Póllandi, Bandaríkjunum, Litáen og Belarús. Hann barðist fyrir hönd [[Pólsk-litáíska samveldið|Pólsk-litáíska samveldisins]] gegn Rússlandi og Prússlandi og með Bandaríkjamönnum í [[Bandaríska frelsisstríðið|bandaríska frelsisstríðinu]]. Sem foringi pólska hersins leiddi hann hina misheppnuðu [[Kościuszko-uppreisnin|Kościuszko-uppreisn]] gegn Rússum og Prússum árið 1794. [[Konráð Gíslason]] og [[Jónas Hallgrímsson]] skrifuðu um Kościuszko í fjórða árgangi ''[[Fjölnir (tímarit)|Fjölnis]]'' árið 1838 og gáfu í skyn að Íslendingar skyldu taka sér hann til fyrirmyndar í sjálfstæðisbaráttu sinni.<ref>{{Tímarit.is|2012529|Frá Thaddæus Kosciuszko|blað=[[Fjölnir (tímarit)|Fjölnir]]|útgáfudagsetning=1. janúar 1838|blaðsíða=3–30}}</ref><ref name=skírnir>{{Tímarit.is|6540823|Lögin sem sungin eru við Vísur Íslendinga|blað=[[Skírnir]]|útgáfudagsetning=1. apríl 2000|blaðsíða=79–89|höfundur=Páll Bjarnason}}</ref> [[Kosciuszkofjall]], hæsta fjall Ástralíu, er nefnt eftir honum. ==Æviágrip== === Bakgrunnur=== Tadeusz Kościuszko var yngsta barn Ludwiks Kościuszko frá [[Brest (Hvíta-Rússlandi)|Brest]]. Faðir hans var ættaður af pólskum landeignaraðli. Fæðingarstaður hans, Mereczowszczyzna, sem er ekki lengur byggður, var hluti af hersisdæminu (''Województwo'') [[Brest-Litovsk]]. Ásamt eldri bróður sínum, Józef, gekk Tadeusz frá árinu 1755 í skóla sem rekinn var af [[Píaristar|píaristareglunni]] í [[Lubieszów]] þar sem þá var hersisdæmið [[Volhynía]]. Kościuszko nam frá árinu 1765 við herskólann [[Szkoła Rycerska]] („Reiðskólann“) í [[Varsjá]]. Ásamt hernaðarfræðum lærði hann latínu, þýsku, frönsku, lögfræði, hagfræði, reikningslist, rúmfræði og verkfræði. Kościuszko hlaut konunglegan námsstyrk og fór því til Parísar í nám árið 1769. Hann nam málaralist frá 1769 til 1774 og var því erlendis þegar [[Skiptingar Póllands|Póllandi var skipt]] árið 1772 á milli [[Rússneska keisaradæmið|Rússlands]], [[Prússland]]s og [[Heilaga rómverska ríkið|Austurríkis]]. Stjórnmálaskoðanir Kościuszkos mótuðust mjög af tíðarandanum í Frakklandi á áratugunum fyrir [[Franska byltingin|frönsku byltinguna]]. Hann varð fyrir áhrifum af hugsuðum [[Upplýsingin|upplýsingarinnar]] og varð á þessum tíma andstæðingur [[þrælahald]]s. ===Í Ameríku=== Eftir að hafa dvalið í námi í [[Dresden]] hitti Kościuszko [[Silas Deane]] og [[Benjamin Franklin]] í Frakklandi og þeir fengu hann til liðs við [[Bandaríska frelsisstríðið|sjálfstæðisbaráttu Bandaríkjanna]] gegn Bretlandi. Kościuszko kom til Ameríku árið 1776 og var skipaður ofursti og yfirverkfræðingur [[Meginlandsherinn|meginlandshersins]]. Árið 1777 var hann settur undir stjórn „norðurhersins“ undir forystu [[Horatio Gates]]. Kościuszko tók þátt í vígbúnaði á ýmsum stöðum við kanadísku landamærin og tók þátt í [[Orrustan við Ticonderoga|orrustunni við Ticonderoga]] og [[Orrustan við Saratoga|við Saratoga]]. Hann gegndi að lokum þjónustu í „suðurhernum“. Árið 1783 sæmdi [[Bandaríkjaþing]] Kościuszko tign stórfylkishershöfðingja og veitti honum bandarískt ríkisfang. ===Í Póllandi=== Árið 1792 leiddi Kościuszko pólska hermenn gegn [[Stríð Póllands og Rússlands 1792|innrás Rússa í Pólland]]. Pólverjar voru sigraðir og því var Póllandi skipt upp í annað sinn. Kościuszko flúði til [[Saxland]]s en sneri árið 1794 aftur til Póllands og leiddi uppreisn gegn rússneskum yfirráðum. Uppreisnin er jafnan kennd við hann og kölluð [[Kościuszko-uppreisnin]]. Kościuszko særðist í [[Orrustan við Maciejowice|orrustunni við Maciejowice]] og var tekinn til fanga. Sagt er að þegar Kościuszko hneig niður á vígvellinum hafi hann hrópað í örvæntingu: „''Finis Poloniae!''“ (ísl. „[Þetta eru] endalok Póllands!“).<ref name=skírnir/> ===Síðari æviár=== Eftir að Kościuszko var látinn laus hélt hann árið 1796 í útlegð til Bandaríkjanna og síðar til Sviss. Hann hélt áfram að vinna í þágu sjálfstæðis Póllands en án árangurs. Eftir dauða sinn var Kościuszko grafinn í [[Wawel-dómkirkjan| Wawel-dómkirkjunni]] í [[Kraká]]. == Tilvísanir == <references/> == Ítarefni == * Konstantin K. Falkenstein: ''Thaddäus Kosciuszko''. Brockhaus, Leipzig 1827. * Tadeusz Korzon: ''Kościuszko – Biografia z dokumentów wysnuta''. Kraká 1894. * {{Literatur |Autor=Adele Tatarinoff |Titel=Tadeusz Kościuszko |Sammelwerk=Jahrbuch für solothurnische Geschichte |Band=40 |Datum=1967 |Seiten=343–443 |DOI=10.5169/seals-324364}} * Heiko Haumann og Jerzy Skowronek (utg.): ''„Der letzte Ritter und erste Bürger im Osten Europas“. Kościuszko, das aufständische Reformpolen und die Verbundenheit zwischen Polen und der Schweiz.'' Helbing & Lichtenhahn, Basel / Frankfurt a.&nbsp;M. 1996, ISBN 3-7190-1505-X * James S. Pula: ''Thaddeus Kosciuszko – The Purest Son of Liberty''. Hippocrene Books, New York 1999, ISBN 978-0-7818-0576-6. * Barbara Wachowicz: ''Nazwę Cię Kosciuszko – Szlakiem bitewnym Naczelnika w Ameryce''. Oficyna Wydawnicza RYTM, Warschau 2008, ISBN 978-83-7399-265-8. * Gary B. Nash, Graham Hodges: ''Friends of Liberty – Thomas Jefferson, Tadeusz Kosciuszko and Agrippa Hull''. Basic Books, New York 2008, ISBN 978-0-465-03148-1 * Alex Storozynski: ''The Peasant Prince ''–'' Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution''. Thomas Dunne Book, New York 2009, ISBN 978-0-312-38802-7. {{DEFAULTSORT:Kościuszko, Tadeusz}} {{fd|1746|1817}} [[Flokkur:Herforingjar í bandaríska frelsisstríðinu]] [[Flokkur:Pólskir herforingjar]] lb852vaxeaepwo0r719cpz5g6ctvby8 1 193395 1985485 2026-11-07T18:26:48Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Þýðing |titill= Tadeusz Kościuszko |tungumál=no |id=24215220 }}“ 1985485 wikitext text/x-wiki {{Þýðing |titill= Tadeusz Kościuszko |tungumál=no |id=24215220 }} pqlhogslvinb3uaf0iuxj7tys7943xk 14 193396 1985486 2026-11-07T18:27:44Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Bandaríska frelsisstríðið]] [[Flokkur:Herforingjar eftir stríðum|Bandaríska frelsisstríðið]]“ 1985486 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Bandaríska frelsisstríðið]] [[Flokkur:Herforingjar eftir stríðum|Bandaríska frelsisstríðið]] exr4lhodb2mp8zn7pcti8zo60c2kkwo 14 193397 1985490 2026-11-07T18:31:34Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{skoða meira|Bandaríska frelsisstríðið}} [[Flokkur:Saga Bandaríkjanna]] [[Flokkur:Stríð á 18. öld]]“ 1985490 wikitext text/x-wiki {{skoða meira|Bandaríska frelsisstríðið}} [[Flokkur:Saga Bandaríkjanna]] [[Flokkur:Stríð á 18. öld]] jb4r7rxdr4ewn3018vmp4feg3zees87 0 193398 1985492 2026-11-07T18:36:30Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Tadeusz Kościuszko]] 1985492 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Tadeusz Kościuszko]] tlwi3wohcs6zw2f0v0aiqaxc1f8vace 0 193399 1985507 2026-11-07T23:15:17Z Berserkur 10188 Berserkur færði [[Þilskipaútgerð]] á [[Þilskipaútgerð á Íslandi]]: Fjallar bara um Ísland 1985507 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Þilskipaútgerð á Íslandi]] mlr8t9sww01i7nafnwso08cboefp0ka