Wikisumber jvwikisource https://jv.wikisource.org/wiki/Wikisumber:Pendhapa MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Médhia Mirunggan Parembugan Naraguna Parembugan Naraguna Wikisumber Parembugan Wikisumber Barkas Parembugan Barkas MédhiaWiki Parembugan MédhiaWiki Cithakan Parembugan Cithakan Pitulung Parembugan Pitulung Kategori Parembugan Kategori Panganggit Parembugan Panganggit Kaca Parembugan Kaca Indhèks Parembugan Indhèks TimedText TimedText talk Modhul Parembugan Modhul Acara Pembicaraan Acara Kategori:Macapat 14 25 83010 15174 2026-11-02T12:56:23Z RaFaDa20631 199 83010 wikitext text/x-wiki [[Kategori:Sastra Jawa]] hu36kicvmpy667rwc1jro5olv6cop50 83011 83010 2026-11-02T12:56:53Z RaFaDa20631 199 83011 wikitext text/x-wiki [[Kategori:Sastra Jawa Anyar]] g8nj65ivz02u3xb8hv0pq7fd5qe0mnx Wikisumber:Angkringan 4 1463 83016 82978 2026-11-03T03:35:22Z Thersetya2021 125 /* Thersetya2021 dados panata (admin request) */ 83016 wikitext text/x-wiki {{/Pambuka}} == Javanese texts for creating an OCR model == Hi everyone, Apologies for writing in English. Kindly help me in translating this message into Javanese if that would be helpful for other community members. You might be aware that we have been experimenting with creating an OCR model for Javanese language using some handwritten manuscripts. But, so far we have not be able to make huge progress with that. One issue might be that we didn't have enough proofread pages. So, we have decided to focus first on a printed texts model instead of handwritten manuscripts. We held a meeting with @[[Naraguna:Bennylin|Bennylin]] from the Javanese and have identified the following texts: # [[Indhèks:ꦠꦱꦮꦸꦥ꦳꧀ꦆꦱ꧀ꦭꦩ꧀.pdf]] # [[Indhèks:Serat Wedhatama.pdf]] # [[Indhèks:ꦥꦒꦼꦭꦂꦫꦤ꧀.pdf]] # [[Indhèks:Kawruh Kalapa, by Ki Padma Susastra.pdf]] Kindly help us with adding line breaks on these manuscripts so that a non-Javanese speaker can easily copy paste the lines to be added in parallel to the images. Also, do let us know if you have any suggestions or if there are other texts that you would like us to consider. We hope to build a usable model by the end of June 2024. We will update you further on any progress. Thank you for your patience. Regards [[Naraguna:SGill (WMF)|SGill (WMF)]] ([[Parembugan Naraguna:SGill (WMF)|rembugan]]) 28 Maret 2024 10.45 (UTC) :Hello, :I've told some friends to help adding line breaks for the books mentioned above. Hopefully they can do that as soon as possible. :Thanks a lot. [[Naraguna:Thersetya2021|Thersetya2021]] ([[Parembugan Naraguna:Thersetya2021|rembugan]]) 28 Maret 2024 12.22 (UTC) ::Kanca-kanca, saiki model OCR kanggo aksara Jawa wis cemepak ing wiki iki ya. Mangga dicoba. [[Naraguna:Bennylin|Bennylin]] ([[Parembugan Naraguna:Bennylin|rembugan]]) 31 Agustus 2024 10.01 (UTC) :::[[File:Javanese Wikisource Transkribus.jpg|500px]] :::Pas pertama, seting 1-3, bar kuwi sakterusé tinggal mijet nomer 4. [[Naraguna:Bennylin|Bennylin]] ([[Parembugan Naraguna:Bennylin|rembugan]]) 31 Agustus 2024 10.13 (UTC) :::ꦲꦏꦸꦮꦶꦱ꧀ꦗꦗꦭ꧀​ꦩꦱ꧀꧈ꦱꦔꦠ꧀ꦩꦼꦩ꧀ꦧꦤ꧀ꦠꦸ꧉ꦩꦸꦁꦲꦱꦶꦭ꧀ OCR-e ꦫꦢꦱꦸꦮꦺꦩꦼꦠꦸꦤꦺ꧈ꦤꦺꦏ꧀ꦠꦏ꧀ꦫꦱꦏ꧀ꦫꦱꦏ꧀ꦏꦺ꧉{{--}}[[Naraguna:Devi 4340|Devi 4340]] ([[Parembugan Naraguna:Devi 4340|rembugan]]) 3 Sèptèmber 2024 08.47 (UTC) == wonten kaleh angkringan == kula tingali wonten kaleh angkringan ingkang aktif ten wikisumber basa jawi menika. Angkringan kapisan inggih angkringan menika, kapindo angkringan ing prnala [[Wikisumber:Angkringan Warta|angkringan warta]]. Monggo dipun rembag mawon, kita ndamel angkringan pundi ingkang saged damel rundingan bab wikisumber basa jawi. [[Naraguna:Empat Tilda|Empat Tilda]] ([[Parembugan Naraguna:Empat Tilda|rembugan]]) 27 Agustus 2024 17.29 (UTC) :Sing [https://jv.wikisource.org/w/index.php?title=Wikisumber:Angkringan_Warta&action=history iku] dinggo warta global mas. Yèn sing iki dinggo awaké dhéwé rundingan. [[Naraguna:Bennylin|Bennylin]] ([[Parembugan Naraguna:Bennylin|rembugan]]) 28 Agustus 2024 13.25 (UTC) ::berarti nek tanglet-tanglet ten mriki mawon saget nggeh om @[[Naraguna:Bennylin|Bennylin]]? [[Naraguna:Empat Tilda|Empat Tilda]] ([[Parembugan Naraguna:Empat Tilda|rembugan]]) 2 Sèptèmber 2024 05.13 (UTC) :::ꦚ꧀ꦗꦶꦃ ​ting mriki mawon [[Naraguna:Bennylin|Bennylin]] ([[Parembugan Naraguna:Bennylin|rembugan]]) 3 Sèptèmber 2024 06.05 (UTC) == Pitulung == Kula ajeng pados pitulung supados mangertos cithakan-cithakan kangge nitiwaca lha kok malah dipunterusaken ten jv.wikipedia.org nggih, Mas Mbak? [[Naraguna:Thersetya2021|Thersetya2021]] ([[Parembugan Naraguna:Thersetya2021|rembugan]]) 7 Oktober 2024 07.40 (UTC) :Sing sampeyan maksud sing endi ya, mbak? Aku ngertine sing [[Pitulung:Cithakan|iki]]. [[Naraguna:Devi 4340|Devi 4340]] ([[Parembugan Naraguna:Devi 4340|rembugan]]) 7 Oktober 2024 07.53 (UTC) ::Pitulung ing sisih kiwa, sakdhuwuré Bak wedhi ing situs jv.wikisource.org, Mbak. Yèn diklik mlayuné menyang https://jv.wikipedia.org/wiki/Pitulung:Isi [[Naraguna:Thersetya2021|Thersetya2021]] ([[Parembugan Naraguna:Thersetya2021|rembugan]]) 7 Oktober 2024 10.17 (UTC) :::Eh iya ya, aku malah lagi sadar. Kuwi mungkin gara-gara kaca pitulunge urung digawe, dadine diplayokke maring jv.wikipedia [[Naraguna:Devi 4340|Devi 4340]] ([[Parembugan Naraguna:Devi 4340|rembugan]]) 7 Oktober 2024 10.55 (UTC) ::::Iya, Mbak. Nuwun. ::::Kanca-kanca sing bisa nulungi mbenakake kaca pitulung, tulung dibenakake nggih. Nuwun [[Naraguna:Thersetya2021|Thersetya2021]] ([[Parembugan Naraguna:Thersetya2021|rembugan]]) 8 Oktober 2024 07.20 (UTC) :::::Kudu panata sing isa. Amarga aku wis entek jabatan panatane, aku tak ngajokne meneh ya. [[Naraguna:Bennylin|Bennylin]] ([[Parembugan Naraguna:Bennylin|rembugan]]) 25 Januari 2025 11.17 (UTC) ::::::mangga kemawon, Maz @[[Naraguna:Bennylin|Bennylin]] [[Naraguna:Thersetya2021|Thersetya2021]] ([[Parembugan Naraguna:Thersetya2021|rembugan]]) 25 Januari 2025 14.20 (UTC) :Kula sampun miwiti mbesut kaca [[Pitulung:Isi|pitulungan]], sumangga bareng-bareng nyepakne kaca pitulungan kagem kanca-kanca ingkang taseh enggal [[Naraguna:Empat Tilda|Empat Tilda]] ([[Parembugan Naraguna:Empat Tilda|rembugan]]) 22 Dhésèmber 2025 08.50 (UTC) == Bennylin dadi panata (''admin request'') lan panata ''antarmuka'' (''interface admin request'') == Kula badhe nyalonaken dados panata lan panata antarmuka ing Wikisumber mriki. Suwun. [[Naraguna:Bennylin|Bennylin]] ([[Parembugan Naraguna:Bennylin|rembugan]]) 25 Januari 2025 11.18 (UTC) === Pamungutan swara === * {{vote|y}} — [[Naraguna:Labdajiwa|Labdajiwa]] ([[Parembugan Naraguna:Labdajiwa|rembugan]]) 25 Januari 2025 15.31 (UTC) * {{vote|y}} — [[Naraguna:Devi 4340|Devi 4340]] ([[Parembugan Naraguna:Devi 4340|rembugan]]) 26 Januari 2025 03.07 (UTC) * {{vote|y}} — [[Naraguna:Empat Tilda|Empat Tilda]] ([[Parembugan Naraguna:Empat Tilda|rembugan]]) 14 Fèbruari 2025 01.36 (UTC) * {{vote|y}} — [[Naraguna:Akbar Soepadhi|Akbar Soepadhi]] ([[Parembugan Naraguna:Akbar Soepadhi|rembugan]]) 14 Fèbruari 2025 02.55 (UTC) * {{vote|y}} — [[Naraguna:Bajinra|Bajinra]] ([[Parembugan Naraguna:Bajinra|rembugan]]) 14 Fèbruari 2025 17.56 (UTC) * {{vote|y}} — [[Naraguna:Rahmaziz|Rahmaziz]] ([[Parembugan Naraguna:Rahmaziz|rembugan]]) 16 Fèbruari 2025 15.47 (UTC) * {{vote|y}} — [[Naraguna:Thersetya2021|Thersetya2021]] ([[Parembugan Naraguna:Thersetya2021|rembugan]]) 21 Fèbruari 2025 06.40 (UTC) * {{sarujuk}} — [[Naraguna:Pijri Paijar|Pijri Paijar]] ([[Parembugan Naraguna:Pijri Paijar|rembugan]]) 30 Oktober 2026 03.13 (UTC) == Thersetya2021 dados panata (admin request) == Wilujeng, Kula kepengin dados panata ing situs wikisumber jawi, caranipun pripun nggih? Maturnuwun. [[Naraguna:Thersetya2021|Thersetya2021]] ([[Parembugan Naraguna:Thersetya2021|rembugan]]) 25 Januari 2025 14.18 (UTC) : Inggih kados mekaten, Mbak. Sampun leres. — [[Naraguna:Labdajiwa|Labdajiwa]] ([[Parembugan Naraguna:Labdajiwa|rembugan]]) 25 Januari 2025 15.30 (UTC) === Pamungutan swara === * {{vote|y}} — [[Naraguna:Labdajiwa|Labdajiwa]] ([[Parembugan Naraguna:Labdajiwa|rembugan]]) 25 Januari 2025 15.30 (UTC) * {{vote|y}} {{--}} [[Naraguna:Devi 4340|Devi 4340]] ([[Parembugan Naraguna:Devi 4340|rembugan]]) 26 Januari 2025 03.08 (UTC) * {{vote|y}} [[Naraguna:Bennylin|Bennylin]] ([[Parembugan Naraguna:Bennylin|rembugan]]) 11 Fèbruari 2025 05.08 (UTC) * {{vote|y}} [[Naraguna:Empat Tilda|Empat Tilda]] ([[Parembugan Naraguna:Empat Tilda|rembugan]]) 14 Fèbruari 2025 01.41 (UTC) * {{vote|y}} - [[Naraguna:Akbar Soepadhi|Akbar Soepadhi]] ([[Parembugan Naraguna:Akbar Soepadhi|rembugan]]) 14 Fèbruari 2025 02.58 (UTC) * {{vote|y}} - [[Naraguna:WanaraLima|WanaraLima]] ([[Parembugan Naraguna:WanaraLima|rembugan]]) 15 Fèbruari 2025 02.58 (UTC) * {{vote|y}} :[[Naraguna:Rahmaziz|Rahmaziz]] ([[Parembugan Naraguna:Rahmaziz|rembugan]]) 16 Fèbruari 2025 15.45 (UTC) * {{sarujuk}} [[Naraguna:Pijri Paijar|Pijri Paijar]] ([[Parembugan Naraguna:Pijri Paijar|rembugan]]) 30 Oktober 2026 03.13 (UTC) == Pangowahan Maret 2025 == Matur nuwun, kula sampun diangkat dadi panata 3 taun ing jv.ws, lan mbak Thérsetya 6 sasi. Kula sampun ngowahi [[Mediawiki:Sidebar]], supaya luwih pepak, menawi ana usulan, saged didhiskusikné. Kaca-kaca indhèks saiki sampun saged disambungné menyang Wikidata. Menawi ènten pitakonan, saged ditakokaké. [[Naraguna:Bennylin|Bennylin]] ([[Parembugan Naraguna:Bennylin|rembugan]]) 7 Maret 2025 06.17 (UTC) :@[[Naraguna:Bennylin|Bennylin]], Matur nuwun sampun ngowahi sidebar niki. Mas, aku njajal ngeklik-ngeklik "Indheks samubarang" malah metune kaca-kaca indheks sing error, ana tulisane: '''Masalah skrip: Modhul "Index template" ora ana.''' Contone:https://jv.wikisource.org/wiki/Indhèks:Add._12288_Babad_Sultanan_utawi_Mangkunegaran.pdf. [[Naraguna:Devi 4340|Devi 4340]] ([[Parembugan Naraguna:Devi 4340|rembugan]]) 8 Maret 2025 02.41 (UTC) ::Iya, kuwi amarga indhèks lagi disambungné menyang Wikidata. Yèn nemu "Masalah skrip: Modhul "Index template" ora ana.", klik besut sumber, trus langsung "babar owahan" (null edit). (Sing Add. 12288 wis tak ngonokké). [[Naraguna:Bennylin|Bennylin]] ([[Parembugan Naraguna:Bennylin|rembugan]]) 8 Maret 2025 04.38 (UTC) :::oke mas, matur nuwun~ [[Naraguna:Devi 4340|Devi 4340]] ([[Parembugan Naraguna:Devi 4340|rembugan]]) 8 Maret 2025 09.48 (UTC) == Cara ngopi alamat URL aksara Jawa sing luwih trep == Kanca wiki, saka konperènsi Wikisumber 2025 wingi, kula nemu cara supaya alamat URL sing nganggo diakritik utawi aksara Jawa saged disalin sing bener lan ora kedawan. Carané gampang. Biasané, yèn dhéwé ngopi alamat URL sing ana diakritik é utawa è, utawa ana aksara Jawané, dadiné kaya ngéné: * https://jv.wikisource.org/wiki/%EA%A6%B1%EA%A6%BC%EA%A6%AB%EA%A6%A0%EA%A7%80%EA%A6%A2%EA%A6%A9%EA%A6%82%EA%A6%AE%EA%A6%B8%EA%A6%AD%EA%A6%A4%EA%A7%80 Nanging, yèn sakdurungé nyalin alamat URL kuwi, sampéyan nambahi spasi ing ngarepé alamat URL, mengko dadiné kaya ngéné: * https://jv.wikisource.org/wiki/ꦱꦼꦫꦠ꧀ꦢꦩꦂꦮꦸꦭꦤ꧀ Luwih apik lan gampang tha. Contho liyané: * https://jv.wikisource.org/wiki/Indh%C3%A8ks:Kitab_Jaw%C3%A8n_(Prawirabayan)_Jilid_1.pdf * https://jv.wikisource.org/wiki/Indh%C3%A8ks:Kabar_Papr%C3%A8ntahan_Karaton_Surakarta,_Wedharan_Maret_1938.pdf Yèn ditambahi spasi ing ngarepé: * https://jv.wikisource.org/wiki/Indhèks:Kitab_Jawèn_(Prawirabayan)_Jilid_1.pdf * https://jv.wikisource.org/wiki/Indhèks:Kabar_Paprèntahan_Karaton_Surakarta,_Wedharan_Maret_1938.pdf [[Naraguna:Bennylin|Bennylin]] ([[Parembugan Naraguna:Bennylin|rembugan]]) 7 Maret 2025 06.43 (UTC) == [[Wikisumber:Kompetisi Wikisumber 2025|Pasanggiri Wikisumber 2025]] == [[Barkas:Pasanggiri Wikisumber 2025.png|thumb]] Ngaturaken rahayu wilujeng, Kanca Wiki! Ing sasi iki Komunitas Wikimédia Ngayogyakarta tembayatan karo Wikimédia Indonésia lan GLAM Indonésia bakal nganakaké Pasanggiri Wikisumber 2025 kaya taun kapungkur, yaiku pasanggiri nitiwaca lan nyerat ing Wikisumber Jawa kang asal bukuné saka Wikimedia Commons. Titiwanci pasanggiri kawiwitan saka tanggal 10 Maret nganti 23 Maret 2025. Para panyarta kang wis tau mèlu, panyarta anyar, lan sapa waé kang kepéngin sinau bisa mèlu pasanggiri iki. Kanggo para panyarta kang bisa nggayuh biji paling akèh bakal olèh bebungah kang ora bakal nguciwani! Info pepak bisa dideleng ing pranala: https://bit.ly/wmid-wikisumber2025 Borang pandhaptaran ing pranala: https://bit.ly/wmid-dhaptarwikisumber2025 Sesambungan: Tita +6287881557691 | Ichsan +6281225207571 == Mode bengi == Kanca-kanca, saiki nang Wikisumber wis tak pasangi pilalan (prèferènsi) gèjet mode bengi. Mangga dipasang supaya mripaté boten pedhes. :) [[Barkas:Mode bengi.png|jmpl]] [[Naraguna:Bennylin|Bennylin]] ([[Parembugan Naraguna:Bennylin|rembugan]]) 17 Mèi 2025 15.41 (UTC) :om @[[Naraguna:Bennylin|Bennylin]] niki sampun sae, ning nek saged tulisane digentos dados "modhe peteng". [[Naraguna:Empat Tilda|Empat Tilda]] ([[Parembugan Naraguna:Empat Tilda|rembugan]]) 30 Juli 2025 12.34 (UTC) ::oke [[Naraguna:Bennylin|Bennylin]] ([[Parembugan Naraguna:Bennylin|rembugan]]) 3 Agustus 2025 10.51 (UTC) == Thersetya2021 dados panata (admin request) == Rahayu, Para Kanca, kula ngaturaken agenging panuwun awit ing wekdal kapengker sampun sarujuk lan paring swanten saéngga kula dados panata ing situs Wikisumber Jawi. Ing Agustus 2025 punika periodé panata kula sadangunipun enem wulan sampun telas. Kula badhé nyalonaken dados panata malih kanggé periodé candhakipun ing situs Wikisumber Jawi. Maturnuwun. === Pamungutan swara === * {{vote|y}} {{--}}[[Naraguna:Devi 4340|Devi 4340]] ([[Parembugan Naraguna:Devi 4340|rembugan]]) 11 Agustus 2025 12.21 (UTC) * {{vote|y}} [[Naraguna:Empat Tilda|Empat Tilda]] ([[Parembugan Naraguna:Empat Tilda|rembugan]]) 14 Agustus 2025 07.23 (UTC) * {{setuju}}. [[Naraguna:Bennylin|Bennylin]] ([[Parembugan Naraguna:Bennylin|rembugan]]) 21 Agustus 2025 10.05 (UTC) * {{setuju}}. [[Naraguna:Pijri Paijar|Pijri Paijar]] ([[Parembugan Naraguna:PijriPaijar|rembugan]]) 14 Oktober 2025 10.25 (UTC) * {{setuju}} [[Naraguna:Suga Widi|Suga Widi]] ([[Parembugan Naraguna:Suga Widi|rembugan]]) 14 Oktober 2025 12.25 (UTC) * {{setuju}} [[Naraguna:Riiiv|Riiiv]] ([[Parembugan Naraguna:Riiiv|rembugan]]) 15 Oktober 2025 05.01 (UTC) * {{setuju}} [[Naraguna:Kent FSR|Kent FSR]] ([[Parembugan Naraguna:Kent FSR|rembugan]]) 16 Oktober 2025 06.00 (UTC) * {{setuju}} [[Naraguna:Uun Sumadi|Uun Sumadi]] ([[Parembugan Naraguna:Uun Sumadi|rembugan]]) 16 Oktober 2025 06.11 (UTC) * {{setuju}} [[Naraguna:Srijembarrahayu|Srijembarrahayu]] ([[Parembugan Naraguna:Srijembarrahayu|rembugan]]) 16 Oktober 2025 13.47 (UTC) == Thersetya2021 dados panata (admin request) == Rahayu pra Kanca, Awit naraguna lan panyumbang ing jv.wikisource.org sangsaya kathah lan situs punika betahaken panata (admin) kangge ngrimat saha mbiyantu para naralila ingkang betah pitulungan, kula nyawisaken dhiri dados admin ing periode kaping kalih. Amargi pamilihan saderengipun sampun lami (Agustus) mila kula kedah damel pamilihan malih. Maturnuwun awit panyengkuyungipun para Kanca. Kepareng paring swanten malih nggih, Mas/Mbak? :) '''Pamungutan swanten''' * {{sarujuk}} [[Naraguna:Kiaryabagusadiwardana|Kiaryabagusadiwardana]] ([[Parembugan Naraguna:Kiaryabagusadiwardana|rembugan]]) 24 Oktober 2025 11.11 (UTC) * {{sarujuk}} [[Naraguna:Ris00l may00|Ris00l may00]] ([[Parembugan Naraguna:Ris00l may00|rembugan]]) 24 Oktober 2025 11.17 (UTC) * {{sarujuk}} [[Naraguna:Suga Widi|Suga Widi]] ([[Parembugan Naraguna:Suga Widi|rembugan]]) 24 Oktober 2025 12.48 (UTC) * {{sarujuk}} [[Mirunggan:Pasumbanging naraguna/&#126;2025-29922-70|&#126;2025-29922-70]] ([[Parembugan Naraguna:&#126;2025-29922-70|Pembicaraan]]) 24 Oktober 2025 14.02 (UTC) * {{sarujuk}} [[Naraguna:Joash Adiel Mboeik|Joash Adiel Mboeik]] ([[Parembugan Naraguna:Joash Adiel Mboeik|rembugan]]) 24 Oktober 2025 14.16 (UTC) * {{sarujuk}} [[Naraguna:Candramawa99|Candramawa99]] ([[Parembugan Naraguna:Candramawa99|rembugan]]) 24 Oktober 2025 11.17 (UTC) * {{sarujuk}} [[Naraguna:Devi 4340|Devi 4340]] ([[Parembugan Naraguna:Devi 4340|rembugan]]) 24 Oktober 2025 23.55 (UTC) * {{sarujuk}} [[Naraguna:Pijri Paijar|Pijri Paijar]] ([[Parembugan Naraguna:Pijri Paijar|rembugan]]) 25 Oktober 2025 00.10 (UTC) *{{sarujuk}} [[Naraguna:Shafa Rifkika Nur Fauziah|Shafa Rifkika Nur Fauziah]] ([[Parembugan Naraguna:Shafa Rifkika Nur Fauziah|rembugan]]) 25 Oktober 2025 00.57 (UTC) *{{sarujuk}} mugi langsung dados admin sak umur urip -- [[Naraguna:Empat Tilda|Empat Tilda]] ([[Parembugan Naraguna:Empat Tilda|rembugan]]) 25 Oktober 2025 02.49 (UTC) * {{sarujuk}} [[Naraguna:Abdansykr26|Abdansykr26]] ([[Parembugan Naraguna:Abdansykr26|rembugan]]) 25 Oktober 2025 08.19 (UTC) * {{sarujuk}} [[Naraguna:Bajinra|Bajinra]] ([[Parembugan Naraguna:Bajinra|rembugan]]) 25 Oktober 2025 11.47 (UTC) * {{sarujuk}} [[Naraguna:Titah Sawantah|Titah Sawantah]] ([[Parembugan Naraguna:Bajinra|rembugan]]) 25 Oktober 2025 19.53 (UTC) * {{setuju}} [[Naraguna:Riiiv|Riiiv]] ([[Parembugan Naraguna:Riiiv|rembugan]]) 26 Oktober 2025 01.16 (UTC) * {{sarujuk}} [[Naraguna:Maqor|Maqor]] ([[Parembugan Naraguna:Maqor|rembugan]]) 26 Oktober 2025 10.39 (UTC) * {{sarujuk}} [[Naraguna:Kent FSR|Kent FSR]] ([[Parembugan Naraguna:Kent FSR|rembugan]]) 27 Oktober 2025 11.26 (UTC) Para Kanca, dalem ngaturaken agenging pamaturnuwun awit panyengkuyung Panjenengan sami. Kula sampun didadosken panata dumugi 2026-11-01. Maturnuwun. == Konsènsus untuk pemasangan spanduk == Apakah komunitas Wikisumber Bahasa Jawa memutuskan ingin memasang spanduk terkait pembatasan akses wiki di Indonesia? (Untuk pembahasan isu ini selengkapnya dapat disimak/berpartisipasi secara anonim di https://id.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Permohonan_pendapat/Pembatasan_akses_wiki_di_Indonesia_(Februari_2026)#Konsensus_untuk_isi_spanduk Apabila mencapai konsensus, kita akan membawa hasil ini ke Meta untuk meminta supaya spanduk dipasang di situs-situs wiki bahasa-bahasa di Indonesia, untuk pembaca dari Indonesia, tanggal (tentatif) 23 Maret 2026, selama 31 hari (durasi paling lama), hingga 24 April 2026. Setelah itu, bisa diperpanjang melalui konsensus yang baru. :(Informasi tambahan 9 Maret): Saat ini pernyataan komunitas telah diterbitkan di https://id.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pernyataan_resmi_komunitas_Wikipedia_bahasa_Indonesia_terhadap_pembatasan_akses_auth.wikimedia.org_di_Indonesia. [[Naraguna:Bennylin|Bennylin]] ([[Parembugan Naraguna:Bennylin|rembugan]]) 9 Maret 2026 17.37 (UTC) # [[Naraguna:Bennylin|Bennylin]] ([[Parembugan Naraguna:Bennylin|rembugan]]) 2 Maret 2026 18.29 (UTC) sebagai inisiator. # {{sarujuk}} -- [[Naraguna:Devi 4340|Devi 4340]] ([[Parembugan Naraguna:Devi 4340|rembugan]]) 3 Maret 2026 12.24 (UTC) # {{sarujuk}} — [[Naraguna:Labdajiwa|Labdajiwa]] ([[Parembugan Naraguna:Labdajiwa|rembugan]]) 6 Maret 2026 10.11 (UTC) # {{sarujuk}}[[Naraguna:Tseniawati|Tseniawati]] ([[Parembugan Naraguna:Tseniawati|rembugan]]) 6 Maret 2026 10.50 (UTC) # {{sarujuk}} -- [[Naraguna:Empat Tilda|Empat Tilda]] ([[Parembugan Naraguna:Empat Tilda|rembugan]]) 6 Maret 2026 17.00 (UTC) # {{sarujuk}} -- [[Naraguna:Thersetya2021|Thersetya2021]] ([[Parembugan Naraguna:Thersetya2021|rembugan]]) 9 Maret 2026 12.56 (UTC) == Thersetya2021 dados panata​ 2 taun (admin request) == Wilujeng Kanca-kanca, Situs jv.wikisource.org sangsaya ngrembaka lan sangsaya akèh naskah lan buku sing diunggah, mulané perlu ana panata (admin) sing njaga lan nata kumpulan naskah lan buku iku sarta mènèhi wangsulan/pepèling tumrap para naralila sing duwé pitakonan. Aku nyawisake dhiri dadi panata ing periode sacandhaké. Menawa Kanca-kanca sarujuk, aku nyuwun tulung disengkuyung supaya bisa dadi panata. Maturnuwun, Kanca-kanca. '''Pamungutan swara''' * {{Sarujuk}} [[Naraguna:Bennylin|Bennylin]] ([[Parembugan Naraguna:Bennylin|rembugan]]) 30 Oktober 2026 02.02 (UTC) * {{Sarujuk}} [[Naraguna:Link PB|Link PB]] ([[Parembugan Naraguna:Link PB|rembugan]]) 30 Oktober 2026 02.03 (UTC) * {{Sarujuk}} [[Naraguna:Sabil Khoer Al Munawar|Sabil Khoer Al Munawar]] ([[Parembugan Naraguna:Sabil Khoer Al Munawar|rembugan]]) 30 Oktober 2026 02.06 (UTC) * {{Sarujuk}} [[Naraguna:Sekar Jarwo Soekarno|Sekar Jarwo Soekarno]] ([[Parembugan Naraguna:Sekar Jarwo Soekarno|rembugan]]) 30 Oktober 2026 02.08 (UTC) * {{Sarujuk}} [[Naraguna:Candramawa99|Candramawa99]] ([[Parembugan Naraguna:Candramawa99|rembugan]]) 30 Oktober 2026 02.17 (UTC) * {{Sarujuk}} [[Naraguna:Suga Widi|Suga Widi]] ([[Parembugan Naraguna:Suga Widi|rembugan]]) 30 Oktober 2026 03.06 (UTC) * {{Sarujuk}} mugo-mugo langsung dadi panata permanen, ben ora ngejokna-ngejokno wae [[Naraguna:Empat Tilda|Empat Tilda]] ([[Parembugan Naraguna:Empat Tilda|rembugan]]) 30 Oktober 2026 15.46 (UTC) *:ꦄꦩꦶꦤ꧀꧉ꦥꦔꦺꦱ꧀ꦠꦸꦤꦼ​꧈ꦫꦺꦏ꧀ [[Naraguna:Thersetya2021|Thersetya2021]] ([[Parembugan Naraguna:Thersetya2021|rembugan]]) 31 Oktober 2026 07.48 (UTC) * {{Sarujuk}} [[Naraguna:Sygrayem|Sygrayem]] ([[Parembugan Naraguna:Sygrayem|rembugan]]) 2 Novèmber 2026 03.47 (UTC) 595um8ynmvyokyx3l4u5v64676z1t1i Modhul:Plain sister 828 1525 83001 10948 2026-11-02T12:32:00Z RaFaDa20631 199 83001 Scribunto text/plain require('strict') local p = {} local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local yesno = require('Module:Yesno') local TableTools = require('Module:TableTools') local error_message = require('Module:Error')['error'] -- table of site data local sites = { -- interwiki prefix: parameter, label and site id (for Wikidata) ['w'] = {'wikipedia', 'artikel Wikipedia', 'jvwiki'}, ['c'] = {'commons', 'galeri Commons', 'commonswiki'}, ['c:Category'] = {'commonscat', 'kategori Commons', 'commonswiki'}, ['q'] = {'wikiquote', 'pethilan', 'enwikiquote'}, ['wikt'] = {'wiktionary', 'entri', 'enwiktionary'}, ['b'] = {'wikibooks', 'seratan teks', 'enwikibooks'}, ['wikispecies'] = {'wikispecies', 'taksonomi', 'specieswiki'}, ['d'] = {'wikidata', 'item Wikidata', 'wikidatawiki'}, ['m'] = {'meta', 'Meta', 'metawiki'} } -- sites is display order (keyed as above) local sites_in_order = {'w', 'c', 'c:Category', 'q', 'wikt', 'b', 'v', 'wikispecies', 'voy', 'd', 'm'} -- some properties are not wanted from certain transitive links -- for example, the P921 (main topic) should not add the Commons category -- this is a map of WD property -> WD site ID keys local transitiveLinkBlacklist = { P921 = {'commonswiki', 'wikiquote', 'wiktionary', 'wikiversity', 'wikivoyage', 'meta'}, } -------------------------------------------------------------------------------- -- Get the item associated with the current page, or specified by the 'wikidata' -- parameter (of either the module invocation, or the parent template). -- @return mw.wikibase.entity local function getItem(args) local item = nil -- Firstly, see if the calling tempate or module has a 'wikidata' argument. if args.wikidata then item = mw.wikibase.getEntity(args.wikidata) end -- Failing that just use the current page's item. if item == nil then item = mw.wikibase.getEntity() end return item end -------------------------------------------------------------------------------- -- Get the page title of the first sitelink found on the target item for the -- given property. -- @return string|nil local function getFirstSitelink(item, property, sitename) local statements = item:getBestStatements(property) if #statements > 0 then -- Go through each 'edition of' statement. for _, statement in pairs(statements) do -- datavalue is missing if set to 'unknown value' if statement['mainsnak']['datatype'] == 'wikibase-item' and statement['mainsnak']['datavalue'] then local otherItemId = statement['mainsnak']['datavalue']['value']['id'] local sitelink = mw.wikibase.getSitelink(otherItemId, sitename) -- If the parent has the required sitelink, return it. if sitelink ~= '' and sitelink ~= nil then -- mw.log(sitename, property, sitelink) return sitelink end end -- if end end return nil end local function listContains(list, item) for _, v in pairs(list) do if v == item then return true end end return false end local function transitivePropertyBlacklisted(prop, wdSitelinkKey) -- reject prop/key pairs that we don't want local blacklisted = transitiveLinkBlacklist[prop] and listContains(transitiveLinkBlacklist[prop], wdSitelinkKey) return blacklisted end function p.getLinks(args) local item = getItem(args) local links = {} -- Build all the wikitext links. for prefix, site in pairs(sites) do local val = nil local wd_sitelink_key = site[3] local arg_name = site[1] -- Allow overriding of individual sitelinks. if args[arg_name] then val = args[arg_name] end if not val and wd_sitelink_key ~= '' and item then -- fetch it from wikidata val = item:getSitelink(wd_sitelink_key) if wd_sitelink_key == 'wikidatawiki' and item.id then val = item.id elseif wd_sitelink_key == 'commonswiki' and val then -- we have link to commons local catFlag = (#val>9 and string.sub(val, 1, 9) == 'Category:') if (arg_name == 'commonscat' and catFlag==false) or (arg_name=='commons' and catFlag==true) then val = nil -- link is to a wrong namespace so let's nuke it elseif (arg_name =='commonscat' and catFlag==true) then val = string.sub(val,10) -- trim 'Category:' from the front end end end -- Commons gallery. if not val and arg_name == 'commons' and item then local statements = item:getBestStatements('P935') -- get commons gallery page from P935 property if statements[1] and statements[1].mainsnak.datavalue then val = statements[1].mainsnak.datavalue.value end end -- Commons category. if not val and arg_name == 'commonscat' and item then local statements = item:getBestStatements('P373') -- get commons category page from P373 property if statements[1] and statements[1].mainsnak.datavalue then val = statements[1].mainsnak.datavalue.value end end -- edition or translation of (P629) -- category's main topic (P301) -- Wikimedia portal's main topic (P1204) -- main subject (P921) if item then for _,prop in pairs({ 'P629', 'P301', 'P1204', 'P921' }) do if not val and not transitivePropertyBlacklisted(prop, wd_sitelink_key) then local workSitelink = getFirstSitelink(item, prop, wd_sitelink_key) if workSitelink ~= nil then val = workSitelink break end end end end if val then links[prefix] = val end end -- tidy up redundancies in the WD data -- strip redundant commons category prefix if links['c:Category'] then links['c:Category'] = links['c:Category']:gsub('^Category:', '') end -- the gallery is exactly the same as the category, so just keep the category if links['c'] and links['c:Category'] and ('Category:' .. links['c:Category']) == links['c'] then links['c'] = nil end return links end -------- local function construct_sisicon_span(args) return mw.html.create('span') :addClass(args.class or 'sisicon') :wikitext('[[File:' .. args.image .. '|frameless|18px|link=' .. args.link .. '|alt=' .. args.alt .. ']]') end -- Get an HTML list of all links to all sister projects. function p._interprojectPart(args) local item = getItem(args) local link_data = p.getLinks(args) local links = {} -- iterate the links in the desired order and construct Wikitext links for k, v in pairs(sites_in_order) do if link_data[v] then local display = sites[v][2] local target = v .. ':' .. link_data[v] table.insert(links, '[[' .. target .. '|' .. display .. ']]') end end if #links == 0 then -- links table length is zero return nil end return mw.html.create('li') :addClass('sisitem') :node(construct_sisicon_span({ image = 'Wikimedia-logo.svg', link = 'Special:sitematrix', alt = 'Sister Projects' })) :wikitext('[[Special:sitematrix|sister projects]]: ' .. table.concat(links, ', ')) end function p.interprojectPart(frame) return p._interprojectPart(getArgs(frame)) end local function construct_related_links(sourceArgs, linkArgs, sisiconArgs) local links = {} for k, v in pairs(sourceArgs) do local key = string.gsub(string.gsub(string.gsub(string.gsub(k, ' ', ''), '_', ''), '-', ''), 's(%d*)$', '%1') if string.match(key, '^' .. linkArgs.param .. '%d*$') then local n = string.gsub(key, '^' .. linkArgs.param .. '(%d*)$', '%1') n = tonumber(n) or 1 if not links[n] then local items = mw.text.split(v, '%s*/%s*', false) local itemLinks = {} for _, item in pairs(items) do if item ~= '' then table.insert(itemLinks, '[[' .. linkArgs.nsPrefix .. item .. '|' .. item .. ']]') end end links[n] = table.concat(itemLinks, ', ') end end end links = TableTools.compressSparseArray(links) if #links == 0 then return nil end return mw.html.create('li') :addClass('sisitem') :node(construct_sisicon_span(sisiconArgs)) :wikitext(linkArgs.linkPrefix .. table.concat(links, ', ')) end function p._plain_sister(args) local current_frame = mw.getCurrentFrame() local current_title = mw.title.getCurrentTitle() local pagename = current_title.text local item = getItem(args) -- construct list local ul_list = mw.html.create('ul'):addClass('plainSister') if yesno(args.disambiguation) then local dabText = 'Search for titles ' .. tostring(mw.html.create('span'):addClass('selfreference'):wikitext('[[Special:Search/intitle:"' .. pagename .. '"|containing]]')) .. ' or ' if current_title:inNamespaces(14) then dabText = dabText .. '[[Special:Categories/' .. pagename .. '|beginning]]' elseif current_title:inNamespaces(0) then dabText = dabText .. '[[Special:PrefixIndex/' .. current_title.fullText .. '|beginning]]' else dabText = dabText .. '[[Special:PrefixIndex/' .. current_title.fullText .. '|beginning (in ' .. current_title.nsText .. 's)]]' end dabText = dabText .. ' with: "' .. pagename .. '"' ul_list:tag('li') :addClass('dabitem') :node(construct_sisicon_span({ image = 'Disambiguation.svg', link = 'WS:STYLE#Disambiguation, versions and translations pages', alt = 'Style Guide for disambiguation, version and translation pages', class = 'dabicon' })) :wikitext(dabText) end local edition_title = (args.textinfotitle and mw.title.new(args.textinfotitle)) or (yesno(args.textinfo or args.edition) and current_title) or nil local edition_title_talk = edition_title and edition_title.talkPageTitle local tracking_cats = {} if args.edition then table.insert(tracking_cats, '[[Category:' .. 'Plain sisters using edition parameter' .. ']]') end local textinfo_display if edition_title_talk and edition_title_talk.exists then textinfo_display = '[[' .. edition_title_talk.fullText .. '|information about this edition]]' elseif edition_title and not edition_title.exists then textinfo_display = error_message({'Textinfo page \"' .. edition_title.fullText .. '\" does not exist'}) table.insert(tracking_cats, '[[Category:' .. 'Plain sisters with nonexistent textinfo page' .. ']]') end if textinfo_display then ul_list:tag('li') :addClass('sisitem') :node(construct_sisicon_span({ image = 'Information icon.svg', link = 'Template:Textinfo', alt = 'Documentation for the TextInfo template', })) :wikitext(textinfo_display) end local portalLI = construct_related_links( args, { param = 'portal', nsPrefix = 'Portal:', linkPrefix = '[[Portal:Portals|related portals]]: ' }, { image = 'Wikisource-logo.svg', link = 'Portal:Portals', alt = 'Related Portals' } ) if portalLI then ul_list:node(portalLI) end local authorLI = construct_related_links( args, { param = 'relatedauthor', nsPrefix = 'Author:', linkPrefix = '[[Wikisource:Authors|related authors]]: ' }, { image = 'System-users.svg', link = 'Wikisource:Authors', alt = 'Related Authors' } ) if authorLI then ul_list:node(authorLI) end local workLI = construct_related_links( args, { param = 'relatedwork', nsPrefix = '', linkPrefix = '[[Wikisource:Works|related works]]: ' }, { image = 'Nuvola apps bookcase.svg', link = 'Wikisource:Works', alt = 'Related Works' } ) if workLI then ul_list:node(workLI) end local sisters = p._interprojectPart(args) if sisters then ul_list:node(sisters) end if yesno(args.wikidataswitch) and not item then ul_list:tag('li') :addClass('sisitem') :node(construct_sisicon_span({ image = 'Wikidata-logo.svg', link = 'Wikisource:Wikidata', alt = 'Wikidata', })) :wikitext('[[d:Special:Search/' .. pagename .. '|Search Wikidata]]') end if not yesno(args.disambiguation) and not textinfo_display and not portalLI and not authorLI and not workLI and not sisters and not yesno(args.wikidataswitch) then return nil end return current_frame:extensionTag('templatestyles', '', {src = 'Plain sister/styles.css'}) .. tostring(ul_list) .. table.concat(tracking_cats) end function p.plain_sister(frame) return p._plain_sister(getArgs(frame)) end return p -- Debug console testing: -- =p.interprojectPart(mw.getCurrentFrame():newChild{title='nop',args={wikidata='Q23308118'}}) c7arft43fevj2idau4azrdseqn1490e 83023 83001 2026-11-03T07:51:57Z RaFaDa20631 199 83023 Scribunto text/plain require('strict') local p = {} local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local yesno = require('Module:Yesno') local TableTools = require('Module:TableTools') local error_message = require('Module:Error')['error'] -- table of site data local sites = { -- interwiki prefix: parameter, label and site id (for Wikidata) ['w'] = {'wikipedia', 'artikel Wikipedia', 'jvwiki'}, ['c'] = {'commons', 'galeri Commons', 'commonswiki'}, ['c:Category'] = {'commonscat', 'kategori Commons', 'commonswiki'}, ['q'] = {'wikiquote', 'pethilan', 'enwikiquote'}, ['wikt'] = {'wiktionary', 'entri', 'enwiktionary'}, ['b'] = {'wikibooks', 'seratan teks', 'enwikibooks'}, ['wikispecies'] = {'wikispecies', 'taksonomi', 'specieswiki'}, ['d'] = {'wikidata', 'item Wikidata', 'wikidatawiki'}, ['m'] = {'meta', 'Meta', 'metawiki'} } -- sites is display order (keyed as above) local sites_in_order = {'w', 'c', 'c:Category', 'q', 'wikt', 'b', 'v', 'wikispecies', 'voy', 'd', 'm'} -- some properties are not wanted from certain transitive links -- for example, the P921 (main topic) should not add the Commons category -- this is a map of WD property -> WD site ID keys local transitiveLinkBlacklist = { P921 = {'commonswiki', 'wikiquote', 'wiktionary', 'wikiversity', 'wikivoyage', 'meta'}, } -------------------------------------------------------------------------------- -- Get the item associated with the current page, or specified by the 'wikidata' -- parameter (of either the module invocation, or the parent template). -- @return mw.wikibase.entity local function getItem(args) local item = nil -- Firstly, see if the calling tempate or module has a 'wikidata' argument. if args.wikidata then item = mw.wikibase.getEntity(args.wikidata) end -- Failing that just use the current page's item. if item == nil then item = mw.wikibase.getEntity() end return item end -------------------------------------------------------------------------------- -- Get the page title of the first sitelink found on the target item for the -- given property. -- @return string|nil local function getFirstSitelink(item, property, sitename) local statements = item:getBestStatements(property) if #statements > 0 then -- Go through each 'edition of' statement. for _, statement in pairs(statements) do -- datavalue is missing if set to 'unknown value' if statement['mainsnak']['datatype'] == 'wikibase-item' and statement['mainsnak']['datavalue'] then local otherItemId = statement['mainsnak']['datavalue']['value']['id'] local sitelink = mw.wikibase.getSitelink(otherItemId, sitename) -- If the parent has the required sitelink, return it. if sitelink ~= '' and sitelink ~= nil then -- mw.log(sitename, property, sitelink) return sitelink end end -- if end end return nil end local function listContains(list, item) for _, v in pairs(list) do if v == item then return true end end return false end local function transitivePropertyBlacklisted(prop, wdSitelinkKey) -- reject prop/key pairs that we don't want local blacklisted = transitiveLinkBlacklist[prop] and listContains(transitiveLinkBlacklist[prop], wdSitelinkKey) return blacklisted end function p.getLinks(args) local item = getItem(args) local links = {} -- Build all the wikitext links. for prefix, site in pairs(sites) do local val = nil local wd_sitelink_key = site[3] local arg_name = site[1] -- Allow overriding of individual sitelinks. if args[arg_name] then val = args[arg_name] end if not val and wd_sitelink_key ~= '' and item then -- fetch it from wikidata val = item:getSitelink(wd_sitelink_key) if wd_sitelink_key == 'wikidatawiki' and item.id then val = item.id elseif wd_sitelink_key == 'commonswiki' and val then -- we have link to commons local catFlag = (#val>9 and string.sub(val, 1, 9) == 'Category:') if (arg_name == 'commonscat' and catFlag==false) or (arg_name=='commons' and catFlag==true) then val = nil -- link is to a wrong namespace so let's nuke it elseif (arg_name =='commonscat' and catFlag==true) then val = string.sub(val,10) -- trim 'Category:' from the front end end end -- Commons gallery. if not val and arg_name == 'commons' and item then local statements = item:getBestStatements('P935') -- get commons gallery page from P935 property if statements[1] and statements[1].mainsnak.datavalue then val = statements[1].mainsnak.datavalue.value end end -- Commons category. if not val and arg_name == 'commonscat' and item then local statements = item:getBestStatements('P373') -- get commons category page from P373 property if statements[1] and statements[1].mainsnak.datavalue then val = statements[1].mainsnak.datavalue.value end end -- edition or translation of (P629) -- category's main topic (P301) -- Wikimedia portal's main topic (P1204) -- main subject (P921) if item then for _,prop in pairs({ 'P629', 'P301', 'P1204', 'P921' }) do if not val and not transitivePropertyBlacklisted(prop, wd_sitelink_key) then local workSitelink = getFirstSitelink(item, prop, wd_sitelink_key) if workSitelink ~= nil then val = workSitelink break end end end end if val then links[prefix] = val end end -- tidy up redundancies in the WD data -- strip redundant commons category prefix if links['c:Category'] then links['c:Category'] = links['c:Category']:gsub('^Category:', '') end -- the gallery is exactly the same as the category, so just keep the category if links['c'] and links['c:Category'] and ('Category:' .. links['c:Category']) == links['c'] then links['c'] = nil end return links end -------- local function construct_sisicon_span(args) return mw.html.create('span') :addClass(args.class or 'sisicon') :wikitext('[[File:' .. args.image .. '|frameless|18px|link=' .. args.link .. '|alt=' .. args.alt .. ']]') end -- Get an HTML list of all links to all sister projects. function p._interprojectPart(args) local item = getItem(args) local link_data = p.getLinks(args) local links = {} -- iterate the links in the desired order and construct Wikitext links for k, v in pairs(sites_in_order) do if link_data[v] then local display = sites[v][2] local target = v .. ':' .. link_data[v] table.insert(links, '[[' .. target .. '|' .. display .. ']]') end end if #links == 0 then -- links table length is zero return nil end return mw.html.create('li') :addClass('sisitem') :node(construct_sisicon_span({ image = 'Wikimedia-logo.svg', link = 'Special:sitematrix', alt = 'Proyek sanese' })) :wikitext('[[Special:sitematrix|proyek sanese]]: ' .. table.concat(links, ', ')) end function p.interprojectPart(frame) return p._interprojectPart(getArgs(frame)) end local function construct_related_links(sourceArgs, linkArgs, sisiconArgs) local links = {} for k, v in pairs(sourceArgs) do local key = string.gsub(string.gsub(string.gsub(string.gsub(k, ' ', ''), '_', ''), '-', ''), 's(%d*)$', '%1') if string.match(key, '^' .. linkArgs.param .. '%d*$') then local n = string.gsub(key, '^' .. linkArgs.param .. '(%d*)$', '%1') n = tonumber(n) or 1 if not links[n] then local items = mw.text.split(v, '%s*/%s*', false) local itemLinks = {} for _, item in pairs(items) do if item ~= '' then table.insert(itemLinks, '[[' .. linkArgs.nsPrefix .. item .. '|' .. item .. ']]') end end links[n] = table.concat(itemLinks, ', ') end end end links = TableTools.compressSparseArray(links) if #links == 0 then return nil end return mw.html.create('li') :addClass('sisitem') :node(construct_sisicon_span(sisiconArgs)) :wikitext(linkArgs.linkPrefix .. table.concat(links, ', ')) end function p._plain_sister(args) local current_frame = mw.getCurrentFrame() local current_title = mw.title.getCurrentTitle() local pagename = current_title.text local item = getItem(args) -- construct list local ul_list = mw.html.create('ul'):addClass('plainSister') if yesno(args.disambiguation) then local dabText = 'Search for titles ' .. tostring(mw.html.create('span'):addClass('selfreference'):wikitext('[[Special:Search/intitle:"' .. pagename .. '"|containing]]')) .. ' or ' if current_title:inNamespaces(14) then dabText = dabText .. '[[Special:Categories/' .. pagename .. '|beginning]]' elseif current_title:inNamespaces(0) then dabText = dabText .. '[[Special:PrefixIndex/' .. current_title.fullText .. '|beginning]]' else dabText = dabText .. '[[Special:PrefixIndex/' .. current_title.fullText .. '|beginning (in ' .. current_title.nsText .. 's)]]' end dabText = dabText .. ' with: "' .. pagename .. '"' ul_list:tag('li') :addClass('dabitem') :node(construct_sisicon_span({ image = 'Disambiguation.svg', link = 'WS:STYLE#Disambiguation, versions and translations pages', alt = 'Style Guide for disambiguation, version and translation pages', class = 'dabicon' })) :wikitext(dabText) end local edition_title = (args.textinfotitle and mw.title.new(args.textinfotitle)) or (yesno(args.textinfo or args.edition) and current_title) or nil local edition_title_talk = edition_title and edition_title.talkPageTitle local tracking_cats = {} if args.edition then table.insert(tracking_cats, '[[Category:' .. 'Plain sisters using edition parameter' .. ']]') end local textinfo_display if edition_title_talk and edition_title_talk.exists then textinfo_display = '[[' .. edition_title_talk.fullText .. '|information about this edition]]' elseif edition_title and not edition_title.exists then textinfo_display = error_message({'Textinfo page \"' .. edition_title.fullText .. '\" does not exist'}) table.insert(tracking_cats, '[[Category:' .. 'Plain sisters with nonexistent textinfo page' .. ']]') end if textinfo_display then ul_list:tag('li') :addClass('sisitem') :node(construct_sisicon_span({ image = 'Information icon.svg', link = 'Template:Textinfo', alt = 'Documentation for the TextInfo template', })) :wikitext(textinfo_display) end local portalLI = construct_related_links( args, { param = 'portal', nsPrefix = 'Portal:', linkPrefix = '[[Portal:Portals|related portals]]: ' }, { image = 'Wikisource-logo.svg', link = 'Portal:Portals', alt = 'Related Portals' } ) if portalLI then ul_list:node(portalLI) end local authorLI = construct_related_links( args, { param = 'relatedauthor', nsPrefix = 'Author:', linkPrefix = '[[Wikisource:Authors|related authors]]: ' }, { image = 'System-users.svg', link = 'Wikisource:Authors', alt = 'Related Authors' } ) if authorLI then ul_list:node(authorLI) end local workLI = construct_related_links( args, { param = 'relatedwork', nsPrefix = '', linkPrefix = '[[Wikisource:Works|related works]]: ' }, { image = 'Nuvola apps bookcase.svg', link = 'Wikisource:Works', alt = 'Related Works' } ) if workLI then ul_list:node(workLI) end local sisters = p._interprojectPart(args) if sisters then ul_list:node(sisters) end if yesno(args.wikidataswitch) and not item then ul_list:tag('li') :addClass('sisitem') :node(construct_sisicon_span({ image = 'Wikidata-logo.svg', link = 'Wikisource:Wikidata', alt = 'Wikidata', })) :wikitext('[[d:Special:Search/' .. pagename .. '|Search Wikidata]]') end if not yesno(args.disambiguation) and not textinfo_display and not portalLI and not authorLI and not workLI and not sisters and not yesno(args.wikidataswitch) then return nil end return current_frame:extensionTag('templatestyles', '', {src = 'Plain sister/styles.css'}) .. tostring(ul_list) .. table.concat(tracking_cats) end function p.plain_sister(frame) return p._plain_sister(getArgs(frame)) end return p -- Debug console testing: -- =p.interprojectPart(mw.getCurrentFrame():newChild{title='nop',args={wikidata='Q23308118'}}) 8cx7yejvysga4nc2pd4wo1sbqwhzd98 Serat Wulangreh 0 3946 83007 22378 2026-11-02T12:53:53Z RaFaDa20631 199 83007 wikitext text/x-wiki {{versi |notes=''Serat Wulangreh'', kempalan tembang-tembang macapat anggitan dalem [[Author:Pakubuwana IV|Pakubuwana IV]]. Delok uga: [[jv:Serat Wulangreh|artikel Wikipedia]].}} '''Aksara Jawa''' * [[ꦱꦁꦫꦠ꧀ꦮꦸꦭꦁꦫꦺꦃꦱꦲꦮꦸꦭꦁꦠꦠꦏꦿꦩ]] (A.S. Poesposoehardjo Boekhandel, 1924) * [[ꦱꦼꦫꦠ꧀ꦮꦸꦭꦁꦫꦺꦃ]] (G.C.T. Van Dorp & Co., 1929) * [[Woelangreh]] (Kolf-Bunning Djokja., 1937) '''Aksara Latin''' * [[Serat Wulang Reh]] (1967) __TOC__ == Aksara Latin == '''PUPUH I''' '''DHANDHANGGULA''' '''01''' Pamedare wasitaning ati, cumanthaka aniru Pujangga, dhahat mudha ing batine, nanging kedah ginunggung, datan wruh yen keh ngesemi, ameksa angrumpaka, basa kang kalantur, turur kang katula-tula, tinalaten rinuruh kalawan ririh, mrih padhanging sasmita. ''Uraian nasihat ini bermula dari kelancangan hati berniat meniru para pujangga, padahal (aku) sangatlah bodoh. Tetapi karena ingin disanjung, tidak tahu jika kelak banyak yang mencibir. Memaksakan diri untuk menciptakan, (meski) dengan bahasa yang kacau balau bahkan tersia-sia, namun (hal ini) kususun dengan teliti dan sabar, semoga isyarat ini menjadi jelas.'' '''02''' Sasmitaning ngaurip puniki, apan ewuh yen nora weruha, tan jumeneng ing uripe, akeh kang ngaku-aku, pangrasane sampun udani, tur durung wruh ing rasa, rasa kang satuhu, rasaning rasa punika, upayanen darapon sampurna ugi, ing kauripanira. ''Isyarat dalam kehidupan ini, tidak mungkin kau pahami jika kau tak mengetahuinya, tidak akan memiliki ketenangan dalam hidupnya. Banyak yang mengaku dirinya sudah memahami isyarat (dalam hidup), padahal belum mengolah rasa, inti dari rasa yang sesunguhnya. Oleh karena itu, berusahalah (memahami makna rasa itu), agar sempurna hidupmu.'' '''03''' Jroning Kur’an nggonira sayekti, nanging ta pilih ingkang uninga, kajaba lawan tuduhe, nora kena den awur, ing satemah nora pinanggih, mundak katalanjukan, temah sasar-susur, yen sira ayun waskita, sampurnane ing badanira, punika sira anggegurua. ''Di dalam Al-Quran tempatmu mencari kebenaran sejati, hanya yang terpilih yang akan memahaminya,kecuali atas petunjuk-Nya. Tiadk boleh dicampur-adukan, tak mungkin kau temukan (kebenaran isyarat), bahakan kau semakin tersesat. Jika kau menghendaki kesempurnaan dalam dirimu, maka bergurulah.'' '''04''' Nanging yen sira ngguguru kaki, amiliha manungsa kang nyata, ingkang becik martabate, sarta kang wruh ing kukum, kang ngibadah lan kang ngirangi, sukur oleh wong tapa, ingkang wus amungkul, tan mikir pawewehing liyan, iku pantes sira guronana kaki, sartane kawruhana. ''Meskipun begitu, jika engkau berguru, Nak. Pilihlah guru yang sebenarnya, tinggi martabatnya, memahami hukum, dan rajin beribadah. Syukur-syukurjika kau temukan seorang pertapa yang tekun dan tidak mengharapkan imbalan orang lain, dia pantas kau gurui. Serta ketahuilah'' '''05''' Lamun ana wong micareng ngelmi, tan mupakat ing patang prakara, aja sira age-age, anganggep nyatanipun, saringana dipun baresih, limbangen lan kang patang, prakara rumuhun, dalil qadis lan ijemak, myang kiyase papat iku salah siji, anaa kang mupakat. ''Jika seseorang berbicara tentang ilmu, tetapi tidak sesuai dengan empat hal, janganlah engkau terlalu cepat menganggap benar adanya. Saringlah agar bening dan ukurlah dengan empat hal, yaitu dalil, hadis, ijmak, dan kiyas. Salah satu dari keempat hal itu harus ada yang sesuai.'' '''06''' Nora kena lamun den antepi, yen ucula sing patang prakara, nora enak legetane, tan wurung ningal wektu, panganggepe wus angengkoki, nora kudu sembahyang, wus salat katengsun, banjure mbuwang sarengat, batal karam nora nganggo den singgahi, bubrah sakehing tata. ''Tidak boleh kau terima (isyarat) jika lepas dari empat hal tadi, karena biasanya tidak baik. (kau akan) merasa sudah menjalankan ‘laku’ sehingga yidak harus sembahyang, akhirnya meninggalkan syariat, tidak perlu tahu mana yang haram dan batal. Hal itu akan merusak aturan.'' '''07''' Angel temen ing jaman mangkin, ingkang pantes kena ginuronan, akeh wong njaja ngelmune, lan arang ingkang manut, yen wong ngelmu ingkang netepi, ing panggawene sarak, den arani luput, nanging iya sasenengan, nora kena den uwor kareping janmi, papancene priyangga. ''Memang sulit mencari seseorang yang patut kau gurui di zaman ini. Banyak yang menjajakan ilmu tetapi jarang yang mengikutinya. Jika seseorang berilmu dan menjalankan lakunya dengan benar, malah dianggap salah. Namun itu hak masing-masing, tidak boleh kau samakan keinginan orang, masing-masing memiliki perbedaan.'' '''08''' Ingkang lumrah ing mangsa puniki, apan guru ingkang golek sabat, tuhu kuwalik tingale, kang wus lumrah karuhun, jaman kuna mapan si murid, ingkang padha ngupaya, kudu anggeguru, samengko iki tan nora, Kyai Guru naruthuk ngupaya murid, dadiya kanthinira. ''Yang biasa terjadi pada masa kini adalah guru yang mencari murid, itu tampak sangat ironis dengan kebiasaan yang terjadi di masa lalu. Zaman dulu murid yang berusaha mencari dan harus berguru, sekarang tidak begitu, malah guru yang ke sana ke mari mencari murid. Jadikan sebagai pengangan (kanthinira merupakan isyarat pola tembang berikutnya, yaitu Kinanthi).'' '''PUPUH II''' '''K I N A N T H I''' '''01''' Padha gulangen ing kalbu, ing sasmita amrih lantip, aja pijer mangan nendra, kaprawiran den kaesthi pesunen sariranira, sudanen dhahar lan guling. ''Kalian biasakanlah megasah kalbu, agar (pikiranmu) tajam menangkap isyarat, jangan hanaya selalu makan dan tidur, jangkaulah sikap kepahlawanan, latihlah dirimu dengan mengurangi makan dan minum.'' '''02''' Dadiya lakunireku, cegah dhahar lawan guling, lawan aja asukan-sukan, anganggoa sawatawis, ala watake wong suka, suda prayitnaning batin. ''Jadikan sebagai lelakon, kurangi makan dan tidur, jangan gemar berpesta pora, gunakan seperlunya (karena) tabiat orang yang gemar berpesta pora adalah berkurangnya kepekaan batin.'' '''03''' Yen wus tinitah wong agung, aja sira gumunggung dhiri, aja raket lan wong ala, kang ala lakunireku, nora wurung ngajak-ajak, satemah anenulari. ''Jika kau sudah ditakdirkan menjadi pembesar, janganlah menyombongkan diri, jangan kau dekati orang yang memiliki tabiat buruk dan bertingkah laku tidak baik, sebab suka atau tidak suka (hal itu) akan menular padamu.'' '''04''' Nadyan asor wijilipun, yen kelakuane becik, utawa sugih carita, carita kang dadi misil, iku pantes raketana, darapon mundhak kang budi. ''Sekalipun berasal dari keturunan kelas bawah, namun memiliki kelakuan yang baik atau memiliki banyak cerita yang berisi (berguna), dia patut kau gauli, (hal itu) akan menambah kebijaksanaanmu.'' '''05''' Yen wong anom pan wus tamtu, manut marang kang ngadhepi, yen kang ngadhep akeh bangsat, nora wurung bisa anjuti, yen kang ngadhep keh durjana, nora wurung bisa maling. ''Jika masih muda, biasanya mengikuti lingkungan, jika di lingkungan itu banyak penjahat, maka jahatnla ia. Jika di lingkungannya banyak pencuri, maka ia pun pandai mencuri.'' '''06''' Sanadyan ta nora melu, pasthi wruh solahing maling, kaya mangkono sabarang, panggawe ala puniki, sok weruha nuli bisa, iku panuntuning eblis. ''Meskipun tidak ikut (mencuri) pasti mengetahui bagaimana cara mencuri. Demikanlah (karakter) semua perbuatan jelek, awalnya hanya tahu, kemudian bisa melakukan, itulah bujukan iblis.'' '''07''' Panggawe becik puniku, gampang yen wus den lakoni, angel yen durung kalakyan, aras-arasen nglakoni, tur iku den lakonana, mupangati badaneki. ''Perbuatan yang benar itu akan mudah jika sudah dilaksanakan, terasa sulit jika belum dilakukan, enggan melaksanakan, namun jika dilakukan (hal itu) akan bermanfaat bagi jiwa raga kita.'' '''08''' Yen wong anom-anom iku, kang kanggo ing masa iki, andhap asor kang den simpar, umbag gumunggunging dhiri, obral umuk kang den gulang, kumenthus lawan kumaki. ''Para pemuda di masa sekarang meninggalkan sopan santun dan rendah hati, sebaliknya mengumbar kesombongan dan tinggi hati.'' '''09''' Sapa sira sapa ingsun, angalunyat sarta edir, iku wewatone uga, nom-noman adoh wong becik, emoh angrungu carita, carita ala miwah becik. ''Tidak mengenal teman satu sama lain, kurang ajar, dan congkak, itu juga kebiasaannya, para pemuda menjauhi orang yang berperilaku baik, tidak mau mendengar cerita yang baik maupun cerita yang jelek.'' '''10''' Cerita pan wus kalaku, panggawe ala lan becik, tindak bener ala lan ora, kalebu jro cariteki, mulane aran carita, kabeh-kabeh den kawruhi. ''Adapun cerita yang sudah terjadi, adalah perbuatan baik dan buruk, tingkah laku benar dan tidak benar termasuk ke dalam jenis cerita, oleh karena itu disebut cerita, selurihnya harus kau ketahui.'' '''11''' Mulane wong anom iku, abecik ingkang taberi, jejagongan lan wong tuwa, ingkang sugih kojah ugi, kojah iku warna-warna, ana ala ana becik. ''Oleh karena itu, sebagai pemuda seharusnya rajin berkomunikasi dan berembug dengan orang tua yang banyak bicara. Ingat, bicara itu banyak macamnya, ada yang baik, ada pula yang buruk.'' '''12''' Ingkang becik kojahipun, sira anggoa kang pasthi, ingkang ala singgahana, aja sira anglakoni, lan den awas wong akojah, iya ing masa puniki. ''Pastikan kau ikuti pembicaraan yang baik, yang kurang baik singkirkan, jangan kau lakukan, meskipun begitu, di masa sekarang waspadalah setiap orang bicara.'' '''13''' Akeh wong kang sugih wuwus, nanging den sampar pakolih, amung badane priyangga, kang den pakolehaken ugi, panastene kang den umbar, nora nganggo sawatawis. ''Banyak orang yang pandai bicara namun pembicaraannya itu dibungkus dengan maksud untuk mementingkan diri sendiri, hanya dirinya yang diuntungka, mengumbar kedengkian tanpa batas.'' '''14''' Aja ana wong bisa tutur, amunga ingsun pribadhi, aja ana ingkang memadha, angrasa pinter pribadhi, iku setan nunjang-nunjang, tan pantes den pareki. ''Jangan ada orang yang dapat berbicara kecuali dirinya sendiri dan jangan ada yang meyamai, merasa paling pandai, itu adalah perilaku setan, tidak pantas kau dekati.'' '''15''' Sikakna di kaya asu, yen wong kang mangkono ugi, dahwen apan nora layak, yen sira sandhinga linggih, nora wurung katularan, becik singkirana ugi. ''Jika kau temui orang seperti itu, usirlah seperi kau menghalau anjing, dia tak patut kau dekati apalagi menemaninya duduk, niscaya kau akan ketularan, lebih baik hindarilah.'' '''16''' Poma-poma wekasingsun, mring kang maca layang iki, lair batin den estokna, saunine layang iki, lan den bekti mring wong tuwa, ing lair praptaning batin. ''Bagi yang membaca surat ini, perhatikan dengan sungguh-sungguh nasihatku ini, patuhilah secara lahir dan batin, laksnakan apa yang tertulis dalam surat ini, dan berbaktilah terhadap orang tua, lahir dan batin.'' '''PUPUH III''' '''G A M B U H''' '''01''' Sekar gambuh ping catur, kang cinatur polah kang kalantur, tanpa tutur katula-tula katali, kadaluwarsa kapatuh, katuruh pan dadi awon. ''Sekar gambuh pola yang keempat, yang menjadi bahan perbincangan adalah perlaku yang tidak teratur, tidak mau mendengar nasihat, semakin lama semakin tak terkendali, hal ini akan berakibat buruk.'' '''02''' Aja nganti kabanjur, barang polah ingkang nora jujur, yen kebanjur sayekti kojur tan becik, becik ngupayaa iku, pitutur ingkang sayektos. ''Jangan sampai kau terlanjur dengan tingkah polah yang tidak jujur, jika sudah telanjur akan mecelakakan, dan hal itu tidak baik. Oleh karena itu, berusahalah ajaran yang sejati.'' '''03''' Tutur bener puniku, sayektine apantes tiniru, nadyan metu saking wong sudra papeki, lamun becik nggone muruk, iku pantes sira anggo. ''Ajaran yang benar itu patut kau ikuti, meskipun berasal dari orang yang rendah derajatnya, namun jika baik dalam mengajarkan, maka ia pantas kau terima.'' '''04''' Ana pocapanipun, adiguna adigang adigung, pan adigang kidang adigung pan esthi, adiguna ula iku, telu pisan mati sampyoh. ''Ada kiasa yang berbunyi adiguna, adigang, adigung, adigang kiasan kijang, adigung kiasan gajah, dan adiguna kiasan ular. Ketiganya mati bersamaan.'' '''05''' Si kidang ambegipun, angandelaken kebat lumpatipun, pan si gajah angandelken gung ainggil, ula ngandelaken iku, mandine kalamun nyakot. ''Tabiat si kijang adalah menyombongkan kecepatannya berlari, si gajah menyombongkan tubuhnya yang tinggi besar, sedangkan si ular menyombongkan bisaya yang ganas bila menggigit.'' '''06''' Iku upamanipun, aja ngandelaken sira iku, suteng nata iya sapa kumawani, iku ambeke wong digang, ing wasana dadi asor. ''Itu semua hanya perumpamaan, janganlah kau menyombongkan diri karena putra raja sehingga merasa tidak mungkin ada yang berani, itu tabiat yang adiganng, ujung-ujungnya merendahkanmu.'' '''07''' Adiguna puniku, ngandelaken kapinteranipun, samubarang kabisan dipundheweki, sapa bisa kaya ingsun, togging prana nora enjoh. ''Watak adiguna adalah menyombongakan kepandaiannya, seluruh kepandaian adalah miliknya. Siapa yang bisa seperti aku, padahal akhirnya tidak sanggup.'' '''08''' Ambek adigung iku, angungasaken ing kasuranipun, para tantang candhala anyenyampahi, tinemenan nora pecus, satemah dadi geguyon. ''Tabiat orang adigung adalah menyombongkan keperkasaan dan keberaniannya, semuanya ditantang berkelahi, bengis, dan suka mencela. Tetapi jika benar-benar dihadapi, ia tak akan melawan, bahkan jadi bahan tertawaan.'' '''09''' Ing wong urip puniku, aja nganggo ambek kang tetelu, anganggowa rereh ririh ngati-ati, den kawangwang barang laku, kang waskitha solahing wong. ''Dalam kehidupan, jangan kau kedepankan tiga tabiat tersebut, berlakulah sabar, cermat, dan hati-hati. Perhatikan segala tingkah laku, waspadai segala perilaku orang lain.'' '''10''' Dene tetelu iku, si kidang suka ing panitipun, pan si gajah alena patinireki, si ula ing patinipun, ngandelaken upase mandos. ''Dari ketiganya itu, si kijang mati karena kegembiraannya, gajah mati karena keteledorannya, sedangkan ular mati karena keganasan bisanya.'' '''11''' Tetelu nora patut, yen tiniru mapan dadi luput, titikane wong anom kurang wewadi, bungah akeh wong kang nggunggung, wekasane kajalomprong. ''Ketiganya tidak patut kau tiru, kalau kau tiru akibatnya akan buruk. Ciri-ciri pemuda adalah tidak dapat menyimpan rahasia, senang bia banyak yang menyanjung yang akhirnya menjerumuskan.'' '''12''' Yen wong anom iku, kakehan panggunggung, dadi kumprung, pengung bingung wekasane pan angoling, yen ginunggung muncu-muncu, kaya wudun meh mencothot. ''Jika pemuda terlalu banyak sanjungan, maka ia menjadi tolol, tuli, dan bingung, akhirnya mudah diombang-ambingkan, jika sedang dimuji, maka monyong seperti bisul yang hampir meletus'' '''13''' Dene kang padha nggunggung, pan sepele iku pamrihipun, mung warege wadhuk kalimising lathi, lan telese gondhangipun, reruba alaning uwong. ''Adapun yang senang menyanjung sangat sederhana keinginannya, yaitu kenyang perut, basah lidah dan tenggorokan dengan menjual keburukan orang lain.'' '''14''' Amrih pareke iku, yen wus kanggep nuli gawe umuk, pan wong akeh sayektine padha wedi, tan wurung tanpa pisungsung, adol sanggup sakehing wong. ''Supaya dekat (dengan atasan). Jika sudah terpakai kemudian membuat ulah dengan membuat orag menjadi takut sehingga ia menerima upeti dari hasil menjual kemampuan orang lain.'' '''15''' Yen wong mangkono iku, nora pantes cedhak lan wong agung, nora wurung anuntun panggawe juti, nanging ana pantesipun, wong mangkono didhedheplok. ''Orang seperti itu tidak pantas untuk berdekata dengan pembesar karena dapat mendorong untuk berbuat jahat. Meskipun begitu tetap ada kepantasannya, yaitu ditumbuk.'' '''16''' Aja kakehan sanggup, durung weruh tuture agupruk, tutur nempil panganggepe wruh pribadi, pangrasane keh kang nggunggung, kang wus weruh amalengos. ''Jangan terlalu merasa tahu banyak. Belum melihat dengan mata kepala sendiri tetapi banyak berbicara, bahkan hanya dengan mendengar seolah-olah mengetahui sendiri. Dikiranya banyak yang menyanjung, padahal yang mengetahuinya akan memalingkan muka.'' '''17''' Aja nganggo sireku, kalakuwan kang mangkono iku, nora wurung cinirenen den titeni, mring pawong sanak sadulur, nora nana kang pitados. ''Oleh karena itu, Nak. Jangan kau bersikap seperti itu karena pasti akan mencadi catatan dalam hati sanak saudara. Mereka tidak akan percaya lagi kepadamu.'' '''PUPUH IV''' '''P A N G K U R''' '''01''' Sekar pangkur kang winarna, lelabuhan kang kanggo wong ngaurip, ala lan becik puniku, prayoga kawruhana, adat waton puniku dipunkadulu, miwah ingkang tata krama, den kaesthi siyang ratri. ''Nasihat ini dibalut dengan tembang Pangkur. Seyogianya kau memahami hakikat pengabdian bagi kehidupan, tentang baik dan buruk perlu kau ketahui. Pahami pula ada dan aturan, serta siang malam jangan kau lupakan tata krama'' '''02''' Deduga lawan prayoga, myang watara reringa aywa lali, iku parabot satuhu, tan kena tininggala, tangi lungguh angadeg tuwin lumaku, angucap meneng anendra, duga-duga nora kari. ''Jangan kau lupakan pertimbangan, boleh sedikit curiga karena hal itu merupakan (keharusan) yang tidak boleh kau lupakan, baik ketka sedang terjaga, duduk, bangun, maupun berjalan, diam, berbicara, maupun tidur (jangan lupakan nalar).'' '''03''' Miwah ta sabarang karya, ing prakara kang gedhe lan kang cilik, papat iku aja kantun, kanggo sadina-dina, rina wengi nagara miwah ing dhusun, kabeh kang padha ambegan, papat iku aja lali. ''Demikian pula pertimbangan empat perkara dalam segala hal baik yang besar maupun yang kecil jangan kau lupakan, terapkan sehari-hari, siang atau malam, di kota maupun di desa. (Hal ini berlaku) untuk semua makhluk yang bernapas.'' '''04''' Kalamun ana manusa, anyinggahi dugi lawan prayogi, iku watake tan patut, awor lawan wong kathah, wong degsura ndaludur tan wruh ing edur, aja sira pedhak-pedhak, nora wurung neniwasi. ''Jika ada manusia yang melupakan pertimbangan nalar, itu tak patut berbaur dengan orang banyak. Janganlah kau dekati orang yang tak tahu adat dan hanya menuruti kemauannya sendiri, (orang seperto itu) akan membawa kehancuran.'' '''05''' Mapan watake manusa, pan ketemu ing laku lawan linggih, solah muna-muninipun, pan dadi panengeran ingkang, kang apinter kang bodho miwah kang luhur, kang sugih lan kang melarat, tanapi manusa singgih. ''Ciri perilaku manusia itu tampak dari bagaimana varanya berjalan dan duduk, tindak-tanduk dalam berbicara. Meskipun orang itu pandai atau bodoh, berderajat tinggi atau hina, kaya atau miskin'' '''06''' Ulama miwah maksiyat, wong kang kendel tanapi wong kang jirih, durjana bebotoh kaum, lanang wadon pan padha, panitike manusa wateke wewatekipun, apa dene wong kang nyata, ing pangawruh kang wus pasthi. ''Ulama atau penjahat, pemberani maupun penakut, pencuri maupun bebotoh, atau lelaki maupun perempuan semua memiliki ciri-ciri yang sama.'' '''07''' Tinitik ing solah muna, lawan muni ing laku lawan linggih, iku panengeran agung, winawas ginrahita, pramilane ing wong kuna-kuna iku, yen amawas ing sujanma, datan kongsi mindho gaweni. ''Terlihat dari tindak-tanduk, berbicara, berjalan, dan duduk, itu cirri utama yang mudah diketahui dan dirasakan. Oleh karena itu, orang jaman duu tidak pernah salah dalam menilai orang.'' '''08''' Masa mengko mapan arang, kang katemu ing basa kang basuki, ingkang lumrah wong puniku, dhengki srei lan dora, iren meren dahwen pinasten kumingsun, opene nora prasaja, jail mutakil bakiwit. ''Masa sekarang, sangat sulit menemukan perilaku yang baik. Umumnya (manusia sekarang) itu dengki, serakah, dan pembohong, malas, iri, senang encela, sombong, tidak jujur, jahil, banyak curiga, dan curang'' '''09''' Alaning liyan den andhar, ing becike liyan dipunsimpeni, becike dhewe ginunggung, kinarya pasamuan, nora ngrasa alane dhewe ngendhukur, wong mangkono wateknya, nora kena denpedhaki. ''Kejelekan orang lain disebarluaskan, sementara kebaikan (orang lain) disembunyikan, kebaikannya sendiri disanjung-sanjung dan dibicarakan dalam pertemuan, tidak merasa kejelekannya sendiri bertumpuk. Orang yang bertabiat seperti itu tidak layak kau dekati.'' '''10''' Iku wong durjana murka, nora nana mareme jroning ati, sabarang karepanipun, nadyan wusa katekan, karepane nora mari saya banjur, luwamah lawan amarah, iku kang den tut wuri. ''Orang seperti itu disebut penjahat serakah, tidak pernah merasa puas meskipun semua keinginannya telah terpenuhi, kemauannya tidak ernah berhenti, malah semakinmenjadi-jadi, menurutkan hawa nafsu lawamah dan amarah.'' '''11''' Ing sabarang tingkah polah, ing pangucap tanapi lamun linggih, sungkan asor ambekipun, pan lumuh kaungkulan, ing sujanma pangrasane dhewekipun, nora nana kang memadha, angrasa luhur pribadi. ''Segala tingkah laku, dalam berbicara maupun duduk, tabiatnya tidak mau dikalahkan oleh orang lain, tidak mau ada yang menyamai, ia merasa dirinya paling tinggi.'' '''12''' Aja nedya katempelan, ing wewatek kang tan panates ing budhi, watek rusuh nora urus, tunggal lawan manusa, dipun sami karya labuhan kang patut, darapon dadi tuladha, tinuta ing wuri. ''Jangan sampai kau dihinggapi tabiat yang tidak pantas karena perilaku jahat seperti itu tidak patut disandang manusia. Seyognya berbuatlah kebajikan sehingga menjadi suri teladan dan panutan di kemudian hari.'' '''13''' Aja lunyu lemer genjah, angrong pasanakan nyumur gumuling, ambubut arit puniku, watek datan raharja, pan wong lunyu nora pantes dipunenut, monyar-manyir tan anteban, dela lemeran puniku. ''Janganlah bersikap lunyu lemer genjah, angrong pasanakan nyumur gumuling,'' dan ''ambubut arit karena sifat itu tidak akan menyelamatkanmu, tidak patut kau anut. Watak lunyu itu artinyakata-katanya tidak bisa dipegang, sedangkan sifat lemer'' '''14''' Para penginan tegesnya, genjah iku cak-cekan barang kardi, angrong pasanak liripun, remen ulah miruda, mring rabine sadulur miwah ing batur, mring sanak myang prasanakan, sok senenga den ramuhi. ''Adalah mudah tergiur sesuatu. Genjah artinya senang berkata jorok, angrong pasanakan artinya senang berselingkuh dengan istri orang, dan jika sudah mencintai istri sahabat atau kerabat harus terlaksana.'' '''15''' Nyumur guling linira, ambeladhah nora duwe wewadi, nora kene rubung-rubung, wewadine den umbar, mbuntut arit punika pracekanipun, ambener ing pangarepan, nanging nggarethel ing wuri. ''Nyumur gumuling artinya tidak dapat menyimpan rahasia, jika mendengar kabar (meskipun sebagian) langsung disebarluaskan. Mbuntut arit artinya di awal terdengar baik tapi menggerutu di belakang.'' '''16''' Sabarang kang dipun ucap, nora wurung amrih oleh pribadi, iku labuhan patut, aja na nedya nulad, ing wateking nenem prakara punika, sayogyane ngupayaa, lir mas tumimbul ing warih. ''Semua yang diucapkannya hanya untuk keuntungan diri sendiri. Hal itu bukan kebajikan yang baik, dan jangan ada yang meniru keenam sifat di atas. Seyogianya berlakulan seperti emas yang tersembul di permukaan. (mas tumimbul merupakan isyarat pola tembang berikutnya yaitu maskumambang).'' '''PUPUH V''' '''MASKUMAMBANG''' '''01''' Nadyan silih bapa biyung kaki nini, sadulur myang sanak, kalamun muruk tan becik, nora pantes yen den nuta. ''Meskipun ayah, ibu, kakek, maupun nenek jika nasihatnya tidak baik, maka jangan kau dengar, tidak patut kau turuti.'' '''02''' Apan kaya mangkono karepaneki, sanadyan wong liya, kalamun watake becik, miwah tindake prayoga. ''Demikian seharusnya. Meskipun orang lain, namun memiliki tabiat dan tingkah lakunya yang baik'' '''03''' Iku pantes yen sira tiruwa ta kaki, miwah bapa biyung, amuruk watek kang becik, iku kaki estokena. ''Itu pantas kau tiru, Nak, begitu pula jika ayah dan ibu memiliki nasihat yang baik, maka turutilah, Nak.'' '''04''' Wong tan manut pitutur wong tuwa ugi, pan nemu duraka, ing dunya praptaning akhir, tan wurung kasurang-surang. ''Orang yang tidak mentaati orang tua itu durhaka, dia akan kena kutuk sejak hidup di dunia sampai di alam akhir'' '''05''' Maratani mring anak putu ing wuri, den padha prayitna, aja sira kumawani, ing bapa tanapi biyang. ''Hingga kelak ke anak cucu. Oleh karena itu, perhatikan sungguh-sungguh, jangan engkau kurang ajar kepada ayah atau ibu'' '''06''' Ana uga etung-etungane kaki, lelima sinembah, dununge sawiji-wiji, sembah lelima punika. ''Ada juga yang disebut dengan lima sujud (bakti), Nak. Adapun kelima jenis sujud (bakti) itu adalah:'' '''07''' Kang dhingin rama ibu kaping kalih, marang maratuwa, lanang wadon kaping katri, ya marang sadulur tuwa. ''Yang pertama ayah dan ibu, kedua kepada mertua baik laki-laki maupun perempuan, ketiga kepada saudara tua'' '''08''' Kaping pate marang guru sayekti, sembah kaping lima marang Gustinira yekti, parincine kawruhana. ''Keempat kepada guru, sedangkan kelima kepada raja (atasan). Adapun penjelasannya adalah'' '''09''' Pramila rama ibu den bekteni, kinarya jalaran, anane badan puniki, kinawruhan padhang hawa. ''Mengapa ayah dan ibu harus dibaktikan, sebab keduanya adalah perantara yang menyebabkan kita hadir di dunia'' '''10''' Uripira pinter samubarang kardi, saking ibu rama, ing batin saking Hyang Widdhi, milane wajib sinembah. ''Semua kepandaianmu bermula dari ayah dan ibu yang secara mata batin berasal dari Yang Mahakuasa. Oleh karena itu (mereka) patut kau sembah.'' '''11''' Ya mulane maratuwa jalu estri, pan wajib sinembah, angsung kabungahan tuwin, aweh rasa ingkang nyata. ''Mengapa kedua mertuamu patut kau sembah, sebab mereka memberimu kebahagiaan dan kenikmatan sejati'' '''12''' Katanipun sadulur tuwa puniki, pan wajib sinembah, gegentening bapa benjing, mulane guru sinembah. ''Sementara saudara tua harus kau sembah karena ia adalah ganti ayah kelak. Adapun guru wajib disembah karena'' '''13''' Kang atuduh sampurnanning urip, tumekeng antaka, madhangken pethenging ati, anuduhaken marga mulya. ''Yang menunjukkan kesempurnaan hidup sampai datangnya kematian, menerangkan gelapnya hati, menunjukkan jalan kemulyaan'' '''14''' Wong duraka ing guru abot sayekti, milae den padha, mintaa sih ywa nganti, suda kang dadi sihira. ''Orang yang dikutuk guru sangat berat, oleh karena itu mengharaplah kasih sayang guru kepadamu jangan sampai berkurang'' '''15''' Kaping lima dununge sembah puniki, mring Gusti Kang Murba, ing pati kalawan urip, aweh sandhang lawan pangan. ''Adapun sembah yang kelima adalah kepada raja yang berkuasa atas hidup dan matimu, memberimu sndang dan pangan'' '''16''' Wong neng dunya kudu manut marang Gusti, lawan dipunawas, sapratingkahe den esthi, aja dumeh wus awirya. ''Orang yang hidup seyogianya berbakti kepada raja serta menjaga segala tindakan agar selalu benar, jangan sombong meskipun sudah berkuasa'' '''17''' Nora beda putra santana wong cilik, yen padha ngawula, pan kabeh namaning abdi, yen dosa kukume padha. ''Tidak berbeda antara putra raja dan kerabat raja dengan rakyat jelata dalam hal mengabdi. Bukankah kedudukan abdi semuanya sama di mata hukum?'' '''18''' Yen rumasa putra santana sireki, dadine tyasira, angendiraken sayekti, nora wurung anemu papa. ''Jika kau merasa sebagai putra raja atau kerabat raja, itu artinya kau menyombongkan diri, hal ini akan menyebabkan kesulitan bagimu'' '''19''' Angungasken putra sentananeng Aji, iku kaki aja, wong suwita nora keni, kudu wruh ing karyanira. ''Janganlah kau mengagungkan diri sebagai putra raja, Anakku orang yang mengabdi (kepada raja) tidak boleh demikian, kau harus tahu kewajiban'' '''20''' Yen tinuduh marang Sang Maha Narpati, sabarang tuduhnya, iku estokna ugi, karyanira sungkemana. ''Jika diperintah oleh Sri Baginda, apapun bentuk printahnya, maka hormati dan taati perintahnya'' '''21''' Aja mengeng ing parentah sang siniwi, den pethel aseba, aja malincur ing kardi, lan aja ngepluk sungkanan. ''Janganlah menghindar pada perintah raja. Rajinlah menghadap dan jangan malas menjalankan tugas. Jangan sering terlambat dan menolak tugas'' '''22''' Luwih ala-alane ing wong ngaurip, wong ngepluk sungkanan, tan patut ngawuleng aji, angengera sapa-sapa. ''Seburuk-buruknya orang hidup adalah bangun terlambat dan menolak kewajiban. Jika mengabdi kepada raja bahkan mengabdi kepada siapapun, hal itu tidak layak'' '''23''' Angengera ing bapa biyung pribadi, yen ngepluk sungkanan, nora wurung den srengeni, binalang miwah pinala. ''Ikut pada ayah maupun ibu sekalipun, jika bangun terlambat dan menolak kewajiban pasti dimarahi, disambit, atau dipukul'' '''24''' Apa kaya mangkono ngawuleng aji, yen ngepluk sungkanan, tan wurung manggih bilahi, ing wuri aja ngresula. ''Demikan pula mengabdi kepada raja, jika bangun terlambat dan malas akan celaka, (jika terjadi hal demikian) jangan kau menyesal di belakang hari'' '''25''' Pan kinarya dhewe bilahine ugi, lamun tinemenan, sabarang karyaning Gusti, lahir batin tan suminggah. ''Bukankah celakanya itu hasil kerjanaya juga? Jika kau bersungguh-sungguh secara lahir batin, jangan kau menghindar'' '''26''' Mapan Ratu tan duwe kadang myang siwi, sanak prasanakan, tanapi garwa kekasih, amung bener agemira. ''Karena memang raja tidak memiliki putra, saudara, dan kerabat, demikian puia (raja) tidak memiliki istri atau kekasih, yang dipegang hanya aturan'' '''27''' Kukum adil adat waton kang denesthi, mulane ta padha, den rumeksa marang Gusti, endi lire wong rumeksa. ''Hukum yang adil dan adat istiadat, itu yang dijalankan raja. Oleh karena itu, jagalah. Adapun cara menjaga raja adalah'' '''28''' Dipun gemi nastiti ngati-ati, gemi mring kagungan, ing Gusti ywa sira wani, anggegampang lawan aja ''Hidup hemat, teliti, damn hati-hati. Janganlah kau menggampangkan milik raja, juga jangan'' '''29''' Wani-wani nuturken wadining Gusti, den bisa rerawat, ing wewadi sang siniwi, nastiti barang parentah. ''sekalipun berani membocorkan rahasia raja. Simpanlah rapat-rapat rahasia raja dan cermati selurruh perintahnya.'' '''30''' Ngati-ati ing rina kalawan wengi, ing rumeksanira, lan nyadhong karsaning Gusti, Dudukwuluhe kang tampa. ''Cermatilah segala milik raja dan berhati-hatilah siang dan malam sambil menerima perintah raja (dudukwuluhe adalah isyarat pola tembang berikutnya, yaitu dudukwuluh)'' '''PUPUH VI''' '''DUDUK WULUH''' '''01''' Wong ngawula ing Ratu luwih pakewuh, nora kena minggrang-minggring, kudu mantep sartanipun, setya tuhu marang Gusti, dipunmiturut sapakon. ''Mengabdi kepada raja memang amat repot, tidak boleh ragu-ragu dan harus mantap, serta setia dan percaya kepada raja'' '''02''' Mapan Ratu kinarya wakil Hyang Agung, marentahaken hukum adil, pramila wajib den enut, sing sapa tan manut ugi, ing parentahe Sang Katong. ''Bukankah raja adalah wakil Yang Mahaagung, yang menjalankan hukum dan keadilan sehingga harus ditaati. Barang siapa yang tidak menuruti perintah sang raja'' '''03''' Aprasasat mbadali karseng Hyang Agung, mulane babo wong urip, saparsa suwiteng Ratu, kudu eklas lair batin, aja nganti nemu ewoh. ''Ibarat ingkar dari Yang Mahaagung. Oleh karena itu, setiap yang mengabdi kepada raja harus ikhlas lahir batrin agar tidak mendapat kesulitan'' '''04''' Ing wurine yen ati durung tuwajuh, angur sira ngabdi, becik ngidunga karuhun, aja age nuli ngabdi, yen durung eklas ing batos. ''di belakang hari. Jika hati belum bulat, jangan kau mengabdi, lebih baik jika menumpang tinggal dulu jangan kemudian mengabdi jika batin belum pasrah'' '''05''' Anggur ngindung bae pan nora pakewuh, lan nora nana kang ngiri, amungkul pakaryanipun, nora susah tungguk kemit, seba apan nora nganggo ''Lebih baik menumpang tinggal agar tidak susah dan tidak ada ayang memerintah, tekun bekerja, tidak perlu bertugas jaga, bahkan tidak perlu menghadap'' '''06''' Mung yen ana tongtonan metu ing lurung, kemul bebede sasisih, sarwi mbanda tanganipun, glindhang-glindhung tanpa keris, andhodhok pinggiring bango. ''cuma jika ada keramaian tontonan di jalan, keluar dengan kain bebed sebelah sambil bersilang tangan, hilir mudik tanpa keris, duduk di pinggir warung.'' '''07''' Suprandene jroning tyas, anglir tumenggung, mengku bawat Senen Kemis, mankono iku liripun, nora kaya wong ngabdi, wruh plataraning Sang Katong. ''Meskipun demikian, di dalam hatinya merasa sebagai seorang tumenggung yang berpatyung kebesaran. Sikap seperti itu bukanlah sikap pengabdi yang setiap hari hanya melikat halaman istana'' '''08''' Lan keringan sarta ana aranipun, lan ana lungguhe ugi, ing salungguh-lungguhipun, nanging ta dipunpakeling, mulane pinardi kang wong. ''yang terhormat, memiliki gelar dan kedudukan. Tetapi ingat, orang yang mengabdi itu harus memperhatikan:'' '''09''' Samubarang karyanira Sang Aprabu, sayekti kudu nglakoni, sapalakartine iku, wong kang padha-padha ngabdi, panggaweyane pan saos. ''Seluruh perintah raja harus dilaksanakan, karena kewajiban mengabdi adalah menghadap dan menantikan perintah raja'' '''10''' Kang nyantana bupati mantri panewu, kliwon peneket miji, panalaweyan pananjung, tanapi para prajurit, lan kang nambut karyeng katong. ''Baik yang mengadi sebagai bupati, mantra, penewu, kliwon, peneket, miji, panalawe, pananjung, maupun prajurit dan yang bekerja pada raja'' '''11''' Kabeh iku kawajiban sebanipun, ing dina kang amarengi, wiyosanira Sang Aprabu, sanadyan tan miyos ugi, pasebane aja towong. ''Semua memiliki kewajiban untuk menghadap pada hari yang bersamaan pada saat raja bersidang. Sekalipun tidak ikut bersidang, jangan (dijadikan alasan untuk) tidak menghadap'' '''12''' Ingkang lumrah yen karep seba wong iku, nuli ganjaran den icih, yen tan oleh nuli mutung, iku sewu sisip, yen wus mangerti ingkang wong. ''Biasanya, orang yang rajin menghadap itu mengharapkan mendapat hadiah, jika tidak mendapat hadiah, ia ngambek. (sikap seperti itu) keliru bagi orang yang bijak'' '''13''' Tan mangkono etunge kang uwis weruh, ganjaran datan pinikir, ganjaran pan wus rumuhun, amung naur sihing Gusti, winales ing lair batos. ''Bagi yang sudah mengetahui, perhitungannya tidak begitu, masalah hadiah tidak dipikirkan, karena hadiah sebenarnya sudah diterima terlebih dahulu, sehingga tinggal membalas kebaikan raja dengan lahir batin'' '''14''' Setya tuhu marang saprentahe pan manut, ywa lenggana karseng Gusti, wong ngawula paminipun, lir sarah mungging jaladri, darma lumampah sapakon. ''Melaksanakan segala perintah raja. Jangan membantah kehendak raja. Orang mengabdi ibarat sampah di samudra, hanya sekadar menjalankan'' '''15''' Dene begja cilaka utawa luhur, asor iku pan wus pasthi, ana ing bebadanira, aja sok amuring muring, marang Gusti Sang Akatong. ''Adapun kebahagiaan dan kesengsaraan, ataupun tinggi rendah tergantung pada takdir masing-masing, jangan suka marak kepada raja'' '''16''' Mundhak ngakehaken ing luputireku, ing Gusti tuwin Hyang Widdhi, dene ta sabeneripun, mupusa kalamun pasthi, ing badan tan kena megoh. ''Hal itu akan menambah kesalahan kepada raja serta Yang Mahakuasa. Yang benar adalah menerima takdir diri, jangan berdiam diri'' '''17''' Tulisane ing lohkil makful kang rumuhun, pepancen sawiji-wiji, tan kena owah sarambut, tulisan badan puniki, aja na mundur ing kewoh. ''Yang sudah tersurat dalam laukhil makfudz tidak dapat diubah barang serambutpun, oleh karena itu jangan mundur meghadapinya (mundur adalah isyarat pola tembang berikutnya, yaitu durma)'' '''PUPUH VII''' '''D U R M A''' '''01''' Dipun sami ambanting ing badanira, nyudha dhahar lan guling, darapon sudaa, nepsu kang ngambra-ambra, rerema ing tyasireki, dadya sabarang, karyanira lestari. ''Biasakanlah melatih dirimu untuk prihatin dengan mengurangi makan dan tidur agar berkurang nafsu yang menggelora, heningkan hatimu hingga tercapai yang kau inginkan'' '''02''' Ing pangrawuh lair batin aja mamang, yen sira wus udani, mring sariranira, lamun ana kang Murba, masesa ing alam kabir, dadi sabarang, pakaryanira ugi. ''Janganlah ragu terhadap pengetahuan lahir batin. Jika kau memahami bahwa dalam kehidupan ini ada yang berkuasa, mudah-mudahan keinginanmu terkabul'' '''03''' Bener luput ala becik lawan beja, cilaka mapan saking, ing badan priyangga, dudu saking wong liya, mulane den ngati-ati, sakeh dirgama, singgahana den eling. ''Benar salah, baik buruk, serta untung rugi, bukankah berasal dari dirimu sendiri? Bukan dari orang lain. oleh karena itu, hati-hatilah terhadap segala ancaman, hindari dan ingat'' '''04''' Apan ana sesiku telung prakara, nanging gedhe pribadi, puniki lilira, yokang telung prakara, poma ywa nggunggung sireki, sarta lan aja, nacat kepati pati. ''Bukankah ada tiga perkara utama yang akan membesarkanmu? Ketiga perkara tersebut adalah jangan menyombongkan diri, jangan mecela'' '''05''' Lawan aja maoni sabarang karya, sithik-sithik memaoni, samubarang polah, tan kena wong kumlebat, ing masa mengko puniki, apan wus lumrah, uga padha maoni. ''Dan jangan mengritik hasil orang lain, sedikit-sedikit mengritik, segala tingkah orang lain dikritik. Memang zaman sekarang sudah lumrah orang mengritik'' '''06''' Mung tindake dhewe datan winaonan, ngrasa bener pribadi, sanadyan benera, yen tindake wong liya, pasti den arani sisip, iku wong ala, ngganggo bener pribadi. ''Hanya hasil karya sendiri yang tidak dikritik karena merasa paling benar. Meskipun benar, jika perbuatan orang lain pasti dikatakan salah. Hal itu salah karena kebenarannya menggunakan (ukuran) diri sendiri'' '''07''' Nora nana panggawe kang luwih gampang, kaya wong memamaoni, sira eling-eling, aja sugih waonan, den sami salajeng budi, ingkang prayoga, sapa-sapa kang lali. ''Tidak ada perbuatan yang lebih mudah daripada mengritik. Kau ingatlah, jangan terlalu sering mengritik, selalulah berpikir baik. Barang siapa yang lupa'' '''08''' Ingkang eling iku padha angilangna, marang sanak kanca kang lali, den nedya raharja, mangkono tindakira, yen tan nggugu liya uwis, teka menenga, mung aja sok ngrasani. ''Dari yang ingat, maka ingatkan. Kepada sanak dan kerabat semoga bahagia. Begitu seharusnya tidakanmu, namun jika tidak diturut, maka diamlah, namun jangan membicarakan'' '''09''' Nemu dosa gawanen sakpadha-padha, dene wong ngalem ugi, yen durung pratela, ing temen becikira, aja age nggunggung kaki, meneh tan nyata, dadi cirinireki. ''Kau akan berdosa pada sesame. Begitupun jika kau memuji yang belum kaubuktikan kebenarannya, jangan terburu-buru memuji, Anakku. Karena jika tidak terbukti malah akan menjadi celaan'' '''10''' Dene kang wus kaprah ing masa samangkya, yen ana den senengi, ing pangalemira, pan kongsi pandirangan, matane kongsi malirik, nadyan alaa, ginunggung becik ugi. ''Adapun yang sering terjadi pada zaman sekarang adalah jika ada orang yang disenanginya maka dipuji setinggi langit sampai matanya melotot, meskipun jelek tetapi tetap dikatakan baik'' '''11''' Aja ngalem aja mada lamun bisa, yen uga masa mangkin iya ing sabarang, yen nora sinenengan, den poyok kapati pati, nora prasaja, sabarang kang den pikir. ''Kalau bisa, jangan memuji atau mencela. Namun kini, jika tidak disenangi maka akan dicela habis-habisan, yang dipikirkan pun bermacam-macam'' '''12''' Ngandhut rukun becike ngarep kewala, ing wuri angarsani, ingkang ora-ora, kabeh kang rinasanan, ala becik den rasani, tan parah-parah, wirangronge gumanti. ''Pada awalnya berpura-pura baik, tetapi di belakang diomongkan yang bukan-bukan, pembicaraan pun berganti (wirangrong merupakan isyarat pergantian pola tembang beirkutnya, yaitu wirangrong)'' '''PUPUH VIII''' '''WIRANGRONG''' '''01''' Den samya marsudeng budi, wuweka dipun was paos, aja dumeh bisa muwus, yen tan pantes ugi, sanadya mung sekecap, yen tan pantes prenahira. ''Hendaklah kau berusaha mengendalikan diri dan berhati-hati, jangan mentang-mentang pandai berbicara jika tak layak (didengar), meskipun hanya sepatah kata jika bukan pada tempatnya'' '''02''' Kudu golek masa ugi, panggonan lamun miraos, lawan aja age sira muwus, durunge den kaesthi, aja age kawedal, yen durung pantes lan rowang. ''Carilah waktu dan tempat jika ingin bicara, jangan terburu-buru berbicara sebelum kau piker, jangan cepat-cepat kau keluarkan (isi hati) jika belum layak siapa yang kau ajak bicara'' '''03''' Rowang sapocapan ugi, kang pantes ngajak calathon, aja sok metuwo wong celathu, ana pantes ugi, rinungu mring wong kathah, ana satengah micara. ''Perhatikan dengan siapa kau berbicara sehingga tidak asal bicara. (pembicaraan itu) ada yang layak didebgarkan orang banyak ada pula yang tidak'' '''04''' Tan pantes kanggo ngawruhi, milane lamon miraos, dipun ngarag-ngarah ywa kabanjur, yen sampun kawijil, tan kena tinurutan, milane dipun prayitna ''Diketahui orang banyak. Oleh karena itu, jika berbicara jangan melantur karena jika telanjur terucap tidak dapat ditarik kembali'' '''05''' Lan maninge wong ngaurip, aja ngakehken supaos, iku gawe reged badanipun, nanging masa mangkin, tan ana itungan prakara, supata ginawe dinan. ''Di samping itu, orang hidup jangan terlalu banyak bersumpah, itu akan mengotori dirimu, namun zaman sekarang tidak ada pertimbangan, bersumpah adalah perbuatan sehari-hari'' '''06''' Den gemi marang ing lathi, aja ngakehke pepisoh, cacah cucah erengan ngabul-abul, lamun andukani, den dumeling dosanya, mring abdi kang manggih duka. ''Berhematlah dengan lidahmu, jangan memperbanyak umpatan, menggerutu, dan marah-marah. Jika kau marah, sebutkan kesalahan bawahanmu itu'' '''07''' Lawan padha den pakeling, teguhna lahir batos, aja ngalap randhaning sedulur, sanak miwah abdi, rowang ing sapangandhap, miwah maring pasanakan. ''Dan juga ingatlah, kuatkan lahir batin, jangan mengharapkan janda saudaramu, kerabat, maupun bawahanmu, dan seterusnya'' '''08''' Gawe salah graitaning, ing liyan kang sami anom, nadyan lilaa lanangipun kang angrungu elik, ing batin tan pitaya, masa kuranga wanodya. ''Hal itu akan membuat curiga orang yang mengetahuinya, sekalipun suaminya rela, tetapi yang mendengarnya tidak yakin, tidak mungkin kurang wanita'' '''09''' Tan wurung dipun cireni, ing batin ingaran rusoh, akeh jaga-jaga jroning kalbu, arang ngandel batin, ing tyase padhasuda, pangandele mring bendara. ''Hal itu pasti dijadikan tanda dan dicap jorok. Di dalam hatinya, mereka tidak percaya, hal itu menyebabkan kepercayaan kepada tuannya akan berkurang'' '''10''' Anu cacat agung malih, anglangkungi saking awon, apan sakawan iku akeh pun, dhingin wong madati, pindho wong ngabotohan, kaping tiga wong durjana. ''Ada lagi cacat yang lebih besar dari kesalahan, yaitu empat perilaku, pertama madat, kedua bertaruh, dan ketiga pencuri'' '''11''' Kaping sakawane ugi, wong ati sudagar awon, mapan suka sugih watekipun, ing rina lan wengi, mung batine den etang, alumuh lamun kalonga. ''Yang keempat adalah berwatak pedagang. Adapun watak pedagang dianggap jelek karena siang malam hanya memikirkan keuntungan, tidak mau jika berkurang'' '''12''' Iya upamane ugi, duwe dhuwit pitung bagor, mapan nora marem ing tyasipun, ilanga sadawa, gegetun patang warsa, padha lan ilang sanambang. ''Meskipun memliki uang empat karung pun, belum tenang hatinya, sekalipun hanya hilang satu sen, menyesalnya sampai empat bulan, sama dengan hilang seribu'' '''13''' Wong ati sudagar ugi, sabarang prakara tamboh, amung yen ana wong teka iku, anggegawe ugi, gegadhen pan tumanggal, ulate teka sumringah. ''Orang berwtak pedagang, dalam banyak hal pura-puta tidak tahu, namun jika ada orang yang dating sambil membawa barang jaminan, ia bersikap ramah dan wajanya pun cerah'' '''14''' Dene wong durjana ugi, nora ana den raos, rina wengi mung kang den etung, duweke liyan nenggih, dahat datan prayoga, kalamun wateke durjana. ''sedangkan watak pencuri, tidak ada lagi yang dirasakan, siang malam yang diperhitungkan adalah milik orang lain. oleh kaera into sangat tidak baik berwatak pencuri'' '''15''' Dene bebotoh puniki, sabarang pakaryan lumoh, lawan kathah linyok para padha, yen pawitan enting tan wurung anggegampang, ya marang darbeking sanak. ''Adapun watak penjudi itu malas bekerja, sering berbohong, dan suka beradu mulut, jika modalnya habis, maka menggampangkan segala milik saudara'' '''16''' Nadyan wasiyating kaki, nora wurung dipun edol, lamun menang lali gawe angkuh, pan kaya bopati, wewah tan ngarah-arah, punika awoning bangsat. ''Bahkan warisan kakeknya pun berani dijual. Jika menang lupa daratan, lagaknya seperti bupati, member dengan tanpa perhitungan. Begitulah kejelekan penjudi'' '''17''' Kabutuhe nuli memaling, tinitenan saya awon, apan boten wonten panedinipun, pramilane sami, sadaya nyinggahana, anggegulang ngabotohan. ''Jika sudah terpaksa terus mencuri, lama-kelamaan kejelekannya ketahuan karena memang tidak ada penghasilan. Oleh karena itu, hindarilah dan jangan lakukan perjudian'' '''18''' Dene ta wong akng madati, kesade kaworan lumuh, amung ingkang dados senengipun, ngadep diyan sarwi, linggih ngamben jejegang, sarwi leleyang bedudan. ''Adapun pemadat wataknya malas tidak kepalang, kesukaannya hanya menghadapi lampu sambil duduk di amben bertumpang kaki sambil menimang culim'' '''19''' Yen leren nyeret, netrane pan merem karo, yen wus ndadi awake akuru, cahya biru putih, njalebut wedi toya, lambe biru untu pethak. ''Jika berhenti menhisap madat, matanya terkatup. Jika sudah parah, maka tubuhnya kurus kering, wajahnya kuyu, takut air,bibir biru sedangkan gigi putih kotor'' '''20''' Beteke satron lan gambir, jambe suruh arang wanuh, ambekane sarwi melar mingkus, atuke anggigil, jalagra aneng dhadha, tan wurung metu bolira. ''Karena tidak kenal gambir, pinang, dan sirih. Napasnya kembang kempis tersengal—sengal, batuk tiada henti, dan dahak menyumbat dada, dan akhirnya mengeluarkan bul'' '''21''' Yen gering nganggo ndalinding, suprandene nora kapok, iku padha singgahana patut, ja ana nglakoni, wong mangan apyun ala, uripe dadi tontonan. ''Jika sakit disertai mencret. Meskipun negitu (ia) tidak kapok. Itu patut kalian hindari, jangan ada yang melakukan (perbuatan itu). Orang madat itu hidupnya menjadi tontonan'' '''22''' Iku kabeh nora becik, aja na wani anganggo, panggawe patang prakara iku, den padha pakeling, aja na wani nerak, kang wani nerak tan manggih arja. ''Itu semua tidak baik, jangan ada yang berani melakukan empat perkara tersebut. Dan ingatlah, jangan ada yang berani nekat, yang berani nekad tidak akan menemui kesejahteraan'' '''23''' Lawan ana waler malih, aja sok anggung kawuron, nginum, sayeng tanpa masa iku, endi lire ugi, angombe saben dina, pan iku watake ala. ''Ada lagi pantangan, jangan suka mabuk, minum tanpa batas waktu, (padahal) minum-minuman setiap hari itu tabiatnya buruk'' '''24''' Kalamun wong wuru ugi, ilang prayitnaning batos, nora ajeg barang pikiripun, elinge ning ati, pan baliyar-baliyur, endi ta ing becikira ''Pemabuk akan kehilangan keseimbangan batin, pikirannya tidak jelas, ingatannya goyang. Lalu, di mana kebaikannya?'' '''25''' Lan aja karem sireki, ing wanodya ingkang awon, lan aja mbuka wadi siraku, ngarsaning pawestri tan wurung nuli corah, pan wus lumrahing wanita. ''Jangan pula kau menyukai wanita yang kotor, jangan pula kau membuka rahasia di depan wanita sebab akan menjadi buah bibir. Bukakankah begitu umumnya wanita'' '''26''' Tan bisa simpen wewadi, saking rupake ing batos, pan wus pinanci dening Hyang agung, nitahken pawestri, apan iku kinarya, ganjaran marang wong priya. ''Tidak bisa menyimpan rahasia karena sempitnya hati. Sudah menjadi kodrat dari Yang Mahaagung, menciptakan wanita sebagai hadiah kepada para lelaki'' '''27''' Kabeh den padha nastiti, marang pitutur kang yektos, aja dumeh tutur tanpa dapur, yen bakale becik, den anggo weh manfaat, ywa kaya Pucung lan kaluwak. ''Semuanya mesti waspada, jangan hanya karena nasihat sederhana. Jika itu memang baik, maka dengarkanlah karena jika dilaksanakan memberi manfaat., jangan seperti pucung dan kluwak. (Pucung lan kluwak merupakan isyarat pola tembang berikutnya)'' '''PUPUH IX''' '''P U C U N G''' '''01''' Kamulane kaluwak nonomanipun, Pan dadi satunggal, pucung aranira ugi, yen wus tuwa kaluwake pisah-pisah. ''Pada waktu muda, buah kluwak meyatu dan namanya pucung, jika sudah tua, kluwak tersebut terpisah'' '''02''' Den budiya kapriye ing becikipun, aja nganti pisah, kumpule kaya nomeki, anom kumpul tuwa kumpul kang prayoga. ''Bagaimanapun juga, usahakan jangansampai berpisah, bersatunya seperti masa muda, muda menyatu ketika tua pun sebaiknya menyatu'' '''03''' Aja kaya kaluwak duk anom, kumpul bisa wus atuwa, ting salebar siji-siji, nora wurung dadi bumbu pindhang lulang. ''Jangan seperti kluwak, ketika masih muda menyatu, namun ketika tua masing-masing menyebar, akhirnya hanya sebagai bumbu pindang'' '''04''' Wong sadulur nadyan sanak dipunruntut, aja kongsi pisah, ing samubarang karyeki, yen arukun dinulu teka prayoga. ''Persaudaraan itu,meskipun dengan sudara jauh harus ruku, jangan sampai terpisah dalam segala hal. Jika hidup rukun akan baik dilihat orang'' '''05''' Abot enteng wong sugih sanak sadulur, enthenge yen pisah, pikire tan dadi siji, abotipun yen sabiyantu ing karsa ''Banyak sudara memang ada berat dan ada juga ringannya. Ringan bila masing-masing pikirannya terpisah, adapun beratnya jika (kita) membantu segala hal'' '''06''' Luwih bakuh wong sugih sanak sadulur, ji – tus tadhingira, yen golong sabarang pikir, becik uga lan wong kang tan duwe sanak ''Lebih kokoh jika banyak saudara, satu berbanding seratus jika bersatu hati, lebih baik dibadingkan tidak memiliki saudara'' '''07''' Lamun bener lan pinter pamomonganipun, kang ginawa tuwa, aja nganggo abot sisih, dipun sabar pamengku mring santana. ''Jika benar dan pandai memperlakukannya. Yang merasa dituakan jangan berat sebelah, harus berlaku seimbang terhadap kerabat dan bawahan'' '''08''' Pan ewuh wong tinitah dadi asepuh, tan kena ginampang, mring sadulurira ugi, tuwa nenom aja beda traping karya. ''Memang repot jika dituakan, tidak boleh menganggap gampang kepada saudara. Jangan membedakan perintah, baik kepada yang muda maupun kepada yang tua'' '''09''' Kang saregep kalawan ingkang malincur, iku kawruh ana, sira alema kang becik, ingkang malincur den age bendanana. ''Yang rajin dan yang malas harus kau ketahui. Pujilah ia yang rajin, sedangkan yang malas, segera marahilah'' '''10''' Yen tan mantun binendonan nggone malincur, nuli patrapana, sapantese lan dosaning, kang santosa dimene dadi tuladha. ''Jika tidak sadar kemalasannya dengan dimarai, jatuhilah hukumanyang seimbang dengan kesalahannya agar menjadi contoh'' '''11''' Kang wong liya darapon wedia iku, kang padha ngawula, ing batine wedi asih, pan mangkono lelabuhane dadi wong tuwa ''Bagi orang lain. orang yang mengabdi akan menjadi segan dan setia. Bukankah begitu seharusnya perilaku orang yang dituakan'' '''12''' Nggone mengku jembar amot tur rahayu, den kaya sagara, tyase ngemot ala becik, mapan ana pepancene sowang-sowang. ''Seyogianya berhati bersih dan lapang dada bagai samudra, memahi baik dan buruk, bukankah masing-masing memiliki takdir?'' '''13''' Jer sadulur tuwa kang wajib pitutur, marang kadang taruna, wong anom wajibe wedi, sarta manut wulange sadulur tuwa. ''Saudara tua memiliki kewajibanuntuk memberikan nasihat, adapun kewajiban orang muda adalah segan dan menuruti nasaihat saudara tua'' '''14''' Kang tinitah dadi anom aja masgul, ing batin ngrasaa, saking karsaning Hyang Widdhi, yen masgula ngowai kodrating Suksma. ''Yang ditakdirkan menjadi saudara muda jangan ragu. Bersyukurlah karena sudah dikehendaki Yang Mahaesa, jika ragu akanmegubah kodrat Allah'' '''15''' Nadyan bener yen wong anom dadi luput, yen ta anganggoa, ing pikirira pribadi, pramilane wong anom aja ugungan ''Orang muda, sekalipun benar tetap dipersalahkan, hal itu jika kau turuti pikiran sediri. Oleh karena itu, orang muda jangan manja'' '''16''' Yen dadi nom weruha ing enomipun, kang ginawe tuwa, dikaya banyu neng beji, den awening paningale aja samar ''Jika ditakdirkan muda, sadarlah dengan kedudukan mudanya, adapun yang tua jadilah seperti air di kolam, jernihkan penglihatanmu'' '''17''' Lan maning ana ing pituturingsun, yen sira amaca, laying sabarang layanging, aja pijer ketungkul ngelingi sastra. ''Di samping itu, nasihatku, jika kau membaca segala macam serat (kitab), jangan hanya terpaku pada (keindahan) sastranya'' '''18''' Caritane ala becik dipun enut, nuli rasa kena, carita kang muni tulis, den karasa kang becik sira anggowa ''Pahami baik dan buruk ceritanya, kemudian renungkan (makna) cerita yang tertulis, yang kau rasa baik, ambillah'' '''19''' Ingkang ala kawruhana alanipun, dadine tyasira, weruh ing ala lan becik, ingkang becik wiwitane kawruhana. ''Yang jelek pahamilah kejelekannya sehingga kau memahami mana yang buruk dan mana yang baik. Adapun yang baik, pahamilah asal mulanya'' '''20''' Wong kang laku mangkono wiwitanipun, becik wekasanya, wong laku mangkono witing ing satemah puniku pan dadi ala. ''Orang yang bertindak begitu di awal, akan baik pada akhirnya, sedangkan orang yang bertindak sebaliknya akan berakibat buruk'' '''21''' Dipun weruh iya ing kawulanipun, kalawan wekasanira, puniku dipunkalingling, ana ala dadi becik wekasanya. ''Pahamilah, baik awal maupun akhir. Perhatikan, ada yang tampak awalnya jelek namun pada akhirnya menjadi baik'' '''22''' Ewuh temen babo wong urip puniku, apan nora kena, kinira-kira ing budi, arang temen wijile basa raharja. ''Kehidupan memang repot karena tidak dapat diperkirakan, jarang sekali tindakan yang baik (wijil adalah isyarat pola tembang berikutnya)'' '''PUPUH X''' '''M I J I L''' '''01''' Poma kaki padha dipun eling, ing pituturingong, sira uga satriya arane, kudu anteng jatmika ing budi, luruh sarta wasis, samubarang tanduk. ''Harap kau ingat nasihatku ini, Nak. Engkau juga disebut sebagai kesatria, harus halus dan hening hatimu, lembut, dan cerdas dalam segala hal'' '''02''' Dipun nedya prawira ing batin, nanging aja katon, sasona yen durung masane, kekendelan aja wani manikis, wiweka ing batin, den samar ing semu. ''serta berusahalah utuk berani, namun jangan sampai terihat, bahkan jika belum waktunya jangan sampai keberanian itu kau perlihatkan, hati-hati, sabar, dan rahasiakan'' '''03''' Lawan densemu lawan den lungit, maneh wekasingong, aja kurang iya panrimane, yen wis tinitah dera Hyang Widhi, ing badan punika, pan wus pepancenipun. ''Melalui isyarat dengan cermat. Di samping itu, pesanku, jangan lupa bersyukur atas karunia Yang Mahakuasa dengan kodrat yang menyertaimu'' '''04''' Kang narima satitah Hyang Widhi, temah dadi awon, lan ana wong tan narima titahe, wekasane iku dadi becik, kawruhana ugi, aja selang surup. ''(meskipun demikian) ada orang yang tidak bersyukur malah bernasib baik, sedangkan orang yang bersyukur bernasib jelek. Pahamilah, jangan sampai kau keliru'' '''05''' Yen wong bodho datan nedya ugi, atakon tetiron, anarima titah ing bodhone, iku wong narima norabecik dene ingkang becik, wong narima iku. ''Jika ada orang bodoh tetapi tidak mau bertanya dan tidak manu menerima kodrat kebodohannya, itu tidak baik. Adapun yang baik adalah yang menerima dengan syukur'' '''06''' Kaya upamane wong angabdi, marang sing Sang Katong, lawas-lawas ketekan sedyane, dadi mantri utawa bupati, miwah saliyaneng, ing tyas kang panuju. ''Seperi orang yang mengabdi kepada raja, lama-kelamaan akan terlihat kemampuannya, (akhirnya) diangkat sebagai menteri atau bupati atau tercapai seluruh keinginannya'' '''07''' Nuli narima tyasing batin, tan mengeng ing Katong, rumasa ing kani matane, sihing gusti tumeking nak rabi, wong narima becik kang mangkono iku. ''Kemudian bersyukur secara lahir dan batin dengan tidak menolak perintah rajakarena merasa bahwa semua yang diterimanya sampai ke anak istri adalah atas kasih sayang raja. Orang yang bersyukur seperti itu baik.'' '''08''' Nanging arang iya wong saiki, kang kaya mangkono, Kang wus kaprah iyo salawase, yen wis ana lungguhe sathithik, apan nuli lali, ing wiwitanipun. ''Namun sangat jarang orang jaman sekarang orang seperti itu. Yang sering terjadi adalah sal sudah memiliki kedukukan meskipun kecil akan melupakan asal-usulnya'' '''09''' Pangrasane duweke pribadi, sabarang kang kanggo, datan eling ing mula mulane, witing sugih sangkane amukti, panrimaning ati, kaya anggone nemu. ''Perasaanya miliknya itu hasil pribadi, semua benda yang dipergunakan tidak diingat asal-usul bagaimana ia menjadi kaya, bahkan dikiranya diperoleh begitu saja seperti hasil nemu'' '''10''' Tan ngrasa kamurahaning Widdhi, jalaran Sang Katong, jaman mengko ya iku mulane, arane turun wong lumakyeng kardi, tyase tan saririh, kasusu ing angkuh. ''Tidak merasa atas kemurahan Yang Mahakuasa itu berkat kasih sayang raja. Itulah sebabnya jaman sekarang jarang orang yang mewariskan kedudukan (kepada keluarganya) karena ia tidak sabar, tergesa-gesa, dan sombong'' '''11''' Arang nedya males sihing Gusti, Gustine Sang Katong, lan iya ing kabehing batine, nora nedya narimeng Hyang Widdhi, iku wong tan wruh ing, kanikmatanipun. ''Jarang orang yang berkeinginan untuk membalas kasih sayang raja, raja dari segala raja. Dalam batinnya tidak bersyukur atas anugrah Yang Mahakuasa, (orang seperti itu) tidak merasakan kenikmatan'' '''12''' Yeku wong kurang narima ugi, luwih saka awon, barang gawe aja age-age, anganggoa sabar rereh ririh, dadi barang kardi, resik tur rahayu. ''Atau orang yang tidak tahu bereterima kasih (menyebabkan segalanya) menjadi buruk. Jangan tergesa-gesa dan selalu bertindak sabar, tenang, dan cermat sehingga pekerjaan menjadi baik dan mendatangkan kenikmatan'' '''13''' Uwis pinter nanging iku maksih, nggonira ngupados, undhaking ing kapinterane, lan undhake kawruh ingkang yekti, durung marem batin lamun durung tutug. ''Ada pula orang yang sudah pandai namun masih mencari kepandaian yang melebihi kepandaian dan pengetahuannya, ia belum merasa puas jika belum sempurna'' '''14''' Ing pangawruh kang densenengi, kang wus sem ing batos, miwah ing kapinteran wus dene, samubarang pakaryan wus enting, nora nana lali, kabeh wus kawengku ''Pengetahuan yang dia senangi dan sudah tertanam di dalam batin, segala pekerjaan sudah mampu ia lakukan, tidak ada yang terlupakan, semuanya sudah ia kerjakan'' '''15''' Lan maninge babo dipun eling, ing pituturingong, sira uga padha ngempek-empek, iya marang kang jumeneng Aji, ing lair myang batin, den ngarsa kawengku. ''Dan lagi, ingatlah nasihatku. Kalian semua bernaung pada raja. Oleh karenanya, merasalah secara lahir dan batin'' '''16''' Kang jumeneng nata ambawani, wus karseng Hyang Manon, wajib padha wedi lan batine, aja mamang parintahing Aji, nadyan enom ugi, lamun dadi Ratu. ''Bahwa yang menjadi raja memerintah Negara,itu merupakan kehendak Yang Mahatahu, oleh karenanya,jangan ragukan perintahnya. Meskipun masih muda namun menjadi raja'' '''17''' Nora kena iya den waoni, parentahing Katong, dhasar Ratu abener prentahe, kaya priye nggonira sumingkir, yen tan anglakoni, pasti tan rahayu. ''Tidak boleh dicela. Perintah raja adalah benar adanya, maka bagaimanapun mau menghindar dan tidak menjalankan perintahnya pasti tidak akan membawa kebajikan'' '''18''' Krana ingkang kaprah mansa iki, anggone angrengkoh, tan rumangsa lamun ngempek empek, ing batine datan nedya eling, kamuktene ugi, ngendi sangkanipun. ''Yang lumrah di masa kini adah mendaku, tidak merasa dirinya bernaung, bahkan dalam hatinya tidak mau mengingat asa-usul (kemuliaan itu)'' '''19''' Lamun eling jalarane mukti, pasthine tan ngrengkoh, saka durung bisa ngrasakake, ing pitutur engkang dingin-dingin, sarta tan praduli, wuruking wong sepuh. ''Jika ingat asal-usul kemuliaan itu, pasti ia tidak akan sombong. (hal itu terjadi) karena ia belum dapat memahani nasihat orang terdahulu dan tidak perduli nasihat orang tua'' '''20''' Ing dadine barang tindak iki, arang ingkang tanggon, saking durung ana landhesane, pan nganggo karsane pribadi, ngawag barang kardi, dadi tanpa dhapur. ''Sehingga segala tindakannya jarang yang kokoh karena belum memiliki dasar dan menurutkan kehendak pribadi, ngawur, dan tanpa aturan'' '''21''' Mulanipun wekasingsun kaki, den kerep tetakon, aja isin ngatokken bodhone, saking bodho witing pinter kaki, mung Nabi kakasih, pinter tanpa wuruk. ''Oleh karena itu nasihatku, Nak, rajinlah bertanya, angan malu menampakkan kebodohan, kepandaian itu berawal dari kebodohan, Nak. Hanya Nabi terkasih yang pandai tanpa berguru'' '''22''' Sabakdane datan ana maning, pinter tanpa tetakon, pan wus lumrahing wong urip kiye, mulane wong anom den taberi, angupaya ngelmi, dadya pikukuh. ''Sesudah itu tidak ada lagi (orang) yang pandai tanpa bertanya. Bukankan sudah lazim kehidupan jaman sekarangbahwa kepandaian diperoleh karena bertanya. Oleh karena itu, orang muda rajinlah mencari ilmu sebagai pegangan'' '''23''' Driyanira dadya tetali, ing tyas dimen adoh, akeh ati ingkang ala kiye, nadyan lali pan tumuli eling, yen wong kang wus ngelmi, kang banget tuwajuh ''Inderamu jadikan sebagai ikatan jiwa yang kuat agar kehidupanmu dijauhkan dari kejahatan. Bagi orang yang berilmu dengan sempurna, meskipun lupa, ia akan segera ingat'' '''24''' Kacek uga ingkang tanpa ngelmi, sabarange kaot, ngelmi iku dene kangge, saben dina gurokena dhingin, pan sarengat ugi,parabot kang parlu. ''Berbeda halnya dengan orang yang tidak berilmu, segalanya berbeda. Gunakan ilmu dan asahlah setiap hari. Bukankan syariat juga merupakan kewajiban?'' '''25''' Ngelmu sarengatpuniku dadi, wewadhah kang sayektos, kawruhana kawengkune kabeh, kang sarengat, kang lair myang batin, mulane den sami, brangtaa ing ngelmu. ''Inderamu jadikan sebagai ikatan jiwa yang kuat agar kehidupanmu dijauhkan dari kejahatan. Bagi orang yang berilmu dengan sempurna, meskipun lupa, ia akan segera ingat (brangtaa merupakan isyarat pola tembang berikut, yaitu asmarandana)'' '''PUPUH XI''' '''ASMARANDANA''' '''01''' Padha netepana ugi, kabeh parentahing syara, terusna lair batine, salat limang wektu uga, tan kena tininggala, sapa tinggal dadi kupur, yen misih remen neng praja. ''Tetapkan juga seluruh perintah agama secara lahir batin. Sholat lima waktu tidak boleh kau tinggalkan. Barang siapa yang meninggalkan sholat akan menjadi kufur. Itupun jika kau masih mencintai kehidupan'' '''02''' Wiwitane badan iki, iya saking ing sarengat, anane Manusa kiya, rukune Islam lelima, tan kerja tininggala, pan iku parabot agung, mungguh uripe neng donya. ''Badan ini pun bermula dari syariat, begitupun adanya manusia. Kelima rukun Islam tidak boleh kau tinggalkan, bukankah itu semua perangkat yang mulia bagi kehidupan manusia di dunia'' '''03''' Kudu uga den lakoni, rukun lelima punika, apantosa kuwasane, ning aja tan linakwan, sapa tan ngalakanana, datan wurung nemu bebendu, mula padha estokena. ''Kelima rukun Islam itu harus kau laksanakan semampumu, namun jangan sampai tidak kau laksanakan. Barang siapa yang tidak melaksanakan akan mendapatkan hukuman, karenanya laksanakan'' '''04''' Parentahira Hyang Widdhi, kang dhawuh marang Nabiu’ullah, ing Dalil Khadis enggone, aja padha sembrana, rasakna den karasa, Dalil Khadis rasanipun, dimene padhang tyasira. ''Segala perintah Yang Mahakuasa, sebagaimana yang disabdakan Nabiullah, dalam dalil dan hadits, sangan sembarangan, rasakan sampai kau merasakan. Camkan betrul-betul makna dalil dan hadits agar menerangi hatimu'' '''05''' Nora gampang wong ngaurip, yen tan weruh uripira, uripe padha lan kebo, angur kebo dagingira, khalal lamun pinangan, yen manungsa dagingipun, pinangan pastine kharam. ''Tidak mudah dalam menjalani kehidupan jika kau tidak mengetahui hidupmu. Orang demikian seperti kerbau, bahkan kerbau masih lebih baik karena dagingnya halal dimakan, tetapi daging manusia itu pasti haram untuk dimakan'' '''06''' Poma-poma wekas mami, anak putu aja lena, aja katungkul uripe, lan aja duwe kareman, banget paes neng dunya, siang dalu dipun emut, wong urip manggih antaka. ''Perhatikan sungguh-sungguh nasihatku, anak cucu jangan terlena, jangan terlalu ingin memiliki perhiasan dunia. Siang malam ingatlah, bahwa orang yang hidup akan menemui kematian'' '''07''' Lawan aja angkuh bengis, lengus lanas calak lancang, langar ladak sumalonong, aja ngidak aja ngepak, lan aja siya-siya, aja jahil dhemen padu, lan aja para wadulan. ''Dan juga jangan kau bengis, angkuh, mudah tersinggung, pemarah, bermulut lancing, tidak tahu tata karma galak, dan merendahkan orang lain, gemar bertengkar, dan suka mengadu'' '''08''' Kang kanggo ing masa iku, priyayi nom kang den gulang, kaya kang wus muni kowe, kudu lumaku kajinan, pan nora nganggo murwat, lunga mlaku kudhung sarung, lumaku den dhodhokana. ''Untuk masa sekarang, para priyayi muda biasa melakukan perbuatan seperti itu, berjalan pun tidak dihormati karena tidak menggunakan pertimbangan, berjalan pun dengan berkerudung sarung agar tidak dikenali'' '''09''' Ngandelaken satriyane, lamun ngatrah dinodokan, anganggoa jejeran, yen niyat lumaku namur, aja ndodokaken manusa ''Perbuatan semacam itu tidak baik. Dapat dikatakan sebagai kesatria yang tidak tahu adat dan hanya mengandalkan kesatriaannya. Kalaupun ingin menyamar, jangan menyamar sebagai orang lain'' '''10''' Iku poma dipuneling, kaki marang ptituturingwang, kang wus muni buri kuwe, yen ana ingkang nganggoa, cawangan wong mblasar, saking nora ngrungu tutur, lebur tan dadi dandanan ''Sesunguh-sungguhnya, ankku, ingatlah pesanku ini. Jika ada yang melakukannya, maka ia menjadi orang yang tidak tahu aturan karena tidak mendengarkan nasihat sehingga hancur tidak membawa manfaat'' '''11''' Barang gawe dipuneling, nganggoa tepa sarira, aparentah sabenere, aja ambak kumawawa, amrih denwedenana. Dene ta kang wus linuhung, nggone mengku marang bala ''Segala perbuatan hendaknya diukur dengan diri sendiri. Berikan perintah berdasarkan kemampuannya, jangan mentangmentang berkuasa agar ditakuti. Bagi orang yang sempurna dalam memerintahkan bawahan'' '''12''' Prih wedi sarta asih, ggone mengku marang bala, den weruhana gawene, den bias aminta-minta, karyane wadyanira, ing salungguh-lungguhipun, ana karyane priyangga ''Berupaya agar segan dan hormat, dalam memerintah bawahan, tunjukan apa yang harus dikerjakan, jelaskan pekerjaan menurut tugas dan tanggung jawabnya masing-masing'' '''13''' Sarta weruhana ing becik, gantungana ing patrapan, darapon pethel karyane, dimene aja sembrana, denya nglakoni karya, ywa dumeh asih sireku, yen leleda patrapana ''Serta tunjukan pada hal-hal yang baik, berikan sanksi agar rajin dan tidak sembarangan dalam melakukan pekerjaan. Sekalipun engkau sayangi, jika ia teledor, jatuhkan hukuman'' '''14''' Iku uga dipun eling, kalamun mulyaning praja, mufa’ati mring wong akeh, ing rina wengi tan pegat, nenedha mring Pangeran, luluse kraton Sang Prabu, miwah arjaning negara. ''Itu juga harus kau ingat, jika Negara sejahtera akan memberikan manfaat terhadap orang banyak. Siang dan malam jangan sampai putus memohon kepada Gusti Allah agar merestui raja dan ketentraman negara'' '''15''' Iku wewalesing batin, mungguh wong suwiteng Nata, ing lair setya tuhu, kalawan nyandhang ing karsa, badan datan nglenggana, ing siyang dalu pan katur, atur pati uripira. ''Demikian itu balas budi secara batin bagi orang yang mengabdi kepada raja, secara lahir setia dan menanti perintah raja, dirinya dan hidup matinya ia pasrahkan, siang maupun malam'' '''16''' Gumantung karsaning Gusti, iku traping wadya setiya, nora kaya jaman mangke, yen wus antuk palungguhan, trape kaya wong dagang, ngetung tuna bathinipun, ing tyas datan pangrasa. ''Bergantung pada kehendak raja itulah sikap bawahan yang setia, tidak seperti jaman sekarang, jika sudah mendapatkan kedudukan, tingkahnya sperti pedagang, yang diperhitungkan hanyalah untung dan rugi, di hatinya tidak merasa'' '''17''' Awite dadi priyayi, sapa kang gawe ing sira, tan weling ing wiwitane, amung weruh ing witira, dadine saking ruba, mulane ing batinipun, pangetunge lir wong dagang. ''Bagaimana awalnya sehingga menjadi pembesar, siapa yang menjadikanmu demikian,sekalipun tak mengingat pada asal usulnya, pasti dalam hatinya ia tahu mulainya. Ia mejadi pejabat karena suap, maka perhitungannya seperti berdagang'' '''18''' Mung mikir gelise mulih, rerubanira duk dadya, ing rina wengi ciptane, kepriye lamun bisaa, males sihing bandara, lungguhe lawan tinuku, tan wurung angrusak desa. ''Yang dipikirkan hanya sesegera mungkin kembali modal. Jika demikian, bagaimana ia dapat membalas kebaikan majikannya karena kedudukannya diperoleh dari hasil membeli sehingga ia berani merusak desa'' '''19''' Pamrihe gelise bathi, nadyan besuk pinocota, picisku sok wusa mulih, kepriye lamun tataa, polahe salang tunjang, padha kaya wong bebruwun, tan ngetung duga prayoga. ''Dengan harapan segera mendapatkan untun, g sekalipun besok dipecat uangku sudah kembali. Bagaimana mungkin dapat tertib karena perbuatannya tidak pantas, seperti orang jahat yang tidak memperhitungakn kebaikan dan nalar'' '''20''' Poma padha dipun eling, nganggo syukur lawan lila, nrimaa ing pepancene, lan aja amrih sarama, mring sedya nandhang karya, lan padha amriha iku, harjane kang desa-desa. ''Oleh karena itu ngatlah. Bersyukurlah jangan kau lupakan. Terimalah keharusan dan jangan mengharapkan suap dari bawahan yang melaksanakan tugas, sebaliknya berusahalah untuk menyejahterakan desa-desa'' '''21''' Wong desa pan aja ngesthi, anggone anambut karya, sesawah miwah tegale, nggaru maluku tetapa, aja den owah dimene, tulus nenandur jagung, pari kapas lawan jarak. ''Orang-orang desa jangan sampai kesulitan dalam mengarap lading, bekerja, bersawah, bertani, dan membajak, jangan kau ganggu agar mereka dapat terus menanamjagung, padi, kapas, dan jarak'' '''22''' Yen desa akeh wongneki, ingkang bathi pasthisira, wetune pajeg undhake, dipun reh pamrihira, aja kongsi rekasa, kang wani kalah rumuhun, beya kurang paringana. ''Jika desa banyak penduduknya, yang neruntung tentu engkau, karena mendapatkan pajak yang lebih. Oleh karena itu hati-hatilah dalam mengatur jangan sampai menyusahkan, biarlah mengalah dulu, jika kurang biaya, berilah'' '''23''' Kapriye gemahing bumi, sakehe kang desa-desa, salih bekel pendhak epon, pametuhe jung sacacah, bektine karobelah, temahan desane suwung, priyayi jaga pocotan ''Namun bagaimana bumi dapat tentram jika pemimpinnya berganti setiap hari Pon. Tanah satu jung diambil upeti seratus lima puluh sehingga desa kosong karena berganti-ganti pemimpin'' '''24''' Poma aja anglakoni, kaya pikir kang mangkono, satemah lingsem dadine, den sami angestakena, mring pitutur kang arja, nora cacad alanipun, wong nglakoni kebecikan. ''Sesungguh-sungguhnya jangan ada yang melakukan perbuatan itu sebab pada akhirnya akan mempermalukan dirimu. Patuhilah nasihat yang member kesejahteraan karena tidak ada jeleknya menjalankan kebaikan'' '''25''' Nonoman ing mengko iki, yen dituturi raharja, arang ingkang ngrungokake, sinamur bari sembrana, ewuh yen nuruta, malah mudhar pitutur, pangrasane pan wus wignya. ''Para pemuda zaman sekarang ini jika dinasihati baik-baik jarang ada yang mendengarkan seraya bercanda dan tidak ada yang meniru bahkan ganti menasihati karena merasa sudah tahu'' '''26''' Aja na mangkono ugi, yen ana wong kang carita, rungokena saunine, ingkang becik sireng gawa,bawungen ingkang ala, anggiten sajroning kalbu, ywa nganggo budi nonoman. ''Jangan ada yang bersikap seperti itu. Jika ada yang sedang bercerita dengarkan sesuai dengan apa yang dikatakan, yang baik kau ambil, yang tidak baik kau buang. Semua itu camkan dalam hatimu, jangan biasakan bertindak sebagai pemuda (nonoman merupakan isyarat pola tembang berikut, yaitu sinom).'' '''PUPUH XII''' '''S I N O M''' '''01''' Ambeke kang wus utama, tan ngendhak gunaning jalmi, amiguna ing aguna, sasolahe kudu bathi, pintere den alingi, bodhone didokok ngayun, pamrihe den inaa, mring padha padhaning jalmi, suka bungah den ina sapadha-padha. ''Perilaku orang yang telah mencapai tataran sempurna tidak akan membatasi atau mencela kepandaian orang lain, kepandaiannya disembunyikan sedangkan kebodohannya ditampilkan agar dihina, jangan sampai ada yang menyebutnya pandai, ia merasa bahagia jika ada yang menghinanya'' '''02''' Ingsun uga tan mangkana, balilu kang sun alingi, kabisan sun dokok ngarsa, isin menek den arani, balilune angluwihi, nanging tenanipun cubluk, suprandene jroning tyas, lumaku ingaran wasis, tanpa ngrasa prandene sugih carita. ''Aku pun tidak begitu, kebodohankulah yang aku tutupi dan kepandaianku yang aku kedepankan karena malu jika disebut bodoh oleh orang lain, padahal aku bodoh namun ingin disebut pandai sehingga tanpa sadar (aku) banyak bercerita bohong'' '''03''' Tur ta duk masihe bocah, akeh temen kang nuruti, lakune wong kuna-kuna, lelabetan kang abecik, miwah carita ugi, kang kajaba saking embuk, iku kang aran kojah, suprandene ingsun iki, teka nora nana undaking kabisan. ''Padahal ketika aku masih kecil banyak yang bercerita tentang perilaku orang jaman dulu mengenai pengabdian yang baik serta cerita, termasuk cerita yang tidak benar adanya yang disebut dongeng, meskipun demikian, kepandaianku tidaklah bertambah'' '''04''' Carita nggonsun nenular, wong tuwa kang momong dingin, akeh kang padha cerita, sun rungokna rina wengi, samengko isih eling, sawise diwasa ingsun, bapa kang paring wulang, miwah ibu mituturi, tatakrama ing pratingkah karaharjan. ''Adapun cerita yang kuberikan ini kuturunkandari orang tua yang mengasuhku dulu, banyak cerita yang kudengarkan baik siang maupun malam sampai sekarang masih aku ingat. Setelah aku dewasa, ayah yang memberiku nasihat, sedangkan ibu yang mengingatkan tentang tata karma dan tingkah laku kebaikan'' '''05''' Nanging padha estokana, pitutur kang muni tulis, yen sira nedya raharja, anggone pitutur iki, nggoningsun ngeling-eling, pitutur wong sepuh-sepuh, mugi padha bisa, anganggo pitutur iki, ambrekati wuruke wong tuwa-tuwa. ''Namun turitilah nasihat yang tertulis ini, jika kau menghendaki keselamatan, laksanakan nasihat yang kuingat dari tetua, mudah-mudahan kalian dapat melaksanakan nasihat ini, sebab ajaran orang tua akan membawa berkah'' '''06''' Lan aja nalimpang madha, mring leluhur dhingin dhingin, satindake den kawruhan, ngurangi dhahar lan guling, nggone ambanting dhiri, amasuh sariranipun, temene kang sinedya, mungguh wong nedheng Hyang Widdhi, lamun temen lawas enggale tinekan. ''Dan jangan ada yang berani mencela leluhur. Pahami laku berupa mengurangi makan dan tidur dengan cara ‘menyakiti’ diri untuk membersihkan diri sehingga akhirnya tercapai segala yang diinginkan. Adapun orang yang memohon kepada Yang Mahakuasa, cepat atau lambat akan dikabulkan jika sungguh-sungguh.'' '''07''' Hyang sukma pan sipat murah, njurungi kajating dasih, ingkang temen tinemenan, pan iku ujare Dalil, nyatane ana ugi, nenggih Ki Ageng Tarub, wiwitira nenedha, tan pedhot tumekeng siwi, wayah buyut canggah warenge kang tampa. ''Bukankah Yang Mahamulia itu memiliki sifat Mama Pemurah yang mengabulkan segala keinginan yang sungguh-sunguh. Bukankah demikian yang dikatakan hadits. Buktinya juga ada. Ki Ageng Tarub tak henti-hentinya memohon sehingga anak, cucu, buyut, canggah, wareng ikut mewarisinya'' '''08''' Panembahan senopatya, kang jumeneng ing Matawis, iku barang masa dhawuh, inggih ingkang Hyang Widdhi, saturune lestari, saking berkahing leluhur, mrih tulusing nugraha, ingkang keri keri iki, wajib uga niruwa lelakonira. ''Panembahan Senopati yang memerintah di Mataram pun berkesesuaian dengan dengan anugrah Yang Mahaesa keturunasnnya berkuasa turun temurun dari berkah leluhur . agar berkahmu lestari, seyogianya kau ikuti laku'' '''09''' Mring leluhur kina-kina, nggonira amati dhiri, iyasa kuwatanira, sakuwatira nglakoni, cegah turu sathithik, lan nyudaa dhaharipun, paribara bisaa, kaya ingkang dingin dingin, aniruwa sapretelon saprapatan. ''Para leluhur jaman dulu. ‘Menyiksa diri sudah barang tentu semampumu, semampu kau melaksanakannya. Kurangi sedikit tidur dan makanmu. Tidak perlu meniru seluruhnya perilaku leluhur, sepertiganya atau seperempat saja sudah cukup'' '''10''' Pan ana silih bebasan, padha sinauwa ugi, lara sajroning kapenak, lan suka sajroning prihatin, lawan ingkang prihatin, mana suka ing jronipun, iku den sinauwa, lan mati sajroning urip, ingkang kuna pan mangkono kang den gulang. ''Bukankah ada peribahasa ‘belajarlah dalam nikmat, sakit dalam sehat, senang dalam penderitaan, prihatin dalam kesukaan, dan matilah dalam hidup. Begitulah laku orang jaman dulu'' '''11''' Pamore gusti kawula, punika ingkang sayekti, dadine socaludira, iku den waspada ugi, gampange ta kaki, tembaga lan emas iku, linebur ing dahana, luluh awor dadi siji, mari nama tembaga tuwin kencana. ''Perhatikan pula manunggaling kawula gusti yangsesungguh-sungguhnya bagai sotyaludira (roh suci). Secara sederhana, Anakku, emas dan tembaga itu lebur dalam api, bercampur menjadi satu, hilanglah nama tembaga dan emasnya'' '''12''' Yen aranana kencana, dene wus awor tembagi, yen aranana tembaga, wus kaworan kancanedi, milanya den westani, aran suwasa punika, pamore mas tembaga, mulane namane salin, lan rupane sayekti yen warna beda. ''Jika dinamakan emas sudah bercampur tembaga, jika disebut tembaga sudah bercampur dengan emas, oleh karenanya disebutlak suasa yang merupakan campuran mas dan tembaga. Adapun namanya berubah karena warna dan wujudya berubah'' '''13''' Cahya abang tuntung jenar, puniku suwasa murni, kalamun gawe suwasa, tembaga kang nora becik, pambesate tan resik, utawa nom emasipun, iku dipunpandhinga, sorote pasthi tan sami, pan suwasa bubul arane punika. ''Suasa murni berwarna merah kekuning-kuningan . jika membuat suasa dengan tembaga yang tidak baik, pegolahannya tidak bersih, atau masnya muda, maka tidak akan bercahaya, namanya pun suasa bubul'' '''14''' Yen sira karya suwasana, darapon dadine becik, amilihana tembaga, oliha tembaga prusi, biresora kang resik, sarta masira kang sepuh, resik tan kawoworan, dhasar sari pasti dadi, iku kena ingaranan suwasa mulya. ''Jika kau ingin membuat suasa yang baik, pilihlah tembaga yang baik, syukur-syukur jika mendapatkan tembaga prusi, diolah dengan bersih, emas tua dengan dasar sari yang tidak tercampuri, hasilnya adalah suasa mulia'' '''15''' Puniku mapan upama, tepane badan puniki, lamun karsa ngawruhana, pamore kawula Gusti, sayekti kudu resik, aja katempelan napsu, luwamah lan amarah, sarta suci lahir batin, pedimene apan sarira tunggal. ''Itu hanyalah sebuah perumpamaan sebagai ukuran badan ini. Jika kau ingin memahami manunggaling kawula gusti, sesungguhnya harus bersih, jangan terhinggapi nafsu lawamah dan nafsu amarah, serta suci lahir batin agar jiwamu hening'' '''16''' Lamun mangkonoa, sayektine nora dadi, mungguh ilmu kang sanyata, nora kena den sasabi, ewoh gampang sayekti, punika wong darbe kawruh, gampang yen winicara, angel yen durung marengi, ing wetune binuka jroning wardaya. ''Jika tidak demikian, yakinlah tidak akan terjadi. Mempelajari ilmu yang sejati didak boleh diduakan. Bagi yang belum memperoleh pengetahuan memang repot jika tidak sungguh-sunguh. Mudah berbicara namun sulit jika belum terbuka'' '''17''' Nanging ta sabarang karya, kang kinira dadi becik, pantes yen tinalatenan, lawas-lawas bok pinanggih, den mantep ing jro ngati, ngimanken tuduhing guru, aja uga bosenan, kalamun arsa udani, apan ana dalile kang wus kalawan. ''Namun demikian, segala hal yang diperkirakan baik, itu layak jika kau tekuni, lama-kelamaan juga akan kau temukan dan menetap dalam hatimu. Yakini petunjuk guru, jangan cepat bosan jika hendak mencapai kemuliaan karena memang demikianlah hukum yang sudah tertuang dalam dalil'' '''18''' Marang leluhur sedaya, nggone nenedha mring Widhi, bisaa ambabonana, dadi ugere rat Jawi, saking telateneki, nggone katiban wahyu, ing mula mulanira, lakune leluhur dingin, andhap asor anggone anamur lampah. ''Seluruh leluhur jaman dulu dalam memohon kepada Yang Mahakuasa agar dapat menguasai Negara dan menjadi pusat tanah Jawa diperolehnya melalui wahyu karena mereka rendah hati dalam melaksanakan laku'' '''19''' Tampane nganggo alingan, pan padha alaku tani, iku kang kinaryo sasap, pamriha aja katawis, jub rina lawan kabir, sumungah ingkang den singkur, lan endi kang kanggonan, wahyune karaton Jawi, tinampelan anggape pan kumawula. ''Laku dilaksanakan secara diam-diam sambil bertani. Sikap seperti itu dilakukan agar tidak kentara serta bersikap tidak menyombongkan kemampuan diri bahkan mau mengabdi kepada siapapun yang memperoleh wahyu keraton jawa.'' '''20''' Punika laku utama, tumindak sarto kekaler, nora ngatingalke lampah, wadine kang den alingi, panedyane ing batin, pan jero pangarahipun, asore ngemurasa, prayoga tiniru ugi, anak putu aja ana ninggal lanjaran. ''(penyamaran) Itulah laku yang utama, tidak menampakkan bahwa ia sedang menjalankan laku, sehingga yang disamarkan itu merupakan cita-cita tersembunyi dalam hati, jauh dikejar karena di situlah manungaling kawula gusti mencapai kedalaman. Hal demikian baik jika ditiru, Anak cucuku agar tidak kehilangan keturunan'' '''21''' Lan maning ana wasiyat, prasapa kang dingin dingin, wajib padha kawruhana, anak putu ingkang kari, lan aja na kang wani, nerak wewaleripun, marang leluhur padha, kang minulyakaken ing Widdhi, muga-muga mufaatana ing darah. ''Dan ada lagi wasiat berupa tabu yang terucap pada jaman dulu. Wajib kau ketahui sebagai anak cucu yang terakhir, dan jangan ada yang berani melanggar tabu leluhur yang dimuliakan oleh Yang Mahaesa. Mudah-mudahan bermanfaat bagi keluarga besar'' '''22''' Wiwitan ingkang prasapa, Ki Ageng Tarup memaling, ing satedhak turunira, tan linilan nganggo keris, miwah waos tan keni, kang awak waja puniku, lembu tan kena dhahar, daginge pan nora keni, anginguwa marang wong wadon tan kena. ''Yang pertama kali mengucapkan tabu adalah Ki Ageng Tarub. Ia berpesan agar keturunannya tidak mengenakan keris dan tumbak yang terbuat dari baja, tidak boleh makan daging sapi, dan tidak boleh memelihara abdi perempuan wandan'' '''23''' Dene Ki ageng Sela, prasape ingkang tan keni, ing satedhak turunira, nyamping cindhe den waleri, kapindhone tan keni, ing ngarepan nandur waluh, wohe tan kena dhahar, Panembahan Senopati, ingalaga punika ingkang prasapa. ''Adapun Ki Ageng Sela mengucapkan tabu, bahwa keturunannya tidak diperbolehkan berkain cindai, tidak diperbolehkan menanam labu di depan rumah dan tidak boleh memakan buahnya. Panembahan Senapati Ingalaga mengucapkan tabu'' '''24''' Ingkang tedhak turunira, mapan nora den lilani, anitiha kuda napas, lan malih dipun waleri, yen nungganga turangga, kang kakoncen surinipun, dhahar ngungkurken lawang, wuri tan ana nunggoni, dipun emut punika mesthitan kena. ''Bahwa keturunannya tidak diperkenankan mengendarai kda berwarna abu-abu kekuning-kuningan dan dilarang menunggang kuda yang surainya dikepang, makan membelakangi pintu kecuali di belakangnya ada yang menjaga. Ingatlah dan jangan ada yang melanggar itu'' '''25''' Jeng Sultan Agung Mataram, apan nora anglilani, mring tedhake yen nitiha, kapal bendana yen jurit, nganggo waos tan keni, lamun linandheyan wregu, datan ingaken darah, yen tan bisa nembang kawi, pan prayoga satedake sinauwa. ''Kanjeng Sultan Agung Mataram mengucapkan tabu bahwa keturunannya tidak diperkenankan menunggang kyda yang rewel jika diajak bertempur, tidak memperkenankan tumbak ang bergagang kayu wregu vserta tidak akan diakui sebagai keturunan (Mataram) jika tidak dapat membaca tembang kawi dan mengharuskan belajar tembang kawi'' '''26''' Jeng Sunan Pakubuwana, kang jumeneng ing Samawis, kondur madek ing Kartasura, prasapanira anenggih, tan linilan anitih, dipangga saturunipun, Sunan Prabu Mangkurat, waler mring saturunreki, tan rinilan ujung astana ing Betah. ''Kanjeng Sunan Pakubuwana yang dilantik di Semarang kemudian berkuasa di Kartasura mengucapkan tabu bahwa keturunannya tidak diperbolehkan menunggang gajah. Sunan Prabu Amangkurat mengucapkan tabu bahwa keturunannya dilarang berziarah ke makam Butuh'' '''27''' Lawan tan kena nganggowa, dhuwung sarungan tan mawi, kandelan yen nitih kuda, kabeh aja na kang lali, lawan aja nggogampil, puniku prasapanipun, nenggih Kang jeng Susunan, Pakubuwana ping kalih, mring satedhak turunira linarangan. ''Jika sedang menungang kuda tidak boleh menyandangkeris tanpa pendhok. Janganlah kau meremehkan tabu-tabu di atas. Adapun Kanjeng Susuhunan Pakubuwana II mengucapkan tabu bahwa keturunannya dilarang'' '''28''' Dhahar apyun nora kena, sinerat tan den lilani, nadyan nguntal linarangan, sapa kang padha nglakoni, narajang waler iki, pan kongsi kalebon apyun, pasti keneng prasapa, linabakken tedhakneki, Kanjeng Sunan ingkang sumare Nglawiyan. ''Madat, baik dihisap maupun dimakan. Barang siapa melanggar tabu dengan madat akan dikeluarkan dari daftar keturunan Kanjeng Sunan yang dimakamkan di Laweyan'' '''29''' Prasapa Kangjeng Susunan, Pakubuwana kaping tri, mring satedhak turunira, apan nora den lilani, agawe andel ugi, wong sejen ing jinisipun, apan iku linarangan, anak putu wuri-wuri, poma aja wani anrajang prasapa. ''Adapun Kanjeng Susuhunan III mengucapkan tabu bahwa keturunannya tidak diperbolehkan mengangkat orang kepercayaan yang bukan berasal dari bangsa sejenis, serta anak cucu tidak diperkenankan melanggar larangan'' '''30''' Wonten waler kaliwatan, saking luhur dingin dingin, linarangan angumbaha, wana Krendhawahaneki, dene kang amaleri, Sang Danan Jaya rumuhun, lan malih winaleran, kabeh tedhak ing Matawis, yen dolana mring wana tan kena. ''Masih ada tabu leluhur ang terlewat, yaitu dilarang merambah Hutan Krendhawana. Adapun yang mengucapkan tabu tersebut adalah Dananjaya. Ada lagi tabu bagi keturunan Mataram, yaitu tidak diperkenankan bermain-main di hutan atau rawa-rawa'' '''31''' Dene sesirikanira, yen tedhak ing Demak nenggih, mangangge wulung tan kena, ana kang nyenyirik malih, bebet lonthang tan keni, yeku yen tedhak Madiyun, lan payung dadaan abang, tedhak Madura tan keni, yen nganggowa bebathikan parang rusak. ''Adapun tabu bagi keturunan Demak adalah mengenakan pakaian berwarna ungu, tabu keturunan Madiun adalah kain panjang luntang dan paying berhias merah, tabu keturunan Madura adalah mengenakan batik bermotif parang rusak'' '''32''' Yen tedhak Kudus tak kena, yen dhahara daging sapi, yen tedhak Sumenep iku, nora kena ajang piring, watu tan den lilani, lawan kidang ulamipun, tan kena yen dhahara, miwah lamun dhahar ugi, nora kena ajang godhong pelasa. ''Keturunan Kudus tidak boleh makan daging sapi, keturunan Sumenep tidak diperkenankan makan dengan piring batu, makan daging kijang, dan dilarang menggunakan daun plasa sebagai alas makan'' '''33''' Kabeh anak putu padha, eling-elingan ywa lali, prasapa kang kuna-kuna, wewaler leluhur nguni, estokna away lali, aja nganti nemu dudu, kalamun wani nerak, pasti tan manggih basuki, Sinom salin Girisa ingkang atampa. ''Semua abak cucu, camkan dan jangan lupa tabu zaman kuno warisan leluhur, patuhilah jangan sampai ada yang melanggar. Barang siapa berani melanggar pasti tidak akan selamat dan yang mendengar ini supaya giris (girisa merupakan isyarat pola tembang berikutnya, yaitu girisa)'' '''PUPUH XIII''' '''G I R I S A''' '''01''' Anak putu den estokna, warah wuruke pun bapa, aja na ingkang sembrana, marang wuruke wong tuwa, ing lair batin den bisa, anganggo wuruking bapa, ing tyas den padha santosa, teguhana jroning nala. ''Anak cucuku, turutilah nasihat ayahandamu, dan jangan ada yang meremehkan nasihat orang tua. Biasakan mendengar nasihat orang tua secara lahir batin, yakinlah dan teguhkan hatimu'' '''02''' Aja na kurang panrima, ing pepasthening sarira, yen saking Hyang Moha Mulya, kang nitahken badanira, lawan dipunawas padha, asor unggul waras lara, utawa beja cilaka, urip utawa antaka ''Jangan ada yang kurang bersyukur atas takdirmu, sebab takdir merupakan anugrah Yang Mahamulia yang menciptakan dirimu. Di samping itu, ketahuilah bahwa hina dan mulia, sehat dan sakit, bahagia dan celaka, serta hidup dan mati'' '''03''' Pan iku saking Hyang Suksma, miwah ta ing umurira ingkang cedhak, lan kang dawa, wus pinasthi ing Hyang Suksma, duraka yen maidowa, miwah yen kurang panrima, ing lokhilmahfut punika tulisane pan wus ana. ''Itu berasal dari Yang Mahasuci, demikian pula umurmu yang panjang atau pendek sudah ditakdirkan oleh Yang Mahasuci. Meskipun kau tidak percaya atau tidak menerimakannya, semua itu sudah tersurat dalam laukhil mahfudz'' '''04''' Iku padha kawruhana, sesikune badanira, aywa marang kang amurba, Kang Misesa, marang sira, yen sira durung uninga, prayoga atatakona, mring kang padha wruh ing ma’na, iku kang para ulama. ''Sebaiknya ketahuilah hukuman bagimu dari Yang Mahakuasa. Jika kau belum memahaminya, maka bertanyalah kepada yang sudah mengetahui maknanya, yaitu para alim ulama'' '''05''' Kang wus wruh rahsaning kitab, darapon sira weruha, wajib moka ing Hyang Suksma, wiwah wajibing kawula, lan mokale kawruhana, miwah ta ing tatakrama, sarengat dipunwaspada, batal kharam takokeno. ''Yang telah menyelami makna kitab agar engkau mengetahu apa yang dimaksud dengan sifat wajib dan mokal Yang Mahaesa serta wajib dan mokal makhluk. Demikian pula kau ketahu dank au tanyakan pula tata karma, syariat, batal, haram,'' '''06''' Sunat lan parlu punika, prabot kanggo saben dina, iku uga dipunpadhang, patakonira den terang, lan aja bosen jagongan, lawan kang para ulama, miwah wong kang sampun sampurna, kawruhe marang Hyang Suksma ''Sunah dan wajib yang menjadikan kelengkapan sehari-hari. Itupun pahami hakikatnya secara jelas. Pertanyaanmu hendaknya rinci dan jangan bosan untuk berbincang dengan para ulama serta orang yang telah sempurna pengetahuannya mengenai Yang Mahasuci'' '''07''' Tanapi ing tata karma, ing tindhak-tandhuking basa, kang tumiba marang nistha, tuwin kang tumibeng madya, lan kang tumba utama, iku sira takokena, marang kang para sujanma, miwah mring wong tuwa-tuwa ''Demikian pula perilaku tata karma dan pengguaan bahasa yang berkedudukan rendah, yang berkedudukan sedang, dan yang berkedudukan tinggi tanyakan pada para sarjana dan orang tua'' '''08''' Kang padha bisa micara, miwah wong kang ulah sastra, iku pantes takonana, bias padhang ing tyasira, ana kinarya gindhelan, pamuruke mring wong mudha, anuladha basaning sastra, utawa saking crita ''Yang bisa bicara dan olah sastra. Mereka itu pantas kau tanyai agar jiwamu terang serta ada yang dapat dijadikan pegangan karena caranya dalam menasihati orang muda menggunakandasar dengan memetik sastra atau cerita'' '''09''' Lawan den sregep amaca, sabrang caritanira, aja anampik wawacan, carita kang kuna-kuna, layang babad kawruhana, caritane luhirira, darapon sira weruha, lelakone wong prawira ''Serta rajinlah membaca segala macam cerita. Jangan memilih bacaan. Ketahui dan camkan cerita-cerita lama, babad, kisah leluhur, dan kisah para pahlawan'' '''10''' Miwah lakone padha, kang para wali sadaya, kang padha oleh nugraha, asale saking punapa, sara kang para satria, kang digedaya, lakune sira tirua, lelebetan kag utama ''Demikian pula kisah para wali yang memberoleh kanugrahan, bagaimana asal-muasalnya. Tirulak kesetiaan dan pengabdian utama para kesatria yang digdaya dalam perang'' '''11''' Nora susah amirungga, mungguh tindhaking satriya, carita kabeh pan ana, kang nistha lan kang utama, kang asor kang luhur padha, miwah lakuning nagara, pan kabeh ana carita, ala becik sira weruha ''Tidak perlu mengkhususkan pada perilaku kesatria, sebab segala cerita memiliki bagian yang hina danutama, ada yang hina dan ada yang agung. Demikian pula kehidupan suatu Negara, ada yang baik dan ada kisah yang jelek yang seyogianya kau ketahui'' '''12''' Yen during mangerti sira, caritane takokena, ya marang wong tuwa-tuwa, kang padha weruh ing carita, iku ingkang dadhi uga, undhaing pinteranira, nanging ta dipunelinga, sabarang kang kapiyarsa ''Jika kau belum mengetahui ceritanya, maka tanyakan pada orang-orang tua yang mengetahui cerita itu dengan harapan dapat menambah pengetahuanmu. Meskipun demikian, ingatlah semua cerita yang pernah kau dengar'' '''13''' Aja na tiru ing bapa, kalakuwane kang ala, banget tuna bodho mudha, ketul tan duwe graita, nanging anak putu padha, mugi Allah ambukaa, marang ing pitutur yogya, kabeh padha angestokena ''Jangan meniru perilaku buruh ayahandamu yang sedemikian bodoh, bebal, dan tidak punya perasaan, tetapi mudah-mudahan anak cucuku, Allah membukakan hatimu pada nasihat yang baik dan kalian semua mematuhinya'' '''14''' Marang pituturing bapa, muga padha kalakona, kabehpadha mituruta, panedhaningsun mring Suksma, lanang wadon selameta, manggiha suka raharja, ing dunya prapteng akirat, den dohna sangsara papa ''mudah-mudahan kalian melaksanakan dan mengikuti nasihat ayahandamu. Permohonanmu pada Yang Mahasuci, semoga kalian, baik laki-laki maupun perempuan memperoleh keselamatan dan kebahagiaan di dunia dan akhirat, serta dijauhkan dari kesulitan dan kesengsaraan'' '''15''' Olehe padha kekadhang, pada atut aruntuta, marang sadulure padha, suguha dunya barana, lan padha sugiha putra, pepeka jalu wanodya, kalawan maninge aja, nganti kapegatan tresna ''Rukunlah persaudaraan kalian, kaya harta dan banyak anak baik laki-laki maupun perempua, dan jangan sampai putus tali cinta kasih'' '''16''' Padha uga den pracaya, aja sumelang ing nala, kabeh pitutur punika, poma wahyuning Hyang Suksma kang dhawuh marang ing sira, jalarane saking bapa, Hyang Suksma paring nugraha, maring anakingsun padha ''Di samping itu percayalah danjangan ragu-ragu dalam hatimu terhadap semua nasihat ini. Anggaplah sebagai wahyu yang disabdakanYang Mahasuci kepadamu melalui ayahandamu. Semoga Yang Mahasuci member berkah kepada semua anakku'' '''17''' Den bias nampahi padha, mungguh sasmitaning Suksma ingkang padha marang sira, wineruhken becik ala, anyegah karepanira, kang marang panggawe ala, kang tumiba siya-siya, ya iku paring Hyang Suksma ''Semoga kalian dapat memahami tanda-tanda yang diberikan Yang Mahakuasa kepada kalian mengenai hal yang baik dan burukmencegah niatmu dari perbuatan buruk, mencegahmu untuk melakukan hal jahat yang membawamu ke kehinaan. Itulah berkat Yang Mahasuci'' '''18''' Paring peling marang sira, tinuduhken ing marga, kang bener kanggo kang uga, neng dunya ingkang sampurna, muga anak putu pada, bisa dadi tuladha, kabecikaning manusa, tinirua ing sujanma ''Memberikan peringatan padamu, juga menunjukkan jalan yang benar, dalam dunia yang sempurna, semoga seluruh anak cucu dapat menjadi surei teladan bagi kebaikan dan ditiru manusia'' '''19''' Sakehing wong kapengina, aniru ing solah bawa, marang anak putu padha, anggepe wedi asiha, kinalulutan ing bala, kedhepa saparentahnya, tulusa mukti wibawa, ing satedhak turunira ''Dan banyak yang ingin meniru perilaku ank cucuku mengenai sikap segan dan kasih, disayangi dan dituruti seluruh perintahnya oleh bawahan, abdikanlah seluruh kemuliaanmu hingga keturunanmu'' '''20''' Den dohna saking doraka, winantua ing nugraha, sakeh anak putu padha, ingkang ngimanaken uga, marang pituturing bapa, Allah anyembadanana, ing pandhonganingsun iya, ing tyasingsun wus rumasa ''Semoga dijauhkan dari segala dosa dan senantiasa diberkati dengan anugrah. Se,oga Allah mengabulkan permohonanku karena jiwak sudah merasa'' '''21''' Wakingsun umpama surya, lingsir kulon wayahira, pareking surupe uga, adoh marang timbulira, pira lawase neng dunya, kauripaning janma, masa nganti saatus warsa, uripe ana ing dunya ''Diriku ibarat matahari sudah condong ke barat, dekat waktu tenggelam, jauh dari waktu terbitnya. Seberapa lama hidupmu sebagai mausia, tidak akan sampai seratus tahun kehidypan manusia di dunia'' '''22''' Mulane sun muruk marang, kabeh paraputraningwang, suntulis sunwehi tembang, darapon padha rahaba, enggone padha amaca, ngrasakna carita, aja bosen den apalna, ing rina wengi elinga ''Oleh karenanya, aku mengajarkan kepada seluruh anakku, kutuliskan dalam bentuk tembang agar semua senang membaca, merasakan (manfaat) cerita, jangan sampai bosan dan hafalkan, ingatlah baik siang maupun malam'' '''23''' Lah muga padha tirua, kaya leluhure padha, sudira betah atapa, sarta waskitha ing nala, ing sampurnaning ngagesang, kang patitis tan amamang, iku ta panedhaningwang, muga ta kalampahana ''Mudah-mudahan kalian meniru para leluhur, prihatin, bijak dalam jiwa atas kesempurnaan hidup, cermat dan tidak ragu, itulah permohonanu, semoga dapat terlaksana'' '''24''' Titi tamating carita, serat wawaler ing putra, kang yasa Shri Maharaja, Pakubuwana Kaping Pat, karsane Shri Maharaja, ing galih panedhanira, kang amaca kang miyarsa, yen lali muga elinga ''Tamatlah cerita berupa nasihat bagi putraku. Yang menggubah adalah Shri Maharaja Pakubuwana ke IV. Harapan Shri Maharaja kepada yang membaca dan mendengar jika sedang lupa, ingatkanlah'' '''25''' Telase panuratira, Besar tunggal ping wolulas, Akad Pon, Dal sinengkalan, tata guna sabdeng raja, masasta windu Sancaya, pamujinireng kawula, ya Allah kang luwih wikan, obah osiking kawula ''Tamatnya yang tertulis ini pada Ahad Pon, delapan belas Besar, Dal Tahun 1735, mangsa kawolu, windu sancaya. Aku memuji Allah yang mengetahui segala gerak hidupku.ap'' == Aksara Jawa == {{Javanese script}} <pages index="Serat Wulangreh.pdf" from=4 to=48 /> == Pranala njaba== * [https://www.sastra.org/agama-dan-kepercayaan/wulang/1223-wulang-reh-pakubuwana-iv-1931-226 Wulang Rèh, Pakubuwana IV, 1931], sastra.org; pupuh pertama: pamêdhare wasitaning ati | ... | datan wruh yèn akèh ngèsêmi ... * [https://www.sastra.org/agama-dan-kepercayaan/wulang/1784-wulang-reh-pakubuwana-iv-1960-213 Wulang Rèh, Pakubuwana IV, 1960], sastra.org; pupuh pertama: pamêdhare wasitaning ati | ... | tan wruh lamun akèh ngèsêmi ... [[Kategori:Sastra Jawa]] [[Category:Macapat]] 6c4nrlqmrzykzq4z54oe4ewthwtl1zh 83008 83007 2026-11-02T12:54:35Z RaFaDa20631 199 83008 wikitext text/x-wiki {{versi |notes=''Serat Wulangreh'', kempalan tembang-tembang macapat anggitan dalem [[Author:Pakubuwana IV|Pakubuwana IV]]. Delok uga: [[w:Serat Wulangreh|artikel Wikipedia]].}} '''Aksara Jawa''' * [[ꦱꦁꦫꦠ꧀ꦮꦸꦭꦁꦫꦺꦃꦱꦲꦮꦸꦭꦁꦠꦠꦏꦿꦩ]] (A.S. Poesposoehardjo Boekhandel, 1924) * [[ꦱꦼꦫꦠ꧀ꦮꦸꦭꦁꦫꦺꦃ]] (G.C.T. Van Dorp & Co., 1929) * [[Woelangreh]] (Kolf-Bunning Djokja., 1937) '''Aksara Latin''' * [[Serat Wulang Reh]] (1967) __TOC__ == Aksara Latin == '''PUPUH I''' '''DHANDHANGGULA''' '''01''' Pamedare wasitaning ati, cumanthaka aniru Pujangga, dhahat mudha ing batine, nanging kedah ginunggung, datan wruh yen keh ngesemi, ameksa angrumpaka, basa kang kalantur, turur kang katula-tula, tinalaten rinuruh kalawan ririh, mrih padhanging sasmita. ''Uraian nasihat ini bermula dari kelancangan hati berniat meniru para pujangga, padahal (aku) sangatlah bodoh. Tetapi karena ingin disanjung, tidak tahu jika kelak banyak yang mencibir. Memaksakan diri untuk menciptakan, (meski) dengan bahasa yang kacau balau bahkan tersia-sia, namun (hal ini) kususun dengan teliti dan sabar, semoga isyarat ini menjadi jelas.'' '''02''' Sasmitaning ngaurip puniki, apan ewuh yen nora weruha, tan jumeneng ing uripe, akeh kang ngaku-aku, pangrasane sampun udani, tur durung wruh ing rasa, rasa kang satuhu, rasaning rasa punika, upayanen darapon sampurna ugi, ing kauripanira. ''Isyarat dalam kehidupan ini, tidak mungkin kau pahami jika kau tak mengetahuinya, tidak akan memiliki ketenangan dalam hidupnya. Banyak yang mengaku dirinya sudah memahami isyarat (dalam hidup), padahal belum mengolah rasa, inti dari rasa yang sesunguhnya. Oleh karena itu, berusahalah (memahami makna rasa itu), agar sempurna hidupmu.'' '''03''' Jroning Kur’an nggonira sayekti, nanging ta pilih ingkang uninga, kajaba lawan tuduhe, nora kena den awur, ing satemah nora pinanggih, mundak katalanjukan, temah sasar-susur, yen sira ayun waskita, sampurnane ing badanira, punika sira anggegurua. ''Di dalam Al-Quran tempatmu mencari kebenaran sejati, hanya yang terpilih yang akan memahaminya,kecuali atas petunjuk-Nya. Tiadk boleh dicampur-adukan, tak mungkin kau temukan (kebenaran isyarat), bahakan kau semakin tersesat. Jika kau menghendaki kesempurnaan dalam dirimu, maka bergurulah.'' '''04''' Nanging yen sira ngguguru kaki, amiliha manungsa kang nyata, ingkang becik martabate, sarta kang wruh ing kukum, kang ngibadah lan kang ngirangi, sukur oleh wong tapa, ingkang wus amungkul, tan mikir pawewehing liyan, iku pantes sira guronana kaki, sartane kawruhana. ''Meskipun begitu, jika engkau berguru, Nak. Pilihlah guru yang sebenarnya, tinggi martabatnya, memahami hukum, dan rajin beribadah. Syukur-syukurjika kau temukan seorang pertapa yang tekun dan tidak mengharapkan imbalan orang lain, dia pantas kau gurui. Serta ketahuilah'' '''05''' Lamun ana wong micareng ngelmi, tan mupakat ing patang prakara, aja sira age-age, anganggep nyatanipun, saringana dipun baresih, limbangen lan kang patang, prakara rumuhun, dalil qadis lan ijemak, myang kiyase papat iku salah siji, anaa kang mupakat. ''Jika seseorang berbicara tentang ilmu, tetapi tidak sesuai dengan empat hal, janganlah engkau terlalu cepat menganggap benar adanya. Saringlah agar bening dan ukurlah dengan empat hal, yaitu dalil, hadis, ijmak, dan kiyas. Salah satu dari keempat hal itu harus ada yang sesuai.'' '''06''' Nora kena lamun den antepi, yen ucula sing patang prakara, nora enak legetane, tan wurung ningal wektu, panganggepe wus angengkoki, nora kudu sembahyang, wus salat katengsun, banjure mbuwang sarengat, batal karam nora nganggo den singgahi, bubrah sakehing tata. ''Tidak boleh kau terima (isyarat) jika lepas dari empat hal tadi, karena biasanya tidak baik. (kau akan) merasa sudah menjalankan ‘laku’ sehingga yidak harus sembahyang, akhirnya meninggalkan syariat, tidak perlu tahu mana yang haram dan batal. Hal itu akan merusak aturan.'' '''07''' Angel temen ing jaman mangkin, ingkang pantes kena ginuronan, akeh wong njaja ngelmune, lan arang ingkang manut, yen wong ngelmu ingkang netepi, ing panggawene sarak, den arani luput, nanging iya sasenengan, nora kena den uwor kareping janmi, papancene priyangga. ''Memang sulit mencari seseorang yang patut kau gurui di zaman ini. Banyak yang menjajakan ilmu tetapi jarang yang mengikutinya. Jika seseorang berilmu dan menjalankan lakunya dengan benar, malah dianggap salah. Namun itu hak masing-masing, tidak boleh kau samakan keinginan orang, masing-masing memiliki perbedaan.'' '''08''' Ingkang lumrah ing mangsa puniki, apan guru ingkang golek sabat, tuhu kuwalik tingale, kang wus lumrah karuhun, jaman kuna mapan si murid, ingkang padha ngupaya, kudu anggeguru, samengko iki tan nora, Kyai Guru naruthuk ngupaya murid, dadiya kanthinira. ''Yang biasa terjadi pada masa kini adalah guru yang mencari murid, itu tampak sangat ironis dengan kebiasaan yang terjadi di masa lalu. Zaman dulu murid yang berusaha mencari dan harus berguru, sekarang tidak begitu, malah guru yang ke sana ke mari mencari murid. Jadikan sebagai pengangan (kanthinira merupakan isyarat pola tembang berikutnya, yaitu Kinanthi).'' '''PUPUH II''' '''K I N A N T H I''' '''01''' Padha gulangen ing kalbu, ing sasmita amrih lantip, aja pijer mangan nendra, kaprawiran den kaesthi pesunen sariranira, sudanen dhahar lan guling. ''Kalian biasakanlah megasah kalbu, agar (pikiranmu) tajam menangkap isyarat, jangan hanaya selalu makan dan tidur, jangkaulah sikap kepahlawanan, latihlah dirimu dengan mengurangi makan dan minum.'' '''02''' Dadiya lakunireku, cegah dhahar lawan guling, lawan aja asukan-sukan, anganggoa sawatawis, ala watake wong suka, suda prayitnaning batin. ''Jadikan sebagai lelakon, kurangi makan dan tidur, jangan gemar berpesta pora, gunakan seperlunya (karena) tabiat orang yang gemar berpesta pora adalah berkurangnya kepekaan batin.'' '''03''' Yen wus tinitah wong agung, aja sira gumunggung dhiri, aja raket lan wong ala, kang ala lakunireku, nora wurung ngajak-ajak, satemah anenulari. ''Jika kau sudah ditakdirkan menjadi pembesar, janganlah menyombongkan diri, jangan kau dekati orang yang memiliki tabiat buruk dan bertingkah laku tidak baik, sebab suka atau tidak suka (hal itu) akan menular padamu.'' '''04''' Nadyan asor wijilipun, yen kelakuane becik, utawa sugih carita, carita kang dadi misil, iku pantes raketana, darapon mundhak kang budi. ''Sekalipun berasal dari keturunan kelas bawah, namun memiliki kelakuan yang baik atau memiliki banyak cerita yang berisi (berguna), dia patut kau gauli, (hal itu) akan menambah kebijaksanaanmu.'' '''05''' Yen wong anom pan wus tamtu, manut marang kang ngadhepi, yen kang ngadhep akeh bangsat, nora wurung bisa anjuti, yen kang ngadhep keh durjana, nora wurung bisa maling. ''Jika masih muda, biasanya mengikuti lingkungan, jika di lingkungan itu banyak penjahat, maka jahatnla ia. Jika di lingkungannya banyak pencuri, maka ia pun pandai mencuri.'' '''06''' Sanadyan ta nora melu, pasthi wruh solahing maling, kaya mangkono sabarang, panggawe ala puniki, sok weruha nuli bisa, iku panuntuning eblis. ''Meskipun tidak ikut (mencuri) pasti mengetahui bagaimana cara mencuri. Demikanlah (karakter) semua perbuatan jelek, awalnya hanya tahu, kemudian bisa melakukan, itulah bujukan iblis.'' '''07''' Panggawe becik puniku, gampang yen wus den lakoni, angel yen durung kalakyan, aras-arasen nglakoni, tur iku den lakonana, mupangati badaneki. ''Perbuatan yang benar itu akan mudah jika sudah dilaksanakan, terasa sulit jika belum dilakukan, enggan melaksanakan, namun jika dilakukan (hal itu) akan bermanfaat bagi jiwa raga kita.'' '''08''' Yen wong anom-anom iku, kang kanggo ing masa iki, andhap asor kang den simpar, umbag gumunggunging dhiri, obral umuk kang den gulang, kumenthus lawan kumaki. ''Para pemuda di masa sekarang meninggalkan sopan santun dan rendah hati, sebaliknya mengumbar kesombongan dan tinggi hati.'' '''09''' Sapa sira sapa ingsun, angalunyat sarta edir, iku wewatone uga, nom-noman adoh wong becik, emoh angrungu carita, carita ala miwah becik. ''Tidak mengenal teman satu sama lain, kurang ajar, dan congkak, itu juga kebiasaannya, para pemuda menjauhi orang yang berperilaku baik, tidak mau mendengar cerita yang baik maupun cerita yang jelek.'' '''10''' Cerita pan wus kalaku, panggawe ala lan becik, tindak bener ala lan ora, kalebu jro cariteki, mulane aran carita, kabeh-kabeh den kawruhi. ''Adapun cerita yang sudah terjadi, adalah perbuatan baik dan buruk, tingkah laku benar dan tidak benar termasuk ke dalam jenis cerita, oleh karena itu disebut cerita, selurihnya harus kau ketahui.'' '''11''' Mulane wong anom iku, abecik ingkang taberi, jejagongan lan wong tuwa, ingkang sugih kojah ugi, kojah iku warna-warna, ana ala ana becik. ''Oleh karena itu, sebagai pemuda seharusnya rajin berkomunikasi dan berembug dengan orang tua yang banyak bicara. Ingat, bicara itu banyak macamnya, ada yang baik, ada pula yang buruk.'' '''12''' Ingkang becik kojahipun, sira anggoa kang pasthi, ingkang ala singgahana, aja sira anglakoni, lan den awas wong akojah, iya ing masa puniki. ''Pastikan kau ikuti pembicaraan yang baik, yang kurang baik singkirkan, jangan kau lakukan, meskipun begitu, di masa sekarang waspadalah setiap orang bicara.'' '''13''' Akeh wong kang sugih wuwus, nanging den sampar pakolih, amung badane priyangga, kang den pakolehaken ugi, panastene kang den umbar, nora nganggo sawatawis. ''Banyak orang yang pandai bicara namun pembicaraannya itu dibungkus dengan maksud untuk mementingkan diri sendiri, hanya dirinya yang diuntungka, mengumbar kedengkian tanpa batas.'' '''14''' Aja ana wong bisa tutur, amunga ingsun pribadhi, aja ana ingkang memadha, angrasa pinter pribadhi, iku setan nunjang-nunjang, tan pantes den pareki. ''Jangan ada orang yang dapat berbicara kecuali dirinya sendiri dan jangan ada yang meyamai, merasa paling pandai, itu adalah perilaku setan, tidak pantas kau dekati.'' '''15''' Sikakna di kaya asu, yen wong kang mangkono ugi, dahwen apan nora layak, yen sira sandhinga linggih, nora wurung katularan, becik singkirana ugi. ''Jika kau temui orang seperti itu, usirlah seperi kau menghalau anjing, dia tak patut kau dekati apalagi menemaninya duduk, niscaya kau akan ketularan, lebih baik hindarilah.'' '''16''' Poma-poma wekasingsun, mring kang maca layang iki, lair batin den estokna, saunine layang iki, lan den bekti mring wong tuwa, ing lair praptaning batin. ''Bagi yang membaca surat ini, perhatikan dengan sungguh-sungguh nasihatku ini, patuhilah secara lahir dan batin, laksnakan apa yang tertulis dalam surat ini, dan berbaktilah terhadap orang tua, lahir dan batin.'' '''PUPUH III''' '''G A M B U H''' '''01''' Sekar gambuh ping catur, kang cinatur polah kang kalantur, tanpa tutur katula-tula katali, kadaluwarsa kapatuh, katuruh pan dadi awon. ''Sekar gambuh pola yang keempat, yang menjadi bahan perbincangan adalah perlaku yang tidak teratur, tidak mau mendengar nasihat, semakin lama semakin tak terkendali, hal ini akan berakibat buruk.'' '''02''' Aja nganti kabanjur, barang polah ingkang nora jujur, yen kebanjur sayekti kojur tan becik, becik ngupayaa iku, pitutur ingkang sayektos. ''Jangan sampai kau terlanjur dengan tingkah polah yang tidak jujur, jika sudah telanjur akan mecelakakan, dan hal itu tidak baik. Oleh karena itu, berusahalah ajaran yang sejati.'' '''03''' Tutur bener puniku, sayektine apantes tiniru, nadyan metu saking wong sudra papeki, lamun becik nggone muruk, iku pantes sira anggo. ''Ajaran yang benar itu patut kau ikuti, meskipun berasal dari orang yang rendah derajatnya, namun jika baik dalam mengajarkan, maka ia pantas kau terima.'' '''04''' Ana pocapanipun, adiguna adigang adigung, pan adigang kidang adigung pan esthi, adiguna ula iku, telu pisan mati sampyoh. ''Ada kiasa yang berbunyi adiguna, adigang, adigung, adigang kiasan kijang, adigung kiasan gajah, dan adiguna kiasan ular. Ketiganya mati bersamaan.'' '''05''' Si kidang ambegipun, angandelaken kebat lumpatipun, pan si gajah angandelken gung ainggil, ula ngandelaken iku, mandine kalamun nyakot. ''Tabiat si kijang adalah menyombongkan kecepatannya berlari, si gajah menyombongkan tubuhnya yang tinggi besar, sedangkan si ular menyombongkan bisaya yang ganas bila menggigit.'' '''06''' Iku upamanipun, aja ngandelaken sira iku, suteng nata iya sapa kumawani, iku ambeke wong digang, ing wasana dadi asor. ''Itu semua hanya perumpamaan, janganlah kau menyombongkan diri karena putra raja sehingga merasa tidak mungkin ada yang berani, itu tabiat yang adiganng, ujung-ujungnya merendahkanmu.'' '''07''' Adiguna puniku, ngandelaken kapinteranipun, samubarang kabisan dipundheweki, sapa bisa kaya ingsun, togging prana nora enjoh. ''Watak adiguna adalah menyombongakan kepandaiannya, seluruh kepandaian adalah miliknya. Siapa yang bisa seperti aku, padahal akhirnya tidak sanggup.'' '''08''' Ambek adigung iku, angungasaken ing kasuranipun, para tantang candhala anyenyampahi, tinemenan nora pecus, satemah dadi geguyon. ''Tabiat orang adigung adalah menyombongkan keperkasaan dan keberaniannya, semuanya ditantang berkelahi, bengis, dan suka mencela. Tetapi jika benar-benar dihadapi, ia tak akan melawan, bahkan jadi bahan tertawaan.'' '''09''' Ing wong urip puniku, aja nganggo ambek kang tetelu, anganggowa rereh ririh ngati-ati, den kawangwang barang laku, kang waskitha solahing wong. ''Dalam kehidupan, jangan kau kedepankan tiga tabiat tersebut, berlakulah sabar, cermat, dan hati-hati. Perhatikan segala tingkah laku, waspadai segala perilaku orang lain.'' '''10''' Dene tetelu iku, si kidang suka ing panitipun, pan si gajah alena patinireki, si ula ing patinipun, ngandelaken upase mandos. ''Dari ketiganya itu, si kijang mati karena kegembiraannya, gajah mati karena keteledorannya, sedangkan ular mati karena keganasan bisanya.'' '''11''' Tetelu nora patut, yen tiniru mapan dadi luput, titikane wong anom kurang wewadi, bungah akeh wong kang nggunggung, wekasane kajalomprong. ''Ketiganya tidak patut kau tiru, kalau kau tiru akibatnya akan buruk. Ciri-ciri pemuda adalah tidak dapat menyimpan rahasia, senang bia banyak yang menyanjung yang akhirnya menjerumuskan.'' '''12''' Yen wong anom iku, kakehan panggunggung, dadi kumprung, pengung bingung wekasane pan angoling, yen ginunggung muncu-muncu, kaya wudun meh mencothot. ''Jika pemuda terlalu banyak sanjungan, maka ia menjadi tolol, tuli, dan bingung, akhirnya mudah diombang-ambingkan, jika sedang dimuji, maka monyong seperti bisul yang hampir meletus'' '''13''' Dene kang padha nggunggung, pan sepele iku pamrihipun, mung warege wadhuk kalimising lathi, lan telese gondhangipun, reruba alaning uwong. ''Adapun yang senang menyanjung sangat sederhana keinginannya, yaitu kenyang perut, basah lidah dan tenggorokan dengan menjual keburukan orang lain.'' '''14''' Amrih pareke iku, yen wus kanggep nuli gawe umuk, pan wong akeh sayektine padha wedi, tan wurung tanpa pisungsung, adol sanggup sakehing wong. ''Supaya dekat (dengan atasan). Jika sudah terpakai kemudian membuat ulah dengan membuat orag menjadi takut sehingga ia menerima upeti dari hasil menjual kemampuan orang lain.'' '''15''' Yen wong mangkono iku, nora pantes cedhak lan wong agung, nora wurung anuntun panggawe juti, nanging ana pantesipun, wong mangkono didhedheplok. ''Orang seperti itu tidak pantas untuk berdekata dengan pembesar karena dapat mendorong untuk berbuat jahat. Meskipun begitu tetap ada kepantasannya, yaitu ditumbuk.'' '''16''' Aja kakehan sanggup, durung weruh tuture agupruk, tutur nempil panganggepe wruh pribadi, pangrasane keh kang nggunggung, kang wus weruh amalengos. ''Jangan terlalu merasa tahu banyak. Belum melihat dengan mata kepala sendiri tetapi banyak berbicara, bahkan hanya dengan mendengar seolah-olah mengetahui sendiri. Dikiranya banyak yang menyanjung, padahal yang mengetahuinya akan memalingkan muka.'' '''17''' Aja nganggo sireku, kalakuwan kang mangkono iku, nora wurung cinirenen den titeni, mring pawong sanak sadulur, nora nana kang pitados. ''Oleh karena itu, Nak. Jangan kau bersikap seperti itu karena pasti akan mencadi catatan dalam hati sanak saudara. Mereka tidak akan percaya lagi kepadamu.'' '''PUPUH IV''' '''P A N G K U R''' '''01''' Sekar pangkur kang winarna, lelabuhan kang kanggo wong ngaurip, ala lan becik puniku, prayoga kawruhana, adat waton puniku dipunkadulu, miwah ingkang tata krama, den kaesthi siyang ratri. ''Nasihat ini dibalut dengan tembang Pangkur. Seyogianya kau memahami hakikat pengabdian bagi kehidupan, tentang baik dan buruk perlu kau ketahui. Pahami pula ada dan aturan, serta siang malam jangan kau lupakan tata krama'' '''02''' Deduga lawan prayoga, myang watara reringa aywa lali, iku parabot satuhu, tan kena tininggala, tangi lungguh angadeg tuwin lumaku, angucap meneng anendra, duga-duga nora kari. ''Jangan kau lupakan pertimbangan, boleh sedikit curiga karena hal itu merupakan (keharusan) yang tidak boleh kau lupakan, baik ketka sedang terjaga, duduk, bangun, maupun berjalan, diam, berbicara, maupun tidur (jangan lupakan nalar).'' '''03''' Miwah ta sabarang karya, ing prakara kang gedhe lan kang cilik, papat iku aja kantun, kanggo sadina-dina, rina wengi nagara miwah ing dhusun, kabeh kang padha ambegan, papat iku aja lali. ''Demikian pula pertimbangan empat perkara dalam segala hal baik yang besar maupun yang kecil jangan kau lupakan, terapkan sehari-hari, siang atau malam, di kota maupun di desa. (Hal ini berlaku) untuk semua makhluk yang bernapas.'' '''04''' Kalamun ana manusa, anyinggahi dugi lawan prayogi, iku watake tan patut, awor lawan wong kathah, wong degsura ndaludur tan wruh ing edur, aja sira pedhak-pedhak, nora wurung neniwasi. ''Jika ada manusia yang melupakan pertimbangan nalar, itu tak patut berbaur dengan orang banyak. Janganlah kau dekati orang yang tak tahu adat dan hanya menuruti kemauannya sendiri, (orang seperto itu) akan membawa kehancuran.'' '''05''' Mapan watake manusa, pan ketemu ing laku lawan linggih, solah muna-muninipun, pan dadi panengeran ingkang, kang apinter kang bodho miwah kang luhur, kang sugih lan kang melarat, tanapi manusa singgih. ''Ciri perilaku manusia itu tampak dari bagaimana varanya berjalan dan duduk, tindak-tanduk dalam berbicara. Meskipun orang itu pandai atau bodoh, berderajat tinggi atau hina, kaya atau miskin'' '''06''' Ulama miwah maksiyat, wong kang kendel tanapi wong kang jirih, durjana bebotoh kaum, lanang wadon pan padha, panitike manusa wateke wewatekipun, apa dene wong kang nyata, ing pangawruh kang wus pasthi. ''Ulama atau penjahat, pemberani maupun penakut, pencuri maupun bebotoh, atau lelaki maupun perempuan semua memiliki ciri-ciri yang sama.'' '''07''' Tinitik ing solah muna, lawan muni ing laku lawan linggih, iku panengeran agung, winawas ginrahita, pramilane ing wong kuna-kuna iku, yen amawas ing sujanma, datan kongsi mindho gaweni. ''Terlihat dari tindak-tanduk, berbicara, berjalan, dan duduk, itu cirri utama yang mudah diketahui dan dirasakan. Oleh karena itu, orang jaman duu tidak pernah salah dalam menilai orang.'' '''08''' Masa mengko mapan arang, kang katemu ing basa kang basuki, ingkang lumrah wong puniku, dhengki srei lan dora, iren meren dahwen pinasten kumingsun, opene nora prasaja, jail mutakil bakiwit. ''Masa sekarang, sangat sulit menemukan perilaku yang baik. Umumnya (manusia sekarang) itu dengki, serakah, dan pembohong, malas, iri, senang encela, sombong, tidak jujur, jahil, banyak curiga, dan curang'' '''09''' Alaning liyan den andhar, ing becike liyan dipunsimpeni, becike dhewe ginunggung, kinarya pasamuan, nora ngrasa alane dhewe ngendhukur, wong mangkono wateknya, nora kena denpedhaki. ''Kejelekan orang lain disebarluaskan, sementara kebaikan (orang lain) disembunyikan, kebaikannya sendiri disanjung-sanjung dan dibicarakan dalam pertemuan, tidak merasa kejelekannya sendiri bertumpuk. Orang yang bertabiat seperti itu tidak layak kau dekati.'' '''10''' Iku wong durjana murka, nora nana mareme jroning ati, sabarang karepanipun, nadyan wusa katekan, karepane nora mari saya banjur, luwamah lawan amarah, iku kang den tut wuri. ''Orang seperti itu disebut penjahat serakah, tidak pernah merasa puas meskipun semua keinginannya telah terpenuhi, kemauannya tidak ernah berhenti, malah semakinmenjadi-jadi, menurutkan hawa nafsu lawamah dan amarah.'' '''11''' Ing sabarang tingkah polah, ing pangucap tanapi lamun linggih, sungkan asor ambekipun, pan lumuh kaungkulan, ing sujanma pangrasane dhewekipun, nora nana kang memadha, angrasa luhur pribadi. ''Segala tingkah laku, dalam berbicara maupun duduk, tabiatnya tidak mau dikalahkan oleh orang lain, tidak mau ada yang menyamai, ia merasa dirinya paling tinggi.'' '''12''' Aja nedya katempelan, ing wewatek kang tan panates ing budhi, watek rusuh nora urus, tunggal lawan manusa, dipun sami karya labuhan kang patut, darapon dadi tuladha, tinuta ing wuri. ''Jangan sampai kau dihinggapi tabiat yang tidak pantas karena perilaku jahat seperti itu tidak patut disandang manusia. Seyognya berbuatlah kebajikan sehingga menjadi suri teladan dan panutan di kemudian hari.'' '''13''' Aja lunyu lemer genjah, angrong pasanakan nyumur gumuling, ambubut arit puniku, watek datan raharja, pan wong lunyu nora pantes dipunenut, monyar-manyir tan anteban, dela lemeran puniku. ''Janganlah bersikap lunyu lemer genjah, angrong pasanakan nyumur gumuling,'' dan ''ambubut arit karena sifat itu tidak akan menyelamatkanmu, tidak patut kau anut. Watak lunyu itu artinyakata-katanya tidak bisa dipegang, sedangkan sifat lemer'' '''14''' Para penginan tegesnya, genjah iku cak-cekan barang kardi, angrong pasanak liripun, remen ulah miruda, mring rabine sadulur miwah ing batur, mring sanak myang prasanakan, sok senenga den ramuhi. ''Adalah mudah tergiur sesuatu. Genjah artinya senang berkata jorok, angrong pasanakan artinya senang berselingkuh dengan istri orang, dan jika sudah mencintai istri sahabat atau kerabat harus terlaksana.'' '''15''' Nyumur guling linira, ambeladhah nora duwe wewadi, nora kene rubung-rubung, wewadine den umbar, mbuntut arit punika pracekanipun, ambener ing pangarepan, nanging nggarethel ing wuri. ''Nyumur gumuling artinya tidak dapat menyimpan rahasia, jika mendengar kabar (meskipun sebagian) langsung disebarluaskan. Mbuntut arit artinya di awal terdengar baik tapi menggerutu di belakang.'' '''16''' Sabarang kang dipun ucap, nora wurung amrih oleh pribadi, iku labuhan patut, aja na nedya nulad, ing wateking nenem prakara punika, sayogyane ngupayaa, lir mas tumimbul ing warih. ''Semua yang diucapkannya hanya untuk keuntungan diri sendiri. Hal itu bukan kebajikan yang baik, dan jangan ada yang meniru keenam sifat di atas. Seyogianya berlakulan seperti emas yang tersembul di permukaan. (mas tumimbul merupakan isyarat pola tembang berikutnya yaitu maskumambang).'' '''PUPUH V''' '''MASKUMAMBANG''' '''01''' Nadyan silih bapa biyung kaki nini, sadulur myang sanak, kalamun muruk tan becik, nora pantes yen den nuta. ''Meskipun ayah, ibu, kakek, maupun nenek jika nasihatnya tidak baik, maka jangan kau dengar, tidak patut kau turuti.'' '''02''' Apan kaya mangkono karepaneki, sanadyan wong liya, kalamun watake becik, miwah tindake prayoga. ''Demikian seharusnya. Meskipun orang lain, namun memiliki tabiat dan tingkah lakunya yang baik'' '''03''' Iku pantes yen sira tiruwa ta kaki, miwah bapa biyung, amuruk watek kang becik, iku kaki estokena. ''Itu pantas kau tiru, Nak, begitu pula jika ayah dan ibu memiliki nasihat yang baik, maka turutilah, Nak.'' '''04''' Wong tan manut pitutur wong tuwa ugi, pan nemu duraka, ing dunya praptaning akhir, tan wurung kasurang-surang. ''Orang yang tidak mentaati orang tua itu durhaka, dia akan kena kutuk sejak hidup di dunia sampai di alam akhir'' '''05''' Maratani mring anak putu ing wuri, den padha prayitna, aja sira kumawani, ing bapa tanapi biyang. ''Hingga kelak ke anak cucu. Oleh karena itu, perhatikan sungguh-sungguh, jangan engkau kurang ajar kepada ayah atau ibu'' '''06''' Ana uga etung-etungane kaki, lelima sinembah, dununge sawiji-wiji, sembah lelima punika. ''Ada juga yang disebut dengan lima sujud (bakti), Nak. Adapun kelima jenis sujud (bakti) itu adalah:'' '''07''' Kang dhingin rama ibu kaping kalih, marang maratuwa, lanang wadon kaping katri, ya marang sadulur tuwa. ''Yang pertama ayah dan ibu, kedua kepada mertua baik laki-laki maupun perempuan, ketiga kepada saudara tua'' '''08''' Kaping pate marang guru sayekti, sembah kaping lima marang Gustinira yekti, parincine kawruhana. ''Keempat kepada guru, sedangkan kelima kepada raja (atasan). Adapun penjelasannya adalah'' '''09''' Pramila rama ibu den bekteni, kinarya jalaran, anane badan puniki, kinawruhan padhang hawa. ''Mengapa ayah dan ibu harus dibaktikan, sebab keduanya adalah perantara yang menyebabkan kita hadir di dunia'' '''10''' Uripira pinter samubarang kardi, saking ibu rama, ing batin saking Hyang Widdhi, milane wajib sinembah. ''Semua kepandaianmu bermula dari ayah dan ibu yang secara mata batin berasal dari Yang Mahakuasa. Oleh karena itu (mereka) patut kau sembah.'' '''11''' Ya mulane maratuwa jalu estri, pan wajib sinembah, angsung kabungahan tuwin, aweh rasa ingkang nyata. ''Mengapa kedua mertuamu patut kau sembah, sebab mereka memberimu kebahagiaan dan kenikmatan sejati'' '''12''' Katanipun sadulur tuwa puniki, pan wajib sinembah, gegentening bapa benjing, mulane guru sinembah. ''Sementara saudara tua harus kau sembah karena ia adalah ganti ayah kelak. Adapun guru wajib disembah karena'' '''13''' Kang atuduh sampurnanning urip, tumekeng antaka, madhangken pethenging ati, anuduhaken marga mulya. ''Yang menunjukkan kesempurnaan hidup sampai datangnya kematian, menerangkan gelapnya hati, menunjukkan jalan kemulyaan'' '''14''' Wong duraka ing guru abot sayekti, milae den padha, mintaa sih ywa nganti, suda kang dadi sihira. ''Orang yang dikutuk guru sangat berat, oleh karena itu mengharaplah kasih sayang guru kepadamu jangan sampai berkurang'' '''15''' Kaping lima dununge sembah puniki, mring Gusti Kang Murba, ing pati kalawan urip, aweh sandhang lawan pangan. ''Adapun sembah yang kelima adalah kepada raja yang berkuasa atas hidup dan matimu, memberimu sndang dan pangan'' '''16''' Wong neng dunya kudu manut marang Gusti, lawan dipunawas, sapratingkahe den esthi, aja dumeh wus awirya. ''Orang yang hidup seyogianya berbakti kepada raja serta menjaga segala tindakan agar selalu benar, jangan sombong meskipun sudah berkuasa'' '''17''' Nora beda putra santana wong cilik, yen padha ngawula, pan kabeh namaning abdi, yen dosa kukume padha. ''Tidak berbeda antara putra raja dan kerabat raja dengan rakyat jelata dalam hal mengabdi. Bukankah kedudukan abdi semuanya sama di mata hukum?'' '''18''' Yen rumasa putra santana sireki, dadine tyasira, angendiraken sayekti, nora wurung anemu papa. ''Jika kau merasa sebagai putra raja atau kerabat raja, itu artinya kau menyombongkan diri, hal ini akan menyebabkan kesulitan bagimu'' '''19''' Angungasken putra sentananeng Aji, iku kaki aja, wong suwita nora keni, kudu wruh ing karyanira. ''Janganlah kau mengagungkan diri sebagai putra raja, Anakku orang yang mengabdi (kepada raja) tidak boleh demikian, kau harus tahu kewajiban'' '''20''' Yen tinuduh marang Sang Maha Narpati, sabarang tuduhnya, iku estokna ugi, karyanira sungkemana. ''Jika diperintah oleh Sri Baginda, apapun bentuk printahnya, maka hormati dan taati perintahnya'' '''21''' Aja mengeng ing parentah sang siniwi, den pethel aseba, aja malincur ing kardi, lan aja ngepluk sungkanan. ''Janganlah menghindar pada perintah raja. Rajinlah menghadap dan jangan malas menjalankan tugas. Jangan sering terlambat dan menolak tugas'' '''22''' Luwih ala-alane ing wong ngaurip, wong ngepluk sungkanan, tan patut ngawuleng aji, angengera sapa-sapa. ''Seburuk-buruknya orang hidup adalah bangun terlambat dan menolak kewajiban. Jika mengabdi kepada raja bahkan mengabdi kepada siapapun, hal itu tidak layak'' '''23''' Angengera ing bapa biyung pribadi, yen ngepluk sungkanan, nora wurung den srengeni, binalang miwah pinala. ''Ikut pada ayah maupun ibu sekalipun, jika bangun terlambat dan menolak kewajiban pasti dimarahi, disambit, atau dipukul'' '''24''' Apa kaya mangkono ngawuleng aji, yen ngepluk sungkanan, tan wurung manggih bilahi, ing wuri aja ngresula. ''Demikan pula mengabdi kepada raja, jika bangun terlambat dan malas akan celaka, (jika terjadi hal demikian) jangan kau menyesal di belakang hari'' '''25''' Pan kinarya dhewe bilahine ugi, lamun tinemenan, sabarang karyaning Gusti, lahir batin tan suminggah. ''Bukankah celakanya itu hasil kerjanaya juga? Jika kau bersungguh-sungguh secara lahir batin, jangan kau menghindar'' '''26''' Mapan Ratu tan duwe kadang myang siwi, sanak prasanakan, tanapi garwa kekasih, amung bener agemira. ''Karena memang raja tidak memiliki putra, saudara, dan kerabat, demikian puia (raja) tidak memiliki istri atau kekasih, yang dipegang hanya aturan'' '''27''' Kukum adil adat waton kang denesthi, mulane ta padha, den rumeksa marang Gusti, endi lire wong rumeksa. ''Hukum yang adil dan adat istiadat, itu yang dijalankan raja. Oleh karena itu, jagalah. Adapun cara menjaga raja adalah'' '''28''' Dipun gemi nastiti ngati-ati, gemi mring kagungan, ing Gusti ywa sira wani, anggegampang lawan aja ''Hidup hemat, teliti, damn hati-hati. Janganlah kau menggampangkan milik raja, juga jangan'' '''29''' Wani-wani nuturken wadining Gusti, den bisa rerawat, ing wewadi sang siniwi, nastiti barang parentah. ''sekalipun berani membocorkan rahasia raja. Simpanlah rapat-rapat rahasia raja dan cermati selurruh perintahnya.'' '''30''' Ngati-ati ing rina kalawan wengi, ing rumeksanira, lan nyadhong karsaning Gusti, Dudukwuluhe kang tampa. ''Cermatilah segala milik raja dan berhati-hatilah siang dan malam sambil menerima perintah raja (dudukwuluhe adalah isyarat pola tembang berikutnya, yaitu dudukwuluh)'' '''PUPUH VI''' '''DUDUK WULUH''' '''01''' Wong ngawula ing Ratu luwih pakewuh, nora kena minggrang-minggring, kudu mantep sartanipun, setya tuhu marang Gusti, dipunmiturut sapakon. ''Mengabdi kepada raja memang amat repot, tidak boleh ragu-ragu dan harus mantap, serta setia dan percaya kepada raja'' '''02''' Mapan Ratu kinarya wakil Hyang Agung, marentahaken hukum adil, pramila wajib den enut, sing sapa tan manut ugi, ing parentahe Sang Katong. ''Bukankah raja adalah wakil Yang Mahaagung, yang menjalankan hukum dan keadilan sehingga harus ditaati. Barang siapa yang tidak menuruti perintah sang raja'' '''03''' Aprasasat mbadali karseng Hyang Agung, mulane babo wong urip, saparsa suwiteng Ratu, kudu eklas lair batin, aja nganti nemu ewoh. ''Ibarat ingkar dari Yang Mahaagung. Oleh karena itu, setiap yang mengabdi kepada raja harus ikhlas lahir batrin agar tidak mendapat kesulitan'' '''04''' Ing wurine yen ati durung tuwajuh, angur sira ngabdi, becik ngidunga karuhun, aja age nuli ngabdi, yen durung eklas ing batos. ''di belakang hari. Jika hati belum bulat, jangan kau mengabdi, lebih baik jika menumpang tinggal dulu jangan kemudian mengabdi jika batin belum pasrah'' '''05''' Anggur ngindung bae pan nora pakewuh, lan nora nana kang ngiri, amungkul pakaryanipun, nora susah tungguk kemit, seba apan nora nganggo ''Lebih baik menumpang tinggal agar tidak susah dan tidak ada ayang memerintah, tekun bekerja, tidak perlu bertugas jaga, bahkan tidak perlu menghadap'' '''06''' Mung yen ana tongtonan metu ing lurung, kemul bebede sasisih, sarwi mbanda tanganipun, glindhang-glindhung tanpa keris, andhodhok pinggiring bango. ''cuma jika ada keramaian tontonan di jalan, keluar dengan kain bebed sebelah sambil bersilang tangan, hilir mudik tanpa keris, duduk di pinggir warung.'' '''07''' Suprandene jroning tyas, anglir tumenggung, mengku bawat Senen Kemis, mankono iku liripun, nora kaya wong ngabdi, wruh plataraning Sang Katong. ''Meskipun demikian, di dalam hatinya merasa sebagai seorang tumenggung yang berpatyung kebesaran. Sikap seperti itu bukanlah sikap pengabdi yang setiap hari hanya melikat halaman istana'' '''08''' Lan keringan sarta ana aranipun, lan ana lungguhe ugi, ing salungguh-lungguhipun, nanging ta dipunpakeling, mulane pinardi kang wong. ''yang terhormat, memiliki gelar dan kedudukan. Tetapi ingat, orang yang mengabdi itu harus memperhatikan:'' '''09''' Samubarang karyanira Sang Aprabu, sayekti kudu nglakoni, sapalakartine iku, wong kang padha-padha ngabdi, panggaweyane pan saos. ''Seluruh perintah raja harus dilaksanakan, karena kewajiban mengabdi adalah menghadap dan menantikan perintah raja'' '''10''' Kang nyantana bupati mantri panewu, kliwon peneket miji, panalaweyan pananjung, tanapi para prajurit, lan kang nambut karyeng katong. ''Baik yang mengadi sebagai bupati, mantra, penewu, kliwon, peneket, miji, panalawe, pananjung, maupun prajurit dan yang bekerja pada raja'' '''11''' Kabeh iku kawajiban sebanipun, ing dina kang amarengi, wiyosanira Sang Aprabu, sanadyan tan miyos ugi, pasebane aja towong. ''Semua memiliki kewajiban untuk menghadap pada hari yang bersamaan pada saat raja bersidang. Sekalipun tidak ikut bersidang, jangan (dijadikan alasan untuk) tidak menghadap'' '''12''' Ingkang lumrah yen karep seba wong iku, nuli ganjaran den icih, yen tan oleh nuli mutung, iku sewu sisip, yen wus mangerti ingkang wong. ''Biasanya, orang yang rajin menghadap itu mengharapkan mendapat hadiah, jika tidak mendapat hadiah, ia ngambek. (sikap seperti itu) keliru bagi orang yang bijak'' '''13''' Tan mangkono etunge kang uwis weruh, ganjaran datan pinikir, ganjaran pan wus rumuhun, amung naur sihing Gusti, winales ing lair batos. ''Bagi yang sudah mengetahui, perhitungannya tidak begitu, masalah hadiah tidak dipikirkan, karena hadiah sebenarnya sudah diterima terlebih dahulu, sehingga tinggal membalas kebaikan raja dengan lahir batin'' '''14''' Setya tuhu marang saprentahe pan manut, ywa lenggana karseng Gusti, wong ngawula paminipun, lir sarah mungging jaladri, darma lumampah sapakon. ''Melaksanakan segala perintah raja. Jangan membantah kehendak raja. Orang mengabdi ibarat sampah di samudra, hanya sekadar menjalankan'' '''15''' Dene begja cilaka utawa luhur, asor iku pan wus pasthi, ana ing bebadanira, aja sok amuring muring, marang Gusti Sang Akatong. ''Adapun kebahagiaan dan kesengsaraan, ataupun tinggi rendah tergantung pada takdir masing-masing, jangan suka marak kepada raja'' '''16''' Mundhak ngakehaken ing luputireku, ing Gusti tuwin Hyang Widdhi, dene ta sabeneripun, mupusa kalamun pasthi, ing badan tan kena megoh. ''Hal itu akan menambah kesalahan kepada raja serta Yang Mahakuasa. Yang benar adalah menerima takdir diri, jangan berdiam diri'' '''17''' Tulisane ing lohkil makful kang rumuhun, pepancen sawiji-wiji, tan kena owah sarambut, tulisan badan puniki, aja na mundur ing kewoh. ''Yang sudah tersurat dalam laukhil makfudz tidak dapat diubah barang serambutpun, oleh karena itu jangan mundur meghadapinya (mundur adalah isyarat pola tembang berikutnya, yaitu durma)'' '''PUPUH VII''' '''D U R M A''' '''01''' Dipun sami ambanting ing badanira, nyudha dhahar lan guling, darapon sudaa, nepsu kang ngambra-ambra, rerema ing tyasireki, dadya sabarang, karyanira lestari. ''Biasakanlah melatih dirimu untuk prihatin dengan mengurangi makan dan tidur agar berkurang nafsu yang menggelora, heningkan hatimu hingga tercapai yang kau inginkan'' '''02''' Ing pangrawuh lair batin aja mamang, yen sira wus udani, mring sariranira, lamun ana kang Murba, masesa ing alam kabir, dadi sabarang, pakaryanira ugi. ''Janganlah ragu terhadap pengetahuan lahir batin. Jika kau memahami bahwa dalam kehidupan ini ada yang berkuasa, mudah-mudahan keinginanmu terkabul'' '''03''' Bener luput ala becik lawan beja, cilaka mapan saking, ing badan priyangga, dudu saking wong liya, mulane den ngati-ati, sakeh dirgama, singgahana den eling. ''Benar salah, baik buruk, serta untung rugi, bukankah berasal dari dirimu sendiri? Bukan dari orang lain. oleh karena itu, hati-hatilah terhadap segala ancaman, hindari dan ingat'' '''04''' Apan ana sesiku telung prakara, nanging gedhe pribadi, puniki lilira, yokang telung prakara, poma ywa nggunggung sireki, sarta lan aja, nacat kepati pati. ''Bukankah ada tiga perkara utama yang akan membesarkanmu? Ketiga perkara tersebut adalah jangan menyombongkan diri, jangan mecela'' '''05''' Lawan aja maoni sabarang karya, sithik-sithik memaoni, samubarang polah, tan kena wong kumlebat, ing masa mengko puniki, apan wus lumrah, uga padha maoni. ''Dan jangan mengritik hasil orang lain, sedikit-sedikit mengritik, segala tingkah orang lain dikritik. Memang zaman sekarang sudah lumrah orang mengritik'' '''06''' Mung tindake dhewe datan winaonan, ngrasa bener pribadi, sanadyan benera, yen tindake wong liya, pasti den arani sisip, iku wong ala, ngganggo bener pribadi. ''Hanya hasil karya sendiri yang tidak dikritik karena merasa paling benar. Meskipun benar, jika perbuatan orang lain pasti dikatakan salah. Hal itu salah karena kebenarannya menggunakan (ukuran) diri sendiri'' '''07''' Nora nana panggawe kang luwih gampang, kaya wong memamaoni, sira eling-eling, aja sugih waonan, den sami salajeng budi, ingkang prayoga, sapa-sapa kang lali. ''Tidak ada perbuatan yang lebih mudah daripada mengritik. Kau ingatlah, jangan terlalu sering mengritik, selalulah berpikir baik. Barang siapa yang lupa'' '''08''' Ingkang eling iku padha angilangna, marang sanak kanca kang lali, den nedya raharja, mangkono tindakira, yen tan nggugu liya uwis, teka menenga, mung aja sok ngrasani. ''Dari yang ingat, maka ingatkan. Kepada sanak dan kerabat semoga bahagia. Begitu seharusnya tidakanmu, namun jika tidak diturut, maka diamlah, namun jangan membicarakan'' '''09''' Nemu dosa gawanen sakpadha-padha, dene wong ngalem ugi, yen durung pratela, ing temen becikira, aja age nggunggung kaki, meneh tan nyata, dadi cirinireki. ''Kau akan berdosa pada sesame. Begitupun jika kau memuji yang belum kaubuktikan kebenarannya, jangan terburu-buru memuji, Anakku. Karena jika tidak terbukti malah akan menjadi celaan'' '''10''' Dene kang wus kaprah ing masa samangkya, yen ana den senengi, ing pangalemira, pan kongsi pandirangan, matane kongsi malirik, nadyan alaa, ginunggung becik ugi. ''Adapun yang sering terjadi pada zaman sekarang adalah jika ada orang yang disenanginya maka dipuji setinggi langit sampai matanya melotot, meskipun jelek tetapi tetap dikatakan baik'' '''11''' Aja ngalem aja mada lamun bisa, yen uga masa mangkin iya ing sabarang, yen nora sinenengan, den poyok kapati pati, nora prasaja, sabarang kang den pikir. ''Kalau bisa, jangan memuji atau mencela. Namun kini, jika tidak disenangi maka akan dicela habis-habisan, yang dipikirkan pun bermacam-macam'' '''12''' Ngandhut rukun becike ngarep kewala, ing wuri angarsani, ingkang ora-ora, kabeh kang rinasanan, ala becik den rasani, tan parah-parah, wirangronge gumanti. ''Pada awalnya berpura-pura baik, tetapi di belakang diomongkan yang bukan-bukan, pembicaraan pun berganti (wirangrong merupakan isyarat pergantian pola tembang beirkutnya, yaitu wirangrong)'' '''PUPUH VIII''' '''WIRANGRONG''' '''01''' Den samya marsudeng budi, wuweka dipun was paos, aja dumeh bisa muwus, yen tan pantes ugi, sanadya mung sekecap, yen tan pantes prenahira. ''Hendaklah kau berusaha mengendalikan diri dan berhati-hati, jangan mentang-mentang pandai berbicara jika tak layak (didengar), meskipun hanya sepatah kata jika bukan pada tempatnya'' '''02''' Kudu golek masa ugi, panggonan lamun miraos, lawan aja age sira muwus, durunge den kaesthi, aja age kawedal, yen durung pantes lan rowang. ''Carilah waktu dan tempat jika ingin bicara, jangan terburu-buru berbicara sebelum kau piker, jangan cepat-cepat kau keluarkan (isi hati) jika belum layak siapa yang kau ajak bicara'' '''03''' Rowang sapocapan ugi, kang pantes ngajak calathon, aja sok metuwo wong celathu, ana pantes ugi, rinungu mring wong kathah, ana satengah micara. ''Perhatikan dengan siapa kau berbicara sehingga tidak asal bicara. (pembicaraan itu) ada yang layak didebgarkan orang banyak ada pula yang tidak'' '''04''' Tan pantes kanggo ngawruhi, milane lamon miraos, dipun ngarag-ngarah ywa kabanjur, yen sampun kawijil, tan kena tinurutan, milane dipun prayitna ''Diketahui orang banyak. Oleh karena itu, jika berbicara jangan melantur karena jika telanjur terucap tidak dapat ditarik kembali'' '''05''' Lan maninge wong ngaurip, aja ngakehken supaos, iku gawe reged badanipun, nanging masa mangkin, tan ana itungan prakara, supata ginawe dinan. ''Di samping itu, orang hidup jangan terlalu banyak bersumpah, itu akan mengotori dirimu, namun zaman sekarang tidak ada pertimbangan, bersumpah adalah perbuatan sehari-hari'' '''06''' Den gemi marang ing lathi, aja ngakehke pepisoh, cacah cucah erengan ngabul-abul, lamun andukani, den dumeling dosanya, mring abdi kang manggih duka. ''Berhematlah dengan lidahmu, jangan memperbanyak umpatan, menggerutu, dan marah-marah. Jika kau marah, sebutkan kesalahan bawahanmu itu'' '''07''' Lawan padha den pakeling, teguhna lahir batos, aja ngalap randhaning sedulur, sanak miwah abdi, rowang ing sapangandhap, miwah maring pasanakan. ''Dan juga ingatlah, kuatkan lahir batin, jangan mengharapkan janda saudaramu, kerabat, maupun bawahanmu, dan seterusnya'' '''08''' Gawe salah graitaning, ing liyan kang sami anom, nadyan lilaa lanangipun kang angrungu elik, ing batin tan pitaya, masa kuranga wanodya. ''Hal itu akan membuat curiga orang yang mengetahuinya, sekalipun suaminya rela, tetapi yang mendengarnya tidak yakin, tidak mungkin kurang wanita'' '''09''' Tan wurung dipun cireni, ing batin ingaran rusoh, akeh jaga-jaga jroning kalbu, arang ngandel batin, ing tyase padhasuda, pangandele mring bendara. ''Hal itu pasti dijadikan tanda dan dicap jorok. Di dalam hatinya, mereka tidak percaya, hal itu menyebabkan kepercayaan kepada tuannya akan berkurang'' '''10''' Anu cacat agung malih, anglangkungi saking awon, apan sakawan iku akeh pun, dhingin wong madati, pindho wong ngabotohan, kaping tiga wong durjana. ''Ada lagi cacat yang lebih besar dari kesalahan, yaitu empat perilaku, pertama madat, kedua bertaruh, dan ketiga pencuri'' '''11''' Kaping sakawane ugi, wong ati sudagar awon, mapan suka sugih watekipun, ing rina lan wengi, mung batine den etang, alumuh lamun kalonga. ''Yang keempat adalah berwatak pedagang. Adapun watak pedagang dianggap jelek karena siang malam hanya memikirkan keuntungan, tidak mau jika berkurang'' '''12''' Iya upamane ugi, duwe dhuwit pitung bagor, mapan nora marem ing tyasipun, ilanga sadawa, gegetun patang warsa, padha lan ilang sanambang. ''Meskipun memliki uang empat karung pun, belum tenang hatinya, sekalipun hanya hilang satu sen, menyesalnya sampai empat bulan, sama dengan hilang seribu'' '''13''' Wong ati sudagar ugi, sabarang prakara tamboh, amung yen ana wong teka iku, anggegawe ugi, gegadhen pan tumanggal, ulate teka sumringah. ''Orang berwtak pedagang, dalam banyak hal pura-puta tidak tahu, namun jika ada orang yang dating sambil membawa barang jaminan, ia bersikap ramah dan wajanya pun cerah'' '''14''' Dene wong durjana ugi, nora ana den raos, rina wengi mung kang den etung, duweke liyan nenggih, dahat datan prayoga, kalamun wateke durjana. ''sedangkan watak pencuri, tidak ada lagi yang dirasakan, siang malam yang diperhitungkan adalah milik orang lain. oleh kaera into sangat tidak baik berwatak pencuri'' '''15''' Dene bebotoh puniki, sabarang pakaryan lumoh, lawan kathah linyok para padha, yen pawitan enting tan wurung anggegampang, ya marang darbeking sanak. ''Adapun watak penjudi itu malas bekerja, sering berbohong, dan suka beradu mulut, jika modalnya habis, maka menggampangkan segala milik saudara'' '''16''' Nadyan wasiyating kaki, nora wurung dipun edol, lamun menang lali gawe angkuh, pan kaya bopati, wewah tan ngarah-arah, punika awoning bangsat. ''Bahkan warisan kakeknya pun berani dijual. Jika menang lupa daratan, lagaknya seperti bupati, member dengan tanpa perhitungan. Begitulah kejelekan penjudi'' '''17''' Kabutuhe nuli memaling, tinitenan saya awon, apan boten wonten panedinipun, pramilane sami, sadaya nyinggahana, anggegulang ngabotohan. ''Jika sudah terpaksa terus mencuri, lama-kelamaan kejelekannya ketahuan karena memang tidak ada penghasilan. Oleh karena itu, hindarilah dan jangan lakukan perjudian'' '''18''' Dene ta wong akng madati, kesade kaworan lumuh, amung ingkang dados senengipun, ngadep diyan sarwi, linggih ngamben jejegang, sarwi leleyang bedudan. ''Adapun pemadat wataknya malas tidak kepalang, kesukaannya hanya menghadapi lampu sambil duduk di amben bertumpang kaki sambil menimang culim'' '''19''' Yen leren nyeret, netrane pan merem karo, yen wus ndadi awake akuru, cahya biru putih, njalebut wedi toya, lambe biru untu pethak. ''Jika berhenti menhisap madat, matanya terkatup. Jika sudah parah, maka tubuhnya kurus kering, wajahnya kuyu, takut air,bibir biru sedangkan gigi putih kotor'' '''20''' Beteke satron lan gambir, jambe suruh arang wanuh, ambekane sarwi melar mingkus, atuke anggigil, jalagra aneng dhadha, tan wurung metu bolira. ''Karena tidak kenal gambir, pinang, dan sirih. Napasnya kembang kempis tersengal—sengal, batuk tiada henti, dan dahak menyumbat dada, dan akhirnya mengeluarkan bul'' '''21''' Yen gering nganggo ndalinding, suprandene nora kapok, iku padha singgahana patut, ja ana nglakoni, wong mangan apyun ala, uripe dadi tontonan. ''Jika sakit disertai mencret. Meskipun negitu (ia) tidak kapok. Itu patut kalian hindari, jangan ada yang melakukan (perbuatan itu). Orang madat itu hidupnya menjadi tontonan'' '''22''' Iku kabeh nora becik, aja na wani anganggo, panggawe patang prakara iku, den padha pakeling, aja na wani nerak, kang wani nerak tan manggih arja. ''Itu semua tidak baik, jangan ada yang berani melakukan empat perkara tersebut. Dan ingatlah, jangan ada yang berani nekat, yang berani nekad tidak akan menemui kesejahteraan'' '''23''' Lawan ana waler malih, aja sok anggung kawuron, nginum, sayeng tanpa masa iku, endi lire ugi, angombe saben dina, pan iku watake ala. ''Ada lagi pantangan, jangan suka mabuk, minum tanpa batas waktu, (padahal) minum-minuman setiap hari itu tabiatnya buruk'' '''24''' Kalamun wong wuru ugi, ilang prayitnaning batos, nora ajeg barang pikiripun, elinge ning ati, pan baliyar-baliyur, endi ta ing becikira ''Pemabuk akan kehilangan keseimbangan batin, pikirannya tidak jelas, ingatannya goyang. Lalu, di mana kebaikannya?'' '''25''' Lan aja karem sireki, ing wanodya ingkang awon, lan aja mbuka wadi siraku, ngarsaning pawestri tan wurung nuli corah, pan wus lumrahing wanita. ''Jangan pula kau menyukai wanita yang kotor, jangan pula kau membuka rahasia di depan wanita sebab akan menjadi buah bibir. Bukakankah begitu umumnya wanita'' '''26''' Tan bisa simpen wewadi, saking rupake ing batos, pan wus pinanci dening Hyang agung, nitahken pawestri, apan iku kinarya, ganjaran marang wong priya. ''Tidak bisa menyimpan rahasia karena sempitnya hati. Sudah menjadi kodrat dari Yang Mahaagung, menciptakan wanita sebagai hadiah kepada para lelaki'' '''27''' Kabeh den padha nastiti, marang pitutur kang yektos, aja dumeh tutur tanpa dapur, yen bakale becik, den anggo weh manfaat, ywa kaya Pucung lan kaluwak. ''Semuanya mesti waspada, jangan hanya karena nasihat sederhana. Jika itu memang baik, maka dengarkanlah karena jika dilaksanakan memberi manfaat., jangan seperti pucung dan kluwak. (Pucung lan kluwak merupakan isyarat pola tembang berikutnya)'' '''PUPUH IX''' '''P U C U N G''' '''01''' Kamulane kaluwak nonomanipun, Pan dadi satunggal, pucung aranira ugi, yen wus tuwa kaluwake pisah-pisah. ''Pada waktu muda, buah kluwak meyatu dan namanya pucung, jika sudah tua, kluwak tersebut terpisah'' '''02''' Den budiya kapriye ing becikipun, aja nganti pisah, kumpule kaya nomeki, anom kumpul tuwa kumpul kang prayoga. ''Bagaimanapun juga, usahakan jangansampai berpisah, bersatunya seperti masa muda, muda menyatu ketika tua pun sebaiknya menyatu'' '''03''' Aja kaya kaluwak duk anom, kumpul bisa wus atuwa, ting salebar siji-siji, nora wurung dadi bumbu pindhang lulang. ''Jangan seperti kluwak, ketika masih muda menyatu, namun ketika tua masing-masing menyebar, akhirnya hanya sebagai bumbu pindang'' '''04''' Wong sadulur nadyan sanak dipunruntut, aja kongsi pisah, ing samubarang karyeki, yen arukun dinulu teka prayoga. ''Persaudaraan itu,meskipun dengan sudara jauh harus ruku, jangan sampai terpisah dalam segala hal. Jika hidup rukun akan baik dilihat orang'' '''05''' Abot enteng wong sugih sanak sadulur, enthenge yen pisah, pikire tan dadi siji, abotipun yen sabiyantu ing karsa ''Banyak sudara memang ada berat dan ada juga ringannya. Ringan bila masing-masing pikirannya terpisah, adapun beratnya jika (kita) membantu segala hal'' '''06''' Luwih bakuh wong sugih sanak sadulur, ji – tus tadhingira, yen golong sabarang pikir, becik uga lan wong kang tan duwe sanak ''Lebih kokoh jika banyak saudara, satu berbanding seratus jika bersatu hati, lebih baik dibadingkan tidak memiliki saudara'' '''07''' Lamun bener lan pinter pamomonganipun, kang ginawa tuwa, aja nganggo abot sisih, dipun sabar pamengku mring santana. ''Jika benar dan pandai memperlakukannya. Yang merasa dituakan jangan berat sebelah, harus berlaku seimbang terhadap kerabat dan bawahan'' '''08''' Pan ewuh wong tinitah dadi asepuh, tan kena ginampang, mring sadulurira ugi, tuwa nenom aja beda traping karya. ''Memang repot jika dituakan, tidak boleh menganggap gampang kepada saudara. Jangan membedakan perintah, baik kepada yang muda maupun kepada yang tua'' '''09''' Kang saregep kalawan ingkang malincur, iku kawruh ana, sira alema kang becik, ingkang malincur den age bendanana. ''Yang rajin dan yang malas harus kau ketahui. Pujilah ia yang rajin, sedangkan yang malas, segera marahilah'' '''10''' Yen tan mantun binendonan nggone malincur, nuli patrapana, sapantese lan dosaning, kang santosa dimene dadi tuladha. ''Jika tidak sadar kemalasannya dengan dimarai, jatuhilah hukumanyang seimbang dengan kesalahannya agar menjadi contoh'' '''11''' Kang wong liya darapon wedia iku, kang padha ngawula, ing batine wedi asih, pan mangkono lelabuhane dadi wong tuwa ''Bagi orang lain. orang yang mengabdi akan menjadi segan dan setia. Bukankah begitu seharusnya perilaku orang yang dituakan'' '''12''' Nggone mengku jembar amot tur rahayu, den kaya sagara, tyase ngemot ala becik, mapan ana pepancene sowang-sowang. ''Seyogianya berhati bersih dan lapang dada bagai samudra, memahi baik dan buruk, bukankah masing-masing memiliki takdir?'' '''13''' Jer sadulur tuwa kang wajib pitutur, marang kadang taruna, wong anom wajibe wedi, sarta manut wulange sadulur tuwa. ''Saudara tua memiliki kewajibanuntuk memberikan nasihat, adapun kewajiban orang muda adalah segan dan menuruti nasaihat saudara tua'' '''14''' Kang tinitah dadi anom aja masgul, ing batin ngrasaa, saking karsaning Hyang Widdhi, yen masgula ngowai kodrating Suksma. ''Yang ditakdirkan menjadi saudara muda jangan ragu. Bersyukurlah karena sudah dikehendaki Yang Mahaesa, jika ragu akanmegubah kodrat Allah'' '''15''' Nadyan bener yen wong anom dadi luput, yen ta anganggoa, ing pikirira pribadi, pramilane wong anom aja ugungan ''Orang muda, sekalipun benar tetap dipersalahkan, hal itu jika kau turuti pikiran sediri. Oleh karena itu, orang muda jangan manja'' '''16''' Yen dadi nom weruha ing enomipun, kang ginawe tuwa, dikaya banyu neng beji, den awening paningale aja samar ''Jika ditakdirkan muda, sadarlah dengan kedudukan mudanya, adapun yang tua jadilah seperti air di kolam, jernihkan penglihatanmu'' '''17''' Lan maning ana ing pituturingsun, yen sira amaca, laying sabarang layanging, aja pijer ketungkul ngelingi sastra. ''Di samping itu, nasihatku, jika kau membaca segala macam serat (kitab), jangan hanya terpaku pada (keindahan) sastranya'' '''18''' Caritane ala becik dipun enut, nuli rasa kena, carita kang muni tulis, den karasa kang becik sira anggowa ''Pahami baik dan buruk ceritanya, kemudian renungkan (makna) cerita yang tertulis, yang kau rasa baik, ambillah'' '''19''' Ingkang ala kawruhana alanipun, dadine tyasira, weruh ing ala lan becik, ingkang becik wiwitane kawruhana. ''Yang jelek pahamilah kejelekannya sehingga kau memahami mana yang buruk dan mana yang baik. Adapun yang baik, pahamilah asal mulanya'' '''20''' Wong kang laku mangkono wiwitanipun, becik wekasanya, wong laku mangkono witing ing satemah puniku pan dadi ala. ''Orang yang bertindak begitu di awal, akan baik pada akhirnya, sedangkan orang yang bertindak sebaliknya akan berakibat buruk'' '''21''' Dipun weruh iya ing kawulanipun, kalawan wekasanira, puniku dipunkalingling, ana ala dadi becik wekasanya. ''Pahamilah, baik awal maupun akhir. Perhatikan, ada yang tampak awalnya jelek namun pada akhirnya menjadi baik'' '''22''' Ewuh temen babo wong urip puniku, apan nora kena, kinira-kira ing budi, arang temen wijile basa raharja. ''Kehidupan memang repot karena tidak dapat diperkirakan, jarang sekali tindakan yang baik (wijil adalah isyarat pola tembang berikutnya)'' '''PUPUH X''' '''M I J I L''' '''01''' Poma kaki padha dipun eling, ing pituturingong, sira uga satriya arane, kudu anteng jatmika ing budi, luruh sarta wasis, samubarang tanduk. ''Harap kau ingat nasihatku ini, Nak. Engkau juga disebut sebagai kesatria, harus halus dan hening hatimu, lembut, dan cerdas dalam segala hal'' '''02''' Dipun nedya prawira ing batin, nanging aja katon, sasona yen durung masane, kekendelan aja wani manikis, wiweka ing batin, den samar ing semu. ''serta berusahalah utuk berani, namun jangan sampai terihat, bahkan jika belum waktunya jangan sampai keberanian itu kau perlihatkan, hati-hati, sabar, dan rahasiakan'' '''03''' Lawan densemu lawan den lungit, maneh wekasingong, aja kurang iya panrimane, yen wis tinitah dera Hyang Widhi, ing badan punika, pan wus pepancenipun. ''Melalui isyarat dengan cermat. Di samping itu, pesanku, jangan lupa bersyukur atas karunia Yang Mahakuasa dengan kodrat yang menyertaimu'' '''04''' Kang narima satitah Hyang Widhi, temah dadi awon, lan ana wong tan narima titahe, wekasane iku dadi becik, kawruhana ugi, aja selang surup. ''(meskipun demikian) ada orang yang tidak bersyukur malah bernasib baik, sedangkan orang yang bersyukur bernasib jelek. Pahamilah, jangan sampai kau keliru'' '''05''' Yen wong bodho datan nedya ugi, atakon tetiron, anarima titah ing bodhone, iku wong narima norabecik dene ingkang becik, wong narima iku. ''Jika ada orang bodoh tetapi tidak mau bertanya dan tidak manu menerima kodrat kebodohannya, itu tidak baik. Adapun yang baik adalah yang menerima dengan syukur'' '''06''' Kaya upamane wong angabdi, marang sing Sang Katong, lawas-lawas ketekan sedyane, dadi mantri utawa bupati, miwah saliyaneng, ing tyas kang panuju. ''Seperi orang yang mengabdi kepada raja, lama-kelamaan akan terlihat kemampuannya, (akhirnya) diangkat sebagai menteri atau bupati atau tercapai seluruh keinginannya'' '''07''' Nuli narima tyasing batin, tan mengeng ing Katong, rumasa ing kani matane, sihing gusti tumeking nak rabi, wong narima becik kang mangkono iku. ''Kemudian bersyukur secara lahir dan batin dengan tidak menolak perintah rajakarena merasa bahwa semua yang diterimanya sampai ke anak istri adalah atas kasih sayang raja. Orang yang bersyukur seperti itu baik.'' '''08''' Nanging arang iya wong saiki, kang kaya mangkono, Kang wus kaprah iyo salawase, yen wis ana lungguhe sathithik, apan nuli lali, ing wiwitanipun. ''Namun sangat jarang orang jaman sekarang orang seperti itu. Yang sering terjadi adalah sal sudah memiliki kedukukan meskipun kecil akan melupakan asal-usulnya'' '''09''' Pangrasane duweke pribadi, sabarang kang kanggo, datan eling ing mula mulane, witing sugih sangkane amukti, panrimaning ati, kaya anggone nemu. ''Perasaanya miliknya itu hasil pribadi, semua benda yang dipergunakan tidak diingat asal-usul bagaimana ia menjadi kaya, bahkan dikiranya diperoleh begitu saja seperti hasil nemu'' '''10''' Tan ngrasa kamurahaning Widdhi, jalaran Sang Katong, jaman mengko ya iku mulane, arane turun wong lumakyeng kardi, tyase tan saririh, kasusu ing angkuh. ''Tidak merasa atas kemurahan Yang Mahakuasa itu berkat kasih sayang raja. Itulah sebabnya jaman sekarang jarang orang yang mewariskan kedudukan (kepada keluarganya) karena ia tidak sabar, tergesa-gesa, dan sombong'' '''11''' Arang nedya males sihing Gusti, Gustine Sang Katong, lan iya ing kabehing batine, nora nedya narimeng Hyang Widdhi, iku wong tan wruh ing, kanikmatanipun. ''Jarang orang yang berkeinginan untuk membalas kasih sayang raja, raja dari segala raja. Dalam batinnya tidak bersyukur atas anugrah Yang Mahakuasa, (orang seperti itu) tidak merasakan kenikmatan'' '''12''' Yeku wong kurang narima ugi, luwih saka awon, barang gawe aja age-age, anganggoa sabar rereh ririh, dadi barang kardi, resik tur rahayu. ''Atau orang yang tidak tahu bereterima kasih (menyebabkan segalanya) menjadi buruk. Jangan tergesa-gesa dan selalu bertindak sabar, tenang, dan cermat sehingga pekerjaan menjadi baik dan mendatangkan kenikmatan'' '''13''' Uwis pinter nanging iku maksih, nggonira ngupados, undhaking ing kapinterane, lan undhake kawruh ingkang yekti, durung marem batin lamun durung tutug. ''Ada pula orang yang sudah pandai namun masih mencari kepandaian yang melebihi kepandaian dan pengetahuannya, ia belum merasa puas jika belum sempurna'' '''14''' Ing pangawruh kang densenengi, kang wus sem ing batos, miwah ing kapinteran wus dene, samubarang pakaryan wus enting, nora nana lali, kabeh wus kawengku ''Pengetahuan yang dia senangi dan sudah tertanam di dalam batin, segala pekerjaan sudah mampu ia lakukan, tidak ada yang terlupakan, semuanya sudah ia kerjakan'' '''15''' Lan maninge babo dipun eling, ing pituturingong, sira uga padha ngempek-empek, iya marang kang jumeneng Aji, ing lair myang batin, den ngarsa kawengku. ''Dan lagi, ingatlah nasihatku. Kalian semua bernaung pada raja. Oleh karenanya, merasalah secara lahir dan batin'' '''16''' Kang jumeneng nata ambawani, wus karseng Hyang Manon, wajib padha wedi lan batine, aja mamang parintahing Aji, nadyan enom ugi, lamun dadi Ratu. ''Bahwa yang menjadi raja memerintah Negara,itu merupakan kehendak Yang Mahatahu, oleh karenanya,jangan ragukan perintahnya. Meskipun masih muda namun menjadi raja'' '''17''' Nora kena iya den waoni, parentahing Katong, dhasar Ratu abener prentahe, kaya priye nggonira sumingkir, yen tan anglakoni, pasti tan rahayu. ''Tidak boleh dicela. Perintah raja adalah benar adanya, maka bagaimanapun mau menghindar dan tidak menjalankan perintahnya pasti tidak akan membawa kebajikan'' '''18''' Krana ingkang kaprah mansa iki, anggone angrengkoh, tan rumangsa lamun ngempek empek, ing batine datan nedya eling, kamuktene ugi, ngendi sangkanipun. ''Yang lumrah di masa kini adah mendaku, tidak merasa dirinya bernaung, bahkan dalam hatinya tidak mau mengingat asa-usul (kemuliaan itu)'' '''19''' Lamun eling jalarane mukti, pasthine tan ngrengkoh, saka durung bisa ngrasakake, ing pitutur engkang dingin-dingin, sarta tan praduli, wuruking wong sepuh. ''Jika ingat asal-usul kemuliaan itu, pasti ia tidak akan sombong. (hal itu terjadi) karena ia belum dapat memahani nasihat orang terdahulu dan tidak perduli nasihat orang tua'' '''20''' Ing dadine barang tindak iki, arang ingkang tanggon, saking durung ana landhesane, pan nganggo karsane pribadi, ngawag barang kardi, dadi tanpa dhapur. ''Sehingga segala tindakannya jarang yang kokoh karena belum memiliki dasar dan menurutkan kehendak pribadi, ngawur, dan tanpa aturan'' '''21''' Mulanipun wekasingsun kaki, den kerep tetakon, aja isin ngatokken bodhone, saking bodho witing pinter kaki, mung Nabi kakasih, pinter tanpa wuruk. ''Oleh karena itu nasihatku, Nak, rajinlah bertanya, angan malu menampakkan kebodohan, kepandaian itu berawal dari kebodohan, Nak. Hanya Nabi terkasih yang pandai tanpa berguru'' '''22''' Sabakdane datan ana maning, pinter tanpa tetakon, pan wus lumrahing wong urip kiye, mulane wong anom den taberi, angupaya ngelmi, dadya pikukuh. ''Sesudah itu tidak ada lagi (orang) yang pandai tanpa bertanya. Bukankan sudah lazim kehidupan jaman sekarangbahwa kepandaian diperoleh karena bertanya. Oleh karena itu, orang muda rajinlah mencari ilmu sebagai pegangan'' '''23''' Driyanira dadya tetali, ing tyas dimen adoh, akeh ati ingkang ala kiye, nadyan lali pan tumuli eling, yen wong kang wus ngelmi, kang banget tuwajuh ''Inderamu jadikan sebagai ikatan jiwa yang kuat agar kehidupanmu dijauhkan dari kejahatan. Bagi orang yang berilmu dengan sempurna, meskipun lupa, ia akan segera ingat'' '''24''' Kacek uga ingkang tanpa ngelmi, sabarange kaot, ngelmi iku dene kangge, saben dina gurokena dhingin, pan sarengat ugi,parabot kang parlu. ''Berbeda halnya dengan orang yang tidak berilmu, segalanya berbeda. Gunakan ilmu dan asahlah setiap hari. Bukankan syariat juga merupakan kewajiban?'' '''25''' Ngelmu sarengatpuniku dadi, wewadhah kang sayektos, kawruhana kawengkune kabeh, kang sarengat, kang lair myang batin, mulane den sami, brangtaa ing ngelmu. ''Inderamu jadikan sebagai ikatan jiwa yang kuat agar kehidupanmu dijauhkan dari kejahatan. Bagi orang yang berilmu dengan sempurna, meskipun lupa, ia akan segera ingat (brangtaa merupakan isyarat pola tembang berikut, yaitu asmarandana)'' '''PUPUH XI''' '''ASMARANDANA''' '''01''' Padha netepana ugi, kabeh parentahing syara, terusna lair batine, salat limang wektu uga, tan kena tininggala, sapa tinggal dadi kupur, yen misih remen neng praja. ''Tetapkan juga seluruh perintah agama secara lahir batin. Sholat lima waktu tidak boleh kau tinggalkan. Barang siapa yang meninggalkan sholat akan menjadi kufur. Itupun jika kau masih mencintai kehidupan'' '''02''' Wiwitane badan iki, iya saking ing sarengat, anane Manusa kiya, rukune Islam lelima, tan kerja tininggala, pan iku parabot agung, mungguh uripe neng donya. ''Badan ini pun bermula dari syariat, begitupun adanya manusia. Kelima rukun Islam tidak boleh kau tinggalkan, bukankah itu semua perangkat yang mulia bagi kehidupan manusia di dunia'' '''03''' Kudu uga den lakoni, rukun lelima punika, apantosa kuwasane, ning aja tan linakwan, sapa tan ngalakanana, datan wurung nemu bebendu, mula padha estokena. ''Kelima rukun Islam itu harus kau laksanakan semampumu, namun jangan sampai tidak kau laksanakan. Barang siapa yang tidak melaksanakan akan mendapatkan hukuman, karenanya laksanakan'' '''04''' Parentahira Hyang Widdhi, kang dhawuh marang Nabiu’ullah, ing Dalil Khadis enggone, aja padha sembrana, rasakna den karasa, Dalil Khadis rasanipun, dimene padhang tyasira. ''Segala perintah Yang Mahakuasa, sebagaimana yang disabdakan Nabiullah, dalam dalil dan hadits, sangan sembarangan, rasakan sampai kau merasakan. Camkan betrul-betul makna dalil dan hadits agar menerangi hatimu'' '''05''' Nora gampang wong ngaurip, yen tan weruh uripira, uripe padha lan kebo, angur kebo dagingira, khalal lamun pinangan, yen manungsa dagingipun, pinangan pastine kharam. ''Tidak mudah dalam menjalani kehidupan jika kau tidak mengetahui hidupmu. Orang demikian seperti kerbau, bahkan kerbau masih lebih baik karena dagingnya halal dimakan, tetapi daging manusia itu pasti haram untuk dimakan'' '''06''' Poma-poma wekas mami, anak putu aja lena, aja katungkul uripe, lan aja duwe kareman, banget paes neng dunya, siang dalu dipun emut, wong urip manggih antaka. ''Perhatikan sungguh-sungguh nasihatku, anak cucu jangan terlena, jangan terlalu ingin memiliki perhiasan dunia. Siang malam ingatlah, bahwa orang yang hidup akan menemui kematian'' '''07''' Lawan aja angkuh bengis, lengus lanas calak lancang, langar ladak sumalonong, aja ngidak aja ngepak, lan aja siya-siya, aja jahil dhemen padu, lan aja para wadulan. ''Dan juga jangan kau bengis, angkuh, mudah tersinggung, pemarah, bermulut lancing, tidak tahu tata karma galak, dan merendahkan orang lain, gemar bertengkar, dan suka mengadu'' '''08''' Kang kanggo ing masa iku, priyayi nom kang den gulang, kaya kang wus muni kowe, kudu lumaku kajinan, pan nora nganggo murwat, lunga mlaku kudhung sarung, lumaku den dhodhokana. ''Untuk masa sekarang, para priyayi muda biasa melakukan perbuatan seperti itu, berjalan pun tidak dihormati karena tidak menggunakan pertimbangan, berjalan pun dengan berkerudung sarung agar tidak dikenali'' '''09''' Ngandelaken satriyane, lamun ngatrah dinodokan, anganggoa jejeran, yen niyat lumaku namur, aja ndodokaken manusa ''Perbuatan semacam itu tidak baik. Dapat dikatakan sebagai kesatria yang tidak tahu adat dan hanya mengandalkan kesatriaannya. Kalaupun ingin menyamar, jangan menyamar sebagai orang lain'' '''10''' Iku poma dipuneling, kaki marang ptituturingwang, kang wus muni buri kuwe, yen ana ingkang nganggoa, cawangan wong mblasar, saking nora ngrungu tutur, lebur tan dadi dandanan ''Sesunguh-sungguhnya, ankku, ingatlah pesanku ini. Jika ada yang melakukannya, maka ia menjadi orang yang tidak tahu aturan karena tidak mendengarkan nasihat sehingga hancur tidak membawa manfaat'' '''11''' Barang gawe dipuneling, nganggoa tepa sarira, aparentah sabenere, aja ambak kumawawa, amrih denwedenana. Dene ta kang wus linuhung, nggone mengku marang bala ''Segala perbuatan hendaknya diukur dengan diri sendiri. Berikan perintah berdasarkan kemampuannya, jangan mentangmentang berkuasa agar ditakuti. Bagi orang yang sempurna dalam memerintahkan bawahan'' '''12''' Prih wedi sarta asih, ggone mengku marang bala, den weruhana gawene, den bias aminta-minta, karyane wadyanira, ing salungguh-lungguhipun, ana karyane priyangga ''Berupaya agar segan dan hormat, dalam memerintah bawahan, tunjukan apa yang harus dikerjakan, jelaskan pekerjaan menurut tugas dan tanggung jawabnya masing-masing'' '''13''' Sarta weruhana ing becik, gantungana ing patrapan, darapon pethel karyane, dimene aja sembrana, denya nglakoni karya, ywa dumeh asih sireku, yen leleda patrapana ''Serta tunjukan pada hal-hal yang baik, berikan sanksi agar rajin dan tidak sembarangan dalam melakukan pekerjaan. Sekalipun engkau sayangi, jika ia teledor, jatuhkan hukuman'' '''14''' Iku uga dipun eling, kalamun mulyaning praja, mufa’ati mring wong akeh, ing rina wengi tan pegat, nenedha mring Pangeran, luluse kraton Sang Prabu, miwah arjaning negara. ''Itu juga harus kau ingat, jika Negara sejahtera akan memberikan manfaat terhadap orang banyak. Siang dan malam jangan sampai putus memohon kepada Gusti Allah agar merestui raja dan ketentraman negara'' '''15''' Iku wewalesing batin, mungguh wong suwiteng Nata, ing lair setya tuhu, kalawan nyandhang ing karsa, badan datan nglenggana, ing siyang dalu pan katur, atur pati uripira. ''Demikian itu balas budi secara batin bagi orang yang mengabdi kepada raja, secara lahir setia dan menanti perintah raja, dirinya dan hidup matinya ia pasrahkan, siang maupun malam'' '''16''' Gumantung karsaning Gusti, iku traping wadya setiya, nora kaya jaman mangke, yen wus antuk palungguhan, trape kaya wong dagang, ngetung tuna bathinipun, ing tyas datan pangrasa. ''Bergantung pada kehendak raja itulah sikap bawahan yang setia, tidak seperti jaman sekarang, jika sudah mendapatkan kedudukan, tingkahnya sperti pedagang, yang diperhitungkan hanyalah untung dan rugi, di hatinya tidak merasa'' '''17''' Awite dadi priyayi, sapa kang gawe ing sira, tan weling ing wiwitane, amung weruh ing witira, dadine saking ruba, mulane ing batinipun, pangetunge lir wong dagang. ''Bagaimana awalnya sehingga menjadi pembesar, siapa yang menjadikanmu demikian,sekalipun tak mengingat pada asal usulnya, pasti dalam hatinya ia tahu mulainya. Ia mejadi pejabat karena suap, maka perhitungannya seperti berdagang'' '''18''' Mung mikir gelise mulih, rerubanira duk dadya, ing rina wengi ciptane, kepriye lamun bisaa, males sihing bandara, lungguhe lawan tinuku, tan wurung angrusak desa. ''Yang dipikirkan hanya sesegera mungkin kembali modal. Jika demikian, bagaimana ia dapat membalas kebaikan majikannya karena kedudukannya diperoleh dari hasil membeli sehingga ia berani merusak desa'' '''19''' Pamrihe gelise bathi, nadyan besuk pinocota, picisku sok wusa mulih, kepriye lamun tataa, polahe salang tunjang, padha kaya wong bebruwun, tan ngetung duga prayoga. ''Dengan harapan segera mendapatkan untun, g sekalipun besok dipecat uangku sudah kembali. Bagaimana mungkin dapat tertib karena perbuatannya tidak pantas, seperti orang jahat yang tidak memperhitungakn kebaikan dan nalar'' '''20''' Poma padha dipun eling, nganggo syukur lawan lila, nrimaa ing pepancene, lan aja amrih sarama, mring sedya nandhang karya, lan padha amriha iku, harjane kang desa-desa. ''Oleh karena itu ngatlah. Bersyukurlah jangan kau lupakan. Terimalah keharusan dan jangan mengharapkan suap dari bawahan yang melaksanakan tugas, sebaliknya berusahalah untuk menyejahterakan desa-desa'' '''21''' Wong desa pan aja ngesthi, anggone anambut karya, sesawah miwah tegale, nggaru maluku tetapa, aja den owah dimene, tulus nenandur jagung, pari kapas lawan jarak. ''Orang-orang desa jangan sampai kesulitan dalam mengarap lading, bekerja, bersawah, bertani, dan membajak, jangan kau ganggu agar mereka dapat terus menanamjagung, padi, kapas, dan jarak'' '''22''' Yen desa akeh wongneki, ingkang bathi pasthisira, wetune pajeg undhake, dipun reh pamrihira, aja kongsi rekasa, kang wani kalah rumuhun, beya kurang paringana. ''Jika desa banyak penduduknya, yang neruntung tentu engkau, karena mendapatkan pajak yang lebih. Oleh karena itu hati-hatilah dalam mengatur jangan sampai menyusahkan, biarlah mengalah dulu, jika kurang biaya, berilah'' '''23''' Kapriye gemahing bumi, sakehe kang desa-desa, salih bekel pendhak epon, pametuhe jung sacacah, bektine karobelah, temahan desane suwung, priyayi jaga pocotan ''Namun bagaimana bumi dapat tentram jika pemimpinnya berganti setiap hari Pon. Tanah satu jung diambil upeti seratus lima puluh sehingga desa kosong karena berganti-ganti pemimpin'' '''24''' Poma aja anglakoni, kaya pikir kang mangkono, satemah lingsem dadine, den sami angestakena, mring pitutur kang arja, nora cacad alanipun, wong nglakoni kebecikan. ''Sesungguh-sungguhnya jangan ada yang melakukan perbuatan itu sebab pada akhirnya akan mempermalukan dirimu. Patuhilah nasihat yang member kesejahteraan karena tidak ada jeleknya menjalankan kebaikan'' '''25''' Nonoman ing mengko iki, yen dituturi raharja, arang ingkang ngrungokake, sinamur bari sembrana, ewuh yen nuruta, malah mudhar pitutur, pangrasane pan wus wignya. ''Para pemuda zaman sekarang ini jika dinasihati baik-baik jarang ada yang mendengarkan seraya bercanda dan tidak ada yang meniru bahkan ganti menasihati karena merasa sudah tahu'' '''26''' Aja na mangkono ugi, yen ana wong kang carita, rungokena saunine, ingkang becik sireng gawa,bawungen ingkang ala, anggiten sajroning kalbu, ywa nganggo budi nonoman. ''Jangan ada yang bersikap seperti itu. Jika ada yang sedang bercerita dengarkan sesuai dengan apa yang dikatakan, yang baik kau ambil, yang tidak baik kau buang. Semua itu camkan dalam hatimu, jangan biasakan bertindak sebagai pemuda (nonoman merupakan isyarat pola tembang berikut, yaitu sinom).'' '''PUPUH XII''' '''S I N O M''' '''01''' Ambeke kang wus utama, tan ngendhak gunaning jalmi, amiguna ing aguna, sasolahe kudu bathi, pintere den alingi, bodhone didokok ngayun, pamrihe den inaa, mring padha padhaning jalmi, suka bungah den ina sapadha-padha. ''Perilaku orang yang telah mencapai tataran sempurna tidak akan membatasi atau mencela kepandaian orang lain, kepandaiannya disembunyikan sedangkan kebodohannya ditampilkan agar dihina, jangan sampai ada yang menyebutnya pandai, ia merasa bahagia jika ada yang menghinanya'' '''02''' Ingsun uga tan mangkana, balilu kang sun alingi, kabisan sun dokok ngarsa, isin menek den arani, balilune angluwihi, nanging tenanipun cubluk, suprandene jroning tyas, lumaku ingaran wasis, tanpa ngrasa prandene sugih carita. ''Aku pun tidak begitu, kebodohankulah yang aku tutupi dan kepandaianku yang aku kedepankan karena malu jika disebut bodoh oleh orang lain, padahal aku bodoh namun ingin disebut pandai sehingga tanpa sadar (aku) banyak bercerita bohong'' '''03''' Tur ta duk masihe bocah, akeh temen kang nuruti, lakune wong kuna-kuna, lelabetan kang abecik, miwah carita ugi, kang kajaba saking embuk, iku kang aran kojah, suprandene ingsun iki, teka nora nana undaking kabisan. ''Padahal ketika aku masih kecil banyak yang bercerita tentang perilaku orang jaman dulu mengenai pengabdian yang baik serta cerita, termasuk cerita yang tidak benar adanya yang disebut dongeng, meskipun demikian, kepandaianku tidaklah bertambah'' '''04''' Carita nggonsun nenular, wong tuwa kang momong dingin, akeh kang padha cerita, sun rungokna rina wengi, samengko isih eling, sawise diwasa ingsun, bapa kang paring wulang, miwah ibu mituturi, tatakrama ing pratingkah karaharjan. ''Adapun cerita yang kuberikan ini kuturunkandari orang tua yang mengasuhku dulu, banyak cerita yang kudengarkan baik siang maupun malam sampai sekarang masih aku ingat. Setelah aku dewasa, ayah yang memberiku nasihat, sedangkan ibu yang mengingatkan tentang tata karma dan tingkah laku kebaikan'' '''05''' Nanging padha estokana, pitutur kang muni tulis, yen sira nedya raharja, anggone pitutur iki, nggoningsun ngeling-eling, pitutur wong sepuh-sepuh, mugi padha bisa, anganggo pitutur iki, ambrekati wuruke wong tuwa-tuwa. ''Namun turitilah nasihat yang tertulis ini, jika kau menghendaki keselamatan, laksanakan nasihat yang kuingat dari tetua, mudah-mudahan kalian dapat melaksanakan nasihat ini, sebab ajaran orang tua akan membawa berkah'' '''06''' Lan aja nalimpang madha, mring leluhur dhingin dhingin, satindake den kawruhan, ngurangi dhahar lan guling, nggone ambanting dhiri, amasuh sariranipun, temene kang sinedya, mungguh wong nedheng Hyang Widdhi, lamun temen lawas enggale tinekan. ''Dan jangan ada yang berani mencela leluhur. Pahami laku berupa mengurangi makan dan tidur dengan cara ‘menyakiti’ diri untuk membersihkan diri sehingga akhirnya tercapai segala yang diinginkan. Adapun orang yang memohon kepada Yang Mahakuasa, cepat atau lambat akan dikabulkan jika sungguh-sungguh.'' '''07''' Hyang sukma pan sipat murah, njurungi kajating dasih, ingkang temen tinemenan, pan iku ujare Dalil, nyatane ana ugi, nenggih Ki Ageng Tarub, wiwitira nenedha, tan pedhot tumekeng siwi, wayah buyut canggah warenge kang tampa. ''Bukankah Yang Mahamulia itu memiliki sifat Mama Pemurah yang mengabulkan segala keinginan yang sungguh-sunguh. Bukankah demikian yang dikatakan hadits. Buktinya juga ada. Ki Ageng Tarub tak henti-hentinya memohon sehingga anak, cucu, buyut, canggah, wareng ikut mewarisinya'' '''08''' Panembahan senopatya, kang jumeneng ing Matawis, iku barang masa dhawuh, inggih ingkang Hyang Widdhi, saturune lestari, saking berkahing leluhur, mrih tulusing nugraha, ingkang keri keri iki, wajib uga niruwa lelakonira. ''Panembahan Senopati yang memerintah di Mataram pun berkesesuaian dengan dengan anugrah Yang Mahaesa keturunasnnya berkuasa turun temurun dari berkah leluhur . agar berkahmu lestari, seyogianya kau ikuti laku'' '''09''' Mring leluhur kina-kina, nggonira amati dhiri, iyasa kuwatanira, sakuwatira nglakoni, cegah turu sathithik, lan nyudaa dhaharipun, paribara bisaa, kaya ingkang dingin dingin, aniruwa sapretelon saprapatan. ''Para leluhur jaman dulu. ‘Menyiksa diri sudah barang tentu semampumu, semampu kau melaksanakannya. Kurangi sedikit tidur dan makanmu. Tidak perlu meniru seluruhnya perilaku leluhur, sepertiganya atau seperempat saja sudah cukup'' '''10''' Pan ana silih bebasan, padha sinauwa ugi, lara sajroning kapenak, lan suka sajroning prihatin, lawan ingkang prihatin, mana suka ing jronipun, iku den sinauwa, lan mati sajroning urip, ingkang kuna pan mangkono kang den gulang. ''Bukankah ada peribahasa ‘belajarlah dalam nikmat, sakit dalam sehat, senang dalam penderitaan, prihatin dalam kesukaan, dan matilah dalam hidup. Begitulah laku orang jaman dulu'' '''11''' Pamore gusti kawula, punika ingkang sayekti, dadine socaludira, iku den waspada ugi, gampange ta kaki, tembaga lan emas iku, linebur ing dahana, luluh awor dadi siji, mari nama tembaga tuwin kencana. ''Perhatikan pula manunggaling kawula gusti yangsesungguh-sungguhnya bagai sotyaludira (roh suci). Secara sederhana, Anakku, emas dan tembaga itu lebur dalam api, bercampur menjadi satu, hilanglah nama tembaga dan emasnya'' '''12''' Yen aranana kencana, dene wus awor tembagi, yen aranana tembaga, wus kaworan kancanedi, milanya den westani, aran suwasa punika, pamore mas tembaga, mulane namane salin, lan rupane sayekti yen warna beda. ''Jika dinamakan emas sudah bercampur tembaga, jika disebut tembaga sudah bercampur dengan emas, oleh karenanya disebutlak suasa yang merupakan campuran mas dan tembaga. Adapun namanya berubah karena warna dan wujudya berubah'' '''13''' Cahya abang tuntung jenar, puniku suwasa murni, kalamun gawe suwasa, tembaga kang nora becik, pambesate tan resik, utawa nom emasipun, iku dipunpandhinga, sorote pasthi tan sami, pan suwasa bubul arane punika. ''Suasa murni berwarna merah kekuning-kuningan . jika membuat suasa dengan tembaga yang tidak baik, pegolahannya tidak bersih, atau masnya muda, maka tidak akan bercahaya, namanya pun suasa bubul'' '''14''' Yen sira karya suwasana, darapon dadine becik, amilihana tembaga, oliha tembaga prusi, biresora kang resik, sarta masira kang sepuh, resik tan kawoworan, dhasar sari pasti dadi, iku kena ingaranan suwasa mulya. ''Jika kau ingin membuat suasa yang baik, pilihlah tembaga yang baik, syukur-syukur jika mendapatkan tembaga prusi, diolah dengan bersih, emas tua dengan dasar sari yang tidak tercampuri, hasilnya adalah suasa mulia'' '''15''' Puniku mapan upama, tepane badan puniki, lamun karsa ngawruhana, pamore kawula Gusti, sayekti kudu resik, aja katempelan napsu, luwamah lan amarah, sarta suci lahir batin, pedimene apan sarira tunggal. ''Itu hanyalah sebuah perumpamaan sebagai ukuran badan ini. Jika kau ingin memahami manunggaling kawula gusti, sesungguhnya harus bersih, jangan terhinggapi nafsu lawamah dan nafsu amarah, serta suci lahir batin agar jiwamu hening'' '''16''' Lamun mangkonoa, sayektine nora dadi, mungguh ilmu kang sanyata, nora kena den sasabi, ewoh gampang sayekti, punika wong darbe kawruh, gampang yen winicara, angel yen durung marengi, ing wetune binuka jroning wardaya. ''Jika tidak demikian, yakinlah tidak akan terjadi. Mempelajari ilmu yang sejati didak boleh diduakan. Bagi yang belum memperoleh pengetahuan memang repot jika tidak sungguh-sunguh. Mudah berbicara namun sulit jika belum terbuka'' '''17''' Nanging ta sabarang karya, kang kinira dadi becik, pantes yen tinalatenan, lawas-lawas bok pinanggih, den mantep ing jro ngati, ngimanken tuduhing guru, aja uga bosenan, kalamun arsa udani, apan ana dalile kang wus kalawan. ''Namun demikian, segala hal yang diperkirakan baik, itu layak jika kau tekuni, lama-kelamaan juga akan kau temukan dan menetap dalam hatimu. Yakini petunjuk guru, jangan cepat bosan jika hendak mencapai kemuliaan karena memang demikianlah hukum yang sudah tertuang dalam dalil'' '''18''' Marang leluhur sedaya, nggone nenedha mring Widhi, bisaa ambabonana, dadi ugere rat Jawi, saking telateneki, nggone katiban wahyu, ing mula mulanira, lakune leluhur dingin, andhap asor anggone anamur lampah. ''Seluruh leluhur jaman dulu dalam memohon kepada Yang Mahakuasa agar dapat menguasai Negara dan menjadi pusat tanah Jawa diperolehnya melalui wahyu karena mereka rendah hati dalam melaksanakan laku'' '''19''' Tampane nganggo alingan, pan padha alaku tani, iku kang kinaryo sasap, pamriha aja katawis, jub rina lawan kabir, sumungah ingkang den singkur, lan endi kang kanggonan, wahyune karaton Jawi, tinampelan anggape pan kumawula. ''Laku dilaksanakan secara diam-diam sambil bertani. Sikap seperti itu dilakukan agar tidak kentara serta bersikap tidak menyombongkan kemampuan diri bahkan mau mengabdi kepada siapapun yang memperoleh wahyu keraton jawa.'' '''20''' Punika laku utama, tumindak sarto kekaler, nora ngatingalke lampah, wadine kang den alingi, panedyane ing batin, pan jero pangarahipun, asore ngemurasa, prayoga tiniru ugi, anak putu aja ana ninggal lanjaran. ''(penyamaran) Itulah laku yang utama, tidak menampakkan bahwa ia sedang menjalankan laku, sehingga yang disamarkan itu merupakan cita-cita tersembunyi dalam hati, jauh dikejar karena di situlah manungaling kawula gusti mencapai kedalaman. Hal demikian baik jika ditiru, Anak cucuku agar tidak kehilangan keturunan'' '''21''' Lan maning ana wasiyat, prasapa kang dingin dingin, wajib padha kawruhana, anak putu ingkang kari, lan aja na kang wani, nerak wewaleripun, marang leluhur padha, kang minulyakaken ing Widdhi, muga-muga mufaatana ing darah. ''Dan ada lagi wasiat berupa tabu yang terucap pada jaman dulu. Wajib kau ketahui sebagai anak cucu yang terakhir, dan jangan ada yang berani melanggar tabu leluhur yang dimuliakan oleh Yang Mahaesa. Mudah-mudahan bermanfaat bagi keluarga besar'' '''22''' Wiwitan ingkang prasapa, Ki Ageng Tarup memaling, ing satedhak turunira, tan linilan nganggo keris, miwah waos tan keni, kang awak waja puniku, lembu tan kena dhahar, daginge pan nora keni, anginguwa marang wong wadon tan kena. ''Yang pertama kali mengucapkan tabu adalah Ki Ageng Tarub. Ia berpesan agar keturunannya tidak mengenakan keris dan tumbak yang terbuat dari baja, tidak boleh makan daging sapi, dan tidak boleh memelihara abdi perempuan wandan'' '''23''' Dene Ki ageng Sela, prasape ingkang tan keni, ing satedhak turunira, nyamping cindhe den waleri, kapindhone tan keni, ing ngarepan nandur waluh, wohe tan kena dhahar, Panembahan Senopati, ingalaga punika ingkang prasapa. ''Adapun Ki Ageng Sela mengucapkan tabu, bahwa keturunannya tidak diperbolehkan berkain cindai, tidak diperbolehkan menanam labu di depan rumah dan tidak boleh memakan buahnya. Panembahan Senapati Ingalaga mengucapkan tabu'' '''24''' Ingkang tedhak turunira, mapan nora den lilani, anitiha kuda napas, lan malih dipun waleri, yen nungganga turangga, kang kakoncen surinipun, dhahar ngungkurken lawang, wuri tan ana nunggoni, dipun emut punika mesthitan kena. ''Bahwa keturunannya tidak diperkenankan mengendarai kda berwarna abu-abu kekuning-kuningan dan dilarang menunggang kuda yang surainya dikepang, makan membelakangi pintu kecuali di belakangnya ada yang menjaga. Ingatlah dan jangan ada yang melanggar itu'' '''25''' Jeng Sultan Agung Mataram, apan nora anglilani, mring tedhake yen nitiha, kapal bendana yen jurit, nganggo waos tan keni, lamun linandheyan wregu, datan ingaken darah, yen tan bisa nembang kawi, pan prayoga satedake sinauwa. ''Kanjeng Sultan Agung Mataram mengucapkan tabu bahwa keturunannya tidak diperkenankan menunggang kyda yang rewel jika diajak bertempur, tidak memperkenankan tumbak ang bergagang kayu wregu vserta tidak akan diakui sebagai keturunan (Mataram) jika tidak dapat membaca tembang kawi dan mengharuskan belajar tembang kawi'' '''26''' Jeng Sunan Pakubuwana, kang jumeneng ing Samawis, kondur madek ing Kartasura, prasapanira anenggih, tan linilan anitih, dipangga saturunipun, Sunan Prabu Mangkurat, waler mring saturunreki, tan rinilan ujung astana ing Betah. ''Kanjeng Sunan Pakubuwana yang dilantik di Semarang kemudian berkuasa di Kartasura mengucapkan tabu bahwa keturunannya tidak diperbolehkan menunggang gajah. Sunan Prabu Amangkurat mengucapkan tabu bahwa keturunannya dilarang berziarah ke makam Butuh'' '''27''' Lawan tan kena nganggowa, dhuwung sarungan tan mawi, kandelan yen nitih kuda, kabeh aja na kang lali, lawan aja nggogampil, puniku prasapanipun, nenggih Kang jeng Susunan, Pakubuwana ping kalih, mring satedhak turunira linarangan. ''Jika sedang menungang kuda tidak boleh menyandangkeris tanpa pendhok. Janganlah kau meremehkan tabu-tabu di atas. Adapun Kanjeng Susuhunan Pakubuwana II mengucapkan tabu bahwa keturunannya dilarang'' '''28''' Dhahar apyun nora kena, sinerat tan den lilani, nadyan nguntal linarangan, sapa kang padha nglakoni, narajang waler iki, pan kongsi kalebon apyun, pasti keneng prasapa, linabakken tedhakneki, Kanjeng Sunan ingkang sumare Nglawiyan. ''Madat, baik dihisap maupun dimakan. Barang siapa melanggar tabu dengan madat akan dikeluarkan dari daftar keturunan Kanjeng Sunan yang dimakamkan di Laweyan'' '''29''' Prasapa Kangjeng Susunan, Pakubuwana kaping tri, mring satedhak turunira, apan nora den lilani, agawe andel ugi, wong sejen ing jinisipun, apan iku linarangan, anak putu wuri-wuri, poma aja wani anrajang prasapa. ''Adapun Kanjeng Susuhunan III mengucapkan tabu bahwa keturunannya tidak diperbolehkan mengangkat orang kepercayaan yang bukan berasal dari bangsa sejenis, serta anak cucu tidak diperkenankan melanggar larangan'' '''30''' Wonten waler kaliwatan, saking luhur dingin dingin, linarangan angumbaha, wana Krendhawahaneki, dene kang amaleri, Sang Danan Jaya rumuhun, lan malih winaleran, kabeh tedhak ing Matawis, yen dolana mring wana tan kena. ''Masih ada tabu leluhur ang terlewat, yaitu dilarang merambah Hutan Krendhawana. Adapun yang mengucapkan tabu tersebut adalah Dananjaya. Ada lagi tabu bagi keturunan Mataram, yaitu tidak diperkenankan bermain-main di hutan atau rawa-rawa'' '''31''' Dene sesirikanira, yen tedhak ing Demak nenggih, mangangge wulung tan kena, ana kang nyenyirik malih, bebet lonthang tan keni, yeku yen tedhak Madiyun, lan payung dadaan abang, tedhak Madura tan keni, yen nganggowa bebathikan parang rusak. ''Adapun tabu bagi keturunan Demak adalah mengenakan pakaian berwarna ungu, tabu keturunan Madiun adalah kain panjang luntang dan paying berhias merah, tabu keturunan Madura adalah mengenakan batik bermotif parang rusak'' '''32''' Yen tedhak Kudus tak kena, yen dhahara daging sapi, yen tedhak Sumenep iku, nora kena ajang piring, watu tan den lilani, lawan kidang ulamipun, tan kena yen dhahara, miwah lamun dhahar ugi, nora kena ajang godhong pelasa. ''Keturunan Kudus tidak boleh makan daging sapi, keturunan Sumenep tidak diperkenankan makan dengan piring batu, makan daging kijang, dan dilarang menggunakan daun plasa sebagai alas makan'' '''33''' Kabeh anak putu padha, eling-elingan ywa lali, prasapa kang kuna-kuna, wewaler leluhur nguni, estokna away lali, aja nganti nemu dudu, kalamun wani nerak, pasti tan manggih basuki, Sinom salin Girisa ingkang atampa. ''Semua abak cucu, camkan dan jangan lupa tabu zaman kuno warisan leluhur, patuhilah jangan sampai ada yang melanggar. Barang siapa berani melanggar pasti tidak akan selamat dan yang mendengar ini supaya giris (girisa merupakan isyarat pola tembang berikutnya, yaitu girisa)'' '''PUPUH XIII''' '''G I R I S A''' '''01''' Anak putu den estokna, warah wuruke pun bapa, aja na ingkang sembrana, marang wuruke wong tuwa, ing lair batin den bisa, anganggo wuruking bapa, ing tyas den padha santosa, teguhana jroning nala. ''Anak cucuku, turutilah nasihat ayahandamu, dan jangan ada yang meremehkan nasihat orang tua. Biasakan mendengar nasihat orang tua secara lahir batin, yakinlah dan teguhkan hatimu'' '''02''' Aja na kurang panrima, ing pepasthening sarira, yen saking Hyang Moha Mulya, kang nitahken badanira, lawan dipunawas padha, asor unggul waras lara, utawa beja cilaka, urip utawa antaka ''Jangan ada yang kurang bersyukur atas takdirmu, sebab takdir merupakan anugrah Yang Mahamulia yang menciptakan dirimu. Di samping itu, ketahuilah bahwa hina dan mulia, sehat dan sakit, bahagia dan celaka, serta hidup dan mati'' '''03''' Pan iku saking Hyang Suksma, miwah ta ing umurira ingkang cedhak, lan kang dawa, wus pinasthi ing Hyang Suksma, duraka yen maidowa, miwah yen kurang panrima, ing lokhilmahfut punika tulisane pan wus ana. ''Itu berasal dari Yang Mahasuci, demikian pula umurmu yang panjang atau pendek sudah ditakdirkan oleh Yang Mahasuci. Meskipun kau tidak percaya atau tidak menerimakannya, semua itu sudah tersurat dalam laukhil mahfudz'' '''04''' Iku padha kawruhana, sesikune badanira, aywa marang kang amurba, Kang Misesa, marang sira, yen sira durung uninga, prayoga atatakona, mring kang padha wruh ing ma’na, iku kang para ulama. ''Sebaiknya ketahuilah hukuman bagimu dari Yang Mahakuasa. Jika kau belum memahaminya, maka bertanyalah kepada yang sudah mengetahui maknanya, yaitu para alim ulama'' '''05''' Kang wus wruh rahsaning kitab, darapon sira weruha, wajib moka ing Hyang Suksma, wiwah wajibing kawula, lan mokale kawruhana, miwah ta ing tatakrama, sarengat dipunwaspada, batal kharam takokeno. ''Yang telah menyelami makna kitab agar engkau mengetahu apa yang dimaksud dengan sifat wajib dan mokal Yang Mahaesa serta wajib dan mokal makhluk. Demikian pula kau ketahu dank au tanyakan pula tata karma, syariat, batal, haram,'' '''06''' Sunat lan parlu punika, prabot kanggo saben dina, iku uga dipunpadhang, patakonira den terang, lan aja bosen jagongan, lawan kang para ulama, miwah wong kang sampun sampurna, kawruhe marang Hyang Suksma ''Sunah dan wajib yang menjadikan kelengkapan sehari-hari. Itupun pahami hakikatnya secara jelas. Pertanyaanmu hendaknya rinci dan jangan bosan untuk berbincang dengan para ulama serta orang yang telah sempurna pengetahuannya mengenai Yang Mahasuci'' '''07''' Tanapi ing tata karma, ing tindhak-tandhuking basa, kang tumiba marang nistha, tuwin kang tumibeng madya, lan kang tumba utama, iku sira takokena, marang kang para sujanma, miwah mring wong tuwa-tuwa ''Demikian pula perilaku tata karma dan pengguaan bahasa yang berkedudukan rendah, yang berkedudukan sedang, dan yang berkedudukan tinggi tanyakan pada para sarjana dan orang tua'' '''08''' Kang padha bisa micara, miwah wong kang ulah sastra, iku pantes takonana, bias padhang ing tyasira, ana kinarya gindhelan, pamuruke mring wong mudha, anuladha basaning sastra, utawa saking crita ''Yang bisa bicara dan olah sastra. Mereka itu pantas kau tanyai agar jiwamu terang serta ada yang dapat dijadikan pegangan karena caranya dalam menasihati orang muda menggunakandasar dengan memetik sastra atau cerita'' '''09''' Lawan den sregep amaca, sabrang caritanira, aja anampik wawacan, carita kang kuna-kuna, layang babad kawruhana, caritane luhirira, darapon sira weruha, lelakone wong prawira ''Serta rajinlah membaca segala macam cerita. Jangan memilih bacaan. Ketahui dan camkan cerita-cerita lama, babad, kisah leluhur, dan kisah para pahlawan'' '''10''' Miwah lakone padha, kang para wali sadaya, kang padha oleh nugraha, asale saking punapa, sara kang para satria, kang digedaya, lakune sira tirua, lelebetan kag utama ''Demikian pula kisah para wali yang memberoleh kanugrahan, bagaimana asal-muasalnya. Tirulak kesetiaan dan pengabdian utama para kesatria yang digdaya dalam perang'' '''11''' Nora susah amirungga, mungguh tindhaking satriya, carita kabeh pan ana, kang nistha lan kang utama, kang asor kang luhur padha, miwah lakuning nagara, pan kabeh ana carita, ala becik sira weruha ''Tidak perlu mengkhususkan pada perilaku kesatria, sebab segala cerita memiliki bagian yang hina danutama, ada yang hina dan ada yang agung. Demikian pula kehidupan suatu Negara, ada yang baik dan ada kisah yang jelek yang seyogianya kau ketahui'' '''12''' Yen during mangerti sira, caritane takokena, ya marang wong tuwa-tuwa, kang padha weruh ing carita, iku ingkang dadhi uga, undhaing pinteranira, nanging ta dipunelinga, sabarang kang kapiyarsa ''Jika kau belum mengetahui ceritanya, maka tanyakan pada orang-orang tua yang mengetahui cerita itu dengan harapan dapat menambah pengetahuanmu. Meskipun demikian, ingatlah semua cerita yang pernah kau dengar'' '''13''' Aja na tiru ing bapa, kalakuwane kang ala, banget tuna bodho mudha, ketul tan duwe graita, nanging anak putu padha, mugi Allah ambukaa, marang ing pitutur yogya, kabeh padha angestokena ''Jangan meniru perilaku buruh ayahandamu yang sedemikian bodoh, bebal, dan tidak punya perasaan, tetapi mudah-mudahan anak cucuku, Allah membukakan hatimu pada nasihat yang baik dan kalian semua mematuhinya'' '''14''' Marang pituturing bapa, muga padha kalakona, kabehpadha mituruta, panedhaningsun mring Suksma, lanang wadon selameta, manggiha suka raharja, ing dunya prapteng akirat, den dohna sangsara papa ''mudah-mudahan kalian melaksanakan dan mengikuti nasihat ayahandamu. Permohonanmu pada Yang Mahasuci, semoga kalian, baik laki-laki maupun perempuan memperoleh keselamatan dan kebahagiaan di dunia dan akhirat, serta dijauhkan dari kesulitan dan kesengsaraan'' '''15''' Olehe padha kekadhang, pada atut aruntuta, marang sadulure padha, suguha dunya barana, lan padha sugiha putra, pepeka jalu wanodya, kalawan maninge aja, nganti kapegatan tresna ''Rukunlah persaudaraan kalian, kaya harta dan banyak anak baik laki-laki maupun perempua, dan jangan sampai putus tali cinta kasih'' '''16''' Padha uga den pracaya, aja sumelang ing nala, kabeh pitutur punika, poma wahyuning Hyang Suksma kang dhawuh marang ing sira, jalarane saking bapa, Hyang Suksma paring nugraha, maring anakingsun padha ''Di samping itu percayalah danjangan ragu-ragu dalam hatimu terhadap semua nasihat ini. Anggaplah sebagai wahyu yang disabdakanYang Mahasuci kepadamu melalui ayahandamu. Semoga Yang Mahasuci member berkah kepada semua anakku'' '''17''' Den bias nampahi padha, mungguh sasmitaning Suksma ingkang padha marang sira, wineruhken becik ala, anyegah karepanira, kang marang panggawe ala, kang tumiba siya-siya, ya iku paring Hyang Suksma ''Semoga kalian dapat memahami tanda-tanda yang diberikan Yang Mahakuasa kepada kalian mengenai hal yang baik dan burukmencegah niatmu dari perbuatan buruk, mencegahmu untuk melakukan hal jahat yang membawamu ke kehinaan. Itulah berkat Yang Mahasuci'' '''18''' Paring peling marang sira, tinuduhken ing marga, kang bener kanggo kang uga, neng dunya ingkang sampurna, muga anak putu pada, bisa dadi tuladha, kabecikaning manusa, tinirua ing sujanma ''Memberikan peringatan padamu, juga menunjukkan jalan yang benar, dalam dunia yang sempurna, semoga seluruh anak cucu dapat menjadi surei teladan bagi kebaikan dan ditiru manusia'' '''19''' Sakehing wong kapengina, aniru ing solah bawa, marang anak putu padha, anggepe wedi asiha, kinalulutan ing bala, kedhepa saparentahnya, tulusa mukti wibawa, ing satedhak turunira ''Dan banyak yang ingin meniru perilaku ank cucuku mengenai sikap segan dan kasih, disayangi dan dituruti seluruh perintahnya oleh bawahan, abdikanlah seluruh kemuliaanmu hingga keturunanmu'' '''20''' Den dohna saking doraka, winantua ing nugraha, sakeh anak putu padha, ingkang ngimanaken uga, marang pituturing bapa, Allah anyembadanana, ing pandhonganingsun iya, ing tyasingsun wus rumasa ''Semoga dijauhkan dari segala dosa dan senantiasa diberkati dengan anugrah. Se,oga Allah mengabulkan permohonanku karena jiwak sudah merasa'' '''21''' Wakingsun umpama surya, lingsir kulon wayahira, pareking surupe uga, adoh marang timbulira, pira lawase neng dunya, kauripaning janma, masa nganti saatus warsa, uripe ana ing dunya ''Diriku ibarat matahari sudah condong ke barat, dekat waktu tenggelam, jauh dari waktu terbitnya. Seberapa lama hidupmu sebagai mausia, tidak akan sampai seratus tahun kehidypan manusia di dunia'' '''22''' Mulane sun muruk marang, kabeh paraputraningwang, suntulis sunwehi tembang, darapon padha rahaba, enggone padha amaca, ngrasakna carita, aja bosen den apalna, ing rina wengi elinga ''Oleh karenanya, aku mengajarkan kepada seluruh anakku, kutuliskan dalam bentuk tembang agar semua senang membaca, merasakan (manfaat) cerita, jangan sampai bosan dan hafalkan, ingatlah baik siang maupun malam'' '''23''' Lah muga padha tirua, kaya leluhure padha, sudira betah atapa, sarta waskitha ing nala, ing sampurnaning ngagesang, kang patitis tan amamang, iku ta panedhaningwang, muga ta kalampahana ''Mudah-mudahan kalian meniru para leluhur, prihatin, bijak dalam jiwa atas kesempurnaan hidup, cermat dan tidak ragu, itulah permohonanu, semoga dapat terlaksana'' '''24''' Titi tamating carita, serat wawaler ing putra, kang yasa Shri Maharaja, Pakubuwana Kaping Pat, karsane Shri Maharaja, ing galih panedhanira, kang amaca kang miyarsa, yen lali muga elinga ''Tamatlah cerita berupa nasihat bagi putraku. Yang menggubah adalah Shri Maharaja Pakubuwana ke IV. Harapan Shri Maharaja kepada yang membaca dan mendengar jika sedang lupa, ingatkanlah'' '''25''' Telase panuratira, Besar tunggal ping wolulas, Akad Pon, Dal sinengkalan, tata guna sabdeng raja, masasta windu Sancaya, pamujinireng kawula, ya Allah kang luwih wikan, obah osiking kawula ''Tamatnya yang tertulis ini pada Ahad Pon, delapan belas Besar, Dal Tahun 1735, mangsa kawolu, windu sancaya. Aku memuji Allah yang mengetahui segala gerak hidupku.ap'' == Aksara Jawa == {{Javanese script}} <pages index="Serat Wulangreh.pdf" from=4 to=48 /> == Pranala njaba== * [https://www.sastra.org/agama-dan-kepercayaan/wulang/1223-wulang-reh-pakubuwana-iv-1931-226 Wulang Rèh, Pakubuwana IV, 1931], sastra.org; pupuh pertama: pamêdhare wasitaning ati | ... | datan wruh yèn akèh ngèsêmi ... * [https://www.sastra.org/agama-dan-kepercayaan/wulang/1784-wulang-reh-pakubuwana-iv-1960-213 Wulang Rèh, Pakubuwana IV, 1960], sastra.org; pupuh pertama: pamêdhare wasitaning ati | ... | tan wruh lamun akèh ngèsêmi ... [[Kategori:Sastra Jawa]] [[Category:Macapat]] 8bvf2kqk7z9g3rdaiu18ti468j5ztuv 83009 83008 2026-11-02T12:55:17Z RaFaDa20631 199 83009 wikitext text/x-wiki {{versi |notes=''Serat Wulangreh'', kempalan tembang-tembang macapat anggitan dalem [[Panganggit:Pakubuwana IV|Pakubuwana IV]]. Delok uga: [[w:Serat Wulangreh|artikel Wikipedia]].}} '''Aksara Jawa''' * [[ꦱꦁꦫꦠ꧀ꦮꦸꦭꦁꦫꦺꦃꦱꦲꦮꦸꦭꦁꦠꦠꦏꦿꦩ]] (A.S. Poesposoehardjo Boekhandel, 1924) * [[ꦱꦼꦫꦠ꧀ꦮꦸꦭꦁꦫꦺꦃ]] (G.C.T. Van Dorp & Co., 1929) * [[Woelangreh]] (Kolf-Bunning Djokja., 1937) '''Aksara Latin''' * [[Serat Wulang Reh]] (1967) __TOC__ == Aksara Latin == '''PUPUH I''' '''DHANDHANGGULA''' '''01''' Pamedare wasitaning ati, cumanthaka aniru Pujangga, dhahat mudha ing batine, nanging kedah ginunggung, datan wruh yen keh ngesemi, ameksa angrumpaka, basa kang kalantur, turur kang katula-tula, tinalaten rinuruh kalawan ririh, mrih padhanging sasmita. ''Uraian nasihat ini bermula dari kelancangan hati berniat meniru para pujangga, padahal (aku) sangatlah bodoh. Tetapi karena ingin disanjung, tidak tahu jika kelak banyak yang mencibir. Memaksakan diri untuk menciptakan, (meski) dengan bahasa yang kacau balau bahkan tersia-sia, namun (hal ini) kususun dengan teliti dan sabar, semoga isyarat ini menjadi jelas.'' '''02''' Sasmitaning ngaurip puniki, apan ewuh yen nora weruha, tan jumeneng ing uripe, akeh kang ngaku-aku, pangrasane sampun udani, tur durung wruh ing rasa, rasa kang satuhu, rasaning rasa punika, upayanen darapon sampurna ugi, ing kauripanira. ''Isyarat dalam kehidupan ini, tidak mungkin kau pahami jika kau tak mengetahuinya, tidak akan memiliki ketenangan dalam hidupnya. Banyak yang mengaku dirinya sudah memahami isyarat (dalam hidup), padahal belum mengolah rasa, inti dari rasa yang sesunguhnya. Oleh karena itu, berusahalah (memahami makna rasa itu), agar sempurna hidupmu.'' '''03''' Jroning Kur’an nggonira sayekti, nanging ta pilih ingkang uninga, kajaba lawan tuduhe, nora kena den awur, ing satemah nora pinanggih, mundak katalanjukan, temah sasar-susur, yen sira ayun waskita, sampurnane ing badanira, punika sira anggegurua. ''Di dalam Al-Quran tempatmu mencari kebenaran sejati, hanya yang terpilih yang akan memahaminya,kecuali atas petunjuk-Nya. Tiadk boleh dicampur-adukan, tak mungkin kau temukan (kebenaran isyarat), bahakan kau semakin tersesat. Jika kau menghendaki kesempurnaan dalam dirimu, maka bergurulah.'' '''04''' Nanging yen sira ngguguru kaki, amiliha manungsa kang nyata, ingkang becik martabate, sarta kang wruh ing kukum, kang ngibadah lan kang ngirangi, sukur oleh wong tapa, ingkang wus amungkul, tan mikir pawewehing liyan, iku pantes sira guronana kaki, sartane kawruhana. ''Meskipun begitu, jika engkau berguru, Nak. Pilihlah guru yang sebenarnya, tinggi martabatnya, memahami hukum, dan rajin beribadah. Syukur-syukurjika kau temukan seorang pertapa yang tekun dan tidak mengharapkan imbalan orang lain, dia pantas kau gurui. Serta ketahuilah'' '''05''' Lamun ana wong micareng ngelmi, tan mupakat ing patang prakara, aja sira age-age, anganggep nyatanipun, saringana dipun baresih, limbangen lan kang patang, prakara rumuhun, dalil qadis lan ijemak, myang kiyase papat iku salah siji, anaa kang mupakat. ''Jika seseorang berbicara tentang ilmu, tetapi tidak sesuai dengan empat hal, janganlah engkau terlalu cepat menganggap benar adanya. Saringlah agar bening dan ukurlah dengan empat hal, yaitu dalil, hadis, ijmak, dan kiyas. Salah satu dari keempat hal itu harus ada yang sesuai.'' '''06''' Nora kena lamun den antepi, yen ucula sing patang prakara, nora enak legetane, tan wurung ningal wektu, panganggepe wus angengkoki, nora kudu sembahyang, wus salat katengsun, banjure mbuwang sarengat, batal karam nora nganggo den singgahi, bubrah sakehing tata. ''Tidak boleh kau terima (isyarat) jika lepas dari empat hal tadi, karena biasanya tidak baik. (kau akan) merasa sudah menjalankan ‘laku’ sehingga yidak harus sembahyang, akhirnya meninggalkan syariat, tidak perlu tahu mana yang haram dan batal. Hal itu akan merusak aturan.'' '''07''' Angel temen ing jaman mangkin, ingkang pantes kena ginuronan, akeh wong njaja ngelmune, lan arang ingkang manut, yen wong ngelmu ingkang netepi, ing panggawene sarak, den arani luput, nanging iya sasenengan, nora kena den uwor kareping janmi, papancene priyangga. ''Memang sulit mencari seseorang yang patut kau gurui di zaman ini. Banyak yang menjajakan ilmu tetapi jarang yang mengikutinya. Jika seseorang berilmu dan menjalankan lakunya dengan benar, malah dianggap salah. Namun itu hak masing-masing, tidak boleh kau samakan keinginan orang, masing-masing memiliki perbedaan.'' '''08''' Ingkang lumrah ing mangsa puniki, apan guru ingkang golek sabat, tuhu kuwalik tingale, kang wus lumrah karuhun, jaman kuna mapan si murid, ingkang padha ngupaya, kudu anggeguru, samengko iki tan nora, Kyai Guru naruthuk ngupaya murid, dadiya kanthinira. ''Yang biasa terjadi pada masa kini adalah guru yang mencari murid, itu tampak sangat ironis dengan kebiasaan yang terjadi di masa lalu. Zaman dulu murid yang berusaha mencari dan harus berguru, sekarang tidak begitu, malah guru yang ke sana ke mari mencari murid. Jadikan sebagai pengangan (kanthinira merupakan isyarat pola tembang berikutnya, yaitu Kinanthi).'' '''PUPUH II''' '''K I N A N T H I''' '''01''' Padha gulangen ing kalbu, ing sasmita amrih lantip, aja pijer mangan nendra, kaprawiran den kaesthi pesunen sariranira, sudanen dhahar lan guling. ''Kalian biasakanlah megasah kalbu, agar (pikiranmu) tajam menangkap isyarat, jangan hanaya selalu makan dan tidur, jangkaulah sikap kepahlawanan, latihlah dirimu dengan mengurangi makan dan minum.'' '''02''' Dadiya lakunireku, cegah dhahar lawan guling, lawan aja asukan-sukan, anganggoa sawatawis, ala watake wong suka, suda prayitnaning batin. ''Jadikan sebagai lelakon, kurangi makan dan tidur, jangan gemar berpesta pora, gunakan seperlunya (karena) tabiat orang yang gemar berpesta pora adalah berkurangnya kepekaan batin.'' '''03''' Yen wus tinitah wong agung, aja sira gumunggung dhiri, aja raket lan wong ala, kang ala lakunireku, nora wurung ngajak-ajak, satemah anenulari. ''Jika kau sudah ditakdirkan menjadi pembesar, janganlah menyombongkan diri, jangan kau dekati orang yang memiliki tabiat buruk dan bertingkah laku tidak baik, sebab suka atau tidak suka (hal itu) akan menular padamu.'' '''04''' Nadyan asor wijilipun, yen kelakuane becik, utawa sugih carita, carita kang dadi misil, iku pantes raketana, darapon mundhak kang budi. ''Sekalipun berasal dari keturunan kelas bawah, namun memiliki kelakuan yang baik atau memiliki banyak cerita yang berisi (berguna), dia patut kau gauli, (hal itu) akan menambah kebijaksanaanmu.'' '''05''' Yen wong anom pan wus tamtu, manut marang kang ngadhepi, yen kang ngadhep akeh bangsat, nora wurung bisa anjuti, yen kang ngadhep keh durjana, nora wurung bisa maling. ''Jika masih muda, biasanya mengikuti lingkungan, jika di lingkungan itu banyak penjahat, maka jahatnla ia. Jika di lingkungannya banyak pencuri, maka ia pun pandai mencuri.'' '''06''' Sanadyan ta nora melu, pasthi wruh solahing maling, kaya mangkono sabarang, panggawe ala puniki, sok weruha nuli bisa, iku panuntuning eblis. ''Meskipun tidak ikut (mencuri) pasti mengetahui bagaimana cara mencuri. Demikanlah (karakter) semua perbuatan jelek, awalnya hanya tahu, kemudian bisa melakukan, itulah bujukan iblis.'' '''07''' Panggawe becik puniku, gampang yen wus den lakoni, angel yen durung kalakyan, aras-arasen nglakoni, tur iku den lakonana, mupangati badaneki. ''Perbuatan yang benar itu akan mudah jika sudah dilaksanakan, terasa sulit jika belum dilakukan, enggan melaksanakan, namun jika dilakukan (hal itu) akan bermanfaat bagi jiwa raga kita.'' '''08''' Yen wong anom-anom iku, kang kanggo ing masa iki, andhap asor kang den simpar, umbag gumunggunging dhiri, obral umuk kang den gulang, kumenthus lawan kumaki. ''Para pemuda di masa sekarang meninggalkan sopan santun dan rendah hati, sebaliknya mengumbar kesombongan dan tinggi hati.'' '''09''' Sapa sira sapa ingsun, angalunyat sarta edir, iku wewatone uga, nom-noman adoh wong becik, emoh angrungu carita, carita ala miwah becik. ''Tidak mengenal teman satu sama lain, kurang ajar, dan congkak, itu juga kebiasaannya, para pemuda menjauhi orang yang berperilaku baik, tidak mau mendengar cerita yang baik maupun cerita yang jelek.'' '''10''' Cerita pan wus kalaku, panggawe ala lan becik, tindak bener ala lan ora, kalebu jro cariteki, mulane aran carita, kabeh-kabeh den kawruhi. ''Adapun cerita yang sudah terjadi, adalah perbuatan baik dan buruk, tingkah laku benar dan tidak benar termasuk ke dalam jenis cerita, oleh karena itu disebut cerita, selurihnya harus kau ketahui.'' '''11''' Mulane wong anom iku, abecik ingkang taberi, jejagongan lan wong tuwa, ingkang sugih kojah ugi, kojah iku warna-warna, ana ala ana becik. ''Oleh karena itu, sebagai pemuda seharusnya rajin berkomunikasi dan berembug dengan orang tua yang banyak bicara. Ingat, bicara itu banyak macamnya, ada yang baik, ada pula yang buruk.'' '''12''' Ingkang becik kojahipun, sira anggoa kang pasthi, ingkang ala singgahana, aja sira anglakoni, lan den awas wong akojah, iya ing masa puniki. ''Pastikan kau ikuti pembicaraan yang baik, yang kurang baik singkirkan, jangan kau lakukan, meskipun begitu, di masa sekarang waspadalah setiap orang bicara.'' '''13''' Akeh wong kang sugih wuwus, nanging den sampar pakolih, amung badane priyangga, kang den pakolehaken ugi, panastene kang den umbar, nora nganggo sawatawis. ''Banyak orang yang pandai bicara namun pembicaraannya itu dibungkus dengan maksud untuk mementingkan diri sendiri, hanya dirinya yang diuntungka, mengumbar kedengkian tanpa batas.'' '''14''' Aja ana wong bisa tutur, amunga ingsun pribadhi, aja ana ingkang memadha, angrasa pinter pribadhi, iku setan nunjang-nunjang, tan pantes den pareki. ''Jangan ada orang yang dapat berbicara kecuali dirinya sendiri dan jangan ada yang meyamai, merasa paling pandai, itu adalah perilaku setan, tidak pantas kau dekati.'' '''15''' Sikakna di kaya asu, yen wong kang mangkono ugi, dahwen apan nora layak, yen sira sandhinga linggih, nora wurung katularan, becik singkirana ugi. ''Jika kau temui orang seperti itu, usirlah seperi kau menghalau anjing, dia tak patut kau dekati apalagi menemaninya duduk, niscaya kau akan ketularan, lebih baik hindarilah.'' '''16''' Poma-poma wekasingsun, mring kang maca layang iki, lair batin den estokna, saunine layang iki, lan den bekti mring wong tuwa, ing lair praptaning batin. ''Bagi yang membaca surat ini, perhatikan dengan sungguh-sungguh nasihatku ini, patuhilah secara lahir dan batin, laksnakan apa yang tertulis dalam surat ini, dan berbaktilah terhadap orang tua, lahir dan batin.'' '''PUPUH III''' '''G A M B U H''' '''01''' Sekar gambuh ping catur, kang cinatur polah kang kalantur, tanpa tutur katula-tula katali, kadaluwarsa kapatuh, katuruh pan dadi awon. ''Sekar gambuh pola yang keempat, yang menjadi bahan perbincangan adalah perlaku yang tidak teratur, tidak mau mendengar nasihat, semakin lama semakin tak terkendali, hal ini akan berakibat buruk.'' '''02''' Aja nganti kabanjur, barang polah ingkang nora jujur, yen kebanjur sayekti kojur tan becik, becik ngupayaa iku, pitutur ingkang sayektos. ''Jangan sampai kau terlanjur dengan tingkah polah yang tidak jujur, jika sudah telanjur akan mecelakakan, dan hal itu tidak baik. Oleh karena itu, berusahalah ajaran yang sejati.'' '''03''' Tutur bener puniku, sayektine apantes tiniru, nadyan metu saking wong sudra papeki, lamun becik nggone muruk, iku pantes sira anggo. ''Ajaran yang benar itu patut kau ikuti, meskipun berasal dari orang yang rendah derajatnya, namun jika baik dalam mengajarkan, maka ia pantas kau terima.'' '''04''' Ana pocapanipun, adiguna adigang adigung, pan adigang kidang adigung pan esthi, adiguna ula iku, telu pisan mati sampyoh. ''Ada kiasa yang berbunyi adiguna, adigang, adigung, adigang kiasan kijang, adigung kiasan gajah, dan adiguna kiasan ular. Ketiganya mati bersamaan.'' '''05''' Si kidang ambegipun, angandelaken kebat lumpatipun, pan si gajah angandelken gung ainggil, ula ngandelaken iku, mandine kalamun nyakot. ''Tabiat si kijang adalah menyombongkan kecepatannya berlari, si gajah menyombongkan tubuhnya yang tinggi besar, sedangkan si ular menyombongkan bisaya yang ganas bila menggigit.'' '''06''' Iku upamanipun, aja ngandelaken sira iku, suteng nata iya sapa kumawani, iku ambeke wong digang, ing wasana dadi asor. ''Itu semua hanya perumpamaan, janganlah kau menyombongkan diri karena putra raja sehingga merasa tidak mungkin ada yang berani, itu tabiat yang adiganng, ujung-ujungnya merendahkanmu.'' '''07''' Adiguna puniku, ngandelaken kapinteranipun, samubarang kabisan dipundheweki, sapa bisa kaya ingsun, togging prana nora enjoh. ''Watak adiguna adalah menyombongakan kepandaiannya, seluruh kepandaian adalah miliknya. Siapa yang bisa seperti aku, padahal akhirnya tidak sanggup.'' '''08''' Ambek adigung iku, angungasaken ing kasuranipun, para tantang candhala anyenyampahi, tinemenan nora pecus, satemah dadi geguyon. ''Tabiat orang adigung adalah menyombongkan keperkasaan dan keberaniannya, semuanya ditantang berkelahi, bengis, dan suka mencela. Tetapi jika benar-benar dihadapi, ia tak akan melawan, bahkan jadi bahan tertawaan.'' '''09''' Ing wong urip puniku, aja nganggo ambek kang tetelu, anganggowa rereh ririh ngati-ati, den kawangwang barang laku, kang waskitha solahing wong. ''Dalam kehidupan, jangan kau kedepankan tiga tabiat tersebut, berlakulah sabar, cermat, dan hati-hati. Perhatikan segala tingkah laku, waspadai segala perilaku orang lain.'' '''10''' Dene tetelu iku, si kidang suka ing panitipun, pan si gajah alena patinireki, si ula ing patinipun, ngandelaken upase mandos. ''Dari ketiganya itu, si kijang mati karena kegembiraannya, gajah mati karena keteledorannya, sedangkan ular mati karena keganasan bisanya.'' '''11''' Tetelu nora patut, yen tiniru mapan dadi luput, titikane wong anom kurang wewadi, bungah akeh wong kang nggunggung, wekasane kajalomprong. ''Ketiganya tidak patut kau tiru, kalau kau tiru akibatnya akan buruk. Ciri-ciri pemuda adalah tidak dapat menyimpan rahasia, senang bia banyak yang menyanjung yang akhirnya menjerumuskan.'' '''12''' Yen wong anom iku, kakehan panggunggung, dadi kumprung, pengung bingung wekasane pan angoling, yen ginunggung muncu-muncu, kaya wudun meh mencothot. ''Jika pemuda terlalu banyak sanjungan, maka ia menjadi tolol, tuli, dan bingung, akhirnya mudah diombang-ambingkan, jika sedang dimuji, maka monyong seperti bisul yang hampir meletus'' '''13''' Dene kang padha nggunggung, pan sepele iku pamrihipun, mung warege wadhuk kalimising lathi, lan telese gondhangipun, reruba alaning uwong. ''Adapun yang senang menyanjung sangat sederhana keinginannya, yaitu kenyang perut, basah lidah dan tenggorokan dengan menjual keburukan orang lain.'' '''14''' Amrih pareke iku, yen wus kanggep nuli gawe umuk, pan wong akeh sayektine padha wedi, tan wurung tanpa pisungsung, adol sanggup sakehing wong. ''Supaya dekat (dengan atasan). Jika sudah terpakai kemudian membuat ulah dengan membuat orag menjadi takut sehingga ia menerima upeti dari hasil menjual kemampuan orang lain.'' '''15''' Yen wong mangkono iku, nora pantes cedhak lan wong agung, nora wurung anuntun panggawe juti, nanging ana pantesipun, wong mangkono didhedheplok. ''Orang seperti itu tidak pantas untuk berdekata dengan pembesar karena dapat mendorong untuk berbuat jahat. Meskipun begitu tetap ada kepantasannya, yaitu ditumbuk.'' '''16''' Aja kakehan sanggup, durung weruh tuture agupruk, tutur nempil panganggepe wruh pribadi, pangrasane keh kang nggunggung, kang wus weruh amalengos. ''Jangan terlalu merasa tahu banyak. Belum melihat dengan mata kepala sendiri tetapi banyak berbicara, bahkan hanya dengan mendengar seolah-olah mengetahui sendiri. Dikiranya banyak yang menyanjung, padahal yang mengetahuinya akan memalingkan muka.'' '''17''' Aja nganggo sireku, kalakuwan kang mangkono iku, nora wurung cinirenen den titeni, mring pawong sanak sadulur, nora nana kang pitados. ''Oleh karena itu, Nak. Jangan kau bersikap seperti itu karena pasti akan mencadi catatan dalam hati sanak saudara. Mereka tidak akan percaya lagi kepadamu.'' '''PUPUH IV''' '''P A N G K U R''' '''01''' Sekar pangkur kang winarna, lelabuhan kang kanggo wong ngaurip, ala lan becik puniku, prayoga kawruhana, adat waton puniku dipunkadulu, miwah ingkang tata krama, den kaesthi siyang ratri. ''Nasihat ini dibalut dengan tembang Pangkur. Seyogianya kau memahami hakikat pengabdian bagi kehidupan, tentang baik dan buruk perlu kau ketahui. Pahami pula ada dan aturan, serta siang malam jangan kau lupakan tata krama'' '''02''' Deduga lawan prayoga, myang watara reringa aywa lali, iku parabot satuhu, tan kena tininggala, tangi lungguh angadeg tuwin lumaku, angucap meneng anendra, duga-duga nora kari. ''Jangan kau lupakan pertimbangan, boleh sedikit curiga karena hal itu merupakan (keharusan) yang tidak boleh kau lupakan, baik ketka sedang terjaga, duduk, bangun, maupun berjalan, diam, berbicara, maupun tidur (jangan lupakan nalar).'' '''03''' Miwah ta sabarang karya, ing prakara kang gedhe lan kang cilik, papat iku aja kantun, kanggo sadina-dina, rina wengi nagara miwah ing dhusun, kabeh kang padha ambegan, papat iku aja lali. ''Demikian pula pertimbangan empat perkara dalam segala hal baik yang besar maupun yang kecil jangan kau lupakan, terapkan sehari-hari, siang atau malam, di kota maupun di desa. (Hal ini berlaku) untuk semua makhluk yang bernapas.'' '''04''' Kalamun ana manusa, anyinggahi dugi lawan prayogi, iku watake tan patut, awor lawan wong kathah, wong degsura ndaludur tan wruh ing edur, aja sira pedhak-pedhak, nora wurung neniwasi. ''Jika ada manusia yang melupakan pertimbangan nalar, itu tak patut berbaur dengan orang banyak. Janganlah kau dekati orang yang tak tahu adat dan hanya menuruti kemauannya sendiri, (orang seperto itu) akan membawa kehancuran.'' '''05''' Mapan watake manusa, pan ketemu ing laku lawan linggih, solah muna-muninipun, pan dadi panengeran ingkang, kang apinter kang bodho miwah kang luhur, kang sugih lan kang melarat, tanapi manusa singgih. ''Ciri perilaku manusia itu tampak dari bagaimana varanya berjalan dan duduk, tindak-tanduk dalam berbicara. Meskipun orang itu pandai atau bodoh, berderajat tinggi atau hina, kaya atau miskin'' '''06''' Ulama miwah maksiyat, wong kang kendel tanapi wong kang jirih, durjana bebotoh kaum, lanang wadon pan padha, panitike manusa wateke wewatekipun, apa dene wong kang nyata, ing pangawruh kang wus pasthi. ''Ulama atau penjahat, pemberani maupun penakut, pencuri maupun bebotoh, atau lelaki maupun perempuan semua memiliki ciri-ciri yang sama.'' '''07''' Tinitik ing solah muna, lawan muni ing laku lawan linggih, iku panengeran agung, winawas ginrahita, pramilane ing wong kuna-kuna iku, yen amawas ing sujanma, datan kongsi mindho gaweni. ''Terlihat dari tindak-tanduk, berbicara, berjalan, dan duduk, itu cirri utama yang mudah diketahui dan dirasakan. Oleh karena itu, orang jaman duu tidak pernah salah dalam menilai orang.'' '''08''' Masa mengko mapan arang, kang katemu ing basa kang basuki, ingkang lumrah wong puniku, dhengki srei lan dora, iren meren dahwen pinasten kumingsun, opene nora prasaja, jail mutakil bakiwit. ''Masa sekarang, sangat sulit menemukan perilaku yang baik. Umumnya (manusia sekarang) itu dengki, serakah, dan pembohong, malas, iri, senang encela, sombong, tidak jujur, jahil, banyak curiga, dan curang'' '''09''' Alaning liyan den andhar, ing becike liyan dipunsimpeni, becike dhewe ginunggung, kinarya pasamuan, nora ngrasa alane dhewe ngendhukur, wong mangkono wateknya, nora kena denpedhaki. ''Kejelekan orang lain disebarluaskan, sementara kebaikan (orang lain) disembunyikan, kebaikannya sendiri disanjung-sanjung dan dibicarakan dalam pertemuan, tidak merasa kejelekannya sendiri bertumpuk. Orang yang bertabiat seperti itu tidak layak kau dekati.'' '''10''' Iku wong durjana murka, nora nana mareme jroning ati, sabarang karepanipun, nadyan wusa katekan, karepane nora mari saya banjur, luwamah lawan amarah, iku kang den tut wuri. ''Orang seperti itu disebut penjahat serakah, tidak pernah merasa puas meskipun semua keinginannya telah terpenuhi, kemauannya tidak ernah berhenti, malah semakinmenjadi-jadi, menurutkan hawa nafsu lawamah dan amarah.'' '''11''' Ing sabarang tingkah polah, ing pangucap tanapi lamun linggih, sungkan asor ambekipun, pan lumuh kaungkulan, ing sujanma pangrasane dhewekipun, nora nana kang memadha, angrasa luhur pribadi. ''Segala tingkah laku, dalam berbicara maupun duduk, tabiatnya tidak mau dikalahkan oleh orang lain, tidak mau ada yang menyamai, ia merasa dirinya paling tinggi.'' '''12''' Aja nedya katempelan, ing wewatek kang tan panates ing budhi, watek rusuh nora urus, tunggal lawan manusa, dipun sami karya labuhan kang patut, darapon dadi tuladha, tinuta ing wuri. ''Jangan sampai kau dihinggapi tabiat yang tidak pantas karena perilaku jahat seperti itu tidak patut disandang manusia. Seyognya berbuatlah kebajikan sehingga menjadi suri teladan dan panutan di kemudian hari.'' '''13''' Aja lunyu lemer genjah, angrong pasanakan nyumur gumuling, ambubut arit puniku, watek datan raharja, pan wong lunyu nora pantes dipunenut, monyar-manyir tan anteban, dela lemeran puniku. ''Janganlah bersikap lunyu lemer genjah, angrong pasanakan nyumur gumuling,'' dan ''ambubut arit karena sifat itu tidak akan menyelamatkanmu, tidak patut kau anut. Watak lunyu itu artinyakata-katanya tidak bisa dipegang, sedangkan sifat lemer'' '''14''' Para penginan tegesnya, genjah iku cak-cekan barang kardi, angrong pasanak liripun, remen ulah miruda, mring rabine sadulur miwah ing batur, mring sanak myang prasanakan, sok senenga den ramuhi. ''Adalah mudah tergiur sesuatu. Genjah artinya senang berkata jorok, angrong pasanakan artinya senang berselingkuh dengan istri orang, dan jika sudah mencintai istri sahabat atau kerabat harus terlaksana.'' '''15''' Nyumur guling linira, ambeladhah nora duwe wewadi, nora kene rubung-rubung, wewadine den umbar, mbuntut arit punika pracekanipun, ambener ing pangarepan, nanging nggarethel ing wuri. ''Nyumur gumuling artinya tidak dapat menyimpan rahasia, jika mendengar kabar (meskipun sebagian) langsung disebarluaskan. Mbuntut arit artinya di awal terdengar baik tapi menggerutu di belakang.'' '''16''' Sabarang kang dipun ucap, nora wurung amrih oleh pribadi, iku labuhan patut, aja na nedya nulad, ing wateking nenem prakara punika, sayogyane ngupayaa, lir mas tumimbul ing warih. ''Semua yang diucapkannya hanya untuk keuntungan diri sendiri. Hal itu bukan kebajikan yang baik, dan jangan ada yang meniru keenam sifat di atas. Seyogianya berlakulan seperti emas yang tersembul di permukaan. (mas tumimbul merupakan isyarat pola tembang berikutnya yaitu maskumambang).'' '''PUPUH V''' '''MASKUMAMBANG''' '''01''' Nadyan silih bapa biyung kaki nini, sadulur myang sanak, kalamun muruk tan becik, nora pantes yen den nuta. ''Meskipun ayah, ibu, kakek, maupun nenek jika nasihatnya tidak baik, maka jangan kau dengar, tidak patut kau turuti.'' '''02''' Apan kaya mangkono karepaneki, sanadyan wong liya, kalamun watake becik, miwah tindake prayoga. ''Demikian seharusnya. Meskipun orang lain, namun memiliki tabiat dan tingkah lakunya yang baik'' '''03''' Iku pantes yen sira tiruwa ta kaki, miwah bapa biyung, amuruk watek kang becik, iku kaki estokena. ''Itu pantas kau tiru, Nak, begitu pula jika ayah dan ibu memiliki nasihat yang baik, maka turutilah, Nak.'' '''04''' Wong tan manut pitutur wong tuwa ugi, pan nemu duraka, ing dunya praptaning akhir, tan wurung kasurang-surang. ''Orang yang tidak mentaati orang tua itu durhaka, dia akan kena kutuk sejak hidup di dunia sampai di alam akhir'' '''05''' Maratani mring anak putu ing wuri, den padha prayitna, aja sira kumawani, ing bapa tanapi biyang. ''Hingga kelak ke anak cucu. Oleh karena itu, perhatikan sungguh-sungguh, jangan engkau kurang ajar kepada ayah atau ibu'' '''06''' Ana uga etung-etungane kaki, lelima sinembah, dununge sawiji-wiji, sembah lelima punika. ''Ada juga yang disebut dengan lima sujud (bakti), Nak. Adapun kelima jenis sujud (bakti) itu adalah:'' '''07''' Kang dhingin rama ibu kaping kalih, marang maratuwa, lanang wadon kaping katri, ya marang sadulur tuwa. ''Yang pertama ayah dan ibu, kedua kepada mertua baik laki-laki maupun perempuan, ketiga kepada saudara tua'' '''08''' Kaping pate marang guru sayekti, sembah kaping lima marang Gustinira yekti, parincine kawruhana. ''Keempat kepada guru, sedangkan kelima kepada raja (atasan). Adapun penjelasannya adalah'' '''09''' Pramila rama ibu den bekteni, kinarya jalaran, anane badan puniki, kinawruhan padhang hawa. ''Mengapa ayah dan ibu harus dibaktikan, sebab keduanya adalah perantara yang menyebabkan kita hadir di dunia'' '''10''' Uripira pinter samubarang kardi, saking ibu rama, ing batin saking Hyang Widdhi, milane wajib sinembah. ''Semua kepandaianmu bermula dari ayah dan ibu yang secara mata batin berasal dari Yang Mahakuasa. Oleh karena itu (mereka) patut kau sembah.'' '''11''' Ya mulane maratuwa jalu estri, pan wajib sinembah, angsung kabungahan tuwin, aweh rasa ingkang nyata. ''Mengapa kedua mertuamu patut kau sembah, sebab mereka memberimu kebahagiaan dan kenikmatan sejati'' '''12''' Katanipun sadulur tuwa puniki, pan wajib sinembah, gegentening bapa benjing, mulane guru sinembah. ''Sementara saudara tua harus kau sembah karena ia adalah ganti ayah kelak. Adapun guru wajib disembah karena'' '''13''' Kang atuduh sampurnanning urip, tumekeng antaka, madhangken pethenging ati, anuduhaken marga mulya. ''Yang menunjukkan kesempurnaan hidup sampai datangnya kematian, menerangkan gelapnya hati, menunjukkan jalan kemulyaan'' '''14''' Wong duraka ing guru abot sayekti, milae den padha, mintaa sih ywa nganti, suda kang dadi sihira. ''Orang yang dikutuk guru sangat berat, oleh karena itu mengharaplah kasih sayang guru kepadamu jangan sampai berkurang'' '''15''' Kaping lima dununge sembah puniki, mring Gusti Kang Murba, ing pati kalawan urip, aweh sandhang lawan pangan. ''Adapun sembah yang kelima adalah kepada raja yang berkuasa atas hidup dan matimu, memberimu sndang dan pangan'' '''16''' Wong neng dunya kudu manut marang Gusti, lawan dipunawas, sapratingkahe den esthi, aja dumeh wus awirya. ''Orang yang hidup seyogianya berbakti kepada raja serta menjaga segala tindakan agar selalu benar, jangan sombong meskipun sudah berkuasa'' '''17''' Nora beda putra santana wong cilik, yen padha ngawula, pan kabeh namaning abdi, yen dosa kukume padha. ''Tidak berbeda antara putra raja dan kerabat raja dengan rakyat jelata dalam hal mengabdi. Bukankah kedudukan abdi semuanya sama di mata hukum?'' '''18''' Yen rumasa putra santana sireki, dadine tyasira, angendiraken sayekti, nora wurung anemu papa. ''Jika kau merasa sebagai putra raja atau kerabat raja, itu artinya kau menyombongkan diri, hal ini akan menyebabkan kesulitan bagimu'' '''19''' Angungasken putra sentananeng Aji, iku kaki aja, wong suwita nora keni, kudu wruh ing karyanira. ''Janganlah kau mengagungkan diri sebagai putra raja, Anakku orang yang mengabdi (kepada raja) tidak boleh demikian, kau harus tahu kewajiban'' '''20''' Yen tinuduh marang Sang Maha Narpati, sabarang tuduhnya, iku estokna ugi, karyanira sungkemana. ''Jika diperintah oleh Sri Baginda, apapun bentuk printahnya, maka hormati dan taati perintahnya'' '''21''' Aja mengeng ing parentah sang siniwi, den pethel aseba, aja malincur ing kardi, lan aja ngepluk sungkanan. ''Janganlah menghindar pada perintah raja. Rajinlah menghadap dan jangan malas menjalankan tugas. Jangan sering terlambat dan menolak tugas'' '''22''' Luwih ala-alane ing wong ngaurip, wong ngepluk sungkanan, tan patut ngawuleng aji, angengera sapa-sapa. ''Seburuk-buruknya orang hidup adalah bangun terlambat dan menolak kewajiban. Jika mengabdi kepada raja bahkan mengabdi kepada siapapun, hal itu tidak layak'' '''23''' Angengera ing bapa biyung pribadi, yen ngepluk sungkanan, nora wurung den srengeni, binalang miwah pinala. ''Ikut pada ayah maupun ibu sekalipun, jika bangun terlambat dan menolak kewajiban pasti dimarahi, disambit, atau dipukul'' '''24''' Apa kaya mangkono ngawuleng aji, yen ngepluk sungkanan, tan wurung manggih bilahi, ing wuri aja ngresula. ''Demikan pula mengabdi kepada raja, jika bangun terlambat dan malas akan celaka, (jika terjadi hal demikian) jangan kau menyesal di belakang hari'' '''25''' Pan kinarya dhewe bilahine ugi, lamun tinemenan, sabarang karyaning Gusti, lahir batin tan suminggah. ''Bukankah celakanya itu hasil kerjanaya juga? Jika kau bersungguh-sungguh secara lahir batin, jangan kau menghindar'' '''26''' Mapan Ratu tan duwe kadang myang siwi, sanak prasanakan, tanapi garwa kekasih, amung bener agemira. ''Karena memang raja tidak memiliki putra, saudara, dan kerabat, demikian puia (raja) tidak memiliki istri atau kekasih, yang dipegang hanya aturan'' '''27''' Kukum adil adat waton kang denesthi, mulane ta padha, den rumeksa marang Gusti, endi lire wong rumeksa. ''Hukum yang adil dan adat istiadat, itu yang dijalankan raja. Oleh karena itu, jagalah. Adapun cara menjaga raja adalah'' '''28''' Dipun gemi nastiti ngati-ati, gemi mring kagungan, ing Gusti ywa sira wani, anggegampang lawan aja ''Hidup hemat, teliti, damn hati-hati. Janganlah kau menggampangkan milik raja, juga jangan'' '''29''' Wani-wani nuturken wadining Gusti, den bisa rerawat, ing wewadi sang siniwi, nastiti barang parentah. ''sekalipun berani membocorkan rahasia raja. Simpanlah rapat-rapat rahasia raja dan cermati selurruh perintahnya.'' '''30''' Ngati-ati ing rina kalawan wengi, ing rumeksanira, lan nyadhong karsaning Gusti, Dudukwuluhe kang tampa. ''Cermatilah segala milik raja dan berhati-hatilah siang dan malam sambil menerima perintah raja (dudukwuluhe adalah isyarat pola tembang berikutnya, yaitu dudukwuluh)'' '''PUPUH VI''' '''DUDUK WULUH''' '''01''' Wong ngawula ing Ratu luwih pakewuh, nora kena minggrang-minggring, kudu mantep sartanipun, setya tuhu marang Gusti, dipunmiturut sapakon. ''Mengabdi kepada raja memang amat repot, tidak boleh ragu-ragu dan harus mantap, serta setia dan percaya kepada raja'' '''02''' Mapan Ratu kinarya wakil Hyang Agung, marentahaken hukum adil, pramila wajib den enut, sing sapa tan manut ugi, ing parentahe Sang Katong. ''Bukankah raja adalah wakil Yang Mahaagung, yang menjalankan hukum dan keadilan sehingga harus ditaati. Barang siapa yang tidak menuruti perintah sang raja'' '''03''' Aprasasat mbadali karseng Hyang Agung, mulane babo wong urip, saparsa suwiteng Ratu, kudu eklas lair batin, aja nganti nemu ewoh. ''Ibarat ingkar dari Yang Mahaagung. Oleh karena itu, setiap yang mengabdi kepada raja harus ikhlas lahir batrin agar tidak mendapat kesulitan'' '''04''' Ing wurine yen ati durung tuwajuh, angur sira ngabdi, becik ngidunga karuhun, aja age nuli ngabdi, yen durung eklas ing batos. ''di belakang hari. Jika hati belum bulat, jangan kau mengabdi, lebih baik jika menumpang tinggal dulu jangan kemudian mengabdi jika batin belum pasrah'' '''05''' Anggur ngindung bae pan nora pakewuh, lan nora nana kang ngiri, amungkul pakaryanipun, nora susah tungguk kemit, seba apan nora nganggo ''Lebih baik menumpang tinggal agar tidak susah dan tidak ada ayang memerintah, tekun bekerja, tidak perlu bertugas jaga, bahkan tidak perlu menghadap'' '''06''' Mung yen ana tongtonan metu ing lurung, kemul bebede sasisih, sarwi mbanda tanganipun, glindhang-glindhung tanpa keris, andhodhok pinggiring bango. ''cuma jika ada keramaian tontonan di jalan, keluar dengan kain bebed sebelah sambil bersilang tangan, hilir mudik tanpa keris, duduk di pinggir warung.'' '''07''' Suprandene jroning tyas, anglir tumenggung, mengku bawat Senen Kemis, mankono iku liripun, nora kaya wong ngabdi, wruh plataraning Sang Katong. ''Meskipun demikian, di dalam hatinya merasa sebagai seorang tumenggung yang berpatyung kebesaran. Sikap seperti itu bukanlah sikap pengabdi yang setiap hari hanya melikat halaman istana'' '''08''' Lan keringan sarta ana aranipun, lan ana lungguhe ugi, ing salungguh-lungguhipun, nanging ta dipunpakeling, mulane pinardi kang wong. ''yang terhormat, memiliki gelar dan kedudukan. Tetapi ingat, orang yang mengabdi itu harus memperhatikan:'' '''09''' Samubarang karyanira Sang Aprabu, sayekti kudu nglakoni, sapalakartine iku, wong kang padha-padha ngabdi, panggaweyane pan saos. ''Seluruh perintah raja harus dilaksanakan, karena kewajiban mengabdi adalah menghadap dan menantikan perintah raja'' '''10''' Kang nyantana bupati mantri panewu, kliwon peneket miji, panalaweyan pananjung, tanapi para prajurit, lan kang nambut karyeng katong. ''Baik yang mengadi sebagai bupati, mantra, penewu, kliwon, peneket, miji, panalawe, pananjung, maupun prajurit dan yang bekerja pada raja'' '''11''' Kabeh iku kawajiban sebanipun, ing dina kang amarengi, wiyosanira Sang Aprabu, sanadyan tan miyos ugi, pasebane aja towong. ''Semua memiliki kewajiban untuk menghadap pada hari yang bersamaan pada saat raja bersidang. Sekalipun tidak ikut bersidang, jangan (dijadikan alasan untuk) tidak menghadap'' '''12''' Ingkang lumrah yen karep seba wong iku, nuli ganjaran den icih, yen tan oleh nuli mutung, iku sewu sisip, yen wus mangerti ingkang wong. ''Biasanya, orang yang rajin menghadap itu mengharapkan mendapat hadiah, jika tidak mendapat hadiah, ia ngambek. (sikap seperti itu) keliru bagi orang yang bijak'' '''13''' Tan mangkono etunge kang uwis weruh, ganjaran datan pinikir, ganjaran pan wus rumuhun, amung naur sihing Gusti, winales ing lair batos. ''Bagi yang sudah mengetahui, perhitungannya tidak begitu, masalah hadiah tidak dipikirkan, karena hadiah sebenarnya sudah diterima terlebih dahulu, sehingga tinggal membalas kebaikan raja dengan lahir batin'' '''14''' Setya tuhu marang saprentahe pan manut, ywa lenggana karseng Gusti, wong ngawula paminipun, lir sarah mungging jaladri, darma lumampah sapakon. ''Melaksanakan segala perintah raja. Jangan membantah kehendak raja. Orang mengabdi ibarat sampah di samudra, hanya sekadar menjalankan'' '''15''' Dene begja cilaka utawa luhur, asor iku pan wus pasthi, ana ing bebadanira, aja sok amuring muring, marang Gusti Sang Akatong. ''Adapun kebahagiaan dan kesengsaraan, ataupun tinggi rendah tergantung pada takdir masing-masing, jangan suka marak kepada raja'' '''16''' Mundhak ngakehaken ing luputireku, ing Gusti tuwin Hyang Widdhi, dene ta sabeneripun, mupusa kalamun pasthi, ing badan tan kena megoh. ''Hal itu akan menambah kesalahan kepada raja serta Yang Mahakuasa. Yang benar adalah menerima takdir diri, jangan berdiam diri'' '''17''' Tulisane ing lohkil makful kang rumuhun, pepancen sawiji-wiji, tan kena owah sarambut, tulisan badan puniki, aja na mundur ing kewoh. ''Yang sudah tersurat dalam laukhil makfudz tidak dapat diubah barang serambutpun, oleh karena itu jangan mundur meghadapinya (mundur adalah isyarat pola tembang berikutnya, yaitu durma)'' '''PUPUH VII''' '''D U R M A''' '''01''' Dipun sami ambanting ing badanira, nyudha dhahar lan guling, darapon sudaa, nepsu kang ngambra-ambra, rerema ing tyasireki, dadya sabarang, karyanira lestari. ''Biasakanlah melatih dirimu untuk prihatin dengan mengurangi makan dan tidur agar berkurang nafsu yang menggelora, heningkan hatimu hingga tercapai yang kau inginkan'' '''02''' Ing pangrawuh lair batin aja mamang, yen sira wus udani, mring sariranira, lamun ana kang Murba, masesa ing alam kabir, dadi sabarang, pakaryanira ugi. ''Janganlah ragu terhadap pengetahuan lahir batin. Jika kau memahami bahwa dalam kehidupan ini ada yang berkuasa, mudah-mudahan keinginanmu terkabul'' '''03''' Bener luput ala becik lawan beja, cilaka mapan saking, ing badan priyangga, dudu saking wong liya, mulane den ngati-ati, sakeh dirgama, singgahana den eling. ''Benar salah, baik buruk, serta untung rugi, bukankah berasal dari dirimu sendiri? Bukan dari orang lain. oleh karena itu, hati-hatilah terhadap segala ancaman, hindari dan ingat'' '''04''' Apan ana sesiku telung prakara, nanging gedhe pribadi, puniki lilira, yokang telung prakara, poma ywa nggunggung sireki, sarta lan aja, nacat kepati pati. ''Bukankah ada tiga perkara utama yang akan membesarkanmu? Ketiga perkara tersebut adalah jangan menyombongkan diri, jangan mecela'' '''05''' Lawan aja maoni sabarang karya, sithik-sithik memaoni, samubarang polah, tan kena wong kumlebat, ing masa mengko puniki, apan wus lumrah, uga padha maoni. ''Dan jangan mengritik hasil orang lain, sedikit-sedikit mengritik, segala tingkah orang lain dikritik. Memang zaman sekarang sudah lumrah orang mengritik'' '''06''' Mung tindake dhewe datan winaonan, ngrasa bener pribadi, sanadyan benera, yen tindake wong liya, pasti den arani sisip, iku wong ala, ngganggo bener pribadi. ''Hanya hasil karya sendiri yang tidak dikritik karena merasa paling benar. Meskipun benar, jika perbuatan orang lain pasti dikatakan salah. Hal itu salah karena kebenarannya menggunakan (ukuran) diri sendiri'' '''07''' Nora nana panggawe kang luwih gampang, kaya wong memamaoni, sira eling-eling, aja sugih waonan, den sami salajeng budi, ingkang prayoga, sapa-sapa kang lali. ''Tidak ada perbuatan yang lebih mudah daripada mengritik. Kau ingatlah, jangan terlalu sering mengritik, selalulah berpikir baik. Barang siapa yang lupa'' '''08''' Ingkang eling iku padha angilangna, marang sanak kanca kang lali, den nedya raharja, mangkono tindakira, yen tan nggugu liya uwis, teka menenga, mung aja sok ngrasani. ''Dari yang ingat, maka ingatkan. Kepada sanak dan kerabat semoga bahagia. Begitu seharusnya tidakanmu, namun jika tidak diturut, maka diamlah, namun jangan membicarakan'' '''09''' Nemu dosa gawanen sakpadha-padha, dene wong ngalem ugi, yen durung pratela, ing temen becikira, aja age nggunggung kaki, meneh tan nyata, dadi cirinireki. ''Kau akan berdosa pada sesame. Begitupun jika kau memuji yang belum kaubuktikan kebenarannya, jangan terburu-buru memuji, Anakku. Karena jika tidak terbukti malah akan menjadi celaan'' '''10''' Dene kang wus kaprah ing masa samangkya, yen ana den senengi, ing pangalemira, pan kongsi pandirangan, matane kongsi malirik, nadyan alaa, ginunggung becik ugi. ''Adapun yang sering terjadi pada zaman sekarang adalah jika ada orang yang disenanginya maka dipuji setinggi langit sampai matanya melotot, meskipun jelek tetapi tetap dikatakan baik'' '''11''' Aja ngalem aja mada lamun bisa, yen uga masa mangkin iya ing sabarang, yen nora sinenengan, den poyok kapati pati, nora prasaja, sabarang kang den pikir. ''Kalau bisa, jangan memuji atau mencela. Namun kini, jika tidak disenangi maka akan dicela habis-habisan, yang dipikirkan pun bermacam-macam'' '''12''' Ngandhut rukun becike ngarep kewala, ing wuri angarsani, ingkang ora-ora, kabeh kang rinasanan, ala becik den rasani, tan parah-parah, wirangronge gumanti. ''Pada awalnya berpura-pura baik, tetapi di belakang diomongkan yang bukan-bukan, pembicaraan pun berganti (wirangrong merupakan isyarat pergantian pola tembang beirkutnya, yaitu wirangrong)'' '''PUPUH VIII''' '''WIRANGRONG''' '''01''' Den samya marsudeng budi, wuweka dipun was paos, aja dumeh bisa muwus, yen tan pantes ugi, sanadya mung sekecap, yen tan pantes prenahira. ''Hendaklah kau berusaha mengendalikan diri dan berhati-hati, jangan mentang-mentang pandai berbicara jika tak layak (didengar), meskipun hanya sepatah kata jika bukan pada tempatnya'' '''02''' Kudu golek masa ugi, panggonan lamun miraos, lawan aja age sira muwus, durunge den kaesthi, aja age kawedal, yen durung pantes lan rowang. ''Carilah waktu dan tempat jika ingin bicara, jangan terburu-buru berbicara sebelum kau piker, jangan cepat-cepat kau keluarkan (isi hati) jika belum layak siapa yang kau ajak bicara'' '''03''' Rowang sapocapan ugi, kang pantes ngajak calathon, aja sok metuwo wong celathu, ana pantes ugi, rinungu mring wong kathah, ana satengah micara. ''Perhatikan dengan siapa kau berbicara sehingga tidak asal bicara. (pembicaraan itu) ada yang layak didebgarkan orang banyak ada pula yang tidak'' '''04''' Tan pantes kanggo ngawruhi, milane lamon miraos, dipun ngarag-ngarah ywa kabanjur, yen sampun kawijil, tan kena tinurutan, milane dipun prayitna ''Diketahui orang banyak. Oleh karena itu, jika berbicara jangan melantur karena jika telanjur terucap tidak dapat ditarik kembali'' '''05''' Lan maninge wong ngaurip, aja ngakehken supaos, iku gawe reged badanipun, nanging masa mangkin, tan ana itungan prakara, supata ginawe dinan. ''Di samping itu, orang hidup jangan terlalu banyak bersumpah, itu akan mengotori dirimu, namun zaman sekarang tidak ada pertimbangan, bersumpah adalah perbuatan sehari-hari'' '''06''' Den gemi marang ing lathi, aja ngakehke pepisoh, cacah cucah erengan ngabul-abul, lamun andukani, den dumeling dosanya, mring abdi kang manggih duka. ''Berhematlah dengan lidahmu, jangan memperbanyak umpatan, menggerutu, dan marah-marah. Jika kau marah, sebutkan kesalahan bawahanmu itu'' '''07''' Lawan padha den pakeling, teguhna lahir batos, aja ngalap randhaning sedulur, sanak miwah abdi, rowang ing sapangandhap, miwah maring pasanakan. ''Dan juga ingatlah, kuatkan lahir batin, jangan mengharapkan janda saudaramu, kerabat, maupun bawahanmu, dan seterusnya'' '''08''' Gawe salah graitaning, ing liyan kang sami anom, nadyan lilaa lanangipun kang angrungu elik, ing batin tan pitaya, masa kuranga wanodya. ''Hal itu akan membuat curiga orang yang mengetahuinya, sekalipun suaminya rela, tetapi yang mendengarnya tidak yakin, tidak mungkin kurang wanita'' '''09''' Tan wurung dipun cireni, ing batin ingaran rusoh, akeh jaga-jaga jroning kalbu, arang ngandel batin, ing tyase padhasuda, pangandele mring bendara. ''Hal itu pasti dijadikan tanda dan dicap jorok. Di dalam hatinya, mereka tidak percaya, hal itu menyebabkan kepercayaan kepada tuannya akan berkurang'' '''10''' Anu cacat agung malih, anglangkungi saking awon, apan sakawan iku akeh pun, dhingin wong madati, pindho wong ngabotohan, kaping tiga wong durjana. ''Ada lagi cacat yang lebih besar dari kesalahan, yaitu empat perilaku, pertama madat, kedua bertaruh, dan ketiga pencuri'' '''11''' Kaping sakawane ugi, wong ati sudagar awon, mapan suka sugih watekipun, ing rina lan wengi, mung batine den etang, alumuh lamun kalonga. ''Yang keempat adalah berwatak pedagang. Adapun watak pedagang dianggap jelek karena siang malam hanya memikirkan keuntungan, tidak mau jika berkurang'' '''12''' Iya upamane ugi, duwe dhuwit pitung bagor, mapan nora marem ing tyasipun, ilanga sadawa, gegetun patang warsa, padha lan ilang sanambang. ''Meskipun memliki uang empat karung pun, belum tenang hatinya, sekalipun hanya hilang satu sen, menyesalnya sampai empat bulan, sama dengan hilang seribu'' '''13''' Wong ati sudagar ugi, sabarang prakara tamboh, amung yen ana wong teka iku, anggegawe ugi, gegadhen pan tumanggal, ulate teka sumringah. ''Orang berwtak pedagang, dalam banyak hal pura-puta tidak tahu, namun jika ada orang yang dating sambil membawa barang jaminan, ia bersikap ramah dan wajanya pun cerah'' '''14''' Dene wong durjana ugi, nora ana den raos, rina wengi mung kang den etung, duweke liyan nenggih, dahat datan prayoga, kalamun wateke durjana. ''sedangkan watak pencuri, tidak ada lagi yang dirasakan, siang malam yang diperhitungkan adalah milik orang lain. oleh kaera into sangat tidak baik berwatak pencuri'' '''15''' Dene bebotoh puniki, sabarang pakaryan lumoh, lawan kathah linyok para padha, yen pawitan enting tan wurung anggegampang, ya marang darbeking sanak. ''Adapun watak penjudi itu malas bekerja, sering berbohong, dan suka beradu mulut, jika modalnya habis, maka menggampangkan segala milik saudara'' '''16''' Nadyan wasiyating kaki, nora wurung dipun edol, lamun menang lali gawe angkuh, pan kaya bopati, wewah tan ngarah-arah, punika awoning bangsat. ''Bahkan warisan kakeknya pun berani dijual. Jika menang lupa daratan, lagaknya seperti bupati, member dengan tanpa perhitungan. Begitulah kejelekan penjudi'' '''17''' Kabutuhe nuli memaling, tinitenan saya awon, apan boten wonten panedinipun, pramilane sami, sadaya nyinggahana, anggegulang ngabotohan. ''Jika sudah terpaksa terus mencuri, lama-kelamaan kejelekannya ketahuan karena memang tidak ada penghasilan. Oleh karena itu, hindarilah dan jangan lakukan perjudian'' '''18''' Dene ta wong akng madati, kesade kaworan lumuh, amung ingkang dados senengipun, ngadep diyan sarwi, linggih ngamben jejegang, sarwi leleyang bedudan. ''Adapun pemadat wataknya malas tidak kepalang, kesukaannya hanya menghadapi lampu sambil duduk di amben bertumpang kaki sambil menimang culim'' '''19''' Yen leren nyeret, netrane pan merem karo, yen wus ndadi awake akuru, cahya biru putih, njalebut wedi toya, lambe biru untu pethak. ''Jika berhenti menhisap madat, matanya terkatup. Jika sudah parah, maka tubuhnya kurus kering, wajahnya kuyu, takut air,bibir biru sedangkan gigi putih kotor'' '''20''' Beteke satron lan gambir, jambe suruh arang wanuh, ambekane sarwi melar mingkus, atuke anggigil, jalagra aneng dhadha, tan wurung metu bolira. ''Karena tidak kenal gambir, pinang, dan sirih. Napasnya kembang kempis tersengal—sengal, batuk tiada henti, dan dahak menyumbat dada, dan akhirnya mengeluarkan bul'' '''21''' Yen gering nganggo ndalinding, suprandene nora kapok, iku padha singgahana patut, ja ana nglakoni, wong mangan apyun ala, uripe dadi tontonan. ''Jika sakit disertai mencret. Meskipun negitu (ia) tidak kapok. Itu patut kalian hindari, jangan ada yang melakukan (perbuatan itu). Orang madat itu hidupnya menjadi tontonan'' '''22''' Iku kabeh nora becik, aja na wani anganggo, panggawe patang prakara iku, den padha pakeling, aja na wani nerak, kang wani nerak tan manggih arja. ''Itu semua tidak baik, jangan ada yang berani melakukan empat perkara tersebut. Dan ingatlah, jangan ada yang berani nekat, yang berani nekad tidak akan menemui kesejahteraan'' '''23''' Lawan ana waler malih, aja sok anggung kawuron, nginum, sayeng tanpa masa iku, endi lire ugi, angombe saben dina, pan iku watake ala. ''Ada lagi pantangan, jangan suka mabuk, minum tanpa batas waktu, (padahal) minum-minuman setiap hari itu tabiatnya buruk'' '''24''' Kalamun wong wuru ugi, ilang prayitnaning batos, nora ajeg barang pikiripun, elinge ning ati, pan baliyar-baliyur, endi ta ing becikira ''Pemabuk akan kehilangan keseimbangan batin, pikirannya tidak jelas, ingatannya goyang. Lalu, di mana kebaikannya?'' '''25''' Lan aja karem sireki, ing wanodya ingkang awon, lan aja mbuka wadi siraku, ngarsaning pawestri tan wurung nuli corah, pan wus lumrahing wanita. ''Jangan pula kau menyukai wanita yang kotor, jangan pula kau membuka rahasia di depan wanita sebab akan menjadi buah bibir. Bukakankah begitu umumnya wanita'' '''26''' Tan bisa simpen wewadi, saking rupake ing batos, pan wus pinanci dening Hyang agung, nitahken pawestri, apan iku kinarya, ganjaran marang wong priya. ''Tidak bisa menyimpan rahasia karena sempitnya hati. Sudah menjadi kodrat dari Yang Mahaagung, menciptakan wanita sebagai hadiah kepada para lelaki'' '''27''' Kabeh den padha nastiti, marang pitutur kang yektos, aja dumeh tutur tanpa dapur, yen bakale becik, den anggo weh manfaat, ywa kaya Pucung lan kaluwak. ''Semuanya mesti waspada, jangan hanya karena nasihat sederhana. Jika itu memang baik, maka dengarkanlah karena jika dilaksanakan memberi manfaat., jangan seperti pucung dan kluwak. (Pucung lan kluwak merupakan isyarat pola tembang berikutnya)'' '''PUPUH IX''' '''P U C U N G''' '''01''' Kamulane kaluwak nonomanipun, Pan dadi satunggal, pucung aranira ugi, yen wus tuwa kaluwake pisah-pisah. ''Pada waktu muda, buah kluwak meyatu dan namanya pucung, jika sudah tua, kluwak tersebut terpisah'' '''02''' Den budiya kapriye ing becikipun, aja nganti pisah, kumpule kaya nomeki, anom kumpul tuwa kumpul kang prayoga. ''Bagaimanapun juga, usahakan jangansampai berpisah, bersatunya seperti masa muda, muda menyatu ketika tua pun sebaiknya menyatu'' '''03''' Aja kaya kaluwak duk anom, kumpul bisa wus atuwa, ting salebar siji-siji, nora wurung dadi bumbu pindhang lulang. ''Jangan seperti kluwak, ketika masih muda menyatu, namun ketika tua masing-masing menyebar, akhirnya hanya sebagai bumbu pindang'' '''04''' Wong sadulur nadyan sanak dipunruntut, aja kongsi pisah, ing samubarang karyeki, yen arukun dinulu teka prayoga. ''Persaudaraan itu,meskipun dengan sudara jauh harus ruku, jangan sampai terpisah dalam segala hal. Jika hidup rukun akan baik dilihat orang'' '''05''' Abot enteng wong sugih sanak sadulur, enthenge yen pisah, pikire tan dadi siji, abotipun yen sabiyantu ing karsa ''Banyak sudara memang ada berat dan ada juga ringannya. Ringan bila masing-masing pikirannya terpisah, adapun beratnya jika (kita) membantu segala hal'' '''06''' Luwih bakuh wong sugih sanak sadulur, ji – tus tadhingira, yen golong sabarang pikir, becik uga lan wong kang tan duwe sanak ''Lebih kokoh jika banyak saudara, satu berbanding seratus jika bersatu hati, lebih baik dibadingkan tidak memiliki saudara'' '''07''' Lamun bener lan pinter pamomonganipun, kang ginawa tuwa, aja nganggo abot sisih, dipun sabar pamengku mring santana. ''Jika benar dan pandai memperlakukannya. Yang merasa dituakan jangan berat sebelah, harus berlaku seimbang terhadap kerabat dan bawahan'' '''08''' Pan ewuh wong tinitah dadi asepuh, tan kena ginampang, mring sadulurira ugi, tuwa nenom aja beda traping karya. ''Memang repot jika dituakan, tidak boleh menganggap gampang kepada saudara. Jangan membedakan perintah, baik kepada yang muda maupun kepada yang tua'' '''09''' Kang saregep kalawan ingkang malincur, iku kawruh ana, sira alema kang becik, ingkang malincur den age bendanana. ''Yang rajin dan yang malas harus kau ketahui. Pujilah ia yang rajin, sedangkan yang malas, segera marahilah'' '''10''' Yen tan mantun binendonan nggone malincur, nuli patrapana, sapantese lan dosaning, kang santosa dimene dadi tuladha. ''Jika tidak sadar kemalasannya dengan dimarai, jatuhilah hukumanyang seimbang dengan kesalahannya agar menjadi contoh'' '''11''' Kang wong liya darapon wedia iku, kang padha ngawula, ing batine wedi asih, pan mangkono lelabuhane dadi wong tuwa ''Bagi orang lain. orang yang mengabdi akan menjadi segan dan setia. Bukankah begitu seharusnya perilaku orang yang dituakan'' '''12''' Nggone mengku jembar amot tur rahayu, den kaya sagara, tyase ngemot ala becik, mapan ana pepancene sowang-sowang. ''Seyogianya berhati bersih dan lapang dada bagai samudra, memahi baik dan buruk, bukankah masing-masing memiliki takdir?'' '''13''' Jer sadulur tuwa kang wajib pitutur, marang kadang taruna, wong anom wajibe wedi, sarta manut wulange sadulur tuwa. ''Saudara tua memiliki kewajibanuntuk memberikan nasihat, adapun kewajiban orang muda adalah segan dan menuruti nasaihat saudara tua'' '''14''' Kang tinitah dadi anom aja masgul, ing batin ngrasaa, saking karsaning Hyang Widdhi, yen masgula ngowai kodrating Suksma. ''Yang ditakdirkan menjadi saudara muda jangan ragu. Bersyukurlah karena sudah dikehendaki Yang Mahaesa, jika ragu akanmegubah kodrat Allah'' '''15''' Nadyan bener yen wong anom dadi luput, yen ta anganggoa, ing pikirira pribadi, pramilane wong anom aja ugungan ''Orang muda, sekalipun benar tetap dipersalahkan, hal itu jika kau turuti pikiran sediri. Oleh karena itu, orang muda jangan manja'' '''16''' Yen dadi nom weruha ing enomipun, kang ginawe tuwa, dikaya banyu neng beji, den awening paningale aja samar ''Jika ditakdirkan muda, sadarlah dengan kedudukan mudanya, adapun yang tua jadilah seperti air di kolam, jernihkan penglihatanmu'' '''17''' Lan maning ana ing pituturingsun, yen sira amaca, laying sabarang layanging, aja pijer ketungkul ngelingi sastra. ''Di samping itu, nasihatku, jika kau membaca segala macam serat (kitab), jangan hanya terpaku pada (keindahan) sastranya'' '''18''' Caritane ala becik dipun enut, nuli rasa kena, carita kang muni tulis, den karasa kang becik sira anggowa ''Pahami baik dan buruk ceritanya, kemudian renungkan (makna) cerita yang tertulis, yang kau rasa baik, ambillah'' '''19''' Ingkang ala kawruhana alanipun, dadine tyasira, weruh ing ala lan becik, ingkang becik wiwitane kawruhana. ''Yang jelek pahamilah kejelekannya sehingga kau memahami mana yang buruk dan mana yang baik. Adapun yang baik, pahamilah asal mulanya'' '''20''' Wong kang laku mangkono wiwitanipun, becik wekasanya, wong laku mangkono witing ing satemah puniku pan dadi ala. ''Orang yang bertindak begitu di awal, akan baik pada akhirnya, sedangkan orang yang bertindak sebaliknya akan berakibat buruk'' '''21''' Dipun weruh iya ing kawulanipun, kalawan wekasanira, puniku dipunkalingling, ana ala dadi becik wekasanya. ''Pahamilah, baik awal maupun akhir. Perhatikan, ada yang tampak awalnya jelek namun pada akhirnya menjadi baik'' '''22''' Ewuh temen babo wong urip puniku, apan nora kena, kinira-kira ing budi, arang temen wijile basa raharja. ''Kehidupan memang repot karena tidak dapat diperkirakan, jarang sekali tindakan yang baik (wijil adalah isyarat pola tembang berikutnya)'' '''PUPUH X''' '''M I J I L''' '''01''' Poma kaki padha dipun eling, ing pituturingong, sira uga satriya arane, kudu anteng jatmika ing budi, luruh sarta wasis, samubarang tanduk. ''Harap kau ingat nasihatku ini, Nak. Engkau juga disebut sebagai kesatria, harus halus dan hening hatimu, lembut, dan cerdas dalam segala hal'' '''02''' Dipun nedya prawira ing batin, nanging aja katon, sasona yen durung masane, kekendelan aja wani manikis, wiweka ing batin, den samar ing semu. ''serta berusahalah utuk berani, namun jangan sampai terihat, bahkan jika belum waktunya jangan sampai keberanian itu kau perlihatkan, hati-hati, sabar, dan rahasiakan'' '''03''' Lawan densemu lawan den lungit, maneh wekasingong, aja kurang iya panrimane, yen wis tinitah dera Hyang Widhi, ing badan punika, pan wus pepancenipun. ''Melalui isyarat dengan cermat. Di samping itu, pesanku, jangan lupa bersyukur atas karunia Yang Mahakuasa dengan kodrat yang menyertaimu'' '''04''' Kang narima satitah Hyang Widhi, temah dadi awon, lan ana wong tan narima titahe, wekasane iku dadi becik, kawruhana ugi, aja selang surup. ''(meskipun demikian) ada orang yang tidak bersyukur malah bernasib baik, sedangkan orang yang bersyukur bernasib jelek. Pahamilah, jangan sampai kau keliru'' '''05''' Yen wong bodho datan nedya ugi, atakon tetiron, anarima titah ing bodhone, iku wong narima norabecik dene ingkang becik, wong narima iku. ''Jika ada orang bodoh tetapi tidak mau bertanya dan tidak manu menerima kodrat kebodohannya, itu tidak baik. Adapun yang baik adalah yang menerima dengan syukur'' '''06''' Kaya upamane wong angabdi, marang sing Sang Katong, lawas-lawas ketekan sedyane, dadi mantri utawa bupati, miwah saliyaneng, ing tyas kang panuju. ''Seperi orang yang mengabdi kepada raja, lama-kelamaan akan terlihat kemampuannya, (akhirnya) diangkat sebagai menteri atau bupati atau tercapai seluruh keinginannya'' '''07''' Nuli narima tyasing batin, tan mengeng ing Katong, rumasa ing kani matane, sihing gusti tumeking nak rabi, wong narima becik kang mangkono iku. ''Kemudian bersyukur secara lahir dan batin dengan tidak menolak perintah rajakarena merasa bahwa semua yang diterimanya sampai ke anak istri adalah atas kasih sayang raja. Orang yang bersyukur seperti itu baik.'' '''08''' Nanging arang iya wong saiki, kang kaya mangkono, Kang wus kaprah iyo salawase, yen wis ana lungguhe sathithik, apan nuli lali, ing wiwitanipun. ''Namun sangat jarang orang jaman sekarang orang seperti itu. Yang sering terjadi adalah sal sudah memiliki kedukukan meskipun kecil akan melupakan asal-usulnya'' '''09''' Pangrasane duweke pribadi, sabarang kang kanggo, datan eling ing mula mulane, witing sugih sangkane amukti, panrimaning ati, kaya anggone nemu. ''Perasaanya miliknya itu hasil pribadi, semua benda yang dipergunakan tidak diingat asal-usul bagaimana ia menjadi kaya, bahkan dikiranya diperoleh begitu saja seperti hasil nemu'' '''10''' Tan ngrasa kamurahaning Widdhi, jalaran Sang Katong, jaman mengko ya iku mulane, arane turun wong lumakyeng kardi, tyase tan saririh, kasusu ing angkuh. ''Tidak merasa atas kemurahan Yang Mahakuasa itu berkat kasih sayang raja. Itulah sebabnya jaman sekarang jarang orang yang mewariskan kedudukan (kepada keluarganya) karena ia tidak sabar, tergesa-gesa, dan sombong'' '''11''' Arang nedya males sihing Gusti, Gustine Sang Katong, lan iya ing kabehing batine, nora nedya narimeng Hyang Widdhi, iku wong tan wruh ing, kanikmatanipun. ''Jarang orang yang berkeinginan untuk membalas kasih sayang raja, raja dari segala raja. Dalam batinnya tidak bersyukur atas anugrah Yang Mahakuasa, (orang seperti itu) tidak merasakan kenikmatan'' '''12''' Yeku wong kurang narima ugi, luwih saka awon, barang gawe aja age-age, anganggoa sabar rereh ririh, dadi barang kardi, resik tur rahayu. ''Atau orang yang tidak tahu bereterima kasih (menyebabkan segalanya) menjadi buruk. Jangan tergesa-gesa dan selalu bertindak sabar, tenang, dan cermat sehingga pekerjaan menjadi baik dan mendatangkan kenikmatan'' '''13''' Uwis pinter nanging iku maksih, nggonira ngupados, undhaking ing kapinterane, lan undhake kawruh ingkang yekti, durung marem batin lamun durung tutug. ''Ada pula orang yang sudah pandai namun masih mencari kepandaian yang melebihi kepandaian dan pengetahuannya, ia belum merasa puas jika belum sempurna'' '''14''' Ing pangawruh kang densenengi, kang wus sem ing batos, miwah ing kapinteran wus dene, samubarang pakaryan wus enting, nora nana lali, kabeh wus kawengku ''Pengetahuan yang dia senangi dan sudah tertanam di dalam batin, segala pekerjaan sudah mampu ia lakukan, tidak ada yang terlupakan, semuanya sudah ia kerjakan'' '''15''' Lan maninge babo dipun eling, ing pituturingong, sira uga padha ngempek-empek, iya marang kang jumeneng Aji, ing lair myang batin, den ngarsa kawengku. ''Dan lagi, ingatlah nasihatku. Kalian semua bernaung pada raja. Oleh karenanya, merasalah secara lahir dan batin'' '''16''' Kang jumeneng nata ambawani, wus karseng Hyang Manon, wajib padha wedi lan batine, aja mamang parintahing Aji, nadyan enom ugi, lamun dadi Ratu. ''Bahwa yang menjadi raja memerintah Negara,itu merupakan kehendak Yang Mahatahu, oleh karenanya,jangan ragukan perintahnya. Meskipun masih muda namun menjadi raja'' '''17''' Nora kena iya den waoni, parentahing Katong, dhasar Ratu abener prentahe, kaya priye nggonira sumingkir, yen tan anglakoni, pasti tan rahayu. ''Tidak boleh dicela. Perintah raja adalah benar adanya, maka bagaimanapun mau menghindar dan tidak menjalankan perintahnya pasti tidak akan membawa kebajikan'' '''18''' Krana ingkang kaprah mansa iki, anggone angrengkoh, tan rumangsa lamun ngempek empek, ing batine datan nedya eling, kamuktene ugi, ngendi sangkanipun. ''Yang lumrah di masa kini adah mendaku, tidak merasa dirinya bernaung, bahkan dalam hatinya tidak mau mengingat asa-usul (kemuliaan itu)'' '''19''' Lamun eling jalarane mukti, pasthine tan ngrengkoh, saka durung bisa ngrasakake, ing pitutur engkang dingin-dingin, sarta tan praduli, wuruking wong sepuh. ''Jika ingat asal-usul kemuliaan itu, pasti ia tidak akan sombong. (hal itu terjadi) karena ia belum dapat memahani nasihat orang terdahulu dan tidak perduli nasihat orang tua'' '''20''' Ing dadine barang tindak iki, arang ingkang tanggon, saking durung ana landhesane, pan nganggo karsane pribadi, ngawag barang kardi, dadi tanpa dhapur. ''Sehingga segala tindakannya jarang yang kokoh karena belum memiliki dasar dan menurutkan kehendak pribadi, ngawur, dan tanpa aturan'' '''21''' Mulanipun wekasingsun kaki, den kerep tetakon, aja isin ngatokken bodhone, saking bodho witing pinter kaki, mung Nabi kakasih, pinter tanpa wuruk. ''Oleh karena itu nasihatku, Nak, rajinlah bertanya, angan malu menampakkan kebodohan, kepandaian itu berawal dari kebodohan, Nak. Hanya Nabi terkasih yang pandai tanpa berguru'' '''22''' Sabakdane datan ana maning, pinter tanpa tetakon, pan wus lumrahing wong urip kiye, mulane wong anom den taberi, angupaya ngelmi, dadya pikukuh. ''Sesudah itu tidak ada lagi (orang) yang pandai tanpa bertanya. Bukankan sudah lazim kehidupan jaman sekarangbahwa kepandaian diperoleh karena bertanya. Oleh karena itu, orang muda rajinlah mencari ilmu sebagai pegangan'' '''23''' Driyanira dadya tetali, ing tyas dimen adoh, akeh ati ingkang ala kiye, nadyan lali pan tumuli eling, yen wong kang wus ngelmi, kang banget tuwajuh ''Inderamu jadikan sebagai ikatan jiwa yang kuat agar kehidupanmu dijauhkan dari kejahatan. Bagi orang yang berilmu dengan sempurna, meskipun lupa, ia akan segera ingat'' '''24''' Kacek uga ingkang tanpa ngelmi, sabarange kaot, ngelmi iku dene kangge, saben dina gurokena dhingin, pan sarengat ugi,parabot kang parlu. ''Berbeda halnya dengan orang yang tidak berilmu, segalanya berbeda. Gunakan ilmu dan asahlah setiap hari. Bukankan syariat juga merupakan kewajiban?'' '''25''' Ngelmu sarengatpuniku dadi, wewadhah kang sayektos, kawruhana kawengkune kabeh, kang sarengat, kang lair myang batin, mulane den sami, brangtaa ing ngelmu. ''Inderamu jadikan sebagai ikatan jiwa yang kuat agar kehidupanmu dijauhkan dari kejahatan. Bagi orang yang berilmu dengan sempurna, meskipun lupa, ia akan segera ingat (brangtaa merupakan isyarat pola tembang berikut, yaitu asmarandana)'' '''PUPUH XI''' '''ASMARANDANA''' '''01''' Padha netepana ugi, kabeh parentahing syara, terusna lair batine, salat limang wektu uga, tan kena tininggala, sapa tinggal dadi kupur, yen misih remen neng praja. ''Tetapkan juga seluruh perintah agama secara lahir batin. Sholat lima waktu tidak boleh kau tinggalkan. Barang siapa yang meninggalkan sholat akan menjadi kufur. Itupun jika kau masih mencintai kehidupan'' '''02''' Wiwitane badan iki, iya saking ing sarengat, anane Manusa kiya, rukune Islam lelima, tan kerja tininggala, pan iku parabot agung, mungguh uripe neng donya. ''Badan ini pun bermula dari syariat, begitupun adanya manusia. Kelima rukun Islam tidak boleh kau tinggalkan, bukankah itu semua perangkat yang mulia bagi kehidupan manusia di dunia'' '''03''' Kudu uga den lakoni, rukun lelima punika, apantosa kuwasane, ning aja tan linakwan, sapa tan ngalakanana, datan wurung nemu bebendu, mula padha estokena. ''Kelima rukun Islam itu harus kau laksanakan semampumu, namun jangan sampai tidak kau laksanakan. Barang siapa yang tidak melaksanakan akan mendapatkan hukuman, karenanya laksanakan'' '''04''' Parentahira Hyang Widdhi, kang dhawuh marang Nabiu’ullah, ing Dalil Khadis enggone, aja padha sembrana, rasakna den karasa, Dalil Khadis rasanipun, dimene padhang tyasira. ''Segala perintah Yang Mahakuasa, sebagaimana yang disabdakan Nabiullah, dalam dalil dan hadits, sangan sembarangan, rasakan sampai kau merasakan. Camkan betrul-betul makna dalil dan hadits agar menerangi hatimu'' '''05''' Nora gampang wong ngaurip, yen tan weruh uripira, uripe padha lan kebo, angur kebo dagingira, khalal lamun pinangan, yen manungsa dagingipun, pinangan pastine kharam. ''Tidak mudah dalam menjalani kehidupan jika kau tidak mengetahui hidupmu. Orang demikian seperti kerbau, bahkan kerbau masih lebih baik karena dagingnya halal dimakan, tetapi daging manusia itu pasti haram untuk dimakan'' '''06''' Poma-poma wekas mami, anak putu aja lena, aja katungkul uripe, lan aja duwe kareman, banget paes neng dunya, siang dalu dipun emut, wong urip manggih antaka. ''Perhatikan sungguh-sungguh nasihatku, anak cucu jangan terlena, jangan terlalu ingin memiliki perhiasan dunia. Siang malam ingatlah, bahwa orang yang hidup akan menemui kematian'' '''07''' Lawan aja angkuh bengis, lengus lanas calak lancang, langar ladak sumalonong, aja ngidak aja ngepak, lan aja siya-siya, aja jahil dhemen padu, lan aja para wadulan. ''Dan juga jangan kau bengis, angkuh, mudah tersinggung, pemarah, bermulut lancing, tidak tahu tata karma galak, dan merendahkan orang lain, gemar bertengkar, dan suka mengadu'' '''08''' Kang kanggo ing masa iku, priyayi nom kang den gulang, kaya kang wus muni kowe, kudu lumaku kajinan, pan nora nganggo murwat, lunga mlaku kudhung sarung, lumaku den dhodhokana. ''Untuk masa sekarang, para priyayi muda biasa melakukan perbuatan seperti itu, berjalan pun tidak dihormati karena tidak menggunakan pertimbangan, berjalan pun dengan berkerudung sarung agar tidak dikenali'' '''09''' Ngandelaken satriyane, lamun ngatrah dinodokan, anganggoa jejeran, yen niyat lumaku namur, aja ndodokaken manusa ''Perbuatan semacam itu tidak baik. Dapat dikatakan sebagai kesatria yang tidak tahu adat dan hanya mengandalkan kesatriaannya. Kalaupun ingin menyamar, jangan menyamar sebagai orang lain'' '''10''' Iku poma dipuneling, kaki marang ptituturingwang, kang wus muni buri kuwe, yen ana ingkang nganggoa, cawangan wong mblasar, saking nora ngrungu tutur, lebur tan dadi dandanan ''Sesunguh-sungguhnya, ankku, ingatlah pesanku ini. Jika ada yang melakukannya, maka ia menjadi orang yang tidak tahu aturan karena tidak mendengarkan nasihat sehingga hancur tidak membawa manfaat'' '''11''' Barang gawe dipuneling, nganggoa tepa sarira, aparentah sabenere, aja ambak kumawawa, amrih denwedenana. Dene ta kang wus linuhung, nggone mengku marang bala ''Segala perbuatan hendaknya diukur dengan diri sendiri. Berikan perintah berdasarkan kemampuannya, jangan mentangmentang berkuasa agar ditakuti. Bagi orang yang sempurna dalam memerintahkan bawahan'' '''12''' Prih wedi sarta asih, ggone mengku marang bala, den weruhana gawene, den bias aminta-minta, karyane wadyanira, ing salungguh-lungguhipun, ana karyane priyangga ''Berupaya agar segan dan hormat, dalam memerintah bawahan, tunjukan apa yang harus dikerjakan, jelaskan pekerjaan menurut tugas dan tanggung jawabnya masing-masing'' '''13''' Sarta weruhana ing becik, gantungana ing patrapan, darapon pethel karyane, dimene aja sembrana, denya nglakoni karya, ywa dumeh asih sireku, yen leleda patrapana ''Serta tunjukan pada hal-hal yang baik, berikan sanksi agar rajin dan tidak sembarangan dalam melakukan pekerjaan. Sekalipun engkau sayangi, jika ia teledor, jatuhkan hukuman'' '''14''' Iku uga dipun eling, kalamun mulyaning praja, mufa’ati mring wong akeh, ing rina wengi tan pegat, nenedha mring Pangeran, luluse kraton Sang Prabu, miwah arjaning negara. ''Itu juga harus kau ingat, jika Negara sejahtera akan memberikan manfaat terhadap orang banyak. Siang dan malam jangan sampai putus memohon kepada Gusti Allah agar merestui raja dan ketentraman negara'' '''15''' Iku wewalesing batin, mungguh wong suwiteng Nata, ing lair setya tuhu, kalawan nyandhang ing karsa, badan datan nglenggana, ing siyang dalu pan katur, atur pati uripira. ''Demikian itu balas budi secara batin bagi orang yang mengabdi kepada raja, secara lahir setia dan menanti perintah raja, dirinya dan hidup matinya ia pasrahkan, siang maupun malam'' '''16''' Gumantung karsaning Gusti, iku traping wadya setiya, nora kaya jaman mangke, yen wus antuk palungguhan, trape kaya wong dagang, ngetung tuna bathinipun, ing tyas datan pangrasa. ''Bergantung pada kehendak raja itulah sikap bawahan yang setia, tidak seperti jaman sekarang, jika sudah mendapatkan kedudukan, tingkahnya sperti pedagang, yang diperhitungkan hanyalah untung dan rugi, di hatinya tidak merasa'' '''17''' Awite dadi priyayi, sapa kang gawe ing sira, tan weling ing wiwitane, amung weruh ing witira, dadine saking ruba, mulane ing batinipun, pangetunge lir wong dagang. ''Bagaimana awalnya sehingga menjadi pembesar, siapa yang menjadikanmu demikian,sekalipun tak mengingat pada asal usulnya, pasti dalam hatinya ia tahu mulainya. Ia mejadi pejabat karena suap, maka perhitungannya seperti berdagang'' '''18''' Mung mikir gelise mulih, rerubanira duk dadya, ing rina wengi ciptane, kepriye lamun bisaa, males sihing bandara, lungguhe lawan tinuku, tan wurung angrusak desa. ''Yang dipikirkan hanya sesegera mungkin kembali modal. Jika demikian, bagaimana ia dapat membalas kebaikan majikannya karena kedudukannya diperoleh dari hasil membeli sehingga ia berani merusak desa'' '''19''' Pamrihe gelise bathi, nadyan besuk pinocota, picisku sok wusa mulih, kepriye lamun tataa, polahe salang tunjang, padha kaya wong bebruwun, tan ngetung duga prayoga. ''Dengan harapan segera mendapatkan untun, g sekalipun besok dipecat uangku sudah kembali. Bagaimana mungkin dapat tertib karena perbuatannya tidak pantas, seperti orang jahat yang tidak memperhitungakn kebaikan dan nalar'' '''20''' Poma padha dipun eling, nganggo syukur lawan lila, nrimaa ing pepancene, lan aja amrih sarama, mring sedya nandhang karya, lan padha amriha iku, harjane kang desa-desa. ''Oleh karena itu ngatlah. Bersyukurlah jangan kau lupakan. Terimalah keharusan dan jangan mengharapkan suap dari bawahan yang melaksanakan tugas, sebaliknya berusahalah untuk menyejahterakan desa-desa'' '''21''' Wong desa pan aja ngesthi, anggone anambut karya, sesawah miwah tegale, nggaru maluku tetapa, aja den owah dimene, tulus nenandur jagung, pari kapas lawan jarak. ''Orang-orang desa jangan sampai kesulitan dalam mengarap lading, bekerja, bersawah, bertani, dan membajak, jangan kau ganggu agar mereka dapat terus menanamjagung, padi, kapas, dan jarak'' '''22''' Yen desa akeh wongneki, ingkang bathi pasthisira, wetune pajeg undhake, dipun reh pamrihira, aja kongsi rekasa, kang wani kalah rumuhun, beya kurang paringana. ''Jika desa banyak penduduknya, yang neruntung tentu engkau, karena mendapatkan pajak yang lebih. Oleh karena itu hati-hatilah dalam mengatur jangan sampai menyusahkan, biarlah mengalah dulu, jika kurang biaya, berilah'' '''23''' Kapriye gemahing bumi, sakehe kang desa-desa, salih bekel pendhak epon, pametuhe jung sacacah, bektine karobelah, temahan desane suwung, priyayi jaga pocotan ''Namun bagaimana bumi dapat tentram jika pemimpinnya berganti setiap hari Pon. Tanah satu jung diambil upeti seratus lima puluh sehingga desa kosong karena berganti-ganti pemimpin'' '''24''' Poma aja anglakoni, kaya pikir kang mangkono, satemah lingsem dadine, den sami angestakena, mring pitutur kang arja, nora cacad alanipun, wong nglakoni kebecikan. ''Sesungguh-sungguhnya jangan ada yang melakukan perbuatan itu sebab pada akhirnya akan mempermalukan dirimu. Patuhilah nasihat yang member kesejahteraan karena tidak ada jeleknya menjalankan kebaikan'' '''25''' Nonoman ing mengko iki, yen dituturi raharja, arang ingkang ngrungokake, sinamur bari sembrana, ewuh yen nuruta, malah mudhar pitutur, pangrasane pan wus wignya. ''Para pemuda zaman sekarang ini jika dinasihati baik-baik jarang ada yang mendengarkan seraya bercanda dan tidak ada yang meniru bahkan ganti menasihati karena merasa sudah tahu'' '''26''' Aja na mangkono ugi, yen ana wong kang carita, rungokena saunine, ingkang becik sireng gawa,bawungen ingkang ala, anggiten sajroning kalbu, ywa nganggo budi nonoman. ''Jangan ada yang bersikap seperti itu. Jika ada yang sedang bercerita dengarkan sesuai dengan apa yang dikatakan, yang baik kau ambil, yang tidak baik kau buang. Semua itu camkan dalam hatimu, jangan biasakan bertindak sebagai pemuda (nonoman merupakan isyarat pola tembang berikut, yaitu sinom).'' '''PUPUH XII''' '''S I N O M''' '''01''' Ambeke kang wus utama, tan ngendhak gunaning jalmi, amiguna ing aguna, sasolahe kudu bathi, pintere den alingi, bodhone didokok ngayun, pamrihe den inaa, mring padha padhaning jalmi, suka bungah den ina sapadha-padha. ''Perilaku orang yang telah mencapai tataran sempurna tidak akan membatasi atau mencela kepandaian orang lain, kepandaiannya disembunyikan sedangkan kebodohannya ditampilkan agar dihina, jangan sampai ada yang menyebutnya pandai, ia merasa bahagia jika ada yang menghinanya'' '''02''' Ingsun uga tan mangkana, balilu kang sun alingi, kabisan sun dokok ngarsa, isin menek den arani, balilune angluwihi, nanging tenanipun cubluk, suprandene jroning tyas, lumaku ingaran wasis, tanpa ngrasa prandene sugih carita. ''Aku pun tidak begitu, kebodohankulah yang aku tutupi dan kepandaianku yang aku kedepankan karena malu jika disebut bodoh oleh orang lain, padahal aku bodoh namun ingin disebut pandai sehingga tanpa sadar (aku) banyak bercerita bohong'' '''03''' Tur ta duk masihe bocah, akeh temen kang nuruti, lakune wong kuna-kuna, lelabetan kang abecik, miwah carita ugi, kang kajaba saking embuk, iku kang aran kojah, suprandene ingsun iki, teka nora nana undaking kabisan. ''Padahal ketika aku masih kecil banyak yang bercerita tentang perilaku orang jaman dulu mengenai pengabdian yang baik serta cerita, termasuk cerita yang tidak benar adanya yang disebut dongeng, meskipun demikian, kepandaianku tidaklah bertambah'' '''04''' Carita nggonsun nenular, wong tuwa kang momong dingin, akeh kang padha cerita, sun rungokna rina wengi, samengko isih eling, sawise diwasa ingsun, bapa kang paring wulang, miwah ibu mituturi, tatakrama ing pratingkah karaharjan. ''Adapun cerita yang kuberikan ini kuturunkandari orang tua yang mengasuhku dulu, banyak cerita yang kudengarkan baik siang maupun malam sampai sekarang masih aku ingat. Setelah aku dewasa, ayah yang memberiku nasihat, sedangkan ibu yang mengingatkan tentang tata karma dan tingkah laku kebaikan'' '''05''' Nanging padha estokana, pitutur kang muni tulis, yen sira nedya raharja, anggone pitutur iki, nggoningsun ngeling-eling, pitutur wong sepuh-sepuh, mugi padha bisa, anganggo pitutur iki, ambrekati wuruke wong tuwa-tuwa. ''Namun turitilah nasihat yang tertulis ini, jika kau menghendaki keselamatan, laksanakan nasihat yang kuingat dari tetua, mudah-mudahan kalian dapat melaksanakan nasihat ini, sebab ajaran orang tua akan membawa berkah'' '''06''' Lan aja nalimpang madha, mring leluhur dhingin dhingin, satindake den kawruhan, ngurangi dhahar lan guling, nggone ambanting dhiri, amasuh sariranipun, temene kang sinedya, mungguh wong nedheng Hyang Widdhi, lamun temen lawas enggale tinekan. ''Dan jangan ada yang berani mencela leluhur. Pahami laku berupa mengurangi makan dan tidur dengan cara ‘menyakiti’ diri untuk membersihkan diri sehingga akhirnya tercapai segala yang diinginkan. Adapun orang yang memohon kepada Yang Mahakuasa, cepat atau lambat akan dikabulkan jika sungguh-sungguh.'' '''07''' Hyang sukma pan sipat murah, njurungi kajating dasih, ingkang temen tinemenan, pan iku ujare Dalil, nyatane ana ugi, nenggih Ki Ageng Tarub, wiwitira nenedha, tan pedhot tumekeng siwi, wayah buyut canggah warenge kang tampa. ''Bukankah Yang Mahamulia itu memiliki sifat Mama Pemurah yang mengabulkan segala keinginan yang sungguh-sunguh. Bukankah demikian yang dikatakan hadits. Buktinya juga ada. Ki Ageng Tarub tak henti-hentinya memohon sehingga anak, cucu, buyut, canggah, wareng ikut mewarisinya'' '''08''' Panembahan senopatya, kang jumeneng ing Matawis, iku barang masa dhawuh, inggih ingkang Hyang Widdhi, saturune lestari, saking berkahing leluhur, mrih tulusing nugraha, ingkang keri keri iki, wajib uga niruwa lelakonira. ''Panembahan Senopati yang memerintah di Mataram pun berkesesuaian dengan dengan anugrah Yang Mahaesa keturunasnnya berkuasa turun temurun dari berkah leluhur . agar berkahmu lestari, seyogianya kau ikuti laku'' '''09''' Mring leluhur kina-kina, nggonira amati dhiri, iyasa kuwatanira, sakuwatira nglakoni, cegah turu sathithik, lan nyudaa dhaharipun, paribara bisaa, kaya ingkang dingin dingin, aniruwa sapretelon saprapatan. ''Para leluhur jaman dulu. ‘Menyiksa diri sudah barang tentu semampumu, semampu kau melaksanakannya. Kurangi sedikit tidur dan makanmu. Tidak perlu meniru seluruhnya perilaku leluhur, sepertiganya atau seperempat saja sudah cukup'' '''10''' Pan ana silih bebasan, padha sinauwa ugi, lara sajroning kapenak, lan suka sajroning prihatin, lawan ingkang prihatin, mana suka ing jronipun, iku den sinauwa, lan mati sajroning urip, ingkang kuna pan mangkono kang den gulang. ''Bukankah ada peribahasa ‘belajarlah dalam nikmat, sakit dalam sehat, senang dalam penderitaan, prihatin dalam kesukaan, dan matilah dalam hidup. Begitulah laku orang jaman dulu'' '''11''' Pamore gusti kawula, punika ingkang sayekti, dadine socaludira, iku den waspada ugi, gampange ta kaki, tembaga lan emas iku, linebur ing dahana, luluh awor dadi siji, mari nama tembaga tuwin kencana. ''Perhatikan pula manunggaling kawula gusti yangsesungguh-sungguhnya bagai sotyaludira (roh suci). Secara sederhana, Anakku, emas dan tembaga itu lebur dalam api, bercampur menjadi satu, hilanglah nama tembaga dan emasnya'' '''12''' Yen aranana kencana, dene wus awor tembagi, yen aranana tembaga, wus kaworan kancanedi, milanya den westani, aran suwasa punika, pamore mas tembaga, mulane namane salin, lan rupane sayekti yen warna beda. ''Jika dinamakan emas sudah bercampur tembaga, jika disebut tembaga sudah bercampur dengan emas, oleh karenanya disebutlak suasa yang merupakan campuran mas dan tembaga. Adapun namanya berubah karena warna dan wujudya berubah'' '''13''' Cahya abang tuntung jenar, puniku suwasa murni, kalamun gawe suwasa, tembaga kang nora becik, pambesate tan resik, utawa nom emasipun, iku dipunpandhinga, sorote pasthi tan sami, pan suwasa bubul arane punika. ''Suasa murni berwarna merah kekuning-kuningan . jika membuat suasa dengan tembaga yang tidak baik, pegolahannya tidak bersih, atau masnya muda, maka tidak akan bercahaya, namanya pun suasa bubul'' '''14''' Yen sira karya suwasana, darapon dadine becik, amilihana tembaga, oliha tembaga prusi, biresora kang resik, sarta masira kang sepuh, resik tan kawoworan, dhasar sari pasti dadi, iku kena ingaranan suwasa mulya. ''Jika kau ingin membuat suasa yang baik, pilihlah tembaga yang baik, syukur-syukur jika mendapatkan tembaga prusi, diolah dengan bersih, emas tua dengan dasar sari yang tidak tercampuri, hasilnya adalah suasa mulia'' '''15''' Puniku mapan upama, tepane badan puniki, lamun karsa ngawruhana, pamore kawula Gusti, sayekti kudu resik, aja katempelan napsu, luwamah lan amarah, sarta suci lahir batin, pedimene apan sarira tunggal. ''Itu hanyalah sebuah perumpamaan sebagai ukuran badan ini. Jika kau ingin memahami manunggaling kawula gusti, sesungguhnya harus bersih, jangan terhinggapi nafsu lawamah dan nafsu amarah, serta suci lahir batin agar jiwamu hening'' '''16''' Lamun mangkonoa, sayektine nora dadi, mungguh ilmu kang sanyata, nora kena den sasabi, ewoh gampang sayekti, punika wong darbe kawruh, gampang yen winicara, angel yen durung marengi, ing wetune binuka jroning wardaya. ''Jika tidak demikian, yakinlah tidak akan terjadi. Mempelajari ilmu yang sejati didak boleh diduakan. Bagi yang belum memperoleh pengetahuan memang repot jika tidak sungguh-sunguh. Mudah berbicara namun sulit jika belum terbuka'' '''17''' Nanging ta sabarang karya, kang kinira dadi becik, pantes yen tinalatenan, lawas-lawas bok pinanggih, den mantep ing jro ngati, ngimanken tuduhing guru, aja uga bosenan, kalamun arsa udani, apan ana dalile kang wus kalawan. ''Namun demikian, segala hal yang diperkirakan baik, itu layak jika kau tekuni, lama-kelamaan juga akan kau temukan dan menetap dalam hatimu. Yakini petunjuk guru, jangan cepat bosan jika hendak mencapai kemuliaan karena memang demikianlah hukum yang sudah tertuang dalam dalil'' '''18''' Marang leluhur sedaya, nggone nenedha mring Widhi, bisaa ambabonana, dadi ugere rat Jawi, saking telateneki, nggone katiban wahyu, ing mula mulanira, lakune leluhur dingin, andhap asor anggone anamur lampah. ''Seluruh leluhur jaman dulu dalam memohon kepada Yang Mahakuasa agar dapat menguasai Negara dan menjadi pusat tanah Jawa diperolehnya melalui wahyu karena mereka rendah hati dalam melaksanakan laku'' '''19''' Tampane nganggo alingan, pan padha alaku tani, iku kang kinaryo sasap, pamriha aja katawis, jub rina lawan kabir, sumungah ingkang den singkur, lan endi kang kanggonan, wahyune karaton Jawi, tinampelan anggape pan kumawula. ''Laku dilaksanakan secara diam-diam sambil bertani. Sikap seperti itu dilakukan agar tidak kentara serta bersikap tidak menyombongkan kemampuan diri bahkan mau mengabdi kepada siapapun yang memperoleh wahyu keraton jawa.'' '''20''' Punika laku utama, tumindak sarto kekaler, nora ngatingalke lampah, wadine kang den alingi, panedyane ing batin, pan jero pangarahipun, asore ngemurasa, prayoga tiniru ugi, anak putu aja ana ninggal lanjaran. ''(penyamaran) Itulah laku yang utama, tidak menampakkan bahwa ia sedang menjalankan laku, sehingga yang disamarkan itu merupakan cita-cita tersembunyi dalam hati, jauh dikejar karena di situlah manungaling kawula gusti mencapai kedalaman. Hal demikian baik jika ditiru, Anak cucuku agar tidak kehilangan keturunan'' '''21''' Lan maning ana wasiyat, prasapa kang dingin dingin, wajib padha kawruhana, anak putu ingkang kari, lan aja na kang wani, nerak wewaleripun, marang leluhur padha, kang minulyakaken ing Widdhi, muga-muga mufaatana ing darah. ''Dan ada lagi wasiat berupa tabu yang terucap pada jaman dulu. Wajib kau ketahui sebagai anak cucu yang terakhir, dan jangan ada yang berani melanggar tabu leluhur yang dimuliakan oleh Yang Mahaesa. Mudah-mudahan bermanfaat bagi keluarga besar'' '''22''' Wiwitan ingkang prasapa, Ki Ageng Tarup memaling, ing satedhak turunira, tan linilan nganggo keris, miwah waos tan keni, kang awak waja puniku, lembu tan kena dhahar, daginge pan nora keni, anginguwa marang wong wadon tan kena. ''Yang pertama kali mengucapkan tabu adalah Ki Ageng Tarub. Ia berpesan agar keturunannya tidak mengenakan keris dan tumbak yang terbuat dari baja, tidak boleh makan daging sapi, dan tidak boleh memelihara abdi perempuan wandan'' '''23''' Dene Ki ageng Sela, prasape ingkang tan keni, ing satedhak turunira, nyamping cindhe den waleri, kapindhone tan keni, ing ngarepan nandur waluh, wohe tan kena dhahar, Panembahan Senopati, ingalaga punika ingkang prasapa. ''Adapun Ki Ageng Sela mengucapkan tabu, bahwa keturunannya tidak diperbolehkan berkain cindai, tidak diperbolehkan menanam labu di depan rumah dan tidak boleh memakan buahnya. Panembahan Senapati Ingalaga mengucapkan tabu'' '''24''' Ingkang tedhak turunira, mapan nora den lilani, anitiha kuda napas, lan malih dipun waleri, yen nungganga turangga, kang kakoncen surinipun, dhahar ngungkurken lawang, wuri tan ana nunggoni, dipun emut punika mesthitan kena. ''Bahwa keturunannya tidak diperkenankan mengendarai kda berwarna abu-abu kekuning-kuningan dan dilarang menunggang kuda yang surainya dikepang, makan membelakangi pintu kecuali di belakangnya ada yang menjaga. Ingatlah dan jangan ada yang melanggar itu'' '''25''' Jeng Sultan Agung Mataram, apan nora anglilani, mring tedhake yen nitiha, kapal bendana yen jurit, nganggo waos tan keni, lamun linandheyan wregu, datan ingaken darah, yen tan bisa nembang kawi, pan prayoga satedake sinauwa. ''Kanjeng Sultan Agung Mataram mengucapkan tabu bahwa keturunannya tidak diperkenankan menunggang kyda yang rewel jika diajak bertempur, tidak memperkenankan tumbak ang bergagang kayu wregu vserta tidak akan diakui sebagai keturunan (Mataram) jika tidak dapat membaca tembang kawi dan mengharuskan belajar tembang kawi'' '''26''' Jeng Sunan Pakubuwana, kang jumeneng ing Samawis, kondur madek ing Kartasura, prasapanira anenggih, tan linilan anitih, dipangga saturunipun, Sunan Prabu Mangkurat, waler mring saturunreki, tan rinilan ujung astana ing Betah. ''Kanjeng Sunan Pakubuwana yang dilantik di Semarang kemudian berkuasa di Kartasura mengucapkan tabu bahwa keturunannya tidak diperbolehkan menunggang gajah. Sunan Prabu Amangkurat mengucapkan tabu bahwa keturunannya dilarang berziarah ke makam Butuh'' '''27''' Lawan tan kena nganggowa, dhuwung sarungan tan mawi, kandelan yen nitih kuda, kabeh aja na kang lali, lawan aja nggogampil, puniku prasapanipun, nenggih Kang jeng Susunan, Pakubuwana ping kalih, mring satedhak turunira linarangan. ''Jika sedang menungang kuda tidak boleh menyandangkeris tanpa pendhok. Janganlah kau meremehkan tabu-tabu di atas. Adapun Kanjeng Susuhunan Pakubuwana II mengucapkan tabu bahwa keturunannya dilarang'' '''28''' Dhahar apyun nora kena, sinerat tan den lilani, nadyan nguntal linarangan, sapa kang padha nglakoni, narajang waler iki, pan kongsi kalebon apyun, pasti keneng prasapa, linabakken tedhakneki, Kanjeng Sunan ingkang sumare Nglawiyan. ''Madat, baik dihisap maupun dimakan. Barang siapa melanggar tabu dengan madat akan dikeluarkan dari daftar keturunan Kanjeng Sunan yang dimakamkan di Laweyan'' '''29''' Prasapa Kangjeng Susunan, Pakubuwana kaping tri, mring satedhak turunira, apan nora den lilani, agawe andel ugi, wong sejen ing jinisipun, apan iku linarangan, anak putu wuri-wuri, poma aja wani anrajang prasapa. ''Adapun Kanjeng Susuhunan III mengucapkan tabu bahwa keturunannya tidak diperbolehkan mengangkat orang kepercayaan yang bukan berasal dari bangsa sejenis, serta anak cucu tidak diperkenankan melanggar larangan'' '''30''' Wonten waler kaliwatan, saking luhur dingin dingin, linarangan angumbaha, wana Krendhawahaneki, dene kang amaleri, Sang Danan Jaya rumuhun, lan malih winaleran, kabeh tedhak ing Matawis, yen dolana mring wana tan kena. ''Masih ada tabu leluhur ang terlewat, yaitu dilarang merambah Hutan Krendhawana. Adapun yang mengucapkan tabu tersebut adalah Dananjaya. Ada lagi tabu bagi keturunan Mataram, yaitu tidak diperkenankan bermain-main di hutan atau rawa-rawa'' '''31''' Dene sesirikanira, yen tedhak ing Demak nenggih, mangangge wulung tan kena, ana kang nyenyirik malih, bebet lonthang tan keni, yeku yen tedhak Madiyun, lan payung dadaan abang, tedhak Madura tan keni, yen nganggowa bebathikan parang rusak. ''Adapun tabu bagi keturunan Demak adalah mengenakan pakaian berwarna ungu, tabu keturunan Madiun adalah kain panjang luntang dan paying berhias merah, tabu keturunan Madura adalah mengenakan batik bermotif parang rusak'' '''32''' Yen tedhak Kudus tak kena, yen dhahara daging sapi, yen tedhak Sumenep iku, nora kena ajang piring, watu tan den lilani, lawan kidang ulamipun, tan kena yen dhahara, miwah lamun dhahar ugi, nora kena ajang godhong pelasa. ''Keturunan Kudus tidak boleh makan daging sapi, keturunan Sumenep tidak diperkenankan makan dengan piring batu, makan daging kijang, dan dilarang menggunakan daun plasa sebagai alas makan'' '''33''' Kabeh anak putu padha, eling-elingan ywa lali, prasapa kang kuna-kuna, wewaler leluhur nguni, estokna away lali, aja nganti nemu dudu, kalamun wani nerak, pasti tan manggih basuki, Sinom salin Girisa ingkang atampa. ''Semua abak cucu, camkan dan jangan lupa tabu zaman kuno warisan leluhur, patuhilah jangan sampai ada yang melanggar. Barang siapa berani melanggar pasti tidak akan selamat dan yang mendengar ini supaya giris (girisa merupakan isyarat pola tembang berikutnya, yaitu girisa)'' '''PUPUH XIII''' '''G I R I S A''' '''01''' Anak putu den estokna, warah wuruke pun bapa, aja na ingkang sembrana, marang wuruke wong tuwa, ing lair batin den bisa, anganggo wuruking bapa, ing tyas den padha santosa, teguhana jroning nala. ''Anak cucuku, turutilah nasihat ayahandamu, dan jangan ada yang meremehkan nasihat orang tua. Biasakan mendengar nasihat orang tua secara lahir batin, yakinlah dan teguhkan hatimu'' '''02''' Aja na kurang panrima, ing pepasthening sarira, yen saking Hyang Moha Mulya, kang nitahken badanira, lawan dipunawas padha, asor unggul waras lara, utawa beja cilaka, urip utawa antaka ''Jangan ada yang kurang bersyukur atas takdirmu, sebab takdir merupakan anugrah Yang Mahamulia yang menciptakan dirimu. Di samping itu, ketahuilah bahwa hina dan mulia, sehat dan sakit, bahagia dan celaka, serta hidup dan mati'' '''03''' Pan iku saking Hyang Suksma, miwah ta ing umurira ingkang cedhak, lan kang dawa, wus pinasthi ing Hyang Suksma, duraka yen maidowa, miwah yen kurang panrima, ing lokhilmahfut punika tulisane pan wus ana. ''Itu berasal dari Yang Mahasuci, demikian pula umurmu yang panjang atau pendek sudah ditakdirkan oleh Yang Mahasuci. Meskipun kau tidak percaya atau tidak menerimakannya, semua itu sudah tersurat dalam laukhil mahfudz'' '''04''' Iku padha kawruhana, sesikune badanira, aywa marang kang amurba, Kang Misesa, marang sira, yen sira durung uninga, prayoga atatakona, mring kang padha wruh ing ma’na, iku kang para ulama. ''Sebaiknya ketahuilah hukuman bagimu dari Yang Mahakuasa. Jika kau belum memahaminya, maka bertanyalah kepada yang sudah mengetahui maknanya, yaitu para alim ulama'' '''05''' Kang wus wruh rahsaning kitab, darapon sira weruha, wajib moka ing Hyang Suksma, wiwah wajibing kawula, lan mokale kawruhana, miwah ta ing tatakrama, sarengat dipunwaspada, batal kharam takokeno. ''Yang telah menyelami makna kitab agar engkau mengetahu apa yang dimaksud dengan sifat wajib dan mokal Yang Mahaesa serta wajib dan mokal makhluk. Demikian pula kau ketahu dank au tanyakan pula tata karma, syariat, batal, haram,'' '''06''' Sunat lan parlu punika, prabot kanggo saben dina, iku uga dipunpadhang, patakonira den terang, lan aja bosen jagongan, lawan kang para ulama, miwah wong kang sampun sampurna, kawruhe marang Hyang Suksma ''Sunah dan wajib yang menjadikan kelengkapan sehari-hari. Itupun pahami hakikatnya secara jelas. Pertanyaanmu hendaknya rinci dan jangan bosan untuk berbincang dengan para ulama serta orang yang telah sempurna pengetahuannya mengenai Yang Mahasuci'' '''07''' Tanapi ing tata karma, ing tindhak-tandhuking basa, kang tumiba marang nistha, tuwin kang tumibeng madya, lan kang tumba utama, iku sira takokena, marang kang para sujanma, miwah mring wong tuwa-tuwa ''Demikian pula perilaku tata karma dan pengguaan bahasa yang berkedudukan rendah, yang berkedudukan sedang, dan yang berkedudukan tinggi tanyakan pada para sarjana dan orang tua'' '''08''' Kang padha bisa micara, miwah wong kang ulah sastra, iku pantes takonana, bias padhang ing tyasira, ana kinarya gindhelan, pamuruke mring wong mudha, anuladha basaning sastra, utawa saking crita ''Yang bisa bicara dan olah sastra. Mereka itu pantas kau tanyai agar jiwamu terang serta ada yang dapat dijadikan pegangan karena caranya dalam menasihati orang muda menggunakandasar dengan memetik sastra atau cerita'' '''09''' Lawan den sregep amaca, sabrang caritanira, aja anampik wawacan, carita kang kuna-kuna, layang babad kawruhana, caritane luhirira, darapon sira weruha, lelakone wong prawira ''Serta rajinlah membaca segala macam cerita. Jangan memilih bacaan. Ketahui dan camkan cerita-cerita lama, babad, kisah leluhur, dan kisah para pahlawan'' '''10''' Miwah lakone padha, kang para wali sadaya, kang padha oleh nugraha, asale saking punapa, sara kang para satria, kang digedaya, lakune sira tirua, lelebetan kag utama ''Demikian pula kisah para wali yang memberoleh kanugrahan, bagaimana asal-muasalnya. Tirulak kesetiaan dan pengabdian utama para kesatria yang digdaya dalam perang'' '''11''' Nora susah amirungga, mungguh tindhaking satriya, carita kabeh pan ana, kang nistha lan kang utama, kang asor kang luhur padha, miwah lakuning nagara, pan kabeh ana carita, ala becik sira weruha ''Tidak perlu mengkhususkan pada perilaku kesatria, sebab segala cerita memiliki bagian yang hina danutama, ada yang hina dan ada yang agung. Demikian pula kehidupan suatu Negara, ada yang baik dan ada kisah yang jelek yang seyogianya kau ketahui'' '''12''' Yen during mangerti sira, caritane takokena, ya marang wong tuwa-tuwa, kang padha weruh ing carita, iku ingkang dadhi uga, undhaing pinteranira, nanging ta dipunelinga, sabarang kang kapiyarsa ''Jika kau belum mengetahui ceritanya, maka tanyakan pada orang-orang tua yang mengetahui cerita itu dengan harapan dapat menambah pengetahuanmu. Meskipun demikian, ingatlah semua cerita yang pernah kau dengar'' '''13''' Aja na tiru ing bapa, kalakuwane kang ala, banget tuna bodho mudha, ketul tan duwe graita, nanging anak putu padha, mugi Allah ambukaa, marang ing pitutur yogya, kabeh padha angestokena ''Jangan meniru perilaku buruh ayahandamu yang sedemikian bodoh, bebal, dan tidak punya perasaan, tetapi mudah-mudahan anak cucuku, Allah membukakan hatimu pada nasihat yang baik dan kalian semua mematuhinya'' '''14''' Marang pituturing bapa, muga padha kalakona, kabehpadha mituruta, panedhaningsun mring Suksma, lanang wadon selameta, manggiha suka raharja, ing dunya prapteng akirat, den dohna sangsara papa ''mudah-mudahan kalian melaksanakan dan mengikuti nasihat ayahandamu. Permohonanmu pada Yang Mahasuci, semoga kalian, baik laki-laki maupun perempuan memperoleh keselamatan dan kebahagiaan di dunia dan akhirat, serta dijauhkan dari kesulitan dan kesengsaraan'' '''15''' Olehe padha kekadhang, pada atut aruntuta, marang sadulure padha, suguha dunya barana, lan padha sugiha putra, pepeka jalu wanodya, kalawan maninge aja, nganti kapegatan tresna ''Rukunlah persaudaraan kalian, kaya harta dan banyak anak baik laki-laki maupun perempua, dan jangan sampai putus tali cinta kasih'' '''16''' Padha uga den pracaya, aja sumelang ing nala, kabeh pitutur punika, poma wahyuning Hyang Suksma kang dhawuh marang ing sira, jalarane saking bapa, Hyang Suksma paring nugraha, maring anakingsun padha ''Di samping itu percayalah danjangan ragu-ragu dalam hatimu terhadap semua nasihat ini. Anggaplah sebagai wahyu yang disabdakanYang Mahasuci kepadamu melalui ayahandamu. Semoga Yang Mahasuci member berkah kepada semua anakku'' '''17''' Den bias nampahi padha, mungguh sasmitaning Suksma ingkang padha marang sira, wineruhken becik ala, anyegah karepanira, kang marang panggawe ala, kang tumiba siya-siya, ya iku paring Hyang Suksma ''Semoga kalian dapat memahami tanda-tanda yang diberikan Yang Mahakuasa kepada kalian mengenai hal yang baik dan burukmencegah niatmu dari perbuatan buruk, mencegahmu untuk melakukan hal jahat yang membawamu ke kehinaan. Itulah berkat Yang Mahasuci'' '''18''' Paring peling marang sira, tinuduhken ing marga, kang bener kanggo kang uga, neng dunya ingkang sampurna, muga anak putu pada, bisa dadi tuladha, kabecikaning manusa, tinirua ing sujanma ''Memberikan peringatan padamu, juga menunjukkan jalan yang benar, dalam dunia yang sempurna, semoga seluruh anak cucu dapat menjadi surei teladan bagi kebaikan dan ditiru manusia'' '''19''' Sakehing wong kapengina, aniru ing solah bawa, marang anak putu padha, anggepe wedi asiha, kinalulutan ing bala, kedhepa saparentahnya, tulusa mukti wibawa, ing satedhak turunira ''Dan banyak yang ingin meniru perilaku ank cucuku mengenai sikap segan dan kasih, disayangi dan dituruti seluruh perintahnya oleh bawahan, abdikanlah seluruh kemuliaanmu hingga keturunanmu'' '''20''' Den dohna saking doraka, winantua ing nugraha, sakeh anak putu padha, ingkang ngimanaken uga, marang pituturing bapa, Allah anyembadanana, ing pandhonganingsun iya, ing tyasingsun wus rumasa ''Semoga dijauhkan dari segala dosa dan senantiasa diberkati dengan anugrah. Se,oga Allah mengabulkan permohonanku karena jiwak sudah merasa'' '''21''' Wakingsun umpama surya, lingsir kulon wayahira, pareking surupe uga, adoh marang timbulira, pira lawase neng dunya, kauripaning janma, masa nganti saatus warsa, uripe ana ing dunya ''Diriku ibarat matahari sudah condong ke barat, dekat waktu tenggelam, jauh dari waktu terbitnya. Seberapa lama hidupmu sebagai mausia, tidak akan sampai seratus tahun kehidypan manusia di dunia'' '''22''' Mulane sun muruk marang, kabeh paraputraningwang, suntulis sunwehi tembang, darapon padha rahaba, enggone padha amaca, ngrasakna carita, aja bosen den apalna, ing rina wengi elinga ''Oleh karenanya, aku mengajarkan kepada seluruh anakku, kutuliskan dalam bentuk tembang agar semua senang membaca, merasakan (manfaat) cerita, jangan sampai bosan dan hafalkan, ingatlah baik siang maupun malam'' '''23''' Lah muga padha tirua, kaya leluhure padha, sudira betah atapa, sarta waskitha ing nala, ing sampurnaning ngagesang, kang patitis tan amamang, iku ta panedhaningwang, muga ta kalampahana ''Mudah-mudahan kalian meniru para leluhur, prihatin, bijak dalam jiwa atas kesempurnaan hidup, cermat dan tidak ragu, itulah permohonanu, semoga dapat terlaksana'' '''24''' Titi tamating carita, serat wawaler ing putra, kang yasa Shri Maharaja, Pakubuwana Kaping Pat, karsane Shri Maharaja, ing galih panedhanira, kang amaca kang miyarsa, yen lali muga elinga ''Tamatlah cerita berupa nasihat bagi putraku. Yang menggubah adalah Shri Maharaja Pakubuwana ke IV. Harapan Shri Maharaja kepada yang membaca dan mendengar jika sedang lupa, ingatkanlah'' '''25''' Telase panuratira, Besar tunggal ping wolulas, Akad Pon, Dal sinengkalan, tata guna sabdeng raja, masasta windu Sancaya, pamujinireng kawula, ya Allah kang luwih wikan, obah osiking kawula ''Tamatnya yang tertulis ini pada Ahad Pon, delapan belas Besar, Dal Tahun 1735, mangsa kawolu, windu sancaya. Aku memuji Allah yang mengetahui segala gerak hidupku.ap'' == Aksara Jawa == {{Javanese script}} <pages index="Serat Wulangreh.pdf" from=4 to=48 /> == Pranala njaba== * [https://www.sastra.org/agama-dan-kepercayaan/wulang/1223-wulang-reh-pakubuwana-iv-1931-226 Wulang Rèh, Pakubuwana IV, 1931], sastra.org; pupuh pertama: pamêdhare wasitaning ati | ... | datan wruh yèn akèh ngèsêmi ... * [https://www.sastra.org/agama-dan-kepercayaan/wulang/1784-wulang-reh-pakubuwana-iv-1960-213 Wulang Rèh, Pakubuwana IV, 1960], sastra.org; pupuh pertama: pamêdhare wasitaning ati | ... | tan wruh lamun akèh ngèsêmi ... [[Kategori:Sastra Jawa]] [[Category:Macapat]] 8lho3asn2dg3cs49gpwxy4eqlyf0faz Indhèks:ꦱꦼꦫꦠ꧀ꦮꦸꦭꦁꦫꦺꦃ.pdf 252 15312 83012 68340 2026-11-02T13:21:07Z RaFaDa20631 199 83012 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |wikidata_item=Q133545646 |Title=[[ꦱꦼꦫꦠ꧀ꦮꦸꦭꦁꦫꦺꦃ]] |Subtitle=Serat Woelangrèh |Language=jv |Volume= |Edition= |Author=Sri Susuhunan Pakubuwana IV |Co-author1= |Co-author2= |Co-author3= |Translator= |Co-translator1= |Co-translator2= |Editor= |Co-editor1= |Co-editor2= |Illustrator= |Publisher=Kolf-Bunning Djokja |Address=Djogjakarta |Printer= |Year=1937 |Key= |ISBN= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Pages=<pagelist 1="Samak" /> |Volumes= |Remarks={{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} |Notes= |Header= |Footer= }} [[Kategori:Dana Wiki GSF24]] [[Kategori:Index - Text Layer Requested]] 9goiymf6ealtbtiariflmsz4afwealk Indhèks:Serat Wulang Reh.pdf 252 20052 83013 67656 2026-11-02T13:22:08Z RaFaDa20631 199 83013 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |wikidata_item=Q135411974 |Title=Serat Wulang Reh |Subtitle= |Language=jv |Volume= |Edition= |Author=Kangdjeng Susuhunan Pakubuwana IV |Co-author1= |Co-author2= |Co-author3= |Translator= |Co-translator1= |Co-translator2= |Editor= |Co-editor1= |Co-editor2= |Illustrator= |Publisher=CV Mas Surakarta |Address=Surakarta |Printer= |Year=1967 |Key= |ISBN= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Notes= |Header= |Footer= }} [[Kategori:Pustakatama]] [[Kategori:Index - Text Layer Requested]] kjfegu0luxv8sgkmc6img8lg7p10r1j Kaca:Serat Wulangreh.pdf/32 250 26567 83026 82983 2026-11-03T11:49:57Z RaFaDa20631 199 /* Titiwaca */ 83026 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="RaFaDa20631" />{{c|꧇꧓꧒꧇}}</noinclude>{{jawa|ꦫꦏꦼꦤꦠꦶꦤꦶꦁꦒꦭ꧀ ꦥꦸꦤꦶꦏꦸꦥꦼꦫꦧꦺꦴꦠ꧀ꦲꦒꦸꦁ꧈ ꦩꦸꦁꦒꦸꦃꦮꦺꦴꦁꦲꦸꦫꦶꦥ꧀ꦤꦺꦁꦢꦸꦚ꧈ ꧄ ꦏꦸꦢꦸꦲꦸꦒꦢꦺꦤ꧀ꦠꦏꦺꦴꦤ꧀ꦤꦶ꧈ ꦮꦸꦫꦸꦏ꧀ꦭꦶꦭꦶꦩꦥꦸꦤꦶꦏ꧈ ꦩꦥꦤ꧀ꦠꦱꦏꦸꦮꦱꦤ꧀ꦤꦺ꧈ ꦤꦔꦶꦁꦲꦗꦠꦤ꧀ꦭꦶꦤꦏꦾꦤ꧀ ꦱꦥꦠꦤ꧀&zwj;ꦔ꧀ꦭꦏꦺꦴꦤ꧀ꦤꦤ꧈ ꦠꦤ꧀ꦮꦸꦫꦸꦁꦤꦼꦩꦸꦧꦼꦧꦼꦤ꧀ꦢꦸ꧈ ꦥꦝꦱꦶꦫꦔꦺꦱ꧀ꦠꦺꦴꦏ꧀ꦲꦼꦤ꧈ ꧄ ꦥꦫꦺꦤ꧀ꦠꦃꦲꦶꦫꦲꦾꦁꦮꦶꦢꦶ꧈ ꦏꦁꦝꦮꦸꦃꦲꦶꦁꦟꦨꦶꦢꦸꦡ꧈ ꦲꦶꦁꦢꦭꦶꦭ꧀&zwj;ꦏ꦳ꦢꦶꦱ꧀ꦲꦼꦁꦒꦺꦴꦤ꧀ꦤꦺ꧈ ꦲꦗꦤꦥꦝꦱꦼꦩ꧀ꦧꦿꦟ꧈ ꦫꦰꦏ꧀ꦤꦢꦺꦤ꧀ꦏꦫꦰ꧈ ꦢꦭꦶꦭ꧀&zwj;ꦏ꦳ꦢꦶꦱ꧀ꦫꦰꦤ꧀ꦤꦶꦥꦸꦤ꧀ ꦢꦢꦶꦥꦝꦁꦲꦶꦁꦠꦾꦱ꧀ꦱꦶꦫ꧈ ꧄ ꦤꦺꦴꦫꦒꦩ꧀ꦥꦁꦮꦺꦴꦁꦲꦲꦸꦫꦶꦥ꧀ ꦪꦺꦤ꧀ꦠꦤ꧀ꦮꦿꦸꦃꦲꦶꦁꦲꦸꦫꦶꦥ꧀ꦥꦶꦫ꧈ ꦲꦸꦫꦶꦥ꧀ꦥꦥꦝꦭꦤ꧀ꦠꦼꦧꦺꦴ꧈ ꦲꦔꦸꦂꦏꦼꦧꦺꦴꦢꦒꦶꦁꦔꦶꦫ꧈ ꦏ꦳ꦭꦭ꧀ꦭꦩꦸꦤ꧀ꦥꦶꦤꦔꦤ꧀ ꦩꦤꦸꦱꦲꦶꦁꦢꦒꦶꦁꦔꦶꦥꦸꦤ꧀ ꦪꦺꦤ꧀ꦥꦶꦤꦔꦤ꧀ꦥꦰ꧀ꦛꦶꦏ꦳ꦫꦩ꧀ ꧄ ꦥꦺꦴꦩꦥꦺꦴꦩꦮꦼꦏꦱ꧀ꦩꦩꦶ꧈ ꦲꦤꦏ꧀&zwj;ꦥꦸꦠꦸꦲꦗꦭꦺꦤ꧈ ꦲꦗꦏꦠꦸꦁꦏꦸꦭ꧀ꦲꦸꦫꦶꦥ꧀ꦥꦺ꧈ ꦭꦤ꧀ꦲꦗꦏꦸꦁꦏꦸꦭ꧀ꦏꦉꦩ꧀ꦩꦤ꧀ ꦩꦫꦁꦥꦥꦲꦺꦱ꧀ꦢꦸꦚ꧈ ꦱꦶꦪꦁ꧇ꦢꦭꦸꦢꦶꦥꦸꦤ꧀ꦲꦺꦩꦸꦠ꧀ ꦪꦺꦤ꧀ꦲꦸꦫꦶꦥ꧀ꦩꦁꦒꦶꦃꦲꦤ꧀ꦠꦏ꧈ ꧄ ꦭꦤ꧀ꦲꦗꦲꦁꦒꦸꦁꦲꦧꦼꦔꦶꦱ꧀ ꦊꦔꦸꦱ꧀&zwj;ꦭꦤꦱ꧀&zwj;ꦭꦔꦂ꧇ꦭꦚ꧀ꦕꦁ꧈ ꦕꦭꦏ꧀&zwj;ꦭꦢꦏ꧀&zwj;ꦱꦸꦩꦭꦺꦴꦤꦺꦴꦁ꧈ ꦲꦗꦭꦢꦏ꧀&zwj;ꦲꦗꦔꦺꦥꦏ꧀ ꦭꦤ꧀ꦲꦗꦱꦶꦪꦱꦶꦪ꧈ ꦲꦗꦗꦲꦶꦭ꧀ꦥꦫꦥꦢꦸ꧈ ꦭꦤ꧀ꦲꦗꦥꦫꦮꦢꦸꦭ꧀ꦭꦤ꧀ ꧄ ꦲꦶꦁꦏꦁꦏꦁꦒꦺꦴꦩꦺꦴꦁꦱꦲꦶꦏꦶ꧈ ꦥꦿꦶꦪꦪꦶꦤꦺꦴꦩ꧀ꦏꦁꦢꦺꦤ꧀ꦒꦸ }}<noinclude></noinclude> eyqw2lonm3zhm8qghexrqlgr4rh1skw Modhul:Header structure 828 26571 82988 2026-11-02T12:00:18Z RaFaDa20631 199 anyar (saking Wikisource basa Inggris) 82988 Scribunto text/plain --[=[ This is a module to implement logic for header templates ]=] require('strict') local p = {} --p stands for package local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local plain_sister = require('Module:Plain sister')._plain_sister -- return true if any value in list is not nil or empty in args -- (nil means not present; empty string is not nil) local function has_any_arg(args, list) for k, v in pairs(list) do if args[v] ~= nil then return true end end return false end --[=[ Construct the main block ]=] local function construct_main_block(args, prefix) -- header and tracking categories local main_div = mw.html.create('div') :addClass('wst-header-mainblock') :addClass(prefix .. '-mainblock') -- If an extra main class was provided, add it -- TODO: Is this used? Is it needed? if args.main_class ~= nil and args.main_class ~= "" then main_div:addClass(args.main_class) end -- "Previous" field local prev_div = main_div:tag('div') :addClass('wst-header-back') :addClass('searchaux') :addClass(prefix .. '-back') :tag('div'):addClass('wst-header-back-arrow'):wikitext('←') :done() :tag('div'):addClass('wst-header-back-link'):wikitext(args['previous']) :done() if args['previous'] == nil or args['previous'] == "" then prev_div:addClass('wst-header-nav-empty') end -- The central cell local center_div = main_div:tag('div') :addClass('wst-header-central-cell') :addClass(prefix .. '-central-cell') -- Special case to manage exceptional formatting in disambiguation-like -- pages; not otherwise documented local pretitle = '' if args.pretitle then local br = '<br/>' if not args.main_title or args.main_title == '' then br = '' end center_div:tag('span') :addClass('wst-header-pretitle') :wikitext(args.pretitle .. br) end center_div:tag('span') :addClass('wst-header-title') :addClass(prefix .. '-title') :wikitext(args.main_title or '') -- "Next" field local next_div = main_div:tag('div') :addClass('wst-header-forward') :addClass('searchaux') :addClass(prefix .. '-forward') :tag('div'):addClass('wst-header-forward-link'):wikitext(args['next']) :done() :tag('div'):addClass('wst-header-forward-arrow'):wikitext('→') :done() if args['next'] == nil or args['next'] == "" then next_div:addClass('wst-header-nav-empty') end return tostring(main_div) end --[=[ Construct the notes block ]=] local function construct_notes_block(args, prefix) local main_div = mw.html.create('div') :addClass('wst-header-notes') :addClass('header_notes') :addClass('searchaux') :addClass(prefix .. '-notes') -- If an extra main class was provided, add it -- TODO: Is this used? Is it needed? if args.notes_class ~= nil and args.notes_class ~= "" then main_div:addClass(args.notes_class) end -- Left-floated content has to come first, or it may float below the sisters. local notes_left_content = '' if args.notes_left_content then local notes_left_content_div = mw.html.create('div') :addClass('wst-header-left') :addClass('header_notes_left_content') :addClass(prefix .. '-left') :wikitext(args.notes_left_content) notes_left_content = tostring(notes_left_content_div) end local shortcut = '' if args.shortcut then shortcut = mw.getCurrentFrame():expandTemplate { title = 'shortcut', args = {args.shortcut} } end local notes_content = '' if args.notes then args.notes = mw.getCurrentFrame():preprocess(args.notes) -- linebreaks are so notes get paragraph formatting local notes_content_div = mw.html.create('div') :addClass('wst-header-content') :addClass('header_notes_content') :addClass('wst-header-notes-content') :addClass(prefix .. '-notes-content') :wikitext('\n' .. args.notes .. '\n') notes_content = tostring(notes_content_div) end local sister = plain_sister(args) if not sister and not args.notes and not args.notes_left_content then return '' end return tostring(main_div:wikitext(notes_left_content .. (sister or '') .. shortcut .. notes_content)) end --[=[ Construct header ]=] function p.construct_header(args) -- Make sure the main identifying class for the client template is set local prefix = "wst-unknown" if args.template ~= nil and args.template ~= "" then prefix = "wst-" .. args.template end local headerContainer = mw.html.create('div') :addClass("ws-header") :addClass("wst-header-structure") :addClass(prefix) -- header_class from client modules, class from individual uses if args.header_class then headerContainer:addClass(args.header_class) end if args.class then headerContainer:addClass(args.class) end headerContainer:wikitext(table.concat({ (args.pre_main or ''), construct_main_block(args, prefix), construct_notes_block(args, prefix), (args.post_notes or '') })) local stylesheet = mw.getCurrentFrame():extensionTag('templatestyles', '', {src = 'Header structure/styles.css'}) return stylesheet .. (args.pre_container or '') .. tostring(headerContainer) end function p.header_structure(frame) return p.construct_header(getArgs(frame)) end return p 971hsxfdvcp7ud5w4balnss3cmkboio Modhul:Header/attribution 828 26572 82989 2026-11-02T12:01:50Z RaFaDa20631 199 anyar (saking Wikisource basa Inggris) 82989 Scribunto text/plain require('strict') local p = {} local yesno = require('Module:Yesno') local TableTools = require('Module:TableTools') local contrib_types = require('Module:Header/attribution data') local headerLang = require('Module:Header/lang') p.attr_data = {} for k, v in pairs(contrib_types) do p.attr_data[v['param_name']] = v end local function get_attribution_params(args) local all_contributors = { title = {}, section = {} } for k, v in pairs(args) do local base_param_name = string.gsub(string.gsub(k, '%-display$', ''), '%-nolink$', '') local arg_param_name = string.gsub(base_param_name, '^override%-', '') local param_name = string.gsub(arg_param_name, '%d*$', '') local section_key if string.match(arg_param_name, '^section%-') then section_key = 'section' param_name = string.gsub(param_name, '^section%-', '') else section_key = 'title' end if p['attr_data'][param_name] then local param_name_pattern = '^' .. string.gsub(string.gsub(base_param_name, '%d*$', ''), '%-', '%%%-') local nText = string.match(k, param_name_pattern .. '%d*$') local nDisplay = string.match(k, param_name_pattern .. '%d*%-display$') local nNoLink = string.match(k, param_name_pattern .. '%d*%-nolink$') local n local info if nText then n = string.gsub(nText, param_name_pattern .. '(%d*)$', '%1') n = tonumber(n) or 1 info = 'text' elseif nDisplay then n = string.gsub(nDisplay, param_name_pattern .. '(%d*)%-display$', '%1') n = tonumber(n) or 1 info = 'display' elseif nNoLink then n = string.gsub(nNoLink, param_name_pattern .. '(%d*)%-nolink$', '%1') n = tonumber(n) or 1 info = 'nolink' end local index = p['attr_data'][param_name]['index'] all_contributors[section_key][index] = all_contributors[section_key][index] or {} all_contributors[section_key][index]['param_name'] = all_contributors[section_key][index]['param_name'] or param_name all_contributors[section_key][index]['arg_param_name'] = all_contributors[section_key][index]['arg_param_name'] or arg_param_name all_contributors[section_key][index]['override'] = all_contributors[section_key][index]['override'] or args['override-' .. arg_param_name] if n and not (args.is_translation and arg_param_name == 'translator' and info == 'text' and string.lower(v) == 'wikisource') then all_contributors[section_key][index]['values'] = all_contributors[section_key][index]['values'] or {} all_contributors[section_key][index]['values'][n] = all_contributors[section_key][index]['values'][n] or {} all_contributors[section_key][index]['values'][n][info] = all_contributors[section_key][index]['values'][n][info] or v end end end if args.is_translation then local index = p['attr_data']['translator']['index'] all_contributors['title'][index] = all_contributors['title'][index] or {} all_contributors['title'][index]['param_name'] = all_contributors['title'][index]['param_name'] or 'translator' all_contributors['title'][index]['arg_param_name'] = all_contributors['title'][index]['arg_param_name'] or 'translator' all_contributors['title'][index]['override'] = all_contributors['title'][index]['override'] or nil all_contributors['title'][index]['values'] = all_contributors['title'][index]['values'] or {} table.insert(all_contributors['title'][index]['values'], {text = 'wikisource'}) end local contributors = { title = {}, section = {} } for section_key, section_values in pairs(all_contributors) do for i, contrib in ipairs(TableTools.compressSparseArray(section_values)) do local new_contrib = {} for k, v in pairs(TableTools.shallowClone(contrib)) do if k == 'values' then new_contrib[k] = TableTools.compressSparseArray(v) else new_contrib[k] = v end end table.insert(contributors[section_key], new_contrib) end end return contributors end function p.get_attribution_params(args) return get_attribution_params(args) end local function construct_attribution_span(args) local aspan = mw.html.create('span') :addClass('vcard') :attr('id', 'header-' .. args.span_param_name .. '-text') :tag('span'):addClass('fn'):wikitext(args.atext) return tostring(mw.html.create('span') :addClass('contributor-text') :wikitext(args.prefix .. tostring(aspan)) ) end local function construct_attribution(args) local data = args.data local param_name = data['param_name'] local span_param_name = param_name local prefix = p['attr_data'][param_name]['prefix'] .. '&nbsp;' local is_section = args.is_section if data['arg_param_name'] == 'section-author' then span_param_name = 'contributor' end if data['arg_param_name'] == 'author' and data['override'] then prefix = '' -- legacy parameter elseif param_name == 'translator' and args.languages then prefix = p['attr_data'][param_name]['language_prefix'](args.language_name or 'an undefined language') .. '&nbsp;' end -- override (legacy parameter) local atext = data['override'] if atext then if args.is_translation and param_name == 'translator' then atext = atext .. ' and ' .. p['attr_data'][param_name]['special_cases']['wikisource'] end return construct_attribution_span({span_param_name = span_param_name, prefix = prefix, atext = atext, is_section = is_section}) end local contributors = {} for i, contributor in ipairs(data['values']) do local text = contributor['text'] local display = contributor['display'] local nolink = yesno(contributor['nolink']) or false if nolink then table.insert(contributors, display or text) elseif text then local special = false for k, v in pairs(p['attr_data'][param_name]['special_cases']) do if string.lower(text) == k then special = true if type(v) == 'function' then display = v(display) else display = v end break end end if not special then if not display then display = string.gsub(text, ' %(.*%)$', '') end display = '[[Author:' .. text .. '|' .. display .. ']]' end if display then table.insert(contributors, display) end else mw.logObject(contributor) end end if #contributors == 0 then return nil elseif #contributors == 1 then atext = contributors[1] else atext = table.concat(contributors, ', ', 1, #contributors - 1) .. ' and ' .. contributors[#contributors] end -- Temporary check for illustrator in subpages. -- TODO: remove once -- [[Special:PermanentLink/14324127#Replace illustrator header parameter with section illustrator in subpages of works]] -- has been addressed. local cat = '' if param_name == 'illustrator' and mw.title.getCurrentTitle().isSubpage and not is_section then cat = '[[' .. 'Category:' .. 'Subpages using illustrator parameter' .. ']]' end local s = construct_attribution_span({span_param_name = span_param_name, prefix = prefix, atext = atext, is_section = is_section}) return s .. cat end function p.construct_attributions(args) local attributions = {} local a_args = TableTools.shallowClone(args) local attr_params = get_attribution_params(args)['title'] for i, data in ipairs(attr_params) do a_args['data'] = data a_args['is_section'] = false local atext = construct_attribution(a_args) if atext then table.insert(attributions, atext) end end if #attributions == 0 then return '' end return table.concat(attributions, ', ') end -- section function p.construct_section(args) local section_text = args['section'] if not section_text or section_text == '' then return '' end local attributions = {} local a_args = TableTools.shallowClone(args) a_args.languages = a_args.section_languages or a_args.languages a_args.language_name = a_args.section_language_name or a_args.language_name local attr_params = get_attribution_params(args)['section'] for i, data in ipairs(attr_params) do a_args['data'] = data a_args['is_section'] = true local atext = construct_attribution(a_args) if atext then table.insert(attributions, atext) end end if #attributions > 0 then local sep = ' ' if #attributions > 1 then sep = '<br/>' end section_text = section_text .. sep .. table.concat(attributions, ', ') end return tostring(mw.html.create('div') :addClass('header-section-text') :wikitext(section_text) ) end --[=[ Construct the [[Help:Microformat]] for the page. This is in the form: <div id="ws-data" ...> <span id="ws-title">Title here...</span> ... <div> ]=] function p.construct_microformat(args) local mf_div = mw.html.create('div') :addClass('ws-noexport') :attr('id', 'ws-data') :css({speak = 'none'}) -- override to show the microformat if yesno(args['show-microformat']) then mf_div:addClass('ws-data-show') end -- collect the MF values here local mf = {}; -- page ID mf['ws-article-id'] = mw.title.getCurrentTitle().id -- title if args['title'] then mf['ws-title'] = args['title'] -- append section if there is one if args['section'] then mf['ws-title'] = mf['ws-title'] .. " — " .. args['section'] end end -- year mf['ws-year'] = args['year'] -- cover mf['ws-cover'] = args['cover'] -- use section values if available, otherwise use work values local attr_params = get_attribution_params(args) local joined_attr_params = {} for i, section_key in ipairs({'section', 'title'}) do for i, data in ipairs(attr_params[section_key]) do local index = p['attr_data'][data['param_name']]['index'] joined_attr_params[index] = joined_attr_params[index] or data end end joined_attr_params = TableTools.compressSparseArray(joined_attr_params) for i, data in ipairs(joined_attr_params) do local atext = data['override'] local ws_translator = args.template_name == 'Translation header' and data['param_name'] == 'translator' if atext and ws_translator then atext = atext .. ' and Wikisource' elseif not atext then local attr_text = {} for i, values in ipairs(data['values']) do local display = values['text'] local special = false if values['text'] then for k, v in pairs(p['attr_data'][data['param_name']]['special_cases']) do if string.lower(values['text']) == k then special = true if k == 'anon' or k == 'anonymous' then display = 'Anonymous' elseif k == 'wikisource' then display = 'Wikisource' elseif type(v) == 'function' then display = v(display) else display = v end break end end else mw.logObject(values) end table.insert(attr_text, display) end if #attr_text == 1 then atext = attr_text[1] elseif #attr_text > 1 then atext = table.concat(attr_text, ', ', 1, #attr_text - 1) .. ' and ' .. attr_text[#attr_text] end end if atext then mf['ws-' .. data['param_name']] = atext end end for k, v in pairs(mf) do mf_div:tag('span'):attr('id', k):wikitext(v) end return tostring(mf_div) end return p 88ntodpl1jelxio2hv60fb0mxadl2cp Modhul:Header/attribution data 828 26573 82990 2026-11-02T12:04:14Z RaFaDa20631 199 Nggawé kaca mawa "require('strict') local function anon(text) text = text or 'Anonim' local cat = '' if mw.title.getCurrentTitle():inNamespaces(0, 114) then cat = '[[Kategori:' .. 'Anggitan panganggit ora dikenal' .. ']]' end return '[[Portal:Teks anonim|' .. text .. ']]' .. cat end local function anon_nocat(text) return '[[Portal:Anonymous texts|' .. (text or 'Anonymous') .. ']]' end local contrib_types = { {noun = 'author', prefix = 'by'}, {noun = 'attributed to', prefix =..." 82990 Scribunto text/plain require('strict') local function anon(text) text = text or 'Anonim' local cat = '' if mw.title.getCurrentTitle():inNamespaces(0, 114) then cat = '[[Kategori:' .. 'Anggitan panganggit ora dikenal' .. ']]' end return '[[Portal:Teks anonim|' .. text .. ']]' .. cat end local function anon_nocat(text) return '[[Portal:Anonymous texts|' .. (text or 'Anonymous') .. ']]' end local contrib_types = { {noun = 'author', prefix = 'by'}, {noun = 'attributed to', prefix = 'attributed to', special_cases = {}}, {noun = 'adapter', prefix = 'adapted by'}, {noun = 'abridger', prefix = 'abridged by'}, {noun = 'illustrator', prefix = 'illustrated by'}, {noun = 'director', prefix = 'directed by'}, {noun = 'lyricist', prefix = 'lyrics by'}, {noun = 'librettist', prefix = 'libretto by'}, { noun = 'book by', prefix = 'book by', special_cases = { ['?'] = 'unknown author', ['unknown'] = 'unknown author', ['not mentioned'] = 'unknown author', ['anon'] = anon, ['anonymous'] = anon, ['various'] = 'various authors' } }, {noun = 'composer', prefix = 'composed by'}, {noun = 'arranger', prefix = 'arranged by'}, { noun = 'translator', prefix = 'translated by', language_prefix = function(language_name) return 'translated from ' .. language_name .. ' by' end, special_cases = { ['?'] = 'unknown translator', ['unknown'] = 'unknown translator', ['not mentioned'] = 'unknown translator', ['anon'] = anon, ['anonymous'] = anon, ['various'] = 'various translators', ['wikisource'] = '[[Wikisource:Translations|Wikisource]]' } }, { noun = 'editor', prefix = 'edited by', special_cases = { ['?'] = 'unknown editor', ['unknown'] = 'unknown editor', ['not mentioned'] = 'unknown editor', ['anon'] = anon_nocat, ['anonymous'] = anon_nocat, ['various'] = 'various editors' } }, {noun = 'compiler', prefix = 'compiled by'} } for i = 1, #contrib_types do local noun = contrib_types[i]['noun'] contrib_types[i]['param_name'] = contrib_types[i]['param_name'] or string.gsub(noun, ' ', '-') contrib_types[i]['special_cases'] = contrib_types[i]['special_cases'] or { ['?'] = 'unknown ' .. noun, ['unknown'] = 'unknown ' .. noun, ['not mentioned'] = 'unknown ' .. noun, ['anon'] = anon, ['anonymous'] = anon, ['various'] = 'various ' .. noun .. 's' } contrib_types[i]['index'] = i end return contrib_types btxlr8lwqnehckte8f2dapps30pvq1w Modhul:Header/lang 828 26574 82991 2026-11-02T12:17:17Z RaFaDa20631 199 Nggawé kaca mawa "require('strict') local p = {} local ISO_639_language_name = require('Module:ISO 639').language_name local TableTools = require('Module:TableTools') p.project_language = mw.language.getContentLanguage().code p.project_language_name = ISO_639_language_name(p.project_language) p.interwiki_prefixes = { ['grc'] = 'el', ['ang'] = 'ang:' .. p.project_language, ['enm'] = 'enm:' .. p.project_language, ['sco'] = 'sco:' .. p.project_language } --[=[ Construct the automati..." 82991 Scribunto text/plain require('strict') local p = {} local ISO_639_language_name = require('Module:ISO 639').language_name local TableTools = require('Module:TableTools') p.project_language = mw.language.getContentLanguage().code p.project_language_name = ISO_639_language_name(p.project_language) p.interwiki_prefixes = { ['grc'] = 'el', ['ang'] = 'ang:' .. p.project_language, ['enm'] = 'enm:' .. p.project_language, ['sco'] = 'sco:' .. p.project_language } --[=[ Construct the automatic categories for the header ]=] function p.language_category_name(cat_works_start, lang, is_translation) local cat_language_name = ISO_639_language_name(lang) or 'an undefined language' if lang == 'el' then cat_language_name = 'Modern Greek' elseif lang == p.project_language and not is_translation then cat_language_name = 'explicitly cited ' .. p.project_language_name end return cat_works_start .. ' ' .. cat_language_name end function p.get_languages(args, prefix) prefix = (prefix and prefix .. '%-') or '' -- language handling local languages = {} for k, v in pairs(args) do local n local nText = string.match(k, '^' .. prefix .. 'language%d*$') or string.match(k, '^' .. prefix .. 'lang%d*$') if nText and type(v) == 'string' then n = string.gsub(string.gsub(nText, 'language', ''), 'lang', '') n = tonumber(n) or 1 languages[n] = mw.text.split(v, '%s*,%s*') end end languages = TableTools.compressSparseArray(languages) if #languages == 0 then return {} end local flat_languages = {} local language_name local language_names = {} for i, langs in ipairs(languages) do for j, lang in ipairs(langs) do table.insert(flat_languages, lang) local name = ISO_639_language_name(lang) if name then table.insert(language_names, name) end end end if #language_names == 1 then language_name = language_names[1] elseif #language_names > 1 then language_name = table.concat(language_names, ', ', 1, #language_names - 1) .. ' and ' .. language_names[#language_names] end return { languages = flat_languages, language_name = language_name } end return p qsmse5pmpoijw807kl1pbdmrr05kxaz 82992 82991 2026-11-02T12:17:52Z RaFaDa20631 199 RaFaDa20631 ngalih kaca [[Modhul:Header:Lang]] menyang [[Modhul:Header/lang]]: Judul salah eja 82991 Scribunto text/plain require('strict') local p = {} local ISO_639_language_name = require('Module:ISO 639').language_name local TableTools = require('Module:TableTools') p.project_language = mw.language.getContentLanguage().code p.project_language_name = ISO_639_language_name(p.project_language) p.interwiki_prefixes = { ['grc'] = 'el', ['ang'] = 'ang:' .. p.project_language, ['enm'] = 'enm:' .. p.project_language, ['sco'] = 'sco:' .. p.project_language } --[=[ Construct the automatic categories for the header ]=] function p.language_category_name(cat_works_start, lang, is_translation) local cat_language_name = ISO_639_language_name(lang) or 'an undefined language' if lang == 'el' then cat_language_name = 'Modern Greek' elseif lang == p.project_language and not is_translation then cat_language_name = 'explicitly cited ' .. p.project_language_name end return cat_works_start .. ' ' .. cat_language_name end function p.get_languages(args, prefix) prefix = (prefix and prefix .. '%-') or '' -- language handling local languages = {} for k, v in pairs(args) do local n local nText = string.match(k, '^' .. prefix .. 'language%d*$') or string.match(k, '^' .. prefix .. 'lang%d*$') if nText and type(v) == 'string' then n = string.gsub(string.gsub(nText, 'language', ''), 'lang', '') n = tonumber(n) or 1 languages[n] = mw.text.split(v, '%s*,%s*') end end languages = TableTools.compressSparseArray(languages) if #languages == 0 then return {} end local flat_languages = {} local language_name local language_names = {} for i, langs in ipairs(languages) do for j, lang in ipairs(langs) do table.insert(flat_languages, lang) local name = ISO_639_language_name(lang) if name then table.insert(language_names, name) end end end if #language_names == 1 then language_name = language_names[1] elseif #language_names > 1 then language_name = table.concat(language_names, ', ', 1, #language_names - 1) .. ' and ' .. language_names[#language_names] end return { languages = flat_languages, language_name = language_name } end return p qsmse5pmpoijw807kl1pbdmrr05kxaz Modhul:Header:Lang 828 26575 82993 2026-11-02T12:17:52Z RaFaDa20631 199 RaFaDa20631 ngalih kaca [[Modhul:Header:Lang]] menyang [[Modhul:Header/lang]]: Judul salah eja 82993 Scribunto text/plain return require [[Modhul:Header/lang]] ghoy6ttfyuxbvfwn6fkkrx7tshsvjv2 Modhul:ISO 639 828 26576 82994 2026-11-02T12:18:53Z RaFaDa20631 199 Nggawé kaca mawa "require('strict') local p = {} local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local warn = require('Module:Warning') local languageNameOverrides = mw.loadData('Module:ISO 639/overrides') --[=[ Get the language name, in English, for a given ISO 639 (-1, -2 or -3) code Returns nil if the language is not in the lookup tables. ]=] function p.language_name(code, failValue) -- Only continue if we get passed a non-empty string for the code param if code == nil or co..." 82994 Scribunto text/plain require('strict') local p = {} local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local warn = require('Module:Warning') local languageNameOverrides = mw.loadData('Module:ISO 639/overrides') --[=[ Get the language name, in English, for a given ISO 639 (-1, -2 or -3) code Returns nil if the language is not in the lookup tables. ]=] function p.language_name(code, failValue) -- Only continue if we get passed a non-empty string for the code param if code == nil or code == '' then warn('No ISO code provided to [[Module:ISO 639]]') return failValue elseif type(code) ~= 'string' then warn('ISO code \"' .. tostring(code) .. '\" is not a string') return failValue end -- If we have a local override, apply it local language = languageNameOverrides[code] -- Otherwise, ask MediaWiki for the language name in English for this code if language == nil or language == '' then language = mw.language.fetchLanguageName(code, 'en') end -- If we got no name from MediaWiki and have no override for this code, -- load the big honkin' local lookup table and check there. if language == nil or language == '' then local localLanguageNames = mw.loadData('Module:ISO 639/local') language = localLanguageNames[code] end -- If we found a non-empty lang name we return it. if language ~= nil and language ~= '' then return language end -- otherwise we return the failure value warn('ISO code \"' .. code .. '\" not recognized by [[Module:ISO 639]]') return failValue end --[=[ Implements [[Template:ISO 639 name]] ]=] function p.ISO_639_name(frame) local args = getArgs(frame) return p.language_name(args[1] or args.code, '[[Category:' .. 'ISO 639 name template errors' .. ']]') end return p 3tr0b4bhq6112dvnq0at9vsygu80pd6 Modhul:Warning 828 26577 82995 2026-11-02T12:19:59Z RaFaDa20631 199 Nggawé kaca mawa "require('strict') local p = {} local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local warn = require('Module:Warning') local languageNameOverrides = mw.loadData('Module:ISO 639/overrides') --[=[ Get the language name, in English, for a given ISO 639 (-1, -2 or -3) code Returns nil if the language is not in the lookup tables. ]=] function p.language_name(code, failValue) -- Only continue if we get passed a non-empty string for the code param if code == nil or co..." 82995 Scribunto text/plain require('strict') local p = {} local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local warn = require('Module:Warning') local languageNameOverrides = mw.loadData('Module:ISO 639/overrides') --[=[ Get the language name, in English, for a given ISO 639 (-1, -2 or -3) code Returns nil if the language is not in the lookup tables. ]=] function p.language_name(code, failValue) -- Only continue if we get passed a non-empty string for the code param if code == nil or code == '' then warn('No ISO code provided to [[Module:ISO 639]]') return failValue elseif type(code) ~= 'string' then warn('ISO code \"' .. tostring(code) .. '\" is not a string') return failValue end -- If we have a local override, apply it local language = languageNameOverrides[code] -- Otherwise, ask MediaWiki for the language name in English for this code if language == nil or language == '' then language = mw.language.fetchLanguageName(code, 'en') end -- If we got no name from MediaWiki and have no override for this code, -- load the big honkin' local lookup table and check there. if language == nil or language == '' then local localLanguageNames = mw.loadData('Module:ISO 639/local') language = localLanguageNames[code] end -- If we found a non-empty lang name we return it. if language ~= nil and language ~= '' then return language end -- otherwise we return the failure value warn('ISO code \"' .. code .. '\" not recognized by [[Module:ISO 639]]') return failValue end --[=[ Implements [[Template:ISO 639 name]] ]=] function p.ISO_639_name(frame) local args = getArgs(frame) return p.language_name(args[1] or args.code, '[[Category:' .. 'ISO 639 name template errors' .. ']]') end return p 3tr0b4bhq6112dvnq0at9vsygu80pd6 82996 82995 2026-11-02T12:21:10Z RaFaDa20631 199 82996 Scribunto text/plain local libraryUtil = require('libraryUtil') local wrapper = "%s" -- wikitext formatting local msg_loc = "Lua warning in %s at line %d: %s." local msg = "Lua warning: %s." return function (message, level) libraryUtil.checkType('warn', 2, level, 'number', true) level = level or 1 if level > 0 then local _, location = pcall(error, '', level+2) if location ~= '' then location = mw.text.split(location:sub(1,-3), ':%f[%d]') message = msg_loc:format(location[1], location[2], message) else message = msg:format(message) end else message = msg:format(message) end mw.addWarning(wrapper:format(message)) end 6n5nxfk4xtrlul0szoxeogpa9uj1ggn Modhul:ISO 639/overrides 828 26578 82997 2026-11-02T12:22:02Z RaFaDa20631 199 Nggawé kaca mawa "return { ["ab"] = "Abkhaz", ["acm"] = "Mesopotamian Arabic", ["als"] = "Tosk Albanian", ["bn"] = "Bengali", ["bpy"] = "Bishnupriya Manipuri", ["cdo"] = "Min Dong Chinese", ["cu"] = "Church Slavonic", ["dga"] = "Southern Dagaare", ["diq"] = "Dimli", ["dv"] = "Dhivehi", ["fiu-vro"] = "Võro", ["frp"] = "Franco-Provençal", ["gcr"] = "Guianese Creole", ["gur"] = "Farefare", ["ii"] = "Nuosu", ["kaa"] = "Karakalpak", ["kj"] = "Kwanyama", ["krj"] = "Karay-a",..." 82997 Scribunto text/plain return { ["ab"] = "Abkhaz", ["acm"] = "Mesopotamian Arabic", ["als"] = "Tosk Albanian", ["bn"] = "Bengali", ["bpy"] = "Bishnupriya Manipuri", ["cdo"] = "Min Dong Chinese", ["cu"] = "Church Slavonic", ["dga"] = "Southern Dagaare", ["diq"] = "Dimli", ["dv"] = "Dhivehi", ["fiu-vro"] = "Võro", ["frp"] = "Franco-Provençal", ["gcr"] = "Guianese Creole", ["gur"] = "Farefare", ["ii"] = "Nuosu", ["kaa"] = "Karakalpak", ["kj"] = "Kwanyama", ["krj"] = "Karay-a", ["kus"] = "Kusaal", ["lad"] = "Judaeo-Spanish", ["lg"] = "Luganda", ["map-bms"] = "Banyumasan", ["nah"] = "Nahuatl", ["nan"] = "Southern Min", ["new"] = "Newar", ["nit"] = "Naiki", ["nqo"] = "N'Ko", ["nrm"] = "Narom", ["ny"] = "Chewa", ["nys"] = "Noongar", ["pi"] = "Pāli", ["pih"] = "Pitkern", ["rif"] = "Tmazight", ["rki"] = "Rakhine", ["st"] = "Sotho", ["tay"] = "Atayal", ["trv"] = "Seediq", ["vmf"] = "East Franconian", ["wal"] = "Wolaitta", ["zh-min-nan"] = "Southern Min" } igjmrjvn5tkh1a6rtyn0nqfe6kj9gbp Modhul:Header/sort 828 26579 82998 2026-11-02T12:23:06Z RaFaDa20631 199 Nggawé kaca mawa "require('strict') local p = {} local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local yesno = require('Module:Yesno') --[=[ Generate a {{DEFAULTSORT}} magic word according to the defaultsort parameter ]=] function p._construct_defaultsort(args) local defsortKey local title = mw.title.getCurrentTitle().text if args.sortkey then defsortKey = args.sortkey else -- construct defaultsort automatically by stripping A/An/The as needed local title_table = mw.tex..." 82998 Scribunto text/plain require('strict') local p = {} local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local yesno = require('Module:Yesno') --[=[ Generate a {{DEFAULTSORT}} magic word according to the defaultsort parameter ]=] function p._construct_defaultsort(args) local defsortKey local title = mw.title.getCurrentTitle().text if args.sortkey then defsortKey = args.sortkey else -- construct defaultsort automatically by stripping A/An/The as needed local title_table = mw.text.split(title, '/') local sorted_title local sorted_title_table = {} local articles = {'A', 'An', 'The'} for k, part in pairs(title_table) do local sorted_part = part local disambig = string.match(sorted_part, ' %(.*%)$') if disambig then sorted_part = string.gsub(sorted_part, ' %(.*%)$', '') else disambig = '' end for j, article in pairs(articles) do if string.len(sorted_part) > string.len(article) and string.sub(sorted_part, 1, string.len(article) + 1) == (article .. ' ') then sorted_part = string.sub(sorted_part, string.len(article) + 2) .. ', ' .. article .. disambig break end end table.insert(sorted_title_table, sorted_part) end defsortKey = table.concat(sorted_title_table, '/') if defsortKey == title then defsortKey = nil end end -- if a suitable key is found or constructed, apply it if defsortKey == title then return args.equalsortcat or '' elseif defsortKey then return mw.getCurrentFrame():callParserFunction('DEFAULTSORT', {defsortKey}) .. (args.diffsortcat or '') end -- otherwise, don't do anything and use the default return '' end function p.construct_defaultsort(frame) return p._construct_defaultsort(getArgs(frame)) end return p 1n19hnqrhvczpbubuuf59ozzv3lkchj Modhul:Header/year 828 26580 82999 2026-11-02T12:24:08Z RaFaDa20631 199 Nggawé kaca mawa "--[=[ Construct the year span --]=] require('strict') local p = {} --p stands for package local yesno = require('Module:Yesno') local TableTools = require('Module:TableTools') --[=[ Year properties: { year = integer, precision = integer, circa = boolean, bce = boolean, uncertain = boolean, unknown = boolean, unrecognised = boolean, display = string, start_year = year, end_year = year, year_list = year } ]=] --[=[ Precision: 0 - billion years 1 -..." 82999 Scribunto text/plain --[=[ Construct the year span --]=] require('strict') local p = {} --p stands for package local yesno = require('Module:Yesno') local TableTools = require('Module:TableTools') --[=[ Year properties: { year = integer, precision = integer, circa = boolean, bce = boolean, uncertain = boolean, unknown = boolean, unrecognised = boolean, display = string, start_year = year, end_year = year, year_list = year } ]=] --[=[ Precision: 0 - billion years 1 - hundred million years, 2 - ten million years, 3 - million years, 4 - hundred thousand years, 5 - ten thousand years, 6 - millenia, 7 - centuries, 8 - decades, 9 - years, 10 - months, 11 - days 12 - hours 13 - minutes 14 - seconds ]=] local currentyear = { year = tonumber(os.date('%Y')), precision = 9, circa = false, bce = false, display = os.date('%Y') } local unknownyear = { unknown = true, display = 'unknown' } local function year_less_than(year1, year2) if year1 == year2 then return false elseif not year1 or not year2 then return year1 == nil elseif year1.bce ~= year2.bce then return year1.bce end if year1.bce then return year1.year > year2.year else return year1.year < year2.year end end local function year_greater_than(year1, year2) if year1 == year2 then return false elseif not year1 or not year2 then return year2 == nil elseif year1.bce ~= year2.bce then return year2.bce end if year1.bce then return year1.year < year2.year else return year1.year > year2.year end end local function year_equal(year1, year2) if year1 == year2 then return true elseif not year1 or not year2 then return false end year1.bce = year2.bce == true year1.bce = year2.bce == true return year1.bce == year2.bce and year1.year == year2.year end local function pad_number(n, pad) n = tostring(n) return string.rep('0', pad - string.len(n)) .. n end local function get_year_text(year, precision, bce) if not tonumber(year) then return year elseif precision < 6 then return nil end year = tonumber(year) local suffixes = { [1] = 'st', [2] = 'nd', [3] = 'rd', ['default'] = 'th' } local bce_text = (bce and ' BCE') or '' if precision == 6 then local millennium = (year - year % 1000)/1000 + 1 return millennium .. (suffixes[millennium] or suffixes['default']) .. ' millennium' .. bce_text elseif precision == 7 then local century = (year - year % 100)/100 + 1 return century .. (suffixes[century] or suffixes['default']) .. ' century' .. bce_text elseif precision == 8 then local decade = year - year % 10 return decade .. 's' .. bce_text else return year .. bce_text end end local function format_year_for_display(year) if not year then return nil end local start_year = year.start_year and TableTools.shallowClone(year.start_year) local end_year = year.end_year and TableTools.shallowClone(year.end_year) if year.year then return (year.circa and 'c. ' or '') .. get_year_text(year.year, year.precision + (year.circa and 1 or 0), year.bce) .. ((year.bce == nil and ' CE') or '') elseif start_year or end_year then if start_year and end_year then if start_year.bce and end_year.bce then start_year.bce = false elseif start_year.bce ~= end_year.bce then start_year.bce = start_year.bce or nil end_year.bce = end_year.bce or nil end if start_year.circa then end_year.circa = false end end return table.concat({format_year_for_display(start_year) or '', format_year_for_display(end_year) or ''}, '–') end return nil end local function format_year_list_for_display(years) local year_displays = {} for _, year in ipairs(years) do table.insert(year_displays, year.display or format_year_for_display(year)) end return table.concat(year_displays, '/') end local function substrings_all_equal(years, i) local substrings = {} for _, year in ipairs(years) do table.insert(substrings, string.sub(year, 1, i)) end return #(TableTools.removeDuplicates(substrings)) <= 1 end local function get_containing_year_category(years_to_categorize) local years = {} for _, year in ipairs(TableTools.shallowClone(years_to_categorize)) do if not year.year or not year.precision then return nil else table.insert(years, year) end end if #years == 0 then return nil end local bce = years[1].bce for _, year in ipairs(years) do year.bce = year.bce == true if bce ~= year.bce then return nil end end local precisions = {} for _, year in ipairs(years) do table.insert(precisions, year.precision) end table.sort(precisions) local n_length = 0 for _, year in ipairs(years) do n_length = math.max(n_length, string.len(year.year)) end local padded_years = {} for _, year in ipairs(years) do table.insert(padded_years, pad_number(year.year, n_length)) end local shared_digits = 1 while shared_digits <= n_length and substrings_all_equal(padded_years, shared_digits) do shared_digits = shared_digits + 1 end shared_digits = shared_digits - 1 local range_precision = math.min(precisions[1], 9 - n_length + shared_digits) return get_year_text(years[1].year, range_precision, years[1].bce) end local function categorise_year(args) local cats = {} if not args.input_year and args.year then table.insert(cats, '[[Category:' .. 'Works with year from Wikidata' .. ']]') elseif not args.input_year then table.insert(cats, '[[Category:' .. 'Undated works' .. ']]') elseif args.input_year and not tonumber(args.input_year) then table.insert(cats, '[[Category:' .. 'Works with non-numeric dates' .. ']]') end if args.unrecognised then table.insert(cats, '[[Category:' .. 'Works with unrecognised dates' .. ']]') end local year = args.year or {} local start_year = year.start_year or (year.end_year ~= nil and unknownyear) or {} local end_year = year.end_year or (year.start_year ~= nil and currentyear) or {} start_year.bce = start_year.bce == true end_year.bce = end_year.bce == true local year_list = year.year_list or {} local precisions = {} table.insert(precisions, year.precision) table.insert(precisions, start_year.precision) table.insert(precisions, end_year.precision) table.sort(precisions) if year.uncertain or start_year.uncertain or end_year.uncertain or year.circa or start_year.circa or end_year.circa or #(year_list) > 1 or (precisions[1] and precisions[1] < 9) then table.insert(cats, '[[Category:' .. 'Works of uncertain date' .. ']]') end if year.unknown or start_year.unknown or end_year.unknown then table.insert(cats, '[[Category:' .. 'Works of unknown date' .. ']]') end if start_year.year and end_year.year and year_greater_than(start_year, end_year) then table.insert(cats, '[[Category:' .. 'Works with start and end dates in the wrong order' .. ']]') end -- single year local year_for_cat if year.year then year_for_cat = get_year_text(year.year, year.precision, year.bce) -- date range elseif start_year.year and end_year.year and start_year.bce == end_year.bce then year_for_cat = get_containing_year_category({start_year, end_year}) elseif #year_list > 0 then year_for_cat = get_containing_year_category(year_list) end table.insert(cats, year_for_cat and ('[[Category:' .. year_for_cat .. ' works]]')) return table.concat(cats) end local function get_year_from_single_statement(statement) local snak = statement.mainsnak if not snak or not snak.datavalue or not snak.datavalue.value or not snak['datavalue']['value']['time'] or not snak.datavalue.value.precision then return nil end local precision = snak.datavalue.value.precision if precision < 6 then -- precision is less than a millennium return { precision = precision, display = string.gsub(mw.wikibase.formatValue(statement.mainsnak), '^<span>(.*)</span>$', '%1') } end local start_years = {} local end_years = {} local start_year, end_year local circa = false if statement.qualifiers then -- Check if date is approximate -- P1480 = sourcing circumstances, Q5727902 = circa if statement.qualifiers.P1480 then for _, qualifier in ipairs(statement.qualifiers.P1480) do if qualifier.datavalue and qualifier.datavalue.value.id == 'Q5727902' then circa = true break end end end if circa then precision = precision - 1 end -- P580 = start time if statement.qualifiers.P580 then for k, v in pairs(statement.qualifiers.P580) do table.insert(start_years, get_year_from_single_statement({mainsnak = v})) end start_years = TableTools.compressSparseArray(TableTools.removeDuplicates(start_years)) table.sort(start_years, year_less_than) start_year = start_years[1] if #start_years > 1 then start_year.uncertain = true end end -- P582 = end time if statement.qualifiers.P582 then for k, v in pairs(statement.qualifiers.P582) do table.insert(end_years, get_year_from_single_statement({mainsnak = v})) end end_years = TableTools.compressSparseArray(TableTools.removeDuplicates(end_years)) table.sort(end_years, year_less_than) end_year = end_years[1] if #end_years > 1 then end_year.uncertain = true end end end -- extract the year from the timestamp -- example timestamps: +2016-10-05T00:00:00Z, -1752-00-00T00:00:00Z local year local bce = false local split = mw.text.split(snak['datavalue']['value']['time'], '-', true) if split[1] == '' then year = tonumber(split[2]) bce = true else year = tonumber(split[1]) end -- malformed timestamp if not year then return nil end local year_data = { year = (not start_year and not end_year and year) or nil, circa = circa, bce = bce, uncertain = (start_year and start_year.year ~= year) or circa, precision = precision, start_year = start_year, end_year = end_year } year_data.display = format_year_for_display(year_data) return year_data end local function get_wikidata_year(args) -- Fetch entity object for Wikidata item connected to the current page -- Let manually-specified Wikidata ID override if given and valid if not (args.wikidata and mw.wikibase.isValidEntityId(args.wikidata)) then args.wikidata = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end if not args.wikidata then return nil end local item = mw.wikibase.getEntity(args.wikidata) if not item then return nil end local statements = item:getBestStatements('P577') -- publication date if #statements == 0 then return nil end local years = {} for _, statement in ipairs(statements) do local year_data = get_year_from_single_statement(statement) table.insert(years, year_data) end years = TableTools.compressSparseArray(TableTools.removeDuplicates(years)) if #years == 0 then return nil elseif #years == 1 then return years[1] end return { uncertain = true, year_list = years, display = format_year_list_for_display(years) } end local function parse_year(year) if not year then return nil elseif year == '?' or string.lower(year) == 'unknown' then return unknownyear end local input_year = year local circa = false -- Lua patterns can't do ^c(irca)?(%s|%.|/)* because they don't do alternation or apply quantifiers to groups if string.match(year, '^circa') or string.match(year, '^c%.') or string.match(year, '^c%s*/') then circa = true year = string.gsub(string.gsub(string.gsub(year, '^circa%s*', ''), '^c%.%s*', ''), '^c%s*/%s*', '') end local bce = false if string.match(year, 'BC[E]?$') then bce = true year = string.gsub(year, '%s*BC[E]?$', '') end if string.match(year, '/') then local year_split = mw.text.split(year, '/') local years = {} for _, opt in ipairs(year_split) do if opt ~= '' then local y = parse_year(opt) y.bce = y.bce or bce y.circa = y.circa or circa table.insert(years, y) end end if #years > 1 then return { uncertain = true, year_list = years, display = format_year_list_for_display(years) } elseif #years == 1 then return years[1] end end local start_year, end_year year = string.gsub(string.gsub(year, '%-', '–'), '—', '–') if string.match(year, '^[^–]*–[^–]*$') then local year_range = mw.text.split(year, '–') start_year = mw.text.trim(year_range[1]) end_year = mw.text.trim(year_range[2]) if start_year == '' then start_year = nil else start_year = parse_year(start_year) start_year.circa = start_year.circa or circa start_year.bce = start_year.bce or bce end if end_year == '' then end_year = nil else end_year = parse_year(end_year) end_year.circa = end_year.circa or circa end_year.bce = end_year.bce or bce end end local precision if tonumber(year) then precision = 9 -- Check if it looks like a decade elseif string.match(year, '^%d*0s$') then precision = 8 year = string.gsub(year, '^(%d*0)s$', '%1') -- Or a century elseif string.match(year, '^%d+[a-z]* century$') then precision = 7 year = string.gsub(year, '^(%d+)[a-z]* century$', '%1') year = 100 * (tonumber(year) - 1) -- Or a millennium elseif string.match(year, '^%d+[a-z]* millennium$') then precision = 6 year = string.gsub(year, '^(%d+)[a-z]* millennium', '%1') year = 1000 * (tonumber(year) - 1) end if circa and precision then precision = precision - 1 end if tonumber(year) then local data = { year = tonumber(year), bce = bce, circa = circa, precision = precision } data['display'] = format_year_for_display(data) return data elseif start_year or end_year then return { start_year = start_year, end_year = end_year, display = format_year_for_display({start_year = start_year, end_year = end_year}) } end return { unrecognised = true, display = input_year } end function p.construct_year(args) local current_title = mw.title.getCurrentTitle() local year_args = { year = args.year, noprint = yesno(args.noyear) or false, wikidata = args.wikidata } year_args.nocat = yesno(args.noyearcat) if year_args.nocat == nil then if args.testing then year_args.nocat = false else year_args.nocat = ( yesno(args.disambiguation) -- disambiguations never categorise or not current_title:inNamespaces(0, 114) -- only categorise in mainspace and Translation or current_title.isSubpage -- only categorise if this is a base page ) end end local year_data = parse_year(year_args.year) or get_wikidata_year(year_args) local cats = (year_args.nocat and '') or categorise_year({input_year = year_args.year, year = year_data}) if args.testing then cats = mw.text.nowiki(cats) .. cats end if year_args.noprint or not year_data or not year_data.display then return cats end local year_span = mw.html.create('span') :addClass('wst-header-year-text') :wikitext(year_data.display) :allDone() return ' (' .. tostring(year_span) .. ')' .. cats end return p exd55p7il0vy78txatwrcldb9ku82g0 Modhul:Edition 828 26581 83000 2026-11-02T12:25:36Z RaFaDa20631 199 anyar (saking Wikisource basa Inggris) 83000 Scribunto text/plain -------------------------------------------------------------------------------- -- Organisation of this module: the exports are listed at the bottom; their -- direct functions are just above there, and supporting functions are higher -- up. -- -- Please add testcases before modifying anything. -- -------------------------------------------------------------------------------- require('strict') local instanceOfProp = 'P31' local authorProp = 'P50' local editionOrTranslationOfProp = 'P629' local equivalentClassProp = 'P1709' local topicsMainWikimediaPortalProp = 'P1151'; -------------------------------------------------------------------------------- -- Insert a value into a table, but not if it's already there. local function tableInsertUnique( theTable, value ) for _, item in pairs( theTable ) do if item == value then -- Already present return end end -- Otherwise, add the new value. table.insert( theTable, value ) end -------------------------------------------------------------------------------- -- For the given author item, find the Wikisource sitelink. If there isn't one, -- check to see if there the author has a topicsMainWikimediaPortal statement, -- and then see if that portal has a sitelink instead. local function get_author_sitelink( authorItem ) local siteLink = authorItem:getSitelink( mw.language.getContentLanguage().code .. 'wikisource' ) if ( siteLink ~= nil ) then return siteLink end local portalStatements = authorItem:getBestStatements( topicsMainWikimediaPortalProp ) for _, mainPortal in pairs( portalStatements ) do local mainPortalId = mainPortal['mainsnak']['datavalue']['value']['id'] local mainPortalItem = mw.wikibase.getEntity( mainPortalId ) siteLink = mainPortalItem:getSitelink( mw.language.getContentLanguage().code .. 'wikisource' ) end return siteLink end -------------------------------------------------------------------------------- -- Get the schema.org URL for the itemtype of the given item. local function getSchemaorgItemtype( item ) local schemaPrefix = 'http://schema.org/' for _, instanceOf in pairs( item:getBestStatements( instanceOfProp ) ) do local instanceOfId = instanceOf['mainsnak']['datavalue']['value']['id'] local instanceOfItem = mw.wikibase.getEntity( instanceOfId ) -- Now go through each of the instance-of item's class statements, -- seeing if we can find a matching schema.org URL. for _, equivClass in pairs( instanceOfItem:getBestStatements( equivalentClassProp ) ) do local val = equivClass['mainsnak']['datavalue']['value'] if string.sub( val, 1, #schemaPrefix ) == schemaPrefix then -- This is a schema.org URL. return val end end end -- If we've not figured it out by now, give up with the default. return schemaPrefix .. 'Thing' end -------------------------------------------------------------------------------- -- Create the HTML (including wikitext link) for all provided authors, -- and add it to the given authorLinks table (for later concatenation). local function process_authors( authorLinks, authors ) if authors == nil or #authors == 0 then return end for _, author in pairs( authors ) do local authorId = author['mainsnak']['datavalue']['value']['id'] local authorItem = mw.wikibase.getEntity( authorId ) local siteLink = get_author_sitelink( authorItem ) local authorName = authorItem:getLabel() if siteLink ~= nil then authorName = mw.title.new( siteLink ).text end local authorHtml = mw.html.create('span') :attr('itemprop', 'author') :attr('itemscope', '') :attr('itemtype', getSchemaorgItemtype( authorItem ) ) local authorNameHtml = authorHtml:tag( 'span' ) authorNameHtml:attr( 'itemprop', 'name' ) :wikitext( authorName ) local authorHtmlStr = tostring( authorHtml ) if siteLink == nil then tableInsertUnique( authorLinks, authorHtmlStr ) else tableInsertUnique( authorLinks, '[[' .. siteLink .. '|' .. authorHtmlStr .. ']]' ) end end end -------------------------------------------------------------------------------- -- Get an Item based on what's passed in the 'wikidata' or 'page' parameters of -- the args, or the current page's ID otherwise. local function getItem( args ) local id = nil -- If args is a table with an appropriate element, use it. if type( args ) == 'table' then if args.wikidata ~= '' and args.wikidata ~= nil then id = args.wikidata elseif args.wikidata_id ~= '' and args.wikidata_id ~= nil then id = args.wikidata_id elseif args.page ~= '' and args.page ~= nil then local title = mw.title.new( args.page ) id = mw.wikibase.getEntityIdForTitle( title.nsText .. title.text ) -- If no entity for this page, maybe it's a subpage and we should look for the root page's entity. if id == nil then id = mw.wikibase.getEntityIdForTitle( title.nsText .. title.rootText ) end end end if type( args ) == 'string' and args ~= '' then id = args end return mw.wikibase.getEntity( id ) end -------------------------------------------------------------------------------- -- Exported method. -- local function author_list( args ) local item = getItem( args ) if item == nil then return '' end local authorLinks = {} -- Collect the authors of this item. local authors = item:getBestStatements( authorProp ) process_authors( authorLinks, authors ) -- Also collect the authors of the parent work. local works = item:getBestStatements( editionOrTranslationOfProp ) for _, work in pairs( works ) do local workId = work['mainsnak']['datavalue']['value']['id'] local workItem = mw.wikibase.getEntity( workId ) authors = workItem:getBestStatements( authorProp ) if #authors > 0 then process_authors( authorLinks, authors ) end end -- Output the final list of links. local outHtml = mw.html.create() local separator = args.separator or ', ' local last_separator = args.last_separator or ', and ' local i = 1 for _, link in pairs( authorLinks ) do outHtml:wikitext( link ) if i == ( #authorLinks - 1 ) then outHtml:wikitext( last_separator ) elseif #authorLinks > 1 and i ~= #authorLinks then outHtml:wikitext( separator ) end i = i + 1 end return tostring( outHtml ) end -------------------------------------------------------------------------------- -- Exported method. -- local function inline( args ) local item = getItem( args ) local outHtml = mw.html.create() if ( item == nil ) then outHtml:wikitext( '<span class="error">Unable to determine the Wikidata item to use</span>' ) return tostring( outHtml ) end -- Make sure it's an edition. local editionOrTranslationOfStmts = item:getBestStatements( editionOrTranslationOfProp ) if #editionOrTranslationOfStmts == 0 then outHtml:wikitext( '<span class="error">' .. item.id .. ' is not an edition or translation of a work (missing P629)</span>' ) return tostring( outHtml ) end -- Title/label. local title = item:getSitelink( 'enwikisource' ) local label = item:getLabel( 'en' ) local hasWikisourcePage = false if title == nil or title == '' then title = label else hasWikisourcePage = true title = '[[' .. title .. '|' .. label .. ']]' end outHtml:wikitext( title .. ' ' ); -- Publication date local publicationDate = item:formatPropertyValues( 'P577' ) outHtml:wikitext( '(' .. publicationDate.value .. ') ' ) -- Authors if args.hideauthors == nil or args.hideauthors == '' then local authorList = author_list( args ) if authorList ~= '' then outHtml:wikitext( ' by ' .. authorList .. ' ' ) end end -- Scanned file on Wikimedia Commons. if not hasWikisourcePage then -- Add links to Index page or Commons file. local hasIndexOrCommonsLink = false local scannedFileOnWikimediaCommons = 'P996' local scannedFileOnWikimediaCommonsStmts = item:getBestStatements( scannedFileOnWikimediaCommons ) for _, stmt in pairs( scannedFileOnWikimediaCommonsStmts ) do local commonsFilename = stmt['mainsnak']['datavalue']['value'] outHtml:wikitext( ' ' .. mw.getCurrentFrame():expandTemplate{ title = 'Small scan link', args = { commonsFilename } } ) hasIndexOrCommonsLink = true; end -- Add link to the IA item if no links were added above. if not hasIndexOrCommonsLink then local internetArchiveIdProp = 'P724' local internetArchiveIdStmts = item:getBestStatements( internetArchiveIdProp ) for _, stmt in pairs( internetArchiveIdStmts ) do local internetArchiveId = stmt['mainsnak']['datavalue']['value'] outHtml:wikitext( ' ' .. mw.getCurrentFrame():expandTemplate{ title = 'IA small link', args = { internetArchiveId } } ) end end end -- Wikidata and Wikipedia links. local img = '[[File:Wikidata-books-task-force-logo.svg|20px|alt=Wikidata books task force logo|link=d:' .. item.id .. '|View on Wikidata]]' outHtml:wikitext( img ) return tostring( outHtml ) end -------------------------------------------------------------------------------- -- Exported method. Get wikitext for displaying an edition's badges from Wikidata. -- To get an indicator, pass args.indicator = true -- Testing: =p.badge({args={wikidata='Q75043199'}}) -- local function badge( args ) local item = getItem( args ) if not ( item and item.sitelinks and item.sitelinks.enwikisource and item.sitelinks.enwikisource.badges ) then return '' end local badges = item.sitelinks.enwikisource.badges local out = '' for _, badge in pairs( badges ) do local badgeOut = '' local badgeItem = mw.wikibase.getEntity( badge ) local badgeName = '' local wikisourceBadgeClass = 'Q75042035' if badgeItem.claims.P31[1].mainsnak.datavalue.value.id == wikisourceBadgeClass and badgeItem.claims.P18 ~= nil then local imageName = badgeItem.claims.P18[1].mainsnak.datavalue.value if mw.wikibase.getLabel( badge ) ~= nil then badgeName = mw.wikibase.getLabel( badge ) end badgeOut = '<span class="indicator-badge">[[File:' .. imageName .. '|16px|link=Help:Text status|' .. badgeName .. ']]</span>' if args.indicator ~= nil then badgeOut = '<indicator name="wikisource-badge-' .. badgeName .. '">' .. badgeOut .. '</indicator>' end if args.category ~= nil and badgeItem.claims.P910 ~= nil then local categoryQid = badgeItem.claims.P910[1].mainsnak.datavalue.value.id local category = mw.wikibase.getEntity( categoryQid ) badgeOut = badgeOut .. '[[' .. category.sitelinks.enwikisource.title .. ']]' end out = out .. badgeOut end end return mw.getCurrentFrame():preprocess( out ) end -------------------------------------------------------------------------------- -- Exported method. local function authority_control( args ) local item = getItem( args ) -- Gather every 'external-id' statement. local out = mw.html.create( '' ) for propertyId,claims in pairs( item.claims) do local propItem = getItem( propertyId ) for _,claim in pairs( claims ) do if claim.mainsnak.datatype == 'external-id' then local propLabel = propItem:getLabel() if not propLabel then if propItem.aliases.en and propItem.aliases.en[1].value then propLabel = propItem.aliases.en[1].value else propLabel = propertyId end end out:wikitext( '* [[d:Special:EntityPage/'.. propertyId .. '|' .. propLabel .. ']]: ' .. claim.mainsnak.datavalue.value .. '\n' ) end end end return tostring( out ) end -------------------------------------------------------------------------------- -- Export all public functions. return { -- =p.author_list({args={wikidata='Q28913867'}}) author_list = function( frame ) return author_list( frame.args ) end; -- =p.inline({args={wikidata_id='Q28913867'}}) inline = function( frame ) return inline( frame.args ) end; -- =p.badge({args={wikidata='Q28020002'}}) badge = function( frame ) return badge( frame.args ) end; -- =p.authority_control({args={wikidata='Q19035838'}}) authority_control = function( frame ) return authority_control( frame.args ) end; } k1vza9jbs6j4dfxyxlxqbxi6ftyq0kt Modhul:Error 828 26582 83002 2026-11-02T12:32:38Z RaFaDa20631 199 Nggawé kaca mawa "local p = {} local function _error(args) local tag = mw.ustring.lower(tostring(args.tag or 'strong')) -- Work out what html tag we should use. if not (tag == 'p' or tag == 'span' or tag == 'div') then tag = 'strong' end -- Generate the html. return tostring(mw.html.create(tag) :addClass('error') :wikitext(tostring(args.message or args[1] or error('no message specified', 2))) ) end function p.error(frame) local args if type(frame.args) == 'table' then..." 83002 Scribunto text/plain local p = {} local function _error(args) local tag = mw.ustring.lower(tostring(args.tag or 'strong')) -- Work out what html tag we should use. if not (tag == 'p' or tag == 'span' or tag == 'div') then tag = 'strong' end -- Generate the html. return tostring(mw.html.create(tag) :addClass('error') :wikitext(tostring(args.message or args[1] or error('no message specified', 2))) ) end function p.error(frame) local args if type(frame.args) == 'table' then --[=[ We're being called via #invoke. The args are passed through to the module from the template page, so use the args that were passed into the template. ]=] args = frame.args else --[=[ We're being called from another module or from the debug console, so assume the args are passed in directly. ]=] args = frame end --[=[ If the message parameter is present but blank, change it to nil. ]=] if args.message == '' then args.message = nil end return _error(args) end return p a1gea716qmg6nkngecd84mcx7lrtpgc Cithakan:Header/styles.css 10 26583 83003 2026-11-02T12:33:45Z RaFaDa20631 199 Nggawé kaca mawa ".wst-header .wst-header-mainblock { border: 1px solid var(--border-color-success, #ACA); background-color: var(--background-color-success-subtle, #E6F2E6); color: var(--color-base, #202122); } .wst-header .wst-header-notes { border-bottom: 1px solid var(--border-color-notice, #A0A0A0); background-color: var(--background-color-neutral, #FAFAFF); color: var(--color-base, #202122); } .wst-header .contributor-text { font-style: italic; } .wst-header #header-title-t..." 83003 sanitized-css text/css .wst-header .wst-header-mainblock { border: 1px solid var(--border-color-success, #ACA); background-color: var(--background-color-success-subtle, #E6F2E6); color: var(--color-base, #202122); } .wst-header .wst-header-notes { border-bottom: 1px solid var(--border-color-notice, #A0A0A0); background-color: var(--background-color-neutral, #FAFAFF); color: var(--color-base, #202122); } .wst-header .contributor-text { font-style: italic; } .wst-header #header-title-text, .wst-header .wst-header-title-text { font-weight: bold; } /* microformat */ .wst-header #ws-data { display: none; } .wst-header #ws-data.ws-data-show { display: block; } akpoow46l6gxfjiafsfqbtdis00qw9x Cithakan:Header structure/styles.css 10 26584 83004 2026-11-02T12:34:29Z RaFaDa20631 199 Nggawé kaca mawa "/* Styles used by header templates (not just header) */ /* * main block */ /* The top level wrapper for the header main block. */ .wst-header-mainblock { margin: 4px auto 4px auto; padding: 0 3px; display: flex; align-items: center; } /* Common styles for back and forward links */ .wst-header-back, .wst-header-forward { display: flex; flex: 1 4 100%; min-width: min-content; align-items: center; font-size: .9em; } .wst-header-nav-empty { visibility: hidden;..." 83004 sanitized-css text/css /* Styles used by header templates (not just header) */ /* * main block */ /* The top level wrapper for the header main block. */ .wst-header-mainblock { margin: 4px auto 4px auto; padding: 0 3px; display: flex; align-items: center; } /* Common styles for back and forward links */ .wst-header-back, .wst-header-forward { display: flex; flex: 1 4 100%; min-width: min-content; align-items: center; font-size: .9em; } .wst-header-nav-empty { visibility: hidden; } /* The container for the back (previous) link. */ .wst-header-back { justify-content: flex-start; text-align: left; } /* The container for the central cell. */ .wst-header-central-cell { flex: 4 1 100%; max-width: max-content; text-align: center; } /* The container for the forward (next) link. */ .wst-header-forward { justify-content: flex-end; text-align: right; } @media(max-width:768px) { /* Put title on its own flexbox row */ .wst-header-mainblock { flex-wrap:wrap; } .wst-header-central-cell { flex:0 0 100%; order:-2; width:auto; } .wst-header-back, .wst-header-forward { width:auto; } } /* * notes block */ /* The overall notes container. */ .wst-header-notes { display:inline-block; border-collapse:collapse; border-spacing:0; empty-cells:hide; font-size:.9em; line-height:1.4; margin:0 auto 4px auto; width:100%; } /* Left-floated content. */ .wst-header-left { float:left; } endbvjhthg540or09glpy5cpeygobni Cithakan:Header structure 10 26585 83005 2026-11-02T12:35:11Z RaFaDa20631 199 Nggawé kaca mawa "{{#invoke:Header structure|header_structure}}<noinclude>{{documentation}}</noinclude>" 83005 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Header structure|header_structure}}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> a8a025zdxwt7so6774qcce2bicaj2ql Cithakan:Plain sister/styles.css 10 26586 83006 2026-11-02T12:36:23Z RaFaDa20631 199 Nggawé kaca mawa ".plainSister { display:block; font-size:93%; line-height:normal; list-style-type:none; list-style-image:none; list-style-position:outside; border:1px solid var(--border-color-interactive--hover, #AAA); float:right; clear:right; margin:0.5ex 0 0.5ex 0.5ex; padding:0; background:var(--background-color-base, #FFFFFF); color:var(--color-base, #202122); } .sisicon, .dabicon { padding-right:1ex }" 83006 sanitized-css text/css .plainSister { display:block; font-size:93%; line-height:normal; list-style-type:none; list-style-image:none; list-style-position:outside; border:1px solid var(--border-color-interactive--hover, #AAA); float:right; clear:right; margin:0.5ex 0 0.5ex 0.5ex; padding:0; background:var(--background-color-base, #FFFFFF); color:var(--color-base, #202122); } .sisicon, .dabicon { padding-right:1ex } 9u4b2frpymhp7399l44mvdwuwjijgut Kaca:Babad Dipanegara ing Nagari Ngayogyakarta Adiningrat I.pdf/269 250 26587 83014 2026-11-02T16:27:29Z Empat Tilda 628 /* Titiwaca */ 83014 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Empat Tilda" /></noinclude><poem> prapta sarta mbekta bala arsa tutulung ngayuda wus panggih sapih kang yuda lan kasaput dalu ika anulya nusul kewala dhumateng ing Lepen Soka. 82. Sampun panggih lan kang rama Jeng Sultan ingkang winarna mapan kandel socanira kalih tan saged mengaa ingkang lajeng sabil ika Pandhita Mas Lurah iya lan Muhamad Melangi ka Muhamad ing Jalasutra. 83. Lawan Lurah gamel ika Mas Kali Sekar namanya nging kapir tumpuk bangkenya samana ingkang winarna dalu Pangran Bei prapta lan Pangran Jayakusuma lajeng ngaturi usada dhumateng Jeng Sultan nulya. 84. Winarna Rahaden Riya Natareja apan prapta saking ing Kedu punika mbekta bala kawan dasa wus panggih lawan Ki Maja lajeng kinengken anulya ngaturi Jeng Sultan ika lengser saking Lepen Soka. 85. Semu ajrih aturira Jeng Sultan aris atanya "Iku sapa ingkang prapta"</poem<noinclude>{{rh|||267}}</noinclude> qa7hs0v5y22m61w1j8eb9ebsj80xsga 83015 83014 2026-11-02T16:27:46Z Empat Tilda 628 83015 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Empat Tilda" /></noinclude><poem> prapta sarta mbekta bala arsa tutulung ngayuda wus panggih sapih kang yuda lan kasaput dalu ika anulya nusul kewala dhumateng ing Lepen Soka. 82. Sampun panggih lan kang rama Jeng Sultan ingkang winarna mapan kandel socanira kalih tan saged mengaa ingkang lajeng sabil ika Pandhita Mas Lurah iya lan Muhamad Melangi ka Muhamad ing Jalasutra. 83. Lawan Lurah gamel ika Mas Kali Sekar namanya nging kapir tumpuk bangkenya samana ingkang winarna dalu Pangran Bei prapta lan Pangran Jayakusuma lajeng ngaturi usada dhumateng Jeng Sultan nulya. 84. Winarna Rahaden Riya Natareja apan prapta saking ing Kedu punika mbekta bala kawan dasa wus panggih lawan Ki Maja lajeng kinengken anulya ngaturi Jeng Sultan ika lengser saking Lepen Soka. 85. Semu ajrih aturira Jeng Sultan aris atanya "Iku sapa ingkang prapta"</poem><noinclude>{{rh|||267}}</noinclude> j101zrxr3sekkqc6lab5q0tpnoz5lq4 Kaca:De Boeken des Ouden Verbonds in de Javaansche Taal deel 1.pdf/375 250 26588 83017 2026-11-03T03:58:42Z Thersetya2021 125 /* Titiwaca */ 83017 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Thersetya2021" /></noinclude>{{Jawa|ꦤ꧀ꦲꦤꦲꦶꦁꦏꦺꦴꦮꦺ꧈ꦠꦸꦩꦸꦭꦶꦥꦣꦲꦔ꧀ꦭꦏꦺꦴꦤ꧀ꦤꦶꦲꦥꦲꦶꦁꦱꦣꦮꦸꦃꦲꦺꦩꦸꦯ꧉{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}꧉<br>꧘꧈꧋ꦲꦤꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦦꦔꦺꦫꦤ꧀ꦲꦔꦤ꧀ꦢꦶꦏꦩꦫꦁꦄꦫꦸꦤ꧀꧈ꦣꦮꦸꦃꦲꦺ꧉<br>꧙꧈ꦱꦶꦫꦲꦤ꧀ꦤꦏ꧀ꦏꦶꦫꦲꦗꦏꦺꦴꦁꦱꦶꦔꦺꦴꦩ꧀ꦧꦺꦲꦁꦒꦸꦂꦲꦸꦠꦮꦱꦗꦼꦁ꧈ꦤꦭꦶꦏꦱꦶꦫꦥꦣꦭꦸꦩꦼꦧꦸꦩꦫꦁꦠꦫꦸꦧ꧀ꦥꦱꦩꦸꦮꦤ꧀꧈ꦱꦸꦥꦪꦱꦶ ꦫꦲꦗꦏꦺꦴꦁꦱꦶꦩꦠꦶ꧈ꦲꦶꦏꦸꦥꦿꦤ꧀ꦤꦠꦤ꧀ꦭꦁꦒꦼꦁꦲꦶꦁꦱꦠꦸꦫꦸꦤ꧀ꦠꦸꦫꦸꦤ꧀ꦤꦶꦫ꧉<br>꧑꧐꧈ꦱꦂꦠꦲꦩ꧀ꦧꦺꦢꦏ꧀ꦲꦼꦤ꧀ꦤꦏꦁꦯꦸꦕꦶꦭꦤ꧀ꦏꦁꦏ꦳ꦫꦩ꧀꧈ꦲꦸꦠꦮꦏꦁꦤꦗꦶꦱ꧀ꦭꦤ꧀ꦏꦁꦉꦱꦶꦏ꧀꧉<br>꧑꧑꧈ꦭꦤ꧀ꦲꦩꦸꦩꦸꦫꦸꦏ꧀ꦏꦩꦫꦁꦧꦤ꧀ꦤꦶꦱꦿꦆꦭ꧀ꦥꦿꦤ꧀ꦤ ꦠꦤ꧀ꦏꦧꦺꦃ꧈ꦏꦁꦏꦣꦮꦸꦃꦲꦏꦺꦢꦺꦤ꧀ꦤꦶꦁꦦꦔꦺꦫꦤ꧀꧈ꦲꦩꦂꦒꦱꦏꦩꦸꦯ꧉{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}꧉<br>꧑꧒꧈ꦩꦸꦯꦠꦸꦩꦸꦭꦶꦔꦤ꧀ꦢꦶꦏꦩꦫꦁꦄꦫꦸꦤ꧀ꦱꦂꦠꦩꦫꦁꦌꦭ꧀​ꦄꦱꦂ꧈ꦠꦸꦮꦶꦤ꧀ꦩꦫꦁꦆꦠꦩꦂ꧈ꦱꦏꦫꦶꦤ꧀ꦤꦺꦥꦸꦠꦿꦤ꧀ꦤꦺꦄꦫꦸꦤ꧀꧈ꦏꦺꦴꦮꦺꦥꦣꦲꦚ꧀ꦗꦸꦥꦸꦏ꧀ꦏꦕꦼꦱꦗꦺꦤ꧀꧈ꦱꦶꦱꦤ꧀ꦤꦺꦏꦸꦧꦤ꧀ꦠꦸꦤ꧀ꦤꦺꦴꦤ꧀ꦤꦶꦁꦦꦔꦺꦫꦤ꧀꧈ꦱꦂꦠꦏꦺꦴꦮꦺꦥꦣꦩꦔꦤ꧀ꦤꦏꦁꦠꦤ꧀ꦥꦫꦒꦶ꧈ꦲꦤꦲꦱꦟ꧀ꦝꦶꦁꦔꦶꦁꦩꦶꦱ꧀ꦧꦾꦃ꧈ꦱꦧꦧ꧀ꦲꦶꦏꦸꦭꦸꦮꦶꦃꦢꦺꦤ꧀ꦤꦶꦁꦯꦸꦕꦶ꧉<br>꧑꧓꧈ꦱꦂꦠꦥꦣꦥꦔꦤ꧀ꦤꦼꦤ꧀ꦲꦤꦲꦶꦁꦥꦁꦒꦺꦴꦤ꧀ꦤꦤ꧀ꦱꦸꦕꦶ꧈ꦱꦧꦧ꧀ꦲꦶꦏꦸꦏꦁꦢꦢꦶꦥꦤ꧀ꦢꦸꦩ꧀ꦩꦤ꧀ꦤꦩꦸ꧈ꦭꦤ꧀ꦥꦤ꧀ꦢꦸꦩ꧀ꦩꦤ꧀ꦤꦺꦲꦤ꧀ꦤꦏ꧀ꦩꦸ꧈ꦱꦏꦏꦸꦂꦧꦤ꧀ꦤꦺꦠꦸꦤ꧀ꦤꦺꦴꦤ꧀ꦤꦶꦁꦦꦔꦺꦫꦤ꧀꧈ꦱꦧꦧ꧀ꦲꦏꦸꦮꦸꦱ꧀ꦝꦶꦤ꧀ꦤꦮꦸꦃꦲꦤ꧀ꦏꦪꦩꦼꦁꦏꦺꦴꦤ꧀ꦤꦺꦴ꧉<br>꧑꧔꧈ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦲꦟ꧀ꦝꦼꦩ꧀ꦩꦤ꧀ꦏꦁꦮꦸꦱ꧀ꦲꦶꦁꦔꦺꦴꦧꦠ꧀ꦠꦧꦶꦠ꧀ꦠꦏꦺ꧈ꦱꦂꦠꦱꦩ꧀ꦥꦶꦭ꧀ꦏꦁꦱꦶꦤ꧀ꦤꦲꦺꦴꦱ꧀ꦱꦏꦺ꧈ꦲꦶꦏꦸꦥꦣꦥꦔꦤ꧀ꦤꦼꦤ꧀ꦲꦤꦥꦁꦒꦺꦴꦤ꧀ꦤꦤ꧀ꦏꦁꦉꦱꦶꦏ꧀꧈ꦏꦺꦴꦮꦺꦭꦤ꧀ꦱꦲꦤ꧀ꦤꦏ꧀ꦩꦸꦭꦤ꧀ꦤꦁꦮꦢꦺꦴꦤ꧀꧈ꦲꦶꦏꦸꦏꦁꦢꦢꦶꦥꦤ꧀ꦢꦸꦩ꧀ꦩꦤ꧀ꦤꦩꦸ꧈ꦱꦂꦠꦥꦤ꧀ꦢꦸꦩ꧀ꦩꦤ꧀ꦤꦺꦲꦤ꧀ꦤꦏ꧀ꦩꦸ꧈ꦱꦱꦲꦺꦴꦱ꧀ꦱꦤ꧀ꦤꦶꦁꦏꦸꦂꦧꦤ꧀ꦏꦠꦫꦶꦩꦤ꧀ꦤꦺꦧꦤ꧀ꦤꦶꦱꦿꦆꦭ꧀꧉<br>꧑꧕꧈ꦱꦩ꧀ꦥꦶꦭ꧀ꦭꦺꦏꦁꦱꦶꦤ꧀ꦤꦲꦺꦴꦱ꧀ꦱꦏꦺ꧈ꦲꦸꦠꦮꦲꦟ꧀ꦝꦼꦩ꧀ꦩꦤ꧀ꦤꦺꦏꦁꦲꦶꦁꦔꦺꦴꦧꦠ꧀ꦠꦧꦶꦠ꧀ꦠꦏꦺ꧈ꦏꦗꦧꦤ꧀ꦤꦺꦱꦏꦺꦃꦲꦶꦁꦒ}}<noinclude></noinclude> lesxc0fcl87zoj54co9vonl07icolm1 Kaca:De Boeken des Ouden Verbonds in de Javaansche Taal deel 1.pdf/376 250 26589 83018 2026-11-03T04:12:37Z Thersetya2021 125 /* Titiwaca */ 83018 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Thersetya2021" /></noinclude>{{Jawa|ꦗꦶꦃꦠꦸꦤ꧀ꦤꦺꦴꦤ꧀꧈ꦲꦶꦏꦸꦒꦶꦤ꧀ꦤꦮꦲꦱꦂꦠꦲꦶꦁꦔꦺꦴꦧꦠ꧀ꦠꦧꦶꦠ꧀ꦠꦼꦤ꧀ꦤꦲꦤꦔꦂꦰꦤ꧀ꦤꦶꦁꦦꦔꦺꦫꦤ꧀꧈ꦭꦤ꧀ꦢꦢꦶꦪꦢꦸꦮꦺꦏ꧀ꦩꦸꦲꦸꦠꦮꦢꦸꦮꦺꦏ꧀ꦏꦺꦲꦤ꧀ꦤꦏ꧀ꦩꦸ꧈ꦲꦶꦏꦸꦥꦿꦤ꧀ꦤꦠꦤ꧀ꦭꦁꦒꦼꦁ꧈ꦏꦪꦏꦁꦮꦸꦱ꧀ꦝꦶꦤ꧀ꦤꦮꦸꦃꦲꦏꦺꦢꦺꦤ꧀ꦤꦶꦁꦦꦔꦺꦫꦤ꧀꧉<br>꧑꧖꧈ꦩꦸꦯꦠꦸꦩꦸꦭꦶꦲꦔꦸꦥꦪꦮꦼꦣꦸꦱ꧀ꦧꦺꦫꦺꦴꦏ꧀꧈ꦮꦸꦱ꧀ꦱꦶꦤ꧀ꦤꦲꦺꦴꦱ꧀ꦱꦏꦺꦏꦸꦂꦧꦤ꧀ꦢꦺꦴꦢꦺꦴꦱꦤ꧀꧈ꦲꦤ꧀ꦤꦔꦶꦁꦮꦸꦱ꧀ꦥꦣꦏꦺꦴꦧꦺꦴꦁ꧈ꦩꦸꦯꦧꦚ꧀ꦗꦸꦂꦲꦤ꧀ꦢꦸꦏꦤ꧀ꦤꦶꦩꦫꦁ​ꦌꦭ꧀​ꦄꦱꦂꦭꦤ꧀ꦩꦫꦁꦆꦠꦩꦂ꧈ꦥꦸꦠꦿꦤ꧀ꦤꦺꦄꦫꦸꦤ꧀ꦏꦁꦏꦫꦶ꧈ꦣꦮꦸꦃꦲꦺ꧉<br>꧑꧗꧈ꦪꦒꦺꦤ꧀ꦤꦺꦏꦺꦴꦮꦺꦲꦺꦴꦫꦩꦔꦤ꧀ꦏꦸꦂꦧꦤ꧀ꦢꦺꦴꦢꦺꦴꦱꦤ꧀ꦲꦤꦥꦁꦒꦺꦴꦤ꧀ꦤꦤ꧀ꦱꦸꦕꦶ꧈ꦏꦿꦤꦲꦶꦏꦸꦲꦶꦁꦏꦁꦭꦸꦮꦶꦃꦢꦺꦤ꧀ꦤꦶꦁꦯꦸꦕꦶ꧈ꦱꦂꦠꦮꦸꦱ꧀ꦥꦶꦤ꧀ꦤꦫꦶꦁꦔꦏꦺꦩꦫꦁꦏꦺꦴꦮꦺ꧈ꦲꦩꦶꦏꦸꦭ꧀ꦥꦶꦲꦭꦤ꧀ꦤꦺꦒꦺꦴꦒꦺꦴꦭꦺꦴꦁꦔꦤ꧀꧈ꦱꦂꦠꦥꦣꦱꦶꦤ꧀ꦤꦩ꧀ꦥꦸꦂꦤꦏ꧀ꦲꦏꦺꦲꦤꦧꦂꦰꦤ꧀ꦤꦶꦁꦦꦔꦺꦫꦤ꧀꧉<br>꧑꧘꧈ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦒꦼꦠꦶꦪꦺꦮꦸꦱ꧀ꦲꦺꦴꦫꦢꦶꦊꦧꦺꦴꦏ꧀ꦲꦏꦺꦩꦫꦁꦥꦁꦒꦺꦴꦤ꧀ꦤꦤ꧀ꦱꦸꦕꦶ꧈ꦲꦩꦼꦰ꧀ꦛꦶꦥꦣꦢꦶꦥꦔꦤ꧀ꦤꦲꦤꦥꦁꦒꦺꦴꦤ꧀ꦤꦤ꧀ꦱꦸꦕꦶ꧈ꦱꦧꦧ꧀ꦲꦏꦸꦮꦸꦱ꧀ꦲꦟ꧀ꦝꦮꦸꦃꦲꦏꦺꦏꦪꦩꦼꦁꦏꦺꦴꦤ꧀ꦤꦺꦴ꧉<br>꧑꧙꧈ꦄꦫꦸꦤ꧀ꦠꦸꦩꦸꦭꦶꦲꦸꦩꦠꦸꦂꦩꦫꦁꦩꦸꦯ꧈ꦏꦸꦂꦧꦤ꧀ꦢꦺꦴꦢꦺꦴꦱꦤ꧀ꦲꦸꦠꦮꦶꦏꦸꦂꦧꦤ꧀ꦲꦺꦴꦧꦂꦫꦤ꧀꧈ꦱꦩ꧀ꦥꦸꦏ꧀ꦏꦱꦲꦺꦴꦱ꧀ꦱꦏꦼꦤ꧀ꦲꦶꦁꦢꦶꦤ꧀ꦠꦼꦤ꧀ꦥꦸꦤ꧀ꦤꦶꦏꦣꦠꦼꦁꦔꦂꦰꦤ꧀ꦤꦶꦁꦦꦔꦺꦫꦤ꧀꧈ꦱꦂꦠꦏꦸꦭꦲꦩꦁꦒꦶꦃꦲꦶꦏꦢꦺꦴꦱ꧀ꦩꦼꦏꦠꦼꦤ꧀ꦥꦸꦤ꧀ꦤꦶꦏ꧈ꦏꦸꦂꦧꦤ꧀ꦢꦺꦴꦢꦺꦴꦱꦤ꧀ꦥꦸꦤ꧀ꦤꦥꦏꦺꦔꦶꦁꦏꦸꦭꦠꦼꦣꦲꦶꦁꦢꦶꦤ꧀ꦠꦼꦤ꧀ꦥꦸꦤ꧀ꦤꦶꦏ꧈ꦥꦸꦤ꧀ꦤꦥꦩꦼꦏꦠꦼꦤ꧀ꦏꦁꦢꦢꦺꦴꦱ꧀ꦏꦂꦰꦤ꧀ꦤꦶꦁꦦꦔꦺꦫꦤ꧀꧉<br>꧒꧐꧈ꦩꦸꦯꦱꦮꦸꦱ꧀ꦱꦺꦩꦶꦪꦂꦰꦲꦠꦸꦂꦫꦺꦲꦶꦪꦱꦼꦤ꧀ꦤꦼꦁꦲꦶꦁꦒꦭꦶ ꦪꦺ꧉{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}꧉}} {{rule|width=10em}} {{c|{{Jawa|꧋ꦧꦧ꧀ꦏꦥꦶꦁꦱꦮꦼꦭꦱ꧀꧉}} {{Jawa|꧋ꦲꦤꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦦꦔꦺꦫꦤ꧀ꦲꦔꦤ꧀ꦢꦶꦏꦩꦫꦁꦩꦸꦯ꧈ꦭꦤ꧀ꦩꦫꦁꦄꦫꦸ}}<noinclude></noinclude> gwr8krqvy8uoy2xl00eouy0g9dblytx 83019 83018 2026-11-03T06:11:34Z Thersetya2021 125 83019 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Thersetya2021" /></noinclude>{{Jawa|ꦗꦶꦃꦠꦸꦤ꧀ꦤꦺꦴꦤ꧀꧈ꦲꦶꦏꦸꦒꦶꦤ꧀ꦤꦮꦲꦱꦂꦠꦲꦶꦁꦔꦺꦴꦧꦠ꧀ꦠꦧꦶꦠ꧀ꦠꦼꦤ꧀ꦤꦲꦤꦔꦂꦰꦤ꧀ꦤꦶꦁꦦꦔꦺꦫꦤ꧀꧈ꦭꦤ꧀ꦢꦢꦶꦪꦢꦸꦮꦺꦏ꧀ꦩꦸꦲꦸꦠꦮꦢꦸꦮꦺꦏ꧀ꦏꦺꦲꦤ꧀ꦤꦏ꧀ꦩꦸ꧈ꦲꦶꦏꦸꦥꦿꦤ꧀ꦤꦠꦤ꧀ꦭꦁꦒꦼꦁ꧈ꦏꦪꦏꦁꦮꦸꦱ꧀ꦝꦶꦤ꧀ꦤꦮꦸꦃꦲꦏꦺꦢꦺꦤ꧀ꦤꦶꦁꦦꦔꦺꦫꦤ꧀꧉<br>꧑꧖꧈ꦩꦸꦯꦠꦸꦩꦸꦭꦶꦲꦔꦸꦥꦪꦮꦼꦣꦸꦱ꧀ꦧꦺꦫꦺꦴꦏ꧀꧈ꦮꦸꦱ꧀ꦱꦶꦤ꧀ꦤꦲꦺꦴꦱ꧀ꦱꦏꦺꦏꦸꦂꦧꦤ꧀ꦢꦺꦴꦢꦺꦴꦱꦤ꧀꧈ꦲꦤ꧀ꦤꦔꦶꦁꦮꦸꦱ꧀ꦥꦣꦏꦺꦴꦧꦺꦴꦁ꧈ꦩꦸꦯꦧꦚ꧀ꦗꦸꦂꦲꦤ꧀ꦢꦸꦏꦤ꧀ꦤꦶꦩꦫꦁ​ꦌꦭ꧀​ꦄꦱꦂꦭꦤ꧀ꦩꦫꦁꦆꦠꦩꦂ꧈ꦥꦸꦠꦿꦤ꧀ꦤꦺꦄꦫꦸꦤ꧀ꦏꦁꦏꦫꦶ꧈ꦣꦮꦸꦃꦲꦺ꧉<br>꧑꧗꧈ꦪꦒꦺꦤ꧀ꦤꦺꦏꦺꦴꦮꦺꦲꦺꦴꦫꦩꦔꦤ꧀ꦏꦸꦂꦧꦤ꧀ꦢꦺꦴꦢꦺꦴꦱꦤ꧀ꦲꦤꦥꦁꦒꦺꦴꦤ꧀ꦤꦤ꧀ꦱꦸꦕꦶ꧈ꦏꦿꦤꦲꦶꦏꦸꦲꦶꦁꦏꦁꦭꦸꦮꦶꦃꦢꦺꦤ꧀ꦤꦶꦁꦯꦸꦕꦶ꧈ꦱꦂꦠꦮꦸꦱ꧀ꦥꦶꦤ꧀ꦤꦫꦶꦁꦔꦏꦺꦩꦫꦁꦏꦺꦴꦮꦺ꧈ꦲꦩꦶꦏꦸꦭ꧀ꦥꦶꦲꦭꦤ꧀ꦤꦺꦒꦺꦴꦒꦺꦴꦭꦺꦴꦁꦔꦤ꧀꧈ꦱꦂꦠꦥꦣꦱꦶꦤ꧀ꦤꦩ꧀ꦥꦸꦂꦤꦏ꧀ꦲꦏꦺꦲꦤꦧꦂꦰꦤ꧀ꦤꦶꦁꦦꦔꦺꦫꦤ꧀꧉<br>꧑꧘꧈ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦒꦼꦠꦶꦪꦺꦮꦸꦱ꧀ꦲꦺꦴꦫꦢꦶꦊꦧꦺꦴꦏ꧀ꦲꦏꦺꦩꦫꦁꦥꦁꦒꦺꦴꦤ꧀ꦤꦤ꧀ꦱꦸꦕꦶ꧈ꦲꦩꦼꦰ꧀ꦛꦶꦥꦣꦢꦶꦥꦔꦤ꧀ꦤꦲꦤꦥꦁꦒꦺꦴꦤ꧀ꦤꦤ꧀ꦱꦸꦕꦶ꧈ꦱꦧꦧ꧀ꦲꦏꦸꦮꦸꦱ꧀ꦲꦟ꧀ꦝꦮꦸꦃꦲꦏꦺꦏꦪꦩꦼꦁꦏꦺꦴꦤ꧀ꦤꦺꦴ꧉<br>꧑꧙꧈ꦄꦫꦸꦤ꧀ꦠꦸꦩꦸꦭꦶꦲꦸꦩꦠꦸꦂꦩꦫꦁꦩꦸꦯ꧈ꦏꦸꦂꦧꦤ꧀ꦢꦺꦴꦢꦺꦴꦱꦤ꧀ꦲꦸꦠꦮꦶꦏꦸꦂꦧꦤ꧀ꦲꦺꦴꦧꦂꦫꦤ꧀꧈ꦱꦩ꧀ꦥꦸꦏ꧀ꦏꦱꦲꦺꦴꦱ꧀ꦱꦏꦼꦤ꧀ꦲꦶꦁꦢꦶꦤ꧀ꦠꦼꦤ꧀ꦥꦸꦤ꧀ꦤꦶꦏꦣꦠꦼꦁꦔꦂꦰꦤ꧀ꦤꦶꦁꦦꦔꦺꦫꦤ꧀꧈ꦱꦂꦠꦏꦸꦭꦲꦩꦁꦒꦶꦃꦲꦶꦏꦢꦺꦴꦱ꧀ꦩꦼꦏꦠꦼꦤ꧀ꦥꦸꦤ꧀ꦤꦶꦏ꧈ꦏꦸꦂꦧꦤ꧀ꦢꦺꦴꦢꦺꦴꦱꦤ꧀ꦥꦸꦤ꧀ꦤꦥꦏꦺꦔꦶꦁꦏꦸꦭꦠꦼꦣꦲꦶꦁꦢꦶꦤ꧀ꦠꦼꦤ꧀ꦥꦸꦤ꧀ꦤꦶꦏ꧈ꦥꦸꦤ꧀ꦤꦥꦩꦼꦏꦠꦼꦤ꧀ꦏꦁꦢꦢꦺꦴꦱ꧀ꦏꦂꦰꦤ꧀ꦤꦶꦁꦦꦔꦺꦫꦤ꧀꧉<br>꧒꧐꧈ꦩꦸꦯꦱꦮꦸꦱ꧀ꦱꦺꦩꦶꦪꦂꦰꦲꦠꦸꦂꦫꦺꦲꦶꦪꦱꦼꦤ꧀ꦤꦼꦁꦲꦶꦁꦒꦭꦶ ꦪꦺ꧉{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}꧉}} {{rule|width=10em}} {{c|{{Jawa|꧋ꦧꦧ꧀ꦏꦥꦶꦁꦱꦮꦼꦭꦱ꧀꧉}}}} {{Jawa|꧋ꦲꦤꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦦꦔꦺꦫꦤ꧀ꦲꦔꦤ꧀ꦢꦶꦏꦩꦫꦁꦩꦸꦯ꧈ꦭꦤ꧀ꦩꦫꦁꦄꦫꦸ}}<noinclude></noinclude> 22q7qebh25g2yoe8af45m3xzcsgm9cx Kaca:De Boeken des Ouden Verbonds in de Javaansche Taal deel 1.pdf/377 250 26590 83020 2026-11-03T06:28:18Z Thersetya2021 125 /* Titiwaca */ 83020 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Thersetya2021" /></noinclude>{{Jawa|ꦤ꧀꧈ꦥꦣꦣꦶꦤ꧀ꦤꦮꦸꦃꦲꦤ꧀꧉<br>꧒꧈ꦲꦩꦶꦠꦸꦠꦸꦂꦫꦤꦩꦫꦁꦧꦤ꧀ꦤꦶꦱꦿ​ꦆꦭ꧀꧈ꦥꦣꦣꦮꦸꦃꦲꦤ꧈ꦩꦸꦁꦒꦸꦃꦱꦏꦺꦃꦲꦶꦁꦏ꦳ꦺꦮꦤ꧀ꦏꦁꦲꦤꦲꦶꦁꦨꦸꦩꦶ꧈ꦏꦁꦏꦼꦤ꧀ꦤꦱꦶꦫꦥꦔꦤ꧀ꦲꦶꦏꦶꦫꦸꦥꦤ꧀ꦤꦺ꧉<br>꧓꧈ꦱꦏꦺꦃꦲꦶꦁꦏ꦳ꦺꦮꦤ꧀ꦏꦁꦥꦣꦲꦔꦁꦒꦺꦴꦠꦿꦕꦏ꧀ꦱꦶꦱꦶꦒꦂꦫꦏ꧀꧈ꦲꦸꦠꦮꦏ꦳ꦺꦮꦤ꧀ꦏꦁꦥꦣꦲꦔꦁꦒꦪꦼꦩ꧀ꦩꦶꦥꦣꦱꦶꦫꦥꦔꦤ꧀ꦤ꧉<br>꧔꧈ꦲꦤ꧀ꦤꦔꦶꦁꦲꦤꦏꦁꦲꦁꦒꦪꦼꦩ꧀ꦩꦶ꧈ꦲꦸꦠꦮꦲꦤꦏꦁꦔꦁꦒꦺꦴꦠꦿꦕꦏ꧀ꦏꦁꦲꦺꦴꦫꦮꦼꦤ꧀ꦤꦁꦢꦶꦥꦔꦤ꧀꧈ꦏꦪꦠꦲꦸꦤ꧀ꦠ꧈ꦱꦧꦧ꧀ꦲꦸꦤ꧀ꦠꦲꦶꦏꦸꦲꦁꦒꦪꦼꦩ꧀ꦩꦶ꧈ꦲꦤ꧀ꦤꦔꦶꦁꦲꦺꦴꦫꦔꦁꦒꦺꦴꦠꦿꦕꦏ꧀ꦱꦶꦒꦂꦫꦤ꧀꧈ꦲꦶꦏꦸꦢꦢꦶꦏ꦳ꦫꦩ꧀ꦩꦫꦁꦱꦶꦫ꧉<br>꧕꧈ꦲꦥꦩꦤ꧀ꦤꦺꦃꦒꦫꦁꦔꦤ꧀꧈ꦱꦧꦧ꧀ꦒꦫꦁ​ꦔꦤ꧀ꦤꦶꦏꦸꦲꦁꦒꦪꦼꦩ꧀ꦩꦶ꧈ꦲꦤ꧀ꦤꦔꦶꦁꦲꦺꦴꦫꦔꦁꦒꦺꦴꦠꦿꦕꦏ꧀ꦱꦶꦒꦂꦫꦤ꧀꧈ꦲꦶꦏꦸꦢꦢꦶꦏ꦳ꦫꦩ꧀ꦩꦫꦁꦱꦶꦫ꧉<br>꧖꧈ꦭꦤ꧀ꦩꦤ꧀ꦤꦶꦁꦔꦺꦠꦽꦮꦺꦭꦸ꧈ꦱꦧꦧ꧀ꦠꦽꦮꦺꦭꦸꦲꦶꦏꦸꦲꦶꦪꦲꦁꦒꦪꦼꦩ꧀ꦩꦶ꧈ꦲꦤ꧀ꦤꦔꦶꦁꦲꦺꦴꦫꦔꦁꦒꦺꦴꦠꦿꦕꦏ꧀ꦱꦶꦒꦂꦫꦤ꧀꧈ꦲꦶꦏꦸꦢꦢꦶꦏ꦳ꦫꦩ꧀ꦩꦫꦁꦱꦶꦫ꧉<br>꧗꧈ꦲꦥꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦕꦺꦭꦺꦁ꧈ꦱꦧꦧ꧀ꦕꦺꦭꦺꦁꦔꦶꦏꦸꦠꦿꦕꦏ꧀ꦏꦺꦲꦶꦭꦱꦶꦒꦂꦫꦤ꧀꧈ꦲꦤ꧀ꦤꦔꦶꦁꦲꦺꦴꦫꦲꦁꦒꦪꦼꦩ꧀ꦩꦶ꧈ꦲꦶꦏꦸꦢꦢꦶꦏ꦳ꦫꦩ꧀ꦩꦫꦁꦱꦶꦫ꧉<br>꧘꧈ꦱꦶꦫꦲꦗꦩꦔꦤ꧀ꦢꦒꦶꦁꦔꦺ꧈ꦭꦤ꧀ꦲꦗꦲꦁꦒꦼꦥꦺꦴꦏ꧀ꦩꦫꦁꦧꦛꦁꦔꦺ꧈ꦲꦶꦏꦸꦢꦢꦶꦤꦗꦶꦱ꧀ꦩꦫꦁꦱꦶꦫ꧉<br>꧙꧈ꦱꦶꦫꦏꦭꦶꦭꦤ꧀ꦩꦔꦤ꧀ꦱꦫꦸꦥꦤ꧀ꦤꦶꦁꦲꦶꦮꦏ꧀꧈ꦏꦁꦲꦤꦲꦶꦧꦤ꧀ꦚꦸ꧈ꦱꦫꦸꦥꦤ꧀ꦤꦺꦏꦁꦔꦁꦒꦺꦴꦏꦺꦥꦺꦠ꧀ꦲꦸꦠꦮꦏꦁꦱꦶꦱꦶꦏ꧀꧈ꦏꦁꦲꦤꦱꦗꦿꦺꦴꦤ꧀ꦤꦶꦁꦧꦏ꧀ꦚꦸ꧈ꦲꦶꦁꦱꦼꦒꦫꦠꦸꦮꦶꦤ꧀ꦏꦭꦶꦏꦭꦶ꧈ꦲꦶꦏꦸꦥꦣꦱꦶꦫꦥꦔꦤ꧀ꦤ꧉<br>꧑꧐꧈ꦲꦤ꧀ꦤꦔꦶꦁꦱꦏꦺꦃꦲꦺꦏꦁꦲꦺꦴꦫꦔꦁꦒꦺꦴꦏꦺꦥꦺꦠ꧀ꦲꦸꦠꦮꦱꦶꦱꦶꦏ꧀꧈ꦏꦁꦲꦤꦲꦶꦁꦱꦼꦒꦫꦠꦸꦮꦶꦤ꧀ꦲꦶꦁꦏꦭꦶꦏꦭꦶ꧈ꦱꦏꦺꦃꦲꦺꦏꦁꦥꦣꦱꦼꦱꦧꦲꦤꦲꦶꦁꦧꦤ꧀ꦚꦸ꧈ꦲꦸꦠꦮꦏꦁꦥꦣꦩꦮꦚꦮꦲꦸꦫꦶꦥ꧀ꦲ ꦤꦲꦶꦁꦧꦤ꧀ꦚꦸ꧈ꦲꦶꦏꦸꦢꦢꦶꦏ꦳ꦫꦩ꧀ꦩꦫꦁꦱꦶꦫ꧉<br>꧑꧑꧈ꦩꦺꦴꦁꦏꦏꦁꦥꦣꦏ꦳ꦫꦩ꧀ꦩꦫꦁꦱꦶꦫ꧈ꦱꦶꦫꦲꦗꦩꦔꦤ꧀ꦢꦒꦶꦁꦔꦺ꧈ꦱꦂꦠꦧꦛꦁꦧꦺꦲꦤ꧀ꦤꦗꦶꦱ꧀ꦱ}}<noinclude></noinclude> 0ydd0ivot9q6voubbvsn9156q10rnon Kaca:De Boeken des Ouden Verbonds in de Javaansche Taal deel 1.pdf/378 250 26591 83021 2026-11-03T06:46:37Z Thersetya2021 125 /* Titiwaca */ 83021 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Thersetya2021" /></noinclude>{{Jawa|ꦏꦺꦩꦫꦁꦱꦶꦫ꧉<br>꧑꧒꧈ꦱꦫꦸꦥꦤ꧀ꦤꦺꦏꦁꦲꦺꦴꦫꦔꦁꦒꦺꦴꦏꦺꦥꦺꦠ꧀ꦲꦸꦠꦮꦱꦶꦱꦶꦏ꧀꧈ꦏꦁꦲꦤꦱꦗꦿꦺꦴꦤ꧀ꦤꦶꦁꦧꦤ꧀ꦚꦸ꧈ꦲꦶꦏꦸꦢꦢꦶꦏ꦳ꦫꦩ꧀ꦩꦫꦁꦱꦶꦫ꧉<br>꧑꧓꧈ꦲꦤꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦩꦸꦁꦒꦸꦃꦲꦶꦁꦩꦤꦸꦏ꧀꧈ꦏꦁꦏꦶꦤ꧀ꦤꦫꦩ꧀ꦩꦏꦺꦲꦶꦁꦱꦶꦫ꧈ꦏꦁꦱꦶꦫꦲꦺꦴꦫꦏꦭꦶꦭꦤ꧀ꦩꦔꦤ꧀꧈ꦲꦶꦏꦶꦫꦸꦥꦤ꧀ꦤꦺ꧈ꦒ ꦫꦸꦣ꧈ꦧꦶꦣꦺꦴ꧈ꦭꦤ꧀ꦫꦗꦮꦭꦶ꧉<br>꧑꧔꧈ꦭꦤ꧀ꦒꦺꦴꦮꦏ꧀꧈ꦭꦤ꧀ꦮꦺꦴꦭꦸꦁꦱꦥꦤꦸꦁꦒꦭ꧀ꦭꦤ꧀ꦤꦺ꧉<br>꧑꧕꧈ꦱꦏꦺꦃꦲꦶꦁꦒꦒꦏ꧀ꦱꦥꦤꦸꦁꦒꦭ꧀ꦭꦤ꧀ꦤꦺ꧉<br>꧑꧖꧈ꦲꦥꦩꦤ꧀ꦤꦺꦃꦱꦸꦮꦫꦶ꧈ꦭꦤ꧀ꦒꦿꦶꦤ꧀ꦢ꧈ꦭꦤ꧀ꦲꦸꦫꦁꦔꦸꦫꦁꦔꦤ꧀꧈ꦭꦤ꧀ꦲꦭꦥ꧀ꦲꦭꦥ꧀ꦱꦥꦤꦸꦁꦒꦭ꧀ꦭꦤ꧀ꦤꦺ꧉<br>꧑꧗꧈ꦭꦤ꧀ꦩꦤ꧀ꦤꦶꦁꦔꦺꦕꦺꦴꦣꦺꦴꦠ꧀꧈ꦭꦤ꧀ꦩꦭꦶꦮꦶꦱ꧀꧈ꦭꦤ꧀ꦒꦺꦴꦒꦶꦏ꧀꧉<br>꧑꧘꧈ꦲꦥꦩꦤ꧀ꦤꦺꦃꦏꦭꦺꦴꦁ꧈ꦭꦤ꧀ꦕꦔꦏ꧀꧈ꦭꦤ꧀ꦩꦤꦸꦏ꧀ꦮꦸꦔꦸ꧉<br>꧑꧙꧈ꦭꦤ꧀ꦮꦭꦁꦏꦣꦏ꧀꧈ꦧꦔꦺꦴꦱꦥꦤꦸꦁꦒꦭ꧀ꦭꦤ꧀ꦤꦺ꧈ꦭꦤ꧀ꦩꦼꦂꦫꦏ꧀꧈ꦭꦤ꧀ꦭꦮ꧉<br>꧒꧐꧈ꦱꦏꦺꦃꦲꦶꦁꦩꦤꦸꦏ꧀ꦏꦁꦫꦸꦩꦁꦏꦁꦲꦱꦶꦏꦶꦭ꧀ꦥꦥꦠ꧀꧈ꦲꦶꦏꦸꦢꦢꦶꦏ꦳ꦫꦩ꧀ꦩꦫꦁꦱꦶꦫ꧉<br>꧒꧑꧈ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦱꦶꦫꦏꦁꦭꦶꦤ꧀ꦤꦶꦭꦤ꧀ꦤꦤ꧀ꦩꦔꦤ꧀꧈ꦏꦁꦥꦣꦫꦸꦩꦁꦏꦁꦲꦱꦶꦏꦶꦭ꧀ꦥꦥꦠ꧀꧈ꦏꦁꦔꦁꦒꦺꦴꦏꦺꦩ꧀ꦥꦺꦴꦭ꧀꧈ꦧꦶꦱꦩꦼꦚ꧀ꦕꦺꦴꦭꦺꦴꦠ꧀ꦲꦶꦁꦨꦸꦩꦶ꧉<br>꧒꧒꧈ꦏꦁꦱꦶꦫꦥꦣꦏꦭꦶꦭꦤ꧀ꦩꦔꦤ꧀ꦲꦶꦏꦶꦫꦸꦥꦤ꧀ꦤꦺ꧈ꦏꦁꦫꦸꦥꦮꦭꦁ꧈ꦮꦭꦁꦒꦼꦚ꧀ꦗꦺꦴꦂꦱꦥꦤꦸꦁꦒꦭ꧀ꦭꦤ꧀ꦤꦺ꧉<br>꧒꧓꧈ꦭꦤ꧀ꦮꦭꦁꦒꦩ꧀ꦧꦸꦃꦱꦥꦤꦸꦁꦒꦭ꧀ꦭꦤ꧀ꦤꦺ꧈ꦭꦤ꧀ꦮꦭꦁꦏꦥꦱꦥꦤꦸꦁꦒꦭ꧀ꦭꦤ꧀ꦤꦺ꧉<br>꧒꧔꧈ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦱꦏꦺꦃꦲꦶꦁꦩꦤꦸꦏ꧀ꦏꦁꦥꦣꦫꦸꦩꦁꦏꦁꦲꦱꦶꦏꦶꦭ꧀ꦥꦥꦠ꧀꧈ꦲꦶꦏꦸꦢꦢꦶꦏ꦳ꦫꦩ꧀ꦩꦫꦁꦱꦶꦫ꧉<br>꧒꧕꧈ꦱꦂꦠꦲꦶꦏꦸꦲꦤ꧀ꦤꦗꦶꦱ꧀ꦱꦏꦺꦩꦫꦁꦱꦶꦫ꧈ꦱꦶꦁꦱꦥꦲꦁꦒꦼꦥꦺꦴꦏ꧀ꦩꦫꦁꦧꦛꦁꦔꦺ꧈ꦲꦩꦼꦰ꧀ꦛꦶꦢꦢꦶꦤꦗꦶꦱ꧀ꦏꦺꦴꦁꦱꦶꦠꦸꦩꦼꦏꦱꦺꦴꦫꦺ꧉<br>꧒꧖꧈ꦲꦸꦠꦮꦱꦶꦁꦱꦥꦲꦁꦒꦮꦧꦛꦁꦔꦺ꧈ꦲꦔꦸꦩ꧀ꦧꦃꦲꦱꦟ꧀ꦝꦁꦔꦤ꧀ꦤꦺ꧈ꦲꦮꦶꦠ꧀ꦢꦢꦶꦤꦗꦶꦱ꧀꧈ꦏꦺꦴꦁꦱꦶꦠꦸꦩꦼꦏꦱꦺꦴꦫꦺ꧈ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦩꦸꦁꦒꦸꦃꦱꦫꦸꦥꦤ꧀ꦤꦶꦁꦏ꦳ꦺꦮꦤ꧀꧈ꦏꦁꦔꦁꦒꦺꦴꦠꦿꦕꦏ꧀꧈ꦲꦤ꧀ꦤꦔꦶꦁꦲꦺꦴꦫꦱꦶꦒꦂ꧈ꦭꦤ꧀ꦤꦺꦴꦫꦲꦁꦒ ꦪꦼꦩ꧀ꦩꦶ꧈ꦲꦶꦏꦸꦢꦢꦶꦏ꦳ꦫꦩ꧀ꦩꦫꦁꦱꦶꦫ꧈ꦱꦶꦁꦱꦥꦲꦁꦒꦼꦥꦺꦴꦏ꧀ꦩꦫꦁꦔꦶ}}<noinclude></noinclude> ii9kcj37ypeqlt3v1uhljjty4g6qrwn Kaca:De Boeken des Ouden Verbonds in de Javaansche Taal deel 1.pdf/379 250 26592 83022 2026-11-03T07:42:41Z Thersetya2021 125 /* Titiwaca */ 83022 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Thersetya2021" /></noinclude>{{Jawa|ꦏꦸ꧈ꦲꦩꦼꦰ꧀ꦛꦶꦢꦢꦶꦤꦗꦶꦱ꧀꧉<br>꧒꧗꧈ꦲꦸꦠꦮꦱꦫꦸꦥꦤ꧀ꦤꦶꦁꦏ꦳ꦺꦮꦤ꧀꧈ꦏꦁꦒꦸꦩꦽꦩꦼꦠ꧀꧈ꦭꦸꦩꦏꦸꦱꦶꦏꦶꦭ꧀ꦥꦥꦠ꧀꧈ꦲꦶꦏꦸꦢꦢꦶꦏ꦳ꦫꦩ꧀ꦩꦫꦁꦱꦶꦫ꧈ꦱꦶꦁꦱꦥꦲꦁꦒꦼꦥꦺꦴꦏ꧀ꦩꦫꦁꦧꦛꦔꦺ꧈ꦲꦩꦼꦰ꧀ꦛꦶꦢꦢꦶꦤꦗꦶꦱ꧀ꦏꦺꦴꦁꦱꦶꦠꦸꦩꦼꦏꦱꦺꦴꦫꦺ꧉<br>꧒꧘꧈ꦭꦤ꧀ꦱꦥꦏꦁꦲꦁꦏꦮꦧꦛꦁꦔꦺ꧈ꦲꦔꦸꦩ꧀ꦧꦃꦲꦱꦟ꧀ꦝꦁꦔꦤ꧀ꦤꦺ꧈ꦭꦤ꧀ꦧꦢꦤ꧀ꦤꦺꦢꦢꦶꦤꦗꦶꦱ꧀ꦏꦺꦴꦁꦱꦶꦠꦸꦩꦼꦏꦱꦺꦴꦫꦺ꧈ꦲꦶꦏꦸꦥꦣꦢꦢꦶꦏ꦳ꦫꦩ꧀ꦩꦫꦁꦱꦶꦫ꧉{{gap}}{{gap}}{{gap}}꧉<br>꧒꧙꧈꧋ꦲꦤꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦏꦁꦫꦸꦩꦁꦏꦁꦲꦤꦲꦶꦁꦨꦸꦩꦶ꧈ꦏꦁꦢꦢꦶꦤꦗꦶꦱ꧀ꦩꦫꦁꦱꦶꦫ꧈ꦲꦶꦏꦶꦫꦸꦥꦤ꧀ꦤꦺ꧈ꦠꦶꦏꦸꦱ꧀ꦮꦶꦫꦺꦴꦒ꧀꧈ꦲꦸꦠꦮꦠꦶꦏꦸꦱ꧀ꦕꦶꦭꦶꦏ꧀꧈ꦭꦤ꧀ꦕꦼꦕꦏ꧀ꦱꦥꦤꦸꦁꦒꦭ꧀ꦭꦤ꧀ꦤꦺ꧉<br>꧓꧐꧈ꦭꦤ꧀ꦏꦣꦭ꧀꧈ꦭꦤ꧀ꦧꦸꦁꦔ꧀ꦭꦺꦴꦤ꧀꧈ꦭꦤ꧀ꦕꦼꦭꦫꦠ꧀꧈ꦭꦤ꧀ꦠꦼꦏꦺꦏ꧀꧈ꦭꦤ꧀ꦱꦼꦭꦶꦫ꧉<br>꧓꧑꧈ꦲꦶꦏꦸꦏꦧꦺꦃꦢꦢꦶꦏ꦳ꦫꦩ꧀ꦩꦫꦁꦱꦶꦫ꧈ꦱꦶꦁꦱꦥꦲꦁꦒꦼꦥꦺꦴꦏ꧀ꦩꦫꦺꦁꦧꦛꦁꦔꦺ꧈ꦲꦶꦏꦸꦢꦢꦶꦤꦗꦶꦱ꧀ꦏꦺꦴꦁꦱꦶꦠꦸꦩꦼꦏꦱꦺꦴꦫꦺ꧉<br>꧓꧒꧈ꦲꦸꦠꦮꦱꦧꦫꦁꦏꦁꦏꦠꦶꦧꦤ꧀ꦲꦶꦁꦧꦛꦁꦔꦺ꧈ꦲꦶꦪꦢꦢꦶꦤꦗꦶꦱ꧀꧈ꦱꦫꦸꦥꦤ꧀ꦤꦶꦁꦧꦼꦏꦏꦱ꧀ꦏꦪꦸ꧈ꦲꦸꦠꦮꦗꦫꦶꦠ꧀꧈ꦭꦤ꧀ꦮꦼꦭꦸꦭꦁ꧈ꦲꦥꦩꦤ꧀ꦤꦺꦃꦏꦟ꧀ꦛꦺꦴꦁ꧈ꦱꦫꦸꦥꦤ꧀ꦤꦶꦁꦧꦼꦏꦏꦱ꧀ꦏꦁꦏꦁꦒꦺꦴꦲꦶꦁꦒꦮꦺ꧈ꦥꦣꦢꦶꦏꦸꦩ꧀ꦧꦃꦲꦲꦶꦁꦧꦤ꧀ꦚꦸ꧈ꦭꦤ꧀ꦢꦢꦶꦤꦗꦶꦱ꧀ꦏꦺꦴꦁꦱꦶꦠꦸꦩꦼꦏꦱꦺꦴꦫꦺ꧈ꦠꦸꦩꦸꦭꦶꦉꦱꦶꦏ꧀꧉<br>꧓꧓꧈ꦭꦤ꧀ꦱꦫꦸꦥꦤ꧀ꦤꦶꦁꦒꦿꦧꦃ꧈ꦪꦺꦤ꧀ꦏꦺꦴꦁꦱꦶꦏꦠꦶꦧꦤ꧀ꦤꦶꦗꦼꦂꦫꦺꦴꦤ꧀ꦤꦺ꧈ꦏꦁꦲꦤꦲꦶꦁꦗꦼꦂꦫꦺꦴꦤ꧀ꦤꦺꦲꦶꦏꦸꦢꦢꦶꦤꦗꦶꦱ꧀꧈ꦱꦂꦠꦒꦿꦧꦃꦲꦺꦢꦶꦥꦼꦕꦃꦲ꧉<br>꧓꧔꧈ꦲꦸꦠꦮꦱꦫꦸꦥꦤ꧀ꦤꦶꦁꦥꦥꦔꦤ꧀ꦤꦤ꧀ꦏꦁꦥꦶꦤ꧀ꦤꦔꦤ꧀꧈ꦏꦁꦢꦶꦲꦼꦩꦺꦴꦂꦭꦤ꧀ꦧꦤ꧀ꦚꦸ꧈ꦲꦶꦪꦢꦢꦶꦤꦗꦶꦱ꧀꧈ꦩꦶꦮꦃꦱꦫꦸꦥꦤ꧀ꦤꦶꦁꦔꦺꦴꦩ꧀ꦧꦺꦴꦤ꧀ꦤꦺꦴꦩ꧀ꦧꦺꦤ꧀ꦏꦁꦥꦣꦲꦤꦲꦶꦁꦮꦣꦃ꧈ꦲꦶꦪꦢꦢꦶꦤꦗꦶꦱ꧀꧉<br>꧓꧕꧈ꦠꦸꦮꦶꦤ꧀ꦱꦧꦫꦁꦏꦁꦏꦠꦶꦧꦤ꧀ꦧꦛꦁꦔꦺ꧈ꦲꦶꦪꦥꦣꦢꦢꦶꦤꦗꦶꦱ꧀꧈ꦥꦮꦺꦴꦤ꧀ꦲꦸꦠꦮꦮꦗꦤ꧀꧈ꦪꦺꦤ꧀ꦏꦠꦶꦧꦤ꧀ꦤꦗꦶꦱ꧀꧈ꦥꦣꦢꦶꦧꦸꦧꦿꦃꦲ꧈ ꦭꦤ꧀ꦥꦣꦢꦢꦶꦤꦗꦶꦱ꧀ꦩꦫꦁꦱꦶꦫ꧉<br>꧓꧖꧈ꦲꦤ꧀ꦤꦔꦶꦁꦱꦸꦩ꧀ꦧꦼꦂꦭꦤ꧀ꦱꦸꦩꦸꦂ꧈ꦥꦏꦸ}}<noinclude></noinclude> 0p239o4l79ynhie5lzs1y0kanlb0u86 Kaca:De Boeken des Ouden Verbonds in de Javaansche Taal deel 1.pdf/380 250 26593 83024 2026-11-03T08:26:37Z Thersetya2021 125 /* Titiwaca */ 83024 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Thersetya2021" /></noinclude>{{Jawa|ꦩ꧀ꦥꦸꦭ꧀ꦭꦤ꧀ꦤꦶꦁꦧꦤ꧀ꦚꦸ꧈ꦲꦶꦏꦸꦉꦱꦶꦏ꧀ꦲꦺꦴꦫꦤꦗꦶꦱ꧀꧈ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦮꦺꦴꦁ​ꦏꦁꦲꦁꦒꦼꦥꦺꦴꦏ꧀ꦩꦫꦁꦧꦛꦁꦔꦺ꧈ꦲꦶꦏꦸꦢꦢꦶꦤꦗꦶꦱ꧀꧉<br>꧓꧗꧈ꦲꦤꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦱꦫꦸꦥꦤ꧀ꦤꦶꦁꦮꦶꦗꦶꦏꦁꦱꦶꦤ꧀ꦤꦼꦧꦂ꧈ꦪꦺꦤ꧀ꦏꦠꦶꦧꦤ꧀ꦧꦛꦁꦔꦺ꧈ꦲꦶꦏꦸꦉꦱꦶꦏ꧀ꦲꦺꦴꦫꦤꦗꦶꦱ꧀꧉<br>꧓꧘꧈ꦲꦤ꧀ꦤꦔꦶꦁꦮꦶꦗꦶꦲꦶꦏꦸ꧈ꦪꦺꦤ꧀ꦮꦶꦱ꧀ꦢꦶꦲꦼꦏꦸꦩ꧀ꦲꦶꦁꦧꦤ꧀ꦚꦸ꧈ꦪꦺꦤ꧀ꦏꦺꦴꦁꦱꦶꦏꦠꦶꦧꦤ꧀ꦤꦤ꧀ꦧꦛꦁꦔꦺ꧈ꦏꦁꦔꦶꦏꦸꦢꦢꦶꦤꦗꦶꦱ꧀ꦩ ꦫꦁꦱꦶꦫ꧉{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}{{gap}}꧉<br>꧓꧙꧈꧋ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦩꦼꦤ꧀ꦤꦮꦲꦤꦏ꦳ꦺꦮꦤ꧀ꦏꦁꦧꦺꦴꦁꦏ꧈ꦏ꦳ꦺꦮꦤ꧀ꦏꦁꦏꦼꦤ꧀ꦤꦥꦶꦤ꧀ꦤꦔ ꦤ꧀ꦲꦶꦁꦔꦸꦮꦺꦴꦁ꧈ꦱꦥꦏꦁꦲꦁꦒꦼꦥꦺꦴꦏ꧀ꦩꦫꦁꦧꦛꦁꦔꦺ꧈ꦲꦶꦏꦸꦲꦶꦪꦢꦢꦶꦤꦗꦶꦱ꧀ꦏꦺꦴꦁꦱꦶꦠꦸꦩꦼꦏꦱꦺꦴꦫꦺ꧉<br>꧔꧐꧈ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦩꦼꦤ꧀ꦤꦮꦮꦺꦴꦁꦩꦔꦤ꧀ꦧꦛꦁꦔꦺ꧈ꦲꦔꦸꦩ꧀ꦧꦃꦲꦱꦟ꧀ꦝꦁꦔꦤ꧀ꦤꦺ꧈ꦭꦤ꧀ꦢꦢꦶꦤꦗꦶꦱ꧀ꦏꦺꦴꦁꦱꦶꦠꦸꦩꦼꦏꦱꦺꦴꦫꦺ꧈ꦭꦤ꧀ꦩꦼꦤ꧀ꦤꦮꦮꦺꦴꦁꦲꦁꦒꦮꦧꦛꦁꦔꦺ꧈ꦲꦶꦪꦲꦔꦸꦩ꧀ꦧꦃꦲꦱꦟ꧀ꦝꦁꦔꦤ꧀ꦤꦺ꧈ꦭꦤ꧀ꦢꦢꦶꦤꦗꦶꦱ꧀ꦏꦺꦴꦁꦱꦶꦠꦸꦩꦼꦏꦱꦺꦴꦫꦺ꧉<br>꧔꧑꧈ꦲꦤꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦱꦫꦸꦥꦤ꧀ꦤꦶꦁꦏꦁꦥꦣꦒꦸꦩꦽꦩꦼꦠ꧀ꦲꦤꦲꦶꦁꦨꦸꦩꦶ꧈ꦲꦶꦏꦸꦥꦣꦢꦢꦶꦏ꦳ꦫꦩ꧀꧈ꦲꦺꦴꦫꦏꦼꦤ꧀ꦤꦥꦶꦤ꧀ꦤꦔꦤ꧀꧉<br>꧔꧒꧈ꦱꦫꦸꦥꦤ꧀ꦤꦶꦁꦧꦸꦫꦺꦴꦱ꧀ꦏꦁꦥꦣꦤꦼꦭꦺꦴꦱꦺꦴꦂꦭꦸꦩꦏꦸꦮꦼꦠꦼꦁꦔꦺ꧈ꦲꦸꦠꦮꦏꦁꦥꦣꦭꦸꦩꦏꦸꦱꦶꦏꦶꦭ꧀ꦥꦥꦠ꧀꧈ꦠꦸꦮꦶꦤ꧀ꦱꦶꦏꦶꦭ꧀ꦏꦁꦭꦸꦮꦶꦃꦱꦏꦥꦥꦠ꧀꧈ꦱꦫꦸꦥꦤ꧀ꦤꦺꦏꦁꦥꦣꦒꦸꦩꦽꦩꦼꦠ꧀ꦲꦶꦁꦨꦸꦩꦶ꧈ꦲꦶꦏꦸꦥꦣꦲꦺꦴꦫꦏꦼꦤ꧀ꦤꦥꦶꦤ꧀ꦤꦔꦤ꧀꧈ꦱꦧꦧ꧀ꦥꦣꦏ꦳ꦫꦩ꧀꧉<br>꧔꧓꧈ꦱꦶꦫꦲꦗꦲꦔꦫꦩ꧀ꦩꦏꦺꦧꦮꦤ꧀ꦤꦶꦫ꧈ꦲꦩꦂꦒꦱꦏꦱꦫꦸꦥꦤ꧀ꦤꦶꦁꦧꦸꦧꦸꦫꦺꦴꦤ꧀ꦏꦁꦥꦣꦒꦸꦩꦽꦩꦼꦠ꧀꧈ꦱꦂꦠꦲꦗꦱꦶꦫꦤꦗꦶꦱ꧀ꦱꦏꦺ꧉<br>꧔꧔꧈ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦲꦶꦁꦯꦸꦤ꧀ꦤꦶꦏꦶꦦꦔꦺꦫꦤ꧀​ꦄꦭ꧀ꦭꦃꦲꦶꦫ꧈ꦱꦶꦫꦲꦶꦪꦥꦣꦲꦤꦸꦕꦺꦏ꧀ꦏꦼꦤ꧀ꦤꦲꦶꦁꦧꦢꦤ꧀ꦤꦶꦫ꧈ꦭꦤ꧀ꦥꦣꦢꦢꦶꦪꦯꦸꦕꦶ꧈ꦱꦧꦧ꧀ꦲꦶꦁꦯꦸꦤ꧀ꦤꦶꦏꦶꦯꦸꦕꦶ꧈ꦭꦤ꧀ꦲꦗꦱꦶꦫꦲꦒꦮꦺꦤꦗꦶꦱ꧀ꦩꦫꦁꦚꦮꦤ꧀ꦤꦶꦫ꧈ꦲꦩꦂꦒꦱꦏꦱꦫꦸꦥꦤ꧀ꦤꦶꦁꦒꦸꦩꦽꦩꦼꦠ꧀ꦏꦁ ꦫꦸ​ꦩꦁꦏꦁꦲꦶꦁꦨꦸꦩꦶ꧉<br>꧔꧕꧈ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦲꦶꦁꦯꦸꦤ꧀ꦤꦶꦏꦶꦦꦔꦺꦫꦤ꧀꧈ꦏꦁꦲꦁꦒꦮꦩꦸꦁ}}<noinclude></noinclude> 2jh5l17w29hm5vtcdqa4v06ij4y9zpg Kaca:De Boeken des Ouden Verbonds in de Javaansche Taal deel 1.pdf/381 250 26594 83025 2026-11-03T08:48:42Z Thersetya2021 125 /* Titiwaca */ 83025 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Thersetya2021" /></noinclude>{{Jawa|ꦒꦃꦩꦫꦁꦱꦶꦫꦱꦏꦲꦶꦁꦠꦤ꧀ꦤꦃꦩꦼꦱ꧀ꦱꦶꦂ꧈ꦲꦶꦁꦯꦸꦤ꧀ꦏꦁꦢꦢꦶꦄꦭ꧀ꦭꦃꦲꦶꦫ꧈ꦭꦤ꧀ꦱꦶꦫꦥꦣꦢꦢꦶꦪꦯꦸꦕꦶ꧈ꦱꦧꦧ꧀ꦲꦶꦁꦯꦸꦤ꧀ꦤꦶꦏꦶꦯꦸꦕꦶ꧉<br>꧔꧖꧈ꦲꦶꦏꦸꦩꦲꦸꦲꦁꦒꦼꦂꦫꦺꦩꦸꦁꦒꦸꦃꦏ꦳ꦺꦮꦤ꧀꧈ꦭꦤ꧀ꦩꦤꦸꦏ꧀꧈ꦲꦸꦠꦮꦱꦏꦺꦃ ꦲꦶꦁꦚꦮꦲꦸꦫꦶꦥ꧀꧈ꦏꦁꦥꦣꦱꦼꦱꦧꦲꦤꦲꦶꦁꦧꦤ꧀ꦚꦸ꧈ꦭꦤ꧀ꦱꦏꦺꦃꦲꦶꦁꦚꦮ꧈ꦏꦁꦥꦣꦒꦸꦩꦽꦩꦼꦠ꧀ꦲꦤꦲꦶꦁꦨꦸꦩꦶ꧉<br>꧔꧗꧈ꦥꦣꦒꦶꦤ꧀ꦤꦮꦺꦧꦺꦢꦧꦺꦢ꧈ꦏꦁꦤꦗꦶꦱ꧀ꦭꦤ꧀ꦏꦁꦉꦱꦶꦏ꧀꧈ꦠꦸꦮꦶꦤ꧀ꦏ꦳ꦺꦮꦤ꧀ꦏꦁꦏꦼꦤ꧀ꦤꦥꦶꦤ꧀ꦤꦔꦤ꧀ꦭꦤ꧀ꦏ꦳ꦺꦮꦤ꧀ꦏꦁꦲꦺꦴꦫꦏꦼꦤ꧀ꦤꦮꦶꦤ꧀ꦤꦔꦤ꧀꧉{{gap}}{{gap}}{{gap}}꧉}} {{rule|width=10em}}<br> {{c|{{Jawa|꧋ꦧꦧ꧀ꦏꦥꦶꦁꦫꦺꦴꦭꦱ꧀꧉}}}} {{Jawa|꧑꧈꧋ꦲꦤꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦦꦔꦺꦫꦤ꧀ꦲꦔꦤ꧀ꦢꦶꦏꦩꦫꦁꦩꦸꦯ꧈ꦣꦮꦸꦃꦲꦺ꧉<br>꧒꧈ꦲꦩꦶꦠꦸꦠꦸꦂꦫꦤꦩꦫꦁꦧꦤ꧀ꦤꦶꦱꦿꦆꦭ꧀꧈ꦱꦂꦠꦣꦮꦸꦃꦲꦤ꧈ꦪꦺꦤ꧀ꦲꦤꦮꦺꦴꦁꦮꦢꦺꦴꦤ꧀ꦩꦼꦠꦼꦁꦩꦺꦴꦁꦏꦲꦩ꧀ꦧꦧꦂꦲꦤ꧀ꦤꦏ꧀ꦭꦤ꧀ꦤꦁ꧈ꦏꦁꦔꦶꦏꦸꦢꦢꦶꦤꦗꦶꦱ꧀꧈ꦭꦮꦱ꧀ꦱꦺꦥꦶꦠꦸꦁꦢꦶꦤ꧀ꦤ꧈ꦤꦗꦶꦱ꧀ꦱꦺꦏꦪꦢꦶꦤ꧀ꦤꦤ꧀ꦤꦺꦮꦺꦴꦁ​ꦮꦢꦺꦴꦤ꧀ꦱꦸꦏꦼꦂ꧉<br>꧓꧈ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦪꦺꦤ꧀ꦮꦸꦱ꧀ꦠꦸꦩꦼꦏꦲꦶꦁꦮꦺꦴꦭꦸꦁꦢꦶꦤ꧀ꦤ꧈ꦲꦤ꧀ꦤꦏ꧀ꦏꦺꦠꦸꦩꦸꦭꦶꦢꦶꦠꦼꦠꦏ꧀ꦏꦤ꧈ꦢꦒꦶꦁꦔꦶꦁꦲꦶꦏꦸꦠ꧀ꦠꦺ꧉<br>꧔꧈ꦠꦸꦩꦸꦭꦶꦮꦺꦴꦁ​ꦮꦢꦺꦴꦤ꧀ꦢꦶꦏꦸꦁꦏꦸꦁꦔꦭꦮꦱ꧀ꦱꦺꦠꦼꦭꦸꦁꦥꦸꦭꦸꦃꦠꦼꦭꦸꦢꦶꦤ꧀ꦤ꧈ꦢꦶꦤ꧀ꦤꦤ꧀ꦤꦺꦒꦺꦴꦤ꧀ꦤꦏꦉꦱꦶꦏ꧀ꦏꦤ꧀꧈ꦲꦗꦲꦁꦒꦼꦥꦺꦴꦏ꧀ꦱꦧꦫꦁꦏꦁꦯꦸꦕꦶ꧈ꦱꦂꦠꦲꦗꦭꦸꦩꦼꦧꦸꦩꦫꦁꦥꦁꦒꦺꦴꦤ꧀ꦤꦤ꧀ꦏꦁꦯꦸꦕꦶ꧈ꦏꦺꦴꦁꦱꦶꦠꦸꦩꦼꦏꦤ꧀ꦤꦺꦲꦶꦁꦢꦶꦤ꧀ꦤꦒꦼꦤ꧀ꦤꦼꦥ꧀ꦥꦺꦏꦉꦱꦶꦏ꧀ꦏꦤ꧀ꦤꦺ꧉<br>꧕꧈ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦩꦼꦤ꧀ꦤꦮꦲꦩ꧀ꦧꦧꦂꦲꦤ꧀ꦤꦏ꧀ꦮꦢꦺꦴꦤ꧀꧈ꦲꦶꦪꦢꦢꦶꦤꦗꦶꦱ꧀꧈ꦭꦮꦱ꧀ꦱꦺꦥꦠ꧀ꦧꦼꦭꦱ꧀ꦢꦶꦤ꧀ꦤ꧈ꦤꦗꦶꦱ꧀ꦱꦺꦏꦪꦢꦶꦤ꧀ꦤꦤ꧀ꦤꦺꦮꦺꦴꦁꦮꦢꦺꦴꦤ꧀ꦱꦸꦏꦼꦂ꧈ꦠꦸꦩꦸꦭꦶꦢꦶꦏꦸꦁꦏꦸꦁꦔꦭꦮꦱ꧀ꦱꦺꦱꦮꦶꦢꦏ꧀ꦤꦼꦩ꧀ꦢꦶꦤ꧀ꦤ꧈ꦢꦶꦤ꧀ꦤꦤ꧀ꦤꦺꦒꦺꦴꦤ꧀ꦤꦺꦏꦉꦱꦶꦏ꧀ꦏꦤ꧀꧉<br>꧖꧈ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦪꦺꦤ꧀ꦮꦸꦱ꧀ꦒꦼꦤ꧀ꦤꦼꦥ꧀ꦢꦶꦤ꧀ꦤꦏꦉꦱꦶꦏ꧀ꦏꦤ꧀ꦤꦺ꧈ꦒꦺꦴꦤ꧀ꦤꦺꦲꦩ꧀ꦧꦧꦂꦭꦤ꧀ꦤꦁꦲꦸꦠꦮꦮꦢꦺꦴꦤ꧀꧈ꦠꦸꦩꦸꦭꦶꦲꦤ꧀ꦚꦲꦺꦴꦱ꧀ꦱꦼ}}<noinclude></noinclude> huoqgkomlb8qw2vs4nbvexhfksftotm Kaca:De Boeken des Ouden Verbonds in de Javaansche Taal deel 1.pdf/382 250 26595 83027 2026-11-03T11:53:28Z Thersetya2021 125 /* Durung katitiwaca */ Nggawé kaca mawa "{{Jawa|ꦤ꧀ꦤꦕꦼꦩ꧀ꦥꦺ꧈ꦏꦭꦒꦶꦲꦸꦩꦸꦂꦱꦂꦠꦸꦤ꧀꧈ꦏꦶꦤ꧀ꦤꦂꦪꦏꦸꦂꦧꦤ꧀ꦲꦺꦴ ꦧꦂꦫꦤ꧀꧈ꦲꦥꦩꦤ꧀ꦤꦺꦴꦏꦶꦣꦶꦏ꧀ꦢꦫꦲꦸꦠꦮꦧꦸꦏꦸꦠꦸꦠ꧀ꦏꦶꦤ꧀ꦤꦂ ꦪꦏꦸꦂꦧꦤ꧀ꦢꦺꦴꦢꦺꦴꦱꦤ꧀꧈ꦢꦶꦭꦢꦺꦏ꧀ꦏꦼꦤ꧀ꦤꦩꦫꦆꦩꦩ꧀꧈ꦲꦤ ꦭꦥꦔꦶꦁꦠꦫꦸꦧ꧀ꦥꦱꦩꦸꦮꦤ꧀꧉<br>꧗꧈ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦫꦩꦩ꧀ꦠꦸꦩ..." 83027 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Thersetya2021" /></noinclude>{{Jawa|ꦤ꧀ꦤꦕꦼꦩ꧀ꦥꦺ꧈ꦏꦭꦒꦶꦲꦸꦩꦸꦂꦱꦂꦠꦸꦤ꧀꧈ꦏꦶꦤ꧀ꦤꦂꦪꦏꦸꦂꦧꦤ꧀ꦲꦺꦴ ꦧꦂꦫꦤ꧀꧈ꦲꦥꦩꦤ꧀ꦤꦺꦴꦏꦶꦣꦶꦏ꧀ꦢꦫꦲꦸꦠꦮꦧꦸꦏꦸꦠꦸꦠ꧀ꦏꦶꦤ꧀ꦤꦂ ꦪꦏꦸꦂꦧꦤ꧀ꦢꦺꦴꦢꦺꦴꦱꦤ꧀꧈ꦢꦶꦭꦢꦺꦏ꧀ꦏꦼꦤ꧀ꦤꦩꦫꦆꦩꦩ꧀꧈ꦲꦤ ꦭꦥꦔꦶꦁꦠꦫꦸꦧ꧀ꦥꦱꦩꦸꦮꦤ꧀꧉<br>꧗꧈ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦫꦩꦩ꧀ꦠꦸꦩꦸꦭꦶꦲꦏ꧀ꦚ ꦲꦺꦴꦱ꧀ꦱꦼꦤ꧀ꦤꦩꦫꦔꦂꦱꦤ꧀ꦤꦶꦁꦢꦔꦺꦫꦤ꧀꧈ꦱꦠꦲꦏ꧀ꦤꦩ꧀ꦥꦸꦤ꧀ꦤꦏ꧀ꦏꦼꦤ꧀ꦤ ꦲꦶꦏꦉꦱꦶꦏ꧀ꦏꦤ꧀ꦤꦺꦱꦸꦱꦸꦏꦼꦂꦫꦺꦣꦺꦴꦮꦢꦺꦴꦤ꧀ꦤꦶꦏꦸ꧈ꦲꦶꦏꦸꦲꦁꦒꦼꦂ ꦫꦺꦮꦺꦴꦁꦲꦩ꧀ꦧꦧꦂꦭꦤ꧀ꦤꦲꦸꦠꦮꦮꦢꦺꦴꦤ꧀꧈ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦩꦼꦤ꧀ꦤꦮ ꦲꦺꦴꦫꦢꦸꦮꦺꦕꦼꦩ꧀ꦥꦺꦒꦺꦴꦤ꧀ꦤꦺꦲꦔ꧀ꦭꦢꦺꦏ꧀ꦲꦏꦺ꧈ꦲꦶꦣ ꦲꦤ꧀ꦾꦲꦺꦴꦱ꧀ꦱꦼꦤ꧀ꦤꦧꦸꦏꦸꦠꦸꦠ꧀ꦠꦺꦴꦫꦺꦴ꧈ꦲꦸꦠꦮꦏꦶꦣꦶꦏ꧀ꦢꦫ ꦭꦺꦴꦫꦺꦴ꧈ꦏꦁꦱꦶꦗꦶꦏꦶꦤ꧀ꦤꦂꦪꦏꦸꦂꦧꦤ꧀ꦲꦺꦴꦧꦂꦫꦤ꧀꧈ꦭꦤ꧀ꦱꦶ ꦗꦶꦤ꧀ꦤꦺꦏꦶꦤ꧀ꦤꦂꦪꦏꦸꦂꦧꦤ꧀ꦢꦺꦴꦢꦺꦴꦱꦤ꧀꧈ꦩꦺꦴꦁꦏꦩꦲꦏ꧀ꦲ ꦩ꧀ꦥꦸꦤ꧀ꦤꦸꦏ꧀ꦏꦼꦤ꧀ꦤꦲꦶꦁꦏꦉꦱꦶꦏ꧀ꦏꦤ꧀ꦤꦺꦱꦸꦱꦸꦏꦼꦂꦫꦺꦮꦺꦴꦮꦢꦺꦴꦤ꧀ꦩꦲꦸ ꧋ꦧꦧ꧀ꦏꦮꦶꦁꦠꦼꦭꦸꦭꦱ꧀꧉ 2 ꧋ꦲꦤꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦦꦔꦺꦫꦤ꧀ꦲꦔꦤ꧀ꦢꦶꦏꦩꦫꦁꦩꦸꦠꦏꦭꦤ꧀ꦩꦫꦄꦫ ꧒ꦤ꧀꧈ꦢꦮꦸꦃꦲꦺ꧉ꦣꦺꦤ꧀ꦲꦤꦮꦺꦴꦏꦸꦭꦶꦠ꧀ꦠꦶꦁꦢꦒꦶꦁꦔꦺꦲꦶꦁꦲꦮ ꦏ꧀ꦏꦺꦩꦊꦟ꧀ꦝꦸ꧈ꦲꦸꦠꦮꦏꦺꦴꦫꦺꦔꦼꦤ꧀꧈ꦠꦸꦮꦶꦤ꧀ꦒꦺꦛꦺꦏ꧀꧈ꦧꦼꦁ ꦭꦁꦥꦸꦠꦶꦃ꧈ꦪꦺꦤ꧀ꦲꦤꦲꦶꦏꦸꦭꦶꦠ꧀ꦢꦒꦶꦁꦔꦺꦏꦼꦤ꧀ꦤꦲꦶꦁꦩꦭꦧꦼꦣꦶ ꦭ꧀ꦭꦼꦤ꧀꧈ꦮꦺꦴꦔꦶꦏꦸꦧꦚ꧀ꦗꦸꦂꦢꦶꦒꦮꦲꦩꦫꦔꦉꦥ꧀ꦥꦤ꧀ꦤꦶꦁꦄꦫꦸꦤ꧀ꦲꦶ ꦩꦩ꧀꧈ꦲꦸꦠꦮꦩꦫꦁꦔꦉꦥ꧀ꦥꦺꦤ꧀ꦤꦶꦁꦲꦤ꧀ꦤꦏ꧀ꦏꦺꦄꦫꦸꦤ꧀ꦱꦭꦃꦱꦮꦶꦗꦶ ꦠ꧀ꦠꦤ꧀ꦤꦶꦁꦥꦫꦩꦩ꧀꧉ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦫꦩꦠ꧀ꦲꦏꦸꦠꦸꦩꦸꦭꦶꦲꦩꦫꦶꦏ꧀ꦱꦤ꧀ꦤ ꦤꦩꦭꦤ꧀ꦤꦶꦁꦏꦸꦭꦶꦠ꧀ꦢꦒꦶꦔꦺ꧈ꦣꦺꦤ꧀ꦮꦭꦸꦤ꧀ꦤꦶꦁꦩꦭꦮꦸꦱ꧀ꦱꦭꦶꦤ꧀ꦢꦢꦶꦥꦸ ꦠꦶꦃ꧈ꦪꦺꦤ꧀ꦏꦠꦺꦴꦤ꧀ꦤꦶꦁꦩꦭꦏꦺꦴꦁꦱꦶꦏꦿꦺꦮꦺꦏ꧀꧈ꦲꦺꦴꦫꦥꦥ ꦏ꧀ꦭꦤ꧀ꦏꦸꦭꦶꦠ꧀ꦢꦒꦶꦁꦔꦺ꧈ꦲꦶꦏꦸꦩꦩꦭꦧꦼꦝꦶꦭ꧀ꦭꦼꦤ꧀꧈ꦱꦔꦸꦱ꧀ꦱꦺꦢꦶꦥ<noinclude></noinclude> 5b50vz3c4vau8135ltivc81dclffwwt Kaca:De Boeken des Ouden Verbonds in de Javaansche Taal deel 1.pdf/383 250 26596 83028 2026-11-03T11:53:35Z Thersetya2021 125 /* Durung katitiwaca */ Nggawé kaca mawa "ꦠ꧀꧈ꦏ꧀꧈ ꦏꦁꦏꦥꦶꦁꦠꦶꦒ꧈ — ꦫꦶꦏ꧀ꦱꦤ꧀ꦤꦶꦩꦫꦁꦫꦩꦠ꧀ꦩꦲꦸ꧈ꦥꦺꦴꦔꦶꦏꦸꦢꦶꦲꦫꦤ꧀ꦤꦤꦤꦗꦶꦱ꧀꧉ ꧉ ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦧꦭꦥꦸꦠꦶꦲꦺꦏꦸꦏꦁꦲꦤꦲꦶꦏꦸꦭꦶꦠ꧀ꦢꦒꦶꦁꦔꦺ꧈ꦣꦺ ꦤ꧀ꦲꦺꦴꦫꦏꦿꦺꦮꦺꦏ꧀꧈ꦲꦺꦴꦫꦏꦠꦺꦴꦤ꧀ꦲꦶꦁꦏꦸꦭꦶꦠ꧀ꦢꦒꦶꦁ ꦔꦺ꧈ꦱꦂꦠꦮꦸꦭꦸꦤ꧀ꦤꦺꦲꦺꦴꦫꦩꦭꦶꦃꦥ..." 83028 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Thersetya2021" /></noinclude>ꦠ꧀꧈ꦏ꧀꧈ ꦏꦁꦏꦥꦶꦁꦠꦶꦒ꧈ — ꦫꦶꦏ꧀ꦱꦤ꧀ꦤꦶꦩꦫꦁꦫꦩꦠ꧀ꦩꦲꦸ꧈ꦥꦺꦴꦔꦶꦏꦸꦢꦶꦲꦫꦤ꧀ꦤꦤꦤꦗꦶꦱ꧀꧉ ꧉ ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦧꦭꦥꦸꦠꦶꦲꦺꦏꦸꦏꦁꦲꦤꦲꦶꦏꦸꦭꦶꦠ꧀ꦢꦒꦶꦁꦔꦺ꧈ꦣꦺ ꦤ꧀ꦲꦺꦴꦫꦏꦿꦺꦮꦺꦏ꧀꧈ꦲꦺꦴꦫꦏꦠꦺꦴꦤ꧀ꦲꦶꦁꦏꦸꦭꦶꦠ꧀ꦢꦒꦶꦁ ꦔꦺ꧈ꦱꦂꦠꦮꦸꦭꦸꦤ꧀ꦤꦺꦲꦺꦴꦫꦩꦭꦶꦃꦥꦸꦠꦶꦃ꧈ꦮꦺꦴꦁꦏꦢꦸꦮꦺꦠꦭ ꦧꦼꦭꦁꦩꦲꦸꦧꦚ꧀ꦗꦂꦢꦶꦒꦼꦣꦺꦴꦔꦢꦺꦤ꧀ꦤꦶꦁꦫꦩꦩ꧀꧈ꦭꦮꦱ꧀ꦱꦺꦮꦶ ꧉ ꦠꦸꦢꦶꦤ꧀ꦤ꧉ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦫꦩꦩ꧀ꦠꦺꦤ꧀ꦮꦶꦱ꧀ꦲꦩꦫꦶꦏ꧀ꦱꦤ꧀ꦤꦶꦲꦶꦁꦔꦶꦤ꧀ꦤꦏꦮꦶꦁꦥꦶ ꦠꦸꦲꦶꦏꦸ꧈ꦩꦺꦴꦁꦏꦥꦤ꧀ꦢꦼꦊꦔꦺꦧꦼꦭꦁꦩꦲꦸꦲꦗꦒ꧀꧈ꦲꦺꦴꦫ ꦩꦿꦩꦤ꧀ꦲꦶꦁꦏꦸꦭꦶꦠ꧀ꦠꦺ꧈ꦆꦩꦩ꧀ꦧꦚ꧀ꦂꦲꦁꦒꦼꦣꦺꦴꦔꦩꦤ꧀ꦤꦺꦃꦥꦶꦠꦸꦢꦶ – ꦤ꧀ꦤꦲꦼꦁꦏꦱ꧀꧈ꦩꦺꦴꦏꦪꦺꦤ꧀ꦮꦱ꧀ꦠꦼꦤ꧀ꦤꦼꦥ꧀ꦥꦶꦠꦸꦢꦶꦤ꧀ꦤꦩꦤ꧀ꦤꦺꦃ꧈ꦫꦩ ꦩ꧀ꦲꦶꦪꦲꦩꦫꦶꦏ꧀ꦱꦤ꧀ꦤꦤꦩꦤ꧀ꦤꦺꦃ꧈ꦪꦺꦤ꧀ꦥꦤ꧀ꦢꦊꦔꦺꦧꦼꦭꦩ ꦲꦸꦮꦸꦱ꧀ꦱꦸꦢ꧈ꦠꦧꦼꦠ꧀ꦠꦺꦲꦶꦏꦸꦭꦶꦠ꧀ꦠꦺꦲꦺꦴꦫꦩꦿꦩꦤ꧀꧈ꦆꦩ ꦩ꧀ꦲꦔꦫꦤ꧀ꦤꦤꦉꦱꦶꦏ꧀ꦩꦫꦁꦮꦺꦴꦁꦔꦶꦏꦸꦒꦺꦴꦤ꧀ꦤꦺꦧꦼꦁꦢꦶꦭ꧀ꦭꦼꦤ꧀꧈ꦱꦂ ꦠꦮꦺꦴꦁꦔꦶꦏꦸꦲꦔꦸꦩ꧀ꦧꦃꦲꦱꦟ꧀ꦝꦔꦤ꧀ꦤꦺ꧈ꦩꦺꦴꦁꦏꦢꦢꦶꦉꦱꦶꦏ꧀꧉ ꦏ ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦩꦼꦤ꧀ꦤꦮꦧꦼꦁꦣꦶꦭ꧀ꦭꦼꦤ꧀ꦩꦲꦸ꧈ꦮꦸꦱ꧀ꦩꦂꦩꦤ꧀ꦲꦶꦁꦏꦸꦭꦶꦠ꧀ꦠꦺ꧈ꦱꦮꦸ ꦱ꧀ꦱꦺꦢꦶꦥꦫꦶꦏ꧀ꦱꦤ꧀ꦤꦶꦩꦫꦫꦩꦩ꧀꧈ꦮꦺꦴꦁꦔꦶꦏꦸꦠꦸꦩꦸꦭꦶꦲꦤ꧀ꦢꦸꦢꦸ ꦤꦊꦭꦫꦤ꧀ꦤꦺꦩꦫꦁꦩꦩ꧀ꦩꦤ꧀ꦤꦺꦃ꧈ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦫꦩꦩ꧀ꦲꦶꦪꦲꦩꦫꦶ ꦢꦏ꧀ꦱꦤ꧀ꦤꦤꦩꦤ꧀ꦤꦺꦃ꧉ꦩꦺꦴꦏꦫꦩꦩ꧀ꦠꦺꦤ꧀ꦲꦤ꧀ꦢꦼꦊꦧꦼꦁꦣꦶꦭ꧀ꦭꦼꦤ꧀ꦩꦣꦸ ꦮꦸꦱ꧀ꦩꦂꦩꦤ꧀ꦲꦶꦁꦏꦸꦭꦶꦠ꧀ꦠꦺ꧈ꦩꦺꦴꦁꦏꦫꦩꦩ꧀ꦲꦔꦫꦤ꧀ꦤꦤꦤꦗꦶꦱ꧀ꦩꦫꦁ ꦠꦮꦺꦴꦔꦶꦏꦸꦒꦺꦴꦤ꧀ꦤꦺꦧꦼꦣꦶꦭ꧀ꦭꦼꦤ꧀꧉ꦪꦺꦤ꧀ꦲꦤꦮꦺꦴꦢꦸꦮꦺꦩ ꦭꦧꦼꦝꦶꦭ꧀ꦭꦼꦤ꧀꧈ꦧꦚ꧀ꦗꦸꦂꦢꦶꦏꦮꦲꦩꦫꦔꦉꦥ꧀ꦥꦤ꧀ꦤꦶꦁꦫꦩꦩ꧀꧉ —꧈ ꦩꦺꦴꦁꦏꦥꦤ꧀ꦢꦼꦊꦔꦶꦁꦆꦩꦩ꧀꧈ꦪꦺꦤ꧀ꦲꦤꦏꦁꦩꦊꦟ꧀ꦝꦸꦥꦸꦠꦶꦃꦲꦶꦁ ꦏꦸꦭꦶꦠ꧀ꦠꦺ꧈ꦲꦸꦠꦮꦮꦸꦭꦸꦩꦭꦶꦃꦥꦸꦠꦶꦃ꧈ꦱꦂꦠꦠꦤꦢꦒꦶꦁꦔꦺ ꦤ ꦏꦁꦔꦸꦉꦁꦲꦧꦁꦲꦶꦁꦩꦊꦟ꧀ꦝꦸꦔꦺ꧉ꦲꦶꦏꦸꦩꦭꦧꦼꦢꦶꦭ꧀ꦭꦼꦤ꧀ꦠꦮꦱ꧀ꦱ ꦗꦿꦺꦴꦤ꧀ꦤꦶꦁꦏꦸꦭꦶꦠ꧀ꦢꦒꦶꦁꦔꦺ꧈ꦭꦤ꧀ꦢꦶꦲꦫꦤ꧀ꦤꦤꦤꦗꦶꦱ꧀ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦶꦁꦔꦶꦩꦩ꧀꧈<noinclude></noinclude> bok80e2w7780zptcia6qnsbp6xutan0 Kaca:De Boeken des Ouden Verbonds in de Javaansche Taal deel 1.pdf/384 250 26597 83029 2026-11-03T11:53:38Z Thersetya2021 125 /* Durung katitiwaca */ Nggawé kaca mawa "ꦤꦶꦠꦠ꧀ꦠꦺꦴꦫꦺꦠ꧀ꦺꦠ꧀꧈ꦏ꧀ ꦩ꧀ꦱ꧇ ꦠ꧀꧈ꦲꦗꦱꦸꦱꦃꦢꦶꦒꦼꦣꦺꦴ꧈ꦱꦧꦧ꧀ꦲꦶꦏꦸꦣꦸꦱ꧀ꦤꦗꦶꦱ꧀꧈꧈ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦩꦼ ꦤ꧀ꦤꦮꦭꦫꦧꦫꦃꦠꦼꦤ꧀ꦩꦫꦠꦤ꧀ꦤꦶꦲꦶꦏꦸꦭꦶꦠ꧀ꦏꦧꦺꦃ꧈ꦲꦮꦶꦠ꧀ꦱꦏ ꦲꦶꦁꦔꦼꦟ꧀ꦝꦱ꧀꧈ꦏꦺꦴꦱꦶꦠꦸꦩꦼꦏꦲꦶꦁꦱꦶꦏꦶꦭ꧀꧈ꦲꦶꦁꦱꦥꦤ꧀ꦢꦼꦊꦁꦔꦺ ꦏ꧀꧈ꦆꦩꦩ..." 83029 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Thersetya2021" /></noinclude>ꦤꦶꦠꦠ꧀ꦠꦺꦴꦫꦺꦠ꧀ꦺꦠ꧀꧈ꦏ꧀ ꦩ꧀ꦱ꧇ ꦠ꧀꧈ꦲꦗꦱꦸꦱꦃꦢꦶꦒꦼꦣꦺꦴ꧈ꦱꦧꦧ꧀ꦲꦶꦏꦸꦣꦸꦱ꧀ꦤꦗꦶꦱ꧀꧈꧈ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦩꦼ ꦤ꧀ꦤꦮꦭꦫꦧꦫꦃꦠꦼꦤ꧀ꦩꦫꦠꦤ꧀ꦤꦶꦲꦶꦏꦸꦭꦶꦠ꧀ꦏꦧꦺꦃ꧈ꦲꦮꦶꦠ꧀ꦱꦏ ꦲꦶꦁꦔꦼꦟ꧀ꦝꦱ꧀꧈ꦏꦺꦴꦱꦶꦠꦸꦩꦼꦏꦲꦶꦁꦱꦶꦏꦶꦭ꧀꧈ꦲꦶꦁꦱꦥꦤ꧀ꦢꦼꦊꦁꦔꦺ ꦏ꧀꧈ꦆꦩꦩ꧀꧉ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦫꦩꦩ꧀ꦠꦺꦤ꧀ꦮꦶꦱ꧀ꦲꦩꦫꦶꦏ꧀ꦱꦤ꧀ꦤꦶ꧈ꦩꦺꦴꦏꦧ ꦫꦃꦩꦲꦸꦮꦸꦱ꧀ꦲꦩꦿꦠꦤ꧀ꦤꦶꦲꦶꦁꦢꦒꦶꦁꦔꦺꦏꦧꦺꦃ꧈ꦱꦂꦠꦮꦺꦴꦏ ꦊꦭꦫꦲꦶꦏꦸꦉꦱꦶꦏ꧀꧈ꦱꦤ꧀ꦤꦲꦾꦤ꧀ꦲꦸꦊꦱ꧀ꦱꦺꦣꦸꦱ꧀ꦱꦭꦶꦤ꧀ꦢꦢꦶ ꦯꦥꦸꦠꦶꦃ꧈ꦮꦺꦴꦁꦔꦶꦏꦸꦲꦶꦣꦉꦱꦶꦏ꧀꧈ꦲꦤ꧀ꦤꦔꦶꦁꦱꦩꦁꦱꦤ꧀ꦤꦺꦔꦸꦉꦏ ꦠꦺꦴꦤ꧀ꦲꦧ꧈ꦮꦺꦴꦏꦭꦫꦲꦶꦏꦸꦢꦢꦶꦤꦗꦶꦱ꧀꧈ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺ ꦩꦩ꧀ꦠꦺꦤ꧀ꦮꦶꦱ꧀ꦲꦩꦫꦶꦏ꧀ꦱꦤ꧀ꦤꦶꦢꦒꦶꦏꦁꦔꦸꦉꦁꦲꦧꦩꦲꦸ꧈ꦢꦒꦶꦁꦏꦁꦔ ꦧꦁꦔꦶꦏꦸꦢꦢꦶꦤꦗꦶꦱ꧀ꦱꦺꦮꦺꦴꦩꦲꦸ꧈ꦏꦔꦶꦏꦸꦭꦫꦧꦼꦣꦶꦭ꧀ꦭꦼꦤ꧀ – ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦪꦺꦏ꧀ꦮꦸꦱ꧀ꦩꦸꦫꦶꦢꦒꦶꦏꦁꦔꦸꦉꦔꦧꦂꦩꦲꦸ꧈ꦱꦂꦠꦮꦸꦱ꧀ꦩꦭꦶꦃꦢ ꦯꦯ꧈ꦢꦶꦥꦸꦠꦶꦃ꧈ꦩꦺꦴꦏꦮꦺꦴꦔꦶꦏꦸꦮꦸꦱ꧀ꦱꦺꦧꦩꦫꦫꦩꦩ꧀꧉ꦛꦩ ꧋ꦩꦸꦭꦶꦲꦩꦫꦶꦏ꧀ꦱꦤ꧀ꦤꦤ꧈ꦩꦺꦴꦏꦥꦤ꧀ꦢꦼꦊꦔꦺꦩꦭꦩꦲꦸ꧈ꦣꦸꦱ꧀ꦩ ꦭꦶꦃꦢꦢꦶꦥꦸꦠꦶꦃ꧈ꦆꦩꦩ꧀ꦲꦶꦪꦲꦔꦫꦤ꧀ꦤꦤꦉꦱꦶꦏ꧀ꦩꦫꦮꦺꦴꦏꦤ ꦟ꧀ꦝꦁꦩꦭꦩꦲꦸ꧈ꦮꦺꦴꦔꦶꦏꦸꦉꦱꦶꦏ꧀꧉ ꧋ꦲꦤꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦩꦼꦤ꧀ꦤꦮꦲꦤꦮꦺꦴꦁꦏꦸꦭꦶꦠ꧀ꦢꦏꦶꦁꦔꦺꦣꦸꦢꦸꦤ꧀ꦤꦼꦤ꧀꧈ꦲ ꦏꦲꦤ꧀ꦤꦔꦶꦁꦮꦸꦱ꧀ꦮꦫꦱ꧀꧈ꦏꦸꦩꦺꦴꦁꦏꦲꦼꦁꦒꦺꦴꦤ꧀ꦤꦶꦁꦮꦸꦢꦸꦤ꧀ꦩꦲꦸꦲꦧꦸꦃꦥꦸꦠꦶꦃꦲꦸ ꦠꦮꦧꦼꦁꦭꦁꦥꦸꦠꦶꦃꦫꦢꦲꦧ꧈ꦠꦸꦩꦸꦭꦶꦢꦶꦥꦫꦶꦏ꧀ꦱꦤ꧀ꦤꦤꦩꦫꦆ ꧈​ꦩꦩ꧀꧉ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦩꦩ꧀ꦱꦮꦸꦱ꧀ꦱꦺꦲꦩꦫꦶꦏ꧀ꦱꦤ꧀ꦤꦶ꧈ꦩꦺꦴꦁꦏ ꦏꦠꦺꦴꦤ꧀ꦭꦼꦏꦺꦴꦏ꧀ꦏꦸꦭꦶꦠ꧀ꦠꦺ꧈ꦱꦠꦮꦸꦭꦸꦤ꧀ꦤꦺꦩꦭꦶꦃꦢꦢꦶꦥꦸꦠꦶꦃ꧈ ꦩꦺꦴꦁꦏꦥꦺꦴꦔꦶꦏꦸꦢꦶꦲꦫꦤ꧀ꦤꦤꦤꦗꦶꦱ꧀ꦢꦤ꧀ꦤꦶꦁꦔꦶꦩꦩ꧀꧈ꦏꦁꦔꦶꦏꦸꦭ ꦫꦧꦼꦝꦶꦭ꧀ꦭꦼꦤ꧀ꦕꦸꦏꦸꦭ꧀ꦲꦤꦲꦶꦮꦸꦢꦸꦤ꧀꧈ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦺꦣꦺꦤ꧀ꦥꦩꦫꦶ ꦏ꧀ꦱꦤ꧀ꦤꦶꦁꦔꦶꦩꦩ꧀꧈ꦩꦺꦴꦏꦮꦸꦭꦸꦤ꧀ꦤꦺꦲꦺꦴꦫꦢꦢꦶꦥꦸꦠꦶꦃ꧈ꦱꦂꦠ ꦲꦺꦴꦊꦏꦺꦴꦏ꧀ꦲꦶꦁꦏꦸꦭꦶꦠ꧀ꦠꦺ꧈ꦩꦭꦃꦫꦢꦱꦸꦢ꧈ꦮꦺꦴꦁꦔꦶꦏꦸ<noinclude></noinclude> fq3q66qg2x201vz9o3d6sfeod9e5mtk Kaca:Serat Wulangreh.pdf/33 250 26598 83030 2026-11-03T11:57:12Z RaFaDa20631 199 /* Durung katitiwaca */ Nggawé kaca mawa "{{jawa|ꦭꦁ꧈ꦏꦪꦏꦁꦮꦸꦱ꧀ꦩꦸꦤꦶꦏꦸꦮꦺ꧈ꦭꦸꦩꦏꦸꦠꦼꦩꦼꦤ꧀ꦏꦗꦺꦤ꧀ꦤꦤ꧀꧈ꦠꦤ꧀ꦔꦁꦒꦺꦴꦲꦺꦠꦸꦁꦩꦸꦂꦮꦠ꧀꧈ꦭꦸꦩꦏꦸꦏꦸꦏꦸꦝꦸꦁꦱꦫꦸꦁ꧈ꦩꦩꦿꦶꦃꦲꦺꦢꦺꦤ꧀ꦲꦟ꧀ꦝꦥ꧀ꦥꦤ꧈꧄ꦢꦠꦤ꧀ꦥꦏꦸꦱꦸꦂꦱꦪꦼꦏ꧀ꦠꦶ꧈ꦱꦠꦿꦶꦪꦠꦤ꧀ꦮꦿꦸꦃꦲꦶꦁꦠꦠ꧈ꦔꦸꦁꦒꦸꦭ꧀ꦭꦏꦼꦤ꧀ꦱꦠꦿꦶꦪꦤ꧀ꦤꦺ꧈..." 83030 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RaFaDa20631" />{[c|꧇꧓꧓꧇}}</noinclude>{{jawa|ꦭꦁ꧈ꦏꦪꦏꦁꦮꦸꦱ꧀ꦩꦸꦤꦶꦏꦸꦮꦺ꧈ꦭꦸꦩꦏꦸꦠꦼꦩꦼꦤ꧀ꦏꦗꦺꦤ꧀ꦤꦤ꧀꧈ꦠꦤ꧀ꦔꦁꦒꦺꦴꦲꦺꦠꦸꦁꦩꦸꦂꦮꦠ꧀꧈ꦭꦸꦩꦏꦸꦏꦸꦏꦸꦝꦸꦁꦱꦫꦸꦁ꧈ꦩꦩꦿꦶꦃꦲꦺꦢꦺꦤ꧀ꦲꦟ꧀ꦝꦥ꧀ꦥꦤ꧈꧄ꦢꦠꦤ꧀ꦥꦏꦸꦱꦸꦂꦱꦪꦼꦏ꧀ꦠꦶ꧈ꦱꦠꦿꦶꦪꦠꦤ꧀ꦮꦿꦸꦃꦲꦶꦁꦠꦠ꧈ꦔꦸꦁꦒꦸꦭ꧀ꦭꦏꦼꦤ꧀ꦱꦠꦿꦶꦪꦤ꧀ꦤꦺ꧈ꦪꦺꦤ꧀ꦲꦔꦫꦃꦝꦶꦤꦺꦴꦝꦺꦴꦏ꧀ꦏꦤ꧀꧈ꦲꦔꦁꦒꦺꦴꦮꦗꦗꦂꦫꦤ꧀꧈ꦪꦺꦤ꧀ꦤꦶꦪꦠ꧀ꦭꦸꦩꦏꦸꦤꦩꦸꦂ꧈ꦲꦗ:ꦟ꧀ꦝꦺꦴꦝꦺꦴꦏ꧀ꦏꦼꦤꦩꦤꦸꦱ꧈꧄ }}<noinclude></noinclude> g1yowqg1uzwum1k7udukhu05l19d3za 83031 83030 2026-11-03T11:57:32Z RaFaDa20631 199 83031 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RaFaDa20631" />{{c|꧇꧓꧓꧇}}</noinclude>{{jawa|ꦭꦁ꧈ꦏꦪꦏꦁꦮꦸꦱ꧀ꦩꦸꦤꦶꦏꦸꦮꦺ꧈ꦭꦸꦩꦏꦸꦠꦼꦩꦼꦤ꧀ꦏꦗꦺꦤ꧀ꦤꦤ꧀꧈ꦠꦤ꧀ꦔꦁꦒꦺꦴꦲꦺꦠꦸꦁꦩꦸꦂꦮꦠ꧀꧈ꦭꦸꦩꦏꦸꦏꦸꦏꦸꦝꦸꦁꦱꦫꦸꦁ꧈ꦩꦩꦿꦶꦃꦲꦺꦢꦺꦤ꧀ꦲꦟ꧀ꦝꦥ꧀ꦥꦤ꧈꧄ꦢꦠꦤ꧀ꦥꦏꦸꦱꦸꦂꦱꦪꦼꦏ꧀ꦠꦶ꧈ꦱꦠꦿꦶꦪꦠꦤ꧀ꦮꦿꦸꦃꦲꦶꦁꦠꦠ꧈ꦔꦸꦁꦒꦸꦭ꧀ꦭꦏꦼꦤ꧀ꦱꦠꦿꦶꦪꦤ꧀ꦤꦺ꧈ꦪꦺꦤ꧀ꦲꦔꦫꦃꦝꦶꦤꦺꦴꦝꦺꦴꦏ꧀ꦏꦤ꧀꧈ꦲꦔꦁꦒꦺꦴꦮꦗꦗꦂꦫꦤ꧀꧈ꦪꦺꦤ꧀ꦤꦶꦪꦠ꧀ꦭꦸꦩꦏꦸꦤꦩꦸꦂ꧈ꦲꦗ:ꦟ꧀ꦝꦺꦴꦝꦺꦴꦏ꧀ꦏꦼꦤꦩꦤꦸꦱ꧈꧄ }}<noinclude></noinclude> oyuyswn2xozxllmta0xyyhcxp5f3fg7