Wikipedia kaawiki https://kaa.wikipedia.org/wiki/Bas_bet MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Arnawlı Talqılaw Paydalanıwshı Paydalanıwshı talqılawı Wikipedia Wikipedia talqılawı Fayl Fayl talqılawı MediaWiki MediaWiki talqılawı Úlgi Úlgi talqılawı Járdem Járdem talqılawı Kategoriya Kategoriya talqılawı Portal Portal talqılawı TimedText TimedText talk Modul Modul talqılawı Event Event talk 0 244 276505 123594 2026-10-26T22:43:16Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276505 wikitext text/x-wiki {{Okeanlar}} [[Fayl:Indian_Ocean_in_1912.jpg|200px|alt=Hind okeanı|oñğa|sürmesiz]] '''Hind okeanı''' — arqada [[Aziya]] menen, shıǵısta [[Avstraliya]] hám [[Tınısh okeanı]] menen, qublada [[Qubla okeanı]] menen hámde batısta [[Afrika]] hám [[Atlantika okeanı]] menen qorshalǵan okean. Qubla Aziyada jaylasqan [[Hindistan]] mámleketi okeannıń jaǵasında jaylasqanı ushın ol Hind okeanı degen atamanı alǵan. [[Bengal qoltıǵı]], [[Arab teńizi|Arab teńizi]], [[Persiya qoltıǵı|Persiya qoltıǵı]] hám [[Qızıl teńiz|Qızıl teńiz]]ler usı okeannıń bólimleri esaplanadı. == Basqa web-saytlar == * [https://web.archive.org/web/20111112134042/http://www.alphavilla.co.uk/mauritius_map_indian_ocean.html Hind okeanı kartaları] * [https://web.archive.org/web/20070707212757/http://scratchpad.wikia.com/wiki/Oc%C3%A9an_Indien Hind okeanı fransuz tilinde] [[Kategoriya:Okeanlar]] 69l3tf9qv1zvzsg0sekqvv74tcrkwus 0 6726 276524 145625 2026-10-27T10:03:30Z ~2026-57471-55 16843 276524 wikitext text/x-wiki === Geografiyalıq kartalar — bilim deregi === Hár túrli mazmundaǵı hám mas shtabtaǵı kartalardan oqıwshılardıń maqsetli paydalanıwı talap etiledi. Kurstıń materikler hám okeanlar tábiyiy geogra- fiyasına tán bólimlerinde hárbir temaǵa tiyisli kartalar be rilgen<ref>https://web.archive.org/web/20220903162535/https://n.ziyouz.com/books/qaraqalpaq_kitapxanasi/sabaqliqlar/6-klass/Geografiya.%206-klass%20(2017).pdf</ref>. Demek, tolıq temanı úyreniw procesinde kartalardan pay dalanıw shárt. === Geografiyalıq kartalardıń dúziliwi === [[Fayl:Asia 55.jpg|nobaý|320x320 nükte|1955-jıl Aziyanıń siyasiy kartaları]] Geografiyalıq kartalar oǵada kóp hám hár túrli. Kartalar — úyreniw, esapqa alıw, saq- law hám basqa maqsetler ushın gózlengen bolıwı múmkin. Kartalar kórsetilgen aymaqtıń úlken-kishiligine, masshtabına, mazmunına hám kózde tutılǵan maqsetine qaray toparlarǵa ajıratıladı. Kórsetilgen aymaqtıń úlken-kishiligine qaray, kartalar: dúnya hám yarımsharlar, materikler hám okeanlar, tábiyiy úlkeler, mámleketler, wálayatlar hám basqa hákimshilik birlikler karta- larına bólinedi. Masshtabına qaray: úlken masshtablı (1:10 000 nan 1 : 200 000 ǵa shekem); orta masshtablı (1 : 200 000 nan 1 : 1 000 000 ge shekem); mayda masshtablı (1 : 1 000 000 hám onnan mayda) kartalar boladı<ref>https://web.archive.org/web/20220903162538/https://library.samdu.uz/files/df9f176af6d3665376a1a3c3867f5cb2_Kartashunoslik.pdf</ref>. Belgili bir orınnıń planın dúziwde de belgili masshtabtan (1 : 5000) hám onnan úlken paydalanıladı. Lekin plan kishi aymaqlar ushın dúziledi. Mazmunına qaray, kartalar: ulıwma geografiyalıq hám tematikalıq kartalarǵa bólinedi. Ulıwma [[geografiya]]lıq kartalar aymaqlardıń ulıwma kórinisi geografiyalıq ózgesheliklerin súwret- leydi. Bularǵa, tiykarınan, tábiyiy hám siyasiy kartalar kiredi. Tematikalıq tábiyiy kartalarda ayırım tábiyat komponent- lerine qaraǵanda anıq hám tolıq súwretlenedi. Bunday kartalarǵa 6-klass atlasındaǵı Jer qabıǵınıń dúzilisi, tábiyat zonaları, kli- matı hám basqa kartalardı mısal etip kórsetiw múmkin. Ayırım waqıtları tematikalıq kartalarda bir yamasa eki emes, al bir-biri menen baylanısqan birneshe komponentler kórsetilgen boladı. Bunday kartalarǵa kompleksli kartalar delinedi. (6-klass atlasına qarań). Kartalardıń qollanılıw maqseti olardıń masshtabına, maz- munına hám úskenelew usılına úlken tásir kórsetedi. Bunı bir aymaqtıń bir qıylı mas shtablı hám mazmunlı, lekin hár qıylı maqsetli kartalardı bir-birine salıstırıp, anıq kóriw múmkin. Maqsetine qaray, kartalardı: oqıw, ilimiy, turistlik, úgit-násiyat- law sıyaqlı túrlerge bóliw múmkin. === Geografiyalıq atlaslardıń anıqlaması, dúzilisi hám ózge- shelikleri === Birden-bir bàǵdàrlàmà tiykarında bir pútin (bólinbey- tuǵın) dóretpe sıpatında orınlan ǵan [[geografiya]]lıq kartalardıń sistemalı toplamına geografiyalıq atlas dep aytıladı. Áyyemgi grek alımı [[Klavdiy Ptolemey]]diń geografiyalıq kar- talar toplamı (eramızdıń II ásiri) birinshi geografiyalıq atlas dep esaplaw múmkin. Kartalardıń toplamı ushın «Atlas» atı Merkator tárepinen (1595-jılı) usınılǵan. Mektep geografiyalıq atlasları —bul oqıwshılardıń erkin orınlaytuǵın jumıslàrı ushın arnalǵan eń áhmiyetli kartografiyalıq qollanba bolıp esaplanadı. === Geografiyalıq globus === [[Fayl:World Globe Map.jpg|thumb|320px|Globus-Jer sharınıń kishireytilgen modeli]] Globus— Jer sharınıń kishireytilgen modeli bolıp<ref>https://web.archive.org/web/20220903162538/http://geografiya.uz/d-t-g/11531-geografik-xaritalar-va-ularning-turlari-atlaslar-globuslar.html</ref>, Jerdiń sırtqı kórinisin hám de onıń úlken bólim- lerin (materikler, okeanlar, olardıń bólimleri) qatnasın eń durıs hám kórgizbeli kórsetedi. Globusta kartografiyalıq súwretlewdiń qátelikleri bolmaydı. Mektep oqıw globusları 1 : 83 000 000, 1 : 50 000 000, 1 : 40 000 000, 1 : 30 000 000 masshtabta tayarlanadı. Belgili watanlasımız [[Abu Rayxan Beruniy]] (973—1048-jj) XI ásirde birinshi bolıp arqa yarımshardıń globusın jasaǵan. Tolıq jer sharın súwretlegen birinshi globustı 1492-jılı [[Martin Bexaym]] jasaǵan. Biraq onda Amerika, Avstraliya hám Antark- tida kórsetilmegen. Hajı Yusip Hayatiy 1886-jılı islegen globus [[Samarqand]]taǵı mádeniyat hám kórkem óner tariyxı muzeyinde saqlanbaqta. [[Mırza Ulıǵbek]] atındaǵı [[ÓzMU geologiya hám geografiya fakulteti]]nde 1984-jılı [[H. H asanov]] basshılıǵında I. Y. Oshev jasaǵan úlken «Relyefli globus» ornatılǵan. Házirgi waqıtta globuslardıń birneshe túrleri bar. Bular mek- tep globusı, relyefli globus, aspan denelerin kórsetiwshi globuslar bolıp esaplanadı. == Derekler == [[Kategoriya:Geografiya]] [[Kategoriya:Kartalar]] hb2jrwi67hazb291jux55mbxlvzy1yu 0 7803 276519 148718 2026-10-27T04:33:13Z Guljamila Tengelova 16840 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 276519 wikitext text/x-wiki {{Biriktiriwge|YuNESKO}} '''UNESCO''' (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization — Birlesken Milletler Tálim, Bilim hám Mádeniyat Shólkemi) — Birlesken Milletler Shólkeminiń arnawlı shólkemlerinen biri bolıp, ekinshi dúnya urısınan keyin, 1946 -jıl tashkil etilgen.Bul shólkemdiń qurılısına, 1945-jıl Noyabr ayında Londonda 44 mámlekettiń wákilleri qatnasqan halda qarar etilgen. Shólkemdiń orayı Parijda. Úsh organnan — Ulıwma jıynalıs, Basqarıw, Xatkerlikten ibarat bolǵan UNESCO shólkeminiń túp maqseti, tálim, bilim hám mádeniyattı, oǵan aǵza bolǵan hárbir mámleket degi Milliy komissiyalar arqalı ámelge asırıw.UNESCO — Birlesken Milletler shólkeminiń bilimlendiriw, pán hám mádeniyat máseleleri menen shuǵıllanatuǵın shólkemi — xalıq aralıq húkimetleraro shólkem; BMTning qánigelesken shólkemi. Mámleketlikler ortasında bilimlendiriw, pán, mádeniyat hám kommunikatsiyalar salasında sheriklikti rawajlandırıw jolı menen tınıshlıqqa hám xalıq aralıq qawipsizlikke kómeklesiw maqsetinde 1946 -jıl dúzilgen. 188 mámleket (sonday-aq, Ózbekstan Respublikası 1993-jıl 26 -oktyabrden) aǵza (2004). UNESCO qaǵıydaına kóre, "... ırqı, jinsi tili hám dininen qaramastan, barlıq xalıqlar ushın ádillik ideyalarına, nızamlılıqqa, insan huqıqları hám tiykarǵı erkinliklerine ulıwma húrmetti támiyinlew maqsetinde tálim, pán hám mádeniyattı rawajlandırıw arqalı xalıqlar sherikligiga" kómeklesiw shólkemdiń ústin turatuǵın wazıypası bolıp tabıladı. 400 ge jaqın xalıq aralıq húkimetlik emes shólkemler hám fondlar, xalıq aralıq hám aymaqlıq birlespeler UNESCO menen sheriklik etedi. UNESCO byudjeti a'zomamlakatlar badallaridan dúziledi.Shólkem iskerliginiń tiykarǵı baǵdarları jalpı górsawatlıqqa qarsı gúres, bilimlendiriw sisteması hám kadrlar tayarlawdı rawajlandırıw, milliy mádeniyatlardı úyreniw hám tarqatıw, átirap ortalıqtı hám materiallıq esteliklerdi qorǵaw, okeanografiya, geol., gidrologiya, sotsiologiya, kommunikatsiya hám basqalar tarawlarda global ilimiy mashqalalardi sheshiwde sheriklik etiwden ibarat. Informaciya hám informatika — kommunikatsiya máseleleri onıń iskerliginde úlken orın iyeleydi. Shólkemge aǵza mámleketlerde UNESCO jumısları boyınsha Milliy komissiyalar dúzilgen. UNESCO áne sol komissiyalarǵa súyene otirip jumıs júrgizedi. Ózbekstan Respublikasınıń UNESCO jumısları boyınsha Milliy komissiyası 1994-jıl 29 -dekabrde islengen bolıp, onıń quramı Ózbekstan Respublikası ministrler Mákemesi tárepinen tastıyıqlanǵan. Bas konferensiya UNESCOning joqarı organı esaplanadı. 2-jılda 1 ret onıń sessiyalari ótkeriledi. Sessiyalar aralıǵinda Ijroiya keńesi (oǵan 58 mámleket, atap aytqanda, Ózbekstan 1997-jıl oktyabr de aǵza etip saylaǵanı ) jumıs júrgizedi. Ijroiya keńesi hár-jılı 2 ret jıynaladı. Onıń 155-sessiyasining juwmaqlawshı jıynalısı [[Tashkent]] qalasında bolıp ótken (1998-jıl 6 -noyabr). Shólkem rezidenciyası Parijda, Bas direktor (Taw kenshiro, Matssura, 1999 -jıldan ) basshılıq etiwshi Xatkeriyat da bulmanda jaylasqan. Shólkem 50 den artıq informaciyanoma hám 20 dan artıq udayı tákirarlanatuǵın baspalar shıǵaradı. Olardan eń keń tarqalǵanı " UNESCO kuryeri" jur. (30 tilde baspa etiledi), " Keleshek" (bilimlendiriw tarawı daǵı háptelik), " Muzey", " Sociallıq pánler xalıq aralıq jurnalı", " Tábiyaat hám resurslar", " Avtorlıq huqıqı boyınsha informaciyanoma", " Tálim byurosi xalıq aralıq informaciyanomasi", " Impakt: pán hám jámiyet" sıyaqlılar bolıp tabıladı. UNESCO hár 2-jılda bir ret jáhánda tálim, pán, mádeniyat hám kommunikatsiya jaǵdayı haqqında lekciyalar baspadan shıǵaradı. UNESCO " Insaniyattıń ilimiy hám materiallıq rawajlanıwı tariyxı" (6 bet), " Islam mádeniyatınıń túrli tárepleri" (6 bet), " Lotin Amerikası mámleketleri tariyxı" (7 bet), " Karib háwizi mámleketleri tariyxı" (6 bet), " [[Afrika]] ulıwma tariyxı" (8 bet) sıyaqlı fundamental kitaplardı baspadan shıǵarıp atır. Sonıń menen birge, 6 jildli " Oraylıq Aziya civilizatsiyası tariyxı" xalıq aralıq sheriklik sheńberinde jaratılıp atır, ol jaǵdayda 1 navbatda usı region mámleketleri, atap aytqanda, Ózbekstan ilimpazları qatnasıw etpekte. Kitaptıń dáslepki 4 jildi 1992, 1994, 1996 hám 1998-jıllarda basılıp shıqtı. " Jipek jolı — baylanıs jolı" jáhán programması UNESCOning Oraylıq Aziya civilizatsiyaları tariyxın úyreniwge arnalǵan bolıp, ol BMTning materiallıq rawajlanıw boyınsha dúnya on-jıllıǵı (1989—99 -jıllar ) ilajı sheńberinde ótkerildi. ==UNESCO== sa'yharakati menen pútkil insaniyat múlkin quraytuǵın ullı materiallıq hám tábiy estelikler Jáhán miyrasları dizimine alındı.UNESCO Ózbekstannıń Kadrlar tayarlaw milliy programmasın ámelge asırıwına tikkeley járdem kórsetiw maqsetinde bir qatar joqarı oqıw orınlarında UNESCO kafedraları, sonıń menen birge, UNESCO mektepleri shólkemlesken. UNESCO sheńberinde Abu Rayhon Beruniy (1973), Abu Ali ibn Sino (1980) tuwılıwınıń mıń jıllıq, Mırza Ullıbekning 600 jıllıq (1994), Ámir Temurdıń 660 jıllıq (1996 ) bayramları bayramlandi. UNESCOning Parij daǵı bas rezidenciyaında Ámir Temur hápteligi ótkerilip, " Temuriylar dáwirinde pán, mádeniyat hám bilimlendiriwdiń gullepyashnashi" temasında ilimiy konferensiya hám kórgezbe dúzildi. Bul ilajda Ózbekstan Prezidenti I. Karimov, [[Franciya|Fransiya]] Prezidenti J. Shirak qatnastı (1996 -jıl 20—26 -aprel). Tashkent qalasınıń 2000-jıllıǵı (1980), Xiva (1997), Buxara (1997), Termiz (2002) qalasılarınıń 2500-jıllıǵı, Qalasısabz qalasınıń 2700-jıllıǵı (2002), Ahmad alFarg'oniyning 1200-jıllıǵı, Imom Buxoriynning 1225-jıllıǵı (1998), " Alpomish" xalıq dástanı jaratılǵanlıǵınıń 1000 -jıllıǵı (1999 ), Avesto kitapı jaratılǵanlıǵınıń 2700-jıllıǵı (2001) bayramlandi. UNESCO jetekshiliginde Samarqand qalasında " Shıǵıs namalari" xalıq aralıq muzıka festivali, Boysun rayonında folklor festivali ótkerip kelinip atır.[[Ózbekstan]] Prezidenti Islam Karimov insaniy ideallardı izzetlagani, materiallıq qádiriyatlardı qayta tiklew hám saqlaw daǵı, ilimiy miyraslardı úyreniw degi xızmetlerin ushın UNESCOning Abu Ali ibn Sino atındaǵı altın medalı menen sıylıqlanǵan (1998). dh316vyh03pvrnwl45ktmomqml6e6c9 4 11802 276485 274626 2026-10-26T14:00:48Z MediaWiki message delivery 4074 /* Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon */ taza bólim 276485 wikitext text/x-wiki == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Announcing the new Elections Committee members</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello there, We are glad to announce [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/4TALOUFPAP2VDBR27GKRVOP7IGQYU3DB/|the new members and advisors of the Elections Committee]]. The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Elections Committee]] assists with the design and implementation of the process to select Community- and Affiliate-Selected trustees for the Wikimedia Foundation Board of Trustees. After an open nomination process, the strongest candidates spoke with the Board and four candidates were asked to join the Elections Committee. Four other candidates were asked to participate as advisors. Thank you to all the community members who submitted their names for consideration. We look forward to working with the Elections Committee in the near future. On behalf of the Wikimedia Foundation Board of Trustees,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:00, 2023 j. iyunnıń 28 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Review the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello all, I am pleased to share the next step in the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] work. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) draft charter]] is now ready for your review. The [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|Enforcement Guidelines]] require a [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4.5_U4C_Building_Committee|Building Committee]] form to draft a charter that outlines procedures and details for a global committee to be called the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4._UCoC_Coordinating_Committee_(U4C)|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. Over the past few months, the U4C Building Committee worked together as a group to discuss and draft the U4C charter. The U4C Building Committee welcomes feedback about the draft charter now through 22 September 2023. After that date, the U4C Building Committee will revise the charter as needed and a community vote will open shortly afterward. Join the conversation during the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee#Conversation hours|conversation hours]] or on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Meta-wiki]]. Best,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]], on behalf of the U4C Building Committee, 15:35, 2023 j. avgusttıń 28 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25392152 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Your wiki will be in read-only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. To make sure everything is working, the Wikimedia Technology department needs to do a planned test. This test will show if they can reliably switch from one data centre to the other. It requires many teams to prepare for the test and to be available to fix any unexpected problems. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2023-09-20|en}}'''. The test will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-09-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-09-20T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2023-09-20|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|talk]]) 09:23, 2023 j. sentyabrdiń 15 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=25018086 тізімін пайдаланып User:Trizek (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> :Well noted! [[Paydalanıwshı:Qaraqalpaqpan|Qaraqalpaqpan]] 09:36, 2023 j. sentyabrdiń 15 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">== Opportunities open for the Affiliations Committee, Ombuds commission, and the Case Review Committee ==</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> <div style="margin:.2em 0 .5em;margin-{{#switch:{{PAGELANGUAGE}}|ar|arc|ary|arz|azb|bcc|bgn|ckb|bqi|dv|fa|fa-af|glk|ha-arab|he|kk-arab|kk-cn|ks|ku-arab|ms-arab|mzn|pnb|prd|ps|sd|ug|ur|ydd|yi=right|left}}:3ex;"> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|''You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.'']] ''<span class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</span>''</div> Hi everyone! The [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee]] (AffCom), [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Ombuds commission]] (OC), and the [[m:Special:MyLanguage/Trust_and_Safety/Case_Review_Committee|Case Review Committee]] (CRC) are looking for new members. These volunteer groups provide important structural and oversight support for the community and movement. People are encouraged to nominate themselves or encourage others they feel would contribute to these groups to apply. There is more information about the roles of the groups, the skills needed, and the opportunity to apply on the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments|'''Meta-wiki page''']]. On behalf of the Committee Support team,<br /><section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ~ [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 16:41, 2023 j. oktyabrdiń 9 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Review and comment on the 2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection rules package</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Dear all, Please review and comment on the Wikimedia Foundation Board of Trustees selection rules package from now until 29 October 2023. The selection rules package was based on older versions by the Elections Committee and will be used in the 2024 Board of Trustees selection. Providing your comments now will help them provide a smoother, better Board selection process. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|More on the Meta-wiki page]]. Best, Katie Chan <br> Chair of the Elections Committee<br /><section end="announcement-content" /> </div> 01:12, 2023 j. oktyabrdiń 17 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Plans to enable Content and Section Translation tool in your Wikipedia == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:Hello}} Friends! Apologies as this message is not in your native language, {{Int:Please-translate}}. The WMF Language team is pleased to let you know that we would like to enable the Section and Content translation tool in this Wikipedia. For this, our team will love you to read about the tool and test the [https://design.wikimedia.org/strategy/section-translation.html Section Translation tool] so you can: *Give us your feedback *Ask us questions *Tell us how to improve it Below is background information about the tools and how you can test the Section translation tool. '''Background information''' [https://www.mediawiki.org/wiki/Content_translation Content Translation] has been a successful tool for editors to create content in their language. More than one million articles have been created across all languages since the tool was released in 2015. However, the tool is not out of beta in this Wikipedia, limiting the discoverability of the tool and its use and blocking the enablement of the Section translation in your Wikipedia. [https://www.mediawiki.org/wiki/Content_translation/Section_translation Section Translation] extends the capabilities of Content Translation to support mobile devices. On mobile, the tool will: *Guide you to translate one section at a time in order to expand existing articles or create new ones *Make it easy to transfer knowledge across languages anytime from your mobile device We plan to enable the tools in the next 2 weeks if there are no objections from your community. After it is enabled, we’ll monitor the content created with the tools and process all the feedback. In any case, feel free to raise any concerns or questions you may already have as a reply to this message or on the [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk:Content_translation/Section_translation project talk page]. '''Try the Section translation tool''' Before the enablement, you can try the current implementation of the tool in [https://test.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&from=en&to=mhr&sx=true#/ our testing instance]. Once it is enabled, you’ll have access to https://wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation with your mobile device. You can select an article to translate, and machine translation will be provided as a starting point for editors to improve. '''Provide feedback''' Please provide feedback about Section translation on the [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk:Content_translation/Section_translation project talk page]. We want to hear about your impressions on *The section translation tool *What you think about our plans to enable it *Your ideas for improving the tool Thanks and we look forward to your feedback and questions. </div> [[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[User talk:UOzurumba (WMF)|talqılaw]]) 01:54, 2023 j. noyabrdiń 2 (UTC) On behalf of the WMF Language team. <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_and_SX_announcement_list&oldid=25817119 тізімін пайдаланып User:UOzurumba (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Coming soon: Reference Previews</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="ReferencePreviewsDefault"/> [[Fayl:Example_of_a_Reference_Preview.png|right|300px]] A new feature is coming to your wiki soon: Reference Previews are popups for references. Such popups have existed on wikis as local gadgets for many years. Now there is a central solution, available on all wikis, and consistent with the [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|PagePreviews feature]]. Reference Previews will be visible to everyone, including readers. If you don’t want to see them, [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Opt-out feature|you can opt out]]. If you are [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|using the gadgets]] Reference Tooltips or Navigation Popups, you won’t see Reference Previews unless you disable the gadget. Reference Previews have been a beta feature on many wikis since 2019, and a default feature on some since 2021. Deployment is planned for November 22. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Help page]] * [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Project page with more information (in English)]]. * Feedback is welcome [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|on this talk page]]. -- For [[m:WMDE Technical Wishes|Wikimedia Deutschland’s Technical Wishes]] team, <section end="ReferencePreviewsDefault"/> </div> [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 13:11, 2023 j. noyabrdiń 15 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25866958 тізімін пайдаланып User:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">(New) Feature on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]]: Adding geopoints via QID</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="Body"/>Since September 2022, it is possible to create geopoints using a QID. Many wiki contributors have asked for this feature, but it is not being used much. Therefore, we would like to remind you about it. More information can be found on the [[M:WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|project page]]. If you have any comments, please let us know on the [[M:Talk:WMDE Technical Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|talk page]]. – Best regards, the team of Technical Wishes at Wikimedia Deutschland <section end="Body"/> </div> [[M:User:Thereza Mengs (WMDE)|Thereza Mengs (WMDE)]] 12:31, 2023 j. dekabrdiń 13 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25955829 тізімін пайдаланып User:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Do you use Wikidata in Wikimedia sibling projects? Tell us about your experiences == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''Note: Apologies for cross-posting and sending in English.'' Hello, the '''[[m:WD4WMP|Wikidata for Wikimedia Projects]]''' team at Wikimedia Deutschland would like to hear about your experiences using Wikidata in the sibling projects. If you are interested in sharing your opinion and insights, please consider signing up for an interview with us in this '''[https://wikimedia.sslsurvey.de/Wikidata-for-Wikimedia-Interviews Registration form]'''.<br> ''Currently, we are only able to conduct interviews in English.'' The front page of the form has more details about what the conversation will be like, including how we would '''compensate''' you for your time. For more information, visit our ''[[m:WD4WMP/AddIssue|project issue page]]'' where you can also share your experiences in written form, without an interview.<br>We look forward to speaking with you, [[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[m:User talk:Danny Benjafield (WMDE)|talk]]) 08:53, 5 January 2024 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WD4WMP/ScreenerInvite&oldid=26027495 тізімін пайдаланып User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Reusing references: Can we look over your shoulder? == ''Apologies for writing in English.'' The Technical Wishes team at Wikimedia Deutschland is planning to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. For our research, we are looking for wiki contributors willing to show us how they are interacting with references. * The format will be a 1-hour video call, where you would share your screen. [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ More information here]. * Interviews can be conducted in English, German or Dutch. * [[mw:WMDE_Engineering/Participate_in_UX_Activities#Compensation|Compensation is available]]. * Sessions will be held in January and February. * [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ Sign up here if you are interested.] * Please note that we probably won’t be able to have sessions with everyone who is interested. Our UX researcher will try to create a good balance of wiki contributors, e.g. in terms of wiki experience, tech experience, editing preferences, gender, disability and more. If you’re a fit, she will reach out to you to schedule an appointment. We’re looking forward to seeing you, [[m:User:Thereza Mengs (WMDE)| Thereza Mengs (WMDE)]] <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25956752 тізімін пайдаланып User:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Feminism and Folklore 2024 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[Fayl:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition from February 1, 2023, to March 31, 2023 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2024|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024 International Team]]''' ::::Stay connected [[Fayl:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[Fayl:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Paydalanıwshı:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:MediaWiki message delivery|talqılaw]]) 07:26, 2024 j. yanvardıń 18 (UTC) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[Fayl:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore 2024]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2024 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2024|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' -- [[Paydalanıwshı:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:MediaWiki message delivery|talqılaw]]) 07:26, 2024 j. yanvardıń 18 (UTC) </div></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 тізімін пайдаланып User:Tiven2240@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote on the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, I am reaching out to you today to announce that the voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) Charter is now open. Community members may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|cast their vote and provide comments about the charter via SecurePoll]] now through '''2 February 2024'''. Those of you who voiced your opinions during the development of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|UCoC Enforcement Guidelines]] will find this process familiar. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|current version of the U4C Charter]] is on Meta-wiki with translations available. Read the charter, go vote and share this note with others in your community. I can confidently say the U4C Building Committee looks forward to your participation. On behalf of the UCoC Project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:08, 2024 j. yanvardıń 19 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Last days to vote on the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, I am reaching out to you today to remind you that the voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) charter will close on '''2 February 2024'''. Community members may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|cast their vote and provide comments about the charter via SecurePoll]]. Those of you who voiced your opinions during the development of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|UCoC Enforcement Guidelines]] will find this process familiar. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|current version of the U4C charter]] is on Meta-wiki with translations available. Read the charter, go vote and share this note with others in your community. I can confidently say the U4C Building Committee looks forward to your participation. On behalf of the UCoC Project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:00, 2024 j. yanvardıń 31 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Announcing the results of the UCoC Coordinating Committee Charter ratification vote</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, Thank you everyone for following the progress of the Universal Code of Conduct. I am writing to you today to announce the outcome of the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|ratification vote]] on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee Charter]]. 1746 contributors voted in this ratification vote with 1249 voters supporting the Charter and 420 voters not. The ratification vote process allowed for voters to provide comments about the Charter. A report of voting statistics and a summary of voter comments will be published on Meta-wiki in the coming weeks. Please look forward to hearing about the next steps soon. On behalf of the UCoC Project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:23, 2024 j. fevraldıń 12 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26160150 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[Fayl:UCDM 2024 general.jpg|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the forth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2024. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive prizes.<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/UCDM 2024|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[:m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26166467 тізімін пайдаланып User:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Report of the U4C Charter ratification and U4C Call for Candidates now available</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, I am writing to you today with two important pieces of information. First, the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Vote results|report of the comments from the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter ratification]] is now available. Secondly, the call for candidates for the U4C is open now through April 1, 2024. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members are invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Per the charter, there are 16 seats on the U4C: eight community-at-large seats and eight regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Meta-wiki]]. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 16:25, 2024 j. marttıń 5 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26276337 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Wikimedia Foundation Board of Trustees 2024 Selection</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> : ''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' : ''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Dear all, This year, the term of 4 (four) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats. The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Elections Committee]] will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Board Governance Committee created a Board Selection Working Group from Trustees who cannot be candidates in the 2024 community- and affiliate-selected trustee selection process composed of Dariusz Jemielniak, Nataliia Tymkiv, Esra'a Al Shafei, Kathy Collins, and Shani Evenstein Sigalov [3]. The group is tasked with providing Board oversight for the 2024 trustee selection process, and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4]. Here are the key planned dates: * May 2024: Call for candidates and call for questions * June 2024: Affiliates vote to shortlist 12 candidates (no shortlisting if 15 or less candidates apply) [5] * June-August 2024: Campaign period * End of August / beginning of September 2024: Two-week community voting period * October–November 2024: Background check of selected candidates * Board's Meeting in December 2024: New trustees seated Learn more about the 2024 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|this Meta-wiki page]], and make your plan. '''Election Volunteers''' Another way to be involved with the 2024 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Election Volunteers|Meta-wiki page]]. Best regards, [[m:Special:MyLanguage/User:Pundit|Dariusz Jemielniak]] (Governance Committee Chair, Board Selection Working Group) [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2021/Results#Elected [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Minutes:2023-08-15#Governance_Committee [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] Even though the ideal number is 12 candidates for 4 open seats, the shortlisting process will be triggered if there are more than 15 candidates because the 1-3 candidates that are removed might feel ostracized and it would be a lot of work for affiliates to carry out the shortlisting process to only eliminate 1-3 candidates from the candidate list.<section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]]19:57, 2024 j. marttıń 12 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26349432 тізімін пайдаланып User:MPossoupe (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Your wiki will be in read-only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2024-03-20|en}}'''. The test will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-03-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2024-03-20T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2024-03-20|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. There will be more notifications about this. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]], 00:01, 2024 j. marttıń 15 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=25636619 тізімін пайдаланып User:Trizek (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Enabling a machine translation support in your Wikipedia == {{Int:hello}} Kara-Kalpak Wikipedians! Apologies, as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}. The [[mw:Wikimedia_Language_engineering|WMF Language team]] plans to introduce a [[mw:Help:Content_translation/Translating/Initial_machine_translation|machine translation]] (MT) support called [[mw:MinT|MinT]] to the [[Special:ContentTranslation#draft|Content]] and [[mw:Content_translation/Section_translation|Section translation]] tools. As MinT translation service may be providing limited support for your language, we want to make sure it is useful for your translation work. For this, my team would like members of your community to: * Test the machine translation support [https://translate.wmcloud.org/ in a test instance]. You can paste multiple pieces of content from different Wikipedia articles and check whether the provided result is a useful starting point for a translation. * Please provide us with specific feedback on the machine translation quality. Let us know if the translations are accurate, maintain the original meaning of content, and are grammatically correct enough to be a good starting point for your Wikipedia or not. MinT (Machine in Translation) is a machine translation service hosted in the Wikimedia Infrastructure. It is designed to provide translations from many MT models. The model available for your Wikipedia is the [https://github.com/google-research/google-research/tree/master/madlad_400 MADLAD-400 open-source translation model]; it is available in the [https://translate.wmcloud.org/ test instance] for you to use it (translate sentences and paragraphs from articles) and let us know in this thread if the quality of the automatic translation generated is okay to enable it in Kara-Kalpak Wikipedia. '''Our plans to enable the machine translation support''' We plan to deploy the MT support by the 22nd of April 2024, if there are no objections from your community to having the translation support. We look forward to getting your feedback in this thread before the 22nd of April, as we need to be sure we are providing a support service that is useful in your translation work. Thank you! [[Paydalanıwshı:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:UOzurumba (WMF)|talqılaw]]) 21:41, 2024 j. apreldiń 8 (UTC) On behalf of the WMF Language team. :Dear @[[Paydalanıwshı:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]], good day to you. :Thanks to WMF Language team for working on creating comfortable tools for wikipedians. :I am a user with +10 000 edits on Karakalpak Wikipedia (current local admin and interface admin from 2022). :Until now Content Translation tool is not working properly for our language. :Karakakalpak Language is not included in any worldwide machine translation platforms, such as Google Translation, Yandex Translation and etc, maybe this is one of the reasons. Anyway I have read all above and checked the machine translation in a test instance. Unfortunately it's translating the text not in Karakalpak, but in Uzbek language. :For example, the test text in English starts with the sentence: :"''<u>Jazz is a music genre that originated in the African-American communities of New Orleans, Louisiana, United States, in the late 19th and early 20th centuries, with its roots in blues and ragtime.</u>''" :MT translated it as (which is absolutely not in Karakalpak): :"''з - 19-асрнинг охири ва XX аср бошларида АҚШ, Луизиана штатидаги Нью Орлеан шаҳридаги афроамерикалик жамоатларда пайдо бўлган мусиқа жанри бўлиб унинг илдизлари блюз ҳамда регтаймга бориб тақалади.''" :Usually Karakalpak Wikipedians use a local free translation site for translation purpose (https://www.from-to.uz/). Until now this is the only translation site for translating texts into Karakalpak language more correctly (nowadays some volunteers are trying to add Karakalpak to Yandex Translation and Google Translation, but it takes some years I think). Kindly see the correct translation into Karakalpak from that site (from-to.uz): :"'''''Жазз - 19 -әсирдиң ақыры ҳәм 20 -әсирдиң басларында Америка Қоспа Штатлары, Луизиана штатының Ню-Орлеанс қаласындағы афро-америкалық жәмәәтлерде пайда болған музыка жанри болып, оның түбири блуз ҳәм регтимега байланыслы.'''''" :Of course, we appreciate your attemps and would be very glad to see Karakalpak language in content & selection translations, but not in such form with absolutely wrong translations. (I'm a part of [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedians_of_the_Karakalpak_Language_User_Group Karakalpak Wikimedians user group] community (we submitted request, but it's still are not recognized), so if other users don't reply here until the deadline, kindly accept my reply above as the reply of our community.) :With best regards - [[Paydalanıwshı:Qaraqalpaqpan|Qaraqalpaqpan]] 04:34, 2024 j. apreldiń 9 (UTC) ::Thank you so much, @[[Paydalanıwshı:Qaraqalpaqpan|Qaraqalpaqpan]], for your feedback. Since the machine translation is unsuitable and translates into another language, we will not enable it for your Wiki. We will revisit this topic when this service has improved or if we find a better translation service. Best regards, ::[[Paydalanıwshı:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:UOzurumba (WMF)|talqılaw]]) 07:01, 2024 j. apreldiń 17 (UTC) :::Dear @[[Paydalanıwshı:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] :::Good day to you. I would like to discuss about adding Karakalpak Language to Content Translation. Because now we have very good [https://tahrirchi.uz/translator translator] website, which translates texts into Karakalpak from English, Russian and Uzbek languages. The developer of that website is ready to combine his site opportunities with Kaawiki. Is it possible to use that site translation as basic and add Karakalpak Language in Content Translation? Can the developer of that site contact to you on this issue by your e-mail address uzomawikimedia.org? [[Paydalanıwshı:Qaraqalpaqpan|Qaraqalpaqpan]] 11:26, 2024 j. iyunnıń 26 (UTC) ::::Hello @[[metawiki:User:Qaraqalpaqpan|Qaraqalpaqpan]], ::::Thank you for reaching out. The developer can contact [[metawiki:User:Sthottingal-WMF|User:Sthottingal-WMF]] through this email: sthottingal@wikimedia.org. ::::Best regards, ::::[[Paydalanıwshı:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:UOzurumba (WMF)|talqılaw]]) 21:41, 2024 j. iyuldıń 2 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote now to select members of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through May 9, 2024. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 20:21, 2024 j. apreldiń 25 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Sign up for the language community meeting on May 31st, 16:00 UTC</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/>Hello all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks - May 31st at 16:00 UTC. If you're interested, you can [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Wikimedia_Language_engineering/Community_meetings#31_May_2024 sign up on this wiki page]. This is a participant-driven meeting, where we share language-specific updates related to various projects, collectively discuss technical issues related to language wikis, and work together to find possible solutions. For example, in the last meeting, the topics included the machine translation service (MinT) and the languages and models it currently supports, localization efforts from the Kiwix team, and technical challenges with numerical sorting in files used on Bengali Wikisource. Do you have any ideas for topics to share technical updates related to your project? Any problems that you would like to bring for discussion during the meeting? Do you need interpretation support from English to another language? Please reach out to me at ssethi(__AT__)wikimedia.org and [[etherpad:p/language-community-meeting-may-2024|add agenda items to the document here]]. We look forward to your participation! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:22, 2024 j. maydıń 14 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 тізімін пайдаланып User:SSethi (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Feedback invited on Procedure for Sibling Project Lifecycle</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' [[Fayl:Sibling Project Lifecycle Conversation 3.png|150px|right|link=:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle]] Dear community members, The [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee]] (CAC) of the [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] invites you to give feedback on a '''[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle|draft Procedure for Sibling Project Lifecycle]]'''. This draft Procedure outlines proposed steps and requirements for opening and closing Wikimedia Sibling Projects, and aims to ensure any newly approved projects are set up for success. This is separate from the procedures for opening or closing language versions of projects, which is handled by the [[:m:Special:MyLanguage/Language committee|Language Committee]] or [[m:Special:MyLanguage/Closing_projects_policy|closing projects policy]]. You can find the details on [[:m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle#Review|this page]], as well as the ways to give your feedback from today until the end of the day on '''June 23, 2024''', anywhere on Earth. You can also share information about this with the interested project communities you work with or support, and you can also help us translate the procedure into more languages, so people can join the discussions in their own language. On behalf of the CAC,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:25, 2024 j. maydıń 22 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Announcing the first Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello, The scrutineers have finished reviewing the vote results. We are following up with the results of the first [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) election]]. We are pleased to announce the following individuals as regional members of the U4C, who will fulfill a two-year term: * North America (USA and Canada) ** – * Northern and Western Europe ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ghilt|Ghilt]] * Latin America and Caribbean ** – * Central and East Europe (CEE) ** — * Sub-Saharan Africa ** – * Middle East and North Africa ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ibrahim.ID|Ibrahim.ID]] * East, South East Asia and Pacific (ESEAP) ** [[m:Special:MyLanguage/User:0xDeadbeef|0xDeadbeef]] * South Asia ** – The following individuals are elected to be community-at-large members of the U4C, fulfilling a one-year term: * [[m:Special:MyLanguage/User:Barkeep49|Barkeep49]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Superpes15|Superpes15]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Civvì|Civvì]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Luke081515|Luke081515]] * – * – * – * – Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community. Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. Follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-wiki]]. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:14, 2024 j. iyunnıń 3 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The final text of the Wikimedia Movement Charter is now on Meta</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hi everyone, The final text of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] is now up on Meta in more than 20 languages for your reading. '''What is the Wikimedia Movement Charter?''' The Wikimedia Movement Charter is a proposed document to define roles and responsibilities for all the members and entities of the Wikimedia movement, including the creation of a new body – the Global Council – for movement governance. '''Join the Wikimedia Movement Charter «Launch Party»''' Join the [[m:Special:MyLanguage/Event:Movement Charter Launch Party|«Launch Party»]] on '''June 20, 2024''' at '''14.00-15.00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1718892000 your local time]). During this call, we will celebrate the release of the final Charter and present the content of the Charter. Join and learn about the Charter before casting your vote. '''Movement Charter ratification vote''' Voting will commence on SecurePoll on '''June 25, 2024''' at '''00:01 UTC''' and will conclude on '''July 9, 2024''' at '''23:59 UTC.''' You can read more about the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|voting process, eligibility criteria, and other details]] on Meta. If you have any questions, please leave a comment on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|Meta talk page]] or email the MCDC at [mailto:mcdc@wikimedia.org mcdc@wikimedia.org]. On behalf of the MCDC,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:44, 2024 j. iyunnıń 11 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Voting to ratify the Wikimedia Movement Charter is now open – cast your vote</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, The voting to ratify the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|'''Wikimedia Movement Charter''']] is now open. The Wikimedia Movement Charter is a document to define roles and responsibilities for all the members and entities of the Wikimedia movement, including the creation of a new body – the Global Council – for movement governance. The final version of the Wikimedia Movement Charter is [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|available on Meta in different languages]] and attached [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wikimedia_Movement_Charter_(June_2024).pdf here in PDF format] for your reading. Voting commenced on SecurePoll on '''June 25, 2024''' at '''00:01 UTC''' and will conclude on '''July 9, 2024''' at '''23:59 UTC'''. Please read more on the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|voter information and eligibility details]]. After reading the Charter, please [[Special:SecurePoll/vote/398|'''vote here''']] and share this note further. If you have any questions about the ratification vote, please contact the Charter Electoral Commission at [mailto:cec@wikimedia.org '''cec@wikimedia.org''']. On behalf of the CEC,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 10:51, 2024 j. iyunnıń 25 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Voting to ratify the Wikimedia Movement Charter is ending soon</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, This is a kind reminder that the voting period to ratify the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] will be closed on '''July 9, 2024''', at '''23:59 UTC'''. If you have not voted yet, please vote [[m:Special:SecurePoll/vote/398|on SecurePoll]]. On behalf of the [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Ratification/Voting#Electoral_Commission|Charter Electoral Commission]],<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 03:45, 2024 j. iyuldıń 8 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">U4C Special Election - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, A special election has been called to fill additional vacancies on the U4C. The call for candidates phase is open from now through July 19, 2024. The [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the [[:foundation:Wikimedia Foundation Universal Code of Conduct|UCoC]]. Community members are invited to submit their applications in the special election for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please review the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|U4C Charter]]. In this special election, according to [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#2. Elections and Terms|chapter 2 of the U4C charter]], there are 9 seats available on the U4C: '''four''' community-at-large seats and '''five''' regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#5. Glossary|No more than two members of the U4C can be elected from the same home wiki]]. Therefore, candidates must not have English Wikipedia, German Wikipedia, or Italian Wikipedia as their home wiki. Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Meta-wiki]]. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:03, 2024 j. iyuldıń 10 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimedia Movement Charter ratification voting results</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, After carefully tallying both individual and affiliate votes, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting#Electoral Commission|Charter Electoral Commission]] is pleased to announce the final results of the Wikimedia Movement Charter voting.   As [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter#Thank you for your participation in the Movement Charter ratification vote!|communicated]] by the Charter Electoral Commission, we reached the quorum for both Affiliate and individual votes by the time the vote closed on '''July 9, 23:59 UTC'''. We thank all 2,451 individuals and 129 Affiliate representatives who voted in the ratification process. Your votes and comments are invaluable for the future steps in Movement Strategy. The final results of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] ratification voting held between 25 June and 9 July 2024 are as follows: '''Individual vote:''' Out of 2,451 individuals who voted as of July 9 23:59 (UTC), 2,446 have been accepted as valid votes. Among these, '''1,710''' voted «yes»; '''623''' voted «no»; and '''113''' selected «–» (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 73.30% voted to approve the Charter (1710/2333), while 26.70% voted to reject the Charter (623/2333). '''Affiliates vote:''' Out of 129 Affiliates designated voters who voted as of July 9 23:59 (UTC), 129 votes are confirmed as valid votes. Among these, '''93''' voted «yes»; '''18''' voted «no»; and '''18''' selected «–» (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 83.78% voted to approve the Charter (93/111), while 16.22% voted to reject the Charter (18/111). '''Board of Trustees of the Wikimedia Foundation:''' The Wikimedia Foundation Board of Trustees voted '''not to ratify''' the proposed Charter during their special Board meeting on July 8, 2024. The Chair of the Wikimedia Foundation Board of Trustees, Nataliia Tymkiv, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Board_resolution_and_vote_on_the_proposed_Movement_Charter|shared the result of the vote, the resolution, meeting minutes and proposed next steps]].   With this, the Wikimedia Movement Charter in its current revision is '''not ratified'''. We thank you for your participation in this important moment in our movement’s governance. The Charter Electoral Commission, [[m:User:Abhinav619|Abhinav619]], [[m:User:Borschts|Borschts]], [[m:User:Iwuala Lucy|Iwuala Lucy]], [[m:User:Tochiprecious|Tochiprecious]], [[m:User:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]]<section end="announcement-content" /> </div> [[Paydalanıwshı:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:MediaWiki message delivery|talqılaw]]) 17:52, 2024 j. iyuldıń 18 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote now to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through '''August 10, 2024'''. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:47, 2024 j. iyuldıń 27 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder! Vote closing soon to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, The voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is closing soon. It is open through 10 August 2024. Read the information on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election#Voting|the voting page on Meta-wiki to learn more about voting and voter eligibility]]. If you are eligible to vote and have not voted in this special election, it is important that you vote now. '''Why should you vote?''' The U4C is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community input into the committee membership is critical to the success of the UCoC. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 15:30, 2024 j. avgusttıń 6 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Coming soon: A new sub-referencing feature – try it!</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Sub-referencing"/> [[Fayl:Sub-referencing reuse visual.png|{{#ifeq:{{#dir}}|ltr|right|left}}|400px]] Hello. For many years, community members have requested an easy way to re-use references with different details. Now, a MediaWiki solution is coming: The new sub-referencing feature will work for wikitext and Visual Editor and will enhance the existing reference system. You can continue to use different ways of referencing, but you will probably encounter sub-references in articles written by other users. More information on [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|the project page]]. '''We want your feedback''' to make sure this feature works well for you: * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|Please try]] the current state of development on beta wiki and [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|let us know what you think]]. * [[m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Sign-up|Sign up here]] to get updates and/or invites to participate in user research activities. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team is planning to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We will reach out to creators/maintainers of tools and templates related to references beforehand. Please help us spread the message. --[[m:User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[m:User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 10:36, 19 August 2024 (UTC) <section end="Sub-referencing"/> </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=27309345 тізімін пайдаланып User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Sign up for the language community meeting on August 30th, 15:00 UTC == Hi all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks—on August 30th at 15:00 UTC. If you're interested in joining, you can [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#30_August_2024 sign up on this wiki page]. This participant-driven meeting will focus on sharing language-specific updates related to various projects, discussing technical issues related to language wikis, and working together to find possible solutions. For example, in the last meeting, topics included the Language Converter, the state of language research, updates on the Incubator conversations, and technical challenges around external links not working with special characters on Bengali sites. Do you have any ideas for topics to share technical updates or discuss challenges? Please add agenda items to the document [https://etherpad.wikimedia.org/p/language-community-meeting-aug-2024 here] and reach out to ssethi(__AT__)wikimedia.org. We look forward to your participation! [[Paydalanıwshı:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:MediaWiki message delivery|talqılaw]]) 23:19, 2024 j. avgusttıń 22 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 тізімін пайдаланып User:SSethi (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Announcing the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/board-elections@lists.wikimedia.org/thread/OKCCN2CANIH2K7DXJOL2GPVDFWL27R7C/ Original message at wikimedia-l]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, The scrutineers have finished reviewing the vote and the [[m:Special:MyLanguage/Elections Committee|Elections Committee]] have certified the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Results|results]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) special election]]. I am pleased to announce the following individual as regional members of the U4C, who will fulfill a term until 15 June 2026: * North America (USA and Canada) ** Ajraddatz The following seats were not filled during this special election: * Latin America and Caribbean * Central and East Europe (CEE) * Sub-Saharan Africa * South Asia * The four remaining Community-At-Large seats Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community. Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. You can follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-Wiki]]. On behalf of the U4C and the Elections Committee,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 14:05, 2024 j. sentyabrdiń 2 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Have your say: Vote for the 2024 Board of Trustees!</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|2024 Board of Trustees election]] is now open. There are twelve (12) candidates running for four (4) seats on the Board. Learn more about the candidates by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Candidates|reading their statements]] and their [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Questions_for_candidates|answers to community questions]]. When you are ready, go to the [[Special:SecurePoll/vote/400|SecurePoll]] voting page to vote. '''The vote is open from September 3rd at 00:00 UTC to September 17th at 23:59 UTC'''. To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Voter_eligibility_guidelines|voter eligibility page]]. Best regards, The Elections Committee and Board Selection Working Group<section end="announcement-content" /> </div> [[Paydalanıwshı:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:MediaWiki message delivery|talqılaw]]) 12:14, 2024 j. sentyabrdiń 3 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Your wiki will be in read-only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2024-09-25|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-09-25T15:00|en}} {{#time:H:i e|2024-09-25T15:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2024-09-25|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[User:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]], 09:37, 2024 j. sentyabrdiń 20 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27248326 тізімін пайдаланып User:Trizek (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == 'Wikidata item' link is moving. Find out where... == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"><i>Apologies for cross-posting in English. Please consider translating this message.</i>{{tracked|T66315}} Hello everyone, a small change will soon be coming to the user-interface of your Wikimedia project. The [[d:Q16222597|Wikidata item]] [[w:|sitelink]] currently found under the <span style="color: #54595d;"><u>''General''</u></span> section of the '''Tools''' sidebar menu will move into the <span style="color: #54595d;"><u>''In Other Projects''</u></span> section. We would like the Wiki communities feedback so please let us know or ask questions on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Discussion page]] before we enable the change which can take place October 4 2024, circa 15:00 UTC+2. More information can be found on [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|the project page]].<br><br>We welcome your feedback and questions.<br> [[Paydalanıwshı:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:MediaWiki message delivery|talqılaw]]) 18:56, 2024 j. sentyabrdiń 27 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27524260 тізімін пайдаланып User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Invitation to Participate in Wiki Loves Ramadan Community Engagement Survey == Dear all, Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. We are excited to announce the upcoming [[m:Wiki Loves Ramadan|Wiki Loves Ramadan]] event, a global initiative aimed at celebrating Ramadan by enriching Wikipedia and its sister projects with content related to this significant time of year. As we plan to organize this event globally, your insights and experiences are crucial in shaping the best possible participation experience for the community. To ensure that Wiki Loves Ramadan is engaging, inclusive, and impactful, we kindly invite you to participate in our community engagement survey. Your feedback will help us understand the needs of the community, set the event's focus, and guide our strategies for organizing this global event. Survey link: https://forms.gle/f66MuzjcPpwzVymu5 Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will make a difference! Thank you for being a part of our journey to make Wiki Loves Ramadan a success. Warm regards, User:ZI Jony 03:20, 2024 j. oktyabrdiń 6 (UTC) Wiki Loves Ramadan Organizing Team <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27510935 тізімін пайдаланып User:ZI Jony@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Preliminary results of the 2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, Thank you to everyone who participated in the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees election]]. Close to 6000 community members from more than 180 wiki projects have voted. The following four candidates were the most voted: # [[User:Kritzolina|Christel Steigenberger]] # [[User:Nadzik|Maciej Artur Nadzikiewicz]] # [[User:Victoria|Victoria Doronina]] # [[User:Laurentius|Lorenzo Losa]] While these candidates have been ranked through the vote, they still need to be appointed to the Board of Trustees. They need to pass a successful background check and meet the qualifications outlined in the Bylaws. New trustees will be appointed at the next Board meeting in December 2024. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Results|Learn more about the results on Meta-Wiki.]] Best regards, The Elections Committee and Board Selection Working Group <section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]] 08:25, 2024 j. oktyabrdiń 14 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 тізімін пайдаланып User:MPossoupe (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations_Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on 16 October 2024. Applications for the Affiliations Committee close on 18 November 2024, and applications for the Ombuds commission and the Case Review Committee close on 2 December 2024. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email [mailto:cst@wikimedia.org cst@wikimedia.org] with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:08, 2024 j. oktyabrdiń 16 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27601062 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == 'Wikidata item' link is moving, finally. == Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] 11:28, 2024 j. oktyabrdiń 22 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27535421 тізімін пайдаланып User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --> ==Proposal to enable the "Contribute" entry point in Kara-Kalpak Wikipedia== {{Int:Hello}} Kara-Kalpak Wikipedians, Apologies as this message is not in your language. {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Wikimedia_Language_and_Product_Localization|WMF Language and Product Localization]] team proposes enabling an entry point called "Contribute" to your Wikipedia. The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other product teams in the Wikimedia Foundation on [[mediawikiwiki:Edit_Discovery|Edit discovery]], which validated the entry point as a persistent and constant path that contributors took to discover ways to contribute content in Wikipedia. Therefore, enabling this entry point in your Wikipedia will help contributors quickly discover available tools and immediately click to start using them. This entry point is designed to be a central point for discovering contribution tools in Kara-Kalpak Wikipedia. '''Who can access it''' Once it is enabled in your Wikipedia, newcomers can access the entry point automatically by just logging into their account, click on the User drop-down menu and choose the "Contribute" icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to "view contributions" is also available to access the list of your contributions. [[Fayl:Mobile_Contribute_Page.png|link=https://bar.wikipedia.org/wiki/Datei:Mobile_Contribute_Page.png|Mobile Contribute Page]] [[Fayl:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|link=https://bar.wikipedia.org/wiki/Datei:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|Mobile contribute menu (detailed)]] For experienced contributors, the Contribute icon is not automatically shown in their User drop-down menu. They will still see the "Contributions" option unless they change it to the "Contribute" manually. This feature is available in four Wikipedia (Albanian, Malayalam, Mongolian, and Tagalog). We have gotten valuable feedback that helped us improve its discoverability. Now, it is ready to be enabled in other Wikis. One major improvement was to [[phab:T369041|make the entry point optional for experienced contributors]] who still want to have the "Contributions" entry point as default.           We plan to enable it '''on mobile''' for Wikis, where the Section translation tool is enabled. In this way, we will provide a main entry point to the mobile translation dashboard, and the exposure can still be limited by targeting only the mobile platform for now. If there are no objections to having the entry point for mobile users from your community, we will enable it by 9th November 2024. We welcome your feedback and questions in this thread on our proposal to enable it here. Suppose there are no objections, we will deploy the "Contribute" entry point in your Wikipedia. We look forward to your response soon. Thank you! On behalf of the WMF Language and Product Localization team. [[Paydalanıwshı:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:UOzurumba (WMF)|talqılaw]]) 02:01, 2024 j. oktyabrdiń 24 (UTC) == Final Reminder: Join us in Making Wiki Loves Ramadan Success == Dear all, We’re thrilled to announce the Wiki Loves Ramadan event, a global initiative to celebrate Ramadan by enhancing Wikipedia and its sister projects with valuable content related to this special time of year. As we organize this event globally, we need your valuable input to make it a memorable experience for the community. Last Call to Participate in Our Survey: To ensure that Wiki Loves Ramadan is inclusive and impactful, we kindly request you to complete our community engagement survey. Your feedback will shape the event’s focus and guide our organizing strategies to better meet community needs. * Survey Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSffN4prPtR5DRSq9nH-t1z8hG3jZFBbySrv32YoxV8KbTwxig/viewform?usp=sf_link Complete the Survey] * Deadline: November 10, 2024 Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will truly make a difference! '''Volunteer Opportunity''': Join the Wiki Loves Ramadan Team! We’re seeking dedicated volunteers for key team roles essential to the success of this initiative. If you’re interested in volunteer roles, we invite you to apply. * Application Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfXiox_eEDH4yJ0gxVBgtL7jPe41TINAWYtpNp1JHSk8zhdgw/viewform?usp=sf_link Apply Here] * Application Deadline: October 31, 2024 Explore Open Positions: For a detailed list of roles and their responsibilities, please refer to the position descriptions here: [https://docs.google.com/document/d/1oy0_tilC6kow5GGf6cEuFvdFpekcubCqJlaxkxh-jT4/ Position Descriptions] Thank you for being part of this journey. We look forward to working together to make Wiki Loves Ramadan a success! Warm regards,<br> The Wiki Loves Ramadan Organizing Team 05:11, 2024 j. oktyabrdiń 29 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 тізімін пайдаланып User:ZI Jony@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Sign up for the language community meeting on November 29th, 16:00 UTC == Hello everyone, The next language community meeting is coming up next week, on November 29th, at 16:00 UTC (Zonestamp! For your timezone <https://zonestamp.toolforge.org/1732896000>). If you're interested in joining, you can sign up on this wiki page: <https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#29_November_2024>. This participant-driven meeting will be organized by the Wikimedia Foundation’s Language Product Localization team and the Language Diversity Hub. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Moore Wikipedia, and the language support track at Wiki Indaba. We will also have members from the Wayuunaiki community joining us to share their experiences with the Incubator and as a new community within our movement. This meeting will have a Spanish interpretation. Looking forward to seeing you at the language community meeting! Cheers, [[User:SSethi (WMF)|Srishti]] 19:54, 2024 j. noyabrdiń 21 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 тізімін пайдаланып User:SSethi (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Launching! Join Us for Wiki Loves Ramadan 2025! == Dear All, We’re happy to announce the launch of [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]], an annual international campaign dedicated to celebrating and preserving Islamic cultures and history through the power of Wikipedia. As an active contributor to the Local Wikipedia, you are specially invited to participate in the launch. This year’s campaign will be launched for you to join us write, edit, and improve articles that showcase the richness and diversity of Islamic traditions, history, and culture. * Topic: [[m:Event:Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch|Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch]] * When: Jan 19, 2025 * Time: 16:00 Universal Time UTC and runs throughout Ramadan (starting February 25, 2025). * Join Zoom Meeting: https://us02web.zoom.us/j/88420056597?pwd=NdrpqIhrwAVPeWB8FNb258n7qngqqo.1 * Zoom meeting hosted by [[m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]] To get started, visit the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|campaign page]] for details, resources, and guidelines: Wiki Loves Ramadan 2025. Add [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Participant|your community here]], and organized Wiki Loves Ramadan 2025 in your local language. Whether you’re a first-time editor or an experienced Wikipedian, your contributions matter. Together, we can ensure Islamic cultures and traditions are well-represented and accessible to all. Feel free to invite your community and friends too. Kindly reach out if you have any questions or need support as you prepare to participate. Let’s make Wiki Loves Ramadan 2025 a success! For the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Team|International Team]] 12:08, 2025 j. yanvardıń 16 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 тізімін пайдаланып User:ZI Jony@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:11, 2025 j. yanvardıń 24 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Feminism and Folklore 2025 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[Fayl:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]''' ::::Stay connected [[Fayl:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[Fayl:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Paydalanıwshı:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:MediaWiki message delivery|talqılaw]]) 02:35, 2025 j. yanvardıń 29 (UTC) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[Fayl:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' --[[Paydalanıwshı:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:MediaWiki message delivery|talqılaw]]) 02:35, 2025 j. yanvardıń 29 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26503019 тізімін пайдаланып User:Tiven2240@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:48, 2025 j. fevraldıń 3 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28198931 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Language Community Meeting (Feb 28th, 14:00 UTC) and Newsletter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone! [[Fayl:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=An image symbolising multiple languages]] We’re excited to announce that the next '''Language Community Meeting''' is happening soon, '''February 28th at 14:00 UTC'''! If you’d like to join, simply sign up on the '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|wiki page]]'''. This is a participant-driven meeting where we share updates on language-related projects, discuss technical challenges in language wikis, and collaborate on solutions. In our last meeting, we covered topics like developing language keyboards, creating the Moore Wikipedia, and updates from the language support track at Wiki Indaba. '''Got a topic to share?''' Whether it’s a technical update from your project, a challenge you need help with, or a request for interpretation support, we’d love to hear from you! Feel free to '''reply to this message''' or add agenda items to the document '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|here]]'''. Also, we wanted to highlight that the sixth edition of the Language & Internationalization newsletter (January 2025) is available here: [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. This newsletter provides updates from the October–December 2024 quarter on new feature development, improvements in various language-related technical projects and support efforts, details about community meetings, and ideas for contributing to projects. To stay updated, you can subscribe to the newsletter on its wiki page: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]]. We look forward to your ideas and participation at the language community meeting, see you there! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 08:29, 2025 j. fevraldıń 22 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28217779 тізімін пайдаланып User:SSethi (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 18:51, 2025 j. marttıń 7 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28307738 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == An improved dashboard for the Content Translation tool == <div lang="en" dir="ltr"> {{Int:hello}} Wikipedians, Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device. With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below. [[Fayl:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the "For you" and "...More" buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups ("Create new pages" and "Expand with new sections")-one for each activity.]] [[Fayl:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]] We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''. Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. Thank you! On behalf of the Language and Product Localization team. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 02:55, 2025 j. marttıń 13 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&oldid=28382282 тізімін пайдаланып User:UOzurumba (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Your wiki will be in read-only soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2025-03-19|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-03-19T14:00|en}} {{#time:H:i e|2025-03-19T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2025-03-19|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:14, 2025 j. marttıń 14 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=28307742 тізімін пайдаланып User:Quiddity (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon. Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:04, 2025 j. apreldiń 4 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation == <div lang="en" dir="ltr"> [[Fayl:UCDM 2025 general.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! The most active contesters will receive prizes. If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest. <br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) </div> 16:11, 2025 j. apreldiń 16 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 тізімін пайдаланып User:Hide on Rosé@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:34, 2025 j. apreldiń 17 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[Fayl:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 15:03, 2025 j. apreldiń 28 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 тізімін пайдаланып User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 03:41, 2025 j. apreldiń 29 (UTC)</div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! == ''(Apologies for posting in English)'' Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them. As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]]. After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki. The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org. If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:07, 2025 j. maydıń 6 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28663781 тізімін пайдаланып User:Sannita (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]]. You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC. If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talqılaw]])</bdi> 22:07, 2025 j. maydıń 15 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 15:26, 2025 j. maydıń 22 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 тізімін пайдаланып User:Sannita (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection & Call for Questions</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats. The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4]. Here are the key planned dates: * May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6] * June 17 – July 1, 2025: Call for candidates * July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5] * August 2025: Campaign period * August – September 2025: Two-week community voting period * October – November 2025: Background check of selected candidates * Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]]. '''Call for Questions''' In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]] '''Election Volunteers''' Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]] Thank you! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates Best regards, Victoria Doronina Board Liaison to the Elections Committee Governance Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Paydalanıwshı:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:MediaWiki message delivery|talqılaw]]) 03:07, 2025 j. maydıń 28 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone, ''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)'' The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''. This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable. The three main features of this extension are: * '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki. * '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''. * '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions. '''Note''': The extension comes with a new user right called '''"Event Organizer"''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment. The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]]) If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout. Thank you! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|talqılaw]]) 16:47, 2025 j. maydıń 29 (UTC)</bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&oldid=28803829 тізімін пайдаланып User:Udehb-WMF@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:00, 2025 j. iyunnıń 13 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> Hello all, The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position. This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3] Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election. Best regards, Abhishek Suryawanshi<br /> Chair of the Elections Committee On behalf of the Elections Committee and Governance Committee [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> </div> [[Paydalanıwshı:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:MediaWiki message delivery|talqılaw]]) 17:43, 2025 j. iyunnıń 17 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Dear Wikimedia Community, The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]] of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]]. A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity. Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact. Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement. Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate. Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended. === Wikispore === The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects. After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support. We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future. As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting. Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed. === Wikinews === We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways. Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years. While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[5]</nowiki>, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews. Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs. SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives. '''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to: *Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects, *Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace, *Merge content into compatibly licensed external projects, *Archive Wikinews projects. Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels. === Feedback and next steps === We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language. I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 20:56, 2025 j. iyunnıń 27 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 тізімін пайдаланып User:Johan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes == ''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)'' Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations. The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''. The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below: [[Fayl:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]] These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages. Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change. Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]]. Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Paydalanıwshı:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:MediaWiki message delivery|talqılaw]]) 12:45, 2025 j. iyuldıń 14 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=28981877 тізімін пайдаланып User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Temporary accounts will be rolled out soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="body"/> Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''. Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. '''Why we are building temporary accounts''' Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users. '''How temporary accounts work''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it. '''What does this mean for different groups of users?''' '''For logged-out editors''' * This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki. * If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice. '''For community members interacting with logged-out editors''' * A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address). * Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community. '''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki''' * '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.) * '''For admins blocking logged-out editors''': ** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option. ** It will still be possible to block an IP address or IP range. * Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this. '''Our requests for you, and next steps''' * If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]]. * If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in. * Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options. * Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses. To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> 21:36, 2025 j. avgusttıń 26 (UTC) (This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 тізімін пайдаланып User:Quiddity (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2025-09-24|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' *You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2025-09-24|en}}. *If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': *Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 15:41, 2025 j. sentyabrdiń 18 (UTC) (This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29170715 тізімін пайдаланып User:Trizek (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board. To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]]. Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]]. When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]]. '''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.''' Best regards, Abhishek Suryawanshi<br />Chair, Elections Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Paydalanıwshı:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:MediaWiki message delivery|talqılaw]]) 04:48, 2025 j. oktyabrdiń 9 (UTC) (This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:43, 2025 j. oktyabrdiń 20 (UTC) (This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 тізімін пайдаланып User:Sannita (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:12, 2025 j. oktyabrdiń 30 (UTC) (This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 тізімін пайдаланып User:MKaur (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:22, 2025 j. noyabrdiń 20 (UTC) (This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 тізімін пайдаланып User:Sannita (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 21:43, 2025 j. noyabrdiń 28 (UTC) (This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2025-12-01_Wikipedias&oldid=29723884 тізімін пайдаланып User:ABreault (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45, 2026 j. yanvardıń 16 (UTC) (This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 тізімін пайдаланып User:ZI Jony@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Paydalanıwshı:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:MediaWiki message delivery|talqılaw]]) 13:21, 2026 j. yanvardıń 18 (UTC) (This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 тізімін пайдаланып User:Tiven2240@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 21:01, 2026 j. yanvardıń 19 (UTC) (This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talqılaw]])</bdi> 11:15, 2026-jıl 19-mart (UTC) (This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 тізімін пайдаланып User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 тізімін пайдаланып User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Paydalanıwshı:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:MediaWiki message delivery|talqılaw]]) 17:11, 2026-jıl 3-aprel (UTC) (This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 тізімін пайдаланып User:ZI Jony@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Paydalanıwshı:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:MediaWiki message delivery|talqılaw]]) 00:57, 2026-jıl 26-aprel (UTC) </bdi> (This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 тізімін пайдаланып User:Codename Noreste@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:14, 2026-jıl 27-may (UTC) (This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|talqılaw]])</bdi> 17:11, 2026-jıl 23-iyun (UTC) (This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 тізімін пайдаланып User:Codename Noreste@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:29, 2026-jıl 25-iyun (UTC) (This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 тізімін пайдаланып User:Sannita (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 2026-jıl 24-iyul (UTC) </bdi> (This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 тізімін пайдаланып User:DreamRimmer@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2026-09-23|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' * You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2026-09-23|en}}. * If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': * Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 2026-jıl 15-sentyabr (UTC) (This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 тізімін пайдаланып User:Trizek (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:26, 2026-jıl 21-sentyabr (UTC) (This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067433 тізімін пайдаланып User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[Paydalanıwshı:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:MediaWiki message delivery|talqılaw]]) 09:28, 2026-jıl 9-oktyabr (UTC) (This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 тізімін пайдаланып User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster. All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2026-10-28|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-10-28T15:00|en}} {{#time:H:i e|2026-10-28T15:00}}]'''. Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text. '''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.''' * You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2026-10-28|en}}. * If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case. ''Other effects'': * Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped. * We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes. This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. '''Please share this information with your community.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[user:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]] 14:00, 2026-jıl 26-oktyabr (UTC) (This message was sent to [[:Wikipedia:Ja'miyet Portalı]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 тізімін пайдаланып User:Trizek (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> 60881zq81m22lujyh0ufwuz54t4c7ka 0 21269 276506 271010 2026-10-26T22:57:03Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276506 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" |+IPhone 5 | colspan="2" class="infobox-image logo" |[[Fayl:IPhone5Title.svg|64x64 nükte]] |- | colspan="2" class="infobox-image logo" |[[Fayl:IPhone_5.svg|328x328px]]<div class="infobox-caption">Slate reńindegi iPhone 5</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap;" |Islep shıǵarıwshı | class="infobox-data" |[[Apple Inc.]] |- !Óndiriwshi |Foxconn (kelisim boyınsha) |- style="display: none;" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> |- !Túri |[[Smartfon]] |- !Áwladı |6-shi |- !Dáslepki shıǵarılǵan waqtı |21-sentyabr, 2012-jıl |- !Aymaqlar boyınsha jetkilikligi |21-sentyabr, 2012-jıl 28-sentyabr, 2012-jıl 2-noyabr, 2012-jıl 9-noyabr, 2012-jıl 7-dekabr, 2012-jıl 14-dekabr, 2012-jıl 21-dekabr, 2012-jıl |- !Óndiristen alıp taslanǵan waqtı |10-sentyabr, 2013-jıl |- !Satılǵan danası |Aldınnan buyırtpanıń dáslepki 24 saatında eki million dana Shıǵarılǵannan keyingi úsh kún ishinde bes million dana |- !'''Aldıńǵı model''' |[[IPhone 4s|iPhone 4s]] |- !'''Keyingi model''' |[[IPhone 5c|iPhone 5c]] [[IPhone 5s|iPhone 5s]] |- !Úylesimli tarmaqlar |GSM, CDMA, 3G, EVDO, HSPA+, LTE |- !Forması |Tegis |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap;" |'''Ólshemleri''' | class="infobox-data" |<div style="margin:0px;"> 123.8&nbsp;mm (4.87 dyuym) biyikligi 58.6&nbsp;mm (2.31 dyuym) eni 7.6&nbsp;mm (0.30 dyuym) qalıńlıǵı </div> |- !'''Salmaǵı''' |112 g (3.95 unciya) |- ![[Operaciyalıq sistema]] |Dáslepki: [[IOS 6|iOS 6.0]] Sońǵısı: iOS 10.3.4, 22-iyul, 2019-jılı shıǵarılǵan |- !Sistema-chip |Apple A6 |- !Oraylıq processor (CPU) |1.3 GGc eki yadrolı 32-bitlik ARMv7-A "Swift" |- !'''Grafikalıq processor (GPU)''' |PowerVR SGX543MP3, 68 GFLOPS qa shekem |- !'''Operativ yad''' |1 GB LPDDR2-1066 RAM |- !Saqlaw ornı |16, 32 yamasa 64 GB |- !Batareya |3.8 V, 5.45 Vt·saat (1,440 mA·saat) Litiy-ion batareyası Sóylesiw waqtı: 8 saatqa shekem Kútiw rejimindegi waqtı: 225 saatqa shekem (9 kún, 9 saat) Internetti paydalanıw: 8 saatqa shekem (3G), 8 saatqa shekem (LTE), 10 saatqa shekem (Wi-Fi) Video oynatıw: 10 saatqa shekem Audio oynatıw: 40 saatqa shekem (1 kún, 16 saat) |- style="display:none" | colspan="2" | |- !Artqı kamera |Sony Exmor R IMX145 8 MP iSight artqı jaqtılatılǵan sensor HD video (1080p) 30 kadr/sekundta IQ filtr f/2.4 diafragma 5 elementli linza betti anıqlaw (tek súwretler ushın) Súwret turaqlandırıw |- !Aldıńǵı kamera |1.2 MP, HD video (720p) |- !Displey |4 dyuym (100&nbsp;mm) diagonal (16:9 qatnas), kóp sensorlı displey, LED jaqtılandırılǵan IPS TFT LCD, 1,136×640 piksel 326 ppi tıǵızlıqta, 800:1 kontrast qatnası (tipik), 500 kd/m2 maksimal jaqtılıq (tipik), Barmaq izi qarsı oleofob qaplama aldıńǵı bette |- !Dawıs    |Bir dinamik 3.5&nbsp;mm TRRS, 20 Gc den 20 kGc ge shekem jiyilik juwabı (ishki, garnitura) 3.5mm audio uya Mikrofon |- !Jalǵanıw imkaniyatı      |Wi-Fi (802.11 a/b/g/n) (802.11n: 2.4 hám 5 GGc), Bluetooth, GPS & GLONASS, Tórt diapazonlı GSM/GPRS/EDGE (850, 900, 1800, 1900 MGc), Tórt diapazonlı UMTS/HSDPA+/DC-HSDPA (850, 900, 1900, 2100 MGc), 8 túyrewishli Lightning qosqısh. • GSM modeli (A1428): Eki diapazonlı LTE (Diapazonlar 4, 17: 1700 (AWS), 700 MGc). • GSM modeli (A1429): Úsh diapazonlı LTE (Diapazonlar 1, 3, 5: 2100, 1800, 850 MGc). • CDMA modeli (A1429): Úsh diapazonlı 2G CDMA (800 (ESMR arqalı CDMA), 850, 1900 MGc). Eki diapazonlı 3G CDMA/EV-DO Rev. A hám Rev. B (850, 1900 MGc). Bes diapazonlı LTE (Diapazonlar 1, 3, 5, 13, 25: 2100, 1800, 850, 700c, 1900 MGc). |- !Maǵlıwmat kirgiziw quralları        |Kóp sensorlı displey 3 kósherli giroskop 3 kósherli akselerometr Cifrlı kompas Jaqınlıq sensorı Qorshaǵan ortalıq jaqtılıq sensorı |- !Model   |A1428 (GSM) A1429 (CDMA) A1442 (CDMA, Qıtay) |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap;" |Veb-sayt | class="infobox-data" |<span class="url">[https://web.archive.org/web/20120930171322/http://www.apple.com/iphone/ Apple — iPhone 5 — Házirgi waqıtqa shekem eń juqa, eń jeńil, eń tez iPhone]. Wayback Machine arxivinde (30-sentyabr, 2012-jılı saqlanǵan)</span> |} '''iPhone 5''' ‒ bul [[Apple Inc.]] tárepinen islep shıǵarılǵan hám bazarǵa usınılǵan [[smartfon]]. Ol 6-áwlad [[IPhone|iPhone]] bolıp, [[IPhone 4s|iPhone 4s]] modelinen keyin hám [[IPhone 5s|iPhone 5s]] penen [[IPhone 5c|iPhone 5c]] modellerinen aldın shıǵarılǵan. Ol rásmiy túrde 2012-jıl 12-sentyabrde baspasóz ilajında kórsetilip, keyin 2012-jıl 21-sentyabrde satıwǵa shıǵarılǵan. iPhone 5 sentyabrde járiyalanǵan birinshi iPhone boldı hám bunnan keyingi iPhone shıǵarılıwları ushın dástúr qáliplestirdi, sonday-aq Tim Kuk basshılıǵında tolıq islep shıǵarılǵan birinshi iPhone hám [[Stiv Djobs]] baqlawındaǵı sońǵı iPhone boldı. iPhone 5 tiń dizaynı úsh márte qollanıldı: dáslep 2012-jılı iPhone 5 tiń ózinde, sońınan 2013-jılı iPhone 5s modelinde hám aqırında 2016-jılı birinshi áwlad iPhone SE modelinde. iPhone 5 óziniń aldıńǵı modellerine salıstırǵanda úlken dizayn ózgerislerin usındı. Bularǵa aldıńǵı modellerge qaraǵanda jińishke hám jeńil alyuminiy tiykarındaǵı korpus, biyikligi 4 dyuymlik derlik 16:9 ólshemli ekran, Apple A6 sistema-chipi, LTE qollaw, hám aldıńǵı iPhone modellerinde qollanılǵan 30 pinli dizayndı almastırǵan jańa ıqsham Lightning baylanıs portı kiredi. Bul iPhone 4s ten keyin Apple kompaniyasınıń [[Sony]] islep shıǵarǵan jańa 8 MP kamerasın qollanǵan ekinshi iPhone boldı. Apple 2012-jıldıń 14-sentyabrinde aldın ala buyırtpa qabıllawdı basladı hám 24 saat ishinde eki millionnan aslam buyırtpa alındı. 2012-jıldıń 21-sentyabrindegi satıwǵa shıǵarılǵan waqıtta iPhone 5ke bolǵan dáslepki talap usınılǵan sanınan asıp ketti hám Apple bunı "ádetten tıs" dep táriyiplep, aldınnan buyırtpalardıń aldıńǵı modellerge qaraǵanda jigirma ese tezirek satılǵanın ayttı. iPhone 5 ke ulıwma qabıllaw jaqsı bolǵanına qaramastan, tutınıwshılar hám sınshılar túsirilgen súwretlerde kútilmegen sıyatúr reńniń payda bolıwı hám telefon qaplama qatlamınıń tez shıtnawǵa beyim ekenligi sıyaqlı apparatlıq támiynat máselelerin atap ótti. Sonday-aq, Appledıń basqa baylanıs portı dizaynına ótiw sheshimi haqqında da pikirler hár túrli boldı, óytkeni bul ózgeris iPhone 5 tiń aldıńǵı modeller menen sáykes bolǵan aksessuarlar menen úylesimligine tásir etti. iPhone 5 rásmiy túrde 2013-jıl 10-sentyabrde onıń miyrasxorları iPhone 5s hám iPhone 5c modelleriniń járiyalanıwı menen Apple tárepinen óndiristen shıǵarıldı. iPhone 5 tek on eki ay óndiris dawamında bolıp, jańa model shıqqanda bar iPhone modellerin tómenletilgen bahada satıw boyınsha Apple kompaniyasınıń standart ámeliyatın buzıp, házirge shekem shıǵarılǵan iPhone modelleri arasında ekinshi eń qısqa jasaw múddetine iye. Bul rekord 2017-jıldıń noyabrinen 2018-jıldıń sentyabrine shekem on ay óndiris dawamında bolǵan iPhone X tárepinen buzıldı hám 2018-jıldıń sentyabrinen 2019-jıldıń sentyabrine shekem on eki ay óndiris dawamında bolǵan iPhone XS penen teńlesti. iPhone 5 orta klass hám keyin tómengi klass qurılması sıpatında iPhone 5c menen almastırıldı; iPhone 5c modeliniń ishki apparatlıq támiynat kórsetkishleri arzanıraq polikarbonat sırtqı qabıǵınan basqa iPhone 5 penen derlik birdey. iPhone 5 [[IOS 6|iOS 6]], 7, 8, 9 hám 10 operaciyalıq sistemaların qollaydı. iPhone 5 32-bitli qurılmalardı qollawdıń toqtatılıwına baylanıslı iOS 11 di qollamaydı. iPhone 5 iPhone 4s ten keyin [[IOS|iOS]] tiń bes tiykarǵı versiyasın qollaytuǵın ekinshi iPhone boldı. == Tariyxı == iPhone 5 haqqındaǵı gáp-sózler [[IPhone 4s|iPhone 4s]] tiń járiyalanıwınan keyin dárhal baslandı, biraq tolıq maǵlıwmatlar 2012-jıldıń iyun ayına shekem payda bolmadı<ref name="iP5 rumors">{{Web deregi | url = http://reviews.cnet.com/8301-19512_7-20073431-233/iphone-5-rumor-roundup| bet = iPhone 5 rumor roundup| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120914030220/http://reviews.cnet.com/8301-19512_7-20073431-233/iphone-5-rumor-roundup/| arxivsáne = 2012-jıl 14-sentyabr | avtor = German, Kent| sáne = 2012-jıl 11-sentyabr | baspaxana = [[CNET]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 13-sentyabr }}</ref>. 2012-jıldıń 30-iyulinde iPhone 5tiń járiyalanıw hám satıwǵa shıǵarılıw sáneleri, sonday-aq onıń ayırım ózgeshelikleri haqqında anıq boljawlar payda boldı<ref name="iP5 release speculation">{{Web deregi | url = http://news.cnet.com/8301-13579_3-57482033-37/apple-reportedly-to-unveil-iphone-5-ipad-mini-on-sept-12| bet = Apple reportedly to unveil iPhone 5, iPad Mini on Sept. 12| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120912100346/http://news.cnet.com/8301-13579_3-57482033-37/apple-reportedly-to-unveil-iphone-5-ipad-mini-on-sept-12/| arxivsáne = 2012-jıl 12-sentyabr | avtor = Whitney, Lance| sáne = 2012-jıl 30-iyul | baspaxana = [[CNET]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 13-sentyabr }}</ref>. 2012-jıl 4-sentyabrde Apple 2012-jıldıń 12-sentyabrinde [[San Francisco|San-Franciskodaǵı]] Yerba Buena kórkem óner orayında ilajdı ótkeretuǵının járiyaladı. Mediaǵa jiberilgen mirát xatlarında 5 sanı kóleńkesi kórsetilip, bul ilajda jańa iPhone-nıń járiyalanatuǵının bildirdi<ref name="Event on September 12">{{Web deregi | url = http://news.cnet.com/8301-13579_3-57502622-37/apples-september-12-invite-hints-at-iphone-5| bet = Apple's September 12 invite hints at iPhone 5| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121025013438/http://news.cnet.com/8301-13579_3-57502622-37/apples-september-12-invite-hints-at-iphone-5/| arxivsáne = 2012-jıl 25-oktyabr | avtor = Lowensohn| at = Josh| sáne = 2012-jıl 4-sentyabr | baspaxana = [[CNET]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 13-sentyabr }}</ref>. Járiyalanıw waqtında Apple iPhone 5 ti járiyaladı hám jańa [[iPod Nano]] hám [[iPod Touch]] modellerin de tanıstırdı. Olar jáne de aldınnan buyırtpalardıń 2012-jıldıń 14-sentyabrinen baslap qabıl etiletuǵının bildirdi. 24 saat ishinde eki millionnan aslam aldın ala buyırtpa alındı<ref name="pre-saleorders">{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2012/09/17/iphone-5-pre-orders-crack-2-million-in-first-24-hours| bet = iPhone 5 pre-orders crack 2 million in first 24 hours| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160329042025/http://www.engadget.com/2012/09/17/iphone-5-pre-orders-crack-2-million-in-first-24-hours/| arxivsáne = 2016-jıl 29-mart | avtor = Fingas, Jon| sáne = 2012-jıl 17-sentyabr | baspaxana = [[Engadget]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 17-sentyabr }}</ref>. iPhone 5 xalıqqa satıw ushın 2012-jıldıń 21-sentyabrinde qoyıldı. Jańa telefonǵa bolǵan dáslepki talap birinshi úsh kún ishinde 5 millionnan aslam danasın satıp, óziniń aldındaǵı iPhone 4s ornatqan rekordtan ozıp ketti. 2012-jıldıń 30-noyabrinde Apple óziniń AQSH onlayn dúkanına iPhone 5tiń blokirovkadan azat etilgen versiyasın qostı, 16 GB modeli 649 AQSH dollarınan baslandı. iPhone 5 rásmiy túrde 2013-jıl 10-sentyabrde onıń miyrasxorları (izbasarları) iPhone 5s hám iPhone 5c modelleriniń járiyalanıwı menen Apple tárepinen óndiristen shıǵarıldı<ref name="iP5 discontinued" /> 5c iPhone 5 penen derlik birdey ishki apparatlıq támiynatqa iye bolǵanına qaramastan, 5c dáslepki 5tiń alyuminiy korpusı ornına arzanıraq polikarbonat plastik korpustı qollandı. 5c modeliniń shıǵarılıwı aldıńǵı iPhone modeli óndiris dawamında qalıp, jańa modelden tómenirek bahada satılatuǵın Applediń aldıńǵı bazar strategiyasınan ózgeshe boldı.<ref name="iP5 discontinued">{{Web deregi | url = http://ibnlive.in.com/news/apple-discontinues-iphone-5-iphone-4s-will-remain-available/421142-11.html| bet = Apple discontinues iPhone 5, iPhone 4s will remain available| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130912013537/http://ibnlive.in.com/news/apple-discontinues-iphone-5-iphone-4s-will-remain-available/421142-11.html| arxivsáne = 2013-jıl 12-sentyabr | sáne = 2013-jıl 11-sentyabr | baspaxana = IBN Live| qaralǵan sáne = 2013-jıl 11-sentyabr }}</ref>. 2014-jıldıń 28-aprelinen Apple 2013-jıldıń martına shekem óndirilgen iPhone 5 modelleriniń islemey atırǵan quwat túymelerin kepillik múddeti pitkennen keyin de tólemsiz almastırıw baǵdarlamasın basladı<ref name="sleep-wake-replacement">{{Web deregi | url = https://ssl.apple.com/support/iphone5-sleepwakebutton/| bet = iPhone 5 Sleep/Wake Button Replacement Program| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170204231507/https://ssl.apple.com/support/iphone5-sleepwakebutton/| arxivsáne = 2017-jıl 4-fevral | sáne = 2014-jıl 28-aprel | baspaxana = [[Apple Inc.|Apple]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-sentyabr }}</ref>. 2014-jıl 23-avgustta Apple 2012-jıldıń sentyabrinen 2013-jıldıń yanvarına shekem satılǵan iPhone 5 modelleriniń "kútilmegende qısqaraq batareya jumıs waqtın kórsetiwi yamasa jiyirek zaryadka qılıwdı talap etiwi" múmkin bolǵan batareyaların almastırıw baǵdarlamasın járiyaladı<ref name="battery-replacement">{{Web deregi | url = https://ssl.apple.com/support/iphone5-battery/| bet = iPhone 5 Battery Replacement Program| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170220014023/https://ssl.apple.com/support/iphone5-battery/| arxivsáne = 2017-jıl 20-fevral | sáne = 2014-jıl 23-avgust | baspaxana = [[Apple Inc.|Apple]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-sentyabr }}</ref><ref name="battery-replacement-ars">{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/apple/2014/08/apple-announces-battery-replacement-program-for-the-iphone-5/| bet = Apple announces battery replacement program for the iPhone 5| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140915120631/http://arstechnica.com/apple/2014/08/apple-announces-battery-replacement-program-for-the-iphone-5/| arxivsáne = 2014-jıl 15-sentyabr | avtor = Andrew Cunningham| sáne = 2014-jıl 23-avgust | baspaxana = Ars Technica| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-sentyabr }}</ref>. === Sud dawları === iPhone 5tiń shıǵarılıwınan keyin [[Samsung]] Apple kompaniyasınıń óziniń segiz patentin buzǵanı haqqında sud iskerligin baslaytuǵının járiyaladı. Is 2014-jılı baslanıwı kerek edi. Óz málimlemesinde Samsung "innovaciyalarımız hám intellektual múlk huqıqlarımızdı qorǵaw ushın zárúr qádemlerdi qoyıwdan basqa saylawımız joq edi" dep ayttı. Eki kompaniya arasındaǵı patent buzıw menen baylanıslı sud dawları dawam etip atır hám pútkil dúnya boyınsha bir neshe sud islerinde sheshilmekte<ref name="Samsung litigation">{{Web deregi | url = http://www.watoday.com.au/digital-life/mobiles/apples-iphone-5-infringes-patents-samsung-says-20121003-26yc9.html| bet = Apple's iPhone 5 infringes patents, Samsung says| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121005235945/http://www.watoday.com.au/digital-life/mobiles/apples-iphone-5-infringes-patents-samsung-says-20121003-26yc9.html| arxivsáne = 2012-jıl 5-oktyabr | avtor = Rosenblatt, Joel| sáne = 2012-jıl 4-oktyabr | baspaxana = [[WAtoday]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 7-oktyabr }}</ref>. == Óndiris == Eń ápiwayı iPhone 5 ti jaratıw ushın kerek bolǵan komponentler hám miynet shıǵınları 207 AQSH dolları muǵdarında bahalanadı, bul sáykes iPhone 4s modeli komponentleriniń qunınan 19 AQSH dollarına qımbat. Tek iPhone 5 tegi LTE moduliniń ózi 34 dollar turıp, iPhone 4s tegi mobil baylanıs modulinen 10 dollar qımbat. Usıǵan uqsas, iPhone 5te qollanılǵan ekranlar 44 dollarǵa túsip, aldıńǵı model ekranınan 7 dollarǵa qımbat. Mashable iPhone 5 tiń 649 [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] dollarına satılatuǵının esapqa alıp, hárbir qurılmanı satıwdan túsetuǵın payda shegarası "júdá úlken" ekenin atap ótti<ref>{{Web deregi | url = http://mashable.com/2012/09/19/iphone-5-manufacturing-cost| bet = The 16&nbsp;GB iPhone 5 Costs Apple $207 to Build| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120925095232/http://mashable.com/2012/09/19/iphone-5-manufacturing-cost/| arxivsáne = 2012-jıl 25-sentyabr | avtor = Fiegerman, Seth| sáne = 2012-jıl 19-sentyabr | baspaxana = [[Mashable]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 7-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.isuppli.com/Teardowns/News/Pages/iPhone5-Carries-$199-BOM-Virtual-Teardown-Reveals.aspx| bet = iPhone 5 Carries $199 BOM, Virtual Teardown Reveals| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121101070614/http://www.isuppli.com/Teardowns/News/Pages/iPhone5-Carries-$199-BOM-Virtual-Teardown-Reveals.aspx| arxivsáne = 2012-jıl 1-noyabr | avtor = Andrew Rassweiler| sáne = 2012-jıl 18-sentyabr | baspaxana = iSuppli| qaralǵan sáne = 2012-jıl 11-noyabr }}</ref>. Qurılmanıń járiyalanıwınan keyin usınıstıń jetispewshiligi kórinip qaldı. Bul ekran sıyaqlı komponentlerdiń jetispewshiligine baylanıslı edi. Sharp kompaniyasınıń iPhone 5 tiń debyutına shekem ekrandı jetkerip bere almaǵanı hám basqa óndiriwshilerdiń talaptı qanaatlandırıwda qıyınshılıq kórip atırǵanı haqqında xabarlar payda boldı. Nátiyjede, usaqlap satıw dúkanlarındaǵı zapastıń anıq emesligine baylanıslı aldın ala buyırtpalar sanı arttı hám aldınnan buyırtpalardı jetkerip beriw sáneleri qurılmanıń dáslepki shıǵarılıw sánesinen keyingi waqıtlarǵa qaldırıldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.mercurynews.com/business/ci_21626528/iphone-5-screen-shortage-causing-apple-production-delays| bet = iPhone 5 screen shortage causing Apple production delays, analysts report; stock falls| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130303015235/http://www.mercurynews.com/business/ci_21626528/iphone-5-screen-shortage-causing-apple-production-delays| arxivsáne = 2013-jıl 3-mart | avtor = Owens, Jeremy| sáne = 2012-jıl 25-sentyabr | jumıs = [[San Jose Mercury News]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 7-oktyabr }}</ref>. === Sapanı baqlaw inspektorlarınıń qarsılıq bildiriwi === [[Nyu-York (shtat)|Nyu-York]] shtatına tiykarlanǵan húkimetlik emes shólkem China Labor Watch, Chjenchjowdaǵı iPhone 5 óndiris zavodında isleytuǵın Foxconn kompaniyasınıń "úsh-tórt mıń" jumısshısı 2012-jıl 5-oktyabrde jumıstı toqtatqanın xabarladı<ref name="Foxconn strike">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/technology/2012/oct/05/foxconn-apple-iphone-china-strike| sáne =October 5, 2012|access-date=October 24, 2012|author=Gabbatt, Adam}}</ref>. Narazılıq shıǵıwlar Apple kompaniyası óz ónimlerine qatańıraq sapa standartın engizgennen keyin júz berdi, oǵan óndiris waqtında payda bolǵan basılıwlarǵa 0.02&nbsp;mm sheklew hám ramalar menen arqa qaplamalardaǵı sızıqlarǵa baylanıslı talaplar kiredi<ref name="Foxconn strike" /> Narazılıq shıǵıwlar jáne de jumıs beriwshiniń jumısshılardı ulıwma demalıs kúni islewge májbúrlewi menen baylanıslı boldı. Esabatta sapa talapların orınlaw ushın oqıtıw jetkiliksiz bolǵanı hám bunıń nátiyjesinde jumısshılar standartlarǵa juwap bermeytuǵın ónimlerdi islep shıǵarǵanı aytıldı. Narazılıq shıǵıwlar waqtında sapanı baqlaw inspektorları menen jumısshılar arasındaǵı qarama-qarsılıqlar tóbeleske alıp keldi. China Labor Watch jáne de inspektorlar kótergen máseleler zavod basshılıǵı tárepinen qaralmaǵanın bildirdi.<ref name="Foxconn strike" /> Foxconn wákilleri basqarıw máselesi bar ekenin moyınladı, biraq tek 300-400 jumısshı jumısqa shıqpaǵanın hám qarama-qarsılıqlar óndiris processlerine tásir etpegenin ayttı.<ref>{{Web deregi | url = http://tech.qq.com/a/20121007/000004.htm| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121010134158/http://tech.qq.com/a/20121007/000004.htm| arxivsáne = 2012-jıl 10-oktyabr | avtor = 林其玲| sáne = 2012-jıl 10-oktyabr | til = zh| baspaxana = [[Tencent QQ|QQ]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 7-oktyabr | citata = Foxconn admits that a problem in micromanagement exists ...a conflict occurred, however only 300–400 workers were absent from the production line and the production process was not affected}}</ref>. 2012-jıldıń noyabrinde Foxconn basqarma baslıǵı Terry Gou óndiristegi keshigiwdiń jıynawdaǵı ashıp aytılmaǵan qıyınshılıqlarǵa baylanıslı ekenin xabarladı<ref name="registernov7">{{Web deregi | url = https://www.theregister.co.uk/2012/11/07/hon_hai_shipping_fewer_iphone_5s_than_apple_want/| bet = 'iPhone 5 is so easily scratched we just can't get them out the door'| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121110025211/http://www.theregister.co.uk/2012/11/07/hon_hai_shipping_fewer_iphone_5s_than_apple_want/| arxivsáne = 2012-jıl 10-noyabr | avtor = Leach, Anna| sáne = 2012-jıl 7-noyabr | baspaxana = The Register| qaralǵan sáne = 2012-jıl 8-noyabr }}</ref>. == Ózgeshelikleri == === Operaciyalıq sistema hám programmalıq támiynat === iPhone 5 Apple kompaniyasınıń [[mobil operaciyalıq sistema]]sı [[IOS|iOS]] penen támiyinlengen<ref name="mwios6">{{Web deregi | url = http://www.macworld.com/article/2009920/weekly-wrap-the-new-iphone-5-new-itunes-new-ipads-and-ios-6.html| bet = Weekly Wrap: The new iPhone 5, new iTunes, new iPods, and iOS 6| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120915204438/http://www.macworld.com/article/2009920/weekly-wrap-the-new-iphone-5-new-itunes-new-ipads-and-ios-6.html| arxivsáne = 2012-jıl 15-sentyabr | avtor = Friedman, Lex| sáne = 2012-jıl 15-sentyabr | jumıs = [[Macworld]]| baspaxana = [[Mac Publishing]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 15-sentyabr }}</ref>. iOS tiń [[paydalanıwshı interfeysi]] tikkeley basqarıw koncepciyasına tiykarlanǵan bolıp, kóp sensorlı háreketlerdi qollanadı. Interfeysti basqarıw elementleri slayderler, óshirip-jandırǵıshlar hám túymelerden ibarat<ref name="iphone5manual">{{Web deregi | url = https://manuals.info.apple.com/MANUALS/1000/MA1658/en_US/iphone_ios6_user_guide.pdf| bet = iPhone User Guide| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201021163951/https://manuals.info.apple.com/MANUALS/1000/MA1658/en_US/iphone_ios6_user_guide.pdf| arxivsáne = 2020-jıl 21-oktyabr | sáne = 2013-jıl 28-yanvar | baspaxana = [[Apple Inc.]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 29-oktyabr }}</ref>. Operaciyalıq sistema menen tásirlesiw ısırıw, basıw, qısıw hám keri qısıw sıyaqlı háreketlerdi óz ishine aladı, olardıń hámmesi iOS operaciyalıq sisteması hám onıń kóp sensorlı interfeysi kontekstinde anıq anıqlamalarǵa iye. Ishki akselerometrler ayırım baǵdarlamalar tárepinen qurılmanı silkiw (bul kóbinese biykarlaw komandasına alıp keledi) yamasa onı vertikal baǵıtta aylandırıw (bul kóbinese portret rejiminen landshaft rejimine ótiwge alıp keledi) háreketlerine juwap beriw ushın qollanıladı.<ref name="iphone5manual" /> iPhone 5 2012-jıl 19-sentyabrde shıǵarılǵan [[IOS 6|iOS 6]] menen jetkerip berildi<ref name="mwios6"/>. iPhone 5tiń qosılǵan iOS 6.0 operaciyalıq sisteması menen isleytuǵın kóp ózgeshelikleri shıǵarılǵan waqıtta tek belgili aymaqlarda ǵana isledi<ref name="iPhone features list">{{Web deregi | url = https://www.apple.com/ios/feature-availability| bet = iOS 6 Feature Availability| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120915020346/http://www.apple.com/ios/feature-availability/| arxivsáne = 2012-jıl 15-sentyabr | sáne = 2012-jıl 12-sentyabr | baspaxana = Apple Inc.| qaralǵan sáne = 2012-jıl 14-sentyabr }}</ref>. Apple bunıń izbe-iz ámelge asırılatuǵın baǵdarlama ekenin hám kóbirek regionlarǵa engiziw ushın kóbirek waqıt talap etiletuǵının ayttı. Telefon xotspot sıpatında isley aladı, óziniń internet baylanısın WiFi, Bluetooth yamasa USB arqalı bólise aladı<ref name="autogenerated2">{{Web deregi | url = https://www.apple.com/ipad/features| bet = The new iPad: It's a breakthrough because it features are.| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120917210336/http://www.apple.com/ipad/features/| arxivsáne = 2012-jıl 17-sentyabr | sáne = 2012-jıl 7-mart | baspaxana = [[Apple Inc.]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 15-sentyabr }}</ref>, sonday-aq [[App Store]]-ǵa kire aladı, bul — Apple tárepinen islep shıǵılǵan hám saqlanıp turılatuǵın iOS ushın onlayn qosımshalardı tarqatıw platforması. Bul xızmet paydalanıwshılarǵa Xcode hám iOS SDK menen islep shıǵılǵan hám Apple arqalı járiyalanǵan qosımshalardı [[iTunes Store]]-dan kóriw hám júklep alıw imkaniyatın beredi. iPhone 5 muzıka, filmler, telekórsetiwler, elektron kitaplar, audio kitaplar hám [[podkast]]lardı oynata aladı hám óziniń media kitapxanasın qosıqlar, artistler, albomlar, videolar, pleylistler, janrlar, kompozitorlar, podkastlar, audio kitaplar hám toplamlar boyınsha sáykeslestire aladı. Opciyalar bárhama alfavit tártibinde kórsetiledi, tek pleylistler buǵan kirmeydi, olar [[iTunes]]-taǵı tártibin saqlaydı. Paydalanıwshılar qurılmasın gorizontal túrde landshaft rejimine burıp, Cover Flow-ǵa kire aladı. iTunes-taǵı sıyaqlı, bul funkciya hár qıylı albom muqabaların súwretler kitapxanası túrinde kórsetedi. Aylandırıw ekranda barmaqtı súykew arqalı ámelge asırıladı. Sonday-aq, naushniklerdiń basqarıw elementleri treklerdi toqtatıw, oynatıw, ótkizip jiberiw hám qaytalaw ushın qollanılıwı múmkin. iPhone 5-te dawıs qosılǵan Apple naushnikleri menen ózgertiliwi múmkin, al Dawıslı basqarıw funkciyası trekti anıqlaw, pleylisttegi yamasa belgili bir artisttiń qosıqların oynatıw yamasa Genius pleylistin jaratıw ushın qollanılıwı múmkin<ref name="music5">{{Web deregi | url = https://www.apple.com/iphone/built-in-apps/music.html| bet = Apple{{Snd}} iPhone 5{{Snd}} Hear your favorite music everywhere you go.| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120902104402/http://www.apple.com/iphone/built-in-apps/music.html| arxivsáne = 2012-jıl 2-sentyabr | sáne = 2012-jıl 12-sentyabr | baspaxana = [[Apple Inc.]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 15-sentyabr }}</ref>. iPhone 4s sıyaqlı, iPhone 5-te de Siri bar<ref name="music5"/>, ol paydalanıwshıǵa telefondı awızeki buyrıqlar arqalı basqarıwǵa múmkinshilik beredi. Baǵdarlama iOS 6-da jetilistirilip, restoranlarǵa orın bron etiw, qosımshalardı iske qosıw, Facebook yamasa Twitter-ge jańalanıwlardı diktovka etiw, filmler haqqında pikirlerdi hám tolıq sport statistikasın alıw imkaniyatları qosıldı<ref name="Time: Here it comes">{{Cite news|title=Apple iOS 6 Here Next Week, iTunes Update Today, New iTunes in October|url=https://techland.time.com/2012/09/12/apple-unveils-ios-6-icloud-enabled-itunes-but-youll-have-to-wait-a-little-longer/|access-date=September 19, 2012|newspaper=Time|sáne=September 12, 2012|first=Matt|last=Peckham|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120917022215/http://techland.time.com/2012/09/12/apple-unveils-ios-6-icloud-enabled-itunes-but-youll-have-to-wait-a-little-longer/|archivedate=September 17, 2012}}</ref>. iPhone 5-te xabar jazıw dawıslı járdemshi arqalı ámelge asırılıwı múmkin, ol sóylewdi tekstke aylandıradı<ref name="music5"/>. Ádettegi xabar jazıwdan tısqarı, iPhone 5-tegi xabar almasıw iMessage-ti qollaydı, bul arnawlı tez xabar almasıw baǵdarlaması hám xızmeti bolıp, iOS 5 yamasa onnan keyingi versiyalarda isleytuǵın Apple qurılmalarına sheksiz xabar jiberiwge múmkinshilik beredi. Bul xabarlarǵa súwretler hám ses sıyaqlı mazmundı qosıwdı, qurılmanıń dawıs arqalı basqarılatuǵın baǵdarlama járdemshisi menen integraciyanı hám jiberilgen xabarlar ushın oqılǵanlıǵı haqqında bildiriwlerdi qollaydı. Qurılmaǵa maǵlıwmat kiriw kóp sensorlı ekranda kórsetilgen klaviatura arqalı yamasa mikrofonǵa sóylew arqalı dawıstı tekstke aylandırıw jolı menen ámelge asırıladı. Kiritilgen tekst boljaw hám usınıs beriw baǵdarlamalıq támiynatı tárepinen qollanıladı; hár qıylı tillerdiń kóplegen regional akcentlerin tanıytuǵın kóp tilli orfografiya tekseriwshi bar.<ref name="music5" /> iOS 6 bir neshe jańa hám/yamasa jańartılǵan qosımshalardı óz ishine aladı, olardıń qatarına Apple Maps hám Passbook kiredi. Google Maps tárepinen iske qosılǵan burınǵı Maps qosımshasın almastırǵan Apple-diń ornatılǵan Maps qosımshası ulıwma sınǵa alındı hám básekiles karta qosımshalarında bar kóplegen funkciyalarǵa iye emes edi<ref name="Britney">{{Cite news|title=Apple Map Fails: 19 Ridiculous Glitches Spotted In Apple iOS 6's Anti-Google App (PICTURES)|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/09/20/apple-map-fails-ios-6-maps_n_1901599.html#slide=more251885|access-date=September 28, 2012| sáne =September 20, 2012}}</ref><ref name="maps issue">{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2012/09/20/apple-ios-6-maps-problems/| bet = Apple says it's 'just getting started' on Maps for iOS 6, are you willing to wait? (poll)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121029221226/http://www.engadget.com/2012/09/20/apple-ios-6-maps-problems/| arxivsáne = 2012-jıl 29-oktyabr | avtor = Lawler, Richard| sáne = 2012-jıl 20-sentyabr | baspaxana = [[Engadget]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 24-oktyabr }}</ref>. Ol keshiktiriwdi saplastıratuǵın hám tegis úlkeyitiwdi támiyinleytuǵın Apple-diń jańa vektorlıq dvigatelin qollanadı. Maps-qa jańadan qosılǵanı — aylanıs boyınsha sóylew baǵdarları, ayrım úlken qalalardaǵı 3D kórinisler hám real waqıt rejimindegi trafik<ref name="Time: Here it comes"/><ref name="What's New in iOS 6">{{Web deregi | url = https://www.apple.com/ios/whats-new| bet = What's New in iOS 6| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120920200808/http://www.apple.com/ios/whats-new/| arxivsáne = 2012-jıl 20-sentyabr | qaralǵan sáne = 2012-jıl 21-sentyabr }}</ref>. iOS 6 óziniń jańa Passbook qosımshası arqalı otırıw biletleri, kiriw biletleri, kuponlar hám sadıqlıq kartaları sıyaqlı hújjetlerdi ala aladı. Passbook-qa iye iOS qurılması úylesimli apparatlıq támiynatqa iye jerlerde mobil tólemdi islew ushın oqıw qurılmasınıń astında skanerleniwi múmkin. Bul qosımsha belgili bir dúkannıń jaqın átirapında bolǵanda tiyisli kuponlar ushın xabarlandırıwlar sıyaqlı kontekstke baǵdarlanǵan funkciyalarǵa iye<ref name="Time: Here it comes" /><ref name="Forbes qr">{{Cite news|title=Apple, iOS 6 & Mobile Payments{{Snd}} One More Thing for the iPhone 5?|url=https://www.forbes.com/sites/greatspeculations/2012/09/11/apple-ios-6-mobile-payments-one-more-thing-for-the-iphone-5/?ss=innovation-science|access-date=September 19, 2012| sáne =September 11, 2012}}</ref>. Facebook iOS 6 menen Apple-diń jergilikli qosımshaları arqalı integraciyalanǵan. Facebook funkciyalarına Facebook waqıyaların sinxronlastıra alatuǵın Calendar sıyaqlı jergilikli qosımshalardıń ishinen tikkeley kiriwge boladı yamasa Apple [[App Store]]-nıń ishinen Facebook-tıń "layk" (unaydı) túymesin qollanıwǵa boladı<ref name="Time: Here it comes"/>. Paydalanıwshı ushın jańa jeke parametrleri bar. Jaylasıw xızmetlerinen tısqarı, tómendegiler iOS 6-da qosıldı: súwretler (iOS 5-te bir qıylı sheklengen edi), baylanıslar (adres kitabı), kalendarlar, esletpeler, Bluetooth bólisiw, [[Twitter]], [[Facebook]] hám Sina Weibo. iOS 6 sonday-aq paydalanıwshılarǵa maqsetli reklamanıń aldın alıw imkaniyatın beriw ushın ulıwma parametrler menyusinde "Reklama izlewdi sheklew" paydalanıwshı basqarıwı menen birge keledi. Apple-diń Reklama Identifikatori kompaniyanıń bar bolǵan Unikal Qurılma Identifikaciyası (UDID) standartın almastıradı. Apple-diń Reklama Identifikatori [[Identifikator|qurılma identifikator]] standartın ele qollanıp atırǵan reklama tarmaqlarına tásir etpeydi, biraq Apple keleshekte bul standarttı talap etedi<ref name="CNET ad blocker">{{Cite news|title=Ad tracking 'blocker' comes to iOS 6|url=http://news.cnet.com/8301-1009_3-57513521-83/ad-tracking-blocker-comes-to-ios-6|access-date=September 19, 2012|date=September 14, 2012|last=Seth Rosenblatt}}</ref>. === Dizayn === Apple óz baspasóz ilajında iPhone 5-tiń jaqsılanǵan qurılıs sapasın atap ótti. Aldınǵı versiyalarda qollanılǵan karkas alyuminiy kompozit karkastı qollanıw ushın qayta proektilendi<ref>{{Web deregi | url = http://www.slate.com/articles/technology/technology/2012/10/iphone_5_review_marveling_at_the_existence_of_the_greatest_phone_ever_made_.html| bet = The iPhone 5 Is a Miracle| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121015033944/http://www.slate.com/articles/technology/technology/2012/10/iphone_5_review_marveling_at_the_existence_of_the_greatest_phone_ever_made_.html| arxivsáne = 2012-jıl 15-oktyabr | avtor = Manjoo| at = Farhad| sáne = 2012-jıl 8-oktyabr | jumıs = [[Slate (magazine)|Slate]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 15-oktyabr }}</ref>. [[Stiv Djobs]]-tıń "kiygende ájayıp kórinedi" dep oylaǵan metalǵa bolǵan qálegeni sebepli iPhone 4 hám iPhone 4s alyuminiy ornına tatlanbaytuǵın polattı qollandı<ref name="steel">{{Web deregi | url = https://www.wired.com/2011/11/ff_stevejobs-2/3/| bet = The Revolution According to Steve Jobs| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140915140906/http://www.wired.com/2011/11/ff_stevejobs-2/3/| arxivsáne = 2014-jıl 15-sentyabr | avtor = Steven Levy| sáne = 2011-jıl 29-noyabr | baspaxana = Wired| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-sentyabr }}</ref>. iPhone 5 óziniń aldınǵısı iPhone 4s-ke salıstırǵanda 18% juqa, 20% jeńil hám ulıwma kólemi 12% kem<ref name="iphone5design">{{Web deregi | url = https://www.apple.com/iphone/design/| bet = Apple{{Snd}} iPhone 5{{Snd}} Learn about what it took to make iPhone 5.| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120917210647/http://www.apple.com/iphone/design/| arxivsáne = 2012-jıl 17-sentyabr | baspaxana = Apple| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-sentyabr }}</ref>. Telefonnıń alyuminiy korpusınıń qalıńlıǵı 0,30 dyuym (7,6&nbsp;mm). 2012-jıldıń sentyabr konferenciyasında Apple onıń 7,6&nbsp;mm menen dúnya júzindegi eń juqa smartfonı ekenligin málim etti, biraq bul málimleme qıtaylı Oppo Finder-diń juqaraq bolǵanı hám basqa ayrım smartfonlardıń qalıńlıq qay jerden ólshengenine baylanıslı juqaraq dep esaplanıwı múmkinligi sebepli talasqa sebep boldı. Oppo Finder eń juqa jerinde 6,65&nbsp;mm (0,262 dyuym) hám eń qalıń jerinde 7,1&nbsp;mm (0,28 dyuym) ólshengen, bul onı ulıwma iPhone-nan juqaraq etedi<ref name="thinnest">{{Web deregi | url = http://www.autoomobile.com/news/iphone-5-thinnest-phone-apple/1002891| bet = iPhone 5 "World's Thinnest Phone"... What Planet's Apple From?!| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140307083951/http://www.autoomobile.com/news/iphone-5-thinnest-phone-apple/1002891/| arxivsáne = 2014-jıl 7-mart | avtor = Dahl| at = Cecelia| sáne = 2012-jıl 13-sentyabr | baspaxana = Auto Mobile| qaralǵan sáne = 2012-jıl 14-sentyabr }}</ref><ref name="thinnest 2">{{Cite news|title=New iPhone 5 'the thinnest smartphone in the world'|url=http://www.iol.co.za/scitech/technology/gadgets/new-iphone-5-the-thinnest-smartphone-in-the-world-1.1382268| sáne =September 13, 2012|access-date=September 14, 2012}}</ref><ref name="thinness debate 2">{{Web deregi | url = http://www.techradar.com/news/phone-and-communications/mobile-phones/iphone-5-worlds-thinnest-smartphone-claim-in-dispute-1096941| bet = iPhone 5 'world's thinnest smartphone' claim in dispute| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120915021253/http://www.techradar.com/news/phone-and-communications/mobile-phones/iphone-5-worlds-thinnest-smartphone-claim-in-dispute-1096941| arxivsáne = 2012-jıl 15-sentyabr | avtor = McCann| at = John| sáne = 2012-jıl 13-sentyabr | baspaxana = Tech Radar| qaralǵan sáne = 2012-jıl 13-sentyabr }}</ref><ref name="oppo">{{Web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=p8pT6y4ty4U| bet = World's Thinnest Smartphone from China: OPPO Finder| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140915073051/http://www.youtube.com/watch?v=p8pT6y4ty4U| arxivsáne = 2014-jıl 15-sentyabr | sáne = 2012-jıl 24-may | baspaxana = micgadget| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-sentyabr }}</ref>. Bul dizayn úsh márte, dáslep 2012-jılı iPhone 5 penen, sońınan 2013-jılı 5s penen hám aqırında 2016-jılı birinshi áwlad iPhone SE menen qollanıldı. === Apparatlıq támiynat === iPhone 5 Apple A6 dep atalatuǵın chiptegi sistemanı (SoC) qollanadı<ref name="verge iP5 announcement">{{Cite news|url=https://www.theverge.com/2012/9/12/3316830/iphone-5-release-date-specs-features-price-announcement|title=Apple announces 4-inch iPhone 5 with LTE, Apple Lightning connector, September 21 release date|publisher=[[Vox Media]]|first=Vlad|last=Savov| sáne =September 12, 2012|access-date=September 12, 2012}}</ref><ref name="Custom CPU{{Snd}} Anandtech">{{Cite news|url=http://www.anandtech.com/show/6292/iphone-5-a6-not-a15-custom-core|title=iPhone 5's A6 SoC: Not A15 or A9, a Custom Apple Core Instead|last=Anand Lal Shimpi|publisher=AnandTech|date=September 15, 2012|access-date=October 11, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121221083735/http://www.anandtech.com/show/6292/iphone-5-a6-not-a15-custom-core|archivedate=December 21, 2012}}</ref><ref name="engadget1">{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2012/09/12/iphone-5-officially-announced| bet = iPhone 5 officially announced with 4-inch display, A6 CPU and LTE for $199 on September 21| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120913232226/http://www.engadget.com/2012/09/12/iphone-5-officially-announced/| arxivsáne = 2012-jıl 13-sentyabr | avtor = O'Brien| at = Terrence| sáne = 2012-jıl 12-sentyabr | baspaxana = [[Engadget]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 12-sentyabr }}</ref>. SoC 1,3 GGc eki yadrolı processordan, 1 GB operativ yadtan hám 266 MGc jıyiliginde isleytuǵın úsh yadrolı PowerVR SGX543MP4-ten ibarat<ref>{{Web deregi | url = http://www.anandtech.com/show/6323/apple-a6-die-revealed-3core-gpu-100mm2| bet = Apple A6 Die Revealed: 3-core GPU, < 100mm^2| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120922115308/http://www.anandtech.com/show/6323/apple-a6-die-revealed-3core-gpu-100mm2| arxivsáne = 2012-jıl 22-sentyabr | avtor = Lal Shimpi, Anand| sáne = 2012-jıl 21-sentyabr | baspaxana = [[Anandtech]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 24-oktyabr }}</ref><ref name="Geekbench test (28/9)">{{Web deregi | url = http://www.geek.com/articles/mobile/iphone-5-a6-chip-clocked-at-1-3ghz-20120927| bet = iPhone 5 A6 chip clocked at 1.3GHz| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120930013512/http://www.geek.com/articles/mobile/iphone-5-a6-chip-clocked-at-1-3ghz-20120927/| arxivsáne = 2012-jıl 30-sentyabr | avtor = Humphries, Matthew| sáne = 2012-jıl 28-sentyabr | baspaxana = [[Geek.com]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 4-oktyabr }}</ref>. iPhone 5-tiń operativ yadı (LPDDR2-1066 eDRAM) 512 MB-tan 1 GB-qa eki ese arttırıldı. Bar bolǵan yad sıyımlılıqları 16, 32 yamasa 64 GB etip belgilengen, 4s penen birdey; qosımsha yad kartaları qollap-quwatlanbaydı<ref name="Techday">{{Web deregi | url = http://iphonerepairoklahomacity.com/index.php/2018/03/06/iphone-5-user-guide-manual-instructions/| bet = iPhone 5 manual| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200501222436/https://iphonerepairoklahomacity.com/index.php/2018/03/06/iphone-5-user-guide-manual-instructions/| arxivsáne = 2020-jıl 1-may | sáne = 2018-jıl 6-mart | qaralǵan sáne = 2018-jıl 6-mart }}</ref>. Eki reń variantı bar: qara (qara shisha hám shifer reńli metall áshekóyi menen) hám aq (aq keramika hám gúmis reńli metall áshekóyi menen); jáne bir márte aldınǵısı 4s-tegi sıyaqlı birdey reń variantları (biraq basqasha ámelge asırılǵan)<ref>{{Web deregi | url = http://www.macobserver.com/tmo/article/iphone-5-a6-has-1-gb-ram-33-faster-bandwidth-than-iphone-4s| bet = iPhone 5 A6 Has 1&nbsp;GB RAM, 33% Faster Bandwidth than iPhone 4s| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120918062438/http://www.macobserver.com/tmo/article/iphone-5-a6-has-1-gb-ram-33-faster-bandwidth-than-iphone-4s| arxivsáne = 2012-jıl 18-sentyabr | avtor = Tanous, Jim| sáne = 2012-jıl 16-sentyabr | baspaxana = The Mac Observer| qaralǵan sáne = 2012-jıl 16-sentyabr }}</ref>. iPhone 5 iPhone 4s-tegi 8 megapikselli artqı kameranı saqlap qaladı, biraq tómen jaqtılıq jaǵdayındaǵı islew kórsetkishi jaqsılandı hám aldınǵılarına qaraǵanda 40% tezirek súwretke alıwǵa iye<ref name="iphone5Camera">{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/2012/09/12/iphone-5-camera| bet = The iPhone 5's badass camera: 40% faster photo capture, panorama mode, & more| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120926193820/http://venturebeat.com/2012/09/12/iphone-5-camera/| arxivsáne = 2012-jıl 26-sentyabr | avtor = Cheredar, Tom| sáne = 2012-jıl 12-sentyabr | baspaxana = [[VentureBeat]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 27-sentyabr }}</ref> al súwrette kúshli jaqtılıq deregi bolǵanda sıyareńge iye boladı<ref>{{Cite news|url=http://edition.cnn.com/2012/10/02/tech/mobile/iphone-5-purple-photos|title=iPhone 5 users complain about purple photos|publisher=CNN|access-date=January 1, 2013| sáne =October 2, 2012}}</ref>. FaceTime hám kamera qosımshası arqalı kiriwge bolatuǵın aldıńǵı kameranıń ajıratımlılıǵı tómen, 1,2 megapiksel. Zaryad sıyımlılıǵı 1440 mAch bolǵan qayta zaryadlanatuǵın litiy-ionlı batareya ornatılǵan hám paydalanıwshı tárepinen almastırılıwı múmkin emes; ol ≤225 saat kútiw waqtı hám ≤8 saat sóylesiw waqtı etip bahalanǵan. Telefonnıń úsh ayırım modeli bar: biri CDMA-dı hám eki GSM versiyasın qollap-quwatlaytuǵın<ref name="ifixit teardown">{{Web deregi | url = http://www.ifixit.com/Teardown/iPhone+5+Teardown/10525/5| bet = iPhone 5 Teardown| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121009231418/http://www.ifixit.com/Teardown/iPhone+5+Teardown/10525/5| arxivsáne = 2012-jıl 9-oktyabr | sáne = 2012-jıl 21-sentyabr | baspaxana = [[iFixit]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 24-oktyabr }}</ref>.<ref name="iPhone 5 tech specs">{{Web deregi | url = https://www.apple.com/iphone/specs.html| bet = Apple iPhone 5 Tech Specs| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120917210334/http://www.apple.com/iphone/specs.html| arxivsáne = 2012-jıl 17-sentyabr | sáne = 2012-jıl 12-sentyabr | baspaxana = [[Apple Inc.]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 13-sentyabr }}</ref> Bul qurılmanıń qay versiyasınıń qay mámleketlerde/regionlarda isleytuǵınına tásir etiwi múmkin. Telefon iPhone 4 hám iPhone 4s-tiń mikro-SIM-inen kishirek bolǵan nano-SIM-di aladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2012/09/12/iphone-5-confirmed-to-use-nano-sim-current-sims-not-compatible| bet = iPhone 5 confirmed to use nano-SIM, current SIMs not compatible| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120914182749/http://www.engadget.com/2012/09/12/iphone-5-confirmed-to-use-nano-sim-current-sims-not-compatible| arxivsáne = 2012-jıl 14-sentyabr | avtor = Fingas| at = Jon| sáne = 2012-jıl 12-sentyabr | baspaxana = [[Engadget]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 13-sentyabr }}</ref>. Geekbench hám GLBenchmark járdeminde ótkerilgen apparatlıq testlew Apple-diń óz veb-saytında kirgizgen hám qurılmanıń tanıstırılıwında aytıp ótken bir neshe málimlemesin tastıyıqlaydı, bular eki ese tez hám eki ese grafikalıq islew kórsetkishin óz ishine aladı. Geekbench-tegi ulıwma apparatlıq bahalawda iPhone 5 iPhone 4s-ten shama menen 2,5 ese joqarı ball aldı. iPhone 5 ushın GLBenchmark járdeminde ótkerilgen test iPhone 4s-ten 2 ese jaqsıraq ball qaytardı. Nátiyje Passmark járdeminde ótkerilgen 3D grafikalıq test iPhone 4s-ten tek shama menen 1,45 ese jaqsıraq ball qaytarǵanı sebepli turaqsız boldı<ref name="iphone5bench">{{Web deregi | url = https://www.zdnet.com/article/benchmarking-the-iphone-5/| bet = Benchmarking the iPhone 5| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121021194718/http://www.zdnet.com/benchmarking-the-iphone-5-7000006045/| arxivsáne = 2012-jıl 21-oktyabr | avtor = Schmerer, Kai| sáne = 2012-jıl 19-oktyabr | baspaxana = [[ZDNet]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 21-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.anandtech.com/show/6324/the-iphone-5-performance-preview| bet = The iPhone 5 Performance Preview| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130102075031/http://www.anandtech.com/show/6324/the-iphone-5-performance-preview| arxivsáne = 2013-jıl 2-yanvar | avtor = Lal Shimpi, Anand| sáne = 2012-jıl 21-sentyabr | baspaxana = [[Anandtech]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 21-oktyabr }}</ref>. AnandTech tárepinen ótkerilgen batareyanıń islew waqtın bahalaw ayrım wazıypalardı orınlaǵanda iPhone 5-te batareyanıń islew waqtı aldınǵısına qaraǵanda qısqaraq ekenligin, biraq basqa wazıypalardı orınlaǵanda iPhone 5 batareyası iPhone 4s-ten uzaǵıraq isleytuǵının juwmaqladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.anandtech.com/show/6330/the-iphone-5-review/13| bet = The iPhone 5 Review / Battery| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121018172531/http://www.anandtech.com/show/6330/the-iphone-5-review/13| arxivsáne = 2012-jıl 18-oktyabr | avtor = Lal Shimpi, Anand, Klug, Brian and Gowri, Vivek| sáne = 2012-jıl 16-oktyabr | baspaxana = [[Anandtech]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 21-oktyabr }}</ref>. Retina Display derlik dál 16:9 proporciyası menen 1136 × 640 pikselge iye (bir qosımsha gorizontal piksel qatarınan tısqarı). 4 dyuym diagonal menen onıń displey kólemi 6,7 kvadrat dyuymdi quraydı, bul [[IPhone 4|iPhone 4]] hám [[IPhone 4s|4s]]-te 5,7 dyuymge salıstırǵanda<ref>{{Web deregi | url = http://www.siliconbeat.com/2012/09/24/report-bigger-size-of-iphone-5s-screen-least-impressive-thing-about-it/| bet = Report: Bigger size of iPhone 5′s screen least impressive thing about it| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120926095811/http://www.siliconbeat.com/2012/09/24/report-bigger-size-of-iphone-5s-screen-least-impressive-thing-about-it/| arxivsáne = 2012-jıl 26-sentyabr | avtor = Wolverton| at = Troy| sáne = 2012-jıl 24-sentyabr | baspaxana = SiliconBeat| qaralǵan sáne = 2012-jıl 25-sentyabr }}</ref>. Piksel tıǵızlıǵı 4s modeli menen birdey qaladı, bul dyuymine 326 pikseldi quraydı. iPhone 5-tiń ekran belgisheleri hárbiri tórt belgisheden ibarat altı qatar matricasında jaylastırılǵan. Ekrannıń úlkeygen kólemi iPhone 4-te bolǵan bes qatarǵa altınshı belgishe qatarınıń qosılıwına múmkinshilik beredi. Sharp-tıń ishki sensorlıq texnologiyası ekrandı juqalatadı, bul telefonnıń juqaraq bolıwına múmkinshilik beredi. Ekrannıń reń qanıqlıǵı aldınǵısına qaraǵanda 44% joqarı<ref name="zdnet screen analy">{{Web deregi | url = https://www.zdnet.com/article/an-analysis-of-apples-new-iphone-5-display/| bet = An analysis of Apple's new iPhone 5 display| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121011020631/http://www.zdnet.com/an-analysis-of-apples-new-iphone-5-display-7000004286/| arxivsáne = 2012-jıl 11-oktyabr | avtor = D. O'Grady, Jason| sáne = 2012-jıl 14-sentyabr | baspaxana = [[ZDNet]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 24-oktyabr }}</ref>. Shawqımdı basıw hám video qońırawlar ushın úsh mikrofon (aldında, qırında hám artında jaylasqan) bar<ref name="three-mics">{{Web deregi | url = http://www.slashgear.com/iphone-5-comes-equipped-with-three-microphones-12247009/| bet = iPhone 5 comes equipped with three microphones| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121127063343/http://www.slashgear.com/iphone-5-comes-equipped-with-three-microphones-12247009/| arxivsáne = 2012-jıl 27-noyabr | avtor = McGlaun| at = Shane| sáne = 2012-jıl 12-sentyabr | baspaxana = SlashGear| qaralǵan sáne = 2012-jıl 27-dekabr }}</ref>. 2014-jıldıń 28-aprelinde Apple 2013-jıldıń martına shekem islep shıǵarılǵan iPhone 5 modelleriniń isten shıqqan quwat túymelerin biypul almastırıw boyınsha garantiyadan tıs qaytarıp alıw baǵdarlamasın basladı<ref name="sleep-wake-replacement"/>. 2014-jıldıń 23-avgustında Apple 2012-jıldıń sentyabri hám 2013-jıldıń yanvarı aralıǵında satılǵan "batareyanıń islew waqtınıń qısqarıwın yamasa tez-tez zaryadlawdı talap etiwi múmkin" bolǵan iPhone 5 modelleriniń batareyaların almastırıw baǵdarlamasın járiyaladı<ref name="battery-replacement"/><ref name="battery-replacement-ars"/>. === Aksessuarlar === [[Fayl:Lightning_connector.svg|nobaý|Apple Lightning konnektorı]] iPhone 5, sonday-aq [[iPod Touch]] (5-áwlad), [[iPod Nano]] (7-áwlad), iPad (4-áwlad) hám iPad Mini 2003-jılı Apple tárepinen [[iPod]]-ta (3-áwlad) engizilgen 30 pinli Apple Dock konnektorın almastıratuǵın Lightning dep atalǵan jańa dok konnektorına iye. Apple Lightning konnektorı segiz pinge iye hám barlıq signal beriw cifrlı. Bul jańa konnektor aldınǵısınan kishirek, bul iPhone 5-tiń óz aldınǵılarınan juqaraq bolıwına járdem beredi<ref name="Rodriguez, Salvador and Chang, Andrea">{{Cite news|url=https://www.latimes.com/business/la-xpm-2012-sep-13-la-fi-apple-dock-20120914-story.html|title=Change in Apple iPhone 5 dock connector irks consumers| sáne =September 13, 2012|access-date=October 23, 2012|author=Rodriguez, Salvador}}</ref>. Apple Lightning kabelleri hárbir vikanıń eki tárepinde qaytalanatuǵın pinlerge iye, sonlıqtan onı eki tárepke de kirgiziwge boladı. Apple Lightning konnektorın eski 30 pinli Apple Dock konnektorına yamasa USB-ge aylandırıw ushın túrli aksessuarlar bar boladı<ref name="Apple iP5 features">{{Web deregi | url = https://www.apple.com/iphone/features| bet = Apple iPhone 5 features| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120915011745/http://www.apple.com/iphone/features/| arxivsáne = 2012-jıl 15-sentyabr | sáne = 2012-jıl 12-sentyabr | baspaxana = [[Apple Inc.]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 13-sentyabr }}</ref>, biraq barlıq eski aksessuarlar islemeydi, sebebi barlıq signallar bar emes, atap aytqanda video shıǵarıw hám BMW avtomobilleri ushın iPod Out funkciyası<ref name="accessories issues">{{Web deregi | url = http://www.slashgear.com/iphone-5-wont-work-with-some-accessories-even-with-lightning-adapter-13247441| bet = iPhone 5 won't work with some accessories even with Apple Lightning adapter| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120915041926/http://www.slashgear.com/iphone-5-wont-work-with-some-accessories-even-with-lightning-adapter-13247441/| arxivsáne = 2012-jıl 15-sentyabr | avtor = McGlaun| at = Shane| sáne = 2012-jıl 13-sentyabr | baspaxana = SlashGear| qaralǵan sáne = 2012-jıl 13-sentyabr }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://money.cnn.com/2012/09/13/technology/apple-lightning-adapter/?source=cnn_bin|title=Apple's $30 Lightning adapter won't work with old speakers|publisher=CNN|sáne=September 13, 2012|access-date=September 13, 2012|author=Goldman, David|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120916022202/http://money.cnn.com/2012/09/13/technology/apple-lightning-adapter/?source=cnn_bin|archivedate=September 16, 2012}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.wired.com/autopia/2012/09/apple-lightning-bmw-mini|title=Apple Lightning Adaptor Kills iPod Out on BMW, Mini Models|publisher=[[Wired (magazine)|Wired]]|date=September 14, 2012|access-date=September 21, 2012|author=Lavrinc, Damon}}</ref>. Apple EarPods dep atalǵan qulaqqa taǵılatuǵın qurılmalar iPhone 5 hám 2012-jıldıń 12-sentyabrindegi Apple media ilajında járiyalanǵan basqa qurılmalar menen birge qosıp beriledi. Olar aldınǵı áwlad [[iPhone]] hám [[iPod]]-lar menen qosıp berilgen qulaqqa taǵılatuǵın qurılmalardı almastırdı. Texnologiya kommentatorlarına muwapıq, qulaqqa taǵılatuǵın qurılmalardıń qayta proektileniwi hawanıń erkin kirip-shıǵıwına múmkinshilik beriw arqalı dawıs sapasın jaqsılawǵa qaratılǵan<ref name="engadget earpods">{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2012/09/12/apples-infamous-earbuds-rebranded-for-iphone-5-as-earpods/| bet = Apple's signature earbuds rebranded for iPhone 5 as 'EarPods'| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121105103038/http://www.engadget.com/2012/09/12/apples-infamous-earbuds-rebranded-for-iphone-5-as-earpods| arxivsáne = 2012-jıl 5-noyabr | avtor = Gilbert, Ben| sáne = 2012-jıl 12-sentyabr | baspaxana = [[Engadget]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 24-oktyabr }}</ref><ref name="techradar earpods">{{Web deregi | url = http://www.techradar.com/reviews/audio-visual/hi-fi-and-audio/headphones/apple-earpods-1097282/review| bet = Apple EarPods review| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121022224345/http://www.techradar.com/reviews/audio-visual/hi-fi-and-audio/headphones/apple-earpods-1097282/review| arxivsáne = 2012-jıl 22-oktyabr | sáne = 2012-jıl 15-sentyabr | baspaxana = [[TechRadar]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 24-oktyabr }}</ref>. Apple ózleriniń qulaqqa taǵılatuǵın qurılmalarınıń qayta proektileniwi oǵan "júzlegen dollarǵa qımbat bahadaǵı joqarı klaslı naushniklerge básekiles bolıwına" múmkinshilik beretuǵının málim etedi<ref name="engadget earpods" /> Gizmodo hám TechRadar tárepinen berilgen sınlar qayta proektilengen qulaqqa taǵılatuǵın qurılmalar óz aldınǵısınan jaqsıraq esitilgeni menen, sınshılar islep shıǵarılǵan dawıstıń sapası tómen dep oylaǵanın xabarladı.<ref>{{Web deregi | url = https://gizmodo.com/5943222/apple-earpods-review-less-terrible-still-garbage| bet = Apple EarPods Review: Better! (But Still Garbage)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121025090802/http://gizmodo.com/5943222/apple-earpods-review-less-terrible-still-garbage| arxivsáne = 2012-jıl 25-oktyabr | avtor = Aguilar, Mario| sáne = 2012-jıl 14-sentyabr | baspaxana = [[Gizmodo]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 24-oktyabr }}</ref>. === Tarmaq úylesimligi === {| class="wikitable" !Model !FCC identifikatorı !Operatorlar/aymaq !CDMA diapazonları !GSM diapazonları !UMTS diapazonları !LTE diapazonları !Eskertpeler |- |A1428, seriya nomeri FH19, FH1C, FH1D, FH1F, FH1G, FH1H menen tamamlanadı<ref name="tmo5">{{Citation |title=T-Mobile USA: Understanding network compatibility of an unlocked iPhone 5 |url=http://support.apple.com/kb/HT5720 |access-date=September 20, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055329/http://support.apple.com/kb/HT5720 |url-status=live |archive-date=September 21, 2013}}</ref> |BCG‑E2599A |T-Mobile US, AT&T Mobility, hám Arqa Amerikadaǵı basqa GSM operatorları<ref name="lte" /> |Joq |Tórt diapazonlı |850, 900, 1700, 1900, 2100<ref name="specs">{{Citation |title=iPhone 5{{Snd}} Technical Specifications |url=http://support.apple.com/kb/SP655 |access-date=September 20, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055331/http://support.apple.com/kb/SP655 |url-status=live |archive-date=September 21, 2013}}</ref> |2/4/5/17<ref name="lte">{{Citation |title=iPhone 5{{Snd}} View countries with supported LTE networks |url=https://www.apple.com/iphone/LTE/ |access-date=September 9, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200324113440/https://www.apple.com/iphone/LTE/ |url-status=live |archive-date=March 24, 2020}}</ref> |Seriya nomerin tekseriw ushın "Sazlamalar > Ulıwma > Haqqında" bólimine ótiń |- |A1428, basqa seriya nomerleri |BCG‑E2599A |AT&T Mobility hám Arqa Amerikadaǵı basqa GSM operatorları |Joq |Tórt diapazonlı |850, 900, 1900, 2100<ref name="tmo5" /> |2/4/5/17<ref name="lte" /> |T-Mobile US ti qollamaytuǵın erte A1428 modeli. 2013-jıl 4-dekabrden baslap, Apple UMTS 1700 diapazonın qollaytuǵın A1428 modellerin jibere basladı. 2013-jıl 4-dekabrge shekem jiberilgen telefonlar bul diapazondı qollaw ushın jańalanbaydı<ref name="lte-t-mobile">{{Citation |title=Apple to Ship Updated A1428 iPhone 5 With AWS WCDMA Enabled for T-Mobile USA |url=http://www.anandtech.com/show/6860/apple-to-ship-updated-a1428-iphone-5-with-aws-wcdma-enabled-for-tmobile-usa |access-date=September 20, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606140354/http://www.anandtech.com/show/6860/apple-to-ship-updated-a1428-iphone-5-with-aws-wcdma-enabled-for-tmobile-usa |url-status=live |archive-date=June 6, 2013}}</ref> |- |A1429 |BCG‑E2599A |Verizon Wireless, Sprint Corporation, basqa CDMA operatorları<ref name="lte" /> |0, 1, 10 |Tórt diapazonlı |850, 900, 1900, 2100<ref name="specs" /> |1/3/5/13/25<ref name="specs" /> | |- |A1429 |BCG‑E2599A |Arqa Amerikadan tısqarı GSM operatorları<ref name="lte" /> |Óshirilgen |Tórt diapazonlı |850, 900, 1900, 2100<ref name="specs" /> |1/3/5<ref name="specs" /> |FCC hújjetlerindegi maǵlıwmatlar boyınsha<ref name="fcc">{{Citation |title=Certification test report |volume=Revised Part 22 24 90 Test Report without Photos |page=7 |access-date=March 14, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160315040337/https://fccid.io/BCG-E2599A |url-status=live |chapter=EQUIPMENT UNDER TEST |chapter-url=https://fccid.io/BCG-E2599A |publisher=FCC |id=BCG-E2599A |archive-date=March 15, 2016}}</ref>, GSM hám CDMA A1429 modeli arasında ayırmashılıq joq. GSM tarmaqlarında islewge konfiguraciyalanǵan A1429 telefonlarında CDMA diapazonları hám LTE 13, 25 diapazonları óshirilgen. |} AT&T, Verizon hám Sprint [[Amerika Qurama Shtatları|AQSHta]] LTE kiriw imkaniyatın usınadı<ref name="matsmithattvs">{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2012/09/12/apple-announces-worldwide-carriers-sprint-atandt-and-verizon-lte| bet = Apple announces worldwide carriers for iPhone 5: Sprint, AT&T and Verizon will support LTE in the US (update: No AWS HSPA+ for T-Mobile)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120914115251/http://www.engadget.com/2012/09/12/apple-announces-worldwide-carriers-sprint-atandt-and-verizon-lte/| arxivsáne = 2012-jıl 14-sentyabr | avtor = Smith| at = Mat| sáne = 2012-jıl 12-sentyabr | baspaxana = [[Engadget]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 13-sentyabr }}</ref>, al Ullı Britaniyada tek EE hám Three ǵana LTE kiriw imkaniyatın usına aladı<ref name="iPhone 5 WW LTE issues">{{Web deregi | url = https://www.theregister.co.uk/2012/09/13/4g_iphone| bet = EE screams UK iPhone 4G exclusive, rest of pack sobs quietly{{Snd}} O2, Vodafone unable to join Apple's party| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120914203745/http://www.theregister.co.uk/2012/09/13/4g_iphone/| arxivsáne = 2012-jıl 14-sentyabr | avtor = Ray| at = Bill| sáne = 2012-jıl 13-sentyabr | baspaxana = The Register| qaralǵan sáne = 2012-jıl 13-sentyabr }}</ref>. 2013-jıldıń 26-martında T-Mobile iPhone 5-ti alıp júriw baslawın járiyaladı, bul onı Amerika Qurama Shtatlarındaǵı barlıq tórt ulıwma milliy operatorda bar bolǵan birinshi iPhone-ǵa aylandırdı<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2013/3/26/4148212/t-mobile-to-carry-the-iphone-starting-on-april-12th-for-99-up-front| bet = T-Mobile to carry the iPhone 5 on April 12th for $99 up front| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130327161300/http://www.theverge.com/2013/3/26/4148212/t-mobile-to-carry-the-iphone-starting-on-april-12th-for-99-up-front| arxivsáne = 2013-jıl 27-mart | avtor = Seifert, Dan| sáne = 2013-jıl 26-mart | baspaxana = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2013-jıl 27-mart }}</ref>. iPhone-nıń T-Mobile versiyası Advanced Wireless Services (AWS) qollap-quwatlawın iske qosıwshı A1428 iPhone 5 modeliniń modifikaciyalanǵan versiyasına iye<ref>{{Web deregi | url = http://www.macrumors.com/2013/03/26/t-mobiles-iphone-5-is-a-tweaked-model-a1428-phone-with-aws-support/| bet = T-Mobile's iPhone 5 is a Tweaked Model A1428 Phone with AWS Support| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130327120901/http://www.macrumors.com/2013/03/26/t-mobiles-iphone-5-is-a-tweaked-model-a1428-phone-with-aws-support/| arxivsáne = 2013-jıl 27-mart | avtor = Clover, Juli| sáne = 2013-jıl 26-mart | baspaxana = [[MacRumors]]| qaralǵan sáne = 2013-jıl 27-mart }}</ref>. iPhone 5-ti satıwshı Kanadadaǵı barlıq operatorlardıń óz LTE tarmaqları bar, sonıń ishinde Rogers Wireless, Fido Solutions, Bell Mobility, Virgin Mobile Canada, Telus Mobility hám Koodo Mobile<ref>{{Web deregi | url = http://www.iphoneincanada.ca/carriers/iphone-5-lte-support-in-canada-rogers-fido-bell-telus-virgin-koodo| bet = iPhone 5 LTE support in Canada: Rogers, Fido, Bell, Telus, Virgin, Koodo| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120916204806/http://www.iphoneincanada.ca/carriers/iphone-5-lte-support-in-canada-rogers-fido-bell-telus-virgin-koodo/| arxivsáne = 2012-jıl 16-sentyabr | avtor = On, Gary Ng| sáne = 2012-jıl 12-sentyabr | baspaxana = iPhone in Canada| qaralǵan sáne = 2012-jıl 17-sentyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://mobilesyrup.com/2012/09/22/koodo-turns-on-lte-service-across-canada| bet = Koodo's LTE service turned on across Canada| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121026182135/http://mobilesyrup.com/2012/09/22/koodo-turns-on-lte-service-across-canada/| arxivsáne = 2012-jıl 26-oktyabr | avtor = Hardy, Ian| sáne = 2012-jıl 22-sentyabr | baspaxana = Mobile Syrip| qaralǵan sáne = 2012-jıl 1-noyabr }}</ref>. LTE ushın 42 rásmiy tán alınǵan diapazon bar, biraq tarqatıwlar tariyxta belgili bir regionlarda neniń bar etilgenine tiykarlanıp, eń tanımalı diapazonlar átirapında birlespekte. Evropada LTE ushın bar diapazonlarǵa 2,6 GGc (3G-keńeytiw diapazonı) hám 800 MGc (analog TV-dan tazalanǵan), Ullı Britaniyanı qosqanda bir neshe jerlerde 1800 MGc payda boladı. Germaniyada qollap-quwatlanatuǵın jalǵız operator tarmaǵı LTE-ge ajıratılǵan 1800 MGc diapazonına iye T-Mobile-diń tarmaǵı bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.apple.com/iphone/LTE/| bet = Ultrafast LTE. Available here.| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200324113440/https://www.apple.com/iphone/LTE/| arxivsáne = 2020-jıl 24-mart | baspaxana = Apple Inc.| qaralǵan sáne = 2012-jıl 15-sentyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.focus.de/digital/handy/iphone/tid-27317/iphone-5-mit-lte-aber-nur-bei-der-telekom-apple-stoesst-vodafone-und-o2-vor-den-kopf_aid_819090.html| bet = Quasi-Monopol der Telekom auf iPhone 5 mit LTE: Apple benachteiligt Vodafone und O2.| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191017123608/https://www.focus.de/digital/handy/iphone/tid-27317/quasi-monopol-der-telekom-auf-iphone-5-mit-lte-apple-benachteiligt-vodafone-und-o2_aid_819090.html| arxivsáne = 2019-jıl 17-oktyabr | avtor = Herkner| at = Lutz| baspaxana = [[Focus (German magazine)|Focus]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 14-sentyabr }}</ref>. [[Evropa Awqamı|Evropadaǵı]] ayrım mámleketler, sonıń ishinde [[Daniya]], [[Norvegiya]], [[Shveciya]] hám basqaları — iPhone 5 arqalı ózleriniń házirgi LTE tarmaqlarında óz tutınıwshılarına LTE baylanısın usına almaydı, sebebi olar LTE-di iPhone 5 qollap-quwatlamaytuǵın 2,6 GGc diapazonında álleqashan tarqatqan<ref name="Euroincompat">{{Web deregi | url = http://www.pcworld.com/article/262288/apples_iphone_5_a_mixed_bag_for_european_operators.html| bet = Apple's IPhone 5 a Mixed Bag for European Operators| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120917043814/http://www.pcworld.com/article/262288/apples_iphone_5_a_mixed_bag_for_european_operators.html| arxivsáne = 2012-jıl 17-sentyabr | avtor = Ricknäs, Mikael| sáne = 2012-jıl 13-sentyabr | jumıs = PC World| qaralǵan sáne = 2012-jıl 17-sentyabr }}</ref>. 2012-jıldıń noyabr ayında Swisscom wákili iPhone 5 tek Apple tárepinen testten ótken hám sertifikatlanǵan tarmaqlarda ǵana LTE-di qollap-quwatlaytuǵının xabarladı<ref name="telecoms-swisslte">{{Web deregi | url = http://www.telecoms.com/54319/apple-vetting-operators-on-lte-network-performance/| bet = Apple vetting operators on LTE network performance| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131203013057/http://www.telecoms.com/54319/apple-vetting-operators-on-lte-network-performance/| arxivsáne = 2013-jıl 3-dekabr | jumıs = Telecoms.com| qaralǵan sáne = 2013-jıl 24-noyabr }}</ref><ref name="cnet-lteblock">{{Web deregi | url = http://news.cnet.com/8301-13579_3-57556471-37/iphone-5-gets-4g-lte-when-apple-says-so-not-carriers/| bet = iPhone 5 gets 4G LTE when Apple says so, not carriers| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131203003842/http://news.cnet.com/8301-13579_3-57556471-37/iphone-5-gets-4g-lte-when-apple-says-so-not-carriers/| arxivsáne = 2013-jıl 3-dekabr | jumıs = CNET| qaralǵan sáne = 2013-jıl 24-noyabr }}</ref>. Apple tárepinen islep shıǵarılǵan jalǵız "dúnya telefonı" bolǵan iPhone 4s-ten ayırmashılıǵı, iPhone 5-tiń qollanılatuǵın jıyiligi menen ózgeshelenetuǵın úsh versiyası bar. Úshewi de Amerikada qollanılatuǵın 800 hám 1900 MGc diapazonlarında hám basqa jerde qollanılatuǵın 900 hám 1800 MGc diapazonlarında 2G GSM/GPRS hám 3G UMTS/EDGE tarmaqlarında isleydi. CDMA A1429 modeli Sprint hám Verizon sıyaqlı CDMA tarmaqlarında isleydi. Basqa versiya tek 1700/2100 MGc AWS diapazonında hám AQSH-ta cifrlı televideniege ótkeriwden keyin qaytarıp alınǵan 700 MGc diapazonında (52-den 56-ǵa shekemgi kanallar) LTE-ni qollap-quwatlaydı, házirgi waqıtta bul diapazondı qollap-quwatlaytuǵın jalǵız tarmaq AT&T bolıp tabıladı. GSM A1429 basqa mámleketlerde bar bolǵan basqa LTE diapazonların, mısalı LTE 1, 3, 5 diapazonların qollap-quwatlaydı<ref name="iPhone 5 tech specs"/><ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2012/9/12/3321894/apple-iphone-5-separate-gsm-cdma-versions| bet = Apple iPhone 5 to be available in separate GSM and CDMA versions| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121111025122/http://www.theverge.com/2012/9/12/3321894/apple-iphone-5-separate-gsm-cdma-versions| arxivsáne = 2012-jıl 11-noyabr | avtor = Seifert, Dan| sáne = 2012-jıl 12-sentyabr | jumıs = [[The Verge (website)|The Verge]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 3-noyabr }}</ref>. == Qabıl etiw == === Sın pikirler === [[Fayl:Comparison_of_iPhone_dock_connectors.jpg|nobaý|[[IPhone 4s|iPhone 4s]]-tiń 30 pinli portı (joqarıda) hám iPhone 5-tiń Lightning portı (tómende) arasındaǵı salıstırıw]] iPhone 5 kommentatorlar hám sholıwshılardan tiykarınan unamlı pikirler aldı. Engadget basılımınan Tim Stivens iPhone 5 tiń joqarı ajıratımlılıqtaǵı ekranın maqtadı, onı iPhone 4s tikinen de jaqsıraq dep esapladı hám bazardaǵı eń jaqsı telefon ekranlarınıń biri dep bahaladı. Stivens jańa konnektorǵa sın kóz benen qaradı, sebebi ol aldınǵı 30 pinli konnektordı qollanatuǵın qurılmalar hám kabeller menen úylespeydi. Degen menen, LA Times basılımınıń xabarlawınsha, bul ózgeris qurılmanı aldıńǵısınan kishirek etiw ushın zárúr bolǵan<ref name="Rodriguez, Salvador and Chang, Andrea"/>. Engadget Apple-diń óz veb-saytında aytılǵan "batareyanıń jaqsıraq islew kórsetkishi", "grafikalıq islew kórsetkishiniń eki ese artıwı" hám "eki ese tez" sıyaqlı kópshilik wádelerin orınlaǵanına kelisken<ref name="Engadget iPhone 5 Review">{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2012/09/18/apple-iphone-5-review| bet = iPhone 5 review| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120919202028/http://www.engadget.com/2012/09/18/apple-iphone-5-review/| arxivsáne = 2012-jıl 19-sentyabr | avtor = Stevens, Tim| sáne = 2012-jıl 18-sentyabr | baspaxana = [[Engadget]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 19-sentyabr }}</ref>. The New York Times-tan Devid Pog 4 dyuymli Retina displeydi "jaqsı, biraq ómirdi ózgertip jiberetuǵın ózgertiw emes" dep esapladı hám Lightning konnektorın onıń kólemi, bekkemligi hám qaytarımlılıǵı ushın maqtadı, sonıń menen birge onıń eski aksessuarlardı qollap-quwatlamawın atap ótip, "Apple-diń jámiyetshiliktiń jaqsı kórgen texnologiyaların qolaysız hám qımbat bahada joq etiwdiń uzaq tariyxı bar" dep belgiledi<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/09/19/technology/personaltech/apples-iphone-5-scores-well-with-a-quibble-review.html?pagewanted=all|title=The iPhone 5 Scores Well, With a Quibble| sáne =September 18, 2012|access-date=September 19, 2012}}</ref>. USA Today-dan texnologiya kolumnisti Ed Beyg Apple-diń básekiles bazarda iPhone 5 ushın jámiyetshiliktiń "joqarı úmitlerin" aqlaǵanına tásirlendi<ref name="usatodayreview">{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/tech/columnist/edwardbaig/story/2012-09-18/iphone-5-review/57803932/1|title=Review: Apple iPhone 5 in front of the smartphone pack|publisher=[[Gannett Company]]|date=September 18, 2012|access-date=September 22, 2012}}</ref>. iFixit ońlawǵa jaramlılıq recenziyasında iPhone 5-ti óz aldınǵısına qaraǵanda ajıratıw hám ońlaw ánsat ekenligin anıqladı<ref name="ifixit teardown"/><ref>{{Web deregi | url = http://www.ifixit.com/Teardown/iPhone-4s-Teardown/6610/2| bet = iPhone 4s Teardown| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121013161858/http://www.ifixit.com/Teardown/iPhone-4S-Teardown/6610/2| arxivsáne = 2012-jıl 13-oktyabr | sáne = 2011-jıl 4-oktyabr | baspaxana = [[iFixit]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 4-oktyabr }}</ref>. Wired basılımınıń xabarlawınsha, iPhone 5 dizaynı (iPhone 5s hám birinshi áwlad iPhone SE de qollanılǵan) "uzaq waqıt dawamında Apple telefon dizaynınıń altın standartı hám ulıwma telefonlar ushın etalon" dep esaplanǵan, al onnan keyingi iPhone 6/6s dizaynı sınshılar tárepinen onsha maqullanbaǵan, sebebi ol "biraz nadurıs sezilgen, tap qolıńızda 650 dollarlıq tayǵaq sabın uslap turǵanday". Wired iPhone 5 ti "alyuminiy hám shiysheniń birge islesiwine tiykarlanǵan náziklik" dep táriyiplegen. Ol ıqsham, biraq salmaqlı bolıp kóringen, bul iPhone 6 dan parq qıladı, sebebi 6-model tek ólshemi menen salmaqlı seziledi. Sonıń menen bir qatarda, 6-modeldiń keń tarqalǵan dóńgeleklengen múyeshlerinen ayırmashılıǵı, iPhone 5 sol waqıtta bazardaǵı basqa hesh nársege uqsamaytuǵın edi". Degen menen, iPhone 5 tiń dizaynı úlkeytiwge qolaysız bolǵan, al iPhone 6/6s bolsa, ekran ólshemleriniń úlkeyiwine qaray ósip baratırǵan tutınıwshılıq tendenciyaǵa jaqsıraq sáykes kelgen hám hátte 6/6S Plus fablet modellerin payda etiwge alıp kelgen<ref>{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/sites/ewanspence/2016/03/26/iphone-se-review-very-average-smartphone/#c8fbbb168fda| bet = iPhone SE Reviews: Apple's Strange Case Of Jekyll And Hyde| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161029111206/http://www.forbes.com/sites/ewanspence/2016/03/26/iphone-se-review-very-average-smartphone/#c8fbbb168fda| arxivsáne = 2016-jıl 29-oktyabr | avtor = Spence| at = Ewan| jumıs = [[Forbes]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-yanvar }}</ref>. ==== Sın ==== Sholıwshılar hám kommentatorlar iOS 6 da Google Maps ornına kelgen jańa Maps qosımshasın sınǵa aldı. Bul qosımshada belgili jerlerdiń belgileriniń qáte jaylastırılıwı, paydalanıwshılardı nadurıs orınlarǵa baǵdarlaw hám sapasız sputnik súwretleri sıyaqlı qátelikler bar ekenligi xabar etilgen<ref>{{Cite news|url=http://www.emirates247.com/business/technology/apple-s-new-map-system-riddled-with-errors-2012-09-20-1.476398|title=Apple's new map system riddled with errors|access-date=September 21, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121006033534/http://www.emirates247.com/business/technology/apple-s-new-map-system-riddled-with-errors-2012-09-20-1.476398|archivedate=2012-10-06}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/apple/9555177/Apple-criticised-over-new-iPhone-Maps-app.html|title=Apple criticised over new iPhone Maps app|access-date=September 21, 2012|last=Williams, Christopher}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.macworld.co.uk/ipad-iphone/news/?newsid=3382583&pagtype=allchandate| bet = Apple's iOS 6 Maps app fails to impress, users want Google Maps back| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120923131827/http://www.macworld.co.uk/ipad-iphone/news/?newsid=3382583&pagtype=allchandate| arxivsáne = 2012-jıl 23-sentyabr | avtor = Allsopp, Ashleigh| sáne = 2012-jıl 1-sentyabr | jumıs = [[Macworld]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 21-sentyabr }}</ref>. Maps shıǵarılǵannan toǵız kún ótkennen soń, Apple paydalanıwshılarǵa keltirgen qıyınshılıqlar ushın keshirim sorap, basqa karta xızmetlerin qollanıwdı usınıs etken málimleme járiyaladı<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/09/29/technology/apple-apologizes-for-misstep-on-maps.html|title=Apple Apologizes for Misstep on Maps|last=Nick Wingfield|access-date=February 27, 2017}}</ref>. ==== Qátelikler ==== Gizmodo redaktorı Diaz iPhone 5 kamerası menen túsirilgen súwretlerdegi sıyareń haqqında Apple hám oqıwshı arasındaǵı xat almasıwdı talqıladı. Apple bul máselege bul normal jaǵday ekenin hám súwretke túsirgende kameranı jaqtı dereklerinen alıslatıwdı usınıs etti<ref name="Diaz, Jesus">{{Web deregi | url = https://gizmodo.com/5947972/apple-acknowledges-iphone-5-camera-problem-says-youre-holding-it-wrong| bet = Apple Acknowledges iPhone 5 Camera Problem, Says You're Holding It Wrong| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121003231900/http://gizmodo.com/5947972/apple-acknowledges-iphone-5-camera-problem-says-youre-holding-it-wrong| arxivsáne = 2012-jıl 3-oktyabr | avtor = Diaz, Jesus| sáne = 2012-jıl 1-oktyabr | baspaxana = [[Gizmodo]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 4-oktyabr }}</ref>. TechCrunch júrgizgen sınaqlar bul máseleniń iPhone 4s te de bar ekenin, biraq iPhone 5 te onıń anıǵıraq hám ayqınıraq kórinetuǵının kórsetti<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2012/09/26/the-iphone-5s-camera-is-faulty-shows-a-purple-haze| bet = The iPhone 5's Camera Is Faulty, Shows Purple Haze When Light Source Is Just Out Of Frame| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121005052846/http://techcrunch.com/2012/09/26/the-iphone-5s-camera-is-faulty-shows-a-purple-haze/| arxivsáne = 2012-jıl 5-oktyabr | avtor = Crook, Jordon| sáne = 2012-jıl 26-sentyabr | baspaxana = [[TechCrunch]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 4-oktyabr }}</ref>. Consumer Reports basqa óndiriwshilerdiń, sonıń ishinde Samsung Galaxy S III hám Motorola Droid Razr Maxx telefonlarında da sıyareń effektiniń bar ekenin hám onıń iPhone 4s ten kem emes ekenin anıqladı. Esabatta ulıwma alǵanda, joqarı dárejeli SLR kameraların qosqanda, barlıq cifrlı kameralarda linza jarqırawı bolıwı múmkin ekenligi hám bunda sıyareńli effekttiń keń tarqalǵan qubılıs ekenligi juwmaqlandı. ==== Mashqalalar ==== [[Fayl:IPhone_5_paint_(bottom).jpg|nobaý|Qaplama qabatı shıǵıp ketken iPhone 5 mısalı]] Tiykarınan qara reńli iPhone 5 telefonlarınıń qaplama qabatınıń shıǵıp ketip, astındaǵı jarqıraǵan alyuminiydiń kórinip qalıwı haqqında ayırım xabarlar boldı. Apple basshısınıń bul mashqaladan zıyan kórgen tutınıwshı menen xat almasıwındaǵı juwabında alyuminiydiń sızılıwınıń tábiyiy ekenligi aytılǵan<ref>{{Web deregi | url = http://9to5mac.com/2012/09/25/apple-marketing-svp-comments-on-iphone-5-scratches-and-chips-that-is-normal-for-aluminum-products/| bet = Apple Marketing SVP comments on iPhone 5 scratches and chips: 'That is normal' for aluminum products| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121016035445/http://9to5mac.com/2012/09/25/apple-marketing-svp-comments-on-iphone-5-scratches-and-chips-that-is-normal-for-aluminum-products/| arxivsáne = 2012-jıl 16-oktyabr | avtor = Weintraub, Seth| sáne = 2012-jıl 25-sentyabr | baspaxana = 9to5Mac| qaralǵan sáne = 2012-jıl 20-oktyabr }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.extremetech.com/electronics/136835-apple-responds-to-iphone-5-scuffgate-scratches-and-chips-are-normal|title=Apple responds to iPhone 5 scuffs, says scratches and chips are 'normal'| sáne =September 26, 2012|access-date=April 14, 2016|author=Anthony}}</ref>. iPhone 4 ke tásir etken "[[IPhone 4|antennageyt]]" ke silteme retinde "skaffgeyt" termini CNET, Yahoo News hám All Things Digital sıyaqlı hár qıylı derekler tárepinen sızılıw mashqalasın súwretlew ushın qollanıldı<ref>{{Web deregi | url = http://news.cnet.com/8301-17938_105-57518019-1/iphone-5-say-hello-to-scuffgate/| bet = CNET News Crave iPhone 5: Say hello to scuffgate? iPhone 5: Say hello to scuffgate?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121031235125/http://news.cnet.com/8301-17938_105-57518019-1/iphone-5-say-hello-to-scuffgate/| arxivsáne = 2012-jıl 31-oktyabr | avtor = MacManus| at = Christopher| sáne = 2012-jıl 21-sentyabr | baspaxana = [[CNET]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 19-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://news.yahoo.com/apple-solves-scuffgate-fix-making-even-harder-buy-130036775.html| bet = Apple solves 'Scuffgate' but the fix is making it even harder to buy an iPhone 5| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121015160232/http://news.yahoo.com/apple-solves-scuffgate-fix-making-even-harder-buy-130036775.html| arxivsáne = 2012-jıl 15-oktyabr | avtor = Epstein, Zach| sáne = 2012-jıl 10-oktyabr | baspaxana = [[Yahoo News]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 9-noyabr }}</ref>. Ayırım paydalanıwshılar Internette aq modeldiń ekran artınan jaqtılıq shıǵarıp atırǵanın xabarladı, biraq bul mashqala tek iPhone 5 ke ǵana tán emes edi, ol basqa Apple qurılmalarına da tásir etken<ref name="leakage-CNET">{{Web deregi | url = http://news.cnet.com/8301-13579_3-57518950-37/iphone-5-leaks-light-say-some-users| bet = iPhone 5 leaks light, say users| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121105123307/http://news.cnet.com/8301-13579_3-57518950-37/iphone-5-leaks-light-say-some-users/| arxivsáne = 2012-jıl 5-noyabr | avtor = Whitney, Lance| sáne = 2012-jıl 24-sentyabr | baspaxana = [[CNET]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 7-oktyabr }}</ref>. [[Fayl:Apple_A6_Chip.jpg|solğa|nobaý|Apple kompaniyasınıń A6 chipi Apple A5 ke salıstırǵanda 22% kishirek hám azıraq quwat jumsaydı.]] === Kommerciyalıq qabıllaw === Techcrunch kompaniyasınıń xabarlawınsha, iPhone 5 modeliniń satılıwı [[IPhone 4|4]] hám [[IPhone 4s|4s]] modellerine salıstırǵanda jigirma ese tezirek bolǵan. [[Apple Inc.|Apple]] kompaniyası "tutınıwshılardıń juwabına tańqalǵanın" bildirdi<ref name="Prelim sales">{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2012/09/14/iphone-5-pre-order-sells-out-20x-faster-than-4-and-4s-further-highlighting-apples-dominance| bet = iPhone 5 Pre-Order Sells Out 20X Faster Than 4 And 4s, Further Highlighting Apple's Dominance| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120915222949/http://techcrunch.com/2012/09/14/iphone-5-pre-order-sells-out-20x-faster-than-4-and-4s-further-highlighting-apples-dominance/| arxivsáne = 2012-jıl 15-sentyabr | avtor = Gallagher, Billy| sáne = 2012-jıl 14-sentyabr | baspaxana = [[TechCrunch]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 16-sentyabr }}</ref>. Apple kompaniyasınıń dúnya júzilik marketing boyınsha vice-prezidenti Fil Shiller birinshi 24 saat ishinde eki millionnan aslam iPhone 5 buyırtpası alınǵanın ayttı<ref name="News.com.au orders-top-2m">{{Cite news|url=http://www.news.com.au/technology/smartphones/iphone-5-pre-orders-top-2m-in-24-hours/story-fn6vihic-1226476130321|title=iPhone 5 delivery delays as orders top 2&nbsp;m in 24 hours|sáne=September 17, 2012|publisher=[[News Limited]]|access-date=September 17, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120918014031/http://www.news.com.au/technology/smartphones/iphone-5-pre-orders-top-2m-in-24-hours/story-fn6vihic-1226476130321|archivedate=September 18, 2012}}</ref>. AT&T kompaniyası iPhone 5 tiń olar usınǵan eń tez satılǵan [[IPhone|iPhone]] ekenin, dáslepki hápteniń aqırında bes millionnan aslam dana satılıp, bar bolǵan támiynattı asıp ketkenin málim etti<ref>{{Web deregi | url = http://9to5mac.com/2012/09/17/att-announces-record-iphone-pre-orders-companys-fastest-selling-apple-device-ever| bet = AT&T announces record iPhone pre-orders, company's fastest selling Apple device ever| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120919203321/http://9to5mac.com/2012/09/17/att-announces-record-iphone-pre-orders-companys-fastest-selling-apple-device-ever/| arxivsáne = 2012-jıl 19-sentyabr | avtor = Smith| at = Jake| sáne = 2012-jıl 17-sentyabr | baspaxana = 9to5Mac| qaralǵan sáne = 2012-jıl 18-sentyabr }}</ref><ref name="iPhone_5m_sales">{{Web deregi | url = https://abcnews.go.com/blogs/technology/2012/09/iphone-5-hits-5m-in-sales-in-opening-weekend| bet = iPhone 5 Hits 5M in Sales in Opening Weekend| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120927031745/http://abcnews.go.com/blogs/technology/2012/09/iphone-5-hits-5m-in-sales-in-opening-weekend/| arxivsáne = 2012-jıl 27-sentyabr | avtor = Stern| at = Joanna| sáne = 2012-jıl 24-sentyabr | baspaxana = [[ABC News (United States)|ABC News]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 27-sentyabr }}</ref>. iPhone 5 tiń shıǵarılıwı hám satılıwı [[Android]] [[Mobil operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemasınıń]] ósiwin páseytkeni Kantar Worldpanel ComTech kompaniyası tárepinen járiyalanǵan bazar úlesi esabatlarında kórsetilgen<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2012/10/30/kantar-apple-iphone-5-slows-androids-growth-in-u-s-u-k-but-android-continues-to-expand-marketshare-across-europe-to-67-1/| bet = Kantar: Apple iPhone 5 Slows Android's Growth In U.S., U.K. — But Android Continues To Expand Marketshare Across Europe, To 67.1%| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121102232433/http://techcrunch.com/2012/10/30/kantar-apple-iphone-5-slows-androids-growth-in-u-s-u-k-but-android-continues-to-expand-marketshare-across-europe-to-67-1/| arxivsáne = 2012-jıl 2-noyabr | avtor = Lomas, Natasha| sáne = 2012-jıl 30-oktyabr | baspaxana = [[TechCrunch]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 6-noyabr }}</ref>. Telefonnıń dáslepki shıǵarılıwınan keyingi 16 kún ishinde ol usı dáwirde satılǵan barlıq telefonlardıń 20% nan kóbiregin quradı<ref>{{Web deregi | url = http://www.iqmetrix.com/article/2012/10/iqmetrix-releases-smartphone-sales-stats-iphone-5-launch| bet = iQmetrix Releases Smartphone Sales Stats Since iPhone 5 Launch| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140228070603/http://www.iqmetrix.com/article/2012/10/iqmetrix-releases-smartphone-sales-stats-iphone-5-launch| arxivsáne = 2014-jıl 28-fevral | baspaxana = iQmetrix| qaralǵan sáne = 2014-jıl 22-fevral }}</ref>. J.P. Morgan kompaniyasınıń bas ekonomisti Maykl Feroli "iPhone 5 satılıwları AQSHtıń jıllıq JIÓ ósimin 3,2 milliard dollar yamasa jıllıq esapta 12,8 milliard dollarǵa kóteriwi múmkin" dep ayttı<ref>{{Web deregi | url = http://www.londonlovesbusiness.com/business-news/tech/the-hallowed-arrival-is-nigh-iphone-5-rumours-revealed/3391.article| bet = iPhone 5 rumours revealed| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120914004607/http://www.londonlovesbusiness.com/business-news/tech/the-hallowed-arrival-is-nigh-iphone-5-rumours-revealed/3391.article| arxivsáne = 2012-jıl 14-sentyabr | avtor = Tripathi, Shruti| sáne = 2012-jıl 12-sentyabr | baspaxana = London Loves Business| qaralǵan sáne = 2012-jıl 13-sentyabr }}</ref>. iPhone 5 járiyalanǵannan keyin hám onıń satıwǵa shıǵıwınan aldın, Apple kompaniyasınıń akciya bahası rekordlıq 705,07 dollarǵa jetti<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2012/09/17/apple-stock-price-700-per-share-iphone-5-nasdaq/| bet = Apple Stock Crosses $700 Per Share After Hours On The Strength Of iPhone 5| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130117171849/http://techcrunch.com/2012/09/17/apple-stock-price-700-per-share-iphone-5-nasdaq/| arxivsáne = 2013-jıl 17-yanvar | avtor = Etherington, Darrell| sáne = 2012-jıl 17-sentyabr | baspaxana = [[TechCrunch]]| qaralǵan sáne = 2013-jıl 8-yanvar }}</ref>, biraq úsh ay ishinde 507,48 dollarǵa tústi<ref>{{Web deregi | url = http://bgr.com/2012/12/28/apple-stock-closing-low-272563/| bet = APPLE TUMBLES TO 10-MONTH CLOSING LOW| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130115093031/http://bgr.com/2012/12/28/apple-stock-closing-low-272563/| arxivsáne = 2013-jıl 15-yanvar | avtor = Epstein, Zach| sáne = 2012-jıl 28-dekabr | baspaxana = [[Boy Genius Report]]| qaralǵan sáne = 2013-jıl 8-yanvar }}</ref>. Erik Savictiń analizi boyınsha, Apple akciyalarınıń qunsızlanıwı hám nátiyjedegi joǵaltıwlar jańa Kartalar qosımshasındaǵı mashqalalar sebepli emes, al investorlardıń úmitsizleniwi sebepli bolǵan. Ol baslı sebep sıpatında dáslepki apparatlıq támiynat satılıwlarınıń tek bes million bolǵanın, al boljawlar bunnan eki ese kóp bolǵanın kórsetedi<ref>{{Cite news|url=https://www.forbes.com/sites/ericsavitz/2012/10/01/bad-math-apples-map-issue-is-not-a-30b-fiasco|title=Bad Math: Apple's Map Issue Is Not A '$30 Billion Fiasco'| sáne =October 1, 2012|access-date=October 7, 2012|author1=Savitz, Eric}}</ref>. iPhone 5 shıqqannan berli, aldıńǵı áwlad iPhone larınıń arzanlawı Apple kompaniyasına AQSH hám Yaponiya bazarlarında jetekshilikti saqlap qalıwǵa múmkinshilik berdi, biraq dúnya júzilik bazarda iPhone ulıwma Android telefonlarınıń ulıwma sanınan artta qalıwdı dawam etti<ref>{{Web deregi | url = https://www.theregister.co.uk/2013/01/22/iphone_ahead_us_android_ahead_in_europe/| bet = iPhone hangs on in US, Japan, but everyone else bought an Android| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130125142316/http://www.theregister.co.uk/2013/01/22/iphone_ahead_us_android_ahead_in_europe/| arxivsáne = 2013-jıl 25-yanvar | avtor = Leach, Anna| sáne = 2013-jıl 22-yanvar | baspaxana = The Register| qaralǵan sáne = 2013-jıl 23-yanvar }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:IPhone]] 9eot4whnddirh8f33q6wulvm7pd36er 4 23879 276481 276245 2026-10-26T12:00:52Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 276481 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25721}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 2 || [[User:Qaraqalpaqpan|<span style="color:gray">Qaraqalpaqpan</span>]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}} |- | 3 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:5269}}]] || {{Permissions|Bekan88}} |- | 4 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|<span style="color:gray">Srajatdin Usnatdinov</span>]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}} |- | 5 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4428}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}} |- | 6 || [[User:Inosham|<span style="color:gray">Inosham</span>]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}} |- | 7 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|<span style="color:gray">Abdullaeva Shaxnoza-Banu</span>]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}} |- | 8 || [[User:Doniyor Yóldoshev|<span style="color:gray">Doniyor Yóldoshev</span>]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2562}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}} |- | 9 || [[User:Рахман3|<span style="color:gray">Рахман3</span>]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}} |- | 10 || [[User:Rabiga Shabatova|<span style="color:gray">Rabiga Shabatova</span>]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1653}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}} |- | 11 || [[User:PirjanovNurlan|<span style="color:gray">PirjanovNurlan</span>]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}} |- | 12 || [[User:Anas1712|<span style="color:gray">Anas1712</span>]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}} |- | 13 || [[User:Qarahat|<span style="color:gray">Qarahat</span>]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}} |- | 14 || [[User:Gozzalina|<span style="color:gray">Gozzalina</span>]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}} |- | 15 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:927}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 16 || [[User:Kuwanishbek|<span style="color:gray">Kuwanishbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}} |- | 17 || [[User:AlefZet|<span style="color:gray">AlefZet</span>]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}} |- | 18 || [[User:Aysabirlijol|<span style="color:gray">Aysabirlijol</span>]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}} |- | 19 || [[User:Umarxon III|<span style="color:gray">Umarxon III</span>]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:618}}]] || {{Permissions|Umarxon III}} |- | 20 || [[User:Baurzhanuly|<span style="color:gray">Baurzhanuly</span>]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}} |- | 21 || [[User:Biypona|<span style="color:gray">Biypona</span>]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}} |- | 22 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:488}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}} |- | 23 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|<span style="color:gray">Bazarbaeva Eleonora</span>]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}} |- | 24 || [[User:QRNKS|<span style="color:gray">QRNKS</span>]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}} |- | 25 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 26 || [[User:Mrshaxas|<span style="color:gray">Mrshaxas</span>]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}} |- | 27 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 28 || [[User:Muxammedqudaynazarov|<span style="color:gray">Muxammedqudaynazarov</span>]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}} |- | 29 || [[User:Begdullaman|Begdullaman]] || [[Special:Contributions/Begdullaman|{{formatnum:330}}]] || {{Permissions|Begdullaman}} |- | 30 || [[User:Qareken Balasi|Qareken Balasi]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:329}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}} |- | 31 || [[User:Nurlibek Urgenichbaev|<span style="color:gray">Nurlibek Urgenichbaev</span>]] || [[Special:Contributions/Nurlibek Urgenichbaev|{{formatnum:297}}]] || {{Permissions|Nurlibek Urgenichbaev}} |- | 32 || [[User:BEGJIGIT|<span style="color:gray">BEGJIGIT</span>]] || [[Special:Contributions/BEGJIGIT|{{formatnum:252}}]] || {{Permissions|BEGJIGIT}} |- | 33 || [[User:Saxibjamal Esemuratova|<span style="color:gray">Saxibjamal Esemuratova</span>]] || [[Special:Contributions/Saxibjamal Esemuratova|{{formatnum:239}}]] || {{Permissions|Saxibjamal Esemuratova}} |- | 34 || [[User:Pirnazarova|<span style="color:gray">Pirnazarova</span>]] || [[Special:Contributions/Pirnazarova|{{formatnum:221}}]] || {{Permissions|Pirnazarova}} |- | 35 || [[User:Holder|<span style="color:gray">Holder</span>]] || [[Special:Contributions/Holder|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|Holder}} |- | 36 || [[User:Miracle0302|<span style="color:gray">Miracle0302</span>]] || [[Special:Contributions/Miracle0302|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Miracle0302}} |- | 37 || [[User:Begjigit|<span style="color:gray">Begjigit</span>]] || [[Special:Contributions/Begjigit|{{formatnum:208}}]] || {{Permissions|Begjigit}} |- | 38 || [[User:Kmoksy|<span style="color:gray">Kmoksy</span>]] || [[Special:Contributions/Kmoksy|{{formatnum:207}}]] || {{Permissions|Kmoksy}} |- | 39 || [[User:AbzalM|AbzalM]] || [[Special:Contributions/AbzalM|{{formatnum:206}}]] || {{Permissions|AbzalM}} |- | 40 || [[User:ДолбоЯщер|<span style="color:gray">ДолбоЯщер</span>]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:196}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}} |- | 41 || [[User:NurkaArzay|<span style="color:gray">NurkaArzay</span>]] || [[Special:Contributions/NurkaArzay|{{formatnum:173}}]] || {{Permissions|NurkaArzay}} |- | 42 || [[User:Gúlxan Medetbekovna|<span style="color:gray">Gúlxan Medetbekovna</span>]] || [[Special:Contributions/Gúlxan Medetbekovna|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Gúlxan Medetbekovna}} |- | 43 || [[User:Bakhit|<span style="color:gray">Bakhit</span>]] || [[Special:Contributions/Bakhit|{{formatnum:164}}]] || {{Permissions|Bakhit}} |- | 44 || [[User:Melek jurnalist|<span style="color:gray">Melek jurnalist</span>]] || [[Special:Contributions/Melek jurnalist|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Melek jurnalist}} |- | 45 || [[User:DARIO SEVERI|<span style="color:gray">DARIO SEVERI</span>]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:148}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}} |- | 46 || [[User:Jannazarova Sh|<span style="color:gray">Jannazarova Sh</span>]] || [[Special:Contributions/Jannazarova Sh|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Jannazarova Sh}} |- | 47 || [[User:Jámiy|<span style="color:gray">Jámiy</span>]] || [[Special:Contributions/Jámiy|{{formatnum:133}}]] || {{Permissions|Jámiy}} |- | 48 || [[User:İmmortalance|<span style="color:gray">İmmortalance</span>]] || [[Special:Contributions/İmmortalance|{{formatnum:131}}]] || {{Permissions|İmmortalance}} |- | 49 || [[User:Romaine|<span style="color:gray">Romaine</span>]] || [[Special:Contributions/Romaine|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Romaine}} |- | 50 || [[User:Kagansky|<span style="color:gray">Kagansky</span>]] || [[Special:Contributions/Kagansky|{{formatnum:124}}]] || {{Permissions|Kagansky}} {{/end}} skl1w99azp7iku5y0zcm2kg2whvnab4 4 26380 276483 276247 2026-10-26T12:00:54Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 276483 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:123036}}]] |- | 2 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:6002}}]] |- | 3 || [[User:MrshaxasBot|<span style="color:gray">MrshaxasBot</span>]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] |- | 4 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:4392}}]] |- | 5 || [[User:Xqbot|<span style="color:gray">Xqbot</span>]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] |- | 6 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2914}}]] |- | 7 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] |- | 8 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] |- | 9 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1443}}]] |- | 10 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] |- | 11 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] |- | 12 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] |- | 13 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] |- | 14 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] |- | 15 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] |- | 16 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] |- | 17 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] |- | 18 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] |- | 19 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:575}}]] |- | 20 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] |- | 21 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] |- | 22 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:392}}]] |- | 23 || [[User:TjBot|<span style="color:gray">TjBot</span>]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:343}}]] |- | 24 || [[User:Idioma-bot|<span style="color:gray">Idioma-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:327}}]] |- | 25 || [[User:Legobot|<span style="color:gray">Legobot</span>]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:316}}]] |- | 26 || [[User:AvocatoBot|<span style="color:gray">AvocatoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:265}}]] |- | 27 || [[User:Ripchip Bot|<span style="color:gray">Ripchip Bot</span>]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:241}}]] |- | 28 || [[User:HRoestBot|<span style="color:gray">HRoestBot</span>]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:225}}]] |- | 29 || [[User:Alexbot|<span style="color:gray">Alexbot</span>]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:224}}]] |- | 30 || [[User:Synthebot|<span style="color:gray">Synthebot</span>]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:224}}]] |- | 31 || [[User:KamikazeBot|<span style="color:gray">KamikazeBot</span>]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:215}}]] |- | 32 || [[User:RedBot|<span style="color:gray">RedBot</span>]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:211}}]] |- | 33 || [[User:CarsracBot|<span style="color:gray">CarsracBot</span>]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:204}}]] |- | 34 || [[User:Movses-bot|<span style="color:gray">Movses-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:196}}]] |- | 35 || [[User:Mjbmrbot|<span style="color:gray">Mjbmrbot</span>]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:192}}]] |- | 36 || [[User:BOTijo|<span style="color:gray">BOTijo</span>]] || [[Special:Contributions/BOTijo|{{formatnum:186}}]] |- | 37 || [[User:MastiBot|<span style="color:gray">MastiBot</span>]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:180}}]] |- | 38 || [[User:JackieBot|<span style="color:gray">JackieBot</span>]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:178}}]] |- | 39 || [[User:Ptbotgourou|<span style="color:gray">Ptbotgourou</span>]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:169}}]] |- | 40 || [[User:SilvonenBot|<span style="color:gray">SilvonenBot</span>]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:158}}]] |- | 41 || [[User:YiFeiBot|<span style="color:gray">YiFeiBot</span>]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:156}}]] |- | 42 || [[User:AvicBot|<span style="color:gray">AvicBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:154}}]] |- | 43 || [[User:Rubinbot|<span style="color:gray">Rubinbot</span>]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:146}}]] |- | 44 || [[User:LaaknorBot|<span style="color:gray">LaaknorBot</span>]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:132}}]] |- | 45 || [[User:Zorrobot|<span style="color:gray">Zorrobot</span>]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:128}}]] |- | 46 || [[User:Vagobot|<span style="color:gray">Vagobot</span>]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:118}}]] |- | 47 || [[User:Maintenance script|Maintenance script]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:15}}]] |- | 48 || [[User:MediaWiki default|<span style="color:gray">MediaWiki default</span>]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:8}}]] |- | 49 || [[User:Flow talk page manager|<span style="color:gray">Flow talk page manager</span>]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]] {{/end}} 6tretxhrdjkw98wq8io0jrwvf2hssfx 4 27432 276482 276246 2026-10-26T12:00:53Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 276482 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:123036}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 2 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25721}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 3 || [[User:Qaraqalpaqpan|<span style="color:gray">Qaraqalpaqpan</span>]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}} |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:6002}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}} |- | 5 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:5269}}]] || {{Permissions|Bekan88}} |- | 6 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|<span style="color:gray">Srajatdin Usnatdinov</span>]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}} |- | 7 || [[User:MrshaxasBot|<span style="color:gray">MrshaxasBot</span>]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] || {{Permissions|MrshaxasBot}} |- | 8 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4428}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}} |- | 9 || [[User:Inosham|<span style="color:gray">Inosham</span>]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}} |- | 10 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:4392}}]] || {{Permissions|Bot 3-f}} |- | 11 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|<span style="color:gray">Abdullaeva Shaxnoza-Banu</span>]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}} |- | 12 || [[User:Xqbot|<span style="color:gray">Xqbot</span>]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] || {{Permissions|Xqbot}} |- | 13 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2914}}]] || {{Permissions|EmausBot}} |- | 14 || [[User:Doniyor Yóldoshev|<span style="color:gray">Doniyor Yóldoshev</span>]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2562}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}} |- | 15 || [[User:Рахман3|<span style="color:gray">Рахман3</span>]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}} |- | 16 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}} |- | 17 || [[User:Rabiga Shabatova|<span style="color:gray">Rabiga Shabatova</span>]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1653}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}} |- | 18 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}} |- | 19 || [[User:PirjanovNurlan|<span style="color:gray">PirjanovNurlan</span>]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}} |- | 20 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1443}}]] || {{Permissions|Jembot}} |- | 21 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] || {{Permissions|SieBot}} |- | 22 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] || {{Permissions|VolkovBot}} |- | 23 || [[User:Anas1712|<span style="color:gray">Anas1712</span>]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}} |- | 24 || [[User:Qarahat|<span style="color:gray">Qarahat</span>]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}} |- | 25 || [[User:Gozzalina|<span style="color:gray">Gozzalina</span>]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}} |- | 26 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}} |- | 27 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}} |- | 28 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:927}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 29 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] || {{Permissions|Addbot}} |- | 30 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] || {{Permissions|ZéroBot}} |- | 31 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] || {{Permissions|ArthurBot}} |- | 32 || [[User:Kuwanishbek|<span style="color:gray">Kuwanishbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}} |- | 33 || [[User:AlefZet|<span style="color:gray">AlefZet</span>]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}} |- | 34 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] || {{Permissions|JAnDbot}} |- | 35 || [[User:Aysabirlijol|<span style="color:gray">Aysabirlijol</span>]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}} |- | 36 || [[User:Umarxon III|<span style="color:gray">Umarxon III</span>]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:618}}]] || {{Permissions|Umarxon III}} |- | 37 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] || {{Permissions|FoxBot}} |- | 38 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:575}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}} |- | 39 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}} |- | 40 || [[User:Baurzhanuly|<span style="color:gray">Baurzhanuly</span>]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}} |- | 41 || [[User:Biypona|<span style="color:gray">Biypona</span>]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}} |- | 42 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:488}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}} |- | 43 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|<span style="color:gray">Bazarbaeva Eleonora</span>]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}} |- | 44 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] || {{Permissions|Escarbot}} |- | 45 || [[User:QRNKS|<span style="color:gray">QRNKS</span>]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}} |- | 46 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 47 || [[User:Mrshaxas|<span style="color:gray">Mrshaxas</span>]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}} |- | 48 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:392}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}} |- | 49 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 50 || [[User:Muxammedqudaynazarov|<span style="color:gray">Muxammedqudaynazarov</span>]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}} {{/end}} 43wii9p73i5upjbm56fz86z8rzoufx2 0 27839 276508 243431 2026-10-27T00:23:40Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276508 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Stoke City FC Pitch Invasion 2008.jpg|thumb|Stouk Siti ıqlasbentleri 2008-jılı [[Angliya Premyer Ligası|Premer-ligaǵa]] kóteriliwdi bayramlaw ushın matchtan keyin maydanǵa basıp kirdi]] [[Fayl:Pitch invader at Red Sox vs Orioles, 2011-09-27.jpg|thumb|Policiya xızmetkeri 2011-jılǵı Baltimor Oriols oyınında jalǵız maydanǵa basıp kiriwshini uslamaqta.]] '''Maydanǵa basıp kiriw''' (sonday-aq '''maydanǵa topılıw''', '''maydanǵa qaray juwırıw''' yamasa '''kortqa qaray juwırıw''' dep te ataladı) [[sport]] ilajın kórip atırǵan adam yamasa adamlar toparı qanday da bir waqıyanı bayramlaw yamasa oǵan narazılıq bildiriw ushın, yamasa geyde reklama tryugi retinde jarıs maydanına juwırıp shıqqanda júz beredi. Qatnasıwshılar ushın nátiyjeler qılmıslı ayıplawlar, shtraflar yamasa qamaq jazası, hám ásirese eger olar oyınǵa tosqınlıq etse, qatnasqan klubqa qarsı sankciyalarǵa alıp keliwi múmkin, degen menen eger tamashagóylerdiń úlken bólegi oyın waqtınan tıs bir waqıtta maydanǵa basıp kirse, bul kóbirek jaqsı qabıllanıwı múmkin. == Amerika futbolı == [[Fayl:2009-0919-USC-UW-StormtheField.jpg|thumb|Quwanıshlı «Vashington Xaskis kolledj futbol ıqlasbentleri kúshli favorit №3 USC Trojanstı kútilmegen jeńiste jeńgennen keyin bayramlaw ushın maydanǵa shıqtı.]] [[Fayl:Houston Cougars fans rush Robertson Stadium after 2009 win against Texas Tech.png|thumb|Xyuston Kugars futbol ıqlasbentleri 2009-jılı básekilesi Texas Techti jeńgennen keyin maydanǵa topılmaqta.]] [[Fayl:OSUrushingfield.JPG|thumb|Oregon State futbol ıqlasbentleri 2006-jılı №3 USC ti tariyxıy kútilmegen jeńiste jeńgende maydanǵa topılıwǵa tayarlanbaqta]] Bul ásirese kolledj hám joqarı mektep futbolında komanda úlken kútilmegen jeńiske erisse, úlken básekilesin jeńse, uzaq jeńilisler qatarın tamamlasa yamasa tariyxıy jeńiske erisse jiyi ushırasadı. Jasalma gazonnıń keń tarqalıwı menen, ayırım mektepler studentlerdiń maydanǵa basıp kiriwine qatań emesirek qatnas ete baslaǵan. Sońǵı bir neshe jılda, dárwaza baǵanaları da ıqlasbentlerdiń olarǵa órmelep, olardı uslap turǵan tirewge zıyan keltiriwi, baǵanalardaǵı televidenie kamera úskenelerine zıyan keltiriwi hám tamashagóylerdiń jaraqat alıwınıń aldın alıw ilajı retinde oyın tamamlanǵannan keyin bir neshe minut ishinde alıp taslanadı. Milliy Futbol Ligasında, maydanǵa topılıw ádette máwsimlik biletlerdiń iyesinen, hátte eger olar basqa adamǵa berilgen yamasa satılǵan bolsa da, ómirlik qaytarıp alınıwına, maydanǵa topılıwshıǵa komanda hám/yamasa stadion múlkine kiriwge ómirlik tıyım salatuǵın xabar beriliwine, yamasa bir neshe márte topılǵan jaǵdaylarda, liganıń basqa stadionlarına kiriwge qadaǵan etiliwine alıp keledi. == Futbol == [[Futbol maydanı|Maydanǵa]] basıp kiriwler házirgi joqarı dárejeli futbolda siyrek emes, biraq burınǵıday jiyi emes, degen menen tariyxıy jaqtan Kubok Finalı sıyaqlı úlken matchta jeńgen komandanıń ıqlasbentleriniń aqırǵı ısqırıqtan keyin maydanǵa topılıwı ádettegi jaǵday boldı. Mısalı, Kennet Uolstenxolmnıń BBCdiń 1966-jılǵı Jáhán Kubogı finalınıń televidenie translyaciyasındaǵı belgili «Maydanda ayırım adamlar bar, olar hámmesi tamam dep oyladı, endi tamam!» degen pikiri. «Olar» qosımsha waqıt tamamlanbastan aldın maydanǵa basıp kirgen ıqlasbentler edi. Intuiciyaǵa qarsı túrde, 1970 hám 1980-jıllar ıqlasbentler diywallar menen tribunalarda qamalıp turǵan waqıt bolǵanına qaramastan, maydanǵa basıp kiriwler siyrek bolmadı; topardı qadaǵalawdıń diywallaw usılı 1989-jılǵı Xillsboro apatshılıǵınan keyin biykar etilgende, maydanǵa basıp kiriwler siyreklese basladı. Maydanǵa basıp kiriwlerdiń azayıwınıń bir neshe sebebi bolıwı múmkin. Xillsboro apatshılıǵınan keyin, terrasalar [[Tolıq otırǵıshlı stadion|tolıq otırǵıshlı]] tribunalarǵa aylandırılıwı talap etildi, olardan tamashagóylerdiń, ásirese úlken sanda hám joqarı qatarlardaǵı orınlardan, maydanǵa jetiw ushın fizikalıq jaqtan tómen qaray juwırıwı ádewir qıyınıraq. Sonıń menen birge, maydanǵa basıp kiriwler 1991-jılı Birlesken Korollikte Futbol qaǵıyda buzıwları nızamı boyınsha qılmıs dep esaplandı<ref name="FootballOffencesAct001">{{Cite news|title=Football (Offences) Act 1991|publisher=[[legislation.gov.uk]]|url=http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1991/19/section/4|access-date=2013-12-12 }}</ref>. Sonday-aq, biletler bahasınıń, ásirese tómengi qatarlardaǵı orınlar ushın, bir waqıttaǵı hám ádewir ósiwi, bul orınlardı kóbirek maydanǵa basıp kiriwden kelip shıǵıwı múmkin bolǵan nızamlı, kásiplik yamasa basqa aqıbetlerge barıwǵa qálewi joq bayıraq ıqlasbentlerdiń iyelewine alıp keldi. Degen menen, maydanǵa basıp kiriwler ele de júz beredi, ásirese tómengi divizionlarda, onda terrasalarǵa ruqsat etiledi, biletler ádewir arzan hám policiya hám qáwipsizlik xızmetkerleri azıraq. == Avstraliya futbol qaǵıydaları == === Matchtan keyingi soqqı === Tamashagóylerdiń oyın maydanında bolıwı (yaǵnıy, «maydanǵa basıp kiriw» emes) Avstraliya futbol qaǵıydalarınıń uzaq dástúri bolıp kelgen. Avstraliya qaǵıydaları matchı tamamlanǵannan keyin, ıqlasbentlerdiń oyındı bayramlaw hám shańaraqları menen tebiw oyınların oynaw ushın maydanǵa juwırıp shıǵıwı dástúrge aylanǵan. Íqlasbentler burın bunı úzilis waqtında da isley alatuǵın edi. 2003-jıldan baslap, bul qatańıraq qadaǵalawǵa alındı, hám keyin joqarı dárejeli Avstraliya Futbol Ligasındaǵı Melburn arenasındaǵı oyınlarda tolıq qadaǵan etildi. Degen menen, bul Victorian Football League sıyaqlı qala sırtı hám shtat futbol ligalarında, sonday-aq Jańa Qubla Uels hám Kvinslendtegi Avstraliya Futbol Ligası matchlarında ele de keń tarqalǵan. === Belgili jetiskenlikler === Sonday-aq futbol jaqlawshılarınıń oyınshı belgili jetiskenlikke erisse, ádette máwsimde 100-gol, karerasında 1000-gol, yamasa Toni Lokkettiń 1999-jılı barlıq waqıtlardaǵı gol urıw rekordın buzǵan 1300-golı jaǵdayındaǵı sıyaqlı, match dawamında maydanǵa basıp kiriwi keń tarqalǵan. AFL bul match dawamındaǵı basıp kiriwlerdiń aldın alıwǵa ele erispegen, biraq ıqlasbentler maydanǵa topılǵan waqıtta oyınshılar dene qorǵawshılar, komandalaslar hám stadion qáwipsizlik xızmetkerleri tárepinen tiyisli túrde qorǵaladı<ref>{{Web deregi | bet = Lance Franklin kicks his 100th goal| sáne = 2008-jıl 30-avgust | url = https://www.youtube.com/watch?v=C6cTjUjabw4| arxivurl = https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211213/C6cTjUjabw4| arxivsáne = 2021-jıl 13-dekabr | url-status = live| via = YouTube| qaralǵan sáne = 2015-jıl 19-sentyabr }}{{cbignore}}</ref>. Maydanǵa basıp kiriwler jáne de áhmiyetli aqırǵı waqıyalar júz bergende boladı. Mısalı, maydanǵa basıp kiriwler Fitzroy Football Club tıń Viktoriyadaǵı aqırǵı VFL/AFL oyınınan keyin,<ref>{{Web deregi | bet = Richmond Tigers vs Fitzroy Lions - Round 21 - 1996 - Fitzroy's Last AFL Game In Victoria| url = https://www.youtube.com/watch?t=7345&v=B84hJPMYHRg&feature=youtu.be| jumıs = YouTube| sáne = 2015-jıl 30-mart | baspaxana = Mighty Roar| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-may }}</ref> sonday-aq Ueverli Parkte oynalǵan aqırǵı AFL matchınan keyin júz bergen<ref>{{cite news |last1=Miles |first1=Daniel |title=Twenty-five years after Waverley Park's last AFL game, political football moves to Tasmania stadium |url=https://www.abc.net.au/news/2024-04-04/waverley-vfl-afl-park-stadium-twenty-five-years-tasmania/103608408 |website=ABC News |date=3 April 2024 |publisher=Australian Broadcasting Corporation |access-date=18 May 2024}}</ref>. === Strikerler === «Striking» (maydanǵa jalańash juwırıp shıǵıw) qadaǵan etilgen tájiriybesi ayırım úlken matchlarda júz bergen, eń belgilisi 1982-jılǵı VFL Úlken Finalında Xelen d'Amikonıń háreketi<ref>{{Web deregi | bet = Naked Streaker – 1982 VFL Grand Final| url = https://www.youtube.com/watch?v=3FYMUSdVbpQ| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140227053330/http://www.youtube.com/watch?v=3FYMUSdVbpQ| arxivsáne = 2014-jıl 27-fevral | url-status = dead| via = YouTube| qaralǵan sáne = 2015-jıl 19-sentyabr }}</ref><ref>{{Web deregi| bet = Female streaker's big change| url = http://www.news.com.au/national/female-streakers-big-change/story-e6frfkp9-1111116079340| baspaxana = News.com.au| qaralǵan sáne = 2015-jıl 19-sentyabr| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160207044728/http://www.news.com.au/national/female-streakers-big-change/story-e6frfkp9-1111116079340| arxivsáne = 2016-02-07 }}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Frozen In Time: Helen D'Amico wows Richmond-Carlton fans at the 1982 Grand Final| url = http://www.heraldsun.com.au/sport/afl/frozen-in-time-helen-damico-wows-richmond-carlton-fans-at-the-1982-grand-final/story-fni5f22o-1226726977997| jumıs = Herald Sun| qaralǵan sáne = 2015-jıl 19-sentyabr }}</ref>. === Dushpanlıq qatnastaǵı tamashagóyler === VFLdiń dáslepki jıllarında zorlıq-zombılıq penen tamashagóylerdiń oyın maydanına match dawamında da, onnan keyin de basıp kiriwi siyrek emes edi - hám «tamashagóylerdiń háreketi» 1897-jılı VFAnıń Port Melbourne komandasınıń VFLdiń tiykarın salıwshı klublardıń biri bolıwǵa mirát etilmewiniń tiykarǵı sebepleriniń biri bolǵan - sońǵı waqıtlarda dushpanlıq penen maydanǵa basıp kiriwlerdiń bir neshe jaǵdayı bolǵan; bulardıń eń belgilisi 1967-jılǵı Tasmaniya Shtatı Chempionatı Finalında júz bergen, sol waqıtta júzlegen Uaynyard ıqlasbentleri maydanǵa basıp kirip, Nort Xobart tolıq hújimshisi Devid Kollinstiń aqırǵı sirenadan keyin gol urıwınıń aldın alıw ushın dárwaza baǵanaların qulatqan. Tasmaniya Futbol Ligası matchtı nátiyjesiz dep járiyalaǵan hám 1967-jılǵı Shtat Chempionatın toqtatıp qoyǵan. Basqa bir dushpanlıq qatnasta maydanǵa basıp kiriw 1996-jılı Sent-Kilda menen Essendon arasındaǵı AFL túngi oyınında júz bergen, sol waqıtta Ueverli Parktegi projektorlar úshinshi sherekte óship qalǵan; ıqlasbentler qarańǵıda daw shıǵarǵan hám, abaysızda jáne de dárwaza baǵanaların qulatqan. AFL jıynalısınan soń, oyınnıń aqırǵı sheregi úsh kúnnen keyin oynalǵan. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Futbol terminologiyası]] sa5hv8aybsa05x6uqw4bb3z3in0p6kr 0 32434 276520 180984 2026-10-27T04:35:15Z Guljamila Tengelova 16840 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 276520 wikitext text/x-wiki Global '''COVID-19 pandemiyası''' ('''koronavirus pandemiyası''' dep te ataladı), awır ótkir respiratorlıq sindrom koronavirus 2 (SARS-CoV-2) sebepli, 2019-jıldıń dekabr ayında [[Qıtay|Qıtaydıń]] Uxan qalasında payda bolǵan órshiwden baslandı. Kóp ótpey, ol Aziyanıń basqa bólimlerine, keyin 2020-jıldıń basında pútkil dúnyaǵa tarqaldı. [[Dúnya júzilik densawlıqtı saqlaw shólkemi]] (DDSSH) 2020-jıldıń 30-yanvarında órshiwdi xalıqaralıq áhmiyetke iye [[Jámiyetlik densawlıqtı saqlaw|jámiyetlik densawlıqtı saqlawdaǵı]] ayrıqsha jaǵday dep járiyaladı hám 11-martta onı pandemiyaǵa aylanǵanın tastıyıqladı<ref>"Archived: WHO Timeline – COVID-19". World Health Organization. 27 April 2020. Archived from the original on 29 April 2020. Retrieved 7 March 2024.</ref>. DDSSH 2023-jıldıń may ayında COVID-19 sebepli qáliplesken jámiyetlik densawlıqtı saqlawdaǵı ayrıqsha jaǵdaydıń juwmaqlanǵanın járiyaladı<ref>Rigby J, Satija B (8 May 2023). "WHO declares end to COVID global health emergency". Reuters. Retrieved 9 May 2023.</ref>. COVID-19 belgileri simptomsızdan ólimge alıp keletuǵın dárejege shekem boladı, biraq kóbinese temperatura kóteriliw, tamaq awırıwı, túngi jótel hám hálsizlikti óz ishine aladı. Virustıń juǵıwı kóbinese hawa arqalı tarqalatuǵın bóleksheler arqalı boladı. Mutaciyalar juǵıwshılıq hám zıyanlılıq dárejesi hár qıylı bolǵan kóplegen shtammlardı (variantlardı) payda etti<ref>"Clinical questions about COVID-19: Questions and answers". CDC Stacks. 25 June 2020. Retrieved 26 May 2023.</ref>. COVID-19 vakcinaları tez arada islep shıǵıldı hám 2020-jıldıń dekabr ayınan baslap ulıwma xalıqqa qollanıla baslandı, vakcina teńligin támiyinlewge baǵdarlanǵan COVAX sıyaqlı mámleketlik hám xalıqaralıq baǵdarlamalar arqalı jetkerip berildi. Emlew usılları jańa antiviruslıq dárilerdi hám simptomlardı baqlawdı óz ishine aladı. [[Jámiyetlik densawlıqtı saqlaw]] tarawındaǵı ayrıqsha jaǵday dáwirindegi ulıwma qabıl etilgen jumsartıw ilajları sayaxat sheklewlerin, lokdaunlardı, biznes sheklewlerin hám jabılıwların, jumıs ornındaǵı qáwip-qáterdi baqlawdı, maska kiyiw májbúriyligin, karantindi, testlew sistemaların hám juqqanlardı izlep tabıwdı óz ishine aldı. Pandemiya pútkil dúnyada Ullı depressiyadan keyingi eń úlken global recessiyanı qosqanda, awır sociallıq hám ekonomikalıq uwayımlarǵa alıp keldi. Jetkerip beriw sistemasınıń buzılıwı hám qorqınıshtan satıp alıw sebepli azıq-awqat jetispewshiligin qosqanda, keń kólemli jetispewshilikler payda boldı. Adam iskerliginiń azayıwı pataslanıwdıń burın bolmaǵan waqıtsha tómenlewine alıp keldi. 2020 hám 2021-jıllar dawamında kóplegen yurisdikciyalarda bilimlendiriw mákemeleri hám jámiyetlik orınlar tolıq yamasa tolıq emes jabıldı hám kóplegen is-ilajlar biykar etildi yamasa keyinge qaldırıldı. Pandemiya rawajlanǵan sayın keńse xızmetkerleri ushın aralıqtan jumıs islew ádewir keń tarqaldı. [[Sociallıq media]] hám geyde ǵalaba xabar quralları arqalı jalǵan informaciya tarqaldı hám siyasiy shiyeleniwler kúsheydi. Pandemiya rasalıq hám geografiyalıq kemsitiwshilik, densawlıqtı saqlaw teńligi hám jámiyetlik densawlıqtı saqlaw zárúrlikleri menen jeke huqıqlar arasındaǵı teńsalmaqlılıq máselelerin kóterdi. Awırıw 2023-jıldan keyin de tarqalıwın dawam etti. 2024-jılǵa kelip, ekspertler onıń ele de pandemiya retinde esaplanıwı múmkinligi haqqında anıq pikirge kele almadı<ref>Ducharme J (11 March 2024). "Experts Can't Agree If We're Still in a Pandemic". TIME. Retrieved 31 May 2024.</ref><ref>Colarossi J (5 March 2024). "Is COVID-19 Still a Pandemic?". The Brink. Boston University. Archived from the original on 15 May 2024. Retrieved 9 June 2024.</ref>. Pandemiyanıń hár qıylı anıqlamaları olardıń qashan juwmaqlanıwı haqqında hár qıylı juwmaqlarǵa alıp keledi<ref>Charters E, Heitman K (2021). "How epidemics end". Centaurus; International Magazine of the History of Science and Medicine. 63 (1): 210–224. doi:10.1111/1600-0498.12370. PMC 8014506. PMID 33821019.</ref>. 2025-jıl 5-dekabr jaǵdayı boyınsha, COVID-19 7,102,566 tastıyıqlanǵan ólimge hám boljaw boyınsha 18.2 millionnan 33.5 millionǵa shekem ólimge sebep boldı. Pandemiya tariyxtaǵı eń kóp ólimge alıp kelgen besinshi pandemiya yamasa epidemiya bolıp esaplanadı. == Terminologiya == [[Fayl:2020-3-20_黄冈送别山东援鄂医疗队_黄梅戏大剧院.jpg|nobaý|280x280 nükte|Qıtaylı shıpakerler Xubeydiń Xuangan qalası, 2020-jıl]] === Pandemiya === Epidemiologiyada pandemiya "júdá keń aymaqta júz beretuǵın, xalıqaralıq shegaralardı kesip ótetuǵın hám ádette kóplegen adamlarǵa tásir etetuǵın epidemiya" dep anıqlanadı. COVID-19 pandemiyası dáwirinde, basqa pandemiyalardaǵı sıyaqlı, bul terminniń mánisi tartısqa tústi<ref>Doraiswamy S, Mamtani R, Cheema S (August 2022). "An in-depth analysis of 10 epidemiological terminologies used in the context of COVID-19". Scand J Public Health. 50 (6): 819–826. doi:10.1177/14034948211057736. PMC 9361413. PMID 34903120.</ref>. Pandemiya yamasa basqa epidemiyanıń juwmaqlanıwı siyrek jaǵdaylarda ǵana awırıwdıń tolıq joǵalıp ketiwin óz ishine aladı hám tariyxıy jaqtan epidemiyalardıń baslanıwına qaraǵanda olardıń juwmaqlanıwın anıqlawǵa ádewir az dıqqat qaratılǵan. Belgili bir epidemiyalardıń juwmaqlanıwı hár qıylı usıllar menen anıqlanǵan, akademiyalıq tarawǵa baylanıslı túrde parıq qıladı hám jaylasqan ornı hám sociallıq toparǵa baylanıslı túrde hár qıylı boladı. Epidemiyanıń juwmaqlanıwın tek biologiyalıq qubılıs emes, al sociallıq qubılıs dep qarawǵa boladı. Time basılımı 2024-jıldıń mart ayında COVID-19 házirgi waqıtta endemiyalıq pa yamasa pandemiya ma degen máselede ekspert pikirleri hár qıylı ekenin, al DDSSH óziniń veb-saytında kesellikti ele de pandemiya dep atawın dawam etkenin xabarladı. === Virus atamaları === Uxandaǵı dáslepki órshiw waqtında, virus hám kesellik ádette "koronavirus", "Uxan koronavirusı", "koronavirus órshiwi" hám "Uxan koronavirus órshiwi" dep ataldı, al kesellik geyde "Uxan pnevmoniyası" dep ataldı<ref>Jiang S, Xia S, Ying T, Lu L (May 2020). "A novel coronavirus (2019-nCoV) causing pneumonia-associated respiratory syndrome". Cellular & Molecular Immunology. 17 (5): 554. doi:10.1038/s41423-020-0372-4. PMC 7091741. PMID 32024976.</ref><ref>Chan JF, Yuan S, Kok KH, To KK, Chu H, Yang J, et al. (February 2020). "A familial cluster of pneumonia associated with the 2019 novel coronavirus indicating person-to-person transmission: a study of a family cluster". Lancet. 395 (10223): 514–523. doi:10.1016/S0140-6736(20)30154-9. PMC 7159286. PMID 31986261.</ref>. 2020-jıldıń yanvar ayında DDSSH, sociallıq stigmanıń aldın alıw maqsetinde geografiyalıq orınlardı (mısalı, Uxan, Qıtay), haywan túrlerin yamasa adamlar toparların awırıw hám virus atamalarında qollanbaw haqqındaǵı 2015-jılǵı xalıqaralıq kórsetpelerge tiykarlanıp, 2019-nCoV hám 2019-nCoV ótkir respiratorlıq keselligin virus hám keselliktiń waqıtsha atamaları retinde usınıs etti. DDSSH 2020-jıl 11-fevralda COVID-19 hám SARS-CoV-2 rásmiy atamaların tastıyıqladı. DDSSH Bas direktorı Tedros Gebreyesus bılay dep túsindirdi: CO korona ushın, VI virus ushın, D kesellik ushın hám 19 órshiw birinshi ret anıqlanǵan waqıt ushın (2019-jıl 31-dekabr) qollanıladı. DDSSH jámiyetlik kommunikaciyalarda qosımsha túrde "COVID-19 virusı" hám "COVID-19 ǵa sebepshi virus" terminlerin qollanadı. DDSSH táshwish tuwdıratuǵın variantlardı hám qızıǵıwshılıq tuwdıratuǵın variantlardı grek háripleri menen atadı. Variantlar anıqlanǵan jerge qarap atawdıń dáslepki ámeliyatı (mısalı, Delta dáslep "[[Hindstan]] variantı" bolıp baslandı) endi keń tarqalmaǵan. Kóbirek sistemalı atamalar sxeması varianttıń PANGO shejiresin sáwlelendiredi (mısalı, Omikronnıń shejiresi B.1.1.529) hám basqa variantlar ushın qollanıladı. == Epidemiologiya == === Tiykar === SARS-CoV-2 - bul jarǵanat koronavirusları, pangolin koronavirusları hám SARS-CoV menen jaqın baylanıslı virus<ref>"Outbreak of severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 (SARS‑CoV‑2): increased transmission beyond China – fourth update" (PDF). European Centre for Disease Prevention and Control. 14 February 2020. Retrieved 8 March 2020.</ref>. Dáslepki belgili órshiw (Qıtay materik bólimindegi 2019–2020-jılǵı COVID-19 órshiwi) 2019-jıldıń dekabr ayında Qıtaydıń Xubey provinciyası Uxan qalasında baslandı. Kóplegen dáslepki jaǵdaylar sol jerdegi Xuanan teńiz ónimlerin usaqlap satıw bazarına barǵan adamlar menen baylanıslı boldı, biraq adamnan adamǵa juǵıw erterek baslanǵan bolıwı itimal. Molekulyar saat analizi birinshi jaǵdaylardıń 2019-jıldıń oktyabr hám noyabr ayları aralıǵında bolǵan bolıwı múmkin dep kórsetedi<ref>To KK, Sridhar S, Chiu KH, Hung DL, Li X, Hung IF, et al. (December 2021). "Lessons learned 1 year after SARS-CoV-2 emergence leading to COVID-19 pandemic". Emerging Microbes & Infections. 10 (1): 507–535. doi:10.1080/22221751.2021.1898291. PMC 8006950. PMID 33666147.</ref>. Ilimiy konsensus virus jarǵanatlardan yamasa basqa jaqın sút emiziwshi haywanlardan kelip shıqqan zoonozlıq derekke iye ekenin aytadı. SARS-CoV-2 laboratoriyadan tosınnan shıǵıp ketken degen sıyaqlı basqa túsindirmeler usınılǵan bolsa da, 2021-jılǵa kelip olar dáliller menen jetkilikli dárejede tastıyıqlanbadı. === Jaǵdaylar === Rásmiy "jaǵday" sanları, simptomlı kesellikti bastan keshirgenine yamasa keshirmegenine qaramastan, rásmiy protokollarǵa sáykes COVID-19 ushın test tapsırǵan hám testi oń nátiyje kórsetken adamlar sanın bildiredi. Úlgi alıw qáteligi tásiri sebepli, tosınnan tańlaw usılı arqalı anıǵıraq san alıwǵa baǵdarlanǵan izertlewler ulıwma juqqanlar sanı xabarlanǵan jaǵdaylar sanınan aytarlıqtay asıp ketetuǵının turaqlı túrde anıqladı. Kóplegen mámleketlerde, dáslepki waqıtlarda, tek jeńil simptomları bar adamlardı testten ótkizbew boyınsha rásmiy siyasat bar edi. Awır keselleniw ushın eń kúshli qáwip faktorları semizlik, qantlı diabettiń asqınıwı, uwayımshıl hám basqa keselliklerdiń ulıwma sanı bolıp tabıladı<ref>Kompaniyets L, Pennington AF, Goodman AB, Rosenblum HG, Belay B, Ko JY, et al. (July 2021). "Underlying Medical Conditions and Severe Illness Among 540,667 Adults Hospitalized With COVID-19, March 2020 – March 2021". Preventing Chronic Disease. 18 210123. Centers for Disease Control and Prevention: E66. doi:10.5888/pcd18.210123. PMC 8269743. PMID 34197283.</ref>. COVID-19 pandemiyası baslanǵan waqıtta jaslarǵa juǵıw itimalı azıraq pa, yamasa simptomlar payda bolıp, testten ótiw itimalı azıraq pa ekeni anıq emes edi. Qıtayda ótkerilgen retrospektiv kogort izertlewi balalar hám ereseklerdiń juqtırıw itimalı birdey ekenin anıqladı<ref>Bi Q, Wu Y, Mei S, Ye C, Zou X, Zhang Z, et al. (August 2020). "Epidemiology and transmission of COVID-19 in 391 cases and 1286 of their close contacts in Shenzhen, China: a retrospective cohort study". The Lancet. Infectious Diseases. 20 (8): 911–919. doi:10.1016/S1473-3099(20)30287-5. PMC 7185944. PMID 32353347.</ref>. Muqıyat izertlewler qatarında, 2020-jıl 9-apreldegi dáslepki nátiyjeler Germaniyadaǵı iri infekciya klasteriniń orayı bolǵan Gangeltte xalıq úlgisiniń 15 procentiniń antidenelerge testi oń bolǵanın anıqladı. [[Nyu-York]] qalasındaǵı ekiqabat hayallardı hám Niderlandiyadaǵı qan donorların COVID-19 ǵa skrininglew, xabarlanǵannan kóbirek infekciyalardı kórsetetuǵın oń [[Antitila|antidene]] testleri kórsetkishlerin anıqladı. Seroprevalentlikke tiykarlanǵan bahalawlar konservativlik bolıp tabıladı, sebebi ayırım izertlewler jeńil simptomları bar adamlarda anıqlanatuǵın antideneler joq ekenin kórsetedi. 2020-jıldıń yanvar ayında COVID-19 ushın tiykarǵı reprodukciya sanınıń (R0) dáslepki bahalawları 1.4 hám 2.5 aralıǵında boldı, biraq keyingi analiz onıń shama menen 5.7 (3.8 den 8.9 ǵa shekemgi 95 procentlik isenim intervalı menen) bolıwı múmkinligin málimledi. 2021-jıldıń dekabr ayında jaǵdaylar sanı bir neshe faktorlarǵa, sonıń ishinde jańa COVID-19 variantlarına baylanıslı túrde artıwdı dawam etti. Sol jıldıń 28-dekabr jaǵdayı boyınsha, dúnya júzinde 282,790,822 adamnıń juqtırǵanı tastıyıqlandı. 2022-jıldıń 14-apreline kelip, global kólemde 500 millionnan aslam jaǵday tastıyıqlandı. Jaǵdaylardıń kópshiligi tastıyıqlanbaǵan bolıp, Densawlıq kórsetkishleri hám bahalaw institutı 2022-jıldıń basındaǵı jaǵdaylardıń haqıyqıy sanın milliardlaǵan dep bahaladı<ref>"COVID Evaluation Model Estimates 57 Percent of World Population Infected at Least Once". MSN. Retrieved 7 February 2022.</ref>. [[Fayl:Covid-19_new_cases_in_top_5_countries_and_the_world.png|ortağa|nobaý|400x400 nükte|2022-jılda dúnyada hám eń joqarı altı mámlekette COVID-19 dıń háptelik jańa jaǵdaylarınıń yarım-logarifmlik grafigi]] ==== Testtiń oń nátiyje kórsetkishi ==== Jámiyetlik densawlıqtı saqlaw xızmetkerleri hám siyasatshılardıń pandemiyanı baqlaw hám qarar qabıllawǵa jol-joba beriw ushın qollanǵan ólshemleriniń biri - bul testtiń oń nátiyjelilik kórsetkishi ("procent oń nátiyje"). 2020-jılı Djons Xopkinstiń maǵlıwmatları boyınsha, "dım joqarı" procent oń nátiyjeniń bir kórsetkishi 5% ti quraydı, bul burın DDSSH tárepinen qollanılǵan<ref>"COVID-19 Testing: Understanding the "Percent Positive"". Johns Hopkins | Bloomberg School of Public Health. 10 August 2020. Retrieved 26 September 2024.</ref>. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ g09kwt245gefehbfk7ysw398iqmjo2t 0 34891 276517 272318 2026-10-27T02:24:50Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276517 wikitext text/x-wiki '''Úlken baryerli rif''' dúnyadaǵı eń úlken marjan rifleri sisteması bolıp esaplanıp<ref name=UNEP>{{Web deregi | avtor = UNEP World Conservation Monitoring Centre| jıl = 1980| bet = Protected Areas and World Heritage – Great Barrier Reef World Heritage Area| url = http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/wh/gbrmp.html| arxivurl = https://wayback.archive-it.org/all/20080511100752/http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/wh/gbrmp.html| arxivsáne = 2008-jıl 11-may | baspaxana = [[Department of the Environment and Heritage]]| qaralǵan sáne = 2009-jıl 14-mart }}</ref><ref name=GBRWHV>{{Web deregi | bet = The Great Barrier Reef World Heritage Values| url = http://www.environment.gov.au/heritage/places/world/great-barrier-reef/values.html| qaralǵan sáne = 2008-jıl 3-sentyabr | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130509112200/http://www.environment.gov.au/heritage/places/world/great-barrier-reef/values.html| arxivsáne = 2013-jıl 9-may }}</ref>, 2900 den aslam jeke riflerden[3] hám shama menen 344 400 kvadrat kilometr (133 000 mi²) maydandaǵı 2300 kilometrden artıq uzınlıqtaǵı 900 atawdan quralǵan<ref>{{Web deregi | avtor = Fodor's| bet = Great Barrier Reef Travel Guide| url = http://www.fodors.com/miniguides/mgresults.cfm?destination=great_barrier@230&cur_section=ove| qaralǵan sáne = 2006-jıl 8-avgust | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130514032401/http://www.fodors.com/world/australia-and-the-pacific/australia/queensland/great-barrier-reef/| arxivsáne = 2013-jıl 14-may }}</ref><ref name = 1975review>{{Web deregi | avtor = Department of the Environment and Heritage| bet = Review of the Great Barrier Reef Marine Park Act 1975| url = http://www.deh.gov.au/coasts/publications/gbr-marine-park-act.html| qaralǵan sáne = 2006-jıl 2-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20061018005108/http://www.deh.gov.au/coasts/publications/gbr-marine-park-act.html| arxivsáne = 2006-jıl 18-oktyabr }}</ref> Rif Korall teńizinde, [[Avstraliya]]nıń Kvinslend shtatı jaǵalawında jaylasqan bolıp, onı jaǵalawdan keńligi 160 kilometr hám tereńligi 61 metrden aslam kanal bólip turadı<ref>{{Cite book |last=Leong |first=Goh Cheng |url=https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |title=Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition |year=1995 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-562816-6 |page=81 |language=en |access-date=21 January 2022 |archive-date=20 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220620214553/https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |url-status=live }}</ref>. Ullı tosıq rifi kosmostan kórinedi hám tiri organizmler tárepinen jaratılǵan dúnyadaǵı eń úlken qurılma bolıp esaplanadı. Bul rif dúzilisi marjan polipleri dep atalıwshı milliardlap mayda organizmlerden quralǵan hám qurılǵan<ref>{{Web deregi | familiya = Deeks| at = Russell| sáne = 2024-jıl 28-sentyabr | bet = Great Barrier Reef from space| url = https://www.skyatnightmagazine.com/earth-from-space/great-barrier-reef| url-status = live| qaralǵan sáne = 2026-jıl 13-fevral | jumıs = BBC Sky at Night Magazine}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.ga.gov.au/media/releases/2002/1013133456_20385.jsp| bet = Great Barrier Reef: no buried treasure| avtor = Sarah Belfield| baspaxana = Geoscience Australia (Australian Government)| sáne = 2002-jıl 8-fevral | qaralǵan sáne = 2007-jıl 11-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20071001045912/http://www.ga.gov.au/media/releases/2002/1013133456_20385.jsp| arxivsáne = 2007-jıl 1-oktyabr }}</ref>. Ol tirishiliktiń keń túrliligin qollap-quwatlap<ref name=billions>{{cite news |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1590/is_1_57/ai_65370824 |archive-url=https://archive.today/20120708000309/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1590/is_1_57/ai_65370824/ |archive-date=8 July 2012 |author=Sharon Guynup |date=4 September 2000 |work=[[Science World (magazine)|Science World]] |title=Australia's Great Barrier Reef |access-date=11 June 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151016120644/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1590/is_1_57/ai_65370824 |archivedate=16 October 2015 }}</ref>, 1981-jılı Jáhán miyrası obekti sıpatında tańlanǵan<ref name="UNEP"/><ref name="GBRWHV"/>. CNN 1997-jılı onı Dúnyanıń jeti tábiyiy ájayıbatlarınan biri dep ataǵan<ref>{{cite news |publisher=CNN |year=1997 |title=The Seven Natural Wonders of the World |url=http://www.cnn.com/TRAVEL/DESTINATIONS/9711/natural.wonders/ |access-date=6 August 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060721011803/http://www.cnn.com/TRAVEL/DESTINATIONS/9711/natural.wonders/ |archive-date=21 July 2006 }}</ref>. Avstraliyanıń Jáhán miyrası orınları onı 2007-jılı óz dizimine kirgizgen<ref>{{Web deregi | baspaxana = Department of Agriculture, Water and the Environment| bet = National Heritage List: The Great Barrier Reef, Queensland| url = https://www.environment.gov.au/heritage/places/world/gbr| qaralǵan sáne = 2021-jıl 23-aprel | arxivsáne = 2021-jıl 22-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210422152822/http://www.environment.gov.au/heritage/places/world/gbr| url-status = live}}</ref>. Kvinslend milliy trastı 2006-jılı onı Kvinslend shtatı belgisi dep atadı<ref>{{Web deregi | avtor = National Trust Queensland| bet = Queensland Icons| url = http://www.nationaltrustqld.org/qldicons.htm| arxivurl = https://web.archive.org/web/20061210082849/http://www.nationaltrustqld.org/qldicons.htm| arxivsáne = 2006-jıl 10-dekabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-aprel }}</ref>. Riftiń úlken bólimi [[Balıqshılıq]] hám [[turizm]] sıyaqlı insan tárepinen paydalanıwdıń tásirin sheklewge járdem beretuǵın Ullı baryerli rif teńiz parki tárepinen qorǵaladı. Rif hám onıń ekosistemasına basqa ekologiyalıq basımlar adam tárepinen jaratılǵan pataslandırıwshılardıń aǵıwı, marjanlardıń massalıq aǵıwı menen birgeliktegi klimat ózgeriwi, shógindiniń taslanıwı hám tikenler tajı teńiz juldızlarınıń ciklli populyaciyalıq háwij alıwların óz ishine aladı<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/environment/2019/feb/20/great-barrier-reef-authority-gives-green-light-to-dump-dredging-sludge |title=Great Barrier Reef authority gives green light to dump dredging sludge |last=Smee |first=Ben |date=20 February 2019 |work=The Guardian |access-date=21 February 2019 |issn=0261-3077 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221130431/https://www.theguardian.com/environment/2019/feb/20/great-barrier-reef-authority-gives-green-light-to-dump-dredging-sludge |archive-date=21 February 2019 |url-status=live }}</ref>. 2012-jıldıń oktyabr ayında Proceedings milliy ilimler akademiyası tárepinen járiyalanǵan izertlewge muwapıq, rif 1985-jıldan beri marjan qaplamınıń yarımınan kóbiregin joǵaltqan. Bul [[2020|2020-jılǵı]] izertlew menen tastıyıqlanǵan bolıp, rif marjan qaplamınıń yarımınan kóbiregi 1995-jıldan 2017-jılǵa shekem joǵalǵan, 2020-jılǵı keń tarqalǵan aǵıw hádiysesiniń tásirleri ele muǵdarlap bahalanbaǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnn.com/travel/article/great-barrier-reef-coral-loss-intl-scli-climate-scn/index.html| bet = The Great Barrier Reef has lost half its corals within 3 decades| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201015211707/https://www.cnn.com/travel/article/great-barrier-reef-coral-loss-intl-scli-climate-scn/index.html| arxivsáne = 2020-jıl 15-oktyabr | avtor = Amy Woodyatt| sáne = 2020-jıl 13-oktyabr | til = en| jumıs = CNN| qaralǵan sáne = 2020-jıl 17-oktyabr }}</ref>. Ullı baryerli rifin [[Avstraliya]] aborigenleri hám [[Torres buǵazı]] atawlarında jasawshı xalıqlar ázelden biletuǵın hám paydalanıp kiyatırǵan. Bul rif jergilikli toparlardıń mádeniyatı hám ruwxıylıǵınıń áhmiyetli bólegi bolıp esaplanadı. Rif turistler, ásirese, Whitsunday atawları hám Cairns aymaqları ushın júdá belgili mánzil. Turizm wálayat ushın áhmiyetli ekonomikalıq xızmet bolıp, jılına 3 milliard AUD dollardan aslam dáramat keltiredi. 2014-jıldıń noyabr ayında Google kompaniyası Great Barrier Reef 3D formatında Google Underwater Street View platformasın iske qostı<ref>{{Web deregi | url = http://en.tempo.co/read/news/2014/11/16/240622233/Google-Launches-Underwater-Street-View| bet = Google Launches Underwater Street View| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141129030153/http://en.tempo.co/read/news/2014/11/16/240622233/Google-Launches-Underwater-Street-View| arxivsáne = 2014-jıl 29-noyabr | sáne = 2014-jıl 16-noyabr }}</ref>. 2016-jıldıń mart ayındaǵı esabatta marjanlardıń aǵarıwı aldın oylanǵanına qaraǵanda kóbirek tarqalǵanlıǵı, okean temperaturasınıń jılıwı nátiyjesinde riflerdiń arqa bólimlerine ayrıqsha tásir kórsetkeni atap ótilgen.<ref>{{cite news |title=Great Barrier Reef coral bleaching more widespread than first thought |work=The Sydney Morning Herald |url=https://www.smh.com.au/environment/great-barrier-reef-coral-bleaching-more-widespread-than-first-thought-surveys-reveal-20160331-gnux7x.html |date=31 March 2016 |access-date=2 April 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160403042953/http://www.smh.com.au/environment/great-barrier-reef-coral-bleaching-more-widespread-than-first-thought-surveys-reveal-20160331-gnux7x.html |archive-date=3 April 2016 }}</ref> 016-jıldıń oktyabr ayında Outside rif ushın nekrolog basıp shıǵardı<ref>{{Web deregi | url = https://www.outsideonline.com/2112086/obituary-great-barrier-reef-25-million-bc-2016| bet = Obituary: Great Barrier Reef (25 Million BC–2016)| at = Rowan| familiya = Jacobsen| sáne = 2016-jıl 11-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20161016120040/http://www.outsideonline.com/2112086/obituary-great-barrier-reef-25-million-bc-2016| arxivsáne = 2016-jıl 16-oktyabr | qaralǵan sáne = 2016-jıl 16-oktyabr }}</ref>; maqala waqtınan aldın hám riflerdiń turaqlılıǵın bekkemlewge tásir etkeni ushın sınǵa alındı<ref>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2016/10/14/us/barrier-reef-obit-trnd/index.html |title=The Great Barrier Reef is not actually dead |first=Sophie |last=Lewis |publisher=CNN |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312022437/http://www.cnn.com/2016/10/14/us/barrier-reef-obit-trnd/index.html |archive-date=12 March 2017 }}</ref>. 2017-jıldıń mart ayında Nature jurnalı riflerdiń arqa bólimindegi 800 kilometr (500 mil) uzınlıqtaǵı úlken bólimler 2016-jılda suwdıń joqarı temperaturası dawamında ólip ketkenligin kórsetetuǵın maqala basıp shıǵardı, bul jaǵday avtorlar tárepinen globallıq klimat ózgeriwi tásirine baylanıstırılǵan<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2017/03/15/science/great-barrier-reef-coral-climate-change-dieoff.html |title=Large Sections of Australia's Great Reef Are Now Dead, Scientists Find |last1=Cave |first1=Damien |date=15 March 2017 |work=The New York Times |access-date=19 February 2018 |last2=Gillis |first2=Justin |issn=0362-4331 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180220033229/https://www.nytimes.com/2017/03/15/science/great-barrier-reef-coral-climate-change-dieoff.html |archive-date=20 February 2018 }}</ref>. Úlken barterli rifinde tuwılıp atırǵan marjan balalarınıń procenti 2018-jılı keskin túsip ketti hám ilimpazlar onı "tábiyiy tańlawdıń úlken hádiysesi júzege keliwiniń dáslepki basqıshı" dep atamaqta. 2016-2017-jıllardaǵı aǵarıw waqıyalarında jetilisken jetiliskenlerdiń kópshiligi qaytıs boldı, bul korall tuwılıwınıń tómen dárejesine alıp keldi. Kóbeygen marjan túrleri de ózgerdi, eger tendenciya dawam etse, rif ekosistemasın uzaq múddetli qayta dúziwge alıp keldi<ref>{{Cite news |url=https://www.abc.net.au/news/science/2019-04-04/great-barrier-reef-changes-coral-bleaching-recruitment-plummets/10962054 |title=Great Barrier Reef coral bleaching causes numbers of baby coral to plummet |date=4 April 2019 |publisher=Australian Broadcasting Corporation |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410133255/https://www.abc.net.au/news/science/2019-04-04/great-barrier-reef-changes-coral-bleaching-recruitment-plummets/10962054 |archive-date=10 April 2019 |url-status=live }}</ref>. 1975-jılı qabıl etilgen "Ullı baryerli rif teńiz parki haqqında"ǵı nızamda (54-bánt) Riftiń salamatlıǵı, basımı hám keleshegi haqqında hár bes jılda bir márte bayanat beriw belgilengen. Sońǵı esapta bolsa 2019-jılı járiyalandı<ref>{{Web deregi | url = http://www.gbrmpa.gov.au/our-work/outlook-report-2019| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190901011720/http://www.gbrmpa.gov.au/our-work/outlook-report-2019| arxivsáne = 2019-jıl 1-sentyabr | bet = Great Barrier Reef Outlook Report 2019| jumıs = [[Great Barrier Reef Marine Park Authority]]| til = en| qaralǵan sáne = 2019-jıl 3-noyabr }}</ref>. 2022-jıl mart ayında jáne bir massalıq aǵartıw waqıyası tastıyıqlandı, ásirese El-Nino hawa-rayı hádiysesiniń múmkin bolǵan tásirlerin esapqa alǵanda rif sistemasınıń keleshegi haqqında qosımsha qáweterlerdi keltirip shıǵardı<ref>{{Web deregi | url = https://www.bbc.com/news/world-australia-60870239| sáne = 2022-jıl 25-mart | bet = Great Barrier Reef: Australia confirms new mass bleaching event| jumıs = BBC News| qaralǵan sáne = 2022-jıl 25-mart | arxivsáne = 2022-jıl 25-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220325065956/https://www.bbc.com/news/world-australia-60870239| url-status = live}}</ref>. [[Avstraliya]] teńiz ilimleri institutı hár jılı Ullı baryerli rifininiń jaǵdayı boyınsha sorawlar ótkerip, 2022-jılǵı esabat boyınsha 36 jıl ishindegi eń úlken tikleniwdi kórsetti. Bul tiykarınan riflerdiń úshten eki bóleginde tez ósiwshi Akropora marjanı tárepinen qayta ósiwi menen baylanıslı bolıp, bul jerde ústem marjan esaplanadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.aims.gov.au/monitoring-great-barrier-reef/gbr-condition-summary-2021-22| bet = Annual Summary Report of Coral Reef Condition 2021/22| arxivurl = https://web.archive.org/web/20221113075129/https://www.aims.gov.au/monitoring-great-barrier-reef/gbr-condition-summary-2021-22| arxivsáne = 2022-jıl 13-noyabr | sáne = 2022-jıl 4-avgust | jumıs = AIMS| qaralǵan sáne = 2023-jıl 2-yanvar }}</ref>. == Geologiyası hám geografiyası == [[Fayl:Part_of_Great_Barrier_Reef_from_Helicopter.jpg|nobaý|Aerofotografiya]] Úlken barterli rifi [[Shıǵıs Avstraliya]] Kordilera bóliminiń ózine tán ózgesheligi bolip esaplanadı. Bul Torres buǵazınan (Brambl-Key, eń arqa atawı hám Papua-Jana Gvineyanıń qubla jaǵalawı arasında) arqada Ledi Elliot atawı (eń qubla atawı) hám qubladaģı Freyzer atawı arasındaģı belgisiz ótkelge shekem jetip baradı. Ledi Elliot atawı 1915 km (1,190 mi) Brambl Key qalasınan qubla-shıǵısta jaylasqan bolıp, kishi Myrrey atawların óz ishine aladı<ref>{{Cite book |title=Physiographic Diagram of Australia |url=https://books.google.com/books?id=KS0YMQAACAAJ |author=A.K. Lobeck |publisher=The Geological Press, Columbia University |location=New York |date=1951 |quote=to accompany text description and geological sections which were prepared by Joseph Gentili and R.W. Fairbridge of the [[University of Western Australia]] |access-date=19 February 2018 |archive-date=31 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231065935/https://books.google.com/books?id=KS0YMQAACAAJ |url-status=live }}</ref>. Plitalardıń tektonikalıq teoriyası Avstraliya kaynazoy dáwirinen baslap jılına 7 sm tezlikte arqaǵa qaray jıljıǵanlıǵın kórsetedi<ref>{{cite journal |author=Davies, P.J., Symonds, P.A., Feary, D.A., Pigram, C.J. |year=1987 |title=Horizontal plate motion: a key allocyclic factor in the evolution of the Great Barrier Reef |url=https://archive.org/details/sim_science_1987-12-18_238_4834/page/1697 |journal=Science |volume=238 |issue=4834 |pages=1697–1700 |bibcode=1987Sci...238.1697D |doi=10.1126/science.238.4834.1697 |pmid=17737670 |s2cid=27544990 }}</ref>. Sonday-aq, bul waqıtta Kvinslendte oraylıq hám qalqan vulkanlar hám bazalt aǵıslarına alıp kelgen vulkan atılıwları júz bergen. Bulardıń ayırımları vulkan atawlarına aylanǵan. Marjan teńizi basseyni payda bolgannan soń, basseynde marjan rifleri óse baslaǵan, biraq shama menen 25 million jıl aldınģa shekem arqa Kvinslend tropiklerden qubladaǵı ortasha suwlarda bolıp, marjanlardıń ósiwin qollap-quwatlaw ushın júdá salqın edi. Úlken baryerli rifiniń rawajlanıw tariyxı quramalı; Kvinslend tropikalıq suwlarǵa ótkennen keyin, teńiz qáddi ózgeriwi menen riflerdiń ósiwi hám páseyiwine kóp tásir kórsetken<ref>{{cite encyclopedia |author=MSN Encarta |year=2006 |title=Great Barrier Reef |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761575831/Great_Barrier_Reef.html |access-date=11 December 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028020755/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761575831/Great_Barrier_Reef.html |archive-date=28 October 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091028020755/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761575831/Great_Barrier_Reef.html |archivedate=28 October 2009 }}</ref>. [[Fayl:Heron_Island.jpg|oñğa|nobaý|Geron atawı, Ullı baryerli rifiniń qublasındaģı marjan sayı.]] [[Fayl:Arlington-Reef-2018-aerial-view-Luka-Peternel.jpg|nobaý|Arlington rifiniń hawa kórinisi.]] == Ekologiyası == [[Fayl:Coral_Outcrop_Flynn_Reef.jpg|nobaý|Kerns janındaǵı Flinn rifinde hár túrli reńli marjanlar]] [[Fayl:Moore_Reef_underwater_ReefScape.jpg|nobaý|Mur rifi]] Úlken baryerli rifleri tirishiliktiń ayrıqsha hár túrliligin qollap-quwatlaydı, sonıń ishinde, kóplegen ázzi yamasa joq bolıp ketiw qáwpi astında turǵan túrler esaplanadı. Olardıń ayırımları rifler sisteması ushın endemik bolıwı múmkin<ref>{{Web deregi | avtor = CSIRO| jıl = 2006| bet = Snapshot of life deep in the Great Barrier Reef| url = http://www.csiro.au/news/ps19x.html| qaralǵan sáne = 2007-jıl 13-mart | url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070830204217/http://www.csiro.au/news/ps19x.html| arxivsáne = 2007-jıl 30-avgust }}</ref><ref name="GBRMPA Fauna and Flora">{{Web deregi | avtor = Great Barrier Reef Marine Park Authority| jıl = 2000| bet = Fauna and Flora of the Great Barrier Reef World Heritage Area| url = http://www.gbrmpa.gov.au/corp_site/info_services/publications/misc_pub/fauna_flora| qaralǵan sáne = 2006-jıl 24-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20061014182747/http://www.gbrmpa.gov.au/corp_site/info_services/publications/misc_pub/fauna_flora| arxivsáne = 2006-jıl 14-oktyabr }}</ref>. [[Fayl:Turtle06.jpg|solğa|nobaý|Úlken baryerli rifinde jasıl teńiz tasbaqası]] Úlken baryerli rifinde kit tárizlilerdiń 30 túri, sonıń ishinde, irgejeyli kit-minke, Hind-Tinish okeanı órkesh delfini hám órkesh kitler dizimge alınǵan<ref name="GBRMPA Fauna and Flora"/><ref name="CRC species">{{Web deregi | avtor = CRC Reef Research Centre Ltd| bet = Reef facts: Plants and Animals on the Great Barrier Reef| url = http://www.reef.crc.org.au/discover/plantsanimals/facts_plantanimal.htm| qaralǵan sáne = 2006-jıl 14-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20060821194423/http://www.reef.crc.org.au/discover/plantsanimals/facts_plantanimal.htm| arxivsáne = 2006-jıl 21-avgust }}</ref><ref>{{Web deregi | avtor = Great Barrier Reef Marine Park Authority| url = http://www.gbrmpa.gov.au/corp_site/info_services/publications/sotr/latest_updates/marine_mammals| jıl = 2004| bet = Environmental Status: Marine Mammals| jumıs = The State of the Great Barrier Reef Report – latest updates| qaralǵan sáne = 2007-jıl 13-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20061002041651/http://www.gbrmpa.gov.au/corp_site/info_services/publications/sotr/latest_updates/marine_mammals| arxivsáne = 2006-jıl 2-oktyabr }}</ref>. Rifte 1500 den aslam balıq túrleri, sonıń ishinde masqarapaz balıq, qızıl bas, qızıl tamaqlı imperator, bir neshe túrdegi snapper hám marjan foreli jasaydı<ref>{{Web deregi | avtor = Great Barrier Reef Marine Park Authority| url = http://www.gbrmpa.gov.au/corp_site/key_issues/fisheries/spawning_sites| bet = Fish Spawning Aggregation Sites on the Great Barrier Reef| qaralǵan sáne = 2009-jıl 14-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20081216133142/http://www.gbrmpa.gov.au/corp_site/key_issues/fisheries/spawning_sites| arxivsáne = 2008-jıl 16-dekabr }}</ref>. Teńiz jılanlarınıń on jeti túri Ullı baryerli rifinde 50 metrge shekemgi jıllı suwlarda jasaydı hám qublada arqa bólimge qaraǵanda kóbirek tarqalǵan. Ullı baryerli rifler dúnya miyrası aymaǵında ushırasatuǵınlardıń hesh biri endemik yamasa joq bolıp ketiw qáwpi astında<ref name="Flora and Fauna 2">{{Web deregi | url = http://www.gbotav.au/corp_site/info_services/publications/misc_pub/fauna_flora/appendix_02.html| jıl = 2000| bet = Appendix 2 – Listed Marine Species| jumıs = Fauna and Flora of the Great Barrier Reef World Heritage Area| qaralǵan sáne = 2007-jıl 23-may }}</ref>. [[Fayl:Acanthurus_lineatus_Flynn_Reef.jpg|oñğa|nobaý|Flinn rifindegi marjanlar arasındaǵı jol-jol xirurg balıq]] == Ekologiyalıq qáwipler == [[Fayl:GBReef_TempChlorophyll_200602.jpg|oñğa|nobaý|Teńiz temperaturası hám Úlken baryer rifiniń aǵarıwı.]] Klimat ózgeriwi, pataslanıw, tikenekli taw juldızları hám balıqshılıq usı rif sistemasınıń salamatlıǵına tiykarǵı qáwipler bolıp esaplanadı<ref name=CRC46>{{Web deregi | url = http://www.reef.crc.org.au/publications/techreport/pdf/Harriott46.pdf| bet = Marine tourism impacts and their management on the Great Barrier Reef| jıl = 2002| familiya = Harriott| at = V.J.| jumıs = CRC Reef Research Centre Technical Report No. 46| baspaxana = CRC Reef Research Centre| qaralǵan sáne = 2009-jıl 8-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20090318081806/http://www.reef.crc.org.au/publications/techreport/pdf/Harriott46.pdf| arxivsáne = 2009-jıl 18-mart }}</ref><ref> {{Web deregi | url = http://www.aims.gov.au/pages/research/reef-monitoring/coral-diseases/hcd-gbr-04.html| bet = AIMS Longterm Monitoring – Coral Diseases on the Great Barrier Reef – Skeletal Eroding Band| baspaxana = aims.gov.au| qaralǵan sáne = 2009-jıl 22-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20090713171718/http://www.aims.gov.au/pages/research/reef-monitoring/coral-diseases/hcd-gbr-04.html| arxivsáne = 2009-jıl 13-iyul }}</ref>. Milliy ilimler akademiyasınıń 2012-jıldaǵı izertlewine muwapıq, 1985-jıldan baslap Ullı baryerli rifi óziniń marjanlarınıń yarımınan kóbiregin joǵaltqan, joǵaltıwdıń úshten eki bólegi aldın sanap ótilgen faktorlar sebepli 1998-jıldan baslap júz bergen<ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/australasia/great-barrier-reef-has-lost-half-its-coral-since-1985-8193783.html |title=Great Barrier Reef has 'lost half its coral since 1985' |newspaper=[[The Washington Post]] |date=2 October 2012 |access-date=3 October 2012 |author=Eilperin, Juliet |location=London |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121003191727/http://www.independent.co.uk/news/world/australasia/great-barrier-reef-has-lost-half-its-coral-since-1985-8193783.html |archive-date=3 October 2012 }}</ref> . 2022-jılı riftiń arqa hám oraylıq bólimlerinde monitoring baslanǵanınan berli marjan qaplamınıń eń kóp muǵdarı bolǵan, biraq qubla bólimindegi qaplama azayǵan hám aǵarıw hádiyseleri kóbirek júz bergen<ref>"[https://www.bbc.com/news/world-australia-62402891 Great Barrier Reef sees record coral cover, but it is highly vulnerable]", ''[[BBC]]'', 4 August 2022.</ref>. === Klimattıń ózgeriwi === Ullı baryerli rifi teńiz parki basqarması Ullı baryerli rifi ushın eń úlken qáwip-qáterdi klimat ózgeriwi dep esaplap, bul okeannıń ısıwına sebep boladı hám marjanlardıń aǵarıwın kúsheytedi<ref>{{cite news |url=http://www.150.theage.com.au/view_bestofarticle.asp?straction=update&inttype=1&intid=1850 |title=Global climate change, the Great Barrier Reef and our obligations |publisher=The National Forum |access-date=26 September 2007 |date=19 November 2004 |author1=Rothwell, Don |author2=Stephens, Tim |location=Melbourne |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012184305/http://150.theage.com.au/view_bestofarticle.asp?straction=update&inttype=1&intid=1850 |archive-date=12 October 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012184305/http://150.theage.com.au/view_bestofarticle.asp?straction=update&inttype=1&intid=1850 |archivedate=12 October 2007 }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.gbrmpa.gov.au/corp_site/info_services/publications/misc_pub/climate_change_vulnerability_assessment/our_changing_climate| bet = Our changing climate| qaralǵan sáne = 2007-jıl 26-sentyabr | avtor = Great Barrier Reef Marine Park Authority| arxivurl = https://web.archive.org/web/20071029074337/http://www.gbrmpa.gov.au/corp_site/info_services/publications/misc_pub/climate_change_vulnerability_assessment/our_changing_climate| arxivsáne = 2007-jıl 29-oktyabr }}</ref>. Teńiz ıssılıq tolqınları sebepli marjanlardıń massalıq aǵarıwı 1998, 2002, 2006, 2016, 2017 hám 2020-jıllardıń jazında júz bergen hám marjanlardıń aǵarıwı jıllıq waqıyaǵa aylanıwı kútilmekte<ref>{{Web deregi | avtor = Great Barrier Reef Marine Park Authority| bet = Coral Bleaching and Mass Bleaching Events| url = http://www.gbrmpa.gov.au/corp_site/info_services/science/climate_change/coral_bleaching.html| qaralǵan sáne = 2006-jıl 30-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20060420004634/http://www.gbrmpa.gov.au/corp_site/info_services/science/climate_change/coral_bleaching.html| arxivsáne = 2006-jıl 20-aprel }}</ref><ref name=":1" /><ref name=":2">{{Cite news |date=14 October 2020 |title=Great Barrier Reef has lost half of its corals since 1995 |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-australia-54533971 |access-date=10 November 2020 |archive-date=1 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101142224/https://www.bbc.com/news/world-australia-54533971 |url-status=live }}</ref><ref name="tele">{{cite news |url=http://www.news.com.au/story/0,10117,21141105-1702,00.html?from=public_rss |title=Online version |newspaper=[[The Daily Telegraph (Sydney)|The Daily Telegraph]] |date=30 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226143455/http://www.news.com.au/story/0%2C10117%2C21141105-1702%2C00.html?from=public_rss |archive-date=26 February 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090226143455/http://www.news.com.au/story/0%2C10117%2C21141105-1702%2C00.html?from=public_rss |archivedate=26 February 2009 |access-date=19 February 2026 }}</ref>. 2020-jılı ótkerilgen izertlewler nátiyjesinde Ullı baryerli rifi 1995-jıldan berli klimat ózgeriwi sebepli jıllı teńizler sebepli marjanlardıń yarımınan kóbiregin joǵaltqanı anıqlandı.<ref name=":2" /><ref>{{cite journal |last1=Dietzel |first1=Andreas |last2=Bode |first2=Michael |last3=Connolly |first3=Sean R. |last4=Hughes |first4=Terry P. |title=Long-term shifts in the colony size structure of coral populations along the Great Barrier Reef |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |date=14 October 2020 |volume=287 |issue=1936 |article-number=20201432 |doi=10.1098/rspb.2020.1432 |pmid=33049171 |pmc=7657849 |bibcode=2020PBioS.28701432D }}</ref> . Marjanlardıń aǵarıwı keselliklerge sezgirliktiń artıwına alıp keledi, bul bolsa rif jámáátleri ushın zıyanlı ekologiyalıq tásirlerge sebep boladı<ref name="Littman">{{cite journal |last1=Littman |first1=Raechel |last2=Willis |first2=Bette L. |last3=Bourne |first3=David G. |year=2011 |title=Metagenomic analysis of the coral holobiont during a natural bleaching event on the Great Barrier Reef |journal=Environmental Microbiology Reports |volume=3 |issue=6 |pages=651–660 |doi=10.1111/j.1758-2229.2010.00234.x |pmid=23761353 |bibcode=2011EnvMR...3..651L }}</ref>. 2017-jılı iyul ayında YUNESKO korall oqlawdıń Ullı baryerli rifine tásirinen qatań qáweterleniwdi bildirgen qarar joybarın járiyaladı. Sonday-aq, qarar joybarında Avstraliya suwdıń sapasın jaqsılaw boyınsha úlken jumıslarsız Reef 2050 esabatınıń maqsetlerine erise almaytuǵınlıǵı haqqında eskertilgen<ref name=":0">[https://www.theguardian.com/environment/2017/jun/03/great-barrier-reef-australia-must-act-urgently-on-water-quality-says-unesco#img-1 Great Barrier Reef: Australia must act urgently on water quality, says Unesco] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170603075819/https://www.theguardian.com/environment/2017/jun/03/great-barrier-reef-australia-must-act-urgently-on-water-quality-says-unesco |date=3 June 2017 }} The Guardian. Retrieved 3 June 2017</ref>. === Tikenler shańaraǵı === [[Fayl:CrownofThornsStarfish_Fiji_2005-10-12.jpg|solğa|nobaý|Tikenekli teńiz juldızları]] Tikenekli teńiz juldızı marjan poliplerin jemiredi. Bul teńiz juldızlarınıń úlken háwij alıwı riflerdi wayran etiwi múmkin. 2000-jılı epidemiya Rif izertlew orayı (RRC) tárepinen ótkerilgen izertlewde úlgilengen riflerdegi tiri marjan qaplamınıń 66% joǵalıwına alıp keldi<ref name="cots 1999-2000">{{Web deregi | url = http://www.reef.crc.org.au/publications/techreport/techrept32.htm| bet = CRC Reef Research Centre Technical Report No. 32 – Crown-of-thorns starfish(Acanthaster planci) in the central Great Barrier Reef region. Results of fine-scale surveys conducted in 1999–2000| qaralǵan sáne = 2007-jıl 7-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20070829092853/http://www.reef.crc.org.au/publications/techreport/techrept32.htm| arxivsáne = 2007-jıl 29-avgust }}</ref>. Epidemiyalar tábiyiy cikllerde júz beredi, suw sapasınıń tómenligi hám teńiz juldızlarınıń jırtqıshlarınıń artıqsha awlanıwı menen jamanlasadı<ref name="cots 1999-2000"/><ref>{{Web deregi | avtor = RRC Reef Research Centre| bet = Crown-of-thorns starfish on the Great Barrier Reef| url = http://www.reef.crc.org.au/publications/brochures/COTS_web_Nov2003.pdf| qaralǵan sáne = 2006-jıl 28-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20060826192429/http://www.reef.crc.org.au//publications/brochures/COTS_web_Nov2003.pdf| arxivsáne = 2006-jıl 26-avgust }}</ref>. === Balıqshılıq === Tiykarǵı túrlerdiń, máselen, gigant Tritonnıń artıqsha awlanıwı riflerdegi tirishilik ushın zárúr bolǵan azıq-awqat shınjırların buzıp jiberiwi múmkin. Balıq awlaw, sonday-aq, qayıqlardan suwdıń pataslanıwınıń artıwı, kereksiz túrlerdiń (delfinler hám tasbaqalar sıyaqlı) qosımsha awlanıwı hám trawling, ankerler hám torlardan jasaw orınlarınıń joq etiliwi arqalı riflerge tásir kórsetedi<ref>{{Web deregi | avtor = CSIRO Marine Research| jıl = 1998| bet = Environmental Effects of Prawn Trawling| url = http://www.marine.csiro.au/LeafletsFolder/26trawl/26.html| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080125100359/http://www.marine.csiro.au/LeafletsFolder/26trawl/26.html| arxivsáne = 2008-jıl 25-yanvar | qaralǵan sáne = 2006-jıl 28-may }}</ref>. 2004-jıldıń ortalarına kelip Ullı baryerli rif teńiz parkiniń shama menen úshten bir bólegi jazba ruxsatısız hár qanday túrdegi túrlerdi, sonıń ishinde balıq awlawdı joq etiwden qorǵaladı<ref>{{Web deregi | avtor = Great Barrier Reef Marine Park Authority| bet = Marine Park Zoning| url = http://www.gbrmpa.gov.au/corp_site/management/zoning/index.html| qaralǵan sáne = 2006-jıl 8-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20060719173858/http://www.gbrmpa.gov.au/corp_site/management/zoning/index.html| arxivsáne = 2006-jıl 19-iyul }}</ref>. [[Fayl:Great_barrier_oil_spill_march_2010.JPG|nobaý|Shen Neng 1 úlken baryer rifi, 2010-jıl 5-aprel.]] === Basqarıw === [[Fayl:Map_of_The_Great_Barrier_Reef_Region,_World_Heritage_Area_and_Marine_Park,_2014.tif|nobaý|Úlken baryerli rifi aymaǵınıń kartası, Jáhán miyrası aymaǵı hám teńiz parki, 2014-jıl.]] 1975-jılı [[Avstraliya]] húkimeti tárepinen "Ullı baryerli rifler teńiz parki" shólkemlestirilip, hár qıylı jumıslar qadaǵan etildi<ref>{{Web deregi | avtor = Commonwealth of Australia| jıl = 1975| bet = Great Barrier Reef Marine Park Act 1975| url = http://www.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/gbrmpa1975257/index.html| qaralǵan sáne = 2006-jıl 30-avgust | url-status = live| arxivurl = http://archive.wikiwix.com/cache/20110223170056/http://www.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/gbrmpa1975257/index.html| arxivsáne = 2011-jıl 23-fevral }}</ref>. "Ullı baryerli rifler teńiz parki" pútkil Ullı baryerli rifler provinciyasın óz ishine almaydı<ref name="map">{{Web deregi | url = http://www.reefed.edu.au/__data/assets/pdf_file/0009/18783/SDC2004120620Sept200420General20Reference.pdf| bet = Great Barrier Reef General Reference Map| sáne = September 2004 | baspaxana = Great Barrier Reef Marine Park Authority| qaralǵan sáne = 2009-jıl 14-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20080409060647/http://www.reefed.edu.au/__data/assets/pdf_file/0009/18783/SDC2004120620Sept200420General20Reference.pdf| arxivsáne = 2008-jıl 9-aprel }}</ref>. Park Kvinslend húkimeti menen birgelikte "Ullı baryerli rifler teńiz parki" basqarması arqalı basqarıladı. Riflerdi saqlap qalıw maqsetinde aymaqlastırıw, basqarıw rejeleri, ruqsatnamalar, bilimlendiriw hám xoshametlew (ekoturizm sertifikatı sıyaqlı) ilajlarınan paydalanıladı<ref name=CRC46/><ref>{{Web deregi | url = http://www.gbrmpa.gov.au/onboard/home/rewards_program| bet = Rewards Program| jumıs = Onboard: The Tourism Operator's Handbook for the Great Barrier Reef| baspaxana = Great Barrier Reef Marine Park Authority| qaralǵan sáne = 2009-jıl 14-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20080827200555/http://www.gbrmpa.gov.au/onboard/home/rewards_program| arxivsáne = 2008-jıl 27-avgust }}</ref>. 1999-jılı [[Avstraliya]] parlamenti tárepinen qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw hám biologiyalıq hár túrlilikti saqlaw haqqındaǵı nızam qabıl etilip, bul nızam biologiyalıq hár túrlilikti saqlawdıń regionallıq áhmiyetli baǵdarları boyınsha kórsetpeler beriw arqalı qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw haqqındaǵı milliy nızamnıń ámel etiwin jaqsıladı. Teńiz bioregionallıq planlastırıw procesi usı nızamnıń orınlanıwınan kelip shıqqan. Bul process túrge tiyisli pútkil ekosistema hám túrli túrlerdiń teńiz ortalıǵında óz ara tásirlesiwin esapqa alıw arqalı teńiz biologiyalıq hár túrlilikti saqlaydı. [[Fayl:Blue_Linckia_Starfish.JPG|nobaý|Kók teńiz juldızı (Linckia laevigata) qattı Akropora hám Porites marjanları ústinde jatır.]] === Turizm === [[Fayl:Giant_clam_with_diver.jpg|oñğa|nobaý|Úlken baryerli rifinde úlken balıqshıǵa qarap turǵan súńgiwshi]] [[Fayl:Amazing_Great_Barrier_Reef_1.jpg|oñğa|nobaý|Rif hám qayıqlardıń vertolyottan kóriniwi.]] Óziniń úlken biologiyalıq kóp túrliligi, jıllı tınıq suwları hám "tirik bortlar" dep atalatuǵın turistlik qayıqlardan paydalanıw múmkinligi sebepli rifler, ásirese, súńgiwshiler ushın oǵada qızıqlı mánzil esaplanadı. Ullı baryerli rifindegi turizm Keyrns hám de Whitsundayda jaylasqan. Bul aymaqlar park maydanınıń 7-8% in quraydı. Whitsundays hám Cairns ózleriniń basqarıw rejelerine iye. Kvinslend jaǵalawındaǵı kóplegen qalalar kúndelikli qayıq sayaxatların usınadı. Birneshe materik hám marjan atawları, sonıń ishinde, Jasıl ataw hám Ledi Elliot atawı házirgi waqıtta dem alıw orınları esaplanadı. 1996-jıldan baslap Ullı baryerli rifindegi 27 ataw kurortlardı qollap-quwatlaytuģın edi. 1996-jılı aymaqtaǵı turizmniń kópshiligi jergilikli bolıp, eń kóp sapar etiw waqıtları [[Avstraliya]]nıń qıs ayında bolǵan. Usı waqıtta Ullı baryerli rifine sayaxatshılar jılına 776 million Avstraliya dolların qosqanlıǵı esap-sanaq etilgen<ref>{{cite journal |first1=Sally |last1=Driml |first2=Mick |last2=Common |year=1996 |title=Ecological Economics Criteria for Sustainable Tourism: Application to the Great Barrier Reef and Wet Tropics World Heritage Areas, Australia |journal=Journal of Sustainable Tourism |volume=4 |issue=1 |pages=3–16 |url=http://www.multilingual-matters.net/jost/004/0003/jost0040003.pdf |access-date=31 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218133426/http://www.multilingual-matters.net/jost/004/0003/jost0040003.pdf |archive-date=18 December 2008 |doi=10.1080/09669589608667255 |bibcode=1996JSusT...4....3D }}</ref>. Aymaqtaǵı eń iri kommerciyalıq xızmet sıpatında 2003-jılı turizm jılına 4 milliard Avstraliya dollarınan aslam dáramat keltirgenligi kórsetilgen<ref>{{Web deregi | avtor = Great Barrier Reef Marine Park Authority| jıl = 2003| bet = Summary report of the social and economic impacts of the rezoning of the Great Barrier Reef Marine Park.| url = http://www.ens.gu.edu.au/2281aes/docs/TEV_GBR.pdf| qaralǵan sáne = 2009-jıl 14-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20080920151126/http://www.ens.gu.edu.au/2281aes/docs/TEV_GBR.pdf| arxivsáne = 2008-jıl 20-sentyabr }}</ref> 2005-jıldaǵı esaplawlarǵa qaraǵanda 5,1 milliard Avstraliya dollarına shekem ósken<ref name=2005Brochure>{{Web deregi | avtor = Great Barrier Reef Marine Park Authority| jıl = 2005| bet = Protecting Biodiversity Brochure 2005| url = http://www.gbrmpa.gov.au/corp_site/info_services/publications/brochures/index.html| qaralǵan sáne = 2006-jıl 11-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20061017010423/http://www.gbrmpa.gov.au/corp_site/info_services/publications/brochures/index.html| arxivsáne = 2006-jıl 17-oktyabr }}</ref>. 2013-jıldıń mart ayında Ullı baryerli rif teńiz parki basqarması tárepinen járiyalanǵan Deloitte esabatında aytılıwınsha, Riftiń 2 000 kilometrlik jaǵalıq sızıǵı jılına 6,4 milliard [[Avstraliya]] dollarına turizmdi tartadı hám 64 000 nan aslam adamdı jumıs penen támiyinleydi<ref>{{cite news |title=Is Australia shooting itself in the foot with reef port expansions? |url=http://theconversation.com/is-australia-shooting-itself-in-the-foot-with-reef-port-expansions-22992 |access-date=14 March 2014 |newspaper=[[The Conversation (website)|The Conversation]] |date=14 March 2014 |author=Ove Hoegh-Guldberg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140314143306/http://theconversation.com/is-australia-shooting-itself-in-the-foot-with-reef-port-expansions-22992 |archive-date=14 March 2014 |author-link=Ove Hoegh-Guldberg (biologist) }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Koordinatlar Wikimaǵlıwmatlarda]] [[Kategoriya:Oraylıq Hind-Tınısh okeanı]] [[Kategoriya:Kvinslend qalasındaǵı turistlik orınlar]] [[Kategoriya:Avstraliyada suw astına súńgiw orınları]] [[Kategoriya:Avstraliya]] [[Kategoriya:Úlken baryerli rif]] [[Kategoriya:Korall teńizi relyefiniń formaları]] flm9wwmvrmkqj4e5eworost9adpiz2q 0 48911 276513 276317 2026-10-27T01:18:22Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276513 wikitext text/x-wiki '''Programmalıq támiynattı testlew kvalifikaciyaları boyınsha xalıqaralıq keńes''' [[Inglis tili|(ingl]]. ''International Software Testing Qualifications Board'', '''ISTQB''') — xalıqaralıq dárejede isleytuǵın programmalıq támiynattı testlew boyınsha sertifikatlaw keńesi<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2008/04/16/stories/2008041650470200.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420064002/http://www.hindu.com/2008/04/16/stories/2008041650470200.htm|url-status=dead|archive-date=20 April 2008|title=Emerging trends in IT-Software testing|date=16 April 2008|work=The Hindu|access-date=7 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080420064002/http://www.hindu.com/2008/04/16/stories/2008041650470200.htm|archivedate=20 April 2008}}</ref>. 2002-jılı noyabr ayında Edinburgta dúzilgen ISTQB — Belgiyada yuridikalıq túrde dizimge alınǵan kommerciyalıq emes associaciya. ISTQB sertifikatlanǵan testlewshisi (ISTQB Certified Tester) — programmalıq támiynat testlewshileri ushın standartlastırılǵan kvalifikaciya, al sertifikattı ISTQB beredi. Kvalifikaciyalar oqıw baǵdarlamasına tiykarlanadı, sonday-aq kvalifikaciyalar ierarxiyası hám akkreditaciya menen imtixan boyınsha basshılıqlar bar. ISTQB maǵlıwmatlarına qaraǵanda, 2025-jıl aprel ayındaǵı jaǵday boyınsha 1,4 millionnan aslam ISTQB imtixanı ótkerilgen hám 1 millionnan aslam sertifikat berilgen. Shólkem 130-dan aslam elge wákillik etetuǵın, pútkil dúnya boyınsha 69 aǵza keńesten turadı<ref name="istqb welcom">{{web deregi | url =https://www.istqb.org/#welcome| bet =Welcome - ISTQB® International Software Testing Qualifications Board|website=www.istqb.org| qaralǵan sáne = 2022-jıl 1-avgust }}</ref>. == Ónimler portfeli == ISTQB-diń házirgi ónimler portfeli matricalıq tásilge ámel etedi<ref name="istqb levels-modules">{{web deregi | url =https://www.istqb.org/about-us/istqb-levels-and-modules.html| bet =ISTQB Levels and modules|website=www.istqb.org| qaralǵan sáne = 2021-jıl 4-mart }}</ref>. Ol tómendegiler menen sıpatlanadı: * Oqıw maqsetleriniń áste-aqırın artıp barıwın anıqlaytuǵın dárejeler: ** Baslanǵısh (Foundation) ** Joqarı (Advanced) ** Ekspert (Expert) * Sertifikaciya modulleriniń toparların anıqlaytuǵın baǵıtlar: ** Tiykarǵı (Core) ** Agile ** Arnawlı (Specialist) {| class="wikitable" |- ! !! Agile !! Tiykarǵı !! Arnawlı |- | Ekspert || || X || |- | Joqarı || X || X || |- | Baslanǵısh || X || X || |- |} ISTQB baǵıtları tómendegilerge baǵdarlanǵan: * Tiykarǵı — bul moduller «tariyxıy» ISTQB sertifikatlarına sáykes keledi, sonlıqtan olar: ** programmalıq támiynattı testlew temasın keń, gorizontal túrde qamtıydı; ** qálegen texnologiya/metodologiya/qollanıw tarawı ushın jaramlı; ** ulıwma túsinikti qáliplestiriwge múmkinshilik beredi. * Agile — bul moduller Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw ómirlik cikli ushın arnawlı testlew ámeliyatların qarastıradı. * Arnawlı — bul moduller ISTQB ónimler portfelinde jańa bolıp, belgili bir temalardı vertikal túrde qarastıradı: ** Olar sapanıń belgili bir qásiyetlerin qarastıra aladı (mısalı, qollanıwǵa qolaylıq, qáwipsizlik, ónimlilik hám t.b.). ** Olar testlewdiń arnawlı tásillerin talap etetuǵın texnologiyalardı qarastıra aladı (mısalı, modelge tiykarlanǵan testlew, mobil testlew hám t.b.). ** Olar sonday-aq belgili bir testlew iskerligine baylanıslı bola aladı (mısalı, testlewdi avtomatlastırıw, test kórsetkishlerin basqarıw hám t.b.). ==Aldınǵı shártler== Aldınǵı shártler sertifikaciya imtixanlarına baylanıslı<ref name="istqb exam information">{{web deregi | url =https://istqb-main-web-prod.s3.amazonaws.com/media/documents/ISTQB_Exam-Structures-and-Rules_v1.1_3J4sh33.pdf| bet =Exam Structures and Rules - Version 1.1|website=www.istqb.org| qaralǵan sáne = 2021-jıl 4-mart }}</ref> hám ISTQB sxeması boyınsha tábiyiy ilgerilewdi támiyinleydi. Bul adamlarǵa durıs sertifikattı tańlawǵa járdem beredi hám olarǵa ne biliwi kerekligi haqqında maǵlıwmat beredi. ISTQB Tiykarǵı Baslanǵısh dárejesi (Core Foundation) — basqa hár qanday sertifikaciya ushın aldınǵı shárt. ISTQB aldınǵı shártleri boyınsha qosımsha qaǵıydalar tómendegishe juwmaqlanadı: * Joqarı dárejedegi Tiykarǵı sertifikat ushın Baslanǵısh dárejedegi Tiykarǵı sertifikat talap etiledi; * Baslanǵısh dárejedegi Tiykarǵı sertifikat, eger belgili bir modulde basqasha kórsetilmegen bolsa, Baslanǵısh dárejedegi Arnawlı sertifikatlar ushın ádettegi aldınǵı shárt bolıp tabıladı; házirgi waqıtta Baslanǵısh dárejedegi barlıq Arnawlı sertifikatlar aldınǵı shárt retinde Baslanǵısh dárejedegi Tiykarǵı sertifikattı talap etedi; * Tómen dárejedegi Arnawlı modul menen baylanıslı bolǵan hár qanday Joqarı dárejedegi yamasa Ekspert dárejedegi Arnawlı modul tómen dárejedegi sertifikattı talap etedi; * Ekspert dárejesindegi moduller sáykes Joqarı dárejedegi sertifikattı talap etedi; * Tómen dárejedegi Arnawlı modul menen baylanıslı bolmaǵan hár qanday Joqarı dárejedegi Arnawlı modul aldınǵı shárt retinde Baslanǵısh dárejedegi Tiykarǵı sertifikattı talap etedi. Bul qaǵıydalar ISTQB ónimler portfeliniń kartasında grafikalıq túrde kórsetilgen. ISTQB burınǵı geypara oqıw baǵdarlamalarında silteme berilgen kitaplardıń dizimin onlayn túrde usınadı<ref>{{web deregi | url =https://www.istqb.org/references/books/referenced-books-in-istqb-syllabi.html| bet =Referenced Books in ISTQB® Syllabi - ISTQB® International Software Testing Qualifications Board|website=www.istqb.org| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral }}</ref>. == Imtixanlar == Baslanǵısh hám Joqarı dárejedegi imtixanlar kóp variantlı testlerden turadı<ref name="Prasad">Prasad, Dr. K.V.K.K. (2008) ''ISTQB Certification Study Guide'', Wiley, ISBN 978-81-7722-711-6, p. vi</ref>. Sertifikat ómirlik jaramlı (Baslanǵısh hám Joqarı dárejeler ushın) hám qayta sertifikatlawdı talap etpeydi. Eki Ekspert dárejesi ushın (Test processin jetilistiriw hám Testti basqarıw pánlerine bólingen) sertifikattıń múddeti 5 jıldan keyin tawsıladı<ref>{{web deregi | bet =ISTQB CTEL Expert Level Rules and Recommendations | url =https://istqb.org/wp-content/uploads/2024/11/ISTQB_CTEL_Expert_Level_Rules_and__Recommendations_v1.1.pdf | baspaxana =ISTQB |at=paragraph 2.2, p. 8 | qaralǵan sáne = 2026-jıl 15-sentyabr }}</ref>. Imtixanlardıń sapası hám auditi ushın ISTQB aǵza keńesleri juwap beredi. Pútkil dúnya boyınsha 67 elde testlew keńesleri bar (2021-jıl aprel ayındaǵı jaǵday boyınsha). Ruqsat berilgen imtixan provayderleri de imtixanlardı, sonıń ishinde elektron imtixanlardı usına aladı. Imtixan provayderleriniń házirgi dizimin arnawlı betten tabıwǵa boladı<ref>{{web deregi | url =https://www.istqb.org/certifications/find-an-exam-provider| bet =Find an Exam Provider - ISTQB® International Software Testing Qualifications Board|website=www.istqb.org| qaralǵan sáne = 2022-jıl 1-avgust }}</ref>. ===Mazmunı=== ISTQB-diń házirgi Baslanǵısh dárejedegi sertifikaciyası 2023-jılǵı oqıw baǵdarlamasına tiykarlanǵan. Baslanǵısh dárejedegi kvalifikaciya programmalıq támiynattı testlewdiń tiykarǵı túsinikleri boyınsha ámeliy bilimin kórsetiwi kerek bolǵan hár qanday adamǵa, sonıń ishinde testlewshiler, test analitikleri, test injenerleri, test boyınsha konsultantlar, test menedjerleri, paydalanıwshı tárepinen qabıllaw testlewshileri hám programmalıq támiynattı islep shıǵıwshılar sıyaqlı lawazımlardaǵı adamlarǵa sáykes keledi<ref name="istqb foundation level">{{web deregi | url =https://www.istqb.org/certifications/certified-tester-foundation-level| bet =Foundation Level v.3.1.1 (2018)|website=www.istqb.org| qaralǵan sáne = 2021-jıl 5-mart }}</ref>. Ol sonday-aq programmalıq támiynattı testlew boyınsha baslanǵısh túsinikke iye bolıwı kerek bolǵan adamlar, sonıń ishinde proekt menedjerleri, sapa menedjerleri, [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] menedjerleri, biznes analitikleri, IT direktorları hám basqarıw boyınsha konsultantlar ushın da sáykes keledi<ref name="istqb foundation level"/>. Joqarı dárejedegi hár túrli imtixanlar kóbirek ámeliy bolıp, arnawlı tarawlarda tereńirek bilimdi talap etedi. «Test menedjeri» imtixanı test processin jobalastırıw hám qadaǵalaw máselelerin qamtıydı. «Test analitigi» imtixanı basqa máseleler qatarında kózden ótkeriwdi hám [[Qara qutı testlewi|«qara qutı» testlewi]] usılların qamtıydı. «Texnikalıq test analitigi» imtixanı komponent testlerin (modullik testler dep te ataladı) óz ishine aladı hám [[Aq qutı testlewi|«aq qutı» testlewi]] hám funkcional emes testlew usılları boyınsha bilimdi talap etedi — bul bólimge test quralları da kiredi. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Informaciyalıq texnologiyalar shólkemleri]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:2002-jılı Shotlandiyada dúzilgen shólkemler]] [[Kategoriya:2002-jılı dúzilgen shólkemler]] [[Kategoriya:Belgiyada jaylasqan shólkemler]] bj5pdvlaxrj5t0hrisivzrw84v253vt 0 48913 276504 276315 2026-10-26T22:08:10Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276504 wikitext text/x-wiki '''Gilt sózlerge tiykarlanǵan testlew''', sonday-aq '''háreket sózlerine tiykarlanǵan testlew''' dep te ataladı (onı '''háreketlerge tiykarlanǵan testlew''' menen shatastırmaw kerek), — [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewdiń]] qol menen testlewge de, [[Testlewdi avtomatlastırıw|avtomatlastırılǵan testlewge]] de jaramlı metodologiyası. Bul usıl [[Test jaǵdayı (programmalıq támiynat)|test jaǵdayların]] hújjetlestiriwdi — sonıń ishinde qollanılatuǵın maǵlıwmatlar menen funkcionallıqtı — test jaǵdayların orınlaw usılın belgilewden ajıratadı. Nátiyjede ol testti dúziw processin eki bólek basqıshqa bóledi: joybarlaw hám islep shıǵıw basqıshı hám orınlaw basqıshı. Joybarlaw basqıshına talaplardı analizlew hám bahalaw, sonday-aq maǵlıwmatlardı analizlew, anıqlaw hám toltırıw kiredi. ==Sholıw== Bul metodologiya testleniwi kerek bolǵan funkcionallıqtı bildiriw ushın gilt sózlerdi (yamasa háreket sózlerin) qollanadı, mısalı, '''Klientti kirgiziw'''. '''Klientti kirgiziw''' gilt sózi maǵlıwmatlar bazasına jańa klientti kirgiziw ushın orınlanıwı kerek bolǵan háreketler jıynaǵı retinde anıqlanadı. Onıń gilt sóz hújjetleri tómendegilerdi óz ishine aladı: * testlenip atırǵan sistemanıń (SUT) baslanǵısh jaǵdayı; * baslanatuǵın ayna yamasa menyu; * maǵlıwmat kirgiziw ushın kerekli aynaǵa ótiw ushın basılatuǵın klavishalar yamasa tıshqansha basıwları; * tabılıwı kerek bolǵan maydanlardıń atları hám qaysı argumentlerdi kirgiziw kerekligi; * qosımsha dialog aynaları (mısalı, tastıyıqlawlar) payda bolǵan jaǵdayda orınlanatuǵın háreketler; * jiberiw ushın basılatuǵın túyme; * háreketler tamamlanǵannan keyin SUT qanday jaǵdayda bolıwı kerekligi haqqındaǵı tastıyıqlaw. Gilt sózlerge tiykarlanǵan testlew sintaksisi test jaǵdayların (maǵlıwmatlar menen háreket sózlerin) keste formatında kórsetedi (tómendegi mısaldı qarań). Birinshi baǵanada (A baǵanası) testlenip atırǵan funkcionallıq bolǵan «Klientti kirgiziw» gilt sózi turadı. Al qalǵan B–E baǵanalarında gilt sózdi orınlaw ushın kerekli maǵlıwmatlar bar: Atı, Mákan jayı, Pochta indeksi hám Qala. {| class="wikitable" !A !B !C !D !E |- | . | Atı | Mákan jayı | Pochta indeksi | Qala |- | Klientti kirgiziw | Djeyn Smit | 6 High Street | SE25 6EP | London |} Basqa klientti kirgiziw ushın testlewshi kestege gilt sóz retinde «Klientti kirgiziw» hám keyingi baǵanalarda jańa klienttiń maǵlıwmatları bar taǵı bir qatar qosadı. Barlıq háreketlerdi qayta dizimlewdiń keregi joq. Bunda siz test jaǵdayların tómendegishe joybarlay alasız: * Testti orınlaw ushın qosımsha hám sistema menen óz-ara tásir etiwge kerekli joqarı dárejeli adımlardı kórsetiw arqalı. * Funkciyalardıń durıs isleytuǵının qalay tekseriw hám tastıyıqlaw kerekligin kórsetiw arqalı. * Test ushın aldınǵı shártlerdi belgilew arqalı. * Test ushın qabıllaw kriteriyaların belgilew arqalı. [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń]] iteraciyalıq tábiyatın esapqa alǵanda, test dizaynı ádette testti qol menen ámelge asırıwǵa qaraǵanda abstraktlıraq (azıraq anıq) boladı, biraq ol ańsat túrde sonday ámelge asırıwǵa aylana aladı. ==Artıqmashılıqları== Gilt sózlerge tiykarlanǵan testlew testlenip atırǵan sistemadaǵı/programmalıq támiynattaǵı (SUT) ózgerisler sebepli xızmet kórsetiwge sezimtallıqtı azaytadı. Eger ekran maketleri ózgerse yamasa sistema basqa operaciyalıq sistemaǵa kóshirilse, test jaǵdaylarına derlik hesh qanday ózgeris kirgiziwdiń keregi bolmaydı: ózgerisler gilt sóz hújjetlerine kirgiziledi, gilt sóz test jaǵdaylarında neshe ret qollanılsa da, hárbir gilt sóz ushın bir hújjet boladı. Bul test dizaynınıń tereń processin bildiredi. Sonday-aq gilt sózdi orınlaw usılınıń (gilt sóz hújjetlerinde) júdá tolıq táriyipleniwi sebepli test derlik hár qanday adam tárepinen orınlana aladı. Solay etip, gilt sózlerge tiykarlanǵan testlew qol menen testlew ushın da, avtomatlastırılǵan testlew ushın da qollanıladı<ref name="stickyminds.com">{{web deregi | url =http://www.stickyminds.com/sitewide.asp?Function=edetail&ObjectType=COL&ObjectId=8186 | at =Danny R. | familiya =Faught | bet =Keyword-Driven Testing | work =Sticky Minds | baspaxana =Software Quality Engineering | sáne =November 2004 | qaralǵan sáne =2012-jıl 12-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130729112606/http://www.stickyminds.com/sitewide.asp?Function=edetail&ObjectType=COL&ObjectId=8186 | arxivsáne =2013-07-29 }}</ref>. Bunnan basqa, bul tásil testlew jumısına baylanıslı hám onıń nátiyjesinde payda bolǵan barlıq quralları, resursları hám maǵlıwmatları biriktiretuǵın ashıq hám keńeytiletuǵın freymvork bolıp tabıladı. Bul jalǵız freymvork ishinde testlew jumısınıń barlıq qatnasıwshıları ózleri umtılıp atırǵan sapa maqsetlerin anıqlay aladı hám jetilistire aladı. Bul jerde topar sol maqsetlerge erisiw ushın ámelge asıratuǵın jobasın anıqlaydı. Eń áhmiyetlisi, ol pútkil toparǵa qálegen waqıtta sistemanıń jaǵdayın anıqlaw ushın bir orındı usınadı. Testlew — [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi|programmalıq támiynattı islep shıǵıw processindegi]] keri baylanıs mexanizmi. Ol islep shıǵıw jumısınıń qálegen iteraciyasında baǵıttan shıǵıp ketpew ushın qay jerde dúzetiwler kiritiw kerek ekenin kórsetedi. Sonday-aq ol islep shıǵılıp atırǵan sistemanıń házirgi sapası haqqında maǵlıwmat beredi. Testlerdi ámelge asırıw iskerligi test jaǵdayın ámelge asıratuǵın qayta qollanılatuǵın test skriptlerin joybarlaw hám islep shıǵıwdı óz ishine aladı. Ámelge asırǵannan keyin ol test jaǵdayı menen baylanıstırıla aladı. Ámelge asırıw hárbir testlew proektinde hár qıylı boladı. Bir proektte siz avtomatlastırılǵan test skriptlerin de, qol menen orınlanatuǵın test skriptlerin de dúziwdi sheshiwińiz múmkin. Al testlerdi joybarlaw — iteraciyalıq process. Siz test dizaynın qollanıw jaǵdaylarınıń specifikaciyalarına, talaplarǵa, prototiplerge hám t.b. tiykarlap, sistemanı ámelge asırıwdan aldın-aq testlerdi joybarlawdı baslay alasız. Sistema anıǵıraq belgilengen sayın hám siz islewge bolatuǵın sistema jıynawları payda bolǵan sayın, dizayn detalların anıqlastıra alasız. Testlerdi joybarlaw iskerligi «Men testlewdi qalay ótkeremen?» degen sorawǵa juwap beredi. Tolıq test dizaynı oqıwshılarǵa sistema menen qanday háreketler orınlanıwı kerekligi hám eger sistema durıs islese, qanday minez-qulıq penen qásiyetlerdi baqlawdı kútiw kerekligi haqqında maǵlıwmat beredi. Test dizaynı testti ámelge asırıwdı qalay dúziw kerekligin anıqlawda orınlanıwı kerek bolǵan joybarlaw jumısınan ayırmashılıqqa iye. ==Metodologiyası== Gilt sózlerge tiykarlanǵan testlew metodologiyası testlew processin orınlawdı bir neshe basqıshqa bóledi: # Model tiykarı/prototiplew: talaplardı analizlew hám bahalaw. # Test modelin anıqlaw: talaplardı bahalaw nátiyjesinde óz programmalıq támiynat modelin dúziw. # Test maǵlıwmatların anıqlaw: anıqlanǵan óz modeli tiykarında gilt sózlerdi hám tiykarǵı/qosımsha maǵlıwmatlardı anıqlawdı baslaw. # Testke tayarlıq: test tiykarın qabıl etiw hám t.b. # Test dizaynı: test tiykarın analizlew, test jaǵdayların/proceduraların joybarlaw, test maǵlıwmatların joybarlaw. # Testti qol menen orınlaw: gilt sóz hújjetlerin orınlaw boyınsha basshılıq retinde qollanıp, test jaǵdayların qol menen orınlaw. # Testti orınlawdı avtomatlastırıw: gilt sóz hújjetlerine sáykes háreketlerdi orınlaytuǵın avtomatlastırılǵan skriptti dúziw. # Testti avtomatlastırılǵan túrde orınlaw. ==Anıqlaması== Gilt sóz yamasa háreket sózi — test obektindegi háreketlerdiń anıqlanǵan kombinaciyası. Ol test qatarlarınıń qalay orınlanıwı kerekligin táriyipleydi. Háreket sózi argumentlerdi óz ishine aladı hám onı test analitigi anıqlaydı. Test — islep shıǵıwdıń hár qanday processindegi tiykarǵı adım bolıp, ol obektke (sistema / programmalıq támiynat testi — SUT) bir qatar testlerdi yamasa tekseriwlerdi qollanıwı kerek. Bunda testtiń qátelerdiń bar ekenin ǵana kórsete alatuǵının, al olardıń joq ekenin kórsete almaytuǵının udayı yadta tutıw kerek. Real waqıt (RT) sistemasın testlewde SUT-tıń durıs shıǵıs maǵlıwmatların payda etetuǵının tekseriw jetkiliksiz. Sonday-aq sol shıǵıs maǵlıwmatın payda etiwge ketken waqıttıń kútilgendey ekenin de tekseriw kerek. Bunnan basqa, bul shıǵıs maǵlıwmatlarınıń waqtı kiris maǵlıwmatlarınıń waqtına da baylanıslı bolıwı múmkin. Óz gezeginde, qollanılatuǵın keleshektegi kiris maǵlıwmatlarınıń waqtı shıǵıs maǵlıwmatları arqalı anıqlanadı. ===Testti orınlawdı avtomatlastırıw=== Ámelge asırıw basqıshı qural yamasa freymvorkqa qarap hár túrli boladı. Kóbinese avtomatlastırıw injenerleri «tekseriw» hám «kirgiziw» sıyaqlı gilt sózlerdi usınatuǵın freymvorktı ámelge asıradı<ref name="stickyminds.com"/>. Testlewshiler yamasa test dizaynerleri (olarǵa programmalastırıwdı biliw shárt emes) jobalastırıw basqıshında anıqlanǵan hám injenerler ámelge asırǵan gilt sózler tiykarında test jaǵdayların jazadı. Test gilt sózlerdi oqıytuǵın hám sáykes kodtı orınlaytuǵın basqarıwshı (driver) járdeminde orınlanadı. Basqa metodologiyalar ámelge asırıwdıń «bári bir jerde» basqıshın qollanadı. Test dizaynı hám test injeneriyası wazıypaların ajıratıwdıń ornına, test dizaynınıń ózi testti avtomatlastırıw ''bolıp tabıladı''. «Redaktorlaw» yamasa «tekseriw» sıyaqlı gilt sózler kerekli kod aldın ala jazılǵan qurallar járdeminde dúziledi. Bul testlew processinde qosımsha injenerlerdiń zárúrligin joq etedi, sebebi gilt sózlerdiń ámelge asırılıwı álleqashan qurallardıń bir bólegi bolıp tabıladı. Mısalları: GUIdancer hám QTP. ===Jaqsı tárepleri=== * Uzaq múddetli perspektivada xızmet kórsetiw qárejetleri tómen: ** Test jaǵdayları qısqa ** Test jaǵdayları mápli tárepler ushın oqıwǵa ańsat ** Test jaǵdayların ózgertiw ańsat ** Jańa test jaǵdayları bar gilt sózlerdi ańsatıraq qayta qollana aladı * Gilt sózlerdi bir neshe test jaǵdayında qayta qollanıw * Belgili bir qural yamasa programmalastırıw tiline ǵárezli emes * Miynettiń bólistiriliwi ** Test jaǵdayların dúziw ushın domen boyınsha kúshlirek bilim, al qural/programmalastırıw boyınsha azıraq kónlikpe kerek ** Gilt sózlerdi ámelge asırıw ushın qural/programmalastırıw boyınsha kúshlirek kónlikpe, al salıstırmalı túrde domen boyınsha azıraq bilim kerek * Qatlamlardıń abstrakciyası ===Kemshilikleri=== * Bazarǵa shıǵarıw waqtı uzaǵıraq (qol menen testlew yamasa jazıp alıw hám qayta oynatıw usılına salıstırǵanda) * Dáslep úyreniw ádewir qıyın == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] opkr7vzg5zr21zlmwxd4o5jnxjpit8q 0 48916 276511 276313 2026-10-27T01:17:30Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276511 wikitext text/x-wiki [[Programmalıq támiynat|Programmalıq támiynattaǵı]] kóplegen qáteler tek ǵana titirkendiredi yamasa qolaysızlıq tuwdıradı, biraq geyparaları finanslıq jaqtan yamasa adamlardıń amanlıǵına qáwip retinde júdá awır aqıbetlerge alıp keledi<ref>{{web deregi | bet =Why Software fails| url =https://spectrum.ieee.org/why-software-fails| qaralǵan sáne = 2021-jıl 20-mart |website=IEEE Spectrum: Technology, Engineering, and Science News| sáne = 2005-jıl 2-sentyabr | til =en}}</ref>. Tómende áhmiyetli aqıbetlerge alıp kelgen '''programmalıq támiynat qáteleriniń dizimi''' keltirilgen. == Basqarıw == * Germaniyada jumıssızlıq hám sociallıq xızmetler máselelerin sheshiwge arnalǵan A2LL sistemasınıń programmalıq támiynatında keń kólemli aqıbetlerge alıp kelgen bir neshe qáte bolǵan, mısalı, 2004-jılı tólemler jaramsız esap nomerlerine jiberilgen. == Blokcheyn == * The DAO qátesi. 2016-jıl 17-iyunda The DAO-ǵa bir qatar hálsizliklerdi, sonıń ishinde rekursiv shaqırıwlarǵa baylanıslı hálsizlikti paydalanǵan hújim jasaldı. Nátiyjede 3,6 million Ether — The DAO-ǵa salınǵan 11,5 million Ether-diń shama menen úshten bir bólegi — awdarıldı. Sol waqıtta onıń qunı shama menen 50 million dollar edi<ref name="nythack">{{cite news|last1=Popper|first1=Nathaniel|newspaper=The New York Times|title=Hacker May Have Taken $50 Million From Cybercurrency Project|url=https://www.nytimes.com/2016/06/18/business/dealbook/hacker-may-have-removed-more-than-50-million-from-experimental-cybercurrency-project.html|date=17 June 2016|access-date=3 March 2017|archive-date=20 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620012726/https://www.nytimes.com/2016/06/18/business/dealbook/hacker-may-have-removed-more-than-50-million-from-experimental-cybercurrency-project.html|url-status=live}}</ref><ref name="bi20160617">{{web deregi | bet =Digital currency Ethereum is cratering amid claims of a $50 million hack| url =https://www.businessinsider.com/dao-hacked-ethereum-crashing-in-value-tens-of-millions-allegedly-stolen-2016-6| at =Rob| familiya =Price| sáne = 2016-jıl 17-iyun |website=Business Insider| qaralǵan sáne = 2016-jıl 17-iyun | arxivsáne = 2017-jıl 11-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20170611195628/http://uk.businessinsider.com/dao-hacked-ethereum-crashing-in-value-tens-of-millions-allegedly-stolen-2016-6|url-status=live}}</ref>. == Elektr energiyasın jetkerip beriw == * 2003-jılǵı Arqa-shıǵıs elektr energiyasınıń óshiwine General Electric Energy kompaniyasınıń XA/21 baqlaw programmalıq támiynatındaǵı jarıs jaǵdayı sebepli anıqlanbay qalǵan jergilikli úzilis sebep boldı<ref>{{web deregi | bet =Software Bug Contributed to Blackout | url =http://www.securityfocus.com/news/8016 | arxivurl =https://web.archive.org/web/20040313012800/http://www.securityfocus.com/news/8016 | qaralǵan sáne = 2008-jıl 7-yanvar | arxivsáne = 2004-jıl 13-mart }}</ref>. ==Shifrlaw== * Valgrind quralı bergen eskertiwdi dúzetiw ushın Debian proektiniń bir qatnasıwshısı OpenSSL kitapxanasına dúzetiw kirgizdi hám bul processte tosınnan sanlar generatorın buzıp qoydı. Dúzetiw 2006-jılı sentyabr ayında júklendi hám rásmiy versiyaǵa kirdi; bul haqqında tek 2008-jılı aprel ayında xabarlandı. Buzılǵan versiya menen generaciyalanǵan hárbir gilt, sonday-aq olar menen shifrlanǵan barlıq maǵlıwmatlar qáwip astında qaldı («tosınnan» sanlardı ańsat boljawǵa bolatuǵın edi). Bul S/MIME, Tor, SSL yamasa TLS arqalı qorǵalǵan baylanıslar hám SSH sıyaqlı shifrlawǵa súyenetuǵın kóplegen qosımshalarǵa qáwip tuwdırdı<ref>{{web deregi | bet =DSA-1571-1 openssl -- predictable random number generator | url =http://www.debian.org/security/2008/dsa-1571 | qaralǵan sáne = 2008-jıl 16-aprel }}</ref>. * 2012-jılı payda bolǵan hám 2014-jılı aprel ayında ashıp kórsetilgen OpenSSL hálsizligi — Heartbleed tásir etilgen xızmetlerdiń qupıyalılıǵın joq etti. Ol basqa nárseler qatarında Kanada Salıq agentliginiń veb-saytındaǵı onlayn deklaraciya tapsırıw bólimine jámiyetlik kiriwdiń jabılıwına sebep boldı<ref>{{Cite news |date=2014-04-09 |title=Heartbleed bug may shut Revenue Canada website until weekend |url=http://www.cbc.ca/news/business/revenue-canada-shuts-website-to-head-off-heartbleed-bug-1.2603742|work=CBC News}}</ref>. Bul sociallıq qamsızlandırıw nomerleri urlanǵannan keyin júz berdi<ref>{{Cite news |title=Heartbleed bug: 900 SINs stolen from Revenue Canada - Business - CBC News |publisher=CBC News |url=http://www.cbc.ca/news/business/heartbleed-bug-900-sins-stolen-from-revenue-canada-1.2609192 |access-date=2014-04-14}}</ref>. * [[Apple Inc.|Apple]] kompaniyasınıń «goto fail» qátesi — kodtaǵı qaytalanǵan qatar bolıp, ol ashıq gilt sertifikatın tekseriwdiń durıs emes túrde testten ótiwine sebep boldı. * GnuTLS kitapxanasınıń «goto fail» qátesi Apple qátesine uqsas bolıp, shama menen eki hápteden keyin tabıldı. GnuTLS qátesi de hújimshilerge SSL/TLS qáwipsizligin aylanıp ótiwge múmkinshilik berdi<ref>{{web deregi | familiya =Goodin | at =Dan | sáne = 2014-jıl 4-mart | bet =Critical crypto bug leaves Linux, hundreds of apps open to eavesdropping | url =https://arstechnica.com/information-technology/2014/03/critical-crypto-bug-leaves-linux-hundreds-of-apps-open-to-eavesdropping/ | qaralǵan sáne = 2020-jıl 7-sentyabr | baspaxana =Ars Technica}}</ref>. ==Finans== * Vankuver fond birjasınıń indeksinde qayta-qayta dóńgeleklew sebepli úlken qáteler payda boldı. 1982-jılı yanvar ayında indeks 1000 mánisi menen baslandı, keyin hárbir sawda operaciyasında jańalanıp, útirden keyingi úsh tańbaǵa shekem kesildi. Bul kúnine shama menen 3000 ret orınlandı. Toplanǵan kesiwler ayına shama menen 25 punktlik qáte joǵaltıwǵa alıp keldi. 1983-jıl 25–28-noyabr demalıs kúnleri qáte dúzetildi hám indekstiń mánisi juma kúngi jabılıw kórsetkishi 524,811-den 1098,892-ge kóterildi<ref>{{Cite news |last=Quinn |first=Kevin |date=November 8, 1983 |title=Ever Had Problems Rounding Off Figures? This Stock Exchange Has |page=37 |work=The Wall Street Journal}}</ref><ref>{{Cite news |first=Lilley|last=Wayne |date=November 29, 1983 |title=Vancouver stock index has right number at last |work=The Toronto Star}}</ref>. * 2012-jıl 1-avgustta Knight Capital Group kompaniyası serverlerge programmalıq támiynattıń qáte engiziliwi hám sawda waqtında eski, qollanılmaytuǵın programmalıq kodtıń orınlanıwına sebep bolǵan áhmiyetli programmalıq belginiń qayta qollanılıwı sebepli 45 minut ishinde 440 million dollar joǵalttı<ref>{{web deregi | familiya =Popper | at =Nathaniel | sáne = 2012-jıl 2-avgust | bet =Knight Capital Says Trading Glitch Cost It $440 Million | url =https://dealbook.nytimes.com/2012/08/02/knight-capital-says-trading-mishap-cost-it-440-million |website=New York Times}}</ref>. * Ullı Britaniya pochtası dawı: 2000–2015-jılları Ullı Britaniya pochtası 736 pochta bólimi basshısın sudqa berdi, olardıń kópshiligi nahaq ayıplanıp, túrmege jiberildi. Pochta bólimi basshıları finanslıq jetispewshilikler ushın ayıplandı, biraq olar is júzinde pochtanıń Horizon buxgalteriya programmalıq támiynatındaǵı kemshilikler sebepli payda bolǵan edi<ref>{{web deregi | familiya =Flinders | at =Karl | sáne = 2022-jıl 3-mart | bet =Post Office warned of software flaw in 2006, but failed to alert subpostmaster network. | url =https://www.computerweekly.com/news/252514110/Post-Office-warned-of-software-flaw-in-2006-but-failed-to-alert-subpostmaster-network|website=Computer Weekly}}</ref>. == Media == * Sony BMG kompaniyasınıń kóshirmeden qorǵaw rutkiti dawında (2005-jıl oktyabr) Sony BMG kompaniyası Van Zant toparınıń muzıkalıq CD diskin shıǵardı. Onda kóshirmeden qorǵaw sxeması qollanılǵan bolıp, ol diski oynatıw ushın qollanılǵan hár qanday Windows kompyuterine rutkitti jasırın túrde ornatatuǵın edi. Olardıń maqseti — kóshirmeden qorǵaw mexanizmin aylanıp ótiwdi qıyınlastırıw ushın onı jasırıw. Tilekke qarsı, rutkit qasaqana emes túrde qáwipsizlik tesigin ashıp qoydı, nátiyjede CD diskin hesh nárseden xabarsız oynatqan adamlardıń kompyuterlerine troyan atı programmaları menen tabıslı hújimler tolqını boldı<ref>{{web deregi | familiya =Borland | at =John | sáne = 2005-jıl 11-noyabr | bet =FAQ: Sony's 'rootkit' CDs - CNET News | url =http://www.news.com/FAQ-Sonys-rootkit-CDs/2100-1029_3-5946760.html |url-status=unfit | arxivurl =https://web.archive.org/web/20081205090503/http://www.news.com/FAQ-Sonys-rootkit-CDs/2100-1029_3-5946760.html | arxivsáne = 2008-jıl 5-dekabr |website=news.com |df=dmy-all}}</ref>. Sony kompaniyasınıń keyin máseleni dúzetiw ushın utilita usınıw boyınsha háreketleri is júzinde onı jáne de kúsheytti<ref>{{web deregi | familiya =Russinovich | at =Mark | sáne = 2005-jıl 4-noyabr | bet =Mark's Blog : More on Sony: Dangerous Decloaking Patch, EULAs and Phoning Home | url =http://blogs.technet.com/markrussinovich/archive/2005/11/04/more-on-sony-dangerous-decloaking-patch-eulas-and-phoning-home.aspx |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20070103203640/http://blogs.technet.com/markrussinovich/archive/2005/11/04/more-on-sony-dangerous-decloaking-patch-eulas-and-phoning-home.aspx | arxivsáne = 2007-jıl 3-yanvar |website=blogs.technet.com}}</ref>. == Medicina == * Therac-25 radiaciyalıq terapiya apparatın basqaratuǵın kodtaǵı qáte 1980-jıllarda apparat beta-nurlanıwdıń artıqsha muǵdarın bergende keminde bes nawqastıń ólimine tikkeley sebep boldı<ref>{{web deregi | bet =The Therac-25 Accidents (PDF), by Nancy Leveson | url =http://sunnyday.mit.edu/papers/therac.pdf | qaralǵan sáne =2008-jıl 7-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20000819003929/http://sunnyday.mit.edu/papers/therac.pdf | arxivsáne =2000-08-19 }}</ref><ref>{{web deregi | bet =An Investigation of the Therac-25 Accidents (IEEE Computer) | url =http://courses.cs.vt.edu/~cs3604/lib/Therac_25/Therac_1.html | qaralǵan sáne = 2008-jıl 7-yanvar }}</ref><ref>{{web deregi | bet =Computerized Radiation Therapy (PDF) reported by TROY GALLAGHER | url =http://radonc.wdfiles.com/local--files/radiation-accident-therac25/Therac_UGuelph_TGall.pdf | qaralǵan sáne = 2011-jıl 12-dekabr }}</ref>. * Multidata Systems International kompaniyası dúzgen RTP/2 radiaciyalıq terapiyanı jobalastırıw programmalıq támiynatı texniktiń apparatqa maǵlıwmatlardı qalay kirgizgenine qarap, nurlanıw dozasın nadurıs túrde eki ese arttırıp jiberiwi múmkin edi. Keminde segiz nawqas qaytıs boldı, al taǵı 20 nawqas densawlıqqa aytarlıqtay zıyan keltiriwi itimal artıqsha doza aldı (2000-jıl noyabr)<ref>{{web deregi | familiya =Garfinkel | at =Simson | sáne = 2005-jıl 8-noyabr | bet =History's Worst Software Bugs | url =https://www.wired.com/2005/11/historys-worst-software-bugs/ | qaralǵan sáne = 2020-jıl 6-sentyabr |website=Wired}}</ref>. * Medtronic kompaniyasınıń júrek qurılması aralıqtan hújimlerge hálsiz ekeni anıqlandı (2008-jıl mart)<ref>{{Cite news |last=Feder |first=Barnaby J. |date=2008-03-12 |title=A Heart Device Is Found Vulnerable to Hacker Attacks |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2008/03/12/business/12heart-web.html |access-date=2008-09-28}}</ref>. * Becton Dickinson kompaniyasınıń Alaris Gateway Workstation qurılması aralıqtan ruqsatsız túrde qálegen kodtı orınlawǵa múmkinshilik beredi (2019)<ref>{{web deregi | bet =ICS Advisory (ICSMA-19-164-01) | sáne = 2019-jıl 13-iyun | baspaxana =Cybersecurity and Infrastructure Security Agency | url =https://www.us-cert.gov/ics/advisories/ICSMA-19-164-01 | qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-noyabr }}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Newman | at =Lily Hay | sáne = 2019-jıl 1-oktyabr | bet =Decades-Old Code Is Putting Millions of Critical Devices at Risk | url =https://www.wired.com/story/urgent-11-ipnet-vulnerable-devices/ |website=Wired | qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-noyabr }}</ref>. * CareFusion kompaniyasınıń Alaris nasos moduli (8100) «Delay Until» parametri yamasa «Multidose» funkciyası qollanılǵanda infuziyanı durıs keshiktirmeydi (2015)<ref>{{web deregi | bet =Urgent: Medical Device Recall Notification, AFFECTED DEVICE: Alaris® Pump module (Model 8100)"Delay Until" Option and "Multidose" Feature | sáne = 2014-jıl 23-aprel | baspaxana =CareFusion | url =http://www.carefusion.com/pdf/Alerts_and_Notices/Alaris/LVP-v9-1-18-recall-customer-letter-23APR14.pdf | qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20150612045201/http://www.carefusion.com/pdf/Alerts_and_Notices/Alaris/LVP-v9-1-18-recall-customer-letter-23APR14.pdf | arxivsáne = 2015-jıl 12-iyun }}</ref>. == Áskeriy == * MIM-104 Patriot kompleksiniń programmalıq qátesi júz saat dawamında onıń sistemalıq saatınıń sekundtıń úshten birine awısıwına sebep boldı. Nátiyjede ol kiyatırǵan Iraqtıń Al-Husayn raketasın tawıp, uslap qala almadı. Raketa Saud Arabiyasındaǵı Dahran kazarmasına tiyip (1991-jıl 25-fevral), 28 amerikalınıń ólimine sebep boldı<ref>{{web deregi | bet =Patriot missile defense, Software problem led to system failure at Dharhan, Saudi Arabia; GAO report IMTEC 92-26 | url =http://www.gao.gov/products/IMTEC-92-26 | baspaxana =US Government Accounting Office}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Skeel | at =Robert | bet =Roundoff Error and the Patriot Missile | url =http://www.mc.edu/campus/users/travis/syllabi/381/patriot.htm |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20080801202418/http://www.mc.edu/campus/users/travis/syllabi/381/patriot.htm | arxivsáne = 2008-jıl 1-avgust | qaralǵan sáne = 2008-jıl 30-sentyabr |website=SIAM News, volume 25, nr 4}}</ref>. * 1994-jılı iyun ayında Ullı Britaniya Korol áskeriy-hawa kúshleriniń Chinook vertolyotı Mal-of-Kintayr túbegine qulap, 29 adam qaytıs boldı. Dáslep apattıń sebebi ushqıshtıń qátesi dep esaplandı, biraq ''Computer Weekly'' jurnalınıń tergewi Lordlar palatasınıń komissiyasın apattıń sebebi samolyottıń dvigatelin basqarıw kompyuterindegi programmalıq qáte bolıwı múmkin ekenine isendiriw ushın jetkilikli dálillerdi ashıp kórsetti<ref>{{Cite journal |last=Rogerson |first=Simon |date=April 2002 |title=The Chinook Helicopter Disaster |url=http://www.ccsr.cse.dmu.ac.uk/resources/general/ethicol/Ecv12no2.html |url-status=dead |journal=IMIS Journal |volume=12 |issue=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717021641/http://www.ccsr.cse.dmu.ac.uk/resources/general/ethicol/Ecv12no2.html |archive-date=2012-07-17}}</ref>. * 1997-jılı sentyabr ayında «aqıllı keme» ''USS Yorktown'' nolge bóliw qátesinen keyin derlik 3 saat dawamında suwda háreketsiz qaldı<ref>{{web deregi | sáne = 1998-jıl 13-iyul | bet =Software glitches leave Navy Smart Ship dead in the water | url =http://www.gcn.com/17_17/news/33727-1.html |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20060208090921/http://www.gcn.com/17_17/news/33727-1.html | arxivsáne = 2006-jıl 8-fevral |website=gcn.com}}</ref>. * 1992-jılı aprel ayında birinshi Lockheed YF-22 samolyotı Kaliforniyadaǵı Edvards áskeriy-hawa bazasına qonıw waqtında apatqa ushıradı. Apattıń sebebi ushqısh keltirip shıǵarǵan terbelistiń aldın ala almaǵan ushıwdı basqarıw programmalıq támiynatındaǵı qáte ekeni anıqlandı<ref>{{web deregi | bet =F/A-22 Program History | url =http://www.f-22raptor.com/index_airframe.php#1992 |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20090825165326/http://www.f-22raptor.com/index_airframe.php#1992 | arxivsáne = 2009-jıl 25-avgust |website=f-22raptor.com}}</ref>. * 2007-jıl 11-fevralda Gavayidaǵı Xikem áskeriy-hawa bazasınan ushıp shıqqan altı F-22 Raptor samolyotınan ibarat topar Yaponiyanıń Okinava atawındaǵı Kadena áskeriy-hawa bazasına birinshi shet elge jaylastırıwǵa urınǵanda, 180-meridiandı (Xalıqaralıq sáne sızıǵın) kesip ótiw waqtında birneshe ret kompyuterlerdiń isten shıǵıwına ushıradı. Kompyuterlerdiń buzılıwı keminde navigaciyanı (tolıq joǵaltıldı) hám baylanıstı qamtıdı. Qıyratıwshı samolyotlar janarmay quyıwshı samolyotlardıń izinen ushıp, Gavayiǵa qayta alıp keldi. Eger hawa rayı jaqsı bolmaǵanda, bul máselege aylanıwı múmkin edi. Qáte 48 saat ishinde dúzetildi, bul jaylastırıwdı keshiktirip bolsa da ámelge asırıwǵa múmkinshilik berdi<ref>{{web deregi | sáne = 2007-jıl 26-fevral | bet =Lockheed's F-22 Raptor Gets Zapped by International Date Line | url =http://www.dailytech.com/article.aspx?newsid=6225 |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20070316132413/http://www.dailytech.com/article.aspx?newsid=6225 | arxivsáne = 2007-jıl 16-mart |website=DailyTech}}</ref>. == Kosmos == * NASA-nıń 1965-jılǵı Gemini 5 missiyası ushqısh Jerdiń aylanıw tezliginiń nadurıs turaqlısın qol menen kompensaciyalaǵanı sebepli, kózde tutılǵan suwǵa túsiw noqatına 80 mil (130 km) jetpey qondı. 24 saatlıq quyash sutkasındaǵı 360,98 graduslıq aylanıwdıń ornına, Jerdiń turaqlı juldızlarǵa salıstırmalı aylanıwına sáykes keletuǵın 360 graduslıq aylanıw qollanılǵan edi. Dáslepki úsh missiyanıń qısqaraq bolıwı hám Gemini 4 missiyasındaǵı kompyuterdiń buzılıwı qáteniń erterek anıqlanıwına kesent berdi<ref>{{web deregi | bet =Gemini 5 | url =http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/SP-4203/ch11-4.htm |website=On The Shoulders of Titans: A History of Project Gemini | qaralǵan sáne = 2019-jıl 20-avgust | arxivsáne = 2019-jıl 14-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20190714132640/https://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/SP-4203/ch11-4.htm |url-status=dead }}</ref>. * Rossiya Kosmoslıq izertlewler institutınıń Fobos-1 apparatı (Fobos programması) óziniń orientaciya dvigatellerin óshirip qoydı hám endi quyash batareyaların durıs baǵdarlay almadı yamasa Jer menen baylanısa almadı. Aqır-aqıbetinde onıń akkumulyatorları tawsıldı (1988-jıl 10-sentyabr)<ref>{{Cite journal |last1=Sagdeev |first1=R. Z. |last2=Zakharov |first2=A. V. |year=1989 |title=Brief history of the Phobos mission |journal=Nature |volume=341 |issue=6243 |pages=581–585 |bibcode=1989Natur.341..581S |doi=10.1038/341581a0 |s2cid=41464654}}</ref>. * Evropa kosmos agentliginiń Ariane V88 ushıwı ushıp shıqqannan 40 sekund keyin joq etildi (1996-jıl 4-iyun). Ariane 5 raketasınıń birinshi ushıwı bort baǵdarlaw programmalıq támiynatında haqıyqıy sandı pútin sanǵa aylandırıw waqtında júz bergen tolıp ketiw sebepli óz-ózin joq etiw menen tamamlandı. Usı programmalıq támiynat Ariane 4 programmasında tabıslı qollanılǵan edi, biraq Ariane 5 keminde bir ózgeriwshi ushın úlkenirek mánisler payda etti, bul tolıp ketiwge alıp keldi<ref>{{Cite journal |last=Dowson |first=Mark |date=March 1997 |title=The Ariane 5 Software Failure |journal= ACM SIGSOFT Software Engineering Notes|volume=22 |issue=2 |page=84 |doi=10.1145/251880.251992 |s2cid=43439273}}</ref><ref>{{Cite journal |date=January 1997 |title=Design by Contract: The Lessons of Ariane |url=http://se.ethz.ch/~meyer/publications/computer/ariane.pdf |journal=IEEE Computer |volume=30 |issue=1 |pages=129–130 |doi=10.1109/2.562936|last=Jézéquel|first=Jean-Marc|last2=Meyer|first2=Bertrand}}</ref>. * 1997-jılı Mars Pathfinder missiyası rover qonǵannan keyin kóp ótpey parallel programmalıq támiynattaǵı qáte sebepli qáwip astında qaldı. Bul qáte ushıwdan aldınǵı testlewde tabılǵan edi, biraq ol tek kútilmegen geypara awır júkleme jaǵdaylarında júz bergenlikten, oǵan tómen ústemlik berilgen edi<ref>{{Cite journal |last=Heaven |first=Douglas |year=2013 |title=Parallel sparking: Many chips make light work |url=https://www.newscientist.com/article/mg21929301.000-parallel-sparking-many-chips-make-light-work.html?page=2 |journal=New Scientist |publisher=Elsevier BV |volume=219 |issue=2930 |pages=42–45 |doi=10.1016/s0262-4079(13)62046-1 |issn=0262-4079 |url-access=subscription}}</ref>. Jerden anıqlanǵan hám dúzetilgen bul máseleniń sebebi ústemlik inversiyası sebepli júz bergen kompyuterdiń qayta iske túsiwleri edi<ref>{{web deregi | familiya =Reeves | at =Glenn E | sáne = 1997-jıl 15-dekabr | bet =What really happened on Mars? -- Authoritative Account | url =http://research.microsoft.com/en-us/um/people/mbj/Mars_Pathfinder/Authoritative_Account.html |url-status=unfit | arxivurl =https://web.archive.org/web/20161230103247/http://research.microsoft.com/en-us/um/people/mbj/Mars_Pathfinder/Authoritative_Account.html | arxivsáne = 2016-jıl 30-dekabr |website=research.microsoft.com}}</ref>. * 2000-jılı Zenit-3SL raketasınıń ushırılıwı raketanıń ekinshi basqıshınıń pnevmatikalıq sistemasındaǵı klapandı jappaǵan jerdegi programmalıq támiynattıń qátesi sebepli sátsiz boldı<ref>{{web deregi | url =https://spaceflightnow.com/sealaunch/ico1/000330software.html| bet =Sea Launch malfunction blamed on software glitch|website=Spaceflight Now| qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-yanvar | sáne = 2000-jıl 30-mart | familiya =Ray| at =Justin| arxivurl =https://web.archive.org/web/20000831013613/https://spaceflightnow.com/sealaunch/ico1/000330software.html| arxivsáne = 2000-jıl 31-avgust |url-status=dead}}</ref>. * Evropa kosmos agentliginiń CryoSat-1 joldası 2005-jılı Rokot alıp ushıwshı raketasınıń ushıwdı basqarıw sistemasında óshiriw komandasınıń joqlıǵı sebepli ushırıw sátsizliginde joǵaldı<ref name="ESA-failure">{{web deregi | sáne = 2005-jıl 8-oktyabr | bet =CryoSat Mission lost due to launch failure | url =http://www.esa.int/esaCP/SEMR3Q5Y3EE_index_0.html | qaralǵan sáne = 2010-jıl 19-iyul | baspaxana =European Space Agency}}</ref>. * NASA-nıń Mars Polar Lander apparatı joq boldı, sebebi onıń ushıw programmalıq támiynatı jıynalǵan ayaqlarınıń ashılıwınan payda bolǵan terbelislerdi apparattıń qonǵanınıń dálili dep qátelesip qabıllap, dvigatellerdi Mars betinen 40 metr biyiklikte óshirip qoydı (1999-jıl 3-dekabr)<ref>{{web deregi | bet =Mars Polar Lander | url =http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?MCode=MPL |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120927163919/http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?MCode=MPL | arxivsáne = 2012-jıl 27-sentyabr | qaralǵan sáne = 2008-jıl 7-yanvar }}</ref>. * Onıń egiz kosmos apparatı ''Mars Climate Orbiter'' da joq boldı, sebebi jerdegi programmalıq támiynat komandalardı nyutonlardaǵı (N) emes, al funt-kúshtegi (lbf) parametrler tiykarında generaciyaladı. * Jerden qáte jiberilgen komanda NASA-nıń ''Mars Global Surveyor'' apparatınıń programmalıq támiynatın dvigatel isten shıqtı dep nadurıs boljawǵa májbúrledi, nátiyjede apparat akkumulyatorlarınıń birin quyashqa baǵdarladı. Bul akkumulyatordıń qızıp ketiwine sebep boldı (2006-jıl 2-noyabr)<ref>{{web deregi | bet =Report Reveals Likely Causes of Mars Spacecraft Loss | url =http://www.nasa.gov/mission_pages/mgs/mgs-20070413.html | qaralǵan sáne = 2008-jıl 7-yanvar | arxivsáne = 2007-jıl 9-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20071109163542/http://www.nasa.gov/mission_pages/mgs/mgs-20070413.html |url-status=dead | sáne = 2007-jıl 13-aprel |website=NASA}}</ref><ref>{{web deregi | bet =Faulty Software May Have Doomed Mars Orbiter | url =http://www.space.com/news/070110_mgs_softwareglitch.html/ |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20080724132504/http://www.space.com/news/070110_mgs_softwareglitch.html | arxivsáne = 2008-jıl 24-iyul | qaralǵan sáne = 2007-jıl 11-yanvar | sáne = 2007-jıl 10-yanvar |website=Space.com| familiya =Parks| at =Clinton}}</ref>. * NASA-nıń ''Spirit'' roverı Marsqa qonǵannan bir neshe hápte ótip, 2004-jıl 21-yanvarda juwap bermey qoydı. Injenerler roverdiń flesh-yadında júdá kóp fayl toplanıp qalǵanın anıqladı. Keregi joq fayllar óshirilgennen keyin ol islew jaǵdayına qaytarıldı<ref>{{web deregi | sáne = 2004-jıl 3-fevral | bet =Out of memory problem caused Mars rover's glitch | url =https://www.computerworld.com/article/1324707/out-of-memory-problem-caused-mars-rover-s-glitch.html |website=computerworld.com| familiya =Weiss| at =Todd}}</ref>. * Yaponiyanıń ''Hitomi'' astronomiyalıq joldası 2016-jıl 26-martta joq boldı. Sebebi dvigatel nadurıs baǵıtta iske túsip, kosmos apparatın turaqlastırıwdıń ornına onıń tezirek aylanıwına sebep boldı<ref>{{Cite journal |last=Witze |first=Alexandra |year=2016 |title=Software error doomed Japanese Hitomi spacecraft |journal=Nature |volume=533 |issue=7601 |pages=18–19 |bibcode=2016Natur.533...18W |doi=10.1038/nature.2016.19835 |pmid=27147012 |doi-access=free |s2cid=4451754}}</ref>. * ESA/Roskosmostıń Schiaparelli Mars qonıw apparatı Mars betine urıldı. Túsiw waqtındaǵı kútilmegen aylanıw inercial ólshew blokın (IMU) qısqa waqıtqa toyındırıp jiberdi, keyin programmalıq támiynat maǵlıwmatlardı apparat jer astında turǵanday nadurıs túsindirdi. Sonlıqtan ol parashyuttı waqtınan burın ılaqtırıp, dvigatellerdi óshirip qoydı, nátiyjede apparat apatqa ushıradı<ref name="SAR-2017">{{web deregi | url =http://exploration.esa.int/mars/59176-exomars-2016-schiaparelli-anomaly-inquiry/ | bet =ExoMars 2016 – Schiaparelli Anomaly Inquiry | baspaxana =European Space Agency | sáne = 2017-jıl 18-may |id=DG-I/2017/546/TTN |pages=18–19| familiya =Tolker-Nielsen| at =Toni|type=Report}}</ref>. * Izraildiń ''Beresheet'' apparatı járdeminde Ayǵa ekipajsız kosmos apparatın qondırıw boyınsha birinshi urınıwı 2019-jıl 11-aprelde dvigatel sistemasındaǵı programmalıq qáte sebepli sátsiz boldı. Bul qáte Ay betine aqırǵı túsiw waqtında apparattıń tezligin azaytıwǵa kesent berdi. Injenerler dvigateldi aralıqtan qayta iske túsiriw arqalı bul qáteni dúzetiwge urındı, biraq olar onı qayta basqarıp alǵanda, ''Beresheet'' qattı qonıwdıń aldın alıw ushın tezligin óz waqtında azayta almadı hám qıyrap ketti<ref name="12 April 2019">{{web deregi | familiya =Weitering | at =Hanneke | bet =Israeli Moon Lander Suffered Engine Glitch Before Crash | url =https://www.space.com/beresheet-moon-crash-engine-glitch.html | qaralǵan sáne = 2019-jıl 29-may |website=Space.com| sáne = 2019-jıl 12-aprel }}</ref>. == Telekommunikaciyalar == * AT&T kompaniyasınıń alıs aralıq tarmaǵınıń buzılıwı (1990-jıl 15-yanvar). Onda bir kommutaciya sistemasınıń buzılıwı jaqın jerdegi kommutaciya bloklarına máseleniń bar ekeni haqqında xabar jiberiliwine sebep boldı. Tilekke qarsı, bul xabardıń keliwi sol basqa sistemalardıń da isten shıǵıwına sebep boldı. Nátiyjede pútkil AT&T alıs aralıq tarmaǵına tez tarqalǵan kaskadlı buzılıw júz berdi<ref>{{Cite book |last=Sterling |first=Bruce |title=The Hacker Crackdown: Law and Disorder on the Electronic Frontier |publisher=Spectra Books |year=1993 |isbn=0-553-56370-X}}</ref><ref>{{web deregi | bet =The Crash of the AT&T Network in 1990 | url =https://telephoneworld.org/landline-telephone-history/the-crash-of-the-att-network-in-1990/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 26-fevral }}</ref>. * 2009-jılı yanvar ayında [[Google]] izlew sisteması paydalanıwshılarǵa pútkil dúnyadaǵı ''hárbir'' veb-sayt, sonıń ishinde onıń óz saytı da, itimal zıyanlı ekenin qáte túrde xabarladı<ref>{{web deregi | familiya =Metz | at =Cade | sáne = 2009-jıl 31-yanvar | bet =Google mistakes entire web for malware | url =https://www.theregister.co.uk/2009/01/31/google_malware_snafu/ | qaralǵan sáne = 2010-jıl 20-dekabr |website=The Register}}</ref>. * 2015-jılı may ayında [[iPhone]] paydalanıwshıları qáteni taptı: basqa iPhone paydalanıwshısına belgili bir simvollar hám Unicode belgileri izbe-izligin tekst retinde jiberiw qabıl etiwshi iPhone qurılmasınıń SpringBoard interfeysiniń isten shıǵıwına sebep bolatuǵın edi<ref name="Crash1">{{web deregi | sáne = 2015-jıl 26-may | bet =Bug in iOS Unicode handling crashes iPhones with a simple text | url =http://appleinsider.com/articles/15/05/26/bug-in-ios-notifications-handling-crashes-iphones-with-a-simple-text | qaralǵan sáne = 2015-jıl 29-may | baspaxana =Apple Insider}}</ref>. Sonday-aq ol pútkil telefondı isten shıǵarıwı, zavod sazlawlarına qaytarıwǵa sebep bolıwı yamasa qurılmanıń baylanısın aytarlıqtay buzıwı múmkin edi<ref name="Crash3">{{web deregi | familiya =Clover | at =Juli | sáne = 2015-jıl 26-may | bet =New iOS Bug Crashing iPhones Simply by Receiving a Text Message | url =http://www.macrumors.com/2015/05/26/ios-bug-crashing-iphones-with-text-message/ | qaralǵan sáne = 2015-jıl 29-may | baspaxana =MacRumors}}</ref>. Bul onıń ádettegidey islewine kesent beretuǵın edi. Qáte bir neshe hápte dawam etti, keń ataqqa iye boldı hám geypara adamlar onı basqa iOS paydalanıwshıların házil etiw ushın qollandı. Aqırında [[Apple Inc.|Apple]] kompaniyası onı 2015-jıl 30-iyunde iOS 8.4 versiyası menen dúzetti. * 2020-jıl 31-mayda Twitter tarmaǵındaǵı @UniverseIce paydalanıwshısı geypara Android telefonlarınıń úziliksiz qayta júkleniw cikline túsip, qollanıwǵa jaramsız bolıwına sebep bolǵan ekran súwretin<ref>{{web deregi | bet =Sunset At St Mary Lake Glacier National Park 5k Wallpaper, HD Nature Wallpapers,4k Wallpapers, Images, Backgrounds, Photos and Pictures | url =https://hdqwalls.com/sunset-at-st-mary-lake-glacier-national-park-5k-wallpaper | qaralǵan sáne = 2025-jıl 22-sentyabr |website=hdqwalls | til =en-us}}</ref> xabarladı<ref>''X (Formerly Twitter)'', 2025, x.com/UniverseIce/status/1266943909499826176?lang=en. Accessed 22 Sept. 2025.</ref>. Bul Android-tıń SystemUI komponentindegi hám ekran súwreti ushın qollanılatuǵın súwretlerdi ProPhoto RGB formatınan sRGB formatına aylandırıwdı qalay qayta isleytuǵınındaǵı kemshilik sebepli júz berdi<ref>{{web deregi | familiya =Schoon | at =Ben | sáne = 2020-jıl 10-iyun | bet =[Update: Photographer Speaks Out] Some Android Phones Can Be Bricked Using This Wallpaper | url =https://9to5google.com/2020/06/10/android-phone-wallpaper-soft-brick-bug-video/ | qaralǵan sáne = 2025-jıl 22-sentyabr |website=9to5Google}}</ref>. Nátiyjede sistema reń mánisi jaramsız bolǵan pikseldi kórsetiwge urındı<ref>{{web deregi | bet =Google Issue Tracker | url =https://issuetracker.google.com/issues/76022479 | qaralǵan sáne = 2025-jıl 22-sentyabr |website=issuetracker.google.com}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Mehrotra | at =Pranob | sáne = 2020-jıl 3-avgust | bet =[Update 2: Fixed] This wallpaper triggers a rare bug causing Android devices to bootloop | url =https://www.xda-developers.com/wallpaper-triggers-rare-bug-causing-android-devices-bootloop/ | qaralǵan sáne = 2025-jıl 22-sentyabr |website=XDA | til =en}}</ref>. == Jıllardı esapqa alıw == {{Main|Waqıttı formatlaw hám saqlaw qáteleri}} * 2000-jıl máselesi dúnya júzilik ekonomikalıq qulaw qorqınıshın hám sońǵı minutlarda dúzetiwler usınatuǵın konsultantlar sanaatın payda etti<ref>{{Cite news |title=Looking at the Y2K bug, portal on CNN.com |url=http://www.cnn.com/TECH/specials/y2k/ |url-status=dead |access-date=2008-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071227153108/http://www.cnn.com/TECH/specials/y2k/ |archive-date=2007-12-27}}</ref>. * Usınday másele 2038-jılı da júz beredi (2038-jıl máselesi), sebebi kóplegen Unix-qa uqsas sistemalar waqıttı 1970-jıl 1-yanvardan berli ótken sekundlarda esaplaydı hám bul sandı 32 bitlik belgili pútin san retinde saqlaydı. Onıń múmkin bolǵan maksimal mánisi 2³¹ − 1 (2 147 483 647) sekund<ref>{{web deregi | bet =The year 2038 bug | url =http://www.2038bug.com/ | qaralǵan sáne = 2008-jıl 12-yanvar }}</ref>. 2 147 483 647 sekund 68 jılǵa teń, al 2038-jıl 1970-jıldan 68 jıl keyin keledi. * Kvinslend bankınıń tólem terminalları kodındaǵı qáte kóplegen qurılmalardı bir háptege shekem islemeytuǵın jaǵdayǵa túsirdi. Máseleniń sebebi on altılıq sandı nadurıs aylandıratuǵın úles programma ekeni anıqlandı. Qurılma 2010-jılǵa ótiwi kerek bolǵanda, ol altı jıldı ótkerip jiberip, 2016-jılǵa ótti. Bul terminallardıń klientlerdiń kartaların múddeti ótken dep biykar etiwine sebep boldı<ref>{{Cite news |last=Stafford |first=Patrick |title=Businesses hit by Bank of Queensland EFTPOS bug |url=http://www.smartcompany.com.au/growth/economy/12681-20100104-businesses-hit-by-bank-of-queensland-eftpos-bug.html |url-status=dead |access-date=1 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407101220/http://www.smartcompany.com.au/growth/economy/12681-20100104-businesses-hit-by-bank-of-queensland-eftpos-bug.html |archive-date=7 April 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407101220/http://www.smartcompany.com.au/growth/economy/12681-20100104-businesses-hit-by-bank-of-queensland-eftpos-bug.html |archivedate=7 April 2014}}</ref>. == Transport == * Geypara maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, Toyota kompaniyasınıń drosseldi elektronlıq basqarıw sistemasında (ETCS) kútilmegen tosınnan tezleniwge sebep bolatuǵın qáteler bolǵan<ref>{{web deregi | familiya =Dunn | at =Michael | sáne = 2013-jıl 28-oktyabr | bet =Toyota's killer firmware: Bad design and its consequences | url =https://www.edn.com/toyotas-killer-firmware-bad-design-and-its-consequences/ |website=EDN}}</ref>. * Boeing 787 Dreamliner samolyotında pútin sannıń tolıp ketiw qátesi bolǵan. Eger samolyot 248 kúnnen artıq úziliksiz «qosılıp» turǵan bolsa, bul qáte barlıq elektr generatorların óshirip qoyıwı múmkin edi<ref>{{web deregi | sáne = 2015-jıl 1-aprel | bet =To keep a Boeing Dreamliner flying, reboot once every 248 days | url =https://www.engadget.com/2015-05-01-boeing-787-dreamliner-software-bug.html |website=Engadget}}</ref>. Usınday másele Airbus A350 samolyotında da bar ekeni anıqlandı. Onı úziliksiz 149 saat islewden aldın óshiriw kerek, bolmasa geypara avionika sistemaları yamasa funkciyaları birli-yarım yamasa tolıq isten shıǵadı<ref>{{Cite news |last= Corfield |first= Gareth |date=25 Jul 2019 |title=Airbus A350 software bug forces airlines to turn planes off and on every 149 hours |url=https://www.theregister.com/2019/07/25/a350_power_cycle_software_bug_149_hours/ |website=The Register |access-date=2021-02-04}}</ref>. * 2019-jıldıń basında transportlıq ijara kompaniyası Lime óziniń elektr samokatlarınıń mikroprogrammasında qáteni taptı. Bul qáte samokatlardıń kútilmegen túrde júdá qattı tormozlanıwına sebep bolatuǵın edi, bul aydawshılardı ılaqtırıp jiberiwi hám jaraqatlawı múmkin edi<ref>{{Cite news |last=Roy |first=Eleanor Ainge |date=21 February 2019 |title=Auckland threatens to eject Lime scooters after wheels lock at high speed |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2019/feb/21/auckland-threatens-to-eject-lime-scooters-after-wheels-lock-at-high-speed |access-date=2019-02-20}}</ref>. * Boeing 737 Next Generation samolyotında eger ushıwdı basqarıw kompyuterinde jeti anıq aeroporttıń birine priborlar boyınsha jaqınlasıwdıń belgili bir túri tańlansa, kabinadaǵı barlıq displeyler óship qalatuǵın edi<ref>{{Cite news |last= Corfield |first= Gareth |date=8 Jan 2020 |title=Blackout Bug: Boeing 737 cockpit screens go blank if pilots land on specific runways |url=https://www.theregister.com/2020/01/08/boeing_737_ng_cockpit_screen_blank_bug/ |website=The Register |access-date=2021-02-04}}</ref>. * Collins Aerospace kompaniyasınıń ushıwdı basqarıw sistemaları ornatılǵan Bombardier CRJ-200 samolyotları suwıq hawa rayında temperatura kompensaciyası qosılǵanda, geypara anıq jaǵdaylarda avtopilot orınlaytuǵın ekinshi aylanıp ushıw proceduraları waqtında nadurıs burılıslar jasaytuǵın edi<ref>{{Cite news |last= Corfield |first= Gareth |date=29 May 2020 |title=Software bug in Bombardier airliner made planes turn the wrong way |url=https://www.theregister.com/2020/05/29/bombardier_missed_approach_bug/ |website=The Register |access-date=2021-02-04}}</ref>. == Video oyınlar == * ''Eve Online'' oyınınıń Trinity dúzetiw paketin engiziw bir neshe mıń paydalanıwshınıń kompyuterlerinen boot.ini faylın óshirip, olardı iske túsiriw múmkinshiliginen ayırdı. Bul oyın ishindegi atı da boot.ini bolǵan miyras sistemanı qollanıw sebepli júz berdi. Nátiyjede óshiriw /eve katalogınıń ornına nadurıs katalogqa baǵdarlandı<ref>{{web deregi | bet =About the boot.ini issue (Dev Blog) | sáne = 2007-jıl 11-dekabr | url =http://community.eveonline.com/news/dev-blogs/about-the-boot.ini-issue/ | qaralǵan sáne = 2014-jıl 30-sentyabr }}</ref>. * Corrupted Blood («Buzılǵan qan») waqıyası — ''World of Warcraft'' oyınındaǵı programmalıq qáte. Ol tek belgili bir reyd waqtında juǵatuǵın, ólimge alıp keletuǵın, zıyanlawshı effekt (debaff) payda etetuǵın virtual kesellikti oyın dúnyasınıń qalǵan bólegine tarqatıp jiberdi. Nátiyjede kóplegen oyınshı personajları qayta-qayta qaytıs boldı. Bul oyınshılardıń «haqıyqıy dúnyadaǵı» epidemiyadaǵıday oyın ishindegi adam kóp jerlerden qashıwına sebep boldı, al bul qáte juqpalı keselliklerdiń tarqalıwı boyınsha geypara akademiyalıq izertlewlerdiń orayına aylandı<ref>{{Cite journal |last=Balicer |first=Ran |date=2005-10-05 |title=Modeling Infectious Diseases Dissemination Through Online Role-Playing Games |journal=Epidemiology |volume=18 |issue=2 |pages=260–261 |doi=10.1097/01.ede.0000254692.80550.60 |pmid=17301707 |s2cid=20959479|doi-access=free }}</ref>. * 2006-jıl 6-iyunde ''RuneScape'' onlayn oyınında belgili bir oyınshı personajlarına basqa personajlardı óltiriwge hám olardıń zatların talawǵa múmkinshilik beretuǵın qáte payda boldı. Oyındaǵı jetiskenligin toylap atırǵan hám keshigiwden (lag) azap shegip atırǵan oyınshınıń úyindegi sawash maydanınan shıǵarılǵannan keyin de, oyın olardı ele de «oyınshı oyınshıǵa qarsı» rejiminde dep esaplaǵanlıqtan, qurban bolǵan personajlar bul personajlarǵa qarsı gúrese almadı. Qátege ushıraǵan personajlar óltirgen oyınshılar kóplegen zatlarınan ayırıldı. Qáte sonshelli zıyanlı bolǵanı sonda, onı paydalanǵan oyınshılar tez arada tabılıp, uslandı hám oyınnan mudamı shetletildi, biraq bunnan aldın olar Falador regionın qıyratıp úlgergen edi. Sonlıqtan bul qáte «Falador qırǵını» dep ataldı<ref>{{web deregi | familiya =Bishop | at =Sam | sáne = 2016-jıl 8-iyun | bet =Runescape marks the anniversary of the Falador Massacre | url =https://www.gamereactor.eu/news/425783/Runescape+marks+the+anniversary+of+the+Falador+Massacre/ | qaralǵan sáne = 2018-jıl 9-avgust |website=GameFactor}}</ref>. * ''Pac-Man'' oyınınıń 256-dárejesinde qáte «ólim ekranına» (kill screen) alıp keledi. Qoljetimli miyweler sanınıń maksimumı — jeti, al bul san tolıp ketkende, ekrannıń pútkil oń tárepi aralasıp ketken belgilerge aylanadı, al shep tárepi ádettegidey qaladı<ref>{{web deregi | bet =Pac Man'S Split Screen Level Analyzed And Fixed | url =http://www.donhodges.com/how_high_can_you_get2.htm | qaralǵan sáne = 2012-jıl 19-sentyabr | baspaxana =Donhodges.Com}}</ref>. * ZX Spectrum ushın ''Jet Set Willy'' oyını dáslep shıǵarılǵanda, oyın maǵlıwmatların buzatuǵın awır qáte sebepli onı tamamlaw múmkin emes edi. Bul qáte pútkil oyın ótetuǵın úlken saraydıń geypara bólmelerinde dushpanlardıń hám oyınshı personajınıń ólimine sebep boldı<ref>{{web deregi | familiya =Langshaw | at =Mark | bet =Retro Corner: 'Jet Set Willy' (Spectrum) | url =http://www.digitalspy.com/gaming/retro-gaming/news/a279265/retro-corner-jet-set-willy-spectrum/ | qaralǵan sáne = 2018-jıl 30-may |website=Digital Spy| sáne = 2010-jıl 30-sentyabr }}</ref>. «Cherdak qátesi» (The Attic Bug) dep atalǵan bul qáte oyınshı saraydıń cherdagına kirgende júz beretuǵın edi. Sonda oqtıń ekrannan tısqarı ushıp ketiwine sebep bolıp, yadtıń mazmunın qayta jazatuǵın hám áhmiyetli ózgeriwshiler menen minez-qulıqtı qálemegen túrde ózgertetuǵın edi. Oyındı islep shıǵıwshılar dáslep bul qáteni tásir etilgen bólmeler ólim duzaqları dep aqlawǵa urındı, biraq aqır-aqıbetinde onı moyınladı hám oyınshılarǵa oyındı qalay dúzetiw boyınsha kórsetpeler berdi<ref>{{Cite journal |date=July 1984 |title=Jet Set Willy Solved! |url=https://archive.org/stream/personalcomputergames-magazine-08/PersonalComputerGames_08#page/n22/mode/1up |journal=Personal Computer Games |issue=8 |page=21 |access-date=2014-04-19}}</ref>. * AQSHtaǵı ''PlayStation Underground'' jazılıwshılarına berilgen biypul demo-disklerdiń birinde, ásirese ''Viewtiful Joe 2'' oyınınıń demo-versiyasında, awır qáte bar edi. Ol PlayStation 2 konsolin isten shıǵarıp ǵana qoymay, sol konsolge jalǵanǵan hár qanday yad kartaların da formatlap, olardaǵı barlıq saqlanǵan maǵlıwmatlardı óshirip jiberetuǵın edi<ref>{{Cite news |last=Krotoski |first=Aleks |date=2004-11-30 |title=Viewtiful Joe 2 demo deletes memory cards |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/technology/gamesblog/2004/nov/30/viewtifuljoe2 |access-date=2009-11-10}}</ref>. Qáte sonshelli awır bolǵanı sonda, Sony kompaniyası onıń ushın keshirim sorawǵa hám zıyan kórgen oyınshılarǵa ornın toltırıw retinde basqa PS2 oyınlarınıń biypul nusqaların jiberiwge májbúr boldı<ref>{{web deregi | familiya =Bramwell | at =AleksTom | sáne = 2004-jıl 7-dekabr | bet =Sony to replace defective demo discs with games | url =http://www.eurogamer.net/articles/news071204sonydemodisc | qaralǵan sáne = 2009-jıl 10-noyabr |website=Eurogamer}}</ref>. * Awır programmalastırıw qátesi sebepli Nintendo DS ushın ''Bubble Bobble Revolution'' oyınınıń kóp bólegin oynaw múmkin emes, sebebi 30-dárejede minnetli bossqa qarsı sawash baslanbaydı<ref>{{web deregi | sáne = 2006-jıl 14-oktyabr | bet =Bubble Bobble Revolution DS production issues confirmed *UPDATE* | url =https://gonintendo.com/?p=6805 |website=GoNintendo}}</ref>. * ''Guitar Hero II'' oyınınıń Xbox 360 versiyası ushın shıǵarılǵan jańalaw oyınnıń gitara kontrollerlerindegi vibrato ryıchagına baylanıslı geypara máselelerdi dúzetiwge arnalǵan edi. Biraq onda ayırım konsollerdiń qatıp qalıwına yamasa hátte pútkilley islemey qalıwına sebep bolǵan qáte bar edi, bul ataqlı «ólimniń qızıl saqıynasın» payda etti<ref>{{web deregi | familiya =Bramwell | at =Tom | sáne = 2007-jıl 16-aprel | bet =RedOctane admits to Guitar Hero II patch problem | url =http://www.eurogamer.net/articles/redoctane-admits-to-guitar-hero-ii-patch-problem | qaralǵan sáne = 2016-jıl 2-dekabr |website=Eurogamer}}</ref>. * Valve kompaniyasınıń Linux ushın Steam klienti kompyuterdegi hárbir katalogtaǵı paydalanıwshınıń barlıq faylların tosınnan óshirip jiberiwi múmkin edi. Bul Steam ornatılǵan katalogtı kóshirgen paydalanıwshılarda júz berdi<ref>{{web deregi | familiya =Paul | at =Ian | sáne = 2015-jıl 17-yanvar | bet =Scary Steam for Linux bug erases all the personal files on your PC | url =https://www.pcworld.com/article/2871653/scary-steam-for-linux-bug-erases-all-the-personal-files-on-your-pc.html |website=PCWorld}}</ref>. Qáte qáwipsiz emes shell-skript programmalastırıwdıń nátiyjesi: <syntaxhighlight lang="bash">STEAMROOT="$(cd "${0%/*}" && echo $PWD)" # Scary! rm -rf "$STEAMROOT/"*</syntaxhighlight> Birinshi qatar skript jaylasqan katalogtı tabıwǵa urınadı. Bul, mısalı, eger skript orınlanıp atırǵanda katalog kóshirilse hám «óz jolı» ózgeriwshisi <code>$0</code> jaramsız bolıp qalsa, buzılıwı múmkin edi. Sonday-aq eger <code>$0</code> ishinde qıya sızıq belgisi bolmasa yamasa paydalanıwshı qáte jazǵan buzılǵan simvollıq silteme bolsa da, ol buzılatuǵın edi. <code>&&</code> shártli operatorı támiyinlegen hám <code>set -e</code> buyrıǵı buzılıwda jumıstı toqtatpaǵanlıqtan, buzılıwdıń nátiyjesi bos qatar bolatuǵın edi. Bul buzılıw rejimi tekserilmedi, tek «Scary!» («Qorqınıshlı!») dep kommentariya berildi. Aqırında, óshiriw komandasında, aldındaǵı qatar bos bolǵanda, qıya sızıq belgisi óziniń jol bólimlerin biriktiriw operatorı wazıypasınan pútkilley basqa mániske iye boladı, sebebi ol túbirlik katalogtı bildiredi. * Minus World — 1985-jılǵı ''Super Mario Bros.'' oyınındaǵı ataqlı qáteli dáreje. Oǵan 1–2 dárejedegi diywallardan ótip, onıń «warp zonasına» jetiw ushın qáteni qollanıw arqalı kiriwge boladı, al bul zona sol dárejege alıp baradı<ref>{{web deregi | familiya =Gach | at =Ethan | bet =The NES Classic Carries Over Classic Glitches | url =https://www.kotaku.com.au/2016/11/the-nes-classic-carries-over-classic-glitches/ | arxivurl =https://web.archive.org/web/20161115113136/http://www.kotaku.com.au/2016/11/the-nes-classic-carries-over-classic-glitches/ |url-status=usurped | arxivsáne = 2016-jıl 15-noyabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 8-mart |website=Kotaku Australia| sáne = 2016-jıl 14-noyabr }}</ref>. Bul dáreje sheksiz bolǵanlıqtan, oyınshını oǵan alıp baratuǵın qáteni iske túsiriw oyınshı oyındı qayta iske túsirmegenshe yamasa ómirleri tawsılmaǵansha, oyındı dawam ettiriwdi múmkin emes etedi. * «MissingNo.» — ''Pokémon Red'' hám ''Blue'' oyınlarındaǵı qáteli Pokémon túri. Onı bir-birine baylanıslı emes sıyaqlı kóringen háreketlerdiń belgili bir izbe-izligin orınlaw arqalı ushıratıwǵa boladı. Nintendo kompaniyasınıń<ref>{{web deregi | familiya =Nintendo | bet =Customer Service&nbsp;— Specific GamePak Troubleshooting | url =https://www.nintendo.com/consumer/systems/gameboy/trouble_specificgame.jsp#missingno | arxivurl =https://web.archive.org/web/20080127200258/http://www.nintendo.com/consumer/systems/gameboy/trouble_specificgame.jsp | arxivsáne = 2008-jıl 27-yanvar | qaralǵan sáne = 2009-jıl 7-iyun }}</ref><ref>{{Cite journal |date=May 1999 |title=Pokechat |journal=Nintendo Power |volume=120 |page=101}}</ref><ref>{{Cite book |last=Loe |first=Casey |title=Pokémon Perfect Guide Includes Red-Yellow-Blue |publisher=Versus Books |year=1999 |isbn=1-930206-15-1 |page=125}}</ref> hám bul qáteni tabıslı sınap kórgen geypara oyınshılardıń aytıwınsha, bul Pokémondı uslaw oyın maǵlıwmatların buzıwı múmkin. Bul video oyınlar tariyxındaǵı eń belgili qátelerdiń biri hám ol házirgi waqıtta da keńnen belgili<ref>{{web deregi | sáne = 2009-jıl 9-aprel | bet =Gaming's Top 10 Easter Eggs | url =http://games.ign.com/articles/971/971383p2.html |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100605102058/http://games.ign.com/articles/971/971383p2.html | arxivsáne = 2010-jıl 5-iyun | qaralǵan sáne = 2009-jıl 7-iyun |website=IGN | baspaxana =IGN Entertainment |page=2}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynat qáteleri]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynat sapası]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Sapanı támiyinlew]] lrwvu0qun829o7sh1r375vlscn9yv18 0 49084 276507 276233 2026-10-27T00:12:12Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276507 wikitext text/x-wiki '''Login VSI''' — amerikalı programmalıq támiynat jetkerip beriwshisi. Onıń tiykarǵı ónimi — stol paydalanıwshılarınıń tájiriybesin testleytuǵın avtomatlastırılǵan testlew platforması Login Enterprise. Login Enterprise «qutıdan shıǵıp-aq» qollanıwǵa tayar standart qosımsha júklemeleriniń úlgilerin óz ishine aladı. Login VSI<ref>[http://www.brianmadden.com/blogs/brianmadden/archive/2008/05/08/windows-virtual-desktop-performance-benchmarking-the-free-login-vsi-tool-is-now-in-beta.aspx "Windows virtual desktop performance benchmarking: The free Login VSI tool is now in beta"]. BrianMadden.com. May 08, 2008.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20190704173017/https://www.citrix.com/blogs/2014/08/15/rds-vs-vdi-making-sense-of-the-numbers-with-loginvsi/ "RDS vs VDI – Making Sense of the Numbers with LoginVSI!"] Citrix (Dan Allen). August 15, 2014.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=iNbt-S4DRd4 "Login VSI: Industry Standard VDI Performance Testing"]. YouTube (Login VSI). May 3, 2015.</ref><ref>[http://searchvirtualdesktop.techtarget.com/definition/Login-VSI-Login-Virtual-Session-Indexer "Login VSI (Login Virtual Session Indexer)"]. TechTarget. March 1, 2018.</ref> Login Consultants konsalting kompaniyasınan jetilisip shıqqan. Birinshi ónim 2008-jılı kommerciyalıq túrde shıǵarıldı hám ol biypul edi. Iri kárxanalar ónimdi qollana baslaǵannan keyin, onı kommerciyalastırıw zárúrligi anıq boldı. Login VSI 2012-jılı dúzildi<ref>[https://dutchitchannel.nl/494817/login-consultants-laat-login-vsi-los-met-partnerprogramma.html "Login Consultants laat Login VSI los met partnerprogramma"]. Dutchitchannel.nl. January 1, 2013.</ref><ref>[https://dutchitchannel.nl/506838/login-vsi-optimaliseert-performance-virtuele-desktops.html "Login VSI optimaliseert performance virtuele desktops"]. Dutchitchannel.nl. June 7, 2013.</ref>. 2016-jılı Login VSI óziniń ekinshi ónimi — Login PI ónimin jámiyetshilikke usınǵanın járiyaladı. Login PI<ref>[https://www.businesswire.com/news/home/20150428005503/en/Login-PI-v1.0-Releases-Fanfare "Login PI v1.0 Releases with Fanfare"]. Business Wire. April 28, 2015.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20260808225636/http://www.dabcc.com/login-vsi-adds-predictive-power-to-login-pi/ "Login VSI adds Predictive Power to Login PI"]. DABCC. September 14, 2017.</ref> — virtual jumıs stolı infrastrukturalarınıń hám oǵan baylanıslı biznes qosımshalarınıń ónimliligin hám qoljetimliligin baqlaw ushın bir virtual paydalanıwshını bárqulla iske qosıp turatuǵın aktiv baqlaw quralı. Eki ónim de sistemalardı haqıyqıy paydalanıwshılarsız testlew ushın virtual paydalanıwshılardı (yamasa sintetikalıq paydalanıwshılardı) qollanadı. 2018-jılı Login VSI kompaniyası Login VSI Enterprise Edition (Login VSI hám Login PI ónimleriniń birikpesi) hám Login VSI Vendor Edition (usı auditoriya ótkeretuǵın tarawlıq standart testlerge baǵdarlanǵan) versiyaların járiyaladı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Júkleme testlewi quralları]] 3fn4ld02h5ghasjqz42764ku7hj98t8 0 49085 276503 276234 2026-10-26T21:54:00Z Kvazimodo 10433 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276503 wikitext text/x-wiki '''Zıyanlı programmalıq támiynattı analizlew''' — virus, qurt, troyan atı, rutkit yamasa «arqa esik» (backdoor) sıyaqlı zıyanlı programmalıq támiynattıń berilgen úlgisiniń funkcionallıǵın, kelip shıǵıwın hám itimal tásirin anıqlawdı úyreniw yamasa processi. Zıyanlı programmalıq támiynat — xost [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemasına]] zıyan keltiriwge yamasa paydalanıwshılardan, shólkemlerden yamasa kompaniyalardan qupıya maǵlıwmatlardı urlawǵa arnalǵan hár qanday kompyuter programmalıq támiynatı. Zıyanlı programmalıq támiynat paydalanıwshı haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ruqsatsız jıynaytuǵın programmalıq támiynattı da óz ishine alıwı múmkin<ref>{{web deregi | url =http://searchmidmarketsecurity.techtarget.com/definition/malware| bet =Malware Definition| qaralǵan sáne = 2016-jıl 30-may | arxivsáne = 2016-jıl 10-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20160610173752/http://searchmidmarketsecurity.techtarget.com/definition/malware|url-status=dead}}</ref>. Ol izertlewshilerge juǵıwlardı anıqlawǵa, olardıń aqıbetlerin bahalawǵa hám olardı sheklew menen qayta tiklewdi jobalastırıwǵa járdem beriw arqalı incidentlerge juwap beriwdi qollap-quwatlaydı<ref name="nist">{{web deregi | url =https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/specialpublications/nist.sp.800-83r1.pdf | bet =Guide to Malware Incident Prevention and Handling for Desktops and Laptops |last1=Souppaya |first1=Murugiah |last2=Scarfone |first2=Karen | sáne = July 2013 | baspaxana =National Institute of Standards and Technology |doi=10.6028/NIST.SP.800-83r1 |series=NIST Special Publication |id=800-83 Revision 1 |type=Report}}</ref>. Eki tiykarǵı tásil bar: programmanı orınlamay tekseretuǵın [[Statikalıq programma analizi|statikalıq analiz]] hám onı orınlanıw waqtında baqlaytuǵın [[Dinamikalıq programma analizi|dinamikalıq analiz]]. Bul tásiller hár túrli dáliller beredi hám olardıń hár túrli sheklewleri bar<ref>{{cite journal |last1=Egele |first1=Manuel |last2=Scholte |first2=Theodoor |last3=Kirda |first3=Engin |last4=Kruegel |first4=Christopher |year=2012 |title=A survey on automated dynamic malware-analysis techniques and tools |url=https://sites.cs.ucsb.edu/~chris/research/doc/acmsurvey12_dynamic.pdf |journal=ACM Computing Surveys |volume=44 |issue=2 |pages=6:1-6:42 |doi=10.1145/2089125.2089126}}</ref>. Analiz sonday-aq yadtı kriminalistikalıq analizlewdi hám qol menen keri injeneriyanı da óz ishine alıwı múmkin. Nátiyjeler úlginiń múmkinshiliklerin, onıń ǵárezliliklerin hám onı anıqlaw ushın qollanılǵan dálillerdi, sonday-aq keyingi tergewdi qollap-quwatlaytuǵın indikatorlar menen anıqlaw qaǵıydaların táriyiplep bere aladı<ref>{{web deregi | familiya =Zeltser | at =Lenny | bet =A Report Template for Malware Analysis | url =https://zeltser.com/malware-analysis-report | qaralǵan sáne = 2026-jıl 18-sentyabr }}</ref>. == Qollanılıwı == Incident waqtında zıyanlı programmalıq támiynattı analizlew zıyanlı programmalıq támiynattıń xostqa qalay tásir etetuǵının, qalay tarqalatuǵının hám qaysı basqa sistemalardıń qáwip astında qalǵan bolıwı múmkin ekenin anıqlawǵa járdem beredi. Bul qásiyetlerdi túsiniw incidenttiń awırlıǵı, onı sheklew, joq etiw hám qayta tiklew boyınsha sheshimlerdi qabıl etiwge járdem beredi. Tikkeley tekseriw ásirese bar táriyipler yamasa anıqlaw signaturaları joq bolǵan, arnawlı jaratılǵan zıyanlı programmalıq támiynat ushın áhmiyetli bola aladı<ref name="nist" />. Analiz sonday-aq kompromentaciya indikatorların (IoC) islep shıǵıwǵa úles qosadı. Olar fayl xeshlerin, domen atların, IP adreslerin hám zıyanlı iskerlik penen baylanıslı basqa artefaktlardı óz ishine aladı. Qorǵawshılar bunday maǵlıwmattı baylanıslı iskerlikti izlew, burın baqlanbaǵan hújimlerdi anıqlaw hám anıqlaw yamasa bloklaw qadaǵalaw quralların engiziw ushın qollanadı<ref>{{web deregi | url =https://www.rfc-editor.org/rfc/rfc9424.html | bet =Indicators of Compromise (IoCs) and Their Role in Attack Defence |last1=Paine |first1=K. |last2=Whitehouse |first2=O. |last3=Sellwood |first3=J. |last4=Shaw |first4=A. | sáne = August 2023 | baspaxana =Internet Engineering Task Force |doi=10.17487/RFC9424 |series=Request for Comments |id=9424 |type=Report}}</ref>. ==Qollanıw jaǵdayları== Zıyanlı programmalıq támiynattı analizlew zárúrligin keltirip shıǵaratuǵın úsh ádettegi qollanıw jaǵdayı bar: * Kompyuter qáwipsizligi incidentlerin basqarıw: Eger shólkem qanday da bir zıyanlı programmalıq támiynattıń óz sistemalarına kirgenin anıqlasa yamasa bunnan gúmanlansa, juwap beriw toparı tergew processi waqtında tabılǵan hár qanday itimal úlgilerdiń zıyanlı programmalıq támiynat ekenin hám, eger solay bolsa, ol zıyanlı programmalıq támiynattıń nıshanalı shólkem ortalıǵındaǵı sistemalarǵa qanday tásir etiwi múmkin ekenin anıqlaw ushın olardı analizlewdi qálewi múmkin. * Zıyanlı programmalıq támiynattı izertlew: Akademiyalıq yamasa tarawlıq izertlewshiler zıyanlı programmalıq támiynattıń ózin qalay tutatuǵının hám onı jaratıwda qollanılǵan eń jańa usıllardı túsiniw ushın ǵana onı analizlewi múmkin. * Kompromentaciya indikatorların ajıratıp alıw: Programmalıq ónimler menen sheshimlerdi jetkerip beriwshiler itimal jańa kompromentaciya indikatorların anıqlaw ushın zıyanlı programmalıq támiynatqa kóp kólemli analiz ótkeriwi múmkin. Keyin bul maǵlıwmat shólkemlerge zıyanlı programmalıq támiynattıń hújiminen ózin-ózi jaqsıraq qorǵawǵa járdem beriw ushın qáwipsizlik ónimine yamasa sheshimine beriliwi múmkin. ==Usılları== Zıyanlı programmalıq támiynattı analizlew usılı ádette tómendegi eki túrdiń birine kiredi: === Statikalıq analiz === *Statikalıq analiz yamasa kod analizi ádette binar fayldıń hár túrli resursların ''onı orınlamay'' bóleklerge ajıratıw hám hárbir komponentti úyreniw arqalı ótkeriledi. Binar fayl sonday-aq IDA, Ghidra yamasa Binary Ninja sıyaqlı dizassembler járdeminde dizassemblerleniwi (yamasa keri injeneriya arqalı analizleniwi) múmkin. [[Mashina kodı]] kóbinese mashina kodınıń adam oqıy alatuǵın formatı bolǵan assembler tiline awdarıladı. Keyin zıyanlı programmalıq támiynat analitigi assembler kodın programma ishindegi belgili bir funkciyalar hám háreketler menen baylanıstırıp oqıy aladı, assembler kórsetpeleriniń mánisin túsine aladı hám programmanıń ne islep atırǵanın hám onıń dáslep qalay joybarlanǵanın jaqsıraq kóz aldına keltire aladı. Assembler kodın qarap shıǵıw zıyanlı programmalıq támiynat analitigine/keri injenerge ne bolıwı kerek ekenin hám is júzinde ne bolıp atırǵanın jaqsıraq túsiniwge hám jasırın háreketler menen kózde tutılmaǵan funkcionallıqtı anıqlawdı baslawǵa múmkinshilik beredi. Geypara zamanagóy zıyanlı programmalıq támiynat analizdiń bul túrin ótkeriwge kesent beretuǵın jasırınıw usılları menen jazıladı. Mısalı, oǵan dizassemblerlerdi shatastıratuǵın, biraq haqıyqıy orınlanıw waqtında isley beretuǵın sintaksislik kod qáteleri kirgiziledi<ref>{{cite book|last1=Honig|first1=Andrew|last2=Sikorski|first2=Michael|title=Practical Malware Analysis|date=February 2012|publisher=No Starch Press|isbn=9781593272906|url=https://www.safaribooksonline.com/library/view/practical-malware-analysis/9781593272906/|access-date=5 July 2016}}</ref>. === Dinamikalıq analiz === * Dinamikalıq yamasa minez-qulıq analizi zıyanlı programmalıq támiynattıń xost sistemasında haqıyqatında islep turǵan waqıttaǵı minez-qulqın baqlaw arqalı ótkeriledi. Zıyanlı programmalıq támiynattıń óndirislik sistemalarǵa haqıyqatında juǵıwınıń aldın alıw ushın analizdiń bul forması kóbinese izolyaciyalanǵan ortalıqta (sandbox) ótkeriledi. Bunday izolyaciyalanǵan ortalıqlardıń kópshiligi analiz tamamlanǵannan keyin ańsat túrde taza jaǵdayǵa qaytarıla alatuǵın virtual sistemalar bolıp tabıladı. Zıyanlı programmalıq támiynattıń kórsetpeleri qayta islenip atırǵanda, onıń xost sistemasındaǵı minez-qulqın hám tásirin adımba-adım baqlaw ushın, ol islep turǵanda GDB yamasa x64dbg sıyaqlı dúzetiwshi (debugger) járdeminde de analizleniwi múmkin. Jasırın, azmaz túsiniksiz orınlanıw jolı bar (qorǵanıw ushın) zıyanlı programmalıq támiynattı izin baqlaw, emulyaciya, instrumentaciyalaw yamasa simvollıq orınlaw járdeminde de jeńip shıǵıwǵa boladı. Zamanagóy zıyanlı programmalıq támiynat dinamikalıq analizge kesent beriwge arnalǵan jasırınıwdıń hár qıylı usılların kórsete aladı, sonıń ishinde virtual ortalıqlardıń yamasa aktiv dúzetiwshilerdiń bar-joǵın tekseriw, zıyanlı júktiń orınlanıwın keshiktiriw yamasa paydalanıwshınıń qanday da bir interaktiv kiris maǵlıwmatın talap etiw<ref>{{web deregi | url =https://www.sans.org/reading-room/whitepapers/forensics/detecting-malware-sandbox-evasion-techniques-36667| bet =Detecting Malware and Sandbox Evasion Techniques|first1=Dilshan|last1=Keragala| sáne =January 2016| baspaxana =SANS Institute}}</ref>. === Yadtı analizlew === *Yadtı analizlew zıyanlı iskerliktiń dálillerin tabıw ushın islep turǵan yamasa qáwip astında qalǵan bolıwı múmkin sistemanıń turaqsız yadın tekseredi. Islep turǵan processler yad arqalı ótetuǵın bolǵanlıqtan, yadtı analizlew zıyanlı programmalıq támiynattı ol orınlanıp atırǵanda anıqlay aladı, sonıń ishinde fayllardı ornatpaytuǵın yamasa turaqlı saqlaǵısh penen basqasha tikkeley óz-ara tásir etpeytuǵın, tek yadta jasaytuǵın zıyanlı programmalıq támiynattı da. Yad turaqsız bolǵanlıqtan, sistema óshirilgende yamasa qayta iske túsirilgende bul dálil joǵalıwı múmkin<ref>{{Cite journal |last=Salfati |first=Eran |last2=Pease |first2=Michael |date=June 2022 |title=Digital Forensics and Incident Response (DFIR) Framework for Operational Technology (OT) |url=https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/ir/2022/NIST.IR.8428.pdf |journal=NIST}}</ref>. *Volatility sıyaqlı freymvorklar yad kóshirmelerin tekseriwdi hám keyingi analiz ushın gúmanlı mazmundı ajıratıp alıwdı qollap-quwatlaydı. Sonlıqtan yadtı tekseriw fayllardı tekseriwdi tolıqtıra aladı, ásirese úlginiń diskte saqlanatuǵın kórinisi onıń orınlanatuǵın kodın jasırǵan jaǵdayda<ref>{{web deregi | familiya =Case | at =Andrew | sáne = 2016-jıl 2-avgust | bet =Automating Detection of Known Malware through Memory Forensics | url =https://volatilityfoundation.org/automating-detection-of-known-malware-through-memory-forensics/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 18-sentyabr |website=The Volatility Foundation}}</ref>. === Birlesken analiz === *Analitikler kóbinese avtomatlastırılǵan tekseriwdi, statikalıq tekseriwdi, minez-qulıq eksperimentlerin hám qol menen kod analizin biriktiredi. Bul process iteraciyalıq: orınlanıw waqtında jasalǵan baqlaw itibardı belgili bir úles programmaǵa qaratıwı múmkin, al kodtı tekseriw qayta payda etiw qıyın bolǵan minez-qulıqtı túsindiriwi múmkin. Keri injeneriya sonday-aq minez-qulıqtı testlew waqtında kórinbegen múmkinshiliklerdi de anıqlay aladı<ref>{{web deregi | familiya =Zeltser | at =Lenny | sáne = 2022-jıl 27-may | bet =Mastering 4 Stages of Malware Analysis | url =https://zeltser.com/mastering-4-stages-of-malware-analysis | qaralǵan sáne = 2026-jıl 18-sentyabr }}</ref>. ==Basqıshları== Zıyanlı programmalıq támiynattı tekseriw bir neshe basqıshtı óz ishine aladı, sonıń ishinde (biraq tek olar menen sheklenbey): * Kodtı qol menen keri analizlew * Minez-qulıqtı interaktiv analizlew * Statikalıq qásiyetlerdi analizlew * Tolıq avtomatlastırılǵan analiz Izolyaciyalanǵan ortalıqqa tiykarlanǵan analiz ónimlerin standartlastırılǵan túrde bahalaw da payda boldı. 2025-jılı Zıyanlı programmalıq támiynatqa qarsı testlew standartları shólkemi (AMTSO) izolyaciyalanǵan ortalıqta zıyanlı programmalıq támiynattı analizlew quralları ushın qollanıw jaǵdaylarına tiykarlanǵan birdey testlew kriteriyaların usınıwǵa baǵdarlanǵan birinshi ''Sandbox Evaluation Framework'' («Izolyaciyalanǵan ortalıqtı bahalaw freymvorkı») hújjetin usındı<ref>{{web deregi | url =https://www.securityweek.com/amtso-releases-sandbox-evaluation-framework/ | bet =AMTSO Releases Sandbox Evaluation Framework | baspaxana =SecurityWeek | sáne = 2025-jıl 26-mart | qaralǵan sáne = 2025-jıl 1-sentyabr }}</ref><ref>{{web deregi | url =https://www.darkreading.com/application-security/testing-framework-evaluate-sandbox | bet =New Testing Framework Helps Evaluate Sandboxes | baspaxana =Dark Reading | avtor =Arielle Waldman | sáne = 2025-jıl 26-mart | qaralǵan sáne = 2025-jıl 1-sentyabr }}</ref><ref>{{web deregi | url =https://www.okoone.com/spark/technology-innovation/rethinking-sandbox-testing-with-a-modern-framework/ | bet =Rethinking sandbox testing with a modern framework | baspaxana =Okoone | sáne = 2025-jıl 7-aprel | qaralǵan sáne = 2025-jıl 1-sentyabr }}</ref>. ==Jasalma intellekt hám adamlar== Zıyanlı programmalıq támiynattı anıqlawda [[Jasalma intellekt|jasalma intellektti]] (JI) qollanıw kiberqáwipsizlik tarawındaǵı aktiv izertlew baǵdarı bolıp kelmekte. Bir izertlewde bul eki tárep qalay islegeni arasındaǵı uqsaslıqlar menen ayırmashılıqlardı túsiniw ushın JI minez-qulqı adam minez-qulqı menen salıstırıldı<ref>{{cite book | last1=Aonzo | first1=Simone | last2=Han | first2=Yufei | last3=Mantovani | first3=Alessandro | last4=Balzarotti | first4=Davide | chapter=Humans vs. Machines in Malware Classification | title=Proceedings of the 32nd USENIX Security Symposium (USENIX Security '23) | chapter-url=https://www.usenix.org/system/files/usenixsecurity23-aonzo.pdf | publisher=USENIX Association | location=Anaheim, CA | date=August 9, 2023 |access-date=17 November 2025}}</ref>. Nátiyjeler tómendegishe boldı: *JI menen adamlardıń anıqlaw kórsetkishleri uqsas *JI kóbirek statikalıq analizge itibar berdi *Adamlar kóbirek dinamikalıq analizge itibar berdi *JI tek dinamikalıq analiz benen jaqsı nátiyje kórsetpeydi Antivirus programmalıq támiynatın islep shıǵıwshılar bul izertlewlerge tiykarlanıp, eki ámeliyattıń birikpesi eń ideal bolatuǵını degen juwmaqqa keldi. Zıyanlı programmalıq támiynattı anıqlawda JI statikalıq analizdi adamlarǵa qaraǵanda anaǵurlım tez qollana alatuǵın bolǵanlıqtan, antivirus programmalıq támiynatı úlgilerdi dáslepki tekseriw ushın JI-ge jiberedi. Eger úlgi quramalıraq bolsa hám JI anıq juwmaq shıǵara almasa, úlgi onı tolıǵıraq qarap shıǵıw ushın adamǵa jiberiledi. Solay etip, kóbirek úlgiler zıyanlı programmalıq támiynat yamasa zıyansız retinde durıs anıqlana aladı. Ámeliy qáwip-qáterlerdi anıqlaw sistemalarında [[Mashinalıq oqıtıw|mashinalıq oqıtıw]] modelleri ǵárezsiz anıqlaw usılı retinde islewdiń ornına, qaǵıydalarǵa tiykarlanǵan sistemalar, qáwip-qáterler haqqındaǵı maǵlıwmatlar aǵımları hám adam tárepinen qarap shıǵıw menen birge de islewi múmkin<ref>{{web deregi | familiya =Virbickas | at =Domininkas | sáne = 2026-jıl 27-may | bet =File scanning isn’t enough anymore: How NordVPN defines “next-gen antivirus” | url =https://nordvpn.com/blog/nordvpn-next-gen-antivirus-whitepaper/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-avgust |website=NordVPN}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Zıyanlı programmalıq támiynat]] [[Kategoriya:Keri injeneriya]] [[Kategoriya:Cifrlı kriminalistika]] [[Kategoriya:Kompyuter kriminalistikası]] [[Kategoriya:Statikalıq programma analizi]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Kompyuter qáwipsizligi proceduraları]] [[Kategoriya:Kiberqáwipsizlik injeneriyası]] rkxjcg97llhhvbm11tuhle0m3rgyyyj 0 49086 276502 276235 2026-10-26T21:53:50Z Kvazimodo 10433 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276502 wikitext text/x-wiki '''Qol menen testlew''' testlewshiden aqırǵı paydalanıwshı rolin atqarıwdı talap etedi. Bunda testlewshi durıs minez-qulıqqa hám kemshiliklerdiń joqlıǵına kóz jetkeriw ushın qosımshanıń funkciyalarınıń kópshiligin qollanadı. Testlewdiń tolıqlıǵına kepillik beriw ushın testlewshi kóbinese onı áhmiyetli [[Test jaǵdayı (programmalıq támiynat)|test jaǵdaylarınıń]] jıynaǵı boyınsha alıp baratuǵın jazılǵan test jobasına ámel etedi. ==Sholıw== Processtiń tiykarǵı adımı — programmalıq támiynattı aqırǵı paydalanıwshılarǵa shıǵarıwdan aldın onıń durıs minez-qulqın testlew. Kishi kólemli injenerlik jumıslar ushın (sonıń ishinde prototipler ushın) [[Ad hoc testlew|ad hoc testlew]] jetkilikli bolıwı múmkin. Bul rásmiy emes tásilde testlewshi hesh qanday qatań testlew procedurasına ámel etpeydi hám testlewdi jobalastırmay hám hújjetlestirmey-aq ótkeredi. Kerisinshe, bir waqıtta úyreniwdi, test dizaynın hám testti orınlawdı óz ishine alatuǵın [[Izertlewshi testlew|izertlewshi testlew]] qosımshanıń paydalanıwshı interfeysin onıń funkciyalarınıń ilajı barınsha kóbin qollanıp izertleydi hám qosımsha testlerdi intuitiv túrde islep shıǵıw ushın aldınǵı testlerde alınǵan maǵlıwmattı qollanadı. Izertlewshi qol menen testlewdiń tabıslılıǵı testlewshiniń domen boyınsha bilimine kúshli baylanıslı, sebebi bilimniń jetispewshiligi testlewdiń tolıq bolmawına alıp keledi<ref name=":0" />. Rásmiy emes tásildiń tiykarǵı artıqmashılıqlarınıń biri — qosımshanı qollanıwdıń qanday ekeni haqqında intuitiv túsinik alıw. Programmalıq támiynattı qol menen testlewge súyenetuǵın iri kólemli injenerlik proektler tabıla alatuǵın kemshiliklerdiń sanın maksimallastırıw ushın qatańıraq metodologiyaǵa ámel etedi. Sistemalı tásil aldın ala anıqlanǵan test jaǵdaylarına baǵdarlanadı hám ádette tómendegi adımlardı óz ishine aladı<ref>ANSI/IEEE 829-1983 IEEE Standard for Software Test Documentation</ref>: # Ulıwma metodologiya tańlanatuǵın hám adamlar, kompyuterler hám programmalıq támiynat licenziyaları sıyaqlı resurslar anıqlanatuǵın hám alınatuǵın joqarı dárejeli test jobasın tańlaw. # Testlewshi orınlawı kerek bolǵan anıq hám qısqa adımlardı kútilgen nátiyjeleri menen anıqlap, tolıq test jaǵdayların jazıw. # Test jaǵdayların adımlardı qol menen orınlaytuǵın hám nátiyjelerdi jazıp alatuǵın testlewshilerge bólistiriw. # Testlewshilerdiń tapqan nátiyjelerin tolıq bayan etetuǵın test esabatın jazıw. Esabattı basshılar programmalıq támiynattıń shıǵarıla alatuǵının anıqlaw ushın, al eger shıǵarıwǵa bolmasa, injenerler máselelerdi anıqlaw hám dúzetiw ushın qollanadı. Test jaǵdaylarına tiykarlanǵan qatań tásil ádette Sharshar modeline ámel etetuǵın iri programmalıq injiniring proektleri ushın dástúrli bolıp tabıladı<ref>{{cite book | last = Craig | first = Rick David |author2=Stefan P. Jaskiel | title = Systematic Software Testing | publisher = Artech House |year=2002 | page = 7 | isbn = 1-58053-508-9 }}</ref>. Biraq keminde bir sońǵı izertlew izertlewshi testlew menen test jaǵdaylarına tiykarlanǵan testlew arasında kemshiliklerdi anıqlaw nátiyjeliligi boyınsha úlken ayırmashılıqtı kórsetpedi<ref name=":0">{{cite book |last1=Itkonen |first1=Juha |title=First International Symposium on Empirical Software Engineering and Measurement (ESEM 2007) |last2=V. Mäntylä |first2=Mika |last3=Lassenius |first3=Casper |year=2007 |isbn=978-0-7695-2886-1 |pages=61–70 |chapter=Defect Detection Efficiency: Test Case Based vs. Exploratory Testing |doi=10.1109/ESEM.2007.56 |chapter-url=http://www.soberit.hut.fi/jitkonen/Publications/Itkonen_Mäntylä_Lassenius_2007_ESEM.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20161013081515/https://pdfs.semanticscholar.org/9ed8/52540fc2c77dab4152b14b4381b9dc124c69.pdf |archive-date=2016-10-13 |s2cid=5178731 |accessdate=January 17, 2009}}</ref>. Testlew [[Qara qutı testlewi|«qara qutı»]], [[Aq qutı testlewi|«aq qutı»]] yamasa [[Kúlreń qutı testlewi|«kúlreń qutı»]] testlewi arqalı ótkerile aladı. «Aq qutı» testlewinde testlewshi [[derek kodı]] arqalı operatorlardıń orınlanıwına itibar beredi. «Qara qutı» testlewinde programmalıq támiynat kemshiliklerdi tekseriw ushın iske qosıladı hám kiris maǵlıwmatınıń qalay qayta islenetuǵınına azıraq itibar beriledi. «Qara qutı» testlewshileriniń derek kodına kiriw múmkinshiligi bolmaydı. «Kúlreń qutı» testlewi derek kodı menen algoritmlerdi túsine otırıp, programmalıq támiynattı iske qosıwǵa baylanıslı<ref>{{web deregi | familiya =Hamilton | at =Thomas | sáne = 2020-jıl 23-may | bet =What is Grey Box Testing? Techniques, Example | url =https://www.guru99.com/grey-box-testing.html | qaralǵan sáne = 2022-jıl 7-avgust |website=www.guru99.com | til =en-US}}</ref>. Sonday-aq statikalıq hám [[Dinamikalıq testlew|dinamikalıq testlew]] tásilleri de qollanılıwı múmkin. Dinamikalıq testlew programmalıq támiynattı iske qosıwdı óz ishine aladı. Statikalıq testlew talaplardı, kodtıń sintaksisin tekseriwdi hám programma kodın haqıyqatında iske qosıwdı óz ishine almaytuǵın basqa hár qanday iskerlikti qamtıydı. Testlew sonday-aq [[Funkcional testlew|funkcional]] hám funkcional emes testlewge bólinedi. Funkcional testlewde testlewshi esaplawlardı, bettegi hár qanday siltemeni yamasa berilgen kiris maǵlıwmatında shıǵıs maǵlıwmatı kútiliwi múmkin bolǵan hár qanday basqa maydandı tekseredi. Funkcional emes testlew testlenip atırǵan sistemanıń ónimliligin, sáykesligin hám jaramlılıǵın, sonıń ishinde onıń qáwipsizligin hám qollanıwǵa qolaylıǵın testlewdi óz ishine aladı. ==Basqıshları== Bir neshe basqısh bar. Olar: ;Modullik testlew: Testlewdiń bul dáslepki basqıshın ádette kodtı jazǵan islep shıǵıwshı, al geyde kásiplesi «aq qutı» testlew usılın qollanıp ótkeredi. ;[[Integraciyalıq testlew]]: Bul basqısh eki rejimde ótkeriledi: tolıq paket retinde yamasa aldınǵı paketke qosımsha retinde. Kóbinese «qara qutı» testlew usılı qollanıladı. Biraq geyde bul basqıshta «qara qutı» hám «aq qutı» testlewiniń birikpesi de qollanıladı. ;Sistemalıq testlew: Bul basqıshta programmalıq támiynat barlıq kózde tutılǵan maqsetler hám platformalar ushın barlıq múmkin bolǵan táreplerden testlenedi. Bul basqıshta ádette «qara qutı» testlew usılı qollanıladı. ;[[Qabıllaw testlewi|Paydalanıwshı tárepinen qabıllaw testlewi]]: Testlewdiń bul basqıshı tayar ónimdi klienttiń rásmiy túrde qabıl etiwin alıw ushın ótkeriledi. Bul basqıshta «ótti» nátiyjesi klienttiń programmalıq támiynattı qabıl etkenin hám onı qollanıwǵa tayar ekenin de bildiredi. ;Shıǵarıw yamasa engiziw testlewi: Orındaǵı topar sistemanı klient sazlaǵan ortalıqqa ornatıw ushın klienttiń jaylasqan ornına baradı hám tómendegi punktlerdi tekseredi: # SetUp.exe faylı iske túsip atır ma, joq pa. # Ornatıw waqtında ekranlar ańsat túsinikli me. # Sistema qattı diskte (HDD) qansha orın iyeleydi. # Sistemanı alıp taslaw tańlanǵanda, ol tolıq alıp taslana ma. == Artıqmashılıqları == * Hesh qanday programmalıq qurallar qollanılmaǵanlıqtan, arzan turatuǵın jumıs * Qátelerdiń kópshiligi qol menen testlew arqalı tabıladı * Adamlar avtomatlastırılǵan qurallarǵa qaraǵanda jaqsıraq baqlaydı hám bahalaydı ==Avtomatlastırılǵan testlew menen salıstırıw== [[Testlewdi avtomatlastırıw]] haqıyqıy testlewdiń qunın azayta alıwı yamasa joq ete alıwı múmkin<ref>{{web deregi | familiya =Atlassian | bet =Test Automation | url =https://www.atlassian.com/devops/devops-tools/test-automation | qaralǵan sáne = 2022-jıl 7-avgust |website=Atlassian | til =en}}</ref>. Kompyuter adımlardıń mexanikalıq izbe-izligin adamǵa qaraǵanda tezirek orınlay aladı hám ol testlerdi túnde iske qosıp, nátiyjelerdi azanda usına aladı. Biraq haqıyqıy testlewde únemlengen miynet onıń ornına test programmasın jazıwǵa jumsalıwı kerek. Testlenetuǵın qosımshanıń túrine hám tańlanǵan avtomatlastırıw qurallarına qarap, bul qol menen testlew tásiline qaraǵanda kóbirek miynetti talap etiwi múmkin. Bunnan basqa, geypara testlew quralları júdá úlken kólemdegi maǵlıwmatlardı usınadı, bul nátiyjelerdi túsindiriw boyınsha kóp waqıttı talap etetuǵın wazıypanı payda etiwi múmkin. Qurılma drayverleri hám [[Kitapxana (esaplaw texnikası)|programmalıq kitapxanalar]] sıyaqlı nárseler test programmaları járdeminde testleniwi kerek. Bunnan basqa, kóp sanlı paydalanıwshılardı testlew (ónimlilikti testlew hám [[Júkleme testlewi|júkleme testlewi]]) ádette ámeliyatta ótkeriliwdiń ornına programmalıq túrde imitaciyalanadı. Kerisinshe, maketi jiyi ózgeretuǵın grafikalıq paydalanıwshı interfeyslerin avtomatikalıq túrde testlew júdá qıyın. Paydalanıwshı interfeyslerin regressiyalıq testlew ushın qollanıla alatuǵın test freymvorkları bar. Olar klavishalardı basıw hám tıshqansha qozǵalısları izbe-izliklerin jazıp alıwǵa, keyin olardı qayta oynatıwǵa hám paydalanıwshı interfeysiniń hár ret birdey juwap beretuǵının baqlawǵa tiykarlanadı. Tilekke qarsı, keyingi versiyada túyme kóshirilse yamasa onıń atı ózgertilse, bul jazıwlar durıs islemewi múmkin. Eger programmanıń shıǵıs maǵlıwmatları aytarlıqtay ózgerse, avtomatikalıq regressiyalıq test te aldanıwı múmkin. == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq támiynattı testlew}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] kpki0e9a2bd8ihcfoxarc3vygx8tqq8 0 49087 276501 276236 2026-10-26T21:53:40Z Kvazimodo 10433 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276501 wikitext text/x-wiki '''Metasploit Project''' — qáwipsizlik hálsizlikleri haqqında maǵlıwmat beretuǵın hám penetraciyalıq testlew menen IDS signaturaların islep shıǵıwǵa járdem beretuǵın kompyuter qáwipsizligi proekti. Ol Bostonda jaylasqan '''Rapid7''' qáwipsizlik kompaniyasına tiyisli<ref>{{web deregi | bet =Rapid7 - Case - Faculty & Research - Harvard Business School | url =https://www.hbs.edu/faculty/Pages/item.aspx?num=52365 | qaralǵan sáne = 2025-jıl 4-noyabr |website=www.hbs.edu}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Toggi |first1=Aaryen |last2=Bose |first2=Bhavna |last3=Naidu |first3=Dharini |last4=Srivastava |first4=Raghav |chapter=Metasploit Based Automated Penetration Testing Using Reinforcement Learning |date=November 11, 2024 |title=2024 First International Conference for Women in Computing (InCoWoCo) |pages=1–8 |doi=10.1109/InCoWoCo64194.2024.10863399|isbn=979-8-3315-1894-3 }}</ref>. Onıń eń belgili kishi proekti — ashıq kodlı '''Metasploit Framework''', yaǵnıy aralıqtaǵı nıshanalı mashinaǵa qarsı ekspluataciya (exploit) kodın islep shıǵıw hám orınlaw quralı. Basqa áhmiyetli kishi proektlerge Opcode Database (operaciyalıq kodlar bazası), shellkod arxivi hám oǵan baylanıslı izertlewler kiredi. Metasploit Project kriminalistikaǵa qarsı hám jasırınıw quralların óz ishine aladı, olardıń geyparaları Metasploit Framework quramına kirgizilgen. Geypara operaciyalıq sistemalarda ol aldın ala ornatılǵan túrde keledi. ==Tariyxı== Metasploit-ti 2003-jılı Ch. D. Mur Perl tilin qollanıp, kóshpeli tarmaq quralı retinde jaratqan. 2007-jılǵa kelip Metasploit Framework Ruby tilinde pútkilley qayta jazıldı. 2009-jıl 21-oktyabrde Metasploit Project ózin birlesken hálsizliklerdi basqarıw sheshimlerin usınatuǵın Rapid7 qáwipsizlik kompaniyası satıp alǵanın járiyaladı<ref name=":0">{{web deregi | url =http://www.rapid7.com/metasploit-announcement.jsp| bet =Rapid7 Press Release|work=Rapid7| qaralǵan sáne = 2015-jıl 18-fevral | arxivsáne = 2011-jıl 15-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20110715154413/http://www.rapid7.com/metasploit-announcement.jsp|url-status=live}}</ref>. Immunity kompaniyasınıń Canvas yamasa Core Security Technologies kompaniyasınıń Core Impact sıyaqlı salıstırıwǵa bolatuǵın kommerciyalıq ónimler sıyaqlı, Metasploit kompyuter sistemalarınıń hálsizligin testlew yamasa aralıqtaǵı sistemalarǵa buzıp kiriw ushın qollanıla aladı. Kóplegen informaciyalıq qáwipsizlik quralları sıyaqlı, Metasploit nızamlı da, ruqsatsız da iskerlik ushın qollanıla aladı. Metasploit Framework satıp alınǵannan berli Rapid7 Metasploit Pro dep atalatuǵın ashıq yadrolı (open core) menshikli redakciyanı qostı<ref>{{web deregi | bet =Metasploit Editions: Network Pen Testing Tool | url =https://www.rapid7.com/products/metasploit/download/editions/ | qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-avgust |website=Rapid7 | til =en | arxivsáne = 2023-jıl 20-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230720185815/https://www.rapid7.com/products/metasploit/download/editions/ |url-status=live }}</ref>. Metasploit-tiń ekspluataciya islep shıǵıwdıń de-fakto freymvorkı retindegi payda bolıp atırǵan ornı<ref name=":1">{{web deregi | url =http://sectools.org/sploits.html| bet =Vulnerability exploitation tools – SecTools Top Network Security Tools| qaralǵan sáne = 2015-jıl 18-fevral | arxivsáne = 2011-jıl 17-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20111017222000/http://sectools.org/sploits.html|url-status=live}}</ref> programmalıq támiynat hálsizlikleri haqqındaǵı eskertiwlerdiń shıǵıwına alıp keldi. Olarǵa kóbinese<ref name=":2">{{web deregi | url =https://www.exploit-db.com/author/?a=3211| bet =Metasploit| familiya =Metasploit|website=www.exploit-db.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 14-yanvar | arxivsáne = 2017-jıl 16-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20170116162949/https://www.exploit-db.com/author/?a=3211|url-status=live}}</ref> sol belgili bir qáteniń ekspluataciyalana alıwın, táwekelin hám dúzetiliwin kórsetetuǵın úshinshi tárep Metasploit ekspluatacija moduli qosıladı<ref name="VMwareNAT">{{cite news|url=http://archives.neohapsis.com/archives/vulnwatch/2005-q4/0074.html |title=ACSSEC-2005-11-25-0x1 VMWare Workstation 5.5.0 <= build-18007 GSX Server Variants And Others |date=December 20, 2005 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070107145900/http://archives.neohapsis.com/archives/vulnwatch/2005-q4/0074.html |archive-date=2007-01-07 }}</ref><ref name="MOKB-11-11-2006">{{cite news|url=http://projects.info-pull.com/mokb/MOKB-11-11-2006.html |title=Month of Kernel Bugs – Broadcom Wireless Driver Probe Response SSID Overflow |date=November 11, 2006 }}</ref>. Metasploit 3.0 tek belgili qáteler ushın ekspluataciyalardı emes, al programmalıq támiynat hálsizliklerin anıqlaw ushın qollanılatuǵın fazzing quralların óz ishine ala basladı. Bul baǵıttı 2006-jıl noyabrinde lorcon sımsız (802.11) qural jıynaǵınıń Metasploit 3.0 quramına integraciyalanıwınan kóriwge boladı. ==Freymvork== Freymvork járdeminde sistemanı ekspluataciyalawdıń tiykarǵı adımları: # Qálew boyınsha, nıshanalı sistemanıń ekspluatacijaǵa qarsı hálsiz ekenin tekseriw. # ''Ekspluatacijanı'' tańlaw hám sazlaw (bul — nıshanalı sistemaǵa onıń qátelerinen birin paydalanıp kiretuǵın kod; Windows, Unix/Linux hám macOS sistemaları ushın shama menen 900 hár túrli ekspluatacija kirgizilgen). # ''Júkti (payload)'' tańlaw hám sazlaw (bul — nıshanalı sistemaǵa tabıslı kirgennen keyin onda orınlanatuǵın kod; mısalı, aralıqtaǵı qabıq yamasa VNC server). Metasploit kóbinese islewi kerek bolǵan júkti usınadı. # «Jaman simvollar» dep atalatuǵın on altılıq operaciyalıq kodlardı júkten alıp taslaw ushın kodlaw usılın tańlaw; bul simvollar ekspluatacijanıń sátsiz bolıwına sebep boladı. # Ekspluatacijanı orınlaw. Hár qanday ekspluatacijanı hár qanday júk penen biriktiriwge múmkinshilik beretuǵın bul modullik tásil — Freymvorktıń tiykarǵı artıqmashılıǵı. Ol hújimshilerdiń, ekspluatacija jazıwshılardıń hám júk jazıwshılardıń wazıypaların jeńillestiredi. Metasploit Unix (sonıń ishinde Linux hám macOS) hám Windows sistemalarında isleydi. Metasploit Framework bir neshe tilde qosımshalardı (add-on) qollanıw ushın keńeytiledi. Ekspluatacija menen júkti tańlaw ushın nıshanalı sistema haqqında qanday da bir maǵlıwmat, mısalı, operaciyalıq sistemanıń versiyası hám ornatılǵan tarmaq xızmetleri kerek. Bul maǵlıwmattı Nmap sıyaqlı portlardı skanerlew hám TCP/IP steginiń cifrlı izin alıw (fingerprinting) quralları járdeminde alıwǵa boladı. Nessus hám OpenVAS sıyaqlı hálsizlik skanerleri maqsetli sistemanıń hálsizliklerin anıqlay aladı. Metasploit anıq ekspluataciyalaw ushın hálsizlik skaneriniń maǵlıwmatların import ete aladı hám anıqlanǵan hálsizliklerdi bar ekspluatacija modulleri menen salıstıradı<ref>{{web deregi | url =https://www.metasploit.com/download| bet =Penetration Testing Tool, Metasploit, Free Download - Rapid7|work=Rapid7| qaralǵan sáne = 2015-jıl 18-fevral | arxivsáne = 2017-jıl 24-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20171224213533/https://www.metasploit.com/download|url-status=live}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Kriminalistikaǵa qarsı programmalıq támiynat]] [[Kategoriya:Qáwipsizlikti testlew quralları]] [[Kategoriya:Kriptografiyalıq hújimler]] [[Kategoriya:Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat shólkemleri]] [[Kategoriya:Kros-platformalı biypul programmalıq támiynat]] [[Kategoriya:Biypul qáwipsizlik programmalıq támiynatı]] [[Kategoriya:Ruby tilinde jazılǵan biypul programmalıq támiynat]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Windows qáwipsizlik programmalıq támiynatı]] [[Kategoriya:macOS qáwipsizlik programmalıq támiynatı]] [[Kategoriya:Unix tarmaǵına baylanıslı programmalıq támiynat]] [[Kategoriya:Penetraciyalıq testlew programmalıq quralları]] [[Kategoriya:BSD licenziyasın qollanatuǵın programmalıq támiynat]] gdkcudoquvx4jc4eeaexhdmck1e9mo5 276509 276501 2026-10-27T00:32:07Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276509 wikitext text/x-wiki '''Metasploit Project''' — qáwipsizlik hálsizlikleri haqqında maǵlıwmat beretuǵın hám penetraciyalıq testlew menen IDS signaturaların islep shıǵıwǵa járdem beretuǵın kompyuter qáwipsizligi proekti. Ol Bostonda jaylasqan '''Rapid7''' qáwipsizlik kompaniyasına tiyisli<ref>{{web deregi | bet =Rapid7 - Case - Faculty & Research - Harvard Business School | url =https://www.hbs.edu/faculty/Pages/item.aspx?num=52365 | qaralǵan sáne = 2025-jıl 4-noyabr |website=www.hbs.edu}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Toggi |first1=Aaryen |last2=Bose |first2=Bhavna |last3=Naidu |first3=Dharini |last4=Srivastava |first4=Raghav |chapter=Metasploit Based Automated Penetration Testing Using Reinforcement Learning |date=November 11, 2024 |title=2024 First International Conference for Women in Computing (InCoWoCo) |pages=1–8 |doi=10.1109/InCoWoCo64194.2024.10863399|isbn=979-8-3315-1894-3 }}</ref>. Onıń eń belgili kishi proekti — ashıq kodlı '''Metasploit Framework''', yaǵnıy aralıqtaǵı nıshanalı mashinaǵa qarsı ekspluataciya (exploit) kodın islep shıǵıw hám orınlaw quralı. Basqa áhmiyetli kishi proektlerge Opcode Database (operaciyalıq kodlar bazası), shellkod arxivi hám oǵan baylanıslı izertlewler kiredi. Metasploit Project kriminalistikaǵa qarsı hám jasırınıw quralların óz ishine aladı, olardıń geyparaları Metasploit Framework quramına kirgizilgen. Geypara operaciyalıq sistemalarda ol aldın ala ornatılǵan túrde keledi. ==Tariyxı== Metasploit-ti 2003-jılı Ch. D. Mur Perl tilin qollanıp, kóshpeli tarmaq quralı retinde jaratqan. 2007-jılǵa kelip Metasploit Framework Ruby tilinde pútkilley qayta jazıldı. 2009-jıl 21-oktyabrde Metasploit Project ózin birlesken hálsizliklerdi basqarıw sheshimlerin usınatuǵın Rapid7 qáwipsizlik kompaniyası satıp alǵanın járiyaladı<ref name=":0">{{web deregi | url =http://www.rapid7.com/metasploit-announcement.jsp| bet =Rapid7 Press Release|work=Rapid7| qaralǵan sáne = 2015-jıl 18-fevral | arxivsáne = 2011-jıl 15-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20110715154413/http://www.rapid7.com/metasploit-announcement.jsp|url-status=live}}</ref>. Immunity kompaniyasınıń Canvas yamasa Core Security Technologies kompaniyasınıń Core Impact sıyaqlı salıstırıwǵa bolatuǵın kommerciyalıq ónimler sıyaqlı, Metasploit kompyuter sistemalarınıń hálsizligin testlew yamasa aralıqtaǵı sistemalarǵa buzıp kiriw ushın qollanıla aladı. Kóplegen informaciyalıq qáwipsizlik quralları sıyaqlı, Metasploit nızamlı da, ruqsatsız da iskerlik ushın qollanıla aladı. Metasploit Framework satıp alınǵannan berli Rapid7 Metasploit Pro dep atalatuǵın ashıq yadrolı (open core) menshikli redakciyanı qostı<ref>{{web deregi | bet =Metasploit Editions: Network Pen Testing Tool | url =https://www.rapid7.com/products/metasploit/download/editions/ | qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-avgust |website=Rapid7 | til =en | arxivsáne = 2023-jıl 20-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230720185815/https://www.rapid7.com/products/metasploit/download/editions/ |url-status=live }}</ref>. Metasploit-tiń ekspluataciya islep shıǵıwdıń de-fakto freymvorkı retindegi payda bolıp atırǵan ornı<ref name=":1">{{web deregi | url =http://sectools.org/sploits.html| bet =Vulnerability exploitation tools – SecTools Top Network Security Tools| qaralǵan sáne = 2015-jıl 18-fevral | arxivsáne = 2011-jıl 17-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20111017222000/http://sectools.org/sploits.html|url-status=live}}</ref> programmalıq támiynat hálsizlikleri haqqındaǵı eskertiwlerdiń shıǵıwına alıp keldi. Olarǵa kóbinese<ref name=":2">{{web deregi | url =https://www.exploit-db.com/author/?a=3211| bet =Metasploit| familiya =Metasploit|website=www.exploit-db.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 14-yanvar | arxivsáne = 2017-jıl 16-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20170116162949/https://www.exploit-db.com/author/?a=3211|url-status=live}}</ref> sol belgili bir qáteniń ekspluataciyalana alıwın, táwekelin hám dúzetiliwin kórsetetuǵın úshinshi tárep Metasploit ekspluatacija moduli qosıladı<ref name="VMwareNAT">{{cite news|url=http://archives.neohapsis.com/archives/vulnwatch/2005-q4/0074.html |title=ACSSEC-2005-11-25-0x1 VMWare Workstation 5.5.0 <= build-18007 GSX Server Variants And Others |date=December 20, 2005 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070107145900/http://archives.neohapsis.com/archives/vulnwatch/2005-q4/0074.html |archive-date=2007-01-07 }}</ref><ref name="MOKB-11-11-2006">{{cite news |url=http://projects.info-pull.com/mokb/MOKB-11-11-2006.html |title=Month of Kernel Bugs – Broadcom Wireless Driver Probe Response SSID Overflow |date=November 11, 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120517044350/http://projects.info-pull.com/mokb/MOKB-11-11-2006.html |archivedate=May 17, 2012 |access-date=October 25, 2026 }}</ref>. Metasploit 3.0 tek belgili qáteler ushın ekspluataciyalardı emes, al programmalıq támiynat hálsizliklerin anıqlaw ushın qollanılatuǵın fazzing quralların óz ishine ala basladı. Bul baǵıttı 2006-jıl noyabrinde lorcon sımsız (802.11) qural jıynaǵınıń Metasploit 3.0 quramına integraciyalanıwınan kóriwge boladı. ==Freymvork== Freymvork járdeminde sistemanı ekspluataciyalawdıń tiykarǵı adımları: # Qálew boyınsha, nıshanalı sistemanıń ekspluatacijaǵa qarsı hálsiz ekenin tekseriw. # ''Ekspluatacijanı'' tańlaw hám sazlaw (bul — nıshanalı sistemaǵa onıń qátelerinen birin paydalanıp kiretuǵın kod; Windows, Unix/Linux hám macOS sistemaları ushın shama menen 900 hár túrli ekspluatacija kirgizilgen). # ''Júkti (payload)'' tańlaw hám sazlaw (bul — nıshanalı sistemaǵa tabıslı kirgennen keyin onda orınlanatuǵın kod; mısalı, aralıqtaǵı qabıq yamasa VNC server). Metasploit kóbinese islewi kerek bolǵan júkti usınadı. # «Jaman simvollar» dep atalatuǵın on altılıq operaciyalıq kodlardı júkten alıp taslaw ushın kodlaw usılın tańlaw; bul simvollar ekspluatacijanıń sátsiz bolıwına sebep boladı. # Ekspluatacijanı orınlaw. Hár qanday ekspluatacijanı hár qanday júk penen biriktiriwge múmkinshilik beretuǵın bul modullik tásil — Freymvorktıń tiykarǵı artıqmashılıǵı. Ol hújimshilerdiń, ekspluatacija jazıwshılardıń hám júk jazıwshılardıń wazıypaların jeńillestiredi. Metasploit Unix (sonıń ishinde Linux hám macOS) hám Windows sistemalarında isleydi. Metasploit Framework bir neshe tilde qosımshalardı (add-on) qollanıw ushın keńeytiledi. Ekspluatacija menen júkti tańlaw ushın nıshanalı sistema haqqında qanday da bir maǵlıwmat, mısalı, operaciyalıq sistemanıń versiyası hám ornatılǵan tarmaq xızmetleri kerek. Bul maǵlıwmattı Nmap sıyaqlı portlardı skanerlew hám TCP/IP steginiń cifrlı izin alıw (fingerprinting) quralları járdeminde alıwǵa boladı. Nessus hám OpenVAS sıyaqlı hálsizlik skanerleri maqsetli sistemanıń hálsizliklerin anıqlay aladı. Metasploit anıq ekspluataciyalaw ushın hálsizlik skaneriniń maǵlıwmatların import ete aladı hám anıqlanǵan hálsizliklerdi bar ekspluatacija modulleri menen salıstıradı<ref>{{web deregi | url =https://www.metasploit.com/download| bet =Penetration Testing Tool, Metasploit, Free Download - Rapid7|work=Rapid7| qaralǵan sáne = 2015-jıl 18-fevral | arxivsáne = 2017-jıl 24-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20171224213533/https://www.metasploit.com/download|url-status=live}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Kriminalistikaǵa qarsı programmalıq támiynat]] [[Kategoriya:Qáwipsizlikti testlew quralları]] [[Kategoriya:Kriptografiyalıq hújimler]] [[Kategoriya:Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat shólkemleri]] [[Kategoriya:Kros-platformalı biypul programmalıq támiynat]] [[Kategoriya:Biypul qáwipsizlik programmalıq támiynatı]] [[Kategoriya:Ruby tilinde jazılǵan biypul programmalıq támiynat]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Windows qáwipsizlik programmalıq támiynatı]] [[Kategoriya:macOS qáwipsizlik programmalıq támiynatı]] [[Kategoriya:Unix tarmaǵına baylanıslı programmalıq támiynat]] [[Kategoriya:Penetraciyalıq testlew programmalıq quralları]] [[Kategoriya:BSD licenziyasın qollanatuǵın programmalıq támiynat]] mix8ak3jhptbq69ur504ao8rundgxwy 0 49089 276500 276238 2026-10-26T21:53:30Z Kvazimodo 10433 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276500 wikitext text/x-wiki '''Modifikaciyalanǵan shárt hám sheshim qamtıwı''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''Modified condition/decision coverage'', '''MC/DC''') — [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewde]] qollanılatuǵın kod qamtıwı kriteriyası. ==Sholıw== MC/DC testlew waqtında tómendegilerdiń barlıǵın talap etedi<ref>{{cite journal | title = A Practical Tutorial on Modified Condition/ Decision Coverage |date=May 2001 | journal = NASA | last1 = Hayhurst | first1 = Kelly | last2 = Veerhusen | first2 = Dan | last3 = Chilenski | first3 = John | last4 = Rierson | first4 = Leanna | url = http://shemesh.larc.nasa.gov/fm/papers/Hayhurst-2001-tm210876-MCDC.pdf}}</ref>: #Hárbir kiriw hám shıǵıw noqatı shaqırıladı #Hárbir sheshim barlıq múmkin bolǵan nátiyjelerdi qabıl etedi #Sheshimdegi hárbir shárt barlıq múmkin bolǵan nátiyjelerdi qabıl etedi #Sheshimdegi hárbir shárttiń sheshimniń nátiyjesine ǵárezsiz tásir etetuǵını kórsetiledi. Shárttiń ǵárezsizligi bir waqıtta tek bir shárttiń ózgeretuǵının dálillew arqalı kórsetiledi. MC/DC eń áhmiyetli (A dárejesi) [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] jetkilikli dárejede testlewdi támiyinlew ushın avionika programmalıq támiynatın islep shıǵıw boyınsha DO-178B hám DO-178C basshılıqlarında qollanıladı. Bunday programmalıq támiynat samolyottıń qáwipsiz ushıwın hám qonıwın dawam ettiriwdi ''támiyinlewi (yamasa onıń buzılıwınıń aldın alıwı)'' múmkin bolǵan programmalıq támiynat retinde anıqlanadı. Sonday-aq ol qáwipsizlik boyınsha tiykarǵı hújjettiń<ref>IEC 61508-3:2010</ref> 3-bóliminiń B qosımshasında SIL 4 dárejesi ushın hám ISO 26262 avtomobil standartınıń 6-bóliminde ASIL D dárejesi ushın joqarı dárejede usınıladı<ref>ISO 26262-2011 Part 6 Table 12</ref>. Bunnan basqa, NASA NPR 7150.2D hújjetiniń 3.7.4-bóliminde qáwipsizlik ushın áhmiyetli hár qanday programmalıq támiynat komponenti ushın 100% MC/DC qamtıwın talap etedi<ref>{{web deregi | bet = NASA Software Engineering Requirements | url =https://nodis3.gsfc.nasa.gov/displayDir.cfm?t=NPR&c=7150&s=2D | baspaxana =NASA}}</ref>. Evropa kosmos agentligi ECSS-E-ST-40C Rev. 1 standartına sáykes A áhmiyetlilik kategoriyası ushın MC/DC qamtıwın talap etedi<ref>{{web deregi | bet = European Cooperation for Space Standardization - Space Engineering Software | url =https://ecss.nl/standard/ecss-e-st-40c-rev-1-software-30-april-2025| baspaxana =ECSS}}</ref>. ==Anıqlamaları== ;Shárt: Shárt — eń tómengi dárejedegi logikalıq ańlatpa (onı ápiwayıraq logikalıq ańlatpalarǵa bóliwge bolmaydı). ;Sheshim: Shártlerden hám nol yamasa onnan kóp logikalıq operatorlardan turatuǵın logikalıq ańlatpa. Logikalıq operatorı joq sheshim — shárt bolıp tabıladı. Sheshim basqarıw aǵımınıń ózgeriwin bildirmeydi, mısalı, logikalıq ańlatpanı ózgeriwshige ózlestiriw MC/DC ushın sheshim bolıp esaplanadı. ;Shárt qamtıwı: Programmadaǵı sheshimdegi hárbir shárt barlıq múmkin bolǵan nátiyjelerdi keminde bir ret qabıl etken. ;Sheshim qamtıwı: Programmadaǵı hárbir kiriw hám shıǵıw noqatı keminde bir ret shaqırılǵan hám programmadaǵı hárbir sheshim barlıq múmkin bolǵan nátiyjelerdi keminde bir ret qabıl etken. ;Shárt/sheshim qamtıwı: Programmadaǵı hárbir kiriw hám shıǵıw noqatı keminde bir ret shaqırılǵan, programmadaǵı sheshimdegi hárbir shárt barlıq múmkin bolǵan nátiyjelerdi keminde bir ret qabıl etken hám programmadaǵı hárbir sheshim barlıq múmkin bolǵan nátiyjelerdi keminde bir ret qabıl etken. ;Modifikaciyalanǵan shárt hám sheshim qamtıwı: Programmadaǵı hárbir kiriw hám shıǵıw noqatı keminde bir ret shaqırılǵan, programmadaǵı sheshimdegi hárbir shárt barlıq múmkin bolǵan nátiyjelerdi keminde bir ret qabıl etken hám hárbir shárttiń sol sheshimniń nátiyjesine ǵárezsiz tásir etetuǵını kórsetilgen. Shárttiń sheshim nátiyjesine ǵárezsiz tásir etetuǵını basqa barlıq múmkin bolǵan shártlerdi ózgerissiz saqlap, tek sol shártti ózgertiw arqalı kórsetiledi. Shárt/sheshim kriteriyası moduldegi barlıq shártlerdiń qamtılıwına kepillik bermeydi, sebebi kóplegen [[Test jaǵdayı (programmalıq támiynat)|test jaǵdaylarında]] sheshimniń geypara shártleri basqa shártler menen maskalanadı. Modifikaciyalanǵan shárt hám sheshim kriteriyasın qollanǵanda, basqa hámme nárse ózgerissiz saqlanıp emes, al saqlanıp turıp, hárbir shárttiń sheshim nátiyjesine óz aldına tásir ete alatuǵını kórsetiliwi kerek. Solay etip, MC/DC kriteriyası shárt/sheshim qamtıwına qaraǵanda anaǵurlım kúshli. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] 03jbdjeoq1yoxcioratl4fcxzoey2w1 0 49090 276499 276239 2026-10-26T21:53:20Z Kvazimodo 10433 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276499 wikitext text/x-wiki [[Programmalıq támiynattı testlew|Programmalıq támiynattı testlewde]] '''«maymıl» testlewi''' — paydalanıwshı qosımshanı yamasa sistemanı tosınnan alınǵan kiris maǵlıwmatların berip, onıń minez-qulqın tekseriw yamasa qosımshanıń yamasa sistemanıń isten shıǵatuǵın-shıqpaytuǵının kóriw arqalı testleytuǵın usıl. «Maymıl» testlewi ádette tosınnan alınǵan, avtomatlastırılǵan modullik testler retinde ámelge asırıladı. «Maymıl» atınıń kelip shıǵıwı anıq bolmasa da, geypara adamlar bul attı sheksiz maymıl teoreması menen baylanıslı dep esaplaydı<ref name=":0">{{web deregi | url =http://www.exforsys.com/tutorials/testing-types/monkey-testing.html| bet =What is Monkey Testing {{!}} IT Training and Consulting – Exforsys|website=www.exforsys.com| sáne = 2011-jıl 17-dekabr | qaralǵan sáne = 2016-jıl 22-aprel }}</ref>. Bul teorema boyınsha jazıw mashinkasınıń klaviaturasın sheksiz waqıt dawamında tosınnan basqan maymıl derlik sózsiz túrde berilgen tekstti, mısalı, Uilyam Shekspirdiń barlıq shıǵarmaların basıp shıǵaradı. Basqa birewler bul at 1983-jılǵa shekem Stiv Kepps islep shıqqan klassikalıq Mac OS ushın «The Monkey» qosımshasınan kelip shıqqan dep esaplaydı. Ol Mac programmalarına tosınnan alınǵan waqıyalardı jiberiw ushın jurnallaw ilgeklerin qollanǵan hám MacPaint programmasındaǵı qátelerdi testlew ushın qollanılǵan<ref>{{web deregi | url =http://www.folklore.org/StoryView.py?story=Monkey_Lives.txt| bet =Folklore.org: Monkey Lives|website=www.folklore.org| qaralǵan sáne = 2016-jıl 22-aprel }}</ref>. Sonday-aq «maymıl» testlewi stress-testlew ushın standart testlew quralları quramında [[Android Studio]] ortalıǵına kirgizilgen<ref>{{web deregi | url =http://developer.android.com/tools/help/monkey.html| bet =UI/Application Exerciser Monkey {{!}} Android Developers|website=developer.android.com| qaralǵan sáne = 2016-jıl 25-aprel }}</ref>. == «Maymıl» testlewiniń túrleri == «Maymıl» testlewi '''aqıllı «maymıl» testleri''' hám '''aqılsız «maymıl» testleri''' bolıp bólinedi. === Aqıllı «maymıl» testleri === Aqıllı «maymıllar» ádette tómendegi belgileri boyınsha anıqlanadı<ref>{{Cite book |last=Patton |first=Ron |title=Software testing |date=2001 |publisher=Sams |isbn=978-0-672-31983-9 |location=Indianapolis, Ind |chapter=Random Testing: Monkeys and Gorillas}}</ref>: * Qosımsha yamasa sistema haqqında qısqasha túsinikke iye boladı * Óziniń qay jerde ekenin, qayerge bara alatuǵının hám qay jerde bolǵanın biledi * Óziniń hám sistemanıń múmkinshiliklerin biledi * Sistemanı buzıwǵa itibar qaratadı * Tapqan qáteleri haqqında xabarlaydı Geypara aqıllı «maymıllar» '''danıshpan «maymıllar»''' dep te ataladı. Olar paydalanıwshınıń minez-qulqına sáykes testlew ótkeredi hám belgili bir qátelerdiń itimallıǵın bahalay aladı. === Aqılsız «maymıl» testleri === «Nadan maymıllar» dep te atalatuǵın aqılsız «maymıllar» ádette tómendegi belgileri boyınsha anıqlanadı: * Qosımsha yamasa sistema haqqında hesh qanday bilimi bolmaydı * Óziniń kiris maǵlıwmatınıń yamasa minez-qulqınıń jaramlı yamasa jaramsız ekenin bilmeydi * Óziniń yamasa sistemanıń múmkinshiliklerin, sonday-aq qosımshanıń jumıs aǵımın bilmeydi * Aqıllı «maymıllarǵa» qaraǵanda azıraq qátelerdi taba aladı, biraq aqıllı «maymıllar» uslawı qıyın bolǵan áhmiyetli qátelerdi de taba aladı == Artıqmashılıqları hám kemshilikleri == === Artıqmashılıqları === «Maymıl» testlewi — ádettegiden tıs qátelerdi anıqlawdıń standart usılı. Testlenetuǵın scenariyler ádette ad hoc xarakterde bolǵanlıqtan, «maymıl» testlewi júkleme testlewin hám stress-testlewdi ótkeriw ushın da qollanıladı. «Maymıl» testlewine tán tosınnanlıq onıń pútkil sistemanı buza alatuǵın úlken qátelerdi tabıwına da sebep boladı. «Maymıl» testlewin sazlawdıń ápiwayılıǵı onı hár túrli qosımshalar ushın jaramlı etedi. Aqıllı «maymıllar» anıq jaǵdaylar modeli menen durıs sazlansa, hár túrli qátelerdi tabıwda sheber bolıp shıǵa aladı. === Kemshilikleri === «Maymıl» testlewiniń tosınnanlıǵı kóbinese tabılǵan qátelerdi qayta payda etiwdi qıyınlastıradı yamasa múmkin emes etedi. «Maymıl» testlewi tapqan kútilmegen qátelerdi tallaw da qıyın hám kóp waqıttı talap etetuǵın bola aladı. Geypara sistemalarda «maymıl» testlewi qáteni tapqanǵa shekem uzaq waqıt dawam etedi. Aqıllı «maymıllar» ushın nátiyjelilik kóbinese berilgen jaǵdaylar modeline baylanıslı, al jaqsı jaǵdaylar modelin islep shıǵıw qımbat boladı<ref name=":0" />. == Uqsas usıllar hám ayırmashılıqlar == «Maymıl» testlewin [[Fazz testlew|fazz testlew]] menen birdey dep qarawǵa bolsa da<ref>{{Cite book|title=Automated Testing and Debugging of SAT and QBF Solvers|last1=Brummayer|first1=Robert|last2=Lonsing|first2=Florian|last3=Biere|first3=Armin|date=2010-07-11|publisher=Springer Berlin Heidelberg|isbn=9783642141850|editor-last=Strichman|editor-first=Ofer|series=Lecture Notes in Computer Science|pages=44–57|language=en|doi=10.1007/978-3-642-14186-7_6|editor-last2=Szeider|editor-first2=Stefan|citeseerx = 10.1.1.365.777}}</ref> hám bul eki termin ádette birge qollanılsa da<ref>{{web deregi | url =https://www.delphitools.info/2016/03/18/fuzz-testing-in-delphi/| bet =Fuzz Testing in Delphi - DelphiTools|website=www.delphitools.info| qaralǵan sáne = 2016-jıl 22-aprel }}</ref>, geypara adamlar olardı hár túrli dep esaplaydı. Olardıń pikirinshe, «maymıl» testlewi kóbirek tosınnan háreketlerge, al fazz testlew kóbirek tosınnan kiris maǵlıwmatlarına baylanıslı<ref>{{web deregi | url =https://stackoverflow.com/questions/10241957/difference-between-fuzz-testing-and-monkey-test| bet =Difference between "fuzz testing" and "monkey test"|website=stackoverflow.com| qaralǵan sáne = 2016-jıl 22-aprel }}</ref>. «Maymıl» testlewi sonday-aq [[Ad hoc testlew|ad hoc testlewden]] de ayırmashılıqqa iye: ad hoc testlew jobalastırıwsız hám hújjetlestiriwsiz ótkeriledi hám onıń maqseti — sistemanı tosınnan bóleklerge bólip, olardıń funkcionallıǵın tekseriw. Al «maymıl» testlewinde bunday emes. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] 50q6rob96phuoa7picvrapw9b8y7zod 0 49093 276498 276242 2026-10-26T21:53:10Z Kvazimodo 10433 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276498 wikitext text/x-wiki '''Funkcional emes testlew''' — [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattı]] onıń funkcional emes talaplarına, yaǵnıy sistemanıń belgili bir minez-qulqına emes, al onıń qalay isleytuǵınına sáykes [[Programmalıq támiynattı testlew|testlew]]<ref>{{web deregi | bet =non-functional testing - ISTQB Glossary | url =https://glossary.istqb.org/en_US/term/non-functional-testing |website=ISTQB Glossary | baspaxana =International Software Testing Qualifications Board | qaralǵan sáne = 2025-jıl 4-noyabr }}</ref>. Bul sistemanıń hám onıń komponentleriniń funkciyaların táriyipleytuǵın funkcional talaplarǵa sáykes testleytuǵın [[Funkcional testlew|funkcional testlewden]] ayırmashılıqqa iye. ==Funkcional emes testlew túrleri== ===Qoljetimlilikti testlew=== Qoljetimlilikti testlew — sistemanı, veb-saytı yamasa qosımshanı hár túrli imkaniyatı sheklengen adamlar qabıllay, basqara hám túsine alatuǵının hám onıń Veb-kontenttiń qoljetimliligi boyınsha basshılıq (WCAG) hám onıń tabıslılıq kriteriyaları sıyaqlı obektiv qoljetimlilik kriteriyalarına sáykes keletuǵının tekseretuǵın funkcional emes testlew iskerligi. Ol ádette anıq texnikalıq kemshiliklerdi anıqlaw ushın avtomatlastırılǵan tekseriwlerdi; semantikalıq strukturanı, klaviatura arqalı navigaciyanı hám ARIA-nıń qollanılıwın bahalaw ushın qol menen tekseriwdi; sonday-aq real dúnyadaǵı nátiyjelilikti hám qollanıwǵa qolaylıqtı bahalaw ushın imkaniyatı sheklengen adamlar menen qollanıwǵa qolaylıqtı testlewdi biriktiredi. Házirgi waqıtta kóplegen mámleketlik hám shólkemlik veb-standartlar WCAG-qa sáykeslikti talap etedi hám qoljetimlilikti jámiyetshilikke arnalǵan cifrlı xızmetlerdiń minnetli funkcional emes sapa qásiyeti retinde anıq qaraydı. Ámeliy qollanbalar hám tarawlıq sholıwlar qoljetimlilikti testlewdi tek funkcional imkaniyatlardıń minez-qulqına emes, al nızamlı sáykeslikke, inklyuziv dizaynǵa hám ólshenetuǵın tabıslılıq kriteriyalarına baǵdarlanǵan, qollanıwǵa qolaylıqtı testlew hám funkcional emes testlewdiń arnawlı bir bólimi retinde táriyipleydi<ref>{{cite book |last=Lazar |first=Jonathan |author2=Goldstein, Daniel |author3=Taylor, Anne Marie |title=Ensuring Digital Accessibility through Process and Policy |publisher=Elsevier |year=2015 |isbn=978-0128006467}}</ref><ref>{{cite book |last=Yesilada |first=Yeliz |author2=Harper, Simon |title=Web Accessibility: A Foundation for Research |publisher=Springer |year=2019 |isbn=978-1447174400}}</ref>. ===Bazalıq testlew=== Bazalıq testlew — keleshektegi ózgerislerdi, versiyalardı yamasa konfiguraciyalardı salıstırıw ushın tiykarǵı sapa qásiyetleri (mısalı, juwap beriw waqtı, ótkeriw qábileti, resurslardı qollanıw, qátelik dárejeleri hám qoljetimlilik) boyınsha ólshengen etalondı belgileytuǵın funkcional emes iskerlik. Ol ádette shıǵarıw cikliniń basında yamasa ortalıqtaǵı úlken ózgeristen keyin ótkeriledi hám tiyisli islew shártlerin anıqlaw ushın qadaǵalanatuǵın sintetikalıq testlerdi (benchmarkler, skriptli júklemeler, profillew) óndirislik ortalıqtaǵı baqlawlar menen biriktiredi. Bazalıq nátiyjeler ótti/ótpedi shegaraları, ónimlilik byudjetleri yamasa trend qatarları retinde jazıp alınadı. Bul regressiyalardı, quwatlılıqtıń awısıwın hám konfiguraciya sebepli sapanıń tómenlewin tez anıqlawǵa hám ústemlik boyınsha saralawǵa múmkinshilik beredi. Eń jaqsı ámeliyat — bazalıq test artefaktların (test skriptlerin, kiris maǵlıwmatlar jıynaqların, ortalıq anıqlamaların hám dáslepki kórsetkishlerdi) versiya menen birge saqlaw. Sonda qayta ótkerilgen testler qayta payda etiletuǵın boladı hám salıstırıwlar waqıt ótiwi menen ózleriniń mánisin joǵaltpaydı<ref>{{web deregi | bet =Baseline Testing | url =https://www.geeksforgeeks.org/software-testing/baseline-testing/ |website=GeeksforGeeks | baspaxana =GeeksforGeeks | sáne = 2025-jıl 23-iyul | qaralǵan sáne = 2025-jıl 4-noyabr }}</ref><ref>{{web deregi | bet =Baseline Testing: What is it, and Why is it Important? | url =https://testsigma.com/blog/baseline-testing/ |website=Testsigma Blog | baspaxana =Testsigma | sáne = 2025-jıl 26-iyun | qaralǵan sáne = 2025-jıl 4-noyabr }}</ref>. ===Sáykeslikti testlew=== {{Main|Standartqa sáykeslikti testlew}} ===Hújjetlerdi testlew=== {{Main|Hújjetlerdi testlew}} ===Uzaq múddetli júkleme testlewi=== {{Main|Uzaq múddetli júkleme testlewi}} ===Júkleme testlewi=== {{Main|Júkleme testlewi}} ===Lokalizaciyanı testlew=== {{Main|Psevdolokalizaciya}} ===Isenimlilikti testlew=== {{Main|Programmalıq támiynattıń isenimliligin testlew}} ===Qayta tikleniwdi testlew=== {{Main|Qayta tikleniwdi testlew}} ===Programmalıq támiynat ónimliligin testlew=== {{Main|Programmalıq támiynat ónimliligin testlew}} ===Qáwipsizlikti testlew=== {{Main|Qáwipsizlikti testlew}} ===Masshtablanıwshılıqtı testlew=== {{Main|Masshtablanıwshılıqtı testlew}} ===Stress-testlew=== {{Main|Stress-testlew}} ===Qollanıwǵa qolaylıqtı testlew=== {{Main|Qollanıwǵa qolaylıqtı testlew}} ===Kólemdi testlew=== {{Main|Kólemdi testlew}} == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq támiynattı testlew}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] ewip3dcjc43ft68udve9uf4mnqnjoig 0 49097 276497 276249 2026-10-26T21:53:00Z Kvazimodo 10433 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276497 wikitext text/x-wiki '''Processti validaciyalaw''' — processtiń belgilengen standarttaǵı ónimlerdi isenimli túrde shıǵara alatuǵının tastıyıqlaw ushın ónimdi joybarlaw hám óndiriw dawamında jıynalǵan maǵlıwmatlardı analizlew. Evropa dári-dármaqlar agentligi (EMA) hám AQSH Azıq-awqat hám dári-dármaqlar basqarması (FDA) sıyaqlı retlewshi organlar processti validaciyalawǵa baylanıslı kórsetpelerdi járiyaladı<ref>{{web deregi | bet =Guidance for Industry Process Validation: Generally Principles and Practices| url =https://www.fda.gov/downloads/Drugs/Guidances/UCM070336.pdf| arxivurl =https://web.archive.org/web/20140308035346/http://www.fda.gov/downloads/Drugs/Guidances/UCM070336.pdf|url-status=dead| arxivsáne = 2014-jıl 8-mart | baspaxana =Food and Drug Administration| qaralǵan sáne = 2014-jıl 16-dekabr }}</ref>. Processti validaciyalawdıń maqseti — hár túrli kiris maǵlıwmatlarınıń turaqlı hám joqarı sapalı nátiyjelerge alıp keliwin támiyinlew. Processti validaciyalaw — óndiris boyınsha keri baylanıs jıynalǵan sayın jiyi beyimlestiriwi kerek bolǵan úziliksiz process. Óndiris processlerin basınan aqırına shekem validaciyalaw ónim sapasın anıqlawda júdá áhmiyetli, sebebi sapanı tayar ónimdi tekseriw arqalı mudamı anıqlay almaymız. Processti validaciyalaw 3 adımǵa bólinedi: processti joybarlaw (1a basqısh, 1b basqısh), processti kvalifikaciyalaw (2a basqısh, 2b basqısh) hám [[Processti dawamlı verifikaciyalaw|processti dawamlı verifikaciyalaw]] (3a basqısh, 3b basqısh). ==1-basqısh: Processti joybarlaw== Bul basqıshta kommerciyalıq óndiris processin anıqlaw ushın islep shıǵıw basqıshınan alınǵan maǵlıwmatlar jıynaladı hám analizlenedi. Kommerciyalıq processti túsiniw arqalı sapa specifikaciyalarınıń tiykarı dúziledi hám ol qadaǵalaw strategiyasınıń tiykarı retinde qollanıladı. Processti joybarlaw<ref>{{cite book | url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-031-32192-4 | doi=10.1007/978-3-031-32192-4 | title=Technology Transfer | series=AAPS Introductions in the Pharmaceutical Sciences | date=2023 | volume=10 | isbn=978-3-031-32191-7 | last1=Pazhayattil | first1=Ajay Babu | last2=Sharma | first2=Sanjay | last3=Philip | first3=Joe Paul | last4=Gischewski-Silva | first4=Michelle | last5=Ingram | first5=Marzena }}</ref> — processti validaciyalawdıń úsh basqıshınıń birinshisi. Basınan aqırına shekemgi sistema processlerin túsiniw ushın islep shıǵıw basqıshınan alınǵan maǵlıwmatlar jıynaladı hám analizlenedi. Bul maǵlıwmatlar sapa hám óndiristi qadaǵalaw boyınsha etalon kórsetkishlerdi belgilew ushın qollanıladı. ===Eksperimentlerdi joybarlaw (DOE)=== Eksperimentlerdi joybarlaw múmkin bolǵan baylanıslardı hám ózgeriwshilik dereklerin ilajı barınsha tez anıqlaw ushın qollanıladı. Bunday operaciyanıń zárúr ekenin anıqlaw ushın qárejet-payda analizi ótkeriliwi kerek<ref>{{web deregi | bet =A Case for Stage 3 Continued Process Verification| sáne = 2014-jıl 21-may | url =http://www.pharmamanufacturing.com/articles/2014/stage3-continued-process-verification/| baspaxana =Pharma Manufacturing| qaralǵan sáne = 2014-jıl 22-noyabr }}</ref>. ===Dizayn arqalı sapa (QbD)=== Dizayn arqalı sapa — sapa ónimlerde testleniwi emes, al ónimlerge qurılıwı kerek ekenin, yaǵnıy ónim sapası óndiris processiniń aqırında emes, al ilajı barınsha erte basqıshta esapqa alınıwı kerek ekenin tastıyıqlaytuǵın farmacevtikalıq óndiris tásili. Itimal sapa máseleleriniń tiykarǵı sebebin anıqlaw ushın kiris ózgeriwshileri izolyaciyalanadı hám óndiris processi soǵan sáykes beyimlestiriledi. ===Processtiń analitikalıq texnologiyası (PAT)=== Processtiń analitikalıq texnologiyası áhmiyetli process parametrlerin (CPP) hám áhmiyetli sapa qásiyetlerin (CQA) ólshew ushın qollanıladı. PAT óndiristiń sanlıq ózgeriwshilerin real waqıtta ólshewdi jeńillestiredi hám tiyisli óndiris keri baylanısına kiriwge múmkinshilik beredi. PAT sonday-aq processti kvalifikaciyalawdı jaratıw ushın joybarlaw processinde de qollanıla aladı<ref>{{web deregi | bet =PAT - A Framework for Innovative Pharmaceutical Development, Manufacturing, and Quality Assurance| url =https://www.fda.gov/downloads/Drugs/Guidances/ucm070305.pdf| baspaxana =Food and Drug Administration| qaralǵan sáne = 2014-jıl 10-dekabr }}</ref>. ===Áhmiyetli process parametrleri (CPP)=== Áhmiyetli process parametrleri — ónim shıǵarıwdı belgilengen sapa maqset kórsetkishleri sheńberinde saqlaw ushın zárúr dep esaplanatuǵın islew parametrleri<ref>{{web deregi | bet =PROCESS VALIDATION (P2V)| url =http://www.validation-online.net/process-validation.html| baspaxana =Validation Online| qaralǵan sáne = 2014-jıl 22-noyabr }}</ref>. ===Áhmiyetli sapa qásiyetleri (CQA)=== '''Áhmiyetli sapa qásiyetleri''' ('''CQA''') — aqırǵı ónimniń qabıl etiwge bolatuǵın sapa shegaraları sheńberinde qalıwın támiyinlew ushın anıqlana, ólshene hám úziliksiz baqlana alatuǵın ximiyalıq, fizikalıq, biologiyalıq hám mikrobiologiyalıq qásiyetler<ref>{{web deregi | bet =Defining Critical Quality Attributes in the Pharmaceutical Manufacturing Process| sáne = 2014-jıl 15-iyul | url =http://www.gxp-cc.com/news/fda-european-regulations-for-life-sciences/2014/07/15/defining-critical-quality-attributes-in-the-pharmaceutical-manufacturing-process/| baspaxana =GXP-CC| qaralǵan sáne = 2014-jıl 10-noyabr }}</ref>. CQA — óndiristi qadaǵalaw strategiyasınıń áhmiyetli aspekti hám olar processti validaciyalawdıń 1-basqıshında — processti joybarlawda anıqlanıwı kerek. Bul basqıshta qabıl etiwge bolatuǵın shegaralar, bazalıq kórsetkishler hám maǵlıwmatlardı jıynaw hám ólshew protokolları belgileniwi kerek. Joybarlaw processinen alınǵan maǵlıwmatlardı hám óndiris waqtında jıynalǵan maǵlıwmatlardı óndiriwshi saqlawı hám olardı ónim sapasın hám processti qadaǵalawdı bahalaw ushın qollanıwı kerek<ref>{{web deregi | bet =Critical Quality Attributes (CQA)| url =http://www.atris-systems.com/cms/index.php?id=228| baspaxana =Atris Information Systems| qaralǵan sáne = 2014-jıl 10-noyabr }}</ref>. Tariyxıy maǵlıwmatlar sonday-aq óndiriwshilerge operaciyalıq processti hám kiris ózgeriwshilerin jaqsıraq túsiniwge, sonday-aq sapa standartlarınan haqıyqıy awıtqıwlardı jalǵan unamlı nátiyjelerden jaqsıraq ajıratıwǵa járdem bere aladı. Eger ónim sapasına baylanıslı awır másele payda bolsa, qátelerdiń dereklerin anıqlawda hám dúzetiwshi ilajlardı ámelge asırıwda tariyxıy maǵlıwmatlar júdá áhmiyetli boladı. ==2-basqısh: Processtiń jumıs nátiyjeliligin kvalifikaciyalaw== Bul basqıshta processtiń belgilengen óndiris kriteriyaların qanaatlandıra alatuǵının anıqlaw ushın processtiń dizaynı bahalanadı. Bul basqıshta sapanı hám óndiris múmkinshiliklerin tastıyıqlaw ushın barlıq óndiris processleri hám óndiris úskeneleri tekseriledi. Ónim sapasın tastıyıqlaw ushın áhmiyetli sapa qásiyetleri bahalanadı hám áhmiyetli process parametrleri esapqa alınadı. Processti kvalifikaciyalaw basqıshı tabıslı tamamlanǵannan keyin óndiris baslanıwı múmkin. Processtiń jumıs nátiyjeliligin kvalifikaciyalaw<ref>{{cite journal | url=https://link.springer.com/article/10.1208/s12249-015-0409-7 | doi=10.1208/s12249-015-0409-7 | title=Stage 2 Process Performance Qualification (PPQ): A Scientific Approach to Determine the Number of PPQ Batches | date=2016 | last1=Pazhayattil | first1=Ajay | last2=Alsmeyer | first2=Daniel | last3=Chen | first3=Shu | last4=Hye | first4=Maksuda | last5=Ingram | first5=Marzena | last6=Sanghvi | first6=Pradeep | journal=AAPS PharmSciTech | volume=17 | issue=4 | pages=829–833 | pmid=26349690 }}</ref> — processti validaciyalawdıń ekinshi basqıshı. ==3-basqısh: Processti dawamlı verifikaciyalaw== Processti dawamlı verifikaciyalaw — óndiris cikliniń barlıq aspektlerin úziliksiz baqlaw<ref>{{cite book | chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-02472-7_7 | doi=10.1007/978-3-030-02472-7_7 | chapter=Stage 3A and Stage 3B: Continued Process Verification | title=Solid Oral Dose Process Validation | series=AAPS Introductions in the Pharmaceutical Sciences | date=2018 | last1=Pazhayattil | first1=Ajay Babu | last2=Sayeed-Desta | first2=Naheed | last3=Fredro-Kumbaradzi | first3=Emilija | last4=Collins | first4=Jordan | pages=79–89 | isbn=978-3-030-02471-0 }}</ref>. Onıń maqseti — óndiristiń barlıq dárejeleriniń qadaǵalanatuǵınına hám retlenetuǵınına kóz jetkeriw. Belgilengen óndiris usıllarınan awıtqıwlar hám aqırǵı ónimdegi sáykessizlikler processtiń analitikalıq maǵlıwmatlar bazası sisteması tárepinen belgilenedi. FDA óndiris maǵlıwmatlarınıń jazıp alınıwın talap etedi (FDA talapları, § 211.180(e)). Processti dawamlı verifikaciyalaw — processti validaciyalawdıń 3-basqıshı. Evropa dári-dármaqlar agentligi ''processti úziliksiz verifikaciyalaw'' dep atalatuǵın uqsas processti anıqlaydı. EMA processlerdi úziliksiz túrde validaciyalaw ushın processti validaciyalawdıń usı alternativ usılın usınadı. Processti úziliksiz verifikaciyalaw óndiristiń qabıl etiwge bolatuǵın dárejelerde qalatuǵınına hám ICH Q8, Farmacevtikalıq sapa sistemaları hám Jaqsı óndirislik ámeliyat (GMP) belgilegen standartlarǵa sáykes keletuǵınına kóz jetkeriw ushın áhmiyetli process parametrlerin hám áhmiyetli sapa qásiyetlerin real waqıtta analizleydi. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Formal usıllar]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynat sapası]] [[Kategoriya:Kárxananı modellestiriw]] [[Kategoriya:Biznes-processlerdi basqarıw]] kdr67wxhatwydsoper054y8v1visz72 276510 276497 2026-10-27T01:14:37Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276510 wikitext text/x-wiki '''Processti validaciyalaw''' — processtiń belgilengen standarttaǵı ónimlerdi isenimli túrde shıǵara alatuǵının tastıyıqlaw ushın ónimdi joybarlaw hám óndiriw dawamında jıynalǵan maǵlıwmatlardı analizlew. Evropa dári-dármaqlar agentligi (EMA) hám AQSH Azıq-awqat hám dári-dármaqlar basqarması (FDA) sıyaqlı retlewshi organlar processti validaciyalawǵa baylanıslı kórsetpelerdi járiyaladı<ref>{{web deregi | bet =Guidance for Industry Process Validation: Generally Principles and Practices| url =https://www.fda.gov/downloads/Drugs/Guidances/UCM070336.pdf| arxivurl =https://web.archive.org/web/20140308035346/http://www.fda.gov/downloads/Drugs/Guidances/UCM070336.pdf|url-status=dead| arxivsáne = 2014-jıl 8-mart | baspaxana =Food and Drug Administration| qaralǵan sáne = 2014-jıl 16-dekabr }}</ref>. Processti validaciyalawdıń maqseti — hár túrli kiris maǵlıwmatlarınıń turaqlı hám joqarı sapalı nátiyjelerge alıp keliwin támiyinlew. Processti validaciyalaw — óndiris boyınsha keri baylanıs jıynalǵan sayın jiyi beyimlestiriwi kerek bolǵan úziliksiz process. Óndiris processlerin basınan aqırına shekem validaciyalaw ónim sapasın anıqlawda júdá áhmiyetli, sebebi sapanı tayar ónimdi tekseriw arqalı mudamı anıqlay almaymız. Processti validaciyalaw 3 adımǵa bólinedi: processti joybarlaw (1a basqısh, 1b basqısh), processti kvalifikaciyalaw (2a basqısh, 2b basqısh) hám [[Processti dawamlı verifikaciyalaw|processti dawamlı verifikaciyalaw]] (3a basqısh, 3b basqısh). ==1-basqısh: Processti joybarlaw== Bul basqıshta kommerciyalıq óndiris processin anıqlaw ushın islep shıǵıw basqıshınan alınǵan maǵlıwmatlar jıynaladı hám analizlenedi. Kommerciyalıq processti túsiniw arqalı sapa specifikaciyalarınıń tiykarı dúziledi hám ol qadaǵalaw strategiyasınıń tiykarı retinde qollanıladı. Processti joybarlaw<ref>{{cite book | url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-031-32192-4 | doi=10.1007/978-3-031-32192-4 | title=Technology Transfer | series=AAPS Introductions in the Pharmaceutical Sciences | date=2023 | volume=10 | isbn=978-3-031-32191-7 | last1=Pazhayattil | first1=Ajay Babu | last2=Sharma | first2=Sanjay | last3=Philip | first3=Joe Paul | last4=Gischewski-Silva | first4=Michelle | last5=Ingram | first5=Marzena }}</ref> — processti validaciyalawdıń úsh basqıshınıń birinshisi. Basınan aqırına shekemgi sistema processlerin túsiniw ushın islep shıǵıw basqıshınan alınǵan maǵlıwmatlar jıynaladı hám analizlenedi. Bul maǵlıwmatlar sapa hám óndiristi qadaǵalaw boyınsha etalon kórsetkishlerdi belgilew ushın qollanıladı. ===Eksperimentlerdi joybarlaw (DOE)=== Eksperimentlerdi joybarlaw múmkin bolǵan baylanıslardı hám ózgeriwshilik dereklerin ilajı barınsha tez anıqlaw ushın qollanıladı. Bunday operaciyanıń zárúr ekenin anıqlaw ushın qárejet-payda analizi ótkeriliwi kerek<ref>{{web deregi | bet =A Case for Stage 3 Continued Process Verification| sáne = 2014-jıl 21-may | url =http://www.pharmamanufacturing.com/articles/2014/stage3-continued-process-verification/| baspaxana =Pharma Manufacturing| qaralǵan sáne = 2014-jıl 22-noyabr }}</ref>. ===Dizayn arqalı sapa (QbD)=== Dizayn arqalı sapa — sapa ónimlerde testleniwi emes, al ónimlerge qurılıwı kerek ekenin, yaǵnıy ónim sapası óndiris processiniń aqırında emes, al ilajı barınsha erte basqıshta esapqa alınıwı kerek ekenin tastıyıqlaytuǵın farmacevtikalıq óndiris tásili. Itimal sapa máseleleriniń tiykarǵı sebebin anıqlaw ushın kiris ózgeriwshileri izolyaciyalanadı hám óndiris processi soǵan sáykes beyimlestiriledi. ===Processtiń analitikalıq texnologiyası (PAT)=== Processtiń analitikalıq texnologiyası áhmiyetli process parametrlerin (CPP) hám áhmiyetli sapa qásiyetlerin (CQA) ólshew ushın qollanıladı. PAT óndiristiń sanlıq ózgeriwshilerin real waqıtta ólshewdi jeńillestiredi hám tiyisli óndiris keri baylanısına kiriwge múmkinshilik beredi. PAT sonday-aq processti kvalifikaciyalawdı jaratıw ushın joybarlaw processinde de qollanıla aladı<ref>{{web deregi | bet =PAT - A Framework for Innovative Pharmaceutical Development, Manufacturing, and Quality Assurance| url =https://www.fda.gov/downloads/Drugs/Guidances/ucm070305.pdf| baspaxana =Food and Drug Administration| qaralǵan sáne = 2014-jıl 10-dekabr }}</ref>. ===Áhmiyetli process parametrleri (CPP)=== Áhmiyetli process parametrleri — ónim shıǵarıwdı belgilengen sapa maqset kórsetkishleri sheńberinde saqlaw ushın zárúr dep esaplanatuǵın islew parametrleri<ref>{{web deregi| bet =PROCESS VALIDATION (P2V)| url =http://www.validation-online.net/process-validation.html| baspaxana =Validation Online| qaralǵan sáne =2014-jıl 22-noyabr| arxivurl =https://web.archive.org/web/20220529113417/https://www.validation-online.net/process-validation.html| arxivsáne =2022-05-29 }}</ref>. ===Áhmiyetli sapa qásiyetleri (CQA)=== '''Áhmiyetli sapa qásiyetleri''' ('''CQA''') — aqırǵı ónimniń qabıl etiwge bolatuǵın sapa shegaraları sheńberinde qalıwın támiyinlew ushın anıqlana, ólshene hám úziliksiz baqlana alatuǵın ximiyalıq, fizikalıq, biologiyalıq hám mikrobiologiyalıq qásiyetler<ref>{{web deregi | bet =Defining Critical Quality Attributes in the Pharmaceutical Manufacturing Process| sáne = 2014-jıl 15-iyul | url =http://www.gxp-cc.com/news/fda-european-regulations-for-life-sciences/2014/07/15/defining-critical-quality-attributes-in-the-pharmaceutical-manufacturing-process/| baspaxana =GXP-CC| qaralǵan sáne = 2014-jıl 10-noyabr }}</ref>. CQA — óndiristi qadaǵalaw strategiyasınıń áhmiyetli aspekti hám olar processti validaciyalawdıń 1-basqıshında — processti joybarlawda anıqlanıwı kerek. Bul basqıshta qabıl etiwge bolatuǵın shegaralar, bazalıq kórsetkishler hám maǵlıwmatlardı jıynaw hám ólshew protokolları belgileniwi kerek. Joybarlaw processinen alınǵan maǵlıwmatlardı hám óndiris waqtında jıynalǵan maǵlıwmatlardı óndiriwshi saqlawı hám olardı ónim sapasın hám processti qadaǵalawdı bahalaw ushın qollanıwı kerek<ref>{{web deregi | bet =Critical Quality Attributes (CQA)| url =http://www.atris-systems.com/cms/index.php?id=228| baspaxana =Atris Information Systems| qaralǵan sáne = 2014-jıl 10-noyabr }}</ref>. Tariyxıy maǵlıwmatlar sonday-aq óndiriwshilerge operaciyalıq processti hám kiris ózgeriwshilerin jaqsıraq túsiniwge, sonday-aq sapa standartlarınan haqıyqıy awıtqıwlardı jalǵan unamlı nátiyjelerden jaqsıraq ajıratıwǵa járdem bere aladı. Eger ónim sapasına baylanıslı awır másele payda bolsa, qátelerdiń dereklerin anıqlawda hám dúzetiwshi ilajlardı ámelge asırıwda tariyxıy maǵlıwmatlar júdá áhmiyetli boladı. ==2-basqısh: Processtiń jumıs nátiyjeliligin kvalifikaciyalaw== Bul basqıshta processtiń belgilengen óndiris kriteriyaların qanaatlandıra alatuǵının anıqlaw ushın processtiń dizaynı bahalanadı. Bul basqıshta sapanı hám óndiris múmkinshiliklerin tastıyıqlaw ushın barlıq óndiris processleri hám óndiris úskeneleri tekseriledi. Ónim sapasın tastıyıqlaw ushın áhmiyetli sapa qásiyetleri bahalanadı hám áhmiyetli process parametrleri esapqa alınadı. Processti kvalifikaciyalaw basqıshı tabıslı tamamlanǵannan keyin óndiris baslanıwı múmkin. Processtiń jumıs nátiyjeliligin kvalifikaciyalaw<ref>{{cite journal | url=https://link.springer.com/article/10.1208/s12249-015-0409-7 | doi=10.1208/s12249-015-0409-7 | title=Stage 2 Process Performance Qualification (PPQ): A Scientific Approach to Determine the Number of PPQ Batches | date=2016 | last1=Pazhayattil | first1=Ajay | last2=Alsmeyer | first2=Daniel | last3=Chen | first3=Shu | last4=Hye | first4=Maksuda | last5=Ingram | first5=Marzena | last6=Sanghvi | first6=Pradeep | journal=AAPS PharmSciTech | volume=17 | issue=4 | pages=829–833 | pmid=26349690 }}</ref> — processti validaciyalawdıń ekinshi basqıshı. ==3-basqısh: Processti dawamlı verifikaciyalaw== Processti dawamlı verifikaciyalaw — óndiris cikliniń barlıq aspektlerin úziliksiz baqlaw<ref>{{cite book | chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-02472-7_7 | doi=10.1007/978-3-030-02472-7_7 | chapter=Stage 3A and Stage 3B: Continued Process Verification | title=Solid Oral Dose Process Validation | series=AAPS Introductions in the Pharmaceutical Sciences | date=2018 | last1=Pazhayattil | first1=Ajay Babu | last2=Sayeed-Desta | first2=Naheed | last3=Fredro-Kumbaradzi | first3=Emilija | last4=Collins | first4=Jordan | pages=79–89 | isbn=978-3-030-02471-0 }}</ref>. Onıń maqseti — óndiristiń barlıq dárejeleriniń qadaǵalanatuǵınına hám retlenetuǵınına kóz jetkeriw. Belgilengen óndiris usıllarınan awıtqıwlar hám aqırǵı ónimdegi sáykessizlikler processtiń analitikalıq maǵlıwmatlar bazası sisteması tárepinen belgilenedi. FDA óndiris maǵlıwmatlarınıń jazıp alınıwın talap etedi (FDA talapları, § 211.180(e)). Processti dawamlı verifikaciyalaw — processti validaciyalawdıń 3-basqıshı. Evropa dári-dármaqlar agentligi ''processti úziliksiz verifikaciyalaw'' dep atalatuǵın uqsas processti anıqlaydı. EMA processlerdi úziliksiz túrde validaciyalaw ushın processti validaciyalawdıń usı alternativ usılın usınadı. Processti úziliksiz verifikaciyalaw óndiristiń qabıl etiwge bolatuǵın dárejelerde qalatuǵınına hám ICH Q8, Farmacevtikalıq sapa sistemaları hám Jaqsı óndirislik ámeliyat (GMP) belgilegen standartlarǵa sáykes keletuǵınına kóz jetkeriw ushın áhmiyetli process parametrlerin hám áhmiyetli sapa qásiyetlerin real waqıtta analizleydi. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Formal usıllar]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynat sapası]] [[Kategoriya:Kárxananı modellestiriw]] [[Kategoriya:Biznes-processlerdi basqarıw]] n45okedbjlzxx65bjqjb9ki2x95sf5h 0 49098 276496 276250 2026-10-26T21:52:50Z Kvazimodo 10433 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276496 wikitext text/x-wiki '''Psevdolokalizaciya''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''pseudolocalization'' yamasa ''pseudo-localization'') — programmalıq támiynattıń internacionalizaciya aspektlerin testlew ushın qollanılatuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] usılı. Lokalizaciya processindegidey programmalıq támiynattıń tekstin shet tiline awdarıwdıń ornına, qosımshanıń tekst elementleri dáslepki tildiń ózgertilgen versiyası menen almastırıladı. Mısalı, «Account Settings» (Akkaunt sazlawları) tekstiniń ornına tekst «!!!Ǎ¢ƈôΰлţ §℮τţĭπꞡş !!!» túrinde kórsetiletuǵınday etip ózgertiliwi múmkin<ref name="babblepseudo">{{web deregi | url =http://www.ibabbleon.com/copywriter-translator/2013/04/pseudolocalization-how-it-helps-prepare-your-app-for-localization/| bet =Pseudolocalization: Prepare your app for localization| avtor =Benjamin Zadik| sáne = 2013-jıl 12-aprel | qaralǵan sáne = 2013-jıl 13-aprel }}</ref>. Bul arnawlı ózgerisler dáslepki sózlerdi oqılatuǵınday etip kórsetedi, biraq dúnya tilleriniń eń kóp másele tuwdıratuǵın ózgesheliklerin óz ishine aladı: tekst yamasa simvollar uzınlıǵınıń hár túrli bolıwı, til baǵıtı, interfeyske sıyıwı hám t.b. == Lokalizaciya processi == Dástúr boyınsha programmalıq támiynattı lokalizaciyalaw [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi|programmalıq támiynattı islep shıǵıw processinen]] ǵárezsiz boladı. Ádettegi scenariyde programmalıq támiynat bir bazalıq tilde (mısalı, inglis tilinde) dúziledi hám testlenedi, al hár qanday ''lokalizaciyalanatuǵın'' elementler sırtqı resurslarǵa ajıratıp alınadı. Bul resurslar hár túrli maqsetli tillerge awdarıw ushın lokalizaciya toparına beriledi<ref name="chenhistl10n">{{web deregi | url =https://devblogs.microsoft.com/oldnewthing/20120726-00/?p=7043 | bet =A brief and also incomplete history of Windows localization | avtor =Raymond Chen | sáne = 2012-jıl 26-iyul | qaralǵan sáne = 2012-jıl 26-iyul }}</ref>. Bul tásildiń máselesi sonda, kóplegen bilinbeytuǵın programmalıq qáteler lokalizaciya processi waqtında, olardı dúzetiw júdá kesh (yamasa, kóbinese, júdá qımbat) bolǵan waqıtta tabılıwı múmkin<ref name="chenhistl10n" />. Lokalizaciya waqtında payda bolatuǵın máseleler túrleri jazılǵan tekstiń hár túrli tillerde qalay kórinetuǵınındaǵı ayırmashılıqlarǵa baylanıslı. Bul máselelerge tómendegiler kiredi: * Dáslepki tilge qaraǵanda aytarlıqtay uzınıraq bolǵan hám paydalanıwshı interfeysiniń sheklewlerine sıymaytuǵın yamasa tekstiń qolaysız orınlarda bóliniwine sebep bolatuǵın awdarılǵan tekst. * Dáslepki tilge qaraǵanda aytarlıqtay úlkenirek bolǵan yamasa dáslepki tilde joq diakritikalıq belgilerge iye bolǵan hám vertikal boyınsha kesilip qalıwı múmkin bolǵan shrift glifleri. * Oqıw tártibi shepten ońǵa emes bolǵan tiller. Bul ásirese paydalanıwshınıń kiris maǵlıwmatları ushın máseleli. * Barlıq simvollar ASCII yamasa ANSI sıyaqlı sheklengen simvollar jıynaǵına sıyadı dep boljaytuǵın qosımsha kodı. Eger bul anıqlanbay qalsa, ol haqıyqıy logikalıq qátelerdi payda etedi. Bunnan basqa, lokalizaciya processi element lokalizaciyalanatuǵın bolıwı kerek bolǵan, biraq dáslepki tilde qatań kodlanǵan orınlardı anıqlawı múmkin. Sonday-aq lokalizaciyalanatuǵınday etip joybarlanǵan, biraq lokalizaciyalanbawı kerek bolǵan elementler (mısalı, XML yamasa HTML hújjetindegi element atları) bolıwı múmkin<ref name="kaplanpseudo">{{web deregi | url =http://www.siao2.com/2011/04/11/10152035.aspx | bet =One of my colleagues is the "Pseudo Man" | avtor =Michael Kaplan | sáne = 2011-jıl 11-aprel | qaralǵan sáne = 2012-jıl 26-iyul }}</ref>. Psevdolokalizaciya ''barlıq'' lokalizaciyalanatuǵın elementlerdi dáslepki tilde sóylewshiler oqıy alatuǵın, biraq basqa tiller menen jazıw sistemalarınıń másele tuwdıratuǵın elementleriniń kópshiligin óz ishine alatuǵın psevdotil menen mexanikalıq túrde almastırıw arqalı islep shıǵıw cikli waqtında usınday qátelerdi uslaw ushın arnalǵan. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Internacionalizaciya hám lokalizaciya]] 4do4fzqrsy2qxs2y5uwoazrefjvspma 0 49101 276495 276254 2026-10-26T21:52:40Z Kvazimodo 10433 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276495 wikitext text/x-wiki '''Programmalıq támiynat kartası''' — [[Programmalıq támiynat sisteması|programmalıq támiynat sistemalarınıń]] hám olardıń [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi|programmalıq támiynattı islep shıǵıw processleriniń]] statikalıq, dinamikalıq hám evolyuciyalıq maǵlıwmatların 2D yamasa 3D kartaǵa baǵdarlanǵan informaciyanı vizuallastırıw arqalı kórsetiw. Ol programmalıq támiynattı vizuallastırıwdıń, programmalıq támiynat analitikasınıń hám programmalıq támiynat diagnostikasınıń tiykarǵı túsinigi hám quralı bolıp tabıladı<ref>{{Cite book |last=Diehl |first=Stephan |title=Software visualization: visualizing the structure, behaviour, and evolution of software |date=2007 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-46505-8 |location=Berlin |oclc=184984646}}</ref>. Onıń tiykarǵı qollanılıw tarawlarına kod sapası, topar iskerligi yamasa programmalıq támiynattı islep shıǵıw barısı boyınsha táwekel analizi hám olardı baqlaw<ref>{{cite book |first1=J. |last1=Bohnet |first2=J. |last2=Döllner |chapter=Monitoring Code Quality and Development Activity by Software Maps |doi=10.1145/1985362.1985365 |title=Proceedings of the IEEE ACM ICSE Workshop on Managing Technical Debt |publisher=Association for Computing Machinery |year=2011 |isbn=978-1-4503-0586-0 |pages=9–16 |s2cid=17258620 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/241622611}}</ref>, sonday-aq ulıwma alǵanda, [[Programmalıq injiniring|programmalıq injiniring]] processi hám programmalıq támiynatqa xızmet kórsetiw dawamında barlıq baylanıslı artefaktlarǵa, processlerge hám mápli táreplerge qatnaslı programmalıq injiniringtiń nátiyjeliligin arttırıw kiredi. == Motivaciya hám túsinikler == Programmalıq támiynat kartaları programmalıq injiniring kontekstinde qollanıladı: quramalı, uzaq múddetli [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] proektleri ádette kóp qıyınshılıqlarǵa ushıraydı. Mısalı, sistema funkciyaların tamamlaw menen bir waqıtta sistemaǵa keleshekte xızmet kórsetiwdi támiyinlew ushın kod sapasınıń hám programmalıq támiynat sapasınıń joqarı dárejesine erisiw arasındaǵı qarama-qarsılıq. Atap aytqanda, «Quramalı programmalıq sistemalarǵa xızmet kórsetiw qımbatqa túsedi, sebebi islep shıǵıwshılar óz waqtınıń aytarlıqtay bólegin sistemanıń strukturasın hám minez-qulqın túsiniwge jumsaydı»<ref>{{cite thesis |first=J. |last=Bohnet |title=Visualization of Execution Traces and its Application to Software Maintenance |type=PhD |publisher=Hasso-Plattner-Institut, University of Potsdam |year=2010 |url=https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/32254}}</ref>. Programmalıq támiynat kartalarınıń tiykarǵı ideyası — programmalıq támiynattı islep shıǵıw proektleri ishindegi hár túrli mápli tárepler hám maǵlıwmat tarawları arasındaǵı kommunikaciya aralıǵın jabıw ushın nátiyjeli kommunikaciya quralların usınıw hám informaciyanı vizuallastırıw mánisinde túsinik alıw arqalı usı qıyınshılıqtı hám optimallastırıw máselelerin sheshiw. Programmalıq támiynat kartaları tiykarındaǵı quramalı, abstrakt maǵlıwmat keńisligin kórsetiw ushın virtual 3D qala modeli metaforasın<ref>{{cite book |last1=Wettel |first1=R. |last2=Lanza |first2=M. |chapter=Visualizing Software Systems as Cities |title=Proceedings of VISSOFT 2007 (4th IEEE International Workshop on Visualizing Software For Understanding and Analysis) |publisher=IEEE Computer Society Press |year=2007 |pages=92–99 |isbn=978-1-4244-0599-2 |doi=10.1109/VISSOF.2007.4290706 |s2cid=9974947 }}</ref> qollanıp, anıq belgilengen kartografiyalıq kartalaw usıllarınan paydalanadı. Metafora zárúr, sebebi «programmalıq támiynattıń fizikalıq forması joq, sonlıqtan programmalıq támiynattı eki ólshemli keńislikke tábiyiy túrde sáykeslendiriw de joq»<ref>{{cite book |first1=A. |last1=Kuhn |first2=P. |last2=Loretan |first3=O. |last3=Nierstrasz |title=2008 15th Working Conference on Reverse Engineering |chapter=Consistent Layout for Thematic Software Maps |pages=209–218 |date=2008 |arxiv=1209.5490|doi=10.1109/WCRE.2008.45 |isbn=978-0-7695-3429-9 |s2cid=232783 }}</ref>. Programmalıq támiynat kartaları — ierarxiya maǵlıwmatların hám onıń qásiyetlerin keńislik kórinisine aylandırıwı kerek bolǵan keńisliksiz kartalar. == Qollanılıwı == Programmalıq támiynat kartaları ulıwma alǵanda programmalıq támiynattı islep shıǵıw proektleriniń barısın, táwekellerin hám qárejetlerin basshılıq hám islep shıǵıw toparları sıyaqlı hár túrli mápli táreplerge túsinikli hám nátiyjeli jetkeriwge múmkinshilik beredi. Olar házirgi waqıtta islep shıǵılıp atırǵan yamasa jáne de rawajlandırılıp atırǵan qosımshalar menen sistemalardıń jaǵdayın proekt basshılarına hám basshılıqqa bir qaraǵanda jetkeredi. «Bul sheshim qabıl etiwdiń tiykarǵı aspekti sonda, programmalıq támiynat kartaları usı ónimlilik kórsetkishlerin durıs túsindiriw ushın kerekli strukturalıq kontekstti beredi»<ref>{{cite book |first1=D. |last1=Limberger |first2=B. |last2=Wasty |first3=J. |last3=Trümper |first4=J. |last4=Döllner |chapter=Interactive software maps for web-based source code analysis |title=Proceedings of the 18th International Conference on 3D Web Technology |date=2013 |pages=91–98 |isbn=978-1-4503-2133-4 |doi=10.1145/2466533.2466550 |s2cid=3040005 }}</ref>. Kommunikaciya quralı retinde programmalıq támiynat kartaları ashıq, anıq maǵlıwmat keńislikleri retinde xızmet etedi. Olar kod sapasınıń hám jańa funkciyalardı jaratıwdıń ústemliklerin bir-biri menen teńlestiriwge, sonday-aq programmalıq támiynattı islep shıǵıw processin jaqsılaw ushın kerekli ilajlar boyınsha sheshim qabıl etiwge hám olardı ámelge asırıwǵa múmkinshilik beredi. Mısalı, olar házirgi islep shıǵıw jumısların tezletiw ushın da, keleshektegi xızmet kórsetiw máseleleriniń táwekellerin azaytıw ushın da kodtıń qay jerinde sapanı arttırıw paydalı bolatuǵını haqqında sheshim qabıl etiwdi jeńillestiredi. Joqarı dárejedegi kórgizbeliligi (mısalı, maǵlıwmatlar tıǵızlıǵı) hám dárhal, avtomatlastırılǵan túrde generaciyalanıwı sebepli kartalar qosımsha túrde sistemanıń hám islep shıǵıw processleriniń házirgi jaǵdayın kórsetiw, basshılıq penen islep shıǵıw toparları arasındaǵı áhmiyetli maǵlıwmat aralıǵın jabıw, jaǵday haqqındaǵı xabardarlıqtı arttırıw hám táwekellerdi erte anıqlaw quralı retinde xızmet etedi. == Mazmunı == Programmalıq támiynat kartaları KPI-ǵa tiykarlanǵan kod analizi arqalı anıqlanǵan obektiv maǵlıwmatlarǵa, sonday-aq programmalıq támiynat repozitoriyleri sistemalarınan, [[Derek kodı|derek kodlarınan]] yamasa programmalıq támiynattı islep shıǵıw quralları menen programmalastırıw quralların import etilgen maǵlıwmatlarǵa tiykarlanadı. Atap aytqanda, programmalıq támiynat kartaları belgili bir [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tiline]], modellestiriw tiline yamasa programmalıq támiynattı islep shıǵıw processiniń modeline baylanıslı emes. Programmalıq támiynat kartaları terek kartasın (treemap), yaǵnıy pútkil ierarxiyanı kórsetetuǵın hám tuwrı múyeshli maydandı tuwrı múyeshli kishi maydanlarǵa bóletuǵın tuwrı múyeshli maydandı dúziw ushın tiykar retinde derek kodı faylları sıyaqlı programmalıq támiynattı ámelge asırıw artefaktlarınıń ierarxiyasın qollanadı. Ápiwayı túrde aytqanda, programmalıq támiynat kartası virtual 3D qala modeline uqsaydı. Bunda programmalıq sistemanıń artefaktları virtual, tuwrı múyeshli 3D imaratlar yamasa minaralar túrinde kórinedi hám olar programmalıq támiynattı ámelge asırıw ierarxiyasındaǵı ornına sáykes jaylastırıladı. Programmalıq támiynat kartaları programmalıq támiynattı islep shıǵıw, programmalıq támiynat sapası hám sistema dinamikası haqqındaǵı maǵlıwmatlardı terek kartası elementleriniń tiykar ólshemi, biyikligi, reńi yamasa teksturası sıyaqlı vizual ózgeriwshilerine<ref>{{web deregi | at =M.S.T. | familiya =Carpendale | url =http://innovis.cpsc.ucalgary.ca/innovis/uploads/Publications/Publications/Carpendale_visual_variables.pdf | bet =Considering Visual Variables as a Basis for Information Visualization}}</ref> sáykeslendiriw arqalı kórsete hám biriktire aladı. Olar sistemalı túrde belgilene, avtomatikalıq túrde generaciyalana hám shablonlar járdeminde shólkemlestirile aladı. == Programmalıq sistemanı kartaǵa túsiriw mısalı == Programmalıq támiynat kartaları «programmalıq támiynattı islep shıǵıw processleri (evolyuciya), programmalıq támiynat sapası, strukturası hám dinamikası haqqındaǵı tematikalıq maǵlıwmatlardı biriktiredi hám sol maǵlıwmatlardı kartografiyalıq túrde kórsetedi»<ref name=Trümper12>{{cite book |last1=Trümper |first1=Jonas |last2=Döllner |first2=Jürgen |chapter=Extending Recommendation Systems with Software Maps |title=Proceedings of the 3rd International ICSE Workshop on Recommendation Systems for Software Engineering (RSSE) |publisher=IEEE Computer Society |year=2012 |pages=92–96 |doi=10.1109/RSSE.2012.6233420 |isbn=978-1-4673-1758-0 |s2cid=1609575}}</ref>. Mısalı: * Virtual imarattıń biyikligi kod birliginiń quramalılıǵına (mısalı, ayırım yamasa biriktirilgen programmalıq metrikalarǵa) proporcional bola aladı. * Virtual 3D imarattıń tiykar maydanı moduldegi kod qatarlarınıń sanına (mısalı, kommentariya bolmaǵan kod qatarlarına, NCLOC) proporcional bola aladı. * Reń islep shıǵıwdıń házirgi jaǵdayın, yaǵnıy kod birligin qansha islep shıǵıwshı ózgertip/redaktorlap atırǵanın kórsete aladı. Usı úlgi konfiguraciyada programmalıq támiynat kartası programmalıq támiynattı islep shıǵıw processiniń aspektleri menen baylanıslı derek kodındaǵı áhmiyetli noqatlardı kórsetedi. Mısalı, tómendegiler ushın neni ózgertiw kerek ekeni bir qaraǵanda anıq boladı: * ózgerislerdi tez ámelge asırıw; * bir orındaǵı ózgerislerdiń basqa jerdegi funkcionallıqqa tásirin tez bahalaw; * qosımshada qadaǵalanbaytuǵın processlerge alıp keletuǵın shatasıwlardı azaytıw; * qátelerdi tezirek tabıw; * jaman programmalastırıw stilin anıqlaw hám joq etiw. Programmalıq támiynat kartaları avtomatlastırılǵan programmalıq támiynat diagnostikası sheńberindegi tiykarǵı qurallar bolıp tabıladı ([http://www.softwarediagnostics.com programmalıq támiynat diagnostikası]). == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynatqa xızmet kórsetiw]] [[Kategoriya:Programmalıq metrikalar]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynat sapası]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Infografika]] [[Kategoriya:Vizuallastırıw (grafika)]] r1eteot5i4nvlqrxk01gtawmf87pggo 0 49103 276494 276256 2026-10-26T21:52:30Z Kvazimodo 10433 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276494 wikitext text/x-wiki [[Programmalıq injiniring]] kontekstinde '''programmalıq támiynat sapası''' bir-biri menen baylanıslı, biraq bir-birinen ayırmashılıqqa iye eki túsinikti bildiredi<ref>{{Cite journal|title = Operationalised product quality models and assessment: The Quamoco approach|url = https://elib.uni-stuttgart.de/opus/volltexte/2015/9916/pdf/quamoco.pdf|journal = Information and Software Technology|date = 2015|pages = 101–123|volume = 62|doi = 10.1016/j.infsof.2015.02.009|first1 = Stefan|last1 = Wagner|first2 = Andreas|last2 = Goeb|first3 = Lars|last3 = Heinemann|first4 = Michael|last4 = Kläs|first5 = Constanza|last5 = Lampasona|first6 = Klaus|last6 = Lochmann|first7 = Alois|last7 = Mayr|first8 = Reinhold|last8 = Plösch|first9 = Andreas|last9 = Seidl|arxiv = 1611.09230|s2cid = 10992384}}</ref>: * Programmalıq támiynattıń funkcional sapası onıń funkcional talaplarǵa yamasa specifikaciyalarǵa tiykarlanǵan berilgen dizaynǵa qanshelli jaqsı sáykes keletuǵının kórsetedi<ref>{{web deregi | bet =Learning from history: The case of Software Requirements Engineering – Requirements Engineering Magazine| url =https://re-magazine.ireb.org/articles/learning-from-history-the-case-of-software-requirements-engineering/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=Learning from history: The case of Software Requirements Engineering – Requirements Engineering Magazine| til =en}}</ref>. Bul qásiyet sonday-aq programmalıq támiynattıń maqsetke jaramlılıǵı yamasa onıń qunlı ónim retinde bazardaǵı báseklesleri menen qalay salıstırılatuǵını retinde de táriyiplenedi<ref>{{cite book |last=Pressman |first=Roger S. |year=2005 |title=Software Engineering: A Practitioner's Approach |edition=Sixth International |publisher=McGraw-Hill Education |page=388 |isbn=0071267824}}</ref>. Bul — ''durıs'' programmalıq támiynattıń islep shıǵılǵanlıq dárejesi. * Programmalıq támiynattıń strukturalıq sapası onıń shıdamlılıq yamasa xızmet kórsetiwge jaramlılıq sıyaqlı funkcional talaplardı jetkerip beriwdi qollap-quwatlaytuǵın funkcional emes talaplarǵa qalay sáykes keletuǵının bildiredi. Ol kóbirek programmalıq támiynattıń ''kerekli'' túrde isleytuǵın dárejesine baylanıslı. Strukturalıq sapanıń kóp aspektlerin tek statikalıq túrde, yaǵnıy programmalıq támiynattıń ishki strukturasın, onıń derek kodın (programmalıq metrikalardı qarań)<ref>{{web deregi | bet =About the Automated Source Code Quality Measures Specification Version 1.0| url =https://www.omg.org/spec/ASCQM/About-ASCQM/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=www.omg.org}}</ref> modul dárejesinde hám sistema dárejesinde (geyde basınan aqırına shekemgi testlew dep ataladı<ref>{{web deregi | bet =How to Perform End-to-End Testing| url =https://smartbear.com/learn/automated-testing/how-to-perform-end-to-end-testing/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=smartbear.com}}</ref>) analizlew arqalı bahalawǵa boladı. Bul is júzinde onıń arxitekturası Object Management Group (OMG) shólkeminiń usı temadaǵı maqalasında bayan etilgen [[Programmalıq támiynat arxitekturası|programmalıq támiynat arxitekturasınıń]] durıs principlerine qanshelli ámel etetuǵının bildiredi<ref>{{web deregi | url =http://www.omg.org/CISQ_compliant_IT_Systemsv.4-3.pdf | bet =How to Deliver Resilient, Secure, Efficient, and Easily Changed IT Systems in Line with CISQ Recommendations | qaralǵan sáne = 2013-jıl 18-oktyabr |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20131228132152/http://www.omg.org/CISQ_compliant_IT_Systemsv.4-3.pdf | arxivsáne = 2013-jıl 28-dekabr }}</ref>. Qollanıwǵa qolaylıq sıyaqlı geypara strukturalıq sapalardı tek [[Dinamikalıq testlew|dinamikalıq túrde]] bahalawǵa boladı (paydalanıwshılar yamasa olardıń atınan háreket etetuǵın basqa adamlar programmalıq támiynat yamasa, keminde, onıń qanday da bir prototipi yamasa bólekli ámelge asırılıwı menen óz-ara tásir etedi; hátte kartonnan jasalǵan maket penen óz-ara tásir etiw de dinamikalıq test bolıp tabıladı, sebebi bunday versiya prototip dep esaplanıwı múmkin). Isenimlilik sıyaqlı basqa aspektler tek programmalıq támiynattı ǵana emes, al onıń tiykarındaǵı apparatlıq támiynattı da óz ishine alıwı múmkin, sonlıqtan olardı statikalıq túrde de, dinamikalıq túrde de (stress-testlew) bahalawǵa boladı. [[Testlewdi avtomatlastırıw|Avtomatlastırılǵan testlerdi]] hám jaramlılıq funkciyaların qollanıw sapaǵa baylanıslı geypara qásiyetlerdi saqlawǵa járdem bere aladı<ref>{{Cite book |title=Fundamentals of Software Architecture: An Engineering Approach |publisher=O'Reilly Media |year=2020 |isbn=978-1492043454}}</ref>. Funkcional sapa ádette dinamikalıq túrde bahalanadı, biraq statikalıq testlerdi (mısalı, programmalıq támiynattı kózden ótkeriwdi) qollanıw da múmkin. Tariyxıy jaqtan, programmalıq támiynat sapasın basqarıwda qollanılatuǵın qásiyetler menen metrikalardıń strukturası, klassifikaciyası hám terminologiyası ISO 9126 hám onnan keyingi ISO/IEC 25000 standartınan alınǵan yamasa ajıratıp alınǵan<ref>{{web deregi | bet =ISO/IEC 25010:2011| url =https://www.iso.org/cms/render/live/en/sites/isoorg/contents/data/standard/03/57/35733.html| qaralǵan sáne = 2021-jıl 23-fevral |website=ISO| til =en}}</ref>. Usı modellerge tiykarlanıp (Modeller bólimin qarań), IT programmalıq támiynatınıń sapası boyınsha konsorcium (CISQ) programmalıq támiynattıń biznes qunın beriwi ushın kerekli bes tiykarǵı qálegen strukturalıq qásiyetti anıqladı<ref name=":6">{{Cite journal|last=Armour|first=Phillip G.|date=2012-06-01|title=A measure of control|url=https://doi.org/10.1145/2184319.2184329|journal=Communications of the ACM|volume=55|issue=6|pages=26–28|doi=10.1145/2184319.2184329|s2cid=6059054|issn=0001-0782|url-access=subscription}}</ref>: Isenimlilik, Nátiyjelilik, Qáwipsizlik, Xızmet kórsetiwge jaramlılıq hám (jetkilikli) Kólem<ref>{{Cite journal|last=Voas|first=J.|date=November 2011|title=Software's secret sauce: the "-ilities" [software quality]|journal=IEEE Software|volume=21|issue=6|pages=14–15|doi=10.1109/MS.2004.54|issn=1937-4194}}</ref><ref name=":1">{{web deregi | bet =Code Quality Standards {{!}} CISQ - Consortium for Information & Software Quality| url =https://www.it-cisq.org/standards/code-quality-standards/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=www.it-cisq.org}}</ref><ref name=":2">{{web deregi | bet =Software Sizing Standards {{!}} CISQ - Consortium for Information & Software Quality| url =https://www.it-cisq.org/standards/software-sizing-standards/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=www.it-cisq.org}}</ref>. Programmalıq támiynat sapasın ólshew programmalıq támiynattıń yamasa sistemanıń usı bes ólshemniń hárbiri boyınsha qanday dárejede bahalanatuǵının sanlıq túrde kórsetedi. Programmalıq támiynat sapasınıń jıynaqlanǵan ólshemi sapalıq yamasa sanlıq bahalaw sxeması yamasa ekewiniń aralaspası, al keyin ústemliklerdi kórsetetuǵın salmaq sisteması arqalı esaplanadı. Programmalıq támiynat sapasın sızıqlı úziliksizlikte jaylasqan dep qaraytuǵın bul kózqaras «áhmiyetli programmalastırıw qátelerin» analizlew menen tolıqtırıladı. Bunday qáteler belgili bir jaǵdaylarda apatlı úzilislerge yamasa ónimliliktiń tómenlewine alıp keledi, bul jıynaqlanǵan ólshewlerge tiykarlanǵan bahaǵa qaramastan, berilgen sistemanı qollanıwǵa jaramsız etedi. Sistema dárejesinde tabılǵan bunday programmalastırıw qáteleri óndiristegi máselelerdiń 90 procentine shekemin quraydı, al modul dárejesinde programmalastırıw qáteleri, olar anaǵurlım kóp bolsa da, óndiristegi máselelerdiń 10 procentinen azın quraydı («toqsan-toqsan qaǵıydasın» da qarań). Nátiyjede, U. Edvards Deming táriyiplegenindey, pútkil sistemanıń kontekstinsiz kod sapasınıń qunı sheklengen. Programmalıq támiynat sapasın ólshew nátiyjelerin kóriw, izertlew, analizlew hám jetkeriw ushın informaciyanı vizuallastırıwdıń túsinikleri menen usılları vizual, interaktiv qurallardı usınadı. Olar ásirese programmalıq támiynat sapasınıń bir neshe ólshemin bir-biri menen yamasa programmalıq támiynattıń yamasa sistemanıń komponentleri menen baylanıstırıw kerek bolǵanda paydalı. Mısalı, [[Programmalıq támiynat kartası|programmalıq támiynat kartaları]] «programmalıq támiynattı islep shıǵıw, programmalıq támiynat sapası hám sistema dinamikası haqqındaǵı maǵlıwmatlardı kórsete hám biriktire alatuǵın» arnawlı tásildi usınadı<ref>[http://www.hpi.uni-potsdam.de/doellner/publications/year/2011/1428/BD2011.html J. Bohnet, J. Döllner] ([https://web.archive.org/web/20140427170837/http://www.hpi.uni-potsdam.de/doellner/publications/year/2011/1428/BD2011.html arxiv nusqası], 2014-04-27), "Monitoring Code Quality and Development Activity by Software Maps". Proceedings of the IEEE ACM ICSE Workshop on Managing Technical Debt, pp. 9-16, 2011.</ref>. Programmalıq támiynat sapası sonday-aq programmalıq támiynat proektiniń shıǵarıw basqıshında da rol atqaradı. Atap aytqanda, shıǵarıw processleriniń (sonday-aq dúzetiw paketlerin shıǵarıw processleriniń)<ref>{{web deregi | bet =IIA - Global Technology Audit Guide: IT Change Management: Critical for Organizational Success| url =https://na.theiia.org/standards-guidance/recommended-guidance/practice-guides/Pages/Global-Technology-Audit-Guide-IT-Change-Management-Critical-for-Organizational-Success.aspx| qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-fevral |website=na.theiia.org}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Boursier| at =Jérôme| sáne = 2018-jıl 11-yanvar | bet =Meltdown and Spectre fallout: patching problems persist| url =https://blog.malwarebytes.com/cybercrime/exploits/2018/01/meltdown-and-spectre-fallout-patching-problems-persist/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-fevral |website=Malwarebytes Labs| til =en-US}}</ref> hám konfiguraciyanı basqarıwdıń<ref>{{web deregi | bet =Best practices for software updates - Configuration Manager| url =https://docs.microsoft.com/en-us/mem/configmgr/sum/plan-design/software-updates-best-practices| qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-fevral |website=docs.microsoft.com| til =en-us}}</ref> sapası hám ornatılıwı ulıwma programmalıq injiniring processiniń áhmiyetli bólimleri bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|last=Wright|first=Hyrum K.|title=Proceedings of the doctoral symposium for ESEC/FSE on Doctoral symposium |chapter=Release engineering processes, models, and metrics |date=2009-08-25|chapter-url=https://doi.org/10.1145/1595782.1595793|series=ESEC/FSE Doctoral Symposium '09|location=Amsterdam, the Netherlands|publisher=Association for Computing Machinery|pages=27–28|doi=10.1145/1595782.1595793|isbn=978-1-60558-731-8|s2cid=10483918}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=van der Hoek|first1=André|last2=Hall|first2=Richard S.|last3=Heimbigner|first3=Dennis|last4=Wolf|first4=Alexander L.|date=November 1997|title=Software release management|journal=ACM SIGSOFT Software Engineering Notes|language=en|volume=22|issue=6|pages=159–175|doi=10.1145/267896.267909|issn=0163-5948|doi-access=free}}</ref><ref>{{web deregi |first1=Mike |last1=Sutton |first2=Tym |last2=Moore | sáne = 2008-jıl 30-iyul | bet =7 Ways to Improve Your Software Release Management| url =https://www.cio.com/article/2434640/7-ways-to-improve-your-software-release-management.html| qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-fevral |website=CIO| til =en}}</ref>. == Motivaciya == Programmalıq támiynat sapası keminde eki tiykarǵı kózqarasqa tiykarlanadı: * Táwekellerdi basqarıw: Programmalıq támiynattıń buzılıwı tek qolaysızlıqqa ǵana emes, kóbirek nársege sebep bolǵan. Programmalıq támiynattaǵı qáteler adamlardıń ólimine sebep boladı (mısalı, [[Programmalıq támiynat qáteleriniń dizimi|programmalıq támiynat qáteleriniń dizimin]] qarań). Olardıń sebepleri tómen joybarlanǵan paydalanıwshı interfeyslerinen baslap tikkeley programmalastırıw qátelerine shekem bolǵan<ref>{{web deregi | familiya =Clark| at =Mitchell| sáne = 2021-jıl 24-fevral | bet =iRobot says it'll be a few weeks until it can clean up its latest Roomba software update mess| url =https://www.theverge.com/2021/2/24/22299346/irobot-roomba-update-issues-vacuums-fix-several-weeks| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=The Verge| til =en}}</ref><ref>{{web deregi | bet =Top 25 Software Errors | url =https://www.sans.org/top25-software-errors/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=www.sans.org}}</ref><ref>{{web deregi | bet ='Turn it Off and On Again Every 149 Hours' Is a Concerning Remedy for a $300 Million Airbus Plane's Software Bug| url =https://gizmodo.com/turn-it-off-and-on-again-every-149-hours-is-a-concernin-1836818094| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=Gizmodo| sáne = 2019-jıl 30-iyul | til =en-us}}</ref>. Mısalı, Boeing 737 jaǵdayın yamasa kútilmegen tezleniw jaǵdayların<ref>{{web deregi | bet =MISRA C, Toyota and the Death of Task X| url =http://blog.gimpel.com/2015/02/misra-c-toyota-and-death-of-task-x.html| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral }}</ref><ref>{{web deregi | bet =An Update on Toyota and Unintended Acceleration « Barr Code| url =https://embeddedgurus.com/barr-code/2013/10/an-update-on-toyota-and-unintended-acceleration/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=embeddedgurus.com}}</ref> yamasa Therac-25 jaǵdayların qarań<ref>[http://sunnyday.mit.edu/papers/therac.pdf Medical Devices: The Therac-25*] ([https://web.archive.org/web/20080216083852/http://sunnyday.mit.edu/papers/therac.pdf arxiv nusqası], 2008-02-16), Nancy Leveson, University of Washington</ref>. Bul geypara programmalıq támiynat túrlerin islep shıǵıwǵa, ásirese hám tariyxıy jaqtan, medicinalıq hám áhmiyetli infrastrukturalardı retleytuǵın basqa qurılmalarǵa engizilgen programmalıq támiynatqa qoyılatuǵın talaplarǵa alıp keldi: «[Engizilgen programmalıq támiynattı jazatuǵın injenerler] Java programmalarınıń keregi joq yadtı tazalaw (garbage collection) hám paydalanıwshı interfeysin jańalaw ushın sekundtıń úshten birine toqtap qalǵanın kóredi hám aspannan qulap túsip atırǵan samolyotlardı kóz aldına keltiredi»<ref>[http://ptolemy.eecs.berkeley.edu/publications/papers/02/embsoft/embsoftwre.pdf Embedded Software] ([https://web.archive.org/web/20100705084849/http://ptolemy.eecs.berkeley.edu/publications/papers/02/embsoft/embsoftwre.pdf arxiv nusqası], 2010-07-05), Edward A. Lee, To appear in Advances in Computers (Marvin Victor Zelkowitz, editor), Vol. 56, Academic Press, London, 2002, Revised from UCB ERL Memorandum M01/26 University of California, Berkeley, CA 94720, USA, November 1, 2001</ref>. Amerika Qurama Shtatlarında Federal aviaciya basqarması (FAA) quramındaǵı FAA Samolyotlardı sertifikaciyalaw xızmeti bort ónimine («ónim» — samolyot, dvigatel yamasa vint) tásir etetuǵın programmalıq támiynatqa hám Quramalı elektron apparatlıq támiynatqa baǵdarlanǵan programmalıq baǵdarlamalardı, siyasattı, kórsetpelerdi hám oqıtıwdı usınadı<ref>{{web deregi | url =http://www.faa.gov/aircraft/air_cert/design_approvals/air_software| bet =Aircraft Certification Software and Airborne Electronic Hardware| qaralǵan sáne = 2014-jıl 28-sentyabr |url-status=live| arxivurl =https://web.archive.org/web/20141004152626/http://www.faa.gov/aircraft/air_cert/design_approvals/air_software/| arxivsáne = 2014-jıl 4-oktyabr }}</ref>. DO-178C, ISO 26262, IEC 62304 hám t.b. sıyaqlı sertifikaciya standartları kórsetpeler beredi. * Qárejetlerdi basqarıw: Injeneriyanıń basqa hár qanday tarawındaǵı sıyaqlı, programmalıq támiynattıń jaqsı sapası menen basqarılatuǵın programmalıq ónim yamasa xızmetke xızmet kórsetiw arzanıraq túsedi, onı túsiniw ańsatıraq hám ol biznestiń shuǵıl talaplarına juwap retinde qárejet jaǵınan nátiyjelirek ózgertile aladı<ref>{{web deregi | bet =The Cost of Poor Software Quality in the US: A 2020 Report {{!}} CISQ - Consortium for Information & Software Quality| url =https://www.it-cisq.org/the-cost-of-poor-software-quality-in-the-us-a-2020-report.htm| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=www.it-cisq.org}}</ref>. Tarawlıq maǵlıwmatlar tiykarǵı biznes qosımshalarındaǵı (mısalı, kárxananıń resursların jobalastırıw (ERP), klientler menen baylanıslardı basqarıw (CRM) yamasa finanslıq xızmetlerdegi iri tranzakciyalardı qayta islew sistemalarında) qosımshanıń tómen strukturalıq sapası qárejetlerdiń hám múddetlerdiń artıp ketiwine alıp keletuǵının hám qayta islew túrindegi shıǵınlardı (muda) payda etetuǵının kórsetedi<ref>{{web deregi | bet =What is Waste? {{!}} Agile Alliance| url =https://www.agilealliance.org/what-is-waste/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=Agile Alliance {{!}}| sáne = 2016-jıl 20-aprel | til =en-US}}</ref><ref>{{web deregi | sáne = 2018-jıl 26-yanvar | at =Scott| familiya =Matteson| bet =Report: Software failure caused $1.7 trillion in financial losses in 2017| url =https://www.techrepublic.com/article/report-software-failure-caused-1-7-trillion-in-financial-losses-in-2017/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=TechRepublic| til =en}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Cohane| at =Ryan| sáne = 2017-jıl 16-noyabr | bet =Financial Cost of Software Bugs| url =https://medium.com/@ryancohane/financial-cost-of-software-bugs-51b4d193f107| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=Medium| til =en}}</ref>. Bunnan basqa, tómen strukturalıq sapa maǵlıwmatlardıń buzılıwı, qosımshalardıń islemey qalıwı, qáwipsizliktiń buzılıwı hám ónimlilik máseleleri sebepli biznestegi úlken tásirli úzilisler menen kúshli baylanıslı<ref>{{Citation|last1=Eloff|first1=Jan|chapter=Software Failures: An Overview|date=2018|chapter-url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-319-61334-5_2|title=Software Failure Investigation|pages=7–24|place=Cham|publisher=Springer International Publishing|language=en|doi=10.1007/978-3-319-61334-5_2|isbn=978-3-319-61333-8|access-date=2021-02-25|last2=Bella|first2=Madeleine Bihina|chapter-url-access=subscription}}</ref>. **CISQ-tıń tómen sapanıń qunı boyınsha esabatları onıń tásirin bılay bahalaydı: ***2020-jılı 2,08 trillion dollar<ref>{{web deregi | bet =Poor software quality cost businesses $2 trillion last year and put security at risk| url =https://www.ciodive.com/news/poor-software-quality-report-2020/593015/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-fevral |website=CIO Dive| til =en-US}}</ref><ref>{{web deregi | bet =Synopsys-Sponsored CISQ Research Estimates Cost of Poor Software Quality in the US $2.08 Trillion in 2020| url =https://finance.yahoo.com/news/synopsys-sponsored-cisq-research-estimates-140500352.html| qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-fevral |website=finance.yahoo.com| til =en-US}}</ref> ***[https://www.it-cisq.org/the-cost-of-poor-quality-software-in-the-us-a-2018-report/The-Cost-of-Poor-Quality-Software-in-the-US-2018-Report.pdf 2018-jılı 2,84 trillion dollar] **IBM kompaniyasınıń «Maǵlıwmatlardıń aǵıp ketiwiniń qunı boyınsha 2020-jılǵı esabatı» maǵlıwmatlardıń aǵıp ketiwiniń dúnya júzilik ortasha qunın bılay bahalaydı<ref>{{web deregi | sáne =2020| bet =Cost of a Data Breach Report 2020 {{!}} IBM| url =https://www.ibm.com/security/digital-assets/cost-data-breach-report/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 8-mart |website=www.ibm.com}}</ref>: ***3,86 million dollar == Anıqlamaları == === ISO === Programmalıq támiynat sapası — «programmalıq ónimniń talaplarǵa sáykes keliw qábileti»<ref>{{web deregi | bet =ISO - ISO 9000 family — Quality management| url =https://www.iso.org/iso-9001-quality-management.html| qaralǵan sáne = 2021-jıl 24-fevral |website=ISO| til =en}}</ref><ref>{{web deregi | bet =ISO/IEC/IEEE 24765:2017| url =https://www.iso.org/cms/render/live/en/sites/isoorg/contents/data/standard/07/19/71952.html| qaralǵan sáne = 2021-jıl 24-fevral |website=ISO| til =en}}</ref>. Al basqalar ushın ol klient yamasa qun jaratıw menen<ref name=":4">{{web deregi | bet =Mastering automotive software | url =https://www.mckinsey.com/industries/automotive-and-assembly/our-insights/when-code-is-king-mastering-automotive-software-excellence| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=www.mckinsey.com}}</ref><ref>{{web deregi | bet =ISO/IEC 25010:2011| url =https://www.iso.org/cms/render/live/en/sites/isoorg/contents/data/standard/03/57/35733.html| qaralǵan sáne = 2021-jıl 24-fevral |website=ISO| til =en}}</ref> yamasa hátte kemshilikler dárejesi menen sinonim boladı<ref>{{Cite book|last=Wallace|first=D.R.|title=Proceedings 26th Annual NASA Goddard Software Engineering Workshop |chapter=Practical software reliability modeling |date=2002|location=Greenbelt, MD, USA|publisher=IEEE Comput. Soc|pages=147–155|doi=10.1109/SEW.2001.992668|isbn=978-0-7695-1456-7|s2cid=57382117}}</ref>. Programmalıq támiynat sapasın ólshewdi úsh bólimge bóliwge boladı: process sapası, ishki hám sırtqı qásiyetlerdi óz ishine alatuǵın ónim sapası hám, aqırında, programmalıq támiynattıń tásiri bolǵan qollanıwdaǵı sapa<ref>{{web deregi | bet =ISO/IEC 25023:2016 | url =https://www.iso.org/standard/35747.html | qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-noyabr |website=ISO | til =en}}</ref>. === ASQ === Amerika sapa jámiyeti (ASQ) tómendegi anıqlamanı qollanadı: ''programmalıq támiynat sapası'' programmalıq ónimlerdiń qálegen qásiyetlerin táriyipleydi. Eki tiykarǵı tásil bar: kemshiliklerdi basqarıw hám sapa qásiyetleri<ref>{{web deregi | bet =What is Software Quality? {{!}} ASQ| url =https://asq.org/quality-resources/software-quality| qaralǵan sáne = 2021-jıl 24-fevral |website=asq.org}}</ref>. === NIST === Programmalıq támiynattı kepillendiriw (Software Assurance, SA) qásiyetti de, oǵan erisiw processin de qamtıydı<ref>{{Cite journal|title=SAMATE - Software Assurance Metrics And Tool Evaluation project main page|url=https://samate.nist.gov/Main_Page.html|access-date=2021-02-26|journal=NIST|date=3 February 2021}}</ref>: * Programmalıq támiynatta qasaqana joybarlanǵan yamasa onıń ómirlik cikliniń qálegen waqtında tosınnan kirgizilgen hálsizliklerdiń joq ekenine hám programmalıq támiynattıń maqsetli túrde isleytuǵınına [tiykarlanǵan] isenim. * Programmalıq támiynattıń ómirlik cikli processleriniń hám ónimleriniń talaplarǵa, standartlarǵa hám proceduralarǵa sáykesligin támiyinleytuǵın jobalastırılǵan hám sistemalı iskerlikler jıynaǵı. === PMI === Joybarlardı basqarıw institutınıń PMBOK basshılıǵınıń «Programmalıq támiynat keńeytpesi» ''«programmalıq támiynat sapasınıń»'' ózin emes, al programmalıq támiynat sapasın támiyinlewdi (SQA) ''«basqa programmalıq processlerdiń orınlanıwın támiyinlew ushın olardıń auditin ótkeretuǵın úziliksiz process (mısalı, programmalıq támiynat sapasın basqarıw jobasın óz ishine aladı)»'' dep anıqlaydı. Al programmalıq támiynat sapasın qadaǵalaw (SQC) ''«islep shıǵılıp atırǵan yamasa ózgertilip atırǵan programmalıq támiynat ushın jumıs ónimleriniń sapa talaplarına sáykesligin támiyinlew maqsetinde usıllardı, quralları hám tásillerdi qollanıwdı bildiredi»''<ref>{{Cite book|title=Software extension to the PMBOK guide|date=2013|others=Project Management Institute|isbn=978-1-62825-041-1|edition=5th|location=Newtown Square, Pennsylvania|oclc=959513383}}</ref>. === Basqa ulıwma hám tariyxıy anıqlamalar === Jazba tariyxtaǵı sapanıń birinshi anıqlaması XX ásirdiń basında Shuxartqa tiyisli: ''«Sapanıń eki ulıwma aspekti bar: olardıń biri nárseniń sapasın adamnıń bar bolıwınan ǵárezsiz obektiv reallıq retinde qarawǵa baylanıslı. Ekinshisi obektiv reallıqtıń nátiyjesinde neni oylaytuǵınımızǵa, sezetuǵınımızǵa yamasa túysinetuǵınımızǵa baylanıslı. Basqasha aytqanda, sapanıń subektiv tárepi bar»''<ref>{{Cite book|last=Shewart|first=Walter A.|title=Economioc control of quality of manufactured product.|date=2015|publisher=Martino Fine Books|isbn=978-1-61427-811-5|location=[Place of publication not identified]|oclc=1108913766}}</ref>. Kitchenhem hám Pflyuger Deyvid Garvinniń táliymatın dawam ettirip, sapaǵa bes túrli kózqarastı ajıratadı<ref>{{Cite journal|last1=Kitchenham|first1=B.|last2=Pfleeger|first2=S. L.|date=January 1996|title=Software quality: the elusive target [special issues section]|journal=IEEE Software|volume=13|issue=1|pages=12–21|doi=10.1109/52.476281|bibcode=1996ISoft..13a..12K |issn=1937-4194}}</ref><ref>{{Cite book|last=Garvin|first=David A.|title=Managing quality : the strategic and competitive edge|date=1988|publisher=Free Press|isbn=0-02-911380-6|location=New York|oclc=16005388}}</ref>: * Transcendentallıq kózqaras sapanıń metafizikalıq aspektin qarastıradı. Sapaǵa bul kózqarasta ol — «biz ideal retinde umtılatuǵın, biraq hesh qashan tolıq ámelge asıra almawımız múmkin bolǵan nárse»<ref name="Kitchenham1996">B. Kitchenham and S. Pfleeger, "Software quality: the elusive target", IEEE Software, vol. 13, no. 1, pp. 12–21, 1996.</ref>. Onı anıqlaw qıyın, biraq ol bir federal sudyanıń ádepsizlik haqqında aytqan sózine uqsas: «Men onı kórgende bilemen»<ref>{{Cite book|last=Kan|first=Stephen H.|title=Metrics and models in software quality engineering|date=2003|publisher=Addison-Wesley|isbn=0-201-72915-6|edition=2nd|location=Boston|oclc=50149641}}</ref>. * Paydalanıwshı kózqarası ónimniń berilgen qollanıw kontekstine sáykesligine baylanıslı. Transcendentallıq kózqaras abstrakt bolsa, paydalanıwshı kózqarası anıǵıraq bolıp, ol paydalanıwshınıń mútájliklerin qanaatlandıratuǵın ónim qásiyetlerine tiykarlanadı<ref name="Kitchenham1996" />. * Óndirislik kózqaras sapanı talaplarǵa sáykeslik retinde kórsetedi. Sapanıń bul aspekti ISO 9001 sıyaqlı standartlarda ayrıqsha atap ótiledi. Bul standart sapanı «ishki qásiyetler jıynaǵınıń talaplardı qanaatlandırıw dárejesi» dep anıqlaydı (ISO/IEC 9001<ref name="ISO9001">International Organization for Standardization, "ISO/IEC 9001: Quality management systems -- Requirements," 1999.</ref>). * Ónim kózqarası sapanı ónimniń ishki qásiyetlerin ólshew arqalı bahalawǵa bolatuǵının bildiredi. * Sapaǵa sońǵı kózqaras qunǵa tiykarlanǵan<ref name=":4" />. Bul kózqaras sapaǵa hár túrli kózqaraslardıń hár túrli mápli tárepler ushın hár túrli áhmiyetke yamasa qunǵa iye bolıwı múmkin ekenin moyınlaydı. {{Blockquote|text=Ónimniń, derlik hár qanday ónimniń sapasın anıqlawǵa urınıwlarǵa tán máseleni sheber Uolter A. Shuxart aytıp ótken. Sapanı anıqlawdaǵı qıyınshılıq — paydalanıwshınıń keleshektegi mútájliklerin ólshenetuǵın qásiyetlerge aylandırıw, sonda ónimdi paydalanıwshı tóleytuǵın bahada qanaatlandırıw beretuǵınday etip joybarlaw hám shıǵarıw múmkin boladı. Bul ańsat emes hám adam bul jumısta ádewir tabıslı bolǵanın sezgende, ol tutınıwshınıń mútájlikleri ózgergenin, báseklesler payda bolǵanın hám t.b. kóredi<ref name="Deming1988">W. E. Deming, "Out of the crisis: quality, productivity and competitive position". Cambridge University Press, 1988.</ref>.|author=U. Edvards Deming}} {{Blockquote|Sapanı injener de, marketing te, ulıwma basshılıq ta emes, al klient anıqlaydı. Ol klienttiń ónim yamasa xızmet penen baylanıslı haqıyqıy tájiriybesine tiykarlanadı hám onıń talaplarına — aytılǵan yamasa aytılmaǵan, sanalı yamasa tek sezilgen, texnikalıq jaqtan ólshenetuǵın yamasa pútkilley subektiv talaplarına salıstırıp ólshenedi. Básekili bazarda ol mudamı qozǵalıwshı nıshana bolıp tabıladı<ref name="Feigenbaum">A. V. Feigenbaum, "Total Quality Control", McGraw-Hill, 1983.</ref>.}} {{Blockquote|«Sapa» sóziniń bir neshe mánisi bar. Olardıń ekewi bul sózdiń qollanılıwında basım: 1. Sapa — klientlerdiń mútájliklerin qanaatlandıratuǵın hám sonıń menen ónimnen qanaatlanıwdı támiyinleytuǵın ónim qásiyetleri. 2. Sapa — kemshiliklerdiń joqlıǵı. Degen menen, usınday qollanbada «sapa» sóziniń qısqa anıqlamasın «qollanıwǵa jaramlılıq» dep standartlastırıw qolaylı<ref name="Juran1988">J.M. Juran, "Juran's Quality Control Handbook", McGraw-Hill, 1988.</ref>.}} Tom DeMarko «ónimniń sapası onıń dúnyanı qanshelli jaqsı tárepke ózgertetuǵınınıń funkciyası» ekenin usındı. Bunı programmalıq támiynat sapasın anıqlawda funkcional sapa hám paydalanıwshınıń qanaatlanıwı strukturalıq sapaǵa qaraǵanda áhmiyetlirek degen mániste túsindiriwge boladı. Jerald Vaynberg «Quality Software Management: Systems Thinking» kitabında usınǵan basqa anıqlama: «Sapa — qanday da bir adam ushın qun»<ref>{{Cite book|last=Weinberg|first=Gerald M.|title=Quality software management: Volume 1, Systems Thinking|publisher=Dorset House|year=1991|isbn=0-932633-22-6|location=New York, N.Y.|oclc=23870230}}</ref><ref>{{Cite book|last=Weinberg|first=Gerald M.|title=Quality software management: Volume 2, First-Order Measurement|publisher=Dorset House|year=1993|isbn=0-932633-22-6|location=New York, N.Y.|oclc=23870230}}</ref>. === Basqa mánisler hám talas-tartıslar === Sapanı anıqlawdaǵı qıyınshılıqlardıń biri sonda, «hámme onı túsinemen dep oylaydı»<ref>Crosby, P., ''Quality is Free'', McGraw-Hill, 1979</ref>, al programmalıq támiynat sapasınıń basqa anıqlamaları biznestegi sapa túsinigin táriyiplewdiń hár túrli usılların keńeytiwge tiykarlanıwı múmkin. Programmalıq támiynat sapası kóbinese sapanı támiyinlew<ref>{{web deregi | bet =SUP.9 – Problem Resolution Management - Kugler Maag Cie| url =https://www.kuglermaag.com/automotive-spice/sup9-problem-resolution-management/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=www.kuglermaag.com}}</ref>, máselelerdi sheshiwdi basqarıw, sapa qadaǵalawı<ref name=":3">{{web deregi | familiya =Hoipt| sáne = 2019-jıl 29-noyabr | bet =Organizations often use the terms 'Quality Assurance' (QA) vs 'Quality Control' (QC)…| url =https://medium.com/truemoney-engineering/organizations-often-use-the-terms-quality-assurance-qa-vs-quality-control-qc-24f673d32d6e| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=Medium| til =en}}</ref> yamasa DevOps penen shatastırıladı. Ol bul tarawlar menen kesilisedi (PMI anıqlamaların da qarań), biraq ol tek testlewge ǵana emes, al processlerge, basqarıwǵa, jetilistiriwlerge, bahalawlarǵa hám t.b. de itibar qaratatuǵınlıǵı menen ayrılıp turadı<ref name=":3" />. Programmalıq támiynat sapasın islep shıǵıwshılardıń sheshim qabıl etiwinde ámeliy túrde qollanıla alatuǵınday etip ólshew qıyın. Bul qıyınshılıq birli-yarım quramalılıq yamasa xızmet kórsetiwge jaramlılıq sıyaqlı kóplegen sapa qásiyetleriniń kóp ólshemli bolıwı hám olardıń bir metrika menen tolıq kórsetile almawı sebepli payda boladı<ref>{{cite arXiv|last1=Tempero |first1=Ewan |title=Making Software Metrics Useful |date=2026-03-16 |eprint=2603.16012 |last2=Ralph |first2=Paul |class=cs.SE }}</ref>. {{Anchor|SoftwareQualityMeasurement}} == Ólshew == Bul bólimde keltirilgen túsinikler programmalıq támiynattıń strukturalıq sapasına da, funkcional sapasına da qollanılsa da, keyingisin ólshew tiykarınan [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] arqalı ámelge asırıladı<ref>{{Cite journal|last1=Wallace|first1=D.|last2=Watson|first2=A. H.|last3=Mccabe|first3=T. J.|date=1996-08-01|title=Structured Testing: A Testing Methodology Using the Cyclomatic Complexity Metric|journal=NIST |url=https://www.nist.gov/publications/structured-testing-testing-methodology-using-cyclomatic-complexity-metric|language=en}}</ref>. Testlew jetkiliksiz: bir izertlewge sáykes, «ayırım programmistler óz programmalıq támiynatındaǵı qátelerdi tabıwda 50 procentten az nátiyjeli. Al testlewdiń kópshilik formaları tek 35 procent nátiyjeli. Bul [programmalıq támiynattıń] sapasın anıqlawdı qıyınlastıradı»<ref>{{web deregi | familiya =Bellairs| at =Richard| bet =What Is Code Quality? And How to Improve Code Quality| url =https://www.perforce.com/blog/sca/what-code-quality-and-how-improve-code-quality| qaralǵan sáne = 2021-jıl 28-fevral |website=Perforce Software| til =en}}</ref>. === Kirisiw === [[Fayl:SoftwareQualityCharacteristicAttributeRelationship.png|thumb|upright=1.4|Programmalıq támiynattıń qálegen qásiyetleri (oń tárepte) hám ólshenetuǵın atributları (shep tárepte) arasındaǵı baylanıs]] Programmalıq támiynat sapasın ólshew sistemanıń yamasa programmalıq támiynattıń qálegen qásiyetlerge qanday dárejede iye ekenin sanlıq túrde anıqlawǵa baylanıslı. Bul sapalıq yamasa sanlıq usıllar yamasa ekewiniń aralaspası arqalı ámelge asırıladı. Eki jaǵdayda da hárbir qálegen qásiyet ushın ólshenetuǵın atributlar jıynaǵı bar. Olardıń programmalıq támiynatta yamasa sistemada bar bolıwı ádette usı qásiyet penen korrelyaciyalanadı hám baylanıslı boladı. Mısalı, kóshpelilik penen baylanıslı atribut — programmadaǵı maqsetli platformaǵa ǵárezli operatorlardıń sanı. Anıǵıraq aytqanda, Sapa funkciyasın jayıw (QFD) tásilin qollanǵanda, bul ólshenetuǵın atributlar joqarıdaǵı programmalıq támiynat sapası anıqlamasındaǵı «nelerdi» ámelge asırıw ushın orınlanıwı kerek bolǵan «qalaylar» bolıp tabıladı. Programmalıq támiynat sapasın basqarıwda qollanılatuǵın atributlar menen metrikalardıń strukturası, klassifikaciyası hám terminologiyası ISO 9126-3 hám onnan keyingi ISO/IEC 25000:2005 sapa modelinen alınǵan yamasa ajıratıp alınǵan. Tiykarǵı itibar ishki strukturalıq sapaǵa baǵdarlanǵan. Biznes qosımshalarınıń arxitekturası sıyaqlı belgili bir tarawlardı hám maǵlıwmatlarǵa kiriw hám olardı qayta islew yamasa tranzakciyalar túsinigi sıyaqlı texnikalıq qásiyetlerdi qarastırıw ushın kishi kategoriyalar dúzilgen. Programmalıq támiynat sapasınıń qásiyetleri hám olardıń ólshenetuǵın atributları arasındaǵı ǵárezlilik teregi oń táreptegi diagrammada kórsetilgen. Onda paydalanıwshı (oń tárepte) yamasa biznes sistemasınıń iyesi ushın áhmiyetli bolǵan 5 qásiyettiń hárbiri ólshenetuǵın atributlarǵa (shep tárepte) ǵárezli: * Qosımsha arxitekturasınıń ámeliyatları * Kodlaw ámeliyatları * Qosımshanıń quramalılıǵı * Hújjetler * Kóshpelilik * Texnikalıq hám funkcional kólem Programmalastırıw qáteleri menen óndiristegi kemshilikler arasındaǵı korrelyaciyalar kodtaǵı tiykarǵı qátelerdiń derek kodındaǵı ulıwma qátelerdiń 92 procentin quraytuǵının kórsetedi. Kod dárejesindegi bul kóp sanlı máseleler aqır-aqıbetinde óndiristegi kemshiliklerdiń tek 10 procentin quraydı. Arxitektura dárejesindegi jaman programmalıq injiniring ámeliyatları ulıwma kemshiliklerdiń tek 8 procentin quraydı, biraq máselelerdi dúzetiwge jumsalǵan kúshtiń yarımınan kóbin aladı hám óndiristegi isenimlilik, qáwipsizlik hám nátiyjelilik boyınsha awır máselelerdiń 90 procentine alıp keledi<ref>{{web deregi | bet =OMG Whitepaper {{!}} CISQ - Consortium for Information & Software Quality| url =https://www.it-cisq.org/omg-cisq-wp/index.htm| qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-fevral |website=www.it-cisq.org}}</ref><ref>{{web deregi | url =http://www.omg.org/CISQ_compliant_IT_Systemsv.4-3.pdf | bet =How to Deliver Resilient, Secure, Efficient and Agile IT Systems in Line with CISQ Recommendations - Whitepaper &#124; Object Management Group | qaralǵan sáne = 2013-jıl 18-oktyabr |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20131228132152/http://www.omg.org/CISQ_compliant_IT_Systemsv.4-3.pdf | arxivsáne = 2013-jıl 28-dekabr }}</ref>. ===Kodqa tiykarlanǵan analiz=== Programmalıq támiynattı ólshewdiń bar usıllarınıń kópshiligi derek kodın ayırım kórsetpeler<ref>{{web deregi | bet =Software Size Measurement: A Framework for Counting Source Statements| url =https://resources.sei.cmu.edu/library/asset-view.cfm?assetid=11689| qaralǵan sáne = 2021-jıl 24-fevral |website=resources.sei.cmu.edu| sáne = 1992-jıl 31-avgust | til =en}}</ref>, tokenler<ref>{{Cite book|last=Halstead|first=Maurice H.|url=https://dl.acm.org/doi/book/10.5555/540137|title=Elements of Software Science (Operating and programming systems series)|date=1977|publisher=Elsevier Science Inc.|isbn=978-0-444-00205-1|location=USA|doi=}}</ref>, basqarıw strukturaları (quramalılıq) hám obektler<ref>{{Cite journal|last1=Chidamber|first1=S. R.|last2=Kemerer|first2=C. F.|date=June 1994|title=A metrics suite for object oriented design|journal=IEEE Transactions on Software Engineering|volume=20|issue=6|pages=476–493|doi=10.1109/32.295895|bibcode=1994ITSEn..20..476C |issn=1939-3520|hdl=1721.1/48424|s2cid=9493847 |hdl-access=free}}</ref> boyınsha sintaksislik tallaw nátiyjesinde alınǵan qosımshanıń strukturalıq elementlerin sanaydı. Programmalıq támiynat sapasın ólshew sistemanıń yamasa programmalıq támiynattıń usı ólshemler boyınsha qanday dárejede bahalanatuǵının sanlıq túrde anıqlawǵa baylanıslı. Jıynaqlanǵan kórinisti alıw ushın analizdi sapalıq yamasa sanlıq tásil yamasa ekewiniń aralaspası arqalı ótkeriwge boladı [mısalı, ólshenip atırǵan faktorlar arasındaǵı salıstırmalı áhmiyetti kórsetetuǵın salmaqlı ortasha mánis(ler)di qollanıp]. Programmalıq támiynat sapasın sızıqlı úziliksizlikte qaraytuǵın bul kózqaras diskret áhmiyetli programmalastırıw qátelerin anıqlaw menen tolıqtırılıwı kerek. Bul hálsizlikler test jaǵdayınıń ótpewine alıp kelmewi múmkin, biraq olar belgili bir jaǵdaylarda apatlı úzilislerge, ónimliliktiń tómenlewine, qáwipsizliktiń buzılıwına, maǵlıwmatlardıń buzılıwına hám basqa da kóplegen máselelerge<ref>{{Cite book|last=Nygard|first=Michael|title=Release It!|date=2007|others=an O'Reilly Media Company Safari|publisher=Pragmatic Bookshelf |isbn=978-0978739218|edition=1st|oclc=1102387436}}</ref> alıp keliwi múmkin bolǵan jaman ámeliyatlardıń nátiyjesi bolıp tabıladı. Bunday máseleler jıynaqlanǵan ólshewlerge tiykarlanǵan bahaǵa qaramastan, berilgen sistemanı de-fakto qollanıwǵa jaramsız etedi. Hálsizliktiń belgili mısalı — qosımshalardı qáwipsizliktiń buzılıwına ushıratatuǵın derek kodındaǵı hálsizlikler repozitoriyi bolǵan Ulıwma hálsizlikler dizimi (Common Weakness Enumeration, CWE)<ref>{{web deregi | url =https://cwe.mitre.org/| bet =CWE - Common Weakness Enumeration|website=cwe.mitre.org| qaralǵan sáne = 2016-jıl 20-may |url-status=live| arxivurl =https://web.archive.org/web/20160510002103/http://cwe.mitre.org/| arxivsáne = 2016-jıl 10-may }}</ref>. Qosımshanıń áhmiyetli qásiyetlerin ólshew, joqarıdaǵı súwrette kórsetilgenindey, qosımshanıń arxitekturasınıń, kodlanıwınıń hám kod ishindegi hújjetleriniń strukturalıq atributların ólshewdi óz ishine aladı. Solay etip, hárbir qásiyetke qosımshadaǵı abstrakciyanıń kóp dárejelerindegi atributlar tásir etedi. Eger qásiyettiń ólshemi biznеske tásir etetuǵın sapa nátiyjeleriniń qunlı boljawshısı bolıwı kerek bolsa, olardıń barlıǵı usı ólshemdi esaplawǵa kirgiziliwi kerek. Joqarıdaǵı súwrette kórsetilgen qásiyetlerdiń ólshemlerin esaplawdıń qatlamlı tásilin birinshi bolıp Boem hám onıń TRW kompaniyasındaǵı kásiplesleri usınǵan (Boehm, 1978)<ref>Boehm, B., Brown, J.R., Kaspar, H., Lipow, M., MacLeod, G.J., & Merritt, M.J. (1978). Characteristics of Software Quality. North-Holland.</ref> hám bul tásil ISO 9126 hám 25000 seriyalı standartlarda qollanılǵan. Bul atributlardı qosımshanıń derek kodın statikalıq analizlewdiń sintaksislik tallaw nátiyjelerinen ólshewge boladı. Hátte qosımshalardıń isenimlilik hám ónimlilik nátiyjeliligi sıyaqlı dinamikalıq qásiyetleriniń de sebepleri qosımshanıń statikalıq strukturasında jatadı. Strukturalıq sapanı analizlew hám ólshew sistemanıń konceptual hám logikalıq arxitekturasın birgelikte anıqlaytuǵın principler menen standartlarǵa qatnaslı [[Derek kodı|derek kodın]], [[Programmalıq támiynat arxitekturası|arxitekturanı]], [[Freymvork|programmalıq freymvorktı]] hám maǵlıwmatlar bazası sxemasın analizlew arqalı ótkeriledi. Bul ádette islep shıǵıw quralları ótkeretuǵın, tiykarınan ámelge asırıwǵa baylanıslı máselelerge itibar beretuǵın hám dúzetiw (debugging) hám [[Programmalıq támiynattı testlew|testlew]] iskerliginde júdá áhmiyetli bolǵan ápiwayı, jergilikli, komponent dárejesindegi kod analizinen ayırmashılıqqa iye. === Isenimlilik === Tómen isenimliliktiń tiykarǵı sebepleri jaqsı arxitekturalıq hám kodlaw ámeliyatlarına ámel etpewdiń birikpesinde jatadı. Bul sáykessizlikti qosımshanıń statikalıq sapa atributların ólshew arqalı anıqlawǵa boladı. Qosımshanıń isenimliliginiń tiykarında turǵan statikalıq atributlardı bahalaw biznes táwekeliniń dárejesin hám qosımsha paydalanıwǵa berilgende onda júz beretuǵın itimal buzılıwlar menen kemshiliklerdiń itimallıǵın bahalawǵa múmkinshilik beredi. Isenimlilikti bahalaw keminde tómendegi programmalıq injiniringtiń eń jaqsı ámeliyatların hám texnikalıq atributların tekseriwdi talap etedi: * Qosımsha arxitekturasınıń ámeliyatları * Kodlaw ámeliyatları * Algoritmlerdiń quramalılıǵı * Programmalastırıw ámeliyatlarınıń quramalılıǵı * Obektke baǵdarlanǵan hám strukturalıq programmalastırıwdıń eń jaqsı ámeliyatlarına sáykeslik (qollanılatuǵın jaǵdayda) * Komponentlerdi yamasa úlgilerdi qayta qollanıw koefficienti * «Paslas» programmalastırıw * Qátelerdi hám ayrıqsha jaǵdaylardı qayta islew (barlıq qatlamlar ushın — GUI, Logika hám Maǵlıwmatlar) * Kóp qatlamlı dizaynǵa sáykeslik * Resurslardıń sheklerin basqarıw * Programmalıq támiynattıń kútilmegen minez-qulıqqa alıp keletuǵın úlgilerden qashıwı * Programmalıq támiynattıń maǵlıwmatlardıń tutaslıǵın hám izbe-izligin basqarıwı * Tranzakciyalardıń quramalılıq dárejesi Qosımsha arxitekturasına hám qollanılǵan úshinshi tárep komponentlerine (mısalı, sırtqı kitapxanalarǵa yamasa freymvorklarǵa) qarap, jetkerip berilgen programmalıq támiynattıń isenimliligin jaqsıraq bahalawdı támiyinlew ushın joqarıdaǵı eń jaqsı ámeliyatlar diziminiń úlgisi boyınsha arnawlı tekseriwler anıqlanıwı kerek. === Nátiyjelilik === Isenimliliktegi sıyaqlı, ónimlilik nátiyjeliliginiń tómenliginiń sebepleri kóbinese qosımshanıń statikalıq sapa atributların ólshew arqalı anıqlawǵa bolatuǵın jaqsı arxitekturalıq hám kodlaw ámeliyatlarınıń buzılıwlarında jatadı. Bul statikalıq atributlar ásirese quramalı algoritmlerdi yamasa úlken kólemdegi maǵlıwmatlardı qayta islew ushın joqarı orınlanıw tezligin talap etetuǵın qosımshalarda paydalanıw waqtındaǵı ónimliliktiń itimal tar orınların hám keleshektegi masshtablanıwshılıq máselelerin boljaydı. Ónimlilik nátiyjeliligin bahalaw keminde tómendegi programmalıq injiniringtiń eń jaqsı ámeliyatların hám texnikalıq atributların tekseriwdi talap etedi: * Qosımsha arxitekturasınıń ámeliyatları * Qımbat hám/yamasa aralıqtaǵı resurslar menen tiyisli óz-ara tásir * Maǵlıwmatlarǵa kiriw ónimliligi hám maǵlıwmatlardı basqarıw * Yadtı, tarmaqtı hám disk keńisligin basqarıw * Kodlaw ámeliyatlarına sáykeslik<ref name=":0" /> (kodlawdıń eń jaqsı ámeliyatları) === Qáwipsizlik === Programmalıq támiynat sapası programmalıq támiynat qáwipsizligin de óz ishine aladı<ref>{{web deregi | sáne = 2019-jıl 24-may | bet =Code quality and code security: How are they related? {{!}} Synopsys| url =https://www.synopsys.com/blogs/software-security/code-quality-code-security/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 9-mart |website=Software Integrity Blog| til =en-US}}</ref>. Kóplegen qáwipsizlik hálsizlikleri SQL inekciya yamasa saytlar aralıq skriptlew (XSS) sıyaqlı tómen kodlaw hám arxitekturalıq ámeliyatlardıń nátiyjesinde payda boladı<ref>{{web deregi | sáne =2020| bet =Cost of a Data Breach Report 2020 {{!}} IBM| url =https://www.ibm.com/security/digital-assets/cost-data-breach-report/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 9-mart |website=www.ibm.com}}</ref><ref>{{web deregi | sáne = 2020-jıl 27-avgust | bet =Key Takeaways from the 2020 Cost of a Data Breach Report| url =https://www.bluefin.com/bluefin-news/key-takeaways-ibm-ponemons-2020-cost-data-breach-report/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 9-mart |website=Bluefin| til =en-US}}</ref>. Olar CWE<ref>{{web deregi | url =http://cwe.mitre.org/ | bet =CWE - Common Weakness Enumeration | baspaxana =Cwe.mitre.org | qaralǵan sáne = 2013-jıl 18-oktyabr |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20131014120515/http://cwe.mitre.org/ | arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr }}</ref> hám Karnegi-Mellon universitetiniń SEI/Kompyuter avariyalıq orayı (CERT) júrgizetuǵın dizimlerde jaqsı hújjetlestirilgen<ref name=":0">{{web deregi | bet =SEI CERT Coding Standards - CERT Secure Coding - Confluence| url =https://wiki.sei.cmu.edu/confluence/display/seccode/SEI+CERT+Coding+Standards| qaralǵan sáne = 2021-jıl 24-fevral |website=wiki.sei.cmu.edu}}</ref>. Qáwipsizlikti bahalaw keminde tómendegi programmalıq injiniringtiń eń jaqsı ámeliyatların hám texnikalıq atributların tekseriwdi talap etedi: * Qáwipsizlikti esapqa alatuǵın hám qorǵanıwdı kúsheytetuǵın islep shıǵıw processin ámelge asırıw hám basqarıw, mısalı, Qáwipsiz islep shıǵıwdıń ómirlik cikli (Microsoft) yamasa IBM kompaniyasınıń Qáwipsiz injeneriya freymvorkı<ref>{{Cite book|url=https://www.redbooks.ibm.com/abstracts/redp4641.html?Open|title=Security in Development: The IBM Secure Engineering Framework {{!}} IBM Redbooks|date=2016-09-30|language=en-US}}</ref>. * Qosımshanıń qáwipsiz arxitekturası ámeliyatları<ref>{{Cite book|url=https://www.redbooks.ibm.com/abstracts/sg246014.html?Open|title=Enterprise Security Architecture Using IBM Tivoli Security Solutions {{!}} IBM Redbooks|date=2016-09-30|language=en-US}}</ref><ref>{{web deregi | bet =Secure Architecture Design Definitions {{!}} CISA| url =https://us-cert.cisa.gov/ics/Secure-Architecture-Design-Definitions| qaralǵan sáne = 2021-jıl 9-mart |website=us-cert.cisa.gov}}</ref> * Kóp qatlamlı dizaynǵa sáykeslik * Qáwipsizliktiń eń jaqsı ámeliyatları (kiris maǵlıwmatların validaciyalaw, SQL inekciya, saytlar aralıq skriptlew, kiriwdi qadaǵalaw hám t.b.)<ref>{{web deregi | bet =OWASP Foundation {{!}} Open Source Foundation for Application Security| url =https://owasp.org/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 24-fevral |website=owasp.org| til =en}}</ref><ref>{{web deregi | url =https://www.sans.org/top25-programming-errors/ | bet =CWE's Top 25 | baspaxana =Sans.org | qaralǵan sáne = 2013-jıl 18-oktyabr }}</ref> * Qáwipsiz hám jaqsı programmalastırıw ámeliyatları<ref name=":0" /> * Qátelerdi hám ayrıqsha jaǵdaylardı qayta islew === Xızmet kórsetiwge jaramlılıq === Xızmet kórsetiwge jaramlılıq modullilik, túsiniklilik, ózgertiliwshilik, testlewge jaramlılıq, qayta qollanıwshılıq hám bir islep shıǵıw toparınan ekinshisine beriliwshilik túsiniklerin óz ishine aladı. Olar kod dárejesindegi áhmiyetli máseleler túrinde bolmaydı. Kerisinshe, xızmet kórsetiwge tómen jaramlılıq ádette hújjetlestiriw, quramalılıqtan qashıw strategiyası hám tiykarǵı programmalastırıw ámeliyatları boyınsha eń jaqsı ámeliyatlardıń mıńlaǵan kishi buzılıwlarınıń nátiyjesi bolıp tabıladı. Usı ámeliyatlar taza hám ańsat oqılatuǵın kod penen tártipsiz hám qıyın oqılatuǵın kod arasındaǵı ayırmashılıqtı anıqlaydı<ref>[http://www.ifsq.org/resources/level-2/booklet.pdf IfSQ Level-2 A Foundation-Level Standard for Computer Program Source Code] ([https://web.archive.org/web/20111027000121/http://www.ifsq.org/resources/level-2/booklet.pdf arxiv nusqası], 2011-10-27), Second Edition August 2008, Graham Bolton, Stuart Johnston, IfSQ, Institute for Software Quality.</ref>. Xızmet kórsetiwge jaramlılıqtı bahalaw tómendegi programmalıq injiniringtiń eń jaqsı ámeliyatların hám texnikalıq atributların tekseriwdi talap etedi: * Qosımsha arxitekturasınıń ámeliyatları * Derek kodına engizilgen arxitektura, programma hám kod hújjetleri * Kodtıń oqılıwshılıǵı * Kodtıń «iyisleri» (code smells) * Tranzakciyalardıń quramalılıq dárejesi * Algoritmlerdiń quramalılıǵı * Programmalastırıw ámeliyatlarınıń quramalılıǵı * Obektke baǵdarlanǵan hám strukturalıq programmalastırıwdıń eń jaqsı ámeliyatlarına sáykeslik (qollanılatuǵın jaǵdayda) * Komponentlerdi yamasa úlgilerdi qayta qollanıw koefficienti * Dinamikalıq kodlawdıń qadaǵalanatuǵın dárejesi * Baylanıslılıq koefficienti * «Paslas» programmalastırıw * Hújjetler * Apparatlıq támiynattan, operaciyalıq sistemadan, aralıq programmalıq támiynattan, programmalıq komponentlerden hám maǵlıwmatlar bazasınan ǵárezsizlik * Kóp qatlamlı dizaynǵa sáykeslik * Kóshpelilik * Programmalastırıw ámeliyatları (kod dárejesinde) * Qaytalanatuǵın kodtıń hám funkciyalardıń azaytılıwı * Derek kodı fayllarınıń shólkemlestiriliwiniń tazalıǵı Xızmet kórsetiwge jaramlılıq Uord Kanningemniń texnikalıq qarız túsinigi menen tıǵız baylanıslı. Texnikalıq qarız — xızmet kórsetiwge jaramlılıqtıń jetispewshiliginen kelip shıǵatuǵın qárejetlerdiń kórinisi. Xızmet kórsetiwge jaramlılıqtıń tómen bolıw sebeplerin abaysız hám aqılǵa muwapıq, sonday-aq qasaqana hám qasaqana emes dep bóliwge boladı<ref>{{web deregi | url =http://martinfowler.com/bliki/TechnicalDebtQuadrant.html| bet =TechnicalDebtQuadrant|last1=Fowler|first1=Martin| sáne = 2009-jıl 14-oktyabr | qaralǵan sáne = 2013-jıl 4-fevral |url-status=live| arxivurl =https://web.archive.org/web/20130202111651/http://martinfowler.com/bliki/TechnicalDebtQuadrant.html| arxivsáne = 2013-jıl 2-fevral }}</ref><ref>{{web deregi | bet =Code quality: a concern for businesses, bottom lines, and empathetic programmers | website=Stack Overflow | sáne = 2021-jıl 18-oktyabr | url =https://stackoverflow.blog/2021/10/18/code-quality-a-concern-for-businesses-bottom-lines-and-empathetic-programmers/ | qaralǵan sáne = 2023-jıl 5-dekabr }}</ref>. Olar kóbinese islep shıǵıwshılardıń qábiletiniń jetispewshiliginen, waqıttıń hám maqsetlerdiń jetispewshiliginen, olardıń abaysızlıǵınan hám hújjetlerdi, ásirese xızmet kórsetiwge jaramlı [[Derek kodı|derek kodın]] jaratıwdıń qunı menen onnan alınatuǵın payda arasındaǵı sáykessizlikten kelip shıǵadı<ref>{{cite book |chapter=Architectural design and documentation: Waste in agile development?|last1=Prause|first1=Christian|title=2012 International Conference on Software and System Process (ICSSP)|pages=130–134|last2=Durdik|first2=Zoya|date=June 3, 2012|publisher=IEEE Computer Society|doi=10.1109/ICSSP.2012.6225956|isbn=978-1-4673-2352-9|s2cid=15216552|url=https://publica.fraunhofer.de/documents/N-216042.html }}</ref>. === Kólem === Programmalıq támiynattıń kólemin ólshew pútkil derek kodınıń, sonıń ishinde maǵlıwmatlar bazası strukturasınıń skriptleriniń, maǵlıwmatlardı qayta islewdiń derek kodınıń, komponentlerdiń tema atlarınıń, konfiguraciya fayllarınıń hám t.b. durıs jıynalıwın talap etedi. Tiykarınan programmalıq támiynat kóleminiń ólshenetuǵın eki túri bar: texnikalıq kólem hám funkcional kólem: * Keń táriyiplengen bir neshe texnikalıq kólemdi ólshew usılı bar. Eń keń tarqalǵan texnikalıq kólemdi ólshew usılı — hárbir texnologiya boyınsha kod qatarlarınıń sanı (#LOC), fayllardıń, funkciyalardıń, klaslardıń, kestelerdiń hám t.b. sanı. Olardan keri esaplaw (backfiring) arqalı funkcional noqatlardı esaplawǵa boladı. * Funkcional kólemdi ólshewdiń eń keń tarqalǵan usılı — funkcional noqatlardı analizlew. Funkcional noqatlardı analizlew jetkerip beriletuǵın programmalıq támiynattıń kólemin paydalanıwshı kózqarasınan ólsheydi. Funkcional noqatlar boyınsha kólemdi ólshew paydalanıwshı talaplarına tiykarlanıp ótkeriledi hám islep shıǵıwshı/bahalawshı ushın kólemdi de, qundı da (jetkerip beriletuǵın funkcionallıqtı) anıq kórsetedi, sonday-aq klientke jetkerip beriletuǵın biznes funkcionallıǵın sáwlelendiredi. Usıl paydalanıwshı tanıy alatuǵın kiris maǵlıwmatların, shıǵıs maǵlıwmatların hám maǵlıwmat saqlaǵıshların anıqlawdı hám olarǵa salmaq beriwdi óz ishine aladı. Keyin kólem mánisin programmalıq támiynattı jetkerip beriwdi hám ónimlilikti sanlıq anıqlaw hám bahalaw ushın kóplegen ólshemler menen birge qollanıwǵa boladı (bir funkcional noqattı islep shıǵıw qunı; bir funkcional noqatqa jetkerip berilgen kemshilikler; bir xızmetker-ayǵa funkcional noqatlar). Funkcional noqatlardı analizlew arqalı kólemdi ólshew standartın Funkcional noqatlar paydalanıwshılarınıń xalıqaralıq toparı (IFPUG) qollap-quwatlaydı. Onı programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik cikliniń erte basqıshında qollanıwǵa boladı hám ol azmaz anıq emes keri esaplaw usılı sıyaqlı kod qatarlarına baylanıslı emes. Usıl texnologiyaǵa ǵárezsiz hám onı shólkemler hám tarmaqlar aralıq salıstırmalı analiz ushın qollanıwǵa boladı. Funkcional noqatlardı analizlew payda bolǵannan berli onıń bir neshe variantı rawajlandı hám funkcional kólemdi ólshew usılları toparı keńeyip, COSMIC, NESMA, Qollanıw jaǵdayı noqatları (Use Case Points), FP Lite, Erte hám tez funkcional noqatlar hám eń sońǵısı Tariyx noqatları (Story Points) sıyaqlı kólemdi ólshewlerdi óz ishine aldı. Funkcional noqat statistikalıq anıqlıqtıń tariyxına iye hám ol qosımshalardı islep shıǵıwdı basqarıw (ADM) yamasa autsorsing boyınsha kóplegen kelisimlerde jumıstı ólshewdiń ulıwma birligi retinde qollanılǵan. Ol xızmetler kórsetiletuǵın hám ónimlilik ólshenetuǵın «valyuta» xızmetin atqardı. Funkcional noqat metodologiyasınıń ulıwma sheklewleriniń biri sonda, ol qol menen orınlanatuǵın process, sonlıqtan qosımshalardı islep shıǵıw yamasa autsorsing boyınsha kelisimler sıyaqlı iri kólemli baslamalarda ol kóp miynetti talap etiwi hám qımbat bolıwı múmkin. Metodologiyanı qollanıwdıń bul unamsız tárepi tarawdaǵı IT basshıların programmalıq támiynattıń kólemin ólshewdi avtomatlastırıw ushın esaplanatuǵın metrikalar standartın engiziwge baǵdarlanǵan IT programmalıq támiynatınıń sapası boyınsha konsorciumdı dúziwge iytermelegen sebep bolıwı múmkin. Al IFPUG qol menen orınlanatuǵın tásildi alǵa súriwdi dawam etedi, sebebi onıń iskerliginiń kópshiligi funkcional noqatlardı esaplawshılardı sertifikaciyalawǵa tiykarlanǵan. CISQ kólemdi ólshewdi qárejetlerdi bahalawdı, barıstı baqlawdı yamasa programmalıq támiynat proektin basqarıwdıń basqa baylanıslı iskerliklerin qollap-quwatlaw ushın programmalıq támiynattıń kólemin bahalaw dep anıqlaydı. Eki standart qollanıladı: programmalıq támiynattıń funkcional kólemin ólshew ushın ''Avtomatlastırılǵan funkcional noqatlar'' hám funkcional hám funkcional emes kodtıń kólemin bir ólshemde ólshew ushın ''Avtomatlastırılǵan jetilistiriw noqatları''<ref>{{web deregi | bet =Software Sizing Standards {{!}} CISQ - Consortium for Information & Software Quality| url =https://www.it-cisq.org/standards/software-sizing-standards/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 28-yanvar |website=www.it-cisq.org}}</ref>. === Áhmiyetli programmalastırıw qátelerin anıqlaw === {{Anchor|CriticalProgrammingErrors}} Áhmiyetli programmalastırıw qáteleri — biznestiń úziliske ushırawınıń eń joqarı, dárhal yamasa uzaq múddetli táwekeline alıp keletuǵın belgili bir arxitekturalıq hám/yamasa kodlaw boyınsha jaman ámeliyatlar<ref>{{web deregi | bet =Why Software fails| url =https://spectrum.ieee.org/why-software-fails| qaralǵan sáne = 2021-jıl 20-mart |website=IEEE Spectrum: Technology, Engineering, and Science News| sáne = 2005-jıl 2-sentyabr | til =en}}</ref>. Olar kóbinese texnologiyaǵa baylanıslı bolıp, kontekstke, biznes maqsetlerine hám táwekellerge kúshli baylanıslı boladı. Geyparalar atlandırıw qaǵıydalarına ámel etiwdi ápiwayı nárse dep esaplawı múmkin, al basqalar — mısalı, bilimlerdi beriwge tiykar tayarlap atırǵanlar — onı júdá áhmiyetli dep esaplaydı. Áhmiyetli programmalastırıw qátelerin CISQ qásiyetleri boyınsha da klassifikaciyalawǵa boladı. Tómende ápiwayı mısal berilgen: * Isenimlilik ** Kútilmegen minez-qulıqqa alıp keletuǵın programmalıq úlgilerden qashıw (inicializaciyalanbaǵan ózgeriwshi, null kórsetkishler hám t.b.) ** Insert, Update, Delete, Create Table yamasa Select operaciyaların orınlaytuǵın metodlar, proceduralar hám funkciyalar qátelerdi basqarıwdı óz ishine alıwı kerek ** Kóp aǵımlı funkciyalar aǵım ushın qáwipsiz etip jasalıwı kerek, mısalı, servletlerde yamasa Struts háreket klaslarında nusqa maydanları/final emes statikalıq maydanlar bolmawı kerek * Nátiyjelilik ** Tarmaq trafigin azaytıw ushın klient sorawlarınıń (kiris hám maǵlıwmat sorawlarınıń) orayılastırılıwın támiyinlew ** Úlken kestelerge qarata cikl ishinde indeksti qollanbaytuǵın SQL sorawlarınan qashıw * Qáwipsizlik ** Servlet klaslarında final statikalıq bolmaǵan maydanlardan qashıw ** Qátelerdi basqarıwdı óz ishine almaytuǵın maǵlıwmatlarǵa kiriwden qashıw ** Basqarıwdıń qaytarıw kodların tekseriw hám qátelerdi qayta islew mexanizmlerin ámelge asırıw ** Saytlar aralıq skriptlew kemshiliklerinen yamasa SQL inekciya kemshiliklerinen qashıw ushın kiris maǵlıwmatlarınıń validaciyasın támiyinlew * Xızmet kórsetiwge jaramlılıq ** Túsinikliligin jaqsılaw ushın tereń miyraslıq tereklerinen hám tereń ishki jaylasıwdan qashıw kerek ** Ózgerislerdiń tarqalıwınan qashıw ushın moduller bir-biri menen hálsiz baylanıslı (shıǵıs baylanısları, aralıq elementler) bolıwı kerek ** Birdey ataw qaǵıydalarınıń orınlanıwın támiyinlew === Operaciyalıq sapa modelleri === Squale hám Quamoco<ref>{{Cite journal|title = Operationalised product quality models and assessment: The Quamoco approach|url = https://elib.uni-stuttgart.de/opus/volltexte/2015/9916/pdf/quamoco.pdf|journal = Information and Software Technology|date = 2015|pages = 101–123|volume = 62|doi = 10.1016/j.infsof.2015.02.009|first1 = Stefan|last1 = Wagner|first2 = Andreas|last2 = Goeb|first3 = Lars|last3 = Heinemann|first4 = Michael|last4 = Kläs|first5 = Constanza|last5 = Lampasona|first6 = Klaus|last6 = Lochmann|first7 = Alois|last7 = Mayr|first8 = Reinhold|last8 = Plösch|first9 = Andreas|last9 = Seidl|arxiv = 1611.09230|s2cid = 10992384}}</ref> sıyaqlı sapa modelleri boyınsha jańa usınıslar sapa atributlarınıń anıqlamasın hám ólshewdi tikkeley biriktiriwdi alǵa súredi. Sapa atributların bóleklerge bóliw yamasa hátte qosımsha qatlamlardı anıqlaw arqalı quramalı, abstrakt sapa atributları (mısalı, isenimlilik yamasa xızmet kórsetiwge jaramlılıq) basqarıwǵa hám ólshewge qolaylıraq boladı. Bul sapa modelleri sanaatlıq kontekstlerde qollanılǵan, biraq keń tarqalmaǵan. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynat sapası]] [[Kategoriya:Sistemalı oylaw]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Derek kodı]] 6rd9u2lvmi83pglvjb3violxo43px5u 276512 276494 2026-10-27T01:17:52Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276512 wikitext text/x-wiki [[Programmalıq injiniring]] kontekstinde '''programmalıq támiynat sapası''' bir-biri menen baylanıslı, biraq bir-birinen ayırmashılıqqa iye eki túsinikti bildiredi<ref>{{Cite journal|title = Operationalised product quality models and assessment: The Quamoco approach|url = https://elib.uni-stuttgart.de/opus/volltexte/2015/9916/pdf/quamoco.pdf|journal = Information and Software Technology|date = 2015|pages = 101–123|volume = 62|doi = 10.1016/j.infsof.2015.02.009|first1 = Stefan|last1 = Wagner|first2 = Andreas|last2 = Goeb|first3 = Lars|last3 = Heinemann|first4 = Michael|last4 = Kläs|first5 = Constanza|last5 = Lampasona|first6 = Klaus|last6 = Lochmann|first7 = Alois|last7 = Mayr|first8 = Reinhold|last8 = Plösch|first9 = Andreas|last9 = Seidl|arxiv = 1611.09230|s2cid = 10992384}}</ref>: * Programmalıq támiynattıń funkcional sapası onıń funkcional talaplarǵa yamasa specifikaciyalarǵa tiykarlanǵan berilgen dizaynǵa qanshelli jaqsı sáykes keletuǵının kórsetedi<ref>{{web deregi | bet =Learning from history: The case of Software Requirements Engineering – Requirements Engineering Magazine| url =https://re-magazine.ireb.org/articles/learning-from-history-the-case-of-software-requirements-engineering/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=Learning from history: The case of Software Requirements Engineering – Requirements Engineering Magazine| til =en}}</ref>. Bul qásiyet sonday-aq programmalıq támiynattıń maqsetke jaramlılıǵı yamasa onıń qunlı ónim retinde bazardaǵı báseklesleri menen qalay salıstırılatuǵını retinde de táriyiplenedi<ref>{{cite book |last=Pressman |first=Roger S. |year=2005 |title=Software Engineering: A Practitioner's Approach |edition=Sixth International |publisher=McGraw-Hill Education |page=388 |isbn=0071267824}}</ref>. Bul — ''durıs'' programmalıq támiynattıń islep shıǵılǵanlıq dárejesi. * Programmalıq támiynattıń strukturalıq sapası onıń shıdamlılıq yamasa xızmet kórsetiwge jaramlılıq sıyaqlı funkcional talaplardı jetkerip beriwdi qollap-quwatlaytuǵın funkcional emes talaplarǵa qalay sáykes keletuǵının bildiredi. Ol kóbirek programmalıq támiynattıń ''kerekli'' túrde isleytuǵın dárejesine baylanıslı. Strukturalıq sapanıń kóp aspektlerin tek statikalıq túrde, yaǵnıy programmalıq támiynattıń ishki strukturasın, onıń derek kodın (programmalıq metrikalardı qarań)<ref>{{web deregi | bet =About the Automated Source Code Quality Measures Specification Version 1.0| url =https://www.omg.org/spec/ASCQM/About-ASCQM/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=www.omg.org}}</ref> modul dárejesinde hám sistema dárejesinde (geyde basınan aqırına shekemgi testlew dep ataladı<ref>{{web deregi| bet =How to Perform End-to-End Testing| url =https://smartbear.com/learn/automated-testing/how-to-perform-end-to-end-testing/| qaralǵan sáne =2021-jıl 25-fevral| website =smartbear.com| arxivurl =https://web.archive.org/web/20240417050150/https://smartbear.com/learn/automated-testing/how-to-perform-end-to-end-testing/| arxivsáne =2024-04-17}}</ref>) analizlew arqalı bahalawǵa boladı. Bul is júzinde onıń arxitekturası Object Management Group (OMG) shólkeminiń usı temadaǵı maqalasında bayan etilgen [[Programmalıq támiynat arxitekturası|programmalıq támiynat arxitekturasınıń]] durıs principlerine qanshelli ámel etetuǵının bildiredi<ref>{{web deregi | url =http://www.omg.org/CISQ_compliant_IT_Systemsv.4-3.pdf | bet =How to Deliver Resilient, Secure, Efficient, and Easily Changed IT Systems in Line with CISQ Recommendations | qaralǵan sáne = 2013-jıl 18-oktyabr |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20131228132152/http://www.omg.org/CISQ_compliant_IT_Systemsv.4-3.pdf | arxivsáne = 2013-jıl 28-dekabr }}</ref>. Qollanıwǵa qolaylıq sıyaqlı geypara strukturalıq sapalardı tek [[Dinamikalıq testlew|dinamikalıq túrde]] bahalawǵa boladı (paydalanıwshılar yamasa olardıń atınan háreket etetuǵın basqa adamlar programmalıq támiynat yamasa, keminde, onıń qanday da bir prototipi yamasa bólekli ámelge asırılıwı menen óz-ara tásir etedi; hátte kartonnan jasalǵan maket penen óz-ara tásir etiw de dinamikalıq test bolıp tabıladı, sebebi bunday versiya prototip dep esaplanıwı múmkin). Isenimlilik sıyaqlı basqa aspektler tek programmalıq támiynattı ǵana emes, al onıń tiykarındaǵı apparatlıq támiynattı da óz ishine alıwı múmkin, sonlıqtan olardı statikalıq túrde de, dinamikalıq túrde de (stress-testlew) bahalawǵa boladı. [[Testlewdi avtomatlastırıw|Avtomatlastırılǵan testlerdi]] hám jaramlılıq funkciyaların qollanıw sapaǵa baylanıslı geypara qásiyetlerdi saqlawǵa járdem bere aladı<ref>{{Cite book |title=Fundamentals of Software Architecture: An Engineering Approach |publisher=O'Reilly Media |year=2020 |isbn=978-1492043454}}</ref>. Funkcional sapa ádette dinamikalıq túrde bahalanadı, biraq statikalıq testlerdi (mısalı, programmalıq támiynattı kózden ótkeriwdi) qollanıw da múmkin. Tariyxıy jaqtan, programmalıq támiynat sapasın basqarıwda qollanılatuǵın qásiyetler menen metrikalardıń strukturası, klassifikaciyası hám terminologiyası ISO 9126 hám onnan keyingi ISO/IEC 25000 standartınan alınǵan yamasa ajıratıp alınǵan<ref>{{web deregi | bet =ISO/IEC 25010:2011| url =https://www.iso.org/cms/render/live/en/sites/isoorg/contents/data/standard/03/57/35733.html| qaralǵan sáne = 2021-jıl 23-fevral |website=ISO| til =en}}</ref>. Usı modellerge tiykarlanıp (Modeller bólimin qarań), IT programmalıq támiynatınıń sapası boyınsha konsorcium (CISQ) programmalıq támiynattıń biznes qunın beriwi ushın kerekli bes tiykarǵı qálegen strukturalıq qásiyetti anıqladı<ref name=":6">{{Cite journal|last=Armour|first=Phillip G.|date=2012-06-01|title=A measure of control|url=https://doi.org/10.1145/2184319.2184329|journal=Communications of the ACM|volume=55|issue=6|pages=26–28|doi=10.1145/2184319.2184329|s2cid=6059054|issn=0001-0782|url-access=subscription}}</ref>: Isenimlilik, Nátiyjelilik, Qáwipsizlik, Xızmet kórsetiwge jaramlılıq hám (jetkilikli) Kólem<ref>{{Cite journal|last=Voas|first=J.|date=November 2011|title=Software's secret sauce: the "-ilities" [software quality]|journal=IEEE Software|volume=21|issue=6|pages=14–15|doi=10.1109/MS.2004.54|issn=1937-4194}}</ref><ref name=":1">{{web deregi | bet =Code Quality Standards {{!}} CISQ - Consortium for Information & Software Quality| url =https://www.it-cisq.org/standards/code-quality-standards/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=www.it-cisq.org}}</ref><ref name=":2">{{web deregi | bet =Software Sizing Standards {{!}} CISQ - Consortium for Information & Software Quality| url =https://www.it-cisq.org/standards/software-sizing-standards/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=www.it-cisq.org}}</ref>. Programmalıq támiynat sapasın ólshew programmalıq támiynattıń yamasa sistemanıń usı bes ólshemniń hárbiri boyınsha qanday dárejede bahalanatuǵının sanlıq túrde kórsetedi. Programmalıq támiynat sapasınıń jıynaqlanǵan ólshemi sapalıq yamasa sanlıq bahalaw sxeması yamasa ekewiniń aralaspası, al keyin ústemliklerdi kórsetetuǵın salmaq sisteması arqalı esaplanadı. Programmalıq támiynat sapasın sızıqlı úziliksizlikte jaylasqan dep qaraytuǵın bul kózqaras «áhmiyetli programmalastırıw qátelerin» analizlew menen tolıqtırıladı. Bunday qáteler belgili bir jaǵdaylarda apatlı úzilislerge yamasa ónimliliktiń tómenlewine alıp keledi, bul jıynaqlanǵan ólshewlerge tiykarlanǵan bahaǵa qaramastan, berilgen sistemanı qollanıwǵa jaramsız etedi. Sistema dárejesinde tabılǵan bunday programmalastırıw qáteleri óndiristegi máselelerdiń 90 procentine shekemin quraydı, al modul dárejesinde programmalastırıw qáteleri, olar anaǵurlım kóp bolsa da, óndiristegi máselelerdiń 10 procentinen azın quraydı («toqsan-toqsan qaǵıydasın» da qarań). Nátiyjede, U. Edvards Deming táriyiplegenindey, pútkil sistemanıń kontekstinsiz kod sapasınıń qunı sheklengen. Programmalıq támiynat sapasın ólshew nátiyjelerin kóriw, izertlew, analizlew hám jetkeriw ushın informaciyanı vizuallastırıwdıń túsinikleri menen usılları vizual, interaktiv qurallardı usınadı. Olar ásirese programmalıq támiynat sapasınıń bir neshe ólshemin bir-biri menen yamasa programmalıq támiynattıń yamasa sistemanıń komponentleri menen baylanıstırıw kerek bolǵanda paydalı. Mısalı, [[Programmalıq támiynat kartası|programmalıq támiynat kartaları]] «programmalıq támiynattı islep shıǵıw, programmalıq támiynat sapası hám sistema dinamikası haqqındaǵı maǵlıwmatlardı kórsete hám biriktire alatuǵın» arnawlı tásildi usınadı<ref>[http://www.hpi.uni-potsdam.de/doellner/publications/year/2011/1428/BD2011.html J. Bohnet, J. Döllner] ([https://web.archive.org/web/20140427170837/http://www.hpi.uni-potsdam.de/doellner/publications/year/2011/1428/BD2011.html arxiv nusqası], 2014-04-27), "Monitoring Code Quality and Development Activity by Software Maps". Proceedings of the IEEE ACM ICSE Workshop on Managing Technical Debt, pp. 9-16, 2011.</ref>. Programmalıq támiynat sapası sonday-aq programmalıq támiynat proektiniń shıǵarıw basqıshında da rol atqaradı. Atap aytqanda, shıǵarıw processleriniń (sonday-aq dúzetiw paketlerin shıǵarıw processleriniń)<ref>{{web deregi | bet =IIA - Global Technology Audit Guide: IT Change Management: Critical for Organizational Success| url =https://na.theiia.org/standards-guidance/recommended-guidance/practice-guides/Pages/Global-Technology-Audit-Guide-IT-Change-Management-Critical-for-Organizational-Success.aspx| qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-fevral |website=na.theiia.org}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Boursier| at =Jérôme| sáne = 2018-jıl 11-yanvar | bet =Meltdown and Spectre fallout: patching problems persist| url =https://blog.malwarebytes.com/cybercrime/exploits/2018/01/meltdown-and-spectre-fallout-patching-problems-persist/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-fevral |website=Malwarebytes Labs| til =en-US}}</ref> hám konfiguraciyanı basqarıwdıń<ref>{{web deregi | bet =Best practices for software updates - Configuration Manager| url =https://docs.microsoft.com/en-us/mem/configmgr/sum/plan-design/software-updates-best-practices| qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-fevral |website=docs.microsoft.com| til =en-us}}</ref> sapası hám ornatılıwı ulıwma programmalıq injiniring processiniń áhmiyetli bólimleri bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|last=Wright|first=Hyrum K.|title=Proceedings of the doctoral symposium for ESEC/FSE on Doctoral symposium |chapter=Release engineering processes, models, and metrics |date=2009-08-25|chapter-url=https://doi.org/10.1145/1595782.1595793|series=ESEC/FSE Doctoral Symposium '09|location=Amsterdam, the Netherlands|publisher=Association for Computing Machinery|pages=27–28|doi=10.1145/1595782.1595793|isbn=978-1-60558-731-8|s2cid=10483918}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=van der Hoek|first1=André|last2=Hall|first2=Richard S.|last3=Heimbigner|first3=Dennis|last4=Wolf|first4=Alexander L.|date=November 1997|title=Software release management|journal=ACM SIGSOFT Software Engineering Notes|language=en|volume=22|issue=6|pages=159–175|doi=10.1145/267896.267909|issn=0163-5948|doi-access=free}}</ref><ref>{{web deregi |first1=Mike |last1=Sutton |first2=Tym |last2=Moore | sáne = 2008-jıl 30-iyul | bet =7 Ways to Improve Your Software Release Management| url =https://www.cio.com/article/2434640/7-ways-to-improve-your-software-release-management.html| qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-fevral |website=CIO| til =en}}</ref>. == Motivaciya == Programmalıq támiynat sapası keminde eki tiykarǵı kózqarasqa tiykarlanadı: * Táwekellerdi basqarıw: Programmalıq támiynattıń buzılıwı tek qolaysızlıqqa ǵana emes, kóbirek nársege sebep bolǵan. Programmalıq támiynattaǵı qáteler adamlardıń ólimine sebep boladı (mısalı, [[Programmalıq támiynat qáteleriniń dizimi|programmalıq támiynat qáteleriniń dizimin]] qarań). Olardıń sebepleri tómen joybarlanǵan paydalanıwshı interfeyslerinen baslap tikkeley programmalastırıw qátelerine shekem bolǵan<ref>{{web deregi | familiya =Clark| at =Mitchell| sáne = 2021-jıl 24-fevral | bet =iRobot says it'll be a few weeks until it can clean up its latest Roomba software update mess| url =https://www.theverge.com/2021/2/24/22299346/irobot-roomba-update-issues-vacuums-fix-several-weeks| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=The Verge| til =en}}</ref><ref>{{web deregi | bet =Top 25 Software Errors | url =https://www.sans.org/top25-software-errors/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=www.sans.org}}</ref><ref>{{web deregi | bet ='Turn it Off and On Again Every 149 Hours' Is a Concerning Remedy for a $300 Million Airbus Plane's Software Bug| url =https://gizmodo.com/turn-it-off-and-on-again-every-149-hours-is-a-concernin-1836818094| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=Gizmodo| sáne = 2019-jıl 30-iyul | til =en-us}}</ref>. Mısalı, Boeing 737 jaǵdayın yamasa kútilmegen tezleniw jaǵdayların<ref>{{web deregi| bet =MISRA C, Toyota and the Death of Task X| url =http://blog.gimpel.com/2015/02/misra-c-toyota-and-death-of-task-x.html| qaralǵan sáne =2021-jıl 25-fevral| arxivurl =https://web.archive.org/web/20170622213415/http://blog.gimpel.com/2015/02/misra-c-toyota-and-death-of-task-x.html| arxivsáne =2017-06-22 }}</ref><ref>{{web deregi | bet =An Update on Toyota and Unintended Acceleration « Barr Code| url =https://embeddedgurus.com/barr-code/2013/10/an-update-on-toyota-and-unintended-acceleration/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=embeddedgurus.com}}</ref> yamasa Therac-25 jaǵdayların qarań<ref>[http://sunnyday.mit.edu/papers/therac.pdf Medical Devices: The Therac-25*] ([https://web.archive.org/web/20080216083852/http://sunnyday.mit.edu/papers/therac.pdf arxiv nusqası], 2008-02-16), Nancy Leveson, University of Washington</ref>. Bul geypara programmalıq támiynat túrlerin islep shıǵıwǵa, ásirese hám tariyxıy jaqtan, medicinalıq hám áhmiyetli infrastrukturalardı retleytuǵın basqa qurılmalarǵa engizilgen programmalıq támiynatqa qoyılatuǵın talaplarǵa alıp keldi: «[Engizilgen programmalıq támiynattı jazatuǵın injenerler] Java programmalarınıń keregi joq yadtı tazalaw (garbage collection) hám paydalanıwshı interfeysin jańalaw ushın sekundtıń úshten birine toqtap qalǵanın kóredi hám aspannan qulap túsip atırǵan samolyotlardı kóz aldına keltiredi»<ref>[http://ptolemy.eecs.berkeley.edu/publications/papers/02/embsoft/embsoftwre.pdf Embedded Software] ([https://web.archive.org/web/20100705084849/http://ptolemy.eecs.berkeley.edu/publications/papers/02/embsoft/embsoftwre.pdf arxiv nusqası], 2010-07-05), Edward A. Lee, To appear in Advances in Computers (Marvin Victor Zelkowitz, editor), Vol. 56, Academic Press, London, 2002, Revised from UCB ERL Memorandum M01/26 University of California, Berkeley, CA 94720, USA, November 1, 2001</ref>. Amerika Qurama Shtatlarında Federal aviaciya basqarması (FAA) quramındaǵı FAA Samolyotlardı sertifikaciyalaw xızmeti bort ónimine («ónim» — samolyot, dvigatel yamasa vint) tásir etetuǵın programmalıq támiynatqa hám Quramalı elektron apparatlıq támiynatqa baǵdarlanǵan programmalıq baǵdarlamalardı, siyasattı, kórsetpelerdi hám oqıtıwdı usınadı<ref>{{web deregi | url =http://www.faa.gov/aircraft/air_cert/design_approvals/air_software| bet =Aircraft Certification Software and Airborne Electronic Hardware| qaralǵan sáne = 2014-jıl 28-sentyabr |url-status=live| arxivurl =https://web.archive.org/web/20141004152626/http://www.faa.gov/aircraft/air_cert/design_approvals/air_software/| arxivsáne = 2014-jıl 4-oktyabr }}</ref>. DO-178C, ISO 26262, IEC 62304 hám t.b. sıyaqlı sertifikaciya standartları kórsetpeler beredi. * Qárejetlerdi basqarıw: Injeneriyanıń basqa hár qanday tarawındaǵı sıyaqlı, programmalıq támiynattıń jaqsı sapası menen basqarılatuǵın programmalıq ónim yamasa xızmetke xızmet kórsetiw arzanıraq túsedi, onı túsiniw ańsatıraq hám ol biznestiń shuǵıl talaplarına juwap retinde qárejet jaǵınan nátiyjelirek ózgertile aladı<ref>{{web deregi | bet =The Cost of Poor Software Quality in the US: A 2020 Report {{!}} CISQ - Consortium for Information & Software Quality| url =https://www.it-cisq.org/the-cost-of-poor-software-quality-in-the-us-a-2020-report.htm| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=www.it-cisq.org}}</ref>. Tarawlıq maǵlıwmatlar tiykarǵı biznes qosımshalarındaǵı (mısalı, kárxananıń resursların jobalastırıw (ERP), klientler menen baylanıslardı basqarıw (CRM) yamasa finanslıq xızmetlerdegi iri tranzakciyalardı qayta islew sistemalarında) qosımshanıń tómen strukturalıq sapası qárejetlerdiń hám múddetlerdiń artıp ketiwine alıp keletuǵının hám qayta islew túrindegi shıǵınlardı (muda) payda etetuǵının kórsetedi<ref>{{web deregi | bet =What is Waste? {{!}} Agile Alliance| url =https://www.agilealliance.org/what-is-waste/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=Agile Alliance {{!}}| sáne = 2016-jıl 20-aprel | til =en-US}}</ref><ref>{{web deregi | sáne = 2018-jıl 26-yanvar | at =Scott| familiya =Matteson| bet =Report: Software failure caused $1.7 trillion in financial losses in 2017| url =https://www.techrepublic.com/article/report-software-failure-caused-1-7-trillion-in-financial-losses-in-2017/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=TechRepublic| til =en}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Cohane| at =Ryan| sáne = 2017-jıl 16-noyabr | bet =Financial Cost of Software Bugs| url =https://medium.com/@ryancohane/financial-cost-of-software-bugs-51b4d193f107| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=Medium| til =en}}</ref>. Bunnan basqa, tómen strukturalıq sapa maǵlıwmatlardıń buzılıwı, qosımshalardıń islemey qalıwı, qáwipsizliktiń buzılıwı hám ónimlilik máseleleri sebepli biznestegi úlken tásirli úzilisler menen kúshli baylanıslı<ref>{{Citation|last1=Eloff|first1=Jan|chapter=Software Failures: An Overview|date=2018|chapter-url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-319-61334-5_2|title=Software Failure Investigation|pages=7–24|place=Cham|publisher=Springer International Publishing|language=en|doi=10.1007/978-3-319-61334-5_2|isbn=978-3-319-61333-8|access-date=2021-02-25|last2=Bella|first2=Madeleine Bihina|chapter-url-access=subscription}}</ref>. **CISQ-tıń tómen sapanıń qunı boyınsha esabatları onıń tásirin bılay bahalaydı: ***2020-jılı 2,08 trillion dollar<ref>{{web deregi | bet =Poor software quality cost businesses $2 trillion last year and put security at risk| url =https://www.ciodive.com/news/poor-software-quality-report-2020/593015/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-fevral |website=CIO Dive| til =en-US}}</ref><ref>{{web deregi | bet =Synopsys-Sponsored CISQ Research Estimates Cost of Poor Software Quality in the US $2.08 Trillion in 2020| url =https://finance.yahoo.com/news/synopsys-sponsored-cisq-research-estimates-140500352.html| qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-fevral |website=finance.yahoo.com| til =en-US}}</ref> ***[https://web.archive.org/web/20210602125003/https://www.it-cisq.org/the-cost-of-poor-quality-software-in-the-us-a-2018-report/The-Cost-of-Poor-Quality-Software-in-the-US-2018-Report.pdf 2018-jılı 2,84 trillion dollar] **IBM kompaniyasınıń «Maǵlıwmatlardıń aǵıp ketiwiniń qunı boyınsha 2020-jılǵı esabatı» maǵlıwmatlardıń aǵıp ketiwiniń dúnya júzilik ortasha qunın bılay bahalaydı<ref>{{web deregi | sáne =2020| bet =Cost of a Data Breach Report 2020 {{!}} IBM| url =https://www.ibm.com/security/digital-assets/cost-data-breach-report/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 8-mart |website=www.ibm.com}}</ref>: ***3,86 million dollar == Anıqlamaları == === ISO === Programmalıq támiynat sapası — «programmalıq ónimniń talaplarǵa sáykes keliw qábileti»<ref>{{web deregi | bet =ISO - ISO 9000 family — Quality management| url =https://www.iso.org/iso-9001-quality-management.html| qaralǵan sáne = 2021-jıl 24-fevral |website=ISO| til =en}}</ref><ref>{{web deregi | bet =ISO/IEC/IEEE 24765:2017| url =https://www.iso.org/cms/render/live/en/sites/isoorg/contents/data/standard/07/19/71952.html| qaralǵan sáne = 2021-jıl 24-fevral |website=ISO| til =en}}</ref>. Al basqalar ushın ol klient yamasa qun jaratıw menen<ref name=":4">{{web deregi | bet =Mastering automotive software | url =https://www.mckinsey.com/industries/automotive-and-assembly/our-insights/when-code-is-king-mastering-automotive-software-excellence| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=www.mckinsey.com}}</ref><ref>{{web deregi | bet =ISO/IEC 25010:2011| url =https://www.iso.org/cms/render/live/en/sites/isoorg/contents/data/standard/03/57/35733.html| qaralǵan sáne = 2021-jıl 24-fevral |website=ISO| til =en}}</ref> yamasa hátte kemshilikler dárejesi menen sinonim boladı<ref>{{Cite book|last=Wallace|first=D.R.|title=Proceedings 26th Annual NASA Goddard Software Engineering Workshop |chapter=Practical software reliability modeling |date=2002|location=Greenbelt, MD, USA|publisher=IEEE Comput. Soc|pages=147–155|doi=10.1109/SEW.2001.992668|isbn=978-0-7695-1456-7|s2cid=57382117}}</ref>. Programmalıq támiynat sapasın ólshewdi úsh bólimge bóliwge boladı: process sapası, ishki hám sırtqı qásiyetlerdi óz ishine alatuǵın ónim sapası hám, aqırında, programmalıq támiynattıń tásiri bolǵan qollanıwdaǵı sapa<ref>{{web deregi | bet =ISO/IEC 25023:2016 | url =https://www.iso.org/standard/35747.html | qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-noyabr |website=ISO | til =en}}</ref>. === ASQ === Amerika sapa jámiyeti (ASQ) tómendegi anıqlamanı qollanadı: ''programmalıq támiynat sapası'' programmalıq ónimlerdiń qálegen qásiyetlerin táriyipleydi. Eki tiykarǵı tásil bar: kemshiliklerdi basqarıw hám sapa qásiyetleri<ref>{{web deregi | bet =What is Software Quality? {{!}} ASQ| url =https://asq.org/quality-resources/software-quality| qaralǵan sáne = 2021-jıl 24-fevral |website=asq.org}}</ref>. === NIST === Programmalıq támiynattı kepillendiriw (Software Assurance, SA) qásiyetti de, oǵan erisiw processin de qamtıydı<ref>{{Cite journal|title=SAMATE - Software Assurance Metrics And Tool Evaluation project main page|url=https://samate.nist.gov/Main_Page.html|access-date=2021-02-26|journal=NIST|date=3 February 2021}}</ref>: * Programmalıq támiynatta qasaqana joybarlanǵan yamasa onıń ómirlik cikliniń qálegen waqtında tosınnan kirgizilgen hálsizliklerdiń joq ekenine hám programmalıq támiynattıń maqsetli túrde isleytuǵınına [tiykarlanǵan] isenim. * Programmalıq támiynattıń ómirlik cikli processleriniń hám ónimleriniń talaplarǵa, standartlarǵa hám proceduralarǵa sáykesligin támiyinleytuǵın jobalastırılǵan hám sistemalı iskerlikler jıynaǵı. === PMI === Joybarlardı basqarıw institutınıń PMBOK basshılıǵınıń «Programmalıq támiynat keńeytpesi» ''«programmalıq támiynat sapasınıń»'' ózin emes, al programmalıq támiynat sapasın támiyinlewdi (SQA) ''«basqa programmalıq processlerdiń orınlanıwın támiyinlew ushın olardıń auditin ótkeretuǵın úziliksiz process (mısalı, programmalıq támiynat sapasın basqarıw jobasın óz ishine aladı)»'' dep anıqlaydı. Al programmalıq támiynat sapasın qadaǵalaw (SQC) ''«islep shıǵılıp atırǵan yamasa ózgertilip atırǵan programmalıq támiynat ushın jumıs ónimleriniń sapa talaplarına sáykesligin támiyinlew maqsetinde usıllardı, quralları hám tásillerdi qollanıwdı bildiredi»''<ref>{{Cite book|title=Software extension to the PMBOK guide|date=2013|others=Project Management Institute|isbn=978-1-62825-041-1|edition=5th|location=Newtown Square, Pennsylvania|oclc=959513383}}</ref>. === Basqa ulıwma hám tariyxıy anıqlamalar === Jazba tariyxtaǵı sapanıń birinshi anıqlaması XX ásirdiń basında Shuxartqa tiyisli: ''«Sapanıń eki ulıwma aspekti bar: olardıń biri nárseniń sapasın adamnıń bar bolıwınan ǵárezsiz obektiv reallıq retinde qarawǵa baylanıslı. Ekinshisi obektiv reallıqtıń nátiyjesinde neni oylaytuǵınımızǵa, sezetuǵınımızǵa yamasa túysinetuǵınımızǵa baylanıslı. Basqasha aytqanda, sapanıń subektiv tárepi bar»''<ref>{{Cite book|last=Shewart|first=Walter A.|title=Economioc control of quality of manufactured product.|date=2015|publisher=Martino Fine Books|isbn=978-1-61427-811-5|location=[Place of publication not identified]|oclc=1108913766}}</ref>. Kitchenhem hám Pflyuger Deyvid Garvinniń táliymatın dawam ettirip, sapaǵa bes túrli kózqarastı ajıratadı<ref>{{Cite journal|last1=Kitchenham|first1=B.|last2=Pfleeger|first2=S. L.|date=January 1996|title=Software quality: the elusive target [special issues section]|journal=IEEE Software|volume=13|issue=1|pages=12–21|doi=10.1109/52.476281|bibcode=1996ISoft..13a..12K |issn=1937-4194}}</ref><ref>{{Cite book|last=Garvin|first=David A.|title=Managing quality : the strategic and competitive edge|date=1988|publisher=Free Press|isbn=0-02-911380-6|location=New York|oclc=16005388}}</ref>: * Transcendentallıq kózqaras sapanıń metafizikalıq aspektin qarastıradı. Sapaǵa bul kózqarasta ol — «biz ideal retinde umtılatuǵın, biraq hesh qashan tolıq ámelge asıra almawımız múmkin bolǵan nárse»<ref name="Kitchenham1996">B. Kitchenham and S. Pfleeger, "Software quality: the elusive target", IEEE Software, vol. 13, no. 1, pp. 12–21, 1996.</ref>. Onı anıqlaw qıyın, biraq ol bir federal sudyanıń ádepsizlik haqqında aytqan sózine uqsas: «Men onı kórgende bilemen»<ref>{{Cite book|last=Kan|first=Stephen H.|title=Metrics and models in software quality engineering|date=2003|publisher=Addison-Wesley|isbn=0-201-72915-6|edition=2nd|location=Boston|oclc=50149641}}</ref>. * Paydalanıwshı kózqarası ónimniń berilgen qollanıw kontekstine sáykesligine baylanıslı. Transcendentallıq kózqaras abstrakt bolsa, paydalanıwshı kózqarası anıǵıraq bolıp, ol paydalanıwshınıń mútájliklerin qanaatlandıratuǵın ónim qásiyetlerine tiykarlanadı<ref name="Kitchenham1996" />. * Óndirislik kózqaras sapanı talaplarǵa sáykeslik retinde kórsetedi. Sapanıń bul aspekti ISO 9001 sıyaqlı standartlarda ayrıqsha atap ótiledi. Bul standart sapanı «ishki qásiyetler jıynaǵınıń talaplardı qanaatlandırıw dárejesi» dep anıqlaydı (ISO/IEC 9001<ref name="ISO9001">International Organization for Standardization, "ISO/IEC 9001: Quality management systems -- Requirements," 1999.</ref>). * Ónim kózqarası sapanı ónimniń ishki qásiyetlerin ólshew arqalı bahalawǵa bolatuǵının bildiredi. * Sapaǵa sońǵı kózqaras qunǵa tiykarlanǵan<ref name=":4" />. Bul kózqaras sapaǵa hár túrli kózqaraslardıń hár túrli mápli tárepler ushın hár túrli áhmiyetke yamasa qunǵa iye bolıwı múmkin ekenin moyınlaydı. {{Blockquote|text=Ónimniń, derlik hár qanday ónimniń sapasın anıqlawǵa urınıwlarǵa tán máseleni sheber Uolter A. Shuxart aytıp ótken. Sapanı anıqlawdaǵı qıyınshılıq — paydalanıwshınıń keleshektegi mútájliklerin ólshenetuǵın qásiyetlerge aylandırıw, sonda ónimdi paydalanıwshı tóleytuǵın bahada qanaatlandırıw beretuǵınday etip joybarlaw hám shıǵarıw múmkin boladı. Bul ańsat emes hám adam bul jumısta ádewir tabıslı bolǵanın sezgende, ol tutınıwshınıń mútájlikleri ózgergenin, báseklesler payda bolǵanın hám t.b. kóredi<ref name="Deming1988">W. E. Deming, "Out of the crisis: quality, productivity and competitive position". Cambridge University Press, 1988.</ref>.|author=U. Edvards Deming}} {{Blockquote|Sapanı injener de, marketing te, ulıwma basshılıq ta emes, al klient anıqlaydı. Ol klienttiń ónim yamasa xızmet penen baylanıslı haqıyqıy tájiriybesine tiykarlanadı hám onıń talaplarına — aytılǵan yamasa aytılmaǵan, sanalı yamasa tek sezilgen, texnikalıq jaqtan ólshenetuǵın yamasa pútkilley subektiv talaplarına salıstırıp ólshenedi. Básekili bazarda ol mudamı qozǵalıwshı nıshana bolıp tabıladı<ref name="Feigenbaum">A. V. Feigenbaum, "Total Quality Control", McGraw-Hill, 1983.</ref>.}} {{Blockquote|«Sapa» sóziniń bir neshe mánisi bar. Olardıń ekewi bul sózdiń qollanılıwında basım: 1. Sapa — klientlerdiń mútájliklerin qanaatlandıratuǵın hám sonıń menen ónimnen qanaatlanıwdı támiyinleytuǵın ónim qásiyetleri. 2. Sapa — kemshiliklerdiń joqlıǵı. Degen menen, usınday qollanbada «sapa» sóziniń qısqa anıqlamasın «qollanıwǵa jaramlılıq» dep standartlastırıw qolaylı<ref name="Juran1988">J.M. Juran, "Juran's Quality Control Handbook", McGraw-Hill, 1988.</ref>.}} Tom DeMarko «ónimniń sapası onıń dúnyanı qanshelli jaqsı tárepke ózgertetuǵınınıń funkciyası» ekenin usındı. Bunı programmalıq támiynat sapasın anıqlawda funkcional sapa hám paydalanıwshınıń qanaatlanıwı strukturalıq sapaǵa qaraǵanda áhmiyetlirek degen mániste túsindiriwge boladı. Jerald Vaynberg «Quality Software Management: Systems Thinking» kitabında usınǵan basqa anıqlama: «Sapa — qanday da bir adam ushın qun»<ref>{{Cite book|last=Weinberg|first=Gerald M.|title=Quality software management: Volume 1, Systems Thinking|publisher=Dorset House|year=1991|isbn=0-932633-22-6|location=New York, N.Y.|oclc=23870230}}</ref><ref>{{Cite book|last=Weinberg|first=Gerald M.|title=Quality software management: Volume 2, First-Order Measurement|publisher=Dorset House|year=1993|isbn=0-932633-22-6|location=New York, N.Y.|oclc=23870230}}</ref>. === Basqa mánisler hám talas-tartıslar === Sapanı anıqlawdaǵı qıyınshılıqlardıń biri sonda, «hámme onı túsinemen dep oylaydı»<ref>Crosby, P., ''Quality is Free'', McGraw-Hill, 1979</ref>, al programmalıq támiynat sapasınıń basqa anıqlamaları biznestegi sapa túsinigin táriyiplewdiń hár túrli usılların keńeytiwge tiykarlanıwı múmkin. Programmalıq támiynat sapası kóbinese sapanı támiyinlew<ref>{{web deregi| bet =SUP.9 – Problem Resolution Management - Kugler Maag Cie| url =https://www.kuglermaag.com/automotive-spice/sup9-problem-resolution-management/| qaralǵan sáne =2021-jıl 25-fevral| website =www.kuglermaag.com| arxivurl =https://web.archive.org/web/20240908201414/https://www.kuglermaag.com/automotive-spice/sup9-problem-resolution-management/| arxivsáne =2024-09-08}}</ref>, máselelerdi sheshiwdi basqarıw, sapa qadaǵalawı<ref name=":3">{{web deregi | familiya =Hoipt| sáne = 2019-jıl 29-noyabr | bet =Organizations often use the terms 'Quality Assurance' (QA) vs 'Quality Control' (QC)…| url =https://medium.com/truemoney-engineering/organizations-often-use-the-terms-quality-assurance-qa-vs-quality-control-qc-24f673d32d6e| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=Medium| til =en}}</ref> yamasa DevOps penen shatastırıladı. Ol bul tarawlar menen kesilisedi (PMI anıqlamaların da qarań), biraq ol tek testlewge ǵana emes, al processlerge, basqarıwǵa, jetilistiriwlerge, bahalawlarǵa hám t.b. de itibar qaratatuǵınlıǵı menen ayrılıp turadı<ref name=":3" />. Programmalıq támiynat sapasın islep shıǵıwshılardıń sheshim qabıl etiwinde ámeliy túrde qollanıla alatuǵınday etip ólshew qıyın. Bul qıyınshılıq birli-yarım quramalılıq yamasa xızmet kórsetiwge jaramlılıq sıyaqlı kóplegen sapa qásiyetleriniń kóp ólshemli bolıwı hám olardıń bir metrika menen tolıq kórsetile almawı sebepli payda boladı<ref>{{cite arXiv|last1=Tempero |first1=Ewan |title=Making Software Metrics Useful |date=2026-03-16 |eprint=2603.16012 |last2=Ralph |first2=Paul |class=cs.SE }}</ref>. {{Anchor|SoftwareQualityMeasurement}} == Ólshew == Bul bólimde keltirilgen túsinikler programmalıq támiynattıń strukturalıq sapasına da, funkcional sapasına da qollanılsa da, keyingisin ólshew tiykarınan [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] arqalı ámelge asırıladı<ref>{{Cite journal|last1=Wallace|first1=D.|last2=Watson|first2=A. H.|last3=Mccabe|first3=T. J.|date=1996-08-01|title=Structured Testing: A Testing Methodology Using the Cyclomatic Complexity Metric|journal=NIST |url=https://www.nist.gov/publications/structured-testing-testing-methodology-using-cyclomatic-complexity-metric|language=en}}</ref>. Testlew jetkiliksiz: bir izertlewge sáykes, «ayırım programmistler óz programmalıq támiynatındaǵı qátelerdi tabıwda 50 procentten az nátiyjeli. Al testlewdiń kópshilik formaları tek 35 procent nátiyjeli. Bul [programmalıq támiynattıń] sapasın anıqlawdı qıyınlastıradı»<ref>{{web deregi | familiya =Bellairs| at =Richard| bet =What Is Code Quality? And How to Improve Code Quality| url =https://www.perforce.com/blog/sca/what-code-quality-and-how-improve-code-quality| qaralǵan sáne = 2021-jıl 28-fevral |website=Perforce Software| til =en}}</ref>. === Kirisiw === [[Fayl:SoftwareQualityCharacteristicAttributeRelationship.png|thumb|upright=1.4|Programmalıq támiynattıń qálegen qásiyetleri (oń tárepte) hám ólshenetuǵın atributları (shep tárepte) arasındaǵı baylanıs]] Programmalıq támiynat sapasın ólshew sistemanıń yamasa programmalıq támiynattıń qálegen qásiyetlerge qanday dárejede iye ekenin sanlıq túrde anıqlawǵa baylanıslı. Bul sapalıq yamasa sanlıq usıllar yamasa ekewiniń aralaspası arqalı ámelge asırıladı. Eki jaǵdayda da hárbir qálegen qásiyet ushın ólshenetuǵın atributlar jıynaǵı bar. Olardıń programmalıq támiynatta yamasa sistemada bar bolıwı ádette usı qásiyet penen korrelyaciyalanadı hám baylanıslı boladı. Mısalı, kóshpelilik penen baylanıslı atribut — programmadaǵı maqsetli platformaǵa ǵárezli operatorlardıń sanı. Anıǵıraq aytqanda, Sapa funkciyasın jayıw (QFD) tásilin qollanǵanda, bul ólshenetuǵın atributlar joqarıdaǵı programmalıq támiynat sapası anıqlamasındaǵı «nelerdi» ámelge asırıw ushın orınlanıwı kerek bolǵan «qalaylar» bolıp tabıladı. Programmalıq támiynat sapasın basqarıwda qollanılatuǵın atributlar menen metrikalardıń strukturası, klassifikaciyası hám terminologiyası ISO 9126-3 hám onnan keyingi ISO/IEC 25000:2005 sapa modelinen alınǵan yamasa ajıratıp alınǵan. Tiykarǵı itibar ishki strukturalıq sapaǵa baǵdarlanǵan. Biznes qosımshalarınıń arxitekturası sıyaqlı belgili bir tarawlardı hám maǵlıwmatlarǵa kiriw hám olardı qayta islew yamasa tranzakciyalar túsinigi sıyaqlı texnikalıq qásiyetlerdi qarastırıw ushın kishi kategoriyalar dúzilgen. Programmalıq támiynat sapasınıń qásiyetleri hám olardıń ólshenetuǵın atributları arasındaǵı ǵárezlilik teregi oń táreptegi diagrammada kórsetilgen. Onda paydalanıwshı (oń tárepte) yamasa biznes sistemasınıń iyesi ushın áhmiyetli bolǵan 5 qásiyettiń hárbiri ólshenetuǵın atributlarǵa (shep tárepte) ǵárezli: * Qosımsha arxitekturasınıń ámeliyatları * Kodlaw ámeliyatları * Qosımshanıń quramalılıǵı * Hújjetler * Kóshpelilik * Texnikalıq hám funkcional kólem Programmalastırıw qáteleri menen óndiristegi kemshilikler arasındaǵı korrelyaciyalar kodtaǵı tiykarǵı qátelerdiń derek kodındaǵı ulıwma qátelerdiń 92 procentin quraytuǵının kórsetedi. Kod dárejesindegi bul kóp sanlı máseleler aqır-aqıbetinde óndiristegi kemshiliklerdiń tek 10 procentin quraydı. Arxitektura dárejesindegi jaman programmalıq injiniring ámeliyatları ulıwma kemshiliklerdiń tek 8 procentin quraydı, biraq máselelerdi dúzetiwge jumsalǵan kúshtiń yarımınan kóbin aladı hám óndiristegi isenimlilik, qáwipsizlik hám nátiyjelilik boyınsha awır máselelerdiń 90 procentine alıp keledi<ref>{{web deregi | bet =OMG Whitepaper {{!}} CISQ - Consortium for Information & Software Quality| url =https://www.it-cisq.org/omg-cisq-wp/index.htm| qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-fevral |website=www.it-cisq.org}}</ref><ref>{{web deregi | url =http://www.omg.org/CISQ_compliant_IT_Systemsv.4-3.pdf | bet =How to Deliver Resilient, Secure, Efficient and Agile IT Systems in Line with CISQ Recommendations - Whitepaper &#124; Object Management Group | qaralǵan sáne = 2013-jıl 18-oktyabr |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20131228132152/http://www.omg.org/CISQ_compliant_IT_Systemsv.4-3.pdf | arxivsáne = 2013-jıl 28-dekabr }}</ref>. ===Kodqa tiykarlanǵan analiz=== Programmalıq támiynattı ólshewdiń bar usıllarınıń kópshiligi derek kodın ayırım kórsetpeler<ref>{{web deregi | bet =Software Size Measurement: A Framework for Counting Source Statements| url =https://resources.sei.cmu.edu/library/asset-view.cfm?assetid=11689| qaralǵan sáne = 2021-jıl 24-fevral |website=resources.sei.cmu.edu| sáne = 1992-jıl 31-avgust | til =en}}</ref>, tokenler<ref>{{Cite book|last=Halstead|first=Maurice H.|url=https://dl.acm.org/doi/book/10.5555/540137|title=Elements of Software Science (Operating and programming systems series)|date=1977|publisher=Elsevier Science Inc.|isbn=978-0-444-00205-1|location=USA|doi=}}</ref>, basqarıw strukturaları (quramalılıq) hám obektler<ref>{{Cite journal|last1=Chidamber|first1=S. R.|last2=Kemerer|first2=C. F.|date=June 1994|title=A metrics suite for object oriented design|journal=IEEE Transactions on Software Engineering|volume=20|issue=6|pages=476–493|doi=10.1109/32.295895|bibcode=1994ITSEn..20..476C |issn=1939-3520|hdl=1721.1/48424|s2cid=9493847 |hdl-access=free}}</ref> boyınsha sintaksislik tallaw nátiyjesinde alınǵan qosımshanıń strukturalıq elementlerin sanaydı. Programmalıq támiynat sapasın ólshew sistemanıń yamasa programmalıq támiynattıń usı ólshemler boyınsha qanday dárejede bahalanatuǵının sanlıq túrde anıqlawǵa baylanıslı. Jıynaqlanǵan kórinisti alıw ushın analizdi sapalıq yamasa sanlıq tásil yamasa ekewiniń aralaspası arqalı ótkeriwge boladı [mısalı, ólshenip atırǵan faktorlar arasındaǵı salıstırmalı áhmiyetti kórsetetuǵın salmaqlı ortasha mánis(ler)di qollanıp]. Programmalıq támiynat sapasın sızıqlı úziliksizlikte qaraytuǵın bul kózqaras diskret áhmiyetli programmalastırıw qátelerin anıqlaw menen tolıqtırılıwı kerek. Bul hálsizlikler test jaǵdayınıń ótpewine alıp kelmewi múmkin, biraq olar belgili bir jaǵdaylarda apatlı úzilislerge, ónimliliktiń tómenlewine, qáwipsizliktiń buzılıwına, maǵlıwmatlardıń buzılıwına hám basqa da kóplegen máselelerge<ref>{{Cite book|last=Nygard|first=Michael|title=Release It!|date=2007|others=an O'Reilly Media Company Safari|publisher=Pragmatic Bookshelf |isbn=978-0978739218|edition=1st|oclc=1102387436}}</ref> alıp keliwi múmkin bolǵan jaman ámeliyatlardıń nátiyjesi bolıp tabıladı. Bunday máseleler jıynaqlanǵan ólshewlerge tiykarlanǵan bahaǵa qaramastan, berilgen sistemanı de-fakto qollanıwǵa jaramsız etedi. Hálsizliktiń belgili mısalı — qosımshalardı qáwipsizliktiń buzılıwına ushıratatuǵın derek kodındaǵı hálsizlikler repozitoriyi bolǵan Ulıwma hálsizlikler dizimi (Common Weakness Enumeration, CWE)<ref>{{web deregi | url =https://cwe.mitre.org/| bet =CWE - Common Weakness Enumeration|website=cwe.mitre.org| qaralǵan sáne = 2016-jıl 20-may |url-status=live| arxivurl =https://web.archive.org/web/20160510002103/http://cwe.mitre.org/| arxivsáne = 2016-jıl 10-may }}</ref>. Qosımshanıń áhmiyetli qásiyetlerin ólshew, joqarıdaǵı súwrette kórsetilgenindey, qosımshanıń arxitekturasınıń, kodlanıwınıń hám kod ishindegi hújjetleriniń strukturalıq atributların ólshewdi óz ishine aladı. Solay etip, hárbir qásiyetke qosımshadaǵı abstrakciyanıń kóp dárejelerindegi atributlar tásir etedi. Eger qásiyettiń ólshemi biznеske tásir etetuǵın sapa nátiyjeleriniń qunlı boljawshısı bolıwı kerek bolsa, olardıń barlıǵı usı ólshemdi esaplawǵa kirgiziliwi kerek. Joqarıdaǵı súwrette kórsetilgen qásiyetlerdiń ólshemlerin esaplawdıń qatlamlı tásilin birinshi bolıp Boem hám onıń TRW kompaniyasındaǵı kásiplesleri usınǵan (Boehm, 1978)<ref>Boehm, B., Brown, J.R., Kaspar, H., Lipow, M., MacLeod, G.J., & Merritt, M.J. (1978). Characteristics of Software Quality. North-Holland.</ref> hám bul tásil ISO 9126 hám 25000 seriyalı standartlarda qollanılǵan. Bul atributlardı qosımshanıń derek kodın statikalıq analizlewdiń sintaksislik tallaw nátiyjelerinen ólshewge boladı. Hátte qosımshalardıń isenimlilik hám ónimlilik nátiyjeliligi sıyaqlı dinamikalıq qásiyetleriniń de sebepleri qosımshanıń statikalıq strukturasında jatadı. Strukturalıq sapanı analizlew hám ólshew sistemanıń konceptual hám logikalıq arxitekturasın birgelikte anıqlaytuǵın principler menen standartlarǵa qatnaslı [[Derek kodı|derek kodın]], [[Programmalıq támiynat arxitekturası|arxitekturanı]], [[Freymvork|programmalıq freymvorktı]] hám maǵlıwmatlar bazası sxemasın analizlew arqalı ótkeriledi. Bul ádette islep shıǵıw quralları ótkeretuǵın, tiykarınan ámelge asırıwǵa baylanıslı máselelerge itibar beretuǵın hám dúzetiw (debugging) hám [[Programmalıq támiynattı testlew|testlew]] iskerliginde júdá áhmiyetli bolǵan ápiwayı, jergilikli, komponent dárejesindegi kod analizinen ayırmashılıqqa iye. === Isenimlilik === Tómen isenimliliktiń tiykarǵı sebepleri jaqsı arxitekturalıq hám kodlaw ámeliyatlarına ámel etpewdiń birikpesinde jatadı. Bul sáykessizlikti qosımshanıń statikalıq sapa atributların ólshew arqalı anıqlawǵa boladı. Qosımshanıń isenimliliginiń tiykarında turǵan statikalıq atributlardı bahalaw biznes táwekeliniń dárejesin hám qosımsha paydalanıwǵa berilgende onda júz beretuǵın itimal buzılıwlar menen kemshiliklerdiń itimallıǵın bahalawǵa múmkinshilik beredi. Isenimlilikti bahalaw keminde tómendegi programmalıq injiniringtiń eń jaqsı ámeliyatların hám texnikalıq atributların tekseriwdi talap etedi: * Qosımsha arxitekturasınıń ámeliyatları * Kodlaw ámeliyatları * Algoritmlerdiń quramalılıǵı * Programmalastırıw ámeliyatlarınıń quramalılıǵı * Obektke baǵdarlanǵan hám strukturalıq programmalastırıwdıń eń jaqsı ámeliyatlarına sáykeslik (qollanılatuǵın jaǵdayda) * Komponentlerdi yamasa úlgilerdi qayta qollanıw koefficienti * «Paslas» programmalastırıw * Qátelerdi hám ayrıqsha jaǵdaylardı qayta islew (barlıq qatlamlar ushın — GUI, Logika hám Maǵlıwmatlar) * Kóp qatlamlı dizaynǵa sáykeslik * Resurslardıń sheklerin basqarıw * Programmalıq támiynattıń kútilmegen minez-qulıqqa alıp keletuǵın úlgilerden qashıwı * Programmalıq támiynattıń maǵlıwmatlardıń tutaslıǵın hám izbe-izligin basqarıwı * Tranzakciyalardıń quramalılıq dárejesi Qosımsha arxitekturasına hám qollanılǵan úshinshi tárep komponentlerine (mısalı, sırtqı kitapxanalarǵa yamasa freymvorklarǵa) qarap, jetkerip berilgen programmalıq támiynattıń isenimliligin jaqsıraq bahalawdı támiyinlew ushın joqarıdaǵı eń jaqsı ámeliyatlar diziminiń úlgisi boyınsha arnawlı tekseriwler anıqlanıwı kerek. === Nátiyjelilik === Isenimliliktegi sıyaqlı, ónimlilik nátiyjeliliginiń tómenliginiń sebepleri kóbinese qosımshanıń statikalıq sapa atributların ólshew arqalı anıqlawǵa bolatuǵın jaqsı arxitekturalıq hám kodlaw ámeliyatlarınıń buzılıwlarında jatadı. Bul statikalıq atributlar ásirese quramalı algoritmlerdi yamasa úlken kólemdegi maǵlıwmatlardı qayta islew ushın joqarı orınlanıw tezligin talap etetuǵın qosımshalarda paydalanıw waqtındaǵı ónimliliktiń itimal tar orınların hám keleshektegi masshtablanıwshılıq máselelerin boljaydı. Ónimlilik nátiyjeliligin bahalaw keminde tómendegi programmalıq injiniringtiń eń jaqsı ámeliyatların hám texnikalıq atributların tekseriwdi talap etedi: * Qosımsha arxitekturasınıń ámeliyatları * Qımbat hám/yamasa aralıqtaǵı resurslar menen tiyisli óz-ara tásir * Maǵlıwmatlarǵa kiriw ónimliligi hám maǵlıwmatlardı basqarıw * Yadtı, tarmaqtı hám disk keńisligin basqarıw * Kodlaw ámeliyatlarına sáykeslik<ref name=":0" /> (kodlawdıń eń jaqsı ámeliyatları) === Qáwipsizlik === Programmalıq támiynat sapası programmalıq támiynat qáwipsizligin de óz ishine aladı<ref>{{web deregi| sáne =2019-jıl 24-may| bet =Code quality and code security: How are they related? {{!}} Synopsys| url =https://www.synopsys.com/blogs/software-security/code-quality-code-security/| qaralǵan sáne =2021-jıl 9-mart| website =Software Integrity Blog| til =en-US| arxivurl =https://web.archive.org/web/20230829132712/https://www.synopsys.com/blogs/software-security/code-quality-code-security/| arxivsáne =2023-08-29}}</ref>. Kóplegen qáwipsizlik hálsizlikleri SQL inekciya yamasa saytlar aralıq skriptlew (XSS) sıyaqlı tómen kodlaw hám arxitekturalıq ámeliyatlardıń nátiyjesinde payda boladı<ref>{{web deregi | sáne =2020| bet =Cost of a Data Breach Report 2020 {{!}} IBM| url =https://www.ibm.com/security/digital-assets/cost-data-breach-report/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 9-mart |website=www.ibm.com}}</ref><ref>{{web deregi | sáne = 2020-jıl 27-avgust | bet =Key Takeaways from the 2020 Cost of a Data Breach Report| url =https://www.bluefin.com/bluefin-news/key-takeaways-ibm-ponemons-2020-cost-data-breach-report/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 9-mart |website=Bluefin| til =en-US}}</ref>. Olar CWE<ref>{{web deregi | url =http://cwe.mitre.org/ | bet =CWE - Common Weakness Enumeration | baspaxana =Cwe.mitre.org | qaralǵan sáne = 2013-jıl 18-oktyabr |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20131014120515/http://cwe.mitre.org/ | arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr }}</ref> hám Karnegi-Mellon universitetiniń SEI/Kompyuter avariyalıq orayı (CERT) júrgizetuǵın dizimlerde jaqsı hújjetlestirilgen<ref name=":0">{{web deregi| bet =SEI CERT Coding Standards - CERT Secure Coding - Confluence| url =https://wiki.sei.cmu.edu/confluence/display/seccode/SEI+CERT+Coding+Standards| qaralǵan sáne =2021-jıl 24-fevral| website =wiki.sei.cmu.edu| arxivurl =https://web.archive.org/web/20230113075938/https://wiki.sei.cmu.edu/confluence/display/seccode/SEI%2BCERT%2BCoding%2BStandards| arxivsáne =2023-01-13}}</ref>. Qáwipsizlikti bahalaw keminde tómendegi programmalıq injiniringtiń eń jaqsı ámeliyatların hám texnikalıq atributların tekseriwdi talap etedi: * Qáwipsizlikti esapqa alatuǵın hám qorǵanıwdı kúsheytetuǵın islep shıǵıw processin ámelge asırıw hám basqarıw, mısalı, Qáwipsiz islep shıǵıwdıń ómirlik cikli (Microsoft) yamasa IBM kompaniyasınıń Qáwipsiz injeneriya freymvorkı<ref>{{Cite book|url=https://www.redbooks.ibm.com/abstracts/redp4641.html?Open|title=Security in Development: The IBM Secure Engineering Framework {{!}} IBM Redbooks|date=2016-09-30|language=en-US}}</ref>. * Qosımshanıń qáwipsiz arxitekturası ámeliyatları<ref>{{Cite book|url=https://www.redbooks.ibm.com/abstracts/sg246014.html?Open|title=Enterprise Security Architecture Using IBM Tivoli Security Solutions {{!}} IBM Redbooks|date=2016-09-30|language=en-US}}</ref><ref>{{web deregi| bet =Secure Architecture Design Definitions {{!}} CISA| url =https://us-cert.cisa.gov/ics/Secure-Architecture-Design-Definitions| qaralǵan sáne =2021-jıl 9-mart| website =us-cert.cisa.gov| arxivurl =https://web.archive.org/web/20211129111639/https://us-cert.cisa.gov/ics/Secure-Architecture-Design-Definitions| arxivsáne =2021-11-29}}</ref> * Kóp qatlamlı dizaynǵa sáykeslik * Qáwipsizliktiń eń jaqsı ámeliyatları (kiris maǵlıwmatların validaciyalaw, SQL inekciya, saytlar aralıq skriptlew, kiriwdi qadaǵalaw hám t.b.)<ref>{{web deregi | bet =OWASP Foundation {{!}} Open Source Foundation for Application Security| url =https://owasp.org/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 24-fevral |website=owasp.org| til =en}}</ref><ref>{{web deregi | url =https://www.sans.org/top25-programming-errors/ | bet =CWE's Top 25 | baspaxana =Sans.org | qaralǵan sáne = 2013-jıl 18-oktyabr }}</ref> * Qáwipsiz hám jaqsı programmalastırıw ámeliyatları<ref name=":0" /> * Qátelerdi hám ayrıqsha jaǵdaylardı qayta islew === Xızmet kórsetiwge jaramlılıq === Xızmet kórsetiwge jaramlılıq modullilik, túsiniklilik, ózgertiliwshilik, testlewge jaramlılıq, qayta qollanıwshılıq hám bir islep shıǵıw toparınan ekinshisine beriliwshilik túsiniklerin óz ishine aladı. Olar kod dárejesindegi áhmiyetli máseleler túrinde bolmaydı. Kerisinshe, xızmet kórsetiwge tómen jaramlılıq ádette hújjetlestiriw, quramalılıqtan qashıw strategiyası hám tiykarǵı programmalastırıw ámeliyatları boyınsha eń jaqsı ámeliyatlardıń mıńlaǵan kishi buzılıwlarınıń nátiyjesi bolıp tabıladı. Usı ámeliyatlar taza hám ańsat oqılatuǵın kod penen tártipsiz hám qıyın oqılatuǵın kod arasındaǵı ayırmashılıqtı anıqlaydı<ref>[http://www.ifsq.org/resources/level-2/booklet.pdf IfSQ Level-2 A Foundation-Level Standard for Computer Program Source Code] ([https://web.archive.org/web/20111027000121/http://www.ifsq.org/resources/level-2/booklet.pdf arxiv nusqası], 2011-10-27), Second Edition August 2008, Graham Bolton, Stuart Johnston, IfSQ, Institute for Software Quality.</ref>. Xızmet kórsetiwge jaramlılıqtı bahalaw tómendegi programmalıq injiniringtiń eń jaqsı ámeliyatların hám texnikalıq atributların tekseriwdi talap etedi: * Qosımsha arxitekturasınıń ámeliyatları * Derek kodına engizilgen arxitektura, programma hám kod hújjetleri * Kodtıń oqılıwshılıǵı * Kodtıń «iyisleri» (code smells) * Tranzakciyalardıń quramalılıq dárejesi * Algoritmlerdiń quramalılıǵı * Programmalastırıw ámeliyatlarınıń quramalılıǵı * Obektke baǵdarlanǵan hám strukturalıq programmalastırıwdıń eń jaqsı ámeliyatlarına sáykeslik (qollanılatuǵın jaǵdayda) * Komponentlerdi yamasa úlgilerdi qayta qollanıw koefficienti * Dinamikalıq kodlawdıń qadaǵalanatuǵın dárejesi * Baylanıslılıq koefficienti * «Paslas» programmalastırıw * Hújjetler * Apparatlıq támiynattan, operaciyalıq sistemadan, aralıq programmalıq támiynattan, programmalıq komponentlerden hám maǵlıwmatlar bazasınan ǵárezsizlik * Kóp qatlamlı dizaynǵa sáykeslik * Kóshpelilik * Programmalastırıw ámeliyatları (kod dárejesinde) * Qaytalanatuǵın kodtıń hám funkciyalardıń azaytılıwı * Derek kodı fayllarınıń shólkemlestiriliwiniń tazalıǵı Xızmet kórsetiwge jaramlılıq Uord Kanningemniń texnikalıq qarız túsinigi menen tıǵız baylanıslı. Texnikalıq qarız — xızmet kórsetiwge jaramlılıqtıń jetispewshiliginen kelip shıǵatuǵın qárejetlerdiń kórinisi. Xızmet kórsetiwge jaramlılıqtıń tómen bolıw sebeplerin abaysız hám aqılǵa muwapıq, sonday-aq qasaqana hám qasaqana emes dep bóliwge boladı<ref>{{web deregi | url =http://martinfowler.com/bliki/TechnicalDebtQuadrant.html| bet =TechnicalDebtQuadrant|last1=Fowler|first1=Martin| sáne = 2009-jıl 14-oktyabr | qaralǵan sáne = 2013-jıl 4-fevral |url-status=live| arxivurl =https://web.archive.org/web/20130202111651/http://martinfowler.com/bliki/TechnicalDebtQuadrant.html| arxivsáne = 2013-jıl 2-fevral }}</ref><ref>{{web deregi | bet =Code quality: a concern for businesses, bottom lines, and empathetic programmers | website=Stack Overflow | sáne = 2021-jıl 18-oktyabr | url =https://stackoverflow.blog/2021/10/18/code-quality-a-concern-for-businesses-bottom-lines-and-empathetic-programmers/ | qaralǵan sáne = 2023-jıl 5-dekabr }}</ref>. Olar kóbinese islep shıǵıwshılardıń qábiletiniń jetispewshiliginen, waqıttıń hám maqsetlerdiń jetispewshiliginen, olardıń abaysızlıǵınan hám hújjetlerdi, ásirese xızmet kórsetiwge jaramlı [[Derek kodı|derek kodın]] jaratıwdıń qunı menen onnan alınatuǵın payda arasındaǵı sáykessizlikten kelip shıǵadı<ref>{{cite book |chapter=Architectural design and documentation: Waste in agile development?|last1=Prause|first1=Christian|title=2012 International Conference on Software and System Process (ICSSP)|pages=130–134|last2=Durdik|first2=Zoya|date=June 3, 2012|publisher=IEEE Computer Society|doi=10.1109/ICSSP.2012.6225956|isbn=978-1-4673-2352-9|s2cid=15216552|url=https://publica.fraunhofer.de/documents/N-216042.html }}</ref>. === Kólem === Programmalıq támiynattıń kólemin ólshew pútkil derek kodınıń, sonıń ishinde maǵlıwmatlar bazası strukturasınıń skriptleriniń, maǵlıwmatlardı qayta islewdiń derek kodınıń, komponentlerdiń tema atlarınıń, konfiguraciya fayllarınıń hám t.b. durıs jıynalıwın talap etedi. Tiykarınan programmalıq támiynat kóleminiń ólshenetuǵın eki túri bar: texnikalıq kólem hám funkcional kólem: * Keń táriyiplengen bir neshe texnikalıq kólemdi ólshew usılı bar. Eń keń tarqalǵan texnikalıq kólemdi ólshew usılı — hárbir texnologiya boyınsha kod qatarlarınıń sanı (#LOC), fayllardıń, funkciyalardıń, klaslardıń, kestelerdiń hám t.b. sanı. Olardan keri esaplaw (backfiring) arqalı funkcional noqatlardı esaplawǵa boladı. * Funkcional kólemdi ólshewdiń eń keń tarqalǵan usılı — funkcional noqatlardı analizlew. Funkcional noqatlardı analizlew jetkerip beriletuǵın programmalıq támiynattıń kólemin paydalanıwshı kózqarasınan ólsheydi. Funkcional noqatlar boyınsha kólemdi ólshew paydalanıwshı talaplarına tiykarlanıp ótkeriledi hám islep shıǵıwshı/bahalawshı ushın kólemdi de, qundı da (jetkerip beriletuǵın funkcionallıqtı) anıq kórsetedi, sonday-aq klientke jetkerip beriletuǵın biznes funkcionallıǵın sáwlelendiredi. Usıl paydalanıwshı tanıy alatuǵın kiris maǵlıwmatların, shıǵıs maǵlıwmatların hám maǵlıwmat saqlaǵıshların anıqlawdı hám olarǵa salmaq beriwdi óz ishine aladı. Keyin kólem mánisin programmalıq támiynattı jetkerip beriwdi hám ónimlilikti sanlıq anıqlaw hám bahalaw ushın kóplegen ólshemler menen birge qollanıwǵa boladı (bir funkcional noqattı islep shıǵıw qunı; bir funkcional noqatqa jetkerip berilgen kemshilikler; bir xızmetker-ayǵa funkcional noqatlar). Funkcional noqatlardı analizlew arqalı kólemdi ólshew standartın Funkcional noqatlar paydalanıwshılarınıń xalıqaralıq toparı (IFPUG) qollap-quwatlaydı. Onı programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik cikliniń erte basqıshında qollanıwǵa boladı hám ol azmaz anıq emes keri esaplaw usılı sıyaqlı kod qatarlarına baylanıslı emes. Usıl texnologiyaǵa ǵárezsiz hám onı shólkemler hám tarmaqlar aralıq salıstırmalı analiz ushın qollanıwǵa boladı. Funkcional noqatlardı analizlew payda bolǵannan berli onıń bir neshe variantı rawajlandı hám funkcional kólemdi ólshew usılları toparı keńeyip, COSMIC, NESMA, Qollanıw jaǵdayı noqatları (Use Case Points), FP Lite, Erte hám tez funkcional noqatlar hám eń sońǵısı Tariyx noqatları (Story Points) sıyaqlı kólemdi ólshewlerdi óz ishine aldı. Funkcional noqat statistikalıq anıqlıqtıń tariyxına iye hám ol qosımshalardı islep shıǵıwdı basqarıw (ADM) yamasa autsorsing boyınsha kóplegen kelisimlerde jumıstı ólshewdiń ulıwma birligi retinde qollanılǵan. Ol xızmetler kórsetiletuǵın hám ónimlilik ólshenetuǵın «valyuta» xızmetin atqardı. Funkcional noqat metodologiyasınıń ulıwma sheklewleriniń biri sonda, ol qol menen orınlanatuǵın process, sonlıqtan qosımshalardı islep shıǵıw yamasa autsorsing boyınsha kelisimler sıyaqlı iri kólemli baslamalarda ol kóp miynetti talap etiwi hám qımbat bolıwı múmkin. Metodologiyanı qollanıwdıń bul unamsız tárepi tarawdaǵı IT basshıların programmalıq támiynattıń kólemin ólshewdi avtomatlastırıw ushın esaplanatuǵın metrikalar standartın engiziwge baǵdarlanǵan IT programmalıq támiynatınıń sapası boyınsha konsorciumdı dúziwge iytermelegen sebep bolıwı múmkin. Al IFPUG qol menen orınlanatuǵın tásildi alǵa súriwdi dawam etedi, sebebi onıń iskerliginiń kópshiligi funkcional noqatlardı esaplawshılardı sertifikaciyalawǵa tiykarlanǵan. CISQ kólemdi ólshewdi qárejetlerdi bahalawdı, barıstı baqlawdı yamasa programmalıq támiynat proektin basqarıwdıń basqa baylanıslı iskerliklerin qollap-quwatlaw ushın programmalıq támiynattıń kólemin bahalaw dep anıqlaydı. Eki standart qollanıladı: programmalıq támiynattıń funkcional kólemin ólshew ushın ''Avtomatlastırılǵan funkcional noqatlar'' hám funkcional hám funkcional emes kodtıń kólemin bir ólshemde ólshew ushın ''Avtomatlastırılǵan jetilistiriw noqatları''<ref>{{web deregi | bet =Software Sizing Standards {{!}} CISQ - Consortium for Information & Software Quality| url =https://www.it-cisq.org/standards/software-sizing-standards/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 28-yanvar |website=www.it-cisq.org}}</ref>. === Áhmiyetli programmalastırıw qátelerin anıqlaw === {{Anchor|CriticalProgrammingErrors}} Áhmiyetli programmalastırıw qáteleri — biznestiń úziliske ushırawınıń eń joqarı, dárhal yamasa uzaq múddetli táwekeline alıp keletuǵın belgili bir arxitekturalıq hám/yamasa kodlaw boyınsha jaman ámeliyatlar<ref>{{web deregi | bet =Why Software fails| url =https://spectrum.ieee.org/why-software-fails| qaralǵan sáne = 2021-jıl 20-mart |website=IEEE Spectrum: Technology, Engineering, and Science News| sáne = 2005-jıl 2-sentyabr | til =en}}</ref>. Olar kóbinese texnologiyaǵa baylanıslı bolıp, kontekstke, biznes maqsetlerine hám táwekellerge kúshli baylanıslı boladı. Geyparalar atlandırıw qaǵıydalarına ámel etiwdi ápiwayı nárse dep esaplawı múmkin, al basqalar — mısalı, bilimlerdi beriwge tiykar tayarlap atırǵanlar — onı júdá áhmiyetli dep esaplaydı. Áhmiyetli programmalastırıw qátelerin CISQ qásiyetleri boyınsha da klassifikaciyalawǵa boladı. Tómende ápiwayı mısal berilgen: * Isenimlilik ** Kútilmegen minez-qulıqqa alıp keletuǵın programmalıq úlgilerden qashıw (inicializaciyalanbaǵan ózgeriwshi, null kórsetkishler hám t.b.) ** Insert, Update, Delete, Create Table yamasa Select operaciyaların orınlaytuǵın metodlar, proceduralar hám funkciyalar qátelerdi basqarıwdı óz ishine alıwı kerek ** Kóp aǵımlı funkciyalar aǵım ushın qáwipsiz etip jasalıwı kerek, mısalı, servletlerde yamasa Struts háreket klaslarında nusqa maydanları/final emes statikalıq maydanlar bolmawı kerek * Nátiyjelilik ** Tarmaq trafigin azaytıw ushın klient sorawlarınıń (kiris hám maǵlıwmat sorawlarınıń) orayılastırılıwın támiyinlew ** Úlken kestelerge qarata cikl ishinde indeksti qollanbaytuǵın SQL sorawlarınan qashıw * Qáwipsizlik ** Servlet klaslarında final statikalıq bolmaǵan maydanlardan qashıw ** Qátelerdi basqarıwdı óz ishine almaytuǵın maǵlıwmatlarǵa kiriwden qashıw ** Basqarıwdıń qaytarıw kodların tekseriw hám qátelerdi qayta islew mexanizmlerin ámelge asırıw ** Saytlar aralıq skriptlew kemshiliklerinen yamasa SQL inekciya kemshiliklerinen qashıw ushın kiris maǵlıwmatlarınıń validaciyasın támiyinlew * Xızmet kórsetiwge jaramlılıq ** Túsinikliligin jaqsılaw ushın tereń miyraslıq tereklerinen hám tereń ishki jaylasıwdan qashıw kerek ** Ózgerislerdiń tarqalıwınan qashıw ushın moduller bir-biri menen hálsiz baylanıslı (shıǵıs baylanısları, aralıq elementler) bolıwı kerek ** Birdey ataw qaǵıydalarınıń orınlanıwın támiyinlew === Operaciyalıq sapa modelleri === Squale hám Quamoco<ref>{{Cite journal|title = Operationalised product quality models and assessment: The Quamoco approach|url = https://elib.uni-stuttgart.de/opus/volltexte/2015/9916/pdf/quamoco.pdf|journal = Information and Software Technology|date = 2015|pages = 101–123|volume = 62|doi = 10.1016/j.infsof.2015.02.009|first1 = Stefan|last1 = Wagner|first2 = Andreas|last2 = Goeb|first3 = Lars|last3 = Heinemann|first4 = Michael|last4 = Kläs|first5 = Constanza|last5 = Lampasona|first6 = Klaus|last6 = Lochmann|first7 = Alois|last7 = Mayr|first8 = Reinhold|last8 = Plösch|first9 = Andreas|last9 = Seidl|arxiv = 1611.09230|s2cid = 10992384}}</ref> sıyaqlı sapa modelleri boyınsha jańa usınıslar sapa atributlarınıń anıqlamasın hám ólshewdi tikkeley biriktiriwdi alǵa súredi. Sapa atributların bóleklerge bóliw yamasa hátte qosımsha qatlamlardı anıqlaw arqalı quramalı, abstrakt sapa atributları (mısalı, isenimlilik yamasa xızmet kórsetiwge jaramlılıq) basqarıwǵa hám ólshewge qolaylıraq boladı. Bul sapa modelleri sanaatlıq kontekstlerde qollanılǵan, biraq keń tarqalmaǵan. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynat sapası]] [[Kategoriya:Sistemalı oylaw]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Derek kodı]] lf7jekbar55gqw71d7i7t7t2eevdzfo 0 49104 276493 276257 2026-10-26T21:52:20Z Kvazimodo 10433 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276493 wikitext text/x-wiki '''Tosınnan testlew''' — programmalar tosınnan alınǵan, ǵárezsiz kiris maǵlıwmatların generaciyalaw arqalı testlenetuǵın [[Qara qutı testlewi|«qara qutı»]] [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] usılı. Testtiń nátiyjesi ótti me yamasa ótpedi me ekenin tekseriw ushın shıǵıs nátiyjeleri programmalıq támiynattıń specifikaciyaları menen salıstırıladı<ref name="Hamlet94"/>. Specifikaciyalar bolmaǵan jaǵdayda tildiń ayrıqsha jaǵdayları qollanıladı. Bul eger testti orınlaw waqtında ayrıqsha jaǵday payda bolsa, programmada nasazlıq bar ekenin bildiredi. Tosınnan testlew sonday-aq bir tárepleme testlewden qashıw usılı retinde de qollanıladı. ==Tosınnan testlewdiń tariyxı== Apparatlıq támiynattı tosınnan testlewdi birinshi bolıp 1971-jılı Melvin Breyer qarastırǵan, al onıń nátiyjeliligin bahalawǵa baǵdarlanǵan dáslepki jumıstı 1975-jılı Pratima hám Vishvani Agraval ótkergen<ref>{{cite journal|title=Probabilistic Analysis of Random Test Generation Method for Irredundant Combinational Logic Networks|first1=P.|last1=Agrawal|first2=V. D.|last2=Agrawal|date=1 July 1975|journal=IEEE Transactions on Computers|volume=C-24|issue=7|pages=691–695|doi=10.1109/T-C.1975.224289}}</ref>. Programmalıq támiynatta tosınnan testlewdi 1984-jılı Duran hám Ntafos qarastırǵan<ref>{{cite journal|title=An Evaluation of Random Testing|first1=J. W.|last1=Duran|first2=S. C.|last2=Ntafos|date=1 July 1984|journal=IEEE Transactions on Software Engineering|volume=SE-10|issue=4|pages=438–444|doi=10.1109/TSE.1984.5010257}}</ref>. Gipotezalardı tekseriwdi tosınnan testlewdiń teoriyalıq tiykarı retinde qollanıwdı Xauden ''Functional Testing and Analysis'' kitabında táriyipledi. Kitapta sonday-aq buzılıwlar jiyiligi 1/''n''-nen aspaytuǵınına keminde 1-1/''n'' isenimge iye bolıw ushın kerekli testler sanın (''n'') bahalawdıń ápiwayı formulası da islep shıǵılǵan. Formula — ''n''log''n'' tómengi shegarası. Ol buzılıwlar jiyiliginiń ortasha shegarasına hátte ortasha isenimge iye bolıw ushın buzılıwsız ótken testlerdiń úlken sanı kerek ekenin kórsetedi<ref name=":0">{{Cite book|last=Howden|first=William|title=Functional Program Testing and Analysis|publisher=McGraw Hill|year=1987|isbn=0-07-030550-1|location=New York|pages=51–53}}</ref>. ==Sholıw== Tómendegi C++ funkciyasın qarastırayıq: <syntaxhighlight lang="cpp"> int myAbs(int x) { if (x > 0) { return x; } else { return x; // qáte: '-x' bolıwı kerek } } </syntaxhighlight> Endi bul funkciya ushın tosınnan testler {123, 36, -35, 48, 0} bolıwı múmkin. Tek '-35' mánisi ǵana qáteni iske túsiredi. Eger nátiyjeni tekseriw ushın etalon ámelge asırıw bolmasa, qáte ele de baqlanbay qalıwı múmkin. Biraq nátiyjelerdi tekseriw ushın tastıyıqlaw (assertion) qosıwǵa boladı, mısalı: <syntaxhighlight lang="cpp"> void testAbs(int n) { for (int i=0; i<n; i++) { int x = getRandomInput(); int result = myAbs(x); assert(result >= 0); } } </syntaxhighlight> Etalon ámelge asırıw geyde bar boladı, mısalı, ápiwayı algoritm jaqsıraq ónimlilik ushın anaǵurlım quramalıraq usılda ámelge asırılǵanda. Mısalı, Shenhage–Shtrassen algoritminiń ámelge asırılıwın testlew ushın pútin sanlar ústindegi standart «*» operaciyasın qollanıwǵa boladı: <syntaxhighlight lang="cpp"> int getRandomInput() { // … } void testFastMultiplication(int n) { for (int i=0; i<n; i++) { long x = getRandomInput(); long y = getRandomInput(); long result = fastMultiplication(x, y); assert(x * y == result); } } </syntaxhighlight> Bul mısal ápiwayı tiplerge (olar ushın ápiwayı tosınnan generatordı qollanıwǵa boladı) sheklengen bolsa da, obektke baǵdarlanǵan tillerge arnalǵan qurallar ádette testlenetuǵın programmanı izertleydi hám generatorlardı (usı tiptegi obektlerdi qaytaratuǵın konstruktorlardı yamasa metodlardı) tabadı hám olardı tosınnan alınǵan kiris maǵlıwmatları menen shaqıradı (bul kiris maǵlıwmatlarınıń ózleri de usınday jol menen yamasa, múmkin bolsa, psevdotosınnan generator járdeminde generaciyalanadı). Keyin bunday tásiller tosınnan generaciyalanǵan obektlerdiń jıynaǵın saqlaydı hám generaciyalanǵan obektti qayta qollanıw yamasa jańasın jaratıw ushın itimallıqtı qollanadı<ref name="AutoTest"/>. ==Tosınnanlıq haqqında== D. Xemlettiń tosınnan testlew haqqındaǵı tiykar salıwshı maqalasına sáykes: <blockquote>[..] «tosınnan testlewdiń» texnikalıq, matematikalıq mánisi test maǵlıwmatların tańlawda «sistemanıń» anıq joqlıǵın bildiredi, sonlıqtan hár túrli testler arasında korrelyaciya bolmaydı<ref name=Hamlet94>{{cite book|title=Encyclopedia of Software Engineering|year=1994|publisher=John Wiley and Sons|isbn=978-0471540021|author=Richard Hamlet|edition=1st|editor=John J. Marciniak|chapter=Random Testing}}</ref>.</blockquote> ==Kúshli hám hálsiz tárepleri== Tosınnan testlew tómendegi kúshli tárepleri ushın joqarı bahalanadı: *Onı qollanıw arzan: oǵan testlenip atırǵan programma haqqında bilimdiń keregi joq. *Onda hesh qanday bir tárepleme qatnas joq: qol menen testlewden ayırmashılıǵı, ol qanday da bir kodqa orınsız isenim sebepli qátelerdi ótkerip jibermeydi. *Ol talaban qáteleri tez tabadı: testlew sessiyasın ótkeriw ushın ádette bir neshe minut kerek boladı. *Eger programmalıq támiynat durıs specifikaciyalanǵan bolsa, ol haqıyqıy qátelerdi tabadı. Tómendegi hálsiz tárepleri táriyiplengen: *Ol tek ápiwayı qátelerdi tabadı (mısalı, null kórsetkish boyınsha kiriw). *Ol specifikaciya qanshelli anıq bolsa, sonshelli anıq, al specifikaciyalar ádette anıq emes boladı. *Qátelerdi tabıw boyınsha ol basqa usıllarǵa (mısalı, [[Statikalıq programma analizi|statikalıq programma analizine]]) qaraǵanda nátiyjesizirek. *Eger hárbir test orınlanǵanda hár túrli kiris maǵlıwmatları tosınnan tańlansa, bul úziliksiz integraciya ushın máseleler payda etiwi múmkin, sebebi birdey testler tosınnan ótedi yamasa ótpeydi<ref name="so">{{web deregi | url =https://stackoverflow.com/q/636353 | bet =Is it a bad practice to randomly-generate test data?|website=stackoverflow.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-noyabr }}</ref>. *Geyparalar tosınnanlıqqa súyeniwden góre barlıq tiyisli jaǵdaylardı «aq qutı» usılında qol menen dúzilgen testler menen oylap qamtıw jaqsıraq dep esaplaydı<ref name="so" />. *Buzılıwlar jiyiliginiń ortasha dárejesine ortasha isenim ushın ol júdá kóp sanlı testlerdi talap etiwi múmkin. Mısalı, buzılıw itimallıǵınıń 1/100-den kem ekenine keminde 99% isenimge iye bolıw ushın buzılıwsız ótken 459 test kerek boladı<ref name=":0" />. ==Tosınnan testlew túrleri== ===Kiris maǵlıwmatlarına qatnası boyınsha=== *Tosınnan kiris izbe-izligin generaciyalaw (yaǵnıy, metodlardı shaqırıw izbe-izligi) *Maǵlıwmatlar kiriwiniń tosınnan izbe-izligi (geyde stoxastikalıq testlew dep ataladı) — mısalı, metodlardı shaqırıwdıń tosınnan izbe-izligi *Bar maǵlıwmatlar bazasınan maǵlıwmatlardı tosınnan tańlaw ===Baǵdarlanǵan hám baǵdarlanbaǵan=== *baǵdarlanbaǵan tosınnan test generaciyalaw — izlewdi baǵdarlaw ushın evristikalarsız *baǵdarlanǵan tosınnan test generaciyalaw — mısalı, «keri baylanısqa baǵdarlanǵan tosınnan test generaciyalaw»<ref name="PachecoLET2007">{{cite book|last=Pacheco|first=Carlos|author2=Shuvendu K. Lahiri |author3=Michael D. Ernst |author4=Thomas Ball |chapter=Feedback-Directed Random Test Generation |title=29th International Conference on Software Engineering (ICSE'07)|date=May 2007|pages=75–84|doi=10.1109/ICSE.2007.37 |isbn=978-0-7695-2828-1 |chapter-url=http://people.csail.mit.edu/cpacheco/publications/feedback-random.pdf|issn=0270-5257}}</ref> hám «adaptivli tosınnan testlew»<ref name="ART">{{citation |last1=T.Y. Chen |last2=F.-C. Kuo |last3=R.G. Merkel |last4=T.H. Tse |title=Adaptive random testing: The ART of test case diversity |journal=Journal of Systems and Software |volume=83 |issue=1 |pages=60–66 |date=2010 |doi=10.1016/j.jss.2009.02.022|hdl=10722/89054 |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/26243711 |hdl-access=free }}</ref> == Ámelge asırıwları == Tosınnan testlewdi ámelge asıratuǵın geypara qurallar: * QuickCheck — dáslep Haskell tili ushın islep shıǵılǵan, biraq kóplegen basqa tillerge kóshirilgen belgili testlew quralı. Ol modelge tiykarlanıp API shaqırıwlarınıń tosınnan izbe-izliklerin generaciyalaydı hám hárbir iske túsiriwden keyin durıs bolıwı kerek bolǵan sistema qásiyetlerin tekseredi. * Randoop — testlenip atırǵan klaslar ushın metodlar hám konstruktorlardı shaqırıw izbe-izliklerin generaciyalaydı hám olardan JUnit testlerin dúzedi. * Simulant — hár túrli agentlerdiń (mısalı, hár túrli minez-qulıq profilleri bar paydalanıwshılardıń) minez-qulqınıń statistikalıq modeline tiykarlanıp, olardıń simulyaciyaların iske túsiretuǵın hám barlıq háreketler menen nátiyjelerdi keyin izertlew hám tekseriw ushın maǵlıwmatlar bazasına jazıp alatuǵın Clojure quralı. * AutoTest — atı birdey izertlew prototipine tiykarlanǵan, shártnamaları bar Eiffel kodın avtomatikalıq túrde testleytuǵın, EiffelStudio-ǵa integraciyalanǵan qural<ref name="AutoTest"/>. * York keńeytiletuǵın testlew infrastrukturası (YETI) — hár túrli programmalastırıw tillerine (Java, JML, CoFoJa, .NET, C, Kermeta) baǵdarlanǵan, tilge ǵárezsiz qural. * GramTest — Java tilinde jazılǵan, grammatikaǵa tiykarlanǵan tosınnan testlew quralı. Ol kiris grammatikaların belgilew ushın BNF belgilewin qollanadı. ==Sın== <blockquote>Tosınnan testlew ámeliyatta tek arnawlı orınǵa iye, bunıń tiykarǵı sebebi — nátiyjeli orakuldıń siyrek bolıwı, sonday-aq operaciyalıq profil menen hám psevdotosınnan kiris mánislerin generaciyalaw menen baylanıslı qıyınshılıqlar<ref name="Hamlet94"/>.</blockquote> Test orakulı — nátiyjelerdiń programma specifikaciyasına sáykes keletuǵın-kelmeytuǵının tekseriw quralı. Operaciyalıq profil — programmanı qollanıw úlgileri hám sonlıqtan onıń qaysı bólimleriniń áhmiyetlirek ekeni haqqındaǵı bilim. Shártnamaları bar programmalastırıw tilleri hám platformaları ushın (mısalı, Eiffel, .NET yamasa JML, CoFoJa sıyaqlı Java-nıń hár túrli keńeytpeleri) shártnamalar tábiyiy orakullar xızmetin atqaradı hám bul tásil tabıslı qollanılǵan<ref name="AutoTest">{{web deregi | url =http://se.inf.ethz.ch/research/autotest/| bet =AutoTest - Chair of Software Engineering|website=se.inf.ethz.ch| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-noyabr }}</ref>. Atap aytqanda, tosınnan testlew qol menen kózden ótkeriwge yamasa paydalanıwshılardıń xabarlarına qaraǵanda kóbirek qátelerdi tabadı (biraq hár túrli qátelerdi)<ref name="ManualvsRandom">{{cite journal|title=On the number and nature of faults found by random testing|year=2009|author=Ilinca Ciupa|author2=Alexander Pretschner|author3=Manuel Oriol|author4=Andreas Leitner|author5=Bertrand Meyer|journal=Software Testing, Verification and Reliability|doi=10.1002/stvr.415|volume=21|pages=3–28}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq támiynattı testlew}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] 2tmo9h8tnslaey8paluv5m4bi441djq 0 49225 276484 276480 2026-10-26T12:03:36Z YAMYDQ 16833 276484 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı|qaraqalpaqsha atı=Vladimir Zelenskiy|lawazım=Ukraina 6-prezidenti}}'''Vladimir Aleksandrovich Zelenskiy''' (ukr. Володимир Олександрович Зеленський; 1978-jıl 25-yanvarda, Krivoy Rog, Dnepropetrovsk oblastı) — ukrain mámleketlik hám siyasiy ǵayratkeri. 2019-jıl 20-maydan baslap Ukraina Prezidenti hám Ukraina Qurallı kúshleriniń Joqarǵı Bas sárkardası. Prezident bolıp saylanıwınan aldın showmen, komik, kino hám dublyaj aktyorı, kinorejissyor, scenarist, kino hám televidenie prodyuseri, televidenie alıp barıwshısı, qosıqshı, parodist hám yumorist sıpatında keń tanıldı. «Kvartal-95» studiyasınıń (2003—2019) shérik iyesi hám kórkemlik basshısı, «Inter» telekanalınıń bas prodyuseri (2010—2012) bolǵan. Karyeralıq jolın KVN de «Zaporoje — Krivoy Rog — Tranzit», «Krivoy Rog quraması» hám «95-kvartal» komandalarında qatnasıwdan basladı; aqırǵısında Zelenskiy kapitan, aktyor hám nomerlerdiń kópshiliginiń avtorı bolǵan. 2003-jılı KVNnan ketkennen keyin Zelenskiydiń «95-kvartal» komandası televideniede koncertler bere basladı. Al «Kvartal-95 studiyası» retinde komanda 2005-jılı «Keshki kvartal» showın jaratadı, onda Zelenskiy ideolog, avtor, rejissyor hám bas aktyor bolıp kórinedi. 2010—2011-jıllarda «Inter» telekanalınıń bas prodyuseri bolıp isledi. Iskerligi dawamında kóp sanlı telejoybarlarda shıqtı; eń kózge túserlisi — aktyor («Keshki kvartal»), alıp barıwshı («Keshki Kiev», «Kúlki ligası») hám tóreshi («Komikti kúldir») rolinde. Aktyor («Úlken qaladaǵı muxabbat», «8 birinshi ushırasıw», «Men, sen, ol, ol» hám basqalar), prodyuser («Qudalar», «Men janıńda bolaman», «Úlken qaladaǵı muxabbat 3» hám basqalar) hám scenarist («Qudalar») retinde jigirmadan zıyat kinofilm hám teleserial islep shıǵarıwda qatnasqan, sonday-aq dublyaj aktyorı bolǵan («Xorton», «Paddingtonnıń basınan keshirgenleri» hám basqalar). 2015—2018-jıllar dawamında «Xalıq xızmetkeri» teleserialında Ukraina Prezidenti etip saylanatuǵın tariyx muǵallimi Vasiliy Goloborodko rolin oynadı. Teleserial bir neshe márte siyasiy reklamada ayıplandı, al serialdıń úshinshi máwsiminıń dáslepki úsh seriyası 2019-jılǵı Ukraina prezidenti saylawınıń birinshi turınan tikkeley aldın shıqtı. Bul saylawda Zelenskiy teleserial menen bir attaǵı «Xalıq xızmetkeri» partiyasınan usınılǵan talaban retinde qatnastı hám eń kóp dawıstı aldı. Saylawdıń ekinshi turında jeńisinen keyin Ukraina prezidenti lawazımına saylandı. Rossiyanıń Ukrainaǵa bastırıp kiriwi waqtında Zelenskiy Ukraina suverenitetin qorǵawǵa baǵdarlanǵan pozitsiyanı iyeledi. Rossiya áskerleriniń paytaxtqa topılısı waqtında Kievten evakuaciyalanıwdan bas tarttı. Dunıya júzlik ǵalaba xabar qurallarınıń bahalawına kóre, Zelenskiy onnan hesh kim kútpegen roldi qabıl etti. «Time» jurnalınıń versiyasına kóre, Zelenskiy 5 procent dawıs (3,3 millionnan artıq oqıwshı) jıynap, 2022-jıldıń eń tásirli adamı boldı. Dáslep Zelenskiydiń wákillik múddeti 2024-jıldıń mayında tamamlanadı dep jobalastırılǵan edi, biraq 2022-jıl fevralda áskeriy jaǵdaydıń engiziliwi jobalastırılǵan prezident saylawın ótkeriwge tosqınlıq jasadı. 2024-jılǵa kelip ukrainlardıń kópshiligi prezidenttiń xızmetin maqullaydı. Zelenskiydi qollap-quwatlaw basıp kiriw baslanǵannan keyin dárriw 90 procentke shekem óstı, biraq 2024-jıldıń apreline kelip shama menen 60 procentke shekem tómenledi. Zelenskiydiń xalıqaralıq qatnasıqlardaǵı háreketlerin qollap-quwatlaw 2024-jıldıń ortasında Jer sharı turǵınları arasında shama menen 40 procentti quradı. == Balalıq hám jaslıq dáwiri == Vladimir Aleksandrovich Zelenskiy 1978-jıl 25-yanvarda Krivoy Rog qalasında evrey shańaraǵında tuwıldı. Ukrain, rus hám ingliz tillerin biledi. '''Atası''' — Semyon Ivanovich Zelenskiy (1924-jıl 5-may, Krivoy Rog — 1998-jıl 10-iyun) [1][2], Ullı Watan urısınıń qatnasıwshısı. Urıs jıllarında minomyot vzvodınıń komandiri, keyin 57-gvardiya mıltıqshı diviziyasınıń 174-gvardiya mıltıqshı polkiniń rota komandiri bolǵan. 1944-jılı eki «Qızıl Juldız» ordeni menen sıylıqlanǵan, urıstı gvardiya leytenantı atağında tamamlaǵan [3][29][30][31]. Zelenskiydiń úlken atası hám atası Semyonnıń úsh tuwısqanı Xolokost waqtında óltirilgen [4]. '''Ákesi''' — Aleksandr Semyonovich Zelenskiy (tuwılǵan 1947-jıl 23-dekabr), matematik, programmist [1], texnika ilimleriniń doktorı, professor, informatika kafedrasınıń baslıǵı — Vladimir oqıǵan sol joqarı oqıw ornınıń oqıtıwshısı [2][3]. Ákesi 20 jıl Mongoliya Xalıq Respublikasında jasap isledi, Erdenet qalasında taw-bayıtıw kombinatın qurdı [1]. '''Anası''' — Rimma Vladimirovna Zelenskaya (tuwılǵan 1950-jıl 16-sentyabr), injenerlik bilimine iye, miynet stajı 40 jıl, házirgi waqıtta pensiyada [1]. Balalıq shaǵında ata-anası menen tórt jıl Mongoliyada, ákesi islegen jerde jasadı. Sol jerde birinshi klasstı pitkerdi, onnan keyin Zelenskiy anası menen Krivoy Rogqa qayttı [1]. Ingliz tilin tereńlestirip úyrenetuǵın 95-mektepte oqıdı. Mektep jıllarında grek-rim gúresi [2], awır atletika menen shuǵıllandı, marka jıynadı, pianinoda oynadı, ball biyleri menen shuǵıllandı, basketbol hám voleybol oynadı. Mektep kórkem ónerpazlıǵında qatnastı, mektep ansamblinde gitarashı bolǵan [1][3][4]. Zelenskiy ukrain tilin 2017-jıldan baslap belsene úyrene basladı, oǵan shekem qatnasıqta tiykarınan rus tilinen paydalanǵan [5][6][7][8]. 16 jasında Izrailde tegin oqıw ushın grant alǵan, biraq ákesi buǵan qarsı bolǵan [2]. Mektepti 1995-jılı pitkerdi. Mektepte diplomat bolıwdı ármanlaǵan hám hátteki MGIMOǵa túsiwge tayarlanǵan, biraq Kiev milliy ekonomikalıq universitetiniń Krivoy Rog ekonomikalıq institutına «huqıqtanıw» qániygeligi boyınsha oqıwǵa túsken [1] hám onı 2000-jılı pitkergen. Alǵan qániygeligi boyınsha hesh qashan islemegen [2]. == Dóretiwshilik iskerligi == === KVN === 11-klassta pitkeriwshiler komandasın shólkemlestirdi hám KVNde muǵallimler komandası menen oynap, oqıwshılar jeńdi. Mektepten keyin «Jas Krivoy Rog» KVN komandasında oynadı [2], keyin biy nomerlerin qoyıw ushın «Zaporoje — Krivoy Rog — Tranzit» KVN komandasına shaqırıldı; aste-aste Zelenskiydiń komandadaǵı roli keńeydi hám ol nomerlerde de qatnasa basladı. Zelenskiy menen bir waqıtta «Zaporoje — Krivoy Rog — Tranzit»ke «Kvartal-95» studiyasınıń keleshektegi aktyorları — Denis Manjosov, Yuriy Krapov, Aleksandr Pikalov keldi. Dál sol «Zaporoje — Krivoy Rog — Tranzit» chempion bolǵan 1997-jılǵı sezonnan keyin olar «95-kvartal» dep atalǵan jańa komanda dúzdi. Zelenskiy onda tek ǵana aktyor hám kapitan emes, al jetekshi avtorlardıń biri de boldı. 1998-jıldan 2003-jılǵa shekem «95-kvartal» KVN Joqarı ligasında shıqtı. Komanda aǵzaları ámelde Moskvada jasadı hám turaqlı túrde ǴMDA (Ǵárezsiz Mámleketler Doslıq Awqamı) qalaları boyınsha gastrolde júrdi. «95-kvartal» quramında Zelenskiy 2002-jılı KVN Joqarı ligasınıń yarım finalına shekem jetti hám eki márte (2000 hám 2001-jıllarda) KVNniń «Dawıslaǵan KiViN» muzıkalıq festivalınıń ekinshi sıylıǵı — «Jaqtıdaǵı KiViN»niń iyesi boldı. === «Kvartal-95» studiyası === 2003-jıldıń aqırında «1+1» ukrain telekanalı «95-kvartal»ǵa komandanıń eń jaqsı nomerlerinen ibarat koncertler seriyasın islewdi usındı. [[Файл:KVARTAL_95_Vadim_Chuprina.jpg|alt=|solğa|nobaý|270x270 nükte|Вечерний Квартал, 2018]] 2004-jılı komanda joybardı tayarlay basladı, bir waqıttıń ózinde hár qıylı telebaǵdarlamalarda qosımsha isledi. Zelenskiy «Mister Kuk» kulinariya showın alıp bardı. Barlıq dáramatlar ulıwma joybarǵa salındı hám 2005-jılı «Inter» telekanalında «Keshki kvartal» teleshowı baslandı. Onıń ideologı, avtorı, rejissyorı hám bas aktyorı Zelenskiy bolıp esaplanadı. Show tez arada keń tanıldı hám kóp ótpey ukrain auditoriyası arasındaǵı reyting boyınsha KVN hám «Comedy Club»tan ozıp ketti. Sınshılar «Keshki kvartal»dı siyasiy kabare qatarına kirgizedi. Bunnan tısqarı, «95-kvartal» komandası «Kvartal-95» studiyasına aylandı; onıń iyeleri — Zelenskiy, Boris hám Sergey Shefirler, Andrey Yakovlev. Studiya bir neshe telejoybar shıǵardı («Keshki kvartal», «Jawıngerler klubı», «Ukraina, tur»), telebaǵdarlamalar («Jıl qosıǵı», «Polundra»), myuzikller («Eki qoyannıń izinen», «Úsh mushketyor», «Júdá jańa jıllıq kino yamasa muzeydegi tún»), filmler [1] hám korporativler ushın scenariyler jazdı. 2010-jıl dekabrden 2011-jıl avgustqa shekem hám 2011-jıl noyabrden 2012-jıl sentyabrge shekemgi dáwirlerde Zelenskiy «Inter» kanalınıń bas prodyuseri bolǵan; kanaldaǵı bir qatar basshılıq lawazımların onıń komandası aǵzaları iyelegen. Qarjılandırıw tiykarınan «Kvartal-95» studiyası joybarların islep shıǵarıwǵa jámlengen edi. 2012-jılı ukrain «1+1» kanalında shıqqan «Keshki Kiev» teleshouı sheńberinde «Ertekli Rus» multiplikaciyalıq serialında qoyıwshı bolǵan hám avtor tekstin oqıǵan. === Telejoybarlar === 2004 — «Mister Kuk» (alıp barıwshı) 2005—2019 — «Keshki kvartal» (aktyor, avtor) «Jawıngerler klubı» (alıp barıwshı) «Ukrainada jıl qosıǵı» (alıp barıwshı) 2006 hám 2018 — «Juldızlar menen biy»: Alyona Shoptenko menen jupta qatnasıwshı hám 2006-jılı jeńimpaz, 2018-jılı aqırǵı efirdiń jyuri aǵzası 2008 — «Xızmettegi romans» (alıp barıwshı) 2010 — «Пороблено в Україні» / «Ukrainada islengen» (Valeriy Jidkov penen birge alıp barıwshı) «Chisto NEWS» (alıp barıwshı) 2011 — «Millioner — Issı kreslo» (alıp barıwshı) 2011—2018 — «Komikti kúldir», ukrain versiyası (Evgeniy Koshevoy menen jyuri aǵzası, buǵan shekem Mixail Galustyan menen) Yaltadaǵı «Crimea Music Fest» xalıqaralıq muzıkalıq festivalı (Masha Efrosinina hám Maksim Galkin menen birge alıp barıwshı) 2011—2013 — «Kvartal menen ekshembi» (ideya avtorı hám prodyuser) 2012—2017 — «Keshki Kiev» (Valeriy Jidkov penen alıp barıwshı) 2012 — «Червоне або чорне» / «Qızıl yamasa qara» (alıp barıwshı) 2013 — «Xochu V VIA Gru» (Vera Brejneva menen alıp barıwshı) 2014 — «Meladzege barǵım keledi» (ideya avtorı) 2015 — «Qutını tap» (ideya avtorı) 2015—2018 — «Kúlki ligası» (alıp barıwshı) '''Rossiyadaǵı telejoybarlar''' ** 2006, 2010—2012 — «Keshki kvartal»dıń televizion koncertleri («TV Centr», «STS», «Rossiya-1») ** 2010 — «Jańa tolqın 2010. Premyeralar kúni» («Rossiya-1») — alıp barıwshılardıń biri ** 2011 — «A faktorı. 1-sezon» («Rossiya-1») — Filipp Kirkorov penen alıp barıwshı ** 2011 — «Jańa tolqın 2011. Jáhán xiti kúni» («Rossiya-1») — alıp barıwshılardıń biri ** 2011 — «Magiya» («Rossiya-1») — Tatyana Lazareva menen alıp barıwshı [1] (úsh shıǵarılıw 2019-jıl mayda «NTV»de efirge shıqtı [2]; buǵan shekem 1-shıǵarılıwdıń túsirilgen materialınıń qayta montajlanǵan versiyası 2012-jıl 9-iyulde «1+1»de Yuriy Gorbunov penen shıqqan edi [3][4]) ** 2011 — «Jańa jıllıq juldızlar paradı-2012» («Rossiya-1») — Maksim Galkin menen alıp barıwshı ** 2012 — «Komikti kúldir. Rossiyalıq versiya» («Rossiya-1») — Maksim Galkin menen jyuri aǵzası [5]. 2014-jıl fevralda «STS» kanalında rossiyalıq versiyanı qayta iske túsiriw ushın kastingler jobalastırılǵan edi, biraq keyininen olar biykar etildi [6] ** 2012 — «Jańa tolqın 2012. Jáhán xiti kúni» («Rossiya-1») — alıp barıwshılardıń biri ** 2012 — «Jańa jıllıq juldızlar paradı-2013» («Rossiya-1») — baǵdarlama miymanı ** 2013, 2014 — «Birinshi/ekinshi jańa jıllıq kesh» («Rossiya-1») — Maksim Galkin menen birge alıp barıwshı [7][8][9][10] ** 2013 — «Jańa tolqın 2013. Jáhán xiti kúni» («Rossiya-1») — alıp barıwshılardıń biri ** 2013 — «Jańa jıllıq juldızlar paradı-2014» («Rossiya-1») — baǵdarlama miymanı ** 2014 — «Kók shıraq-2014» («Rossiya-1») — baǵdarlama miymanı === Kino === [[Файл:Евгений_Кошевой,_Владимир_Зеленский.jpg|alt=|nobaý|270x270 nükte|«Men, sen, ol, ol» filminiń premyerasında, 2018-jıl dekabr.]] 2008-jılı dál sol «Kvartal-95» studiyasınıń scenariyi boyınsha túsirilgen «Úlken qaladaǵı muxabbat» tolıq metrajlı filminde stomatolog Igor rolinde tústi. 2010-jılı «Úlken qaladaǵı muxabbat 2» dep atalǵan dawamı shıqtı. 25-yanvarda «Rjevskiy Napoleonǵa qarsı» filminiń premyerası boldı, onda Zelenskiy tiykarǵı rollerdiń birin — Napoleon Bonapartti oynadı. 2011-jıl 17-martta «Xızmettegi roman. Bizdiń zaman» filminiń premyerası boldı, onda ol Anatoliy Novoseltsevti oynadı. 2012-jıl 8-martta «8 birinshi ushırasıw» filmi ekranlarǵa shıqtı, onda ol tiykarǵı roldi oynadı. 2014-jıl 1-yanvarda kinoteatrlar ekranlarına «Úlken qaladaǵı muxabbat 3» komediyası shıqtı, onda Zelenskiy jáne stomatolog Igor rolin oynadı. 2015-jıl 1-yanvarda ol tiykarǵı rolde oynaǵan «8 jańa ushırasıw» filmi ekranlarǵa shıǵadı. 2019-jıl 24-aprelde Ukraina Milliy antikorrupciya byurosınıń (NABU) direktorı Artyom Sıtnik NABU shólkemlestiriwshisi Zelenskiy bolǵan «Kinokvartal» kompaniyasın mámleket qarjıların ısırap etiwde gúmanlanatuǵının xabarladı. Kompaniyaǵa qarsı tergew baslandı. Sıtnik aprelde NABUǵa «Iqtıyarlılar awqamı» shólkeminen arza kelip túskenin aytıp berdi. Onıń maǵlıwmatlarına kóre, Ukraina Mámleketlik kinosı «Kinokvartal» shıǵarǵan «Men, sen, ol, ol» filmi byudjetiniń 49 procentin qarjılandırǵan. Kompaniya filmdi tolıǵı menen ukrain yamasa qırım-tatar tilinde jaratıwdı óz moynına alǵan, biraq bul shárttı orınlamaǵan, dep tastıyıqlaydı «Iqtıyarlılar awqamı». === Filmografiya === ==== Aktyor ==== {{Div col}} * {{в кино|2004}} — Казанова поневоле * 2004 — [[Три мушкетёра (мюзикл)|Три мушкетёра]] — ''[[д’Артаньян]]'' * {{в кино|2006}} — Милицейская академия — ''Минаев'' * {{в кино|2007}} — [[Очень новогоднее кино, или Ночь в музее]] — ''Вася Васильков'' * {{в кино|2009}} — [[Любовь в большом городе]] — ''Игорь'' * 2009 — Как казаки… — ''Остап / [[Фандорин]]'' * {{в кино|2010}} — Любовь в большом городе 2 — ''Игорь'' * {{в кино|2011}} — [[Служебный роман. Наше время]] — ''Анатолий Ефремович Новосельцев'' * {{в кино|2012}} — [[Ржевский против Наполеона]] — ''[[Наполеон I|Наполеон]]'' * 2012 — [[8 первых свиданий]] — ''Никита Андреевич Соколов'' * {{в кино|2013}} — Любовь в большом городе 3 — ''Игорь'' * {{в кино|2014}} — 8 новых свиданий — ''Никита Андреевич Соколов'' * {{в кино|2015}}-{{в кино|2019}} — [[Слуга народа (телесериал)|Слуга народа]] — ''Василий Петрович Голобородько, учитель истории в средней школе / [[президент Украины]]'' * 2016 — [[Слуга народа 2]] — ''Василий Петрович Голобородько, учитель истории в средней школе / президент Украины'' * {{в кино|2016}} — [[8 лучших свиданий]] — ''Никита Андреевич Соколов'' * {{в кино|2018}} — [[Я, ты, он, она (фильм, 2018)|Я, ты, он, она]] — ''Максим'' {{конец колонки}} == Siyasiy karyera == === Jámiyetlik-siyasiy belsendilik === [[Файл:Prime_Minister_Andy_Burnham_meets_Ukrainian_President_Volodymyr_Zelenskyy.jpg|nobaý|Ullı Britaniya Bas ministri Endi Bernem Ukraina prezidenti Vladimir Zelenskiydi Portsmuttaǵı HMS Queen Elizabeth (R08) aviatasıwshı kemesiniń bortında qarsı alıp atır. 2026-jıl 27-iyul.]] Evromaydandı qollap-quwatladı. Ukrainadaǵı konflikttiń keskinlesiwi waqtında Zelenskiy ukrain armiyası hám ıqtıyarlılar batalonları háreketlerin qollap-quwatladı, Donbasstaǵı sawash háreketlerinde qatnasqan ukrain áskeriy xızmetkerleri aldında koncertler menen shıqtı, «95-kvartal»dıń basqa qatnasıwshıları menen birgelikte ıqtıyarlılar batalonlarınıń mútájlikleri ushın bir million grivna ajıratıp berdi. Óz shıǵıslarında rossiyalı siyasatshılardı hám Rossiya turǵınların, ózin-ózi járiyalaǵan DXR hám LXR respublikaların kúlki ete basladı. Sonıń menen birge Zelenskiyde Rossiyada qıyınshılıqlar payda boldı. Atap aytqanda, rossiya televideniesinde «Keshki kvartal» shouı biykar etildi, al 2015-jıl fevralda Rossiya Federaciyasınıń Tergew komiteti Moskvanıń Yakimanka municipal okrugı deputatı Dmitriy Zaxarovtıń sorawı boyınsha Zelenskiy, sonday-aq basqa ukrain mádeniyat ǵayratkerleri tárepinen ukrain kúsh strukturalarınıń háreketlerin qarjılandırıw haqqındaǵı xabardı tekseriwdi basladı [8]. Sonday-aq belgili hám kommerciyalıq jaqtan tabıslı rossiya-ukrain «Qudalar» teleserialınıń jetinshi sezonı ústindegi jumıs toqtatıp turıldı; ayırım ǵalaba xabar qurallarınıń xabarlawınsha, sebebi Zelenskiy menen rossiyalıq aktyorlar arasındaǵı siyasiy kelispewshilikler bolǵan. Sonday-aq Zelenskiy rossiyalı mádeniyat ǵayratkerleriniń Ukrainaǵa kiriwin qadaǵan etiwge qarsı shıqtı hám «Qudalar» serialın Ukraina aymaǵında qadaǵan etiw usınısı haqqında keri pikir bildirdi. === Prezidentlik mapazı (2019) === [[Файл:Debates_of_Petro_Poroshenko_and_Vladimir_Zelensky_(2019-04-19)_02.jpg|alt=|nobaý|250x250 nükte|Pyotr Poroshenko menen debatlar. Kiev, «Olimpiyskiy» Milliy sport kompleksi, 2019-jıl 19-aprel.]] 2018-jıl dekabrde Dmitriy Gordonǵa bergen intervyusında Zelenskiy óz partiyası «Xalıq xızmetkeri»niń keleshektegi parlament saylawında qatnasıw niyeti haqqında xabarladı. 2018-jıl 31-dekabrde Jańa jılǵa bir neshe minut qalǵanda Zelenskiy «1+1» telekanalında ukrainlarǵa múrájat etip, Ukraina prezidentligi saylawında qatnasatuǵının málimledi. Buǵan baylanıslı Ukraina prezidenti Pyotr Poroshenkonıń ádetiy Jańa jıl múrájatı keyingirek waqıtqa jıljıtıldı (Zelenskiydiń keyingi texnikalıq qátelik haqqındaǵı málimlemeleri «1+1» press-xızmeti tárepinen biykarlandı, ol bolǵan jaǵdaydı kanaldıń sanalı qádemi retinde kórsetti). 2019-jıl 21-yanvarda «Xalıq xızmetkeri» partiyası Zelenskiydi Ukraina prezidentligine kandidat etip usındı. Kandidat jeńiske erisken jaǵdayda bir prezidentlik múddeti menen shekleniwdi wáde etti. Yanvardıń aqırında Zelenskiy birinshi márte saylaw aldı sorawlarında birinshi orınǵa shıqtı. Fevralǵa kelip Zelenskiydiń reytingi 25—30 procentke shekem óstı, al marttıń ortasında — 34 procentke shekem. [[Файл:Volodymyr_Zelensky_Official_portrait.jpg|nobaý|Zelenskiydiń rásmiy portreti, 2019]] 31-martta prezident saylawınıń birinshi turı boldı, onda eń kóp dawıstı (30,24 procent) Zelenskiy jıynadı — ámeldegi prezident Pyotr Poroshenkodan shama menen eki ese kóp. 2019-jıl 21-apreldegi, ol Pyotr Poroshenko menen birge shıqqan saylawdıń ekinshi turında Ukraina Oraylıq saylaw komissiyasınıń juwmaqlawshı nátiyjelerine kóre 73,22 procent dawıstı (13,5 million saylawshı dawısın) jıynadı. 3-mayda prezident saylawınıń jeńimpazı haqqındaǵı xabar Joqarǵı Radanıń «Ukraina dawısı» gazetasında hám Ukraina Ministrler Kabinetiniń «Урядовий кур'єр» («Húkimet kuryeri») gazetasında jaylastırıldı. === Saylawlardıń keyinge qaldırılıwı === Ukraina Konstitutsiyasına muwapıq, 2024-jılǵı prezident saylawları urıs dáwirinde Ukraina prezidenti hám húkimetiniń jumısı haqqındaǵı nızam tiykarında keyinge qaldırıldı. Ukraina Konstitutsiyasına muwapıq, mámleket aymaǵında áskeriy háreketler dawam etken waqıtta háziregi prezidenttiń wákillikleri hám onıń legitimligi nızamǵa sáykes keledi. Zelenskiy bul haqqında 2024-jıl 24-mayda Xarkovta Oraylıq Aziya mámleketleriniń ǵárezsiz ǵalaba xabar qurallarına bayanat berdi. == Prezidentligi == === 2022-jılǵa shekem === Zelenskiydiń inauguratsiyası 2019-jıl 20-mayda bolıp ótti. Óz komandasınıń basım baǵdarları retinde ol mámlekettiń shıǵısında ot ashıwdı toqtatıwdı hám «Ukrainanıń Qrımı menen Donbasın» qaytarıwdı atadı. Inauguratsiyalıq sóylewinde Zelenskiy Joqarǵı Radanı tarqatıw haqqında járiyaladı hám húkimet aǵzaların «keyingi saylawlar haqqında emes, al keleshek áwladlar haqqında oylaytuǵınlar ushın orınların bosatıwǵa» shaqırdı. 2019-jıl 21-mayda prezident Zelenskiy ámeldegi Ukraina Joqarǵı Radasın tarqattı hám náwbetten tıs parlament saylawların belgiledi. Zelenskiy parlament fraktsiyaları basshıları menen bolǵan ushırasıwda aytqanınday, «Joqarǵı Radanı tarqatıw ushın tiykarǵı dálil — Ukraina puqaralarınıń bul shólkemge bolǵan iseniminiń júdá tómenligi, 4 procent». 2019-jıl 21-iyulda náwbetten tıs parlament saylawları ótti. Prezidentti qollaytuǵın «Xalıq xızmetshisi» partiyası dawıslardıń 43,16 procentin aldı hám 124 orınǵa iye boldı. Buǵan qosımsha, bul partiya qollaǵan kandidatlar 130 bir mandatlı okrugte jeńiske eristi. Sonıń sebebinen partiya parlamentte kópshilikke iye boldı hám bir partiyalı húkimet koalitsiyasın dúzdi. 2019-jıl 29-avgustta IX shaqırıq Ukraina Joqarǵı Radası Aleksey Goncharuktıń premyer-ministr lawazımına talabanlın maqulladı hám húkimettiń jańa quramın tastıyıqladı. Rada sonıń menen birge Zelenskiydiń usınısı boyınsha Vadim Pristaykonı sırtqı isler ministri, Andrey Zagorodnyuknı qorǵanıw ministri, Ruslan Ryaboshapkanı Bas prokuror, Ivan Bakanovtı Ukraina Qawipsizlik xızmeti baslıǵı etip tastıyıqladı. 2020-jıl 20-mayda Zelenskiy ekinshi prezidentlik múddetine óz kandidaturasın usınıwdı biykarlamaytuǵının ayttı. === Rossiyanıń basıp kiriwi === [[Файл:Заявка_України_на_членство_у_Європейському_Союзі,_1.jpg|nobaý|250x250 nükte|Руслан Стефанчук, Зеленский и Денис Шмыгаль после подписания заявки на членство Украины в ЕС, 28 февраля 2022]] 2022-jıl 24-fevralda Rossiyanıń Ukrainaǵa basıp kiriwiniń baslanıwı menen baylanıslı Zelenskiy áskeriy jaǵday járiyaladı hám Rossiya menen diplomatiyalıq qatnasıqlardı dárriw úziw haqqında bayanat berdi. Sol kúni keshirek ol ulıwma mobilizatsiyanı járiyaladı. 28-fevralda Ukrainanıń Yevropa Awqamına aǵzalıǵı ushın arzaǵa — arnawlı tártip boyınsha YeAǵa qıstawlı qosılıw haqqındaǵı soraw menen — qol qoydı. 27-martta basıp kiriw baslanǵannan berli rossiyalı jurnalistlerge birinshi interview berdi. Onda ol, atap aytqanda, Ukraina Donbasqa shabıwıl jasawǵa tayarlanıp atır degen Rossiya Federatsiyası Qorǵanıw ministrligi tárepinen aytılǵanlardı ótirik dep atadı. Sonnan basqa, rossiyalı propaganda kórsetken «Qrımdı basıp alıw haqqındaǵı buyrıq» «В. А. Зеленський» dep qol qoyılǵanına, al ol haqıyqıy bolǵan jaǵdayda initsiallar «В. О.» bolatuǵınına dıqqat awdardı. 23-iyunda Yevropa Keńesi Ukrainaǵa awqamǵa kiriw ushın talabanlıq mártebesin berdi. 30-sentyabrde Zelenskiy Rossiyanıń Ukrainanıń tórt wálayatın — Xerson, Zaporojye, Doneck hám Lugansk wálayatların — anneksiya etiwin járiyalawına juwap retinde, óz pármanı menen Ukraina Milliy qawipsizlik hám qorǵanıw keńesiniń ámeldegi Rossiya prezidenti Vladimir Putin menen sóylesiwler ótkeriwdiń múmkin emesligi haqqındaǵı qararın kúshke kirgizdi. 21-dekabrde Zelenskiy tolıq kólemli rossiya basıp kiriw baslanǵannan berli AQShqa birinshi rásmiy saparın ámelge asırdı. Vashingtonda ol prezident Djo Bayden menen ushırastı hám AQSh Kongressiniń eki palatasınıń birgeliktegi májilisinde sóylew soyledi. Kóp ǵalaba xabar quralları bul saparǵa tariyxıy dep baha berdi. 2023-jıl 8-noyabrde Ukraina jeti aldınnan qoyılǵan shártti orınlaǵannan keyin Yevrokomissiya YeA Keńesine Ukraina menen YeAǵa kiriw boyınsha sóylesiwlerdi baslawdı usındı. 2025-jıl 24-aprelde Qubla Afrika Respublikasına rásmiy sapar menen bardı. Baqlawshılardıń pikirine qaraǵanda, saparınıń maqseti — Afrika mámleketlerinde Ukrainanıń abırayın jaqsılaw hám Rossiya-Ukraina konfliktinde solardıń qollawın kúsheytiw. 2026-jıl 4-iyunda Putinge parahatshılıq sóylesiwlerin baslaw haqqında usınıs penen múrájat etti hám sóylesiwler dáwirinde ot ashıwdı tolıq toqtatıwǵa tayar ekenin bildirdi. == Galeriya == <gallery mode="packed"> Файл:Volodymyr_Zelensky_2019_presidential_inauguration_04.jpg|Zelenskiy Kievtegi inauguratsiyada, 2019-jıl 20-may. Файл:Зеленський_в_акваторії_Азовського_моря,_2019,_1.jpg|Zelenskiy Mariupolde jumıs saparında. Файл:Volodymyr_Zelensky_and_Donald_Trump.jpg|Zelenskiy hám AQSH prezidenti Donald Tramp. Nyu-York, 2019-jıl 25-sentyabr. Файл:Робочий_візит_Президента_України_до_Турецької_Республіки_05.jpg|Zelenskiy hám Turkiya prezidenti Rejep Tayyip Erdogan. Istanbul, 2020-jıl 16-oktyabr. Файл:Working_trip_to_the_Donetsk_region_-_2.jpg|Zelenskiy Donbasta, 2021-jıl iyun. Файл:Official_visit_of_Maia_Sandu_to_Ukraine_-_2021-01-12_-_president.gov.ua_21.jpg|Zelenskiy hám Moldova prezidenti Maia Sandu. Kiev, 2021-jıl 12-yanvar. Файл:Volodymyr_Zelenskyy_paid_a_visit_to_the_wounded_defenders_of_Ukraine_undergoing_treatment_at_a_military_hospital_(51937554892).jpg|Zelenskiydiń áskeriy emlewxanaǵa saparı, 2022-jıl 13-mart. Файл:Робоча_поїздка_Президента_на_Харківщину_21.jpg|Zelenskiydiń Xarkov wálayatına jumıs saparı, 2022-jıl 29-may. Файл:Відвідання_Президентом_школи_в_Ірпені_з_нагоди_Дня_знань_11.jpg|Zelenskiy jańa oqıw jılınıń birinshi kúni Irpendegi mektepke bardı, 2022-jıl. Файл:Volodymyr_Zelensky_and_Nancy_Pelosi_during_a_Joint_Meeting_of_Congress_with_flag_of_Ukraine_signed_by_the_defenders_of_Bakhmut.jpg|Zelenskiy hám Nensi Pelosi AQSH Kongressinde Baxmut qorǵawshıları qol qoyǵan Ukraina bayraǵı menen, 2022-jıl 21-dekabr. </gallery> == Shańaraǵı == [[Файл:Участь_Президента_і_першої_леді_у_заходах_з_нагоди_Дня_Незалежності_України_08.jpg|solğa|nobaý|240x240 nükte|Zelenskiy ómirlik joldası Elena Zelenskaya menen.]] Ómirlik joldası (2003-jıl 6-sentyabrden berli) — Yelena Vladimirovna Zelenskaya (qızlıq familiyası Kiyashko, 1978-jıl 6-fevralda tuwılǵan). Maǵlıwmatı boyınsha arxitektor, Krivoy Rog texnikalıq universitetin «qızıl diplom» menen pitkergen. «Kvartal-95 Studiyası» JShJniń beneficiarı (kompaniyanıń 0,01 procenti onıń iyeliginde, qalǵan 99,99 procenti ómirlik joldasına tiyisli), balıqtı qayta islew hám konservalaw menen shuǵıllanatuǵın «Zelari Fish» JShJniń 25 procentine iye. «Kvartal-95 Studiyası»nıń scenaristi hám avtorı. Vladimir menen Yelena mektepten berli tanıs, olar parallel klaslarda oqıǵan. Zelenskiylerdiń shańaraǵında eki bala bar: qızı Aleksandra (2004-jıl 15-iyulda tuwılǵan) hám ulı Kirill (2013-jıl 21-yanvarda tuwılǵan). 2014-jılı Aleksandra «8 jańa ushırasıw» filminde bas qaharmannıń qızı Sasha rolinde oynadı; 2016-jılı «Komikti kúldir. Balalar» shouına qatnasıp, 50 000 grivna jeńip aldı; onıń krestnıy atası — Yelena Kravectiń ómirlik joldası Sergey Kravec. Qáyin atası — Vladimir Timofeyevich Kiyashko (1951-jıl 15-avgustta tuwılǵan) «Xalıq xızmetshisi» partiyasınan deputat Oleg Bondarenkonıń járdemshisi bolıp jámiyetlik tiykarda isleydi, Ukrainanı sanaat sarqındılarınan tazalaw temasında shuǵıllanadı, texnika ilimleriniń kandidatı, Kiev temir jol transportı institutınıń qurılıs konstruktsiyaları hám imaratları kafedrasınıń dotsenti, «Transporttaǵı qurılıs konstruktsiyaları hám imaratları» boyınsha sabaq beredi.{{Derekler|2}} [[Kategoriya:Ámeldegi mámleket basshıları]] [[Kategoriya:Alfavit boyınsha aktyorlar]] [[Kategoriya:Alfavit boyınsha shaxslar]] [[Kategoriya:Tiri shaxslar]] [[Kategoriya:Wikipedia:Wikimaǵlıwmatlarda derekleri bar maqalalar]] [[Kategoriya:1978-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:25-yanvarda tuwılǵanlar]] l9p6mviikgefsfjej97ce49qkwqm0m3 276487 276484 2026-10-26T18:37:01Z Руссо Капиталисто 16837 276487 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı|qaraqalpaqsha atı=Vladimir Zelenskiy|lawazım=Ukraina 6-prezidenti}}'''Vladimir Aleksandrovich Zelenskiy''' (ukr. Володимир Олександрович Зеленський; 1978-jıl 25-yanvarda, Krivoy Rog, Dnepropetrovsk oblastı) — ukrain mámleketlik hám siyasiy ǵayratkeri. 2019-jıl 20-maydan baslap Ukraina Prezidenti hám Ukraina Qurallı kúshleriniń Joqarǵı Bas sárkardası. Prezident bolıp saylanıwınan aldın showmen, komik, kino hám dublyaj aktyorı, kinorejissyor, scenarist, kino hám televidenie prodyuseri, televidenie alıp barıwshısı, qosıqshı, parodist hám yumorist sıpatında keń tanıldı. «Kvartal-95» studiyasınıń (2003—2019) shérik iyesi hám kórkemlik basshısı, «Inter» telekanalınıń bas prodyuseri (2010—2012) bolǵan. Karyeralıq jolın KVN de «Zaporoje — Krivoy Rog — Tranzit», «Krivoy Rog quraması» hám «95-kvartal» komandalarında qatnasıwdan basladı; aqırǵısında Zelenskiy kapitan, aktyor hám nomerlerdiń kópshiliginiń avtorı bolǵan. 2003-jılı KVNnan ketkennen keyin Zelenskiydiń «95-kvartal» komandası televideniede koncertler bere basladı. Al «Kvartal-95 studiyası» retinde komanda 2005-jılı «Keshki kvartal» showın jaratadı, onda Zelenskiy ideolog, avtor, rejissyor hám bas aktyor bolıp kórinedi. 2010—2011-jıllarda «Inter» telekanalınıń bas prodyuseri bolıp isledi. Iskerligi dawamında kóp sanlı telejoybarlarda shıqtı; eń kózge túserlisi — aktyor («Keshki kvartal»), alıp barıwshı («Keshki Kiev», «Kúlki ligası») hám tóreshi («Komikti kúldir») rolinde. Aktyor («Úlken qaladaǵı muxabbat», «8 birinshi ushırasıw», «Men, sen, ol, ol» hám basqalar), prodyuser («Qudalar», «Men janıńda bolaman», «Úlken qaladaǵı muxabbat 3» hám basqalar) hám scenarist («Qudalar») retinde jigirmadan zıyat kinofilm hám teleserial islep shıǵarıwda qatnasqan, sonday-aq dublyaj aktyorı bolǵan («Xorton», «Paddingtonnıń basınan keshirgenleri» hám basqalar). 2015—2018-jıllar dawamında «Xalıq xızmetkeri» teleserialında Ukraina Prezidenti etip saylanatuǵın tariyx muǵallimi Vasiliy Goloborodko rolin oynadı. Teleserial bir neshe márte siyasiy reklamada ayıplandı, al serialdıń úshinshi máwsiminıń dáslepki úsh seriyası 2019-jılǵı Ukraina prezidenti saylawınıń birinshi turınan tikkeley aldın shıqtı. Bul saylawda Zelenskiy teleserial menen bir attaǵı «Xalıq xızmetkeri» partiyasınan usınılǵan talaban retinde qatnastı hám eń kóp dawıstı aldı. Saylawdıń ekinshi turında jeńisinen keyin Ukraina prezidenti lawazımına saylandı. Rossiyanıń Ukrainaǵa bastırıp kiriwi waqtında Zelenskiy Ukraina suverenitetin qorǵawǵa baǵdarlanǵan pozitsiyanı iyeledi. Rossiya áskerleriniń paytaxtqa topılısı waqtında Kievten evakuaciyalanıwdan bas tarttı. Dunıya júzlik ǵalaba xabar qurallarınıń bahalawına kóre, Zelenskiy onnan hesh kim kútpegen roldi qabıl etti. «Time» jurnalınıń versiyasına kóre, Zelenskiy 5 procent dawıs (3,3 millionnan artıq oqıwshı) jıynap, 2022-jıldıń eń tásirli adamı boldı. Dáslep Zelenskiydiń wákillik múddeti 2024-jıldıń mayında tamamlanadı dep jobalastırılǵan edi, biraq 2022-jıl fevralda áskeriy jaǵdaydıń engiziliwi jobalastırılǵan prezident saylawın ótkeriwge tosqınlıq jasadı. 2024-jılǵa kelip ukrainlardıń kópshiligi prezidenttiń xızmetin maqullaydı. Zelenskiydi qollap-quwatlaw basıp kiriw baslanǵannan keyin dárriw 90 procentke shekem óstı, biraq 2024-jıldıń apreline kelip shama menen 60 procentke shekem tómenledi. Zelenskiydiń xalıqaralıq qatnasıqlardaǵı háreketlerin qollap-quwatlaw 2024-jıldıń ortasında Jer sharı turǵınları arasında shama menen 40 procentti quradı. == Balalıq hám jaslıq dáwiri == Vladimir Aleksandrovich Zelenskiy 1978-jıl 25-yanvarda Krivoy Rog qalasında evrey shańaraǵında tuwıldı. Ukrain, rus hám ingliz tillerin biledi. '''Atası''' — Semyon Ivanovich Zelenskiy (1924-jıl 5-may, Krivoy Rog — 1998-jıl 10-iyun) [1][2], Ullı Watan urısınıń qatnasıwshısı. Urıs jıllarında minomyot vzvodınıń komandiri, keyin 57-gvardiya mıltıqshı diviziyasınıń 174-gvardiya mıltıqshı polkiniń rota komandiri bolǵan. 1944-jılı eki «Qızıl Juldız» ordeni menen sıylıqlanǵan, urıstı gvardiya leytenantı atağında tamamlaǵan [3][29][30][31]. Zelenskiydiń úlken atası hám atası Semyonnıń úsh tuwısqanı Xolokost waqtında óltirilgen [4]. '''Ákesi''' — Aleksandr Semyonovich Zelenskiy (tuwılǵan 1947-jıl 23-dekabr), matematik, programmist [1], texnika ilimleriniń doktorı, professor, informatika kafedrasınıń baslıǵı — Vladimir oqıǵan sol joqarı oqıw ornınıń oqıtıwshısı [2][3]. Ákesi 20 jıl Mongoliya Xalıq Respublikasında jasap isledi, Erdenet qalasında taw-bayıtıw kombinatın qurdı [1]. '''Anası''' — Rimma Vladimirovna Zelenskaya (tuwılǵan 1950-jıl 16-sentyabr), injenerlik bilimine iye, miynet stajı 40 jıl, házirgi waqıtta pensiyada [1]. Balalıq shaǵında ata-anası menen tórt jıl Mongoliyada, ákesi islegen jerde jasadı. Sol jerde birinshi klasstı pitkerdi, onnan keyin Zelenskiy anası menen Krivoy Rogqa qayttı [1]. Ingliz tilin tereńlestirip úyrenetuǵın 95-mektepte oqıdı. Mektep jıllarında grek-rim gúresi [2], awır atletika menen shuǵıllandı, marka jıynadı, pianinoda oynadı, ball biyleri menen shuǵıllandı, basketbol hám voleybol oynadı. Mektep kórkem ónerpazlıǵında qatnastı, mektep ansamblinde gitarashı bolǵan [1][3][4]. Zelenskiy ukrain tilin 2017-jıldan baslap belsene úyrene basladı, oǵan shekem qatnasıqta tiykarınan rus tilinen paydalanǵan [5][6][7][8]. 16 jasında Izrailde tegin oqıw ushın grant alǵan, biraq ákesi buǵan qarsı bolǵan [2]. Mektepti 1995-jılı pitkerdi. Mektepte diplomat bolıwdı ármanlaǵan hám hátteki MGIMOǵa túsiwge tayarlanǵan, biraq Kiev milliy ekonomikalıq universitetiniń Krivoy Rog ekonomikalıq institutına «huqıqtanıw» qániygeligi boyınsha oqıwǵa túsken [1] hám onı 2000-jılı pitkergen. Alǵan qániygeligi boyınsha hesh qashan islemegen [2]. == Dóretiwshilik iskerligi == === KVN === 11-klassta pitkeriwshiler komandasın shólkemlestirdi hám KVNde muǵallimler komandası menen oynap, oqıwshılar jeńdi. Mektepten keyin «Jas Krivoy Rog» KVN komandasında oynadı [2], keyin biy nomerlerin qoyıw ushın «Zaporoje — Krivoy Rog — Tranzit» KVN komandasına shaqırıldı; aste-aste Zelenskiydiń komandadaǵı roli keńeydi hám ol nomerlerde de qatnasa basladı. Zelenskiy menen bir waqıtta «Zaporoje — Krivoy Rog — Tranzit»ke «Kvartal-95» studiyasınıń keleshektegi aktyorları — Denis Manjosov, Yuriy Krapov, Aleksandr Pikalov keldi. Dál sol «Zaporoje — Krivoy Rog — Tranzit» chempion bolǵan 1997-jılǵı sezonnan keyin olar «95-kvartal» dep atalǵan jańa komanda dúzdi. Zelenskiy onda tek ǵana aktyor hám kapitan emes, al jetekshi avtorlardıń biri de boldı. 1998-jıldan 2003-jılǵa shekem «95-kvartal» KVN Joqarı ligasında shıqtı. Komanda aǵzaları ámelde Moskvada jasadı hám turaqlı túrde ǴMDA (Ǵárezsiz Mámleketler Doslıq Awqamı) qalaları boyınsha gastrolde júrdi. «95-kvartal» quramında Zelenskiy 2002-jılı KVN Joqarı ligasınıń yarım finalına shekem jetti hám eki márte (2000 hám 2001-jıllarda) KVNniń «Dawıslaǵan KiViN» muzıkalıq festivalınıń ekinshi sıylıǵı — «Jaqtıdaǵı KiViN»niń iyesi boldı. === «Kvartal-95» studiyası === 2003-jıldıń aqırında «1+1» ukrain telekanalı «95-kvartal»ǵa komandanıń eń jaqsı nomerlerinen ibarat koncertler seriyasın islewdi usındı. [[Файл:KVARTAL_95_Vadim_Chuprina.jpg|alt=|solğa|nobaý|270x270 nükte|Вечерний Квартал, 2018]] 2004-jılı komanda joybardı tayarlay basladı, bir waqıttıń ózinde hár qıylı telebaǵdarlamalarda qosımsha isledi. Zelenskiy «Mister Kuk» kulinariya showın alıp bardı. Barlıq dáramatlar ulıwma joybarǵa salındı hám 2005-jılı «Inter» telekanalında «Keshki kvartal» teleshowı baslandı. Onıń ideologı, avtorı, rejissyorı hám bas aktyorı Zelenskiy bolıp esaplanadı. Show tez arada keń tanıldı hám kóp ótpey ukrain auditoriyası arasındaǵı reyting boyınsha KVN hám «Comedy Club»tan ozıp ketti. Sınshılar «Keshki kvartal»dı siyasiy kabare qatarına kirgizedi. Bunnan tısqarı, «95-kvartal» komandası «Kvartal-95» studiyasına aylandı; onıń iyeleri — Zelenskiy, Boris hám Sergey Shefirler, Andrey Yakovlev. Studiya bir neshe telejoybar shıǵardı («Keshki kvartal», «Jawıngerler klubı», «Ukraina, tur»), telebaǵdarlamalar («Jıl qosıǵı», «Polundra»), myuzikller («Eki qoyannıń izinen», «Úsh mushketyor», «Júdá jańa jıllıq kino yamasa muzeydegi tún»), filmler [1] hám korporativler ushın scenariyler jazdı. 2010-jıl dekabrden 2011-jıl avgustqa shekem hám 2011-jıl noyabrden 2012-jıl sentyabrge shekemgi dáwirlerde Zelenskiy «Inter» kanalınıń bas prodyuseri bolǵan; kanaldaǵı bir qatar basshılıq lawazımların onıń komandası aǵzaları iyelegen. Qarjılandırıw tiykarınan «Kvartal-95» studiyası joybarların islep shıǵarıwǵa jámlengen edi. 2012-jılı ukrain «1+1» kanalında shıqqan «Keshki Kiev» teleshouı sheńberinde «Ertekli Rus» multiplikaciyalıq serialında qoyıwshı bolǵan hám avtor tekstin oqıǵan. === Telejoybarlar === 2004 — «Mister Kuk» (alıp barıwshı) 2005—2019 — «Keshki kvartal» (aktyor, avtor) «Jawıngerler klubı» (alıp barıwshı) «Ukrainada jıl qosıǵı» (alıp barıwshı) 2006 hám 2018 — «Juldızlar menen biy»: Alyona Shoptenko menen jupta qatnasıwshı hám 2006-jılı jeńimpaz, 2018-jılı aqırǵı efirdiń jyuri aǵzası 2008 — «Xızmettegi romans» (alıp barıwshı) 2010 — «Пороблено в Україні» / «Ukrainada islengen» (Valeriy Jidkov penen birge alıp barıwshı) «Chisto NEWS» (alıp barıwshı) 2011 — «Millioner — Issı kreslo» (alıp barıwshı) 2011—2018 — «Komikti kúldir», ukrain versiyası (Evgeniy Koshevoy menen jyuri aǵzası, buǵan shekem Mixail Galustyan menen) Yaltadaǵı «Crimea Music Fest» xalıqaralıq muzıkalıq festivalı (Masha Efrosinina hám Maksim Galkin menen birge alıp barıwshı) 2011—2013 — «Kvartal menen ekshembi» (ideya avtorı hám prodyuser) 2012—2017 — «Keshki Kiev» (Valeriy Jidkov penen alıp barıwshı) 2012 — «Червоне або чорне» / «Qızıl yamasa qara» (alıp barıwshı) 2013 — «Xochu V VIA Gru» (Vera Brejneva menen alıp barıwshı) 2014 — «Meladzege barǵım keledi» (ideya avtorı) 2015 — «Qutını tap» (ideya avtorı) 2015—2018 — «Kúlki ligası» (alıp barıwshı) '''Rossiyadaǵı telejoybarlar''' ** 2006, 2010—2012 — «Keshki kvartal»dıń televizion koncertleri («TV Centr», «STS», «Rossiya-1») ** 2010 — «Jańa tolqın 2010. Premyeralar kúni» («Rossiya-1») — alıp barıwshılardıń biri ** 2011 — «A faktorı. 1-sezon» («Rossiya-1») — Filipp Kirkorov penen alıp barıwshı ** 2011 — «Jańa tolqın 2011. Jáhán xiti kúni» («Rossiya-1») — alıp barıwshılardıń biri ** 2011 — «Magiya» («Rossiya-1») — Tatyana Lazareva menen alıp barıwshı [1] (úsh shıǵarılıw 2019-jıl mayda «NTV»de efirge shıqtı [2]; buǵan shekem 1-shıǵarılıwdıń túsirilgen materialınıń qayta montajlanǵan versiyası 2012-jıl 9-iyulde «1+1»de Yuriy Gorbunov penen shıqqan edi [3][4]) ** 2011 — «Jańa jıllıq juldızlar paradı-2012» («Rossiya-1») — Maksim Galkin menen alıp barıwshı ** 2012 — «Komikti kúldir. Rossiyalıq versiya» («Rossiya-1») — Maksim Galkin menen jyuri aǵzası [5]. 2014-jıl fevralda «STS» kanalında rossiyalıq versiyanı qayta iske túsiriw ushın kastingler jobalastırılǵan edi, biraq keyininen olar biykar etildi [6] ** 2012 — «Jańa tolqın 2012. Jáhán xiti kúni» («Rossiya-1») — alıp barıwshılardıń biri ** 2012 — «Jańa jıllıq juldızlar paradı-2013» («Rossiya-1») — baǵdarlama miymanı ** 2013, 2014 — «Birinshi/ekinshi jańa jıllıq kesh» («Rossiya-1») — Maksim Galkin menen birge alıp barıwshı [7][8][9][10] ** 2013 — «Jańa tolqın 2013. Jáhán xiti kúni» («Rossiya-1») — alıp barıwshılardıń biri ** 2013 — «Jańa jıllıq juldızlar paradı-2014» («Rossiya-1») — baǵdarlama miymanı ** 2014 — «Kók shıraq-2014» («Rossiya-1») — baǵdarlama miymanı === Kino === [[Файл:Евгений_Кошевой,_Владимир_Зеленский.jpg|alt=|nobaý|270x270 nükte|«Men, sen, ol, ol» filminiń premyerasında, 2018-jıl dekabr.]] 2008-jılı dál sol «Kvartal-95» studiyasınıń scenariyi boyınsha túsirilgen «Úlken qaladaǵı muxabbat» tolıq metrajlı filminde stomatolog Igor rolinde tústi. 2010-jılı «Úlken qaladaǵı muxabbat 2» dep atalǵan dawamı shıqtı. 25-yanvarda «Rjevskiy Napoleonǵa qarsı» filminiń premyerası boldı, onda Zelenskiy tiykarǵı rollerdiń birin — Napoleon Bonapartti oynadı. 2011-jıl 17-martta «Xızmettegi roman. Bizdiń zaman» filminiń premyerası boldı, onda ol Anatoliy Novoseltsevti oynadı. 2012-jıl 8-martta «8 birinshi ushırasıw» filmi ekranlarǵa shıqtı, onda ol tiykarǵı roldi oynadı. 2014-jıl 1-yanvarda kinoteatrlar ekranlarına «Úlken qaladaǵı muxabbat 3» komediyası shıqtı, onda Zelenskiy jáne stomatolog Igor rolin oynadı. 2015-jıl 1-yanvarda ol tiykarǵı rolde oynaǵan «8 jańa ushırasıw» filmi ekranlarǵa shıǵadı. 2019-jıl 24-aprelde Ukraina Milliy antikorrupciya byurosınıń (NABU) direktorı Artyom Sıtnik NABU shólkemlestiriwshisi Zelenskiy bolǵan «Kinokvartal» kompaniyasın mámleket qarjıların ısırap etiwde gúmanlanatuǵının xabarladı. Kompaniyaǵa qarsı tergew baslandı. Sıtnik aprelde NABUǵa «Iqtıyarlılar awqamı» shólkeminen arza kelip túskenin aytıp berdi. Onıń maǵlıwmatlarına kóre, Ukraina Mámleketlik kinosı «Kinokvartal» shıǵarǵan «Men, sen, ol, ol» filmi byudjetiniń 49 procentin qarjılandırǵan. Kompaniya filmdi tolıǵı menen ukrain yamasa qırım-tatar tilinde jaratıwdı óz moynına alǵan, biraq bul shárttı orınlamaǵan, dep tastıyıqlaydı «Iqtıyarlılar awqamı». === Filmografiya === tw7hquvta8acv894c7n8e53malm0w7t 3 49226 276486 2026-10-26T14:57:22Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 276486 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 14:57, 2026-jıl 26-oktyabr (UTC) gsvw8o3i1dgwl8djagg0i03oqjyoncw 0 49227 276488 2026-10-26T18:45:25Z Руссо Капиталисто 16837 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1382015668|Volodymyr Zelenskyy]]" 276488 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı|native_name={{nobold|Володимир Зеленський}}|native_name_lang=uk|birth_place=[[Krivoy rog]], Ukrainia SSR<!--Please do NOT wikilink without new consensus on the talk page.-->, Sovet awqamı|party=[[Independent politician|Independent]]<ref>{{cite web|url=https://www.cvk.gov.ua/pls/vp2019/wp005pt021f01=233pt001f01=720.html|script-title=uk:Зеленський Володимир Олександрович |trans-title=Elections of the President of Ukraine 2019 |website=[[Central Election Commission (Ukraine)]] |language=uk|access-date=10 March 2022|archive-date=14 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220214025015/https://www.cvk.gov.ua/pls/vp2019/wp005pt021f01=233pt001f01=720.html}}</ref>|spouse={{marriage|[[Olena Zelenskaya|Olena Kyiashko]]|2003}}|children=2|relatives=[[Oleksandr Zelenskyy]] (father)|website={{URL|https://president.gov.ua/en}}|education=[[Krivoy rog Ekonomikalıq institutı]] ([[Bachelor of Law|LLB]])}} d5q7wcn56wz4dmgz28ng1jv6iho0qmc 3 49228 276489 2026-10-26T18:58:00Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 276489 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 18:58, 2026-jıl 26-oktyabr (UTC) 49dgmtxvklgl1g4ix2xjd6lpyfits88 10 49229 276490 2026-10-26T20:33:30Z Frhdkazan 4819 Taza bet jaratıldı: «Ankara asv2021-10 img17 Atakule.jpg» 276490 wikitext text/x-wiki Ankara asv2021-10 img17 Atakule.jpg qb4auokaplhaeoj79ydmnrgufvbggq7 10 49230 276491 2026-10-26T20:37:01Z Frhdkazan 4819 Taza bet jaratıldı: «Feeding the crow 2016.webm» 276491 wikitext text/x-wiki Feeding the crow 2016.webm 7uw1y96fc5quacxn8m703ofahhgrgek 3 49231 276492 2026-10-26T20:58:22Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 276492 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 20:58, 2026-jıl 26-oktyabr (UTC) hd9zrmsjftmq8bm6gmcpd7lu9sajev4 1 49232 276514 2026-10-27T02:13:15Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276514 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49233 276515 2026-10-27T02:13:25Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276515 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49234 276516 2026-10-27T02:13:35Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276516 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 3 49235 276518 2026-10-27T02:59:25Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 276518 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 02:59, 2026-jıl 27-oktyabr (UTC) 75ojdg1tzpcpb3j1tpeq4hlfcf3ip9n 3 49236 276521 2026-10-27T04:59:44Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 276521 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 04:59, 2026-jıl 27-oktyabr (UTC) k72gpu3j2nzgtw5yycqoigprk81vmml 3 49237 276522 2026-10-27T07:00:04Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 276522 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 07:00, 2026-jıl 27-oktyabr (UTC) ir6qu97w4ex8s5rpp61rzy8m1etwb6o 3 49238 276523 2026-10-27T08:00:14Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 276523 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 08:00, 2026-jıl 27-oktyabr (UTC) 3nf46lp1h83comtzu8zxgqzvtaafktq 3 49239 276525 2026-10-27T11:00:44Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 276525 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 11:00, 2026-jıl 27-oktyabr (UTC) 1xi3w8kfoawddrxas2hokizgdgc1t80