Kommunikaciya

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kaa">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>kaawiki</dbname>
    <base>https://kaa.wikipedia.org/wiki/Bas_bet</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Arnawlı</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Talqılaw</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Paydalanıwshı</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Paydalanıwshı talqılawı</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia talqılawı</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fayl</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fayl talqılawı</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki talqılawı</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Úlgi</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Úlgi talqılawı</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Járdem</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Járdem talqılawı</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoriya</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoriya talqılawı</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Portal talqılawı</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modul talqılawı</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Kommunikaciya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>256</id>
    <revision>
      <id>276621</id>
      <parentid>112506</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T11:08:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>Gadget: Kategori eklendi</comment>
      <origin>276621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1311" sha1="shyi4ea95ae9qrndsj5ryh53db01v00" xml:space="preserve">[[Fayl:Arja Alho (sd) Finland, talar vid Nordiska radet session i Kopenhamn.jpg|nobaý|Kommunikatsiya]]
'''Kommunikatsiya''' bul pikir hám maǵlıwmattı jetkerip beriw háreketi. Kommunikatsiyanıń ulıwma túrleri tómenegishe:
* [[Sóylesiw]]/[[Esitiw]]
* [[Oqıw]]/[[Jazıw]]
* Dene háreketleri
* Sezimlerdi kórsetiw.

[[Dos]]lar menen sóylesiw, [[kitap]] oqıw yamasa unatqan adamıńdı qushaqlawlar baylanıstıń ápiwayı túrleri bolıp esaplanadı.

[[Telafon|Telefonlar]] (qońıraw etiw), [[kompyuter]]ler (internet hám elektron xat), [[radio]] hám [[televidenie]]ler [[texnologiya]]dan járdeminde baylanıs jasawǵa mısal bola aladı.

Tábiyiy baylanıs degende haywanlardıń bir-biri menen baylanıs jasawı túsiniledi. Olar bir-birine ózleriniń qay jerde ekenligin (eger joytılıp qalǵan bolsa), jıllı jerlerge kóshiw waqtı bolǵanlıǵın, qáwipli jaǵdaylardıń jaqınlıǵın yamasa ananiń balasın shaqırıwın aytıwı múmkin. Haywanlar bir-birine tek ǵana belgi bermesten, olar ózleriniń territoriyasında bul jerler olarǵa tiyisli ekenligin basqa haywanlarǵa bildiriw ushın [[belgi]]ler qaldıradı. Ádette topar basshısı basshı ekenin bildiriw ushın belgi qaldıradı.
&lt;!-- Interlanguage links --&gt;

[[Kategoriya:Kommunikaciya]]
[[Kategoriya:Jámiyet]]</text>
      <sha1>shyi4ea95ae9qrndsj5ryh53db01v00</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Belarus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1381</id>
    <revision>
      <id>276536</id>
      <parentid>233427</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T17:40:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ČarnaruskiVoin</username>
        <id>10208</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ČarnaruskiVoin atlı paydalanıwshı [[Belorussiya]] betin [[Belarus]] betine kóshirdi</comment>
      <origin>233427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32129" sha1="9eib0vmh7vo613mb69aplxok4ydi2e4" xml:space="preserve">'''Belorussiya''' (Belorussiya), '''Belorus Respublikası''' (belarussha: Respublіka Belarus') — Evropa orayındaǵı mámleket. [[Shıǵıs Evropa]] tegisliginiń batısında jaylasqan. Maydanı 207,6 mıń km2. Xalqı 9 463 300 adam (2013). 6 wálayat, 118 rayon, 102 qala, 109 qalasha bar (1996). Paytaxtı — [[Minsk]] qalası. Belorussiya — dúnya mámleketleri arasında eń tınısh hám osuda bay mámleket.

== Mámleketlik basqarıw principi ==
Belorus Respublikası — unitar demokratiyalıq sociallıq huqıqıy mámleket. 1996-jılǵı referendumda qabıl etilgen Konstituciyaǵa ámel etedi. Mámleket baslıǵı — xalıq tárepinen 5 jıl múddetke saylanatuǵın prezident. Nızam shıǵarıwshı kepillikli organı — Millet jıynalısı bolıp, ol Wákiller palatası hám Respublika Keńesinen ibarat. Wákiller palatasınıń hámme 110 deputatın xalıq saylaydı. Respublika Sovetiniń 64 deputatınan 56 danası jergilikli keńesler tárepinen saylanadı, 8 danası prezident tárepinen tayınlanadı. Millet jıynalısınıń kepillik múddeti 4 jıl. Atqarıwshı hákimiyattı bas ministr basshılıǵındaǵı húkimet — Ministrler Keńesi ámelge asıradı. Bas ministrdi Wákiller palatasınıń razılıǵı menen prezident tayınlaydı.

== Aymaqlıq bóliniwi ==
== Tábiyatı ==
Belorustıń jer maydanı tegislik bolıp, arqa-batısında batpaq basqan oypatlıqlar hám kóller júdá kóp. Qubla-batıstan arqa-shıǵısqa qaray Belorus Qırları sozılǵan, eń biyik bólegi (Minsk qırları) teńiz júzesinen 345 m biyik (Dzerjinskiy tawı). Belorus erneklerinen qubla-shıǵısta qatar tegislikler, arqa-batısta morena tóbelikleri sozılǵan. Belorustıń qubla bólegin batpaqlasqan keń oypatlıq — tolıq biyikligi 100-150 m bolǵan Belorus Polesyesi iyeleydi; batpaqlıq, otlaqlar arasında biyikligi 5-8 metrli qum tóbeleri kóp. Qumlıq jaylar qaraǵayzar menen qorshalǵan. Paydalı qazılmalardan kaliyli duz kánleri bar (Starobin hám Petrikov kánleri), qubla hám qubla-shıǵısta tas duz, Pripyat batıǵında neft, kómir bar. Torf, qum, saz kánleri bar.

=== Íqlımı ===
Íqlımı kontinental ıqlım menen teńiz beti arasında, Atlantika hawa massaları onı talay jumsatıp turadı. Yanvardıń ortasha temperaturası qubla-batısta — 4,4°C, arqa-shıǵısta — 8°C, iyul ayında arqada 17°C, qublada 18,8°C. Ortasha jıllıq jawın muǵdarı 550-700 mm. Jawınnıń kóp bólegi jaz aylarına tuwrı keledi. Batpaqlıqlar, dárya hám kóller kópliginen jerleri ızǵar. Vegetaciya dáwiri arqa-shıǵısta 178 kún, qubla-batısta 208 kún. Eń iri dáryaları Dnepr (aǵısları: Berezina, Pripyat, Soj hám basqalar), Daugava, Neman (aǵısı: Neris), Puw. Bul dáryalardıń kóp bóleginde aǵash aǵızıladı, eń irilerinde keme qatnaydı. Ayırım dáryalarda GES lar qurılǵan. Belorus kólleriniń eń irileri: Naroch, Osvey, Drisvyati, Chervonoye, Vigonovskoye. Topıraǵı tiykarınan ónimliligi joqarı bolmaǵan torflı podzol hám torflı batpaq topıraq, dárya qayırlarında bolsa allyuvial topıraqlar bolıp tabıladı.

=== Ormanları ===
Belorus aralas ormanlar regionında jaylasqan bolıp, maydanınıń 30% ten kóbi orman menen qorshalǵan. Iyne japıraqlı hám keń japıraqlı ormanlar, otlaqları hám batpaq ósimlikleri kóp. Qaraǵayzarlar, qayınzarlar hám qaraǵashzarlar, emen, grab, zereń sıyaqlı keń japıraqlı terekzarlar úlken maydandı iyeleydi. Túlki, almaxan, qoyan, suvsar, aq tıshqan kóp; buǵı, qońır ayıw, silovsin, los, boyaw, jalǵızaq, balpaq tıshqan, qasqır ushırasıp turadı. Dárya hám kóllerinde tıran shabaq, taban balıq, shortan, ılaqa, jılanbalıqlar, ondatra bar. Suwda júziwshi quslar tarqalǵan. Belorus aymaǵında Pripyat hám Berezina qorıqxanaları, Belaya Veja pushchası bar.

== Xalqı ==
Tiykarǵı xalqı — beloruslar. Ruslar, polyaklar, ukrainlar, tatarlar, evreyler hám basqalar jasaydı. Xalıqtıń ortasha tıǵızlıǵı — 1 km2 ge 49,4 adam tuwrı keledi. 68,9% xalıq qalalarda jasaydı. Mámleketlik tili belorus hám rus tilleri. Eń iri qalaları: Minsk, Gomel, Vitebsk, Mogilyov, Bobruysk, Grodno, Brest.

== Tariyxı ==
Belorus aymaǵında orta paleolit dáwirinen adam jasay baslaǵan (100-35 mıń jıl burın); neolit dáwirinde (eramızǵa shekemgi 5 mıń jıllıq aqırınan 3 mıń jıllıq aqırına shekem) dıyqanshılıq hám shárwashılıq penen shuǵıllanıwǵa ótken. Eramızǵa shekemgi 3 mıń jıllıq aqırı — 2 mıń jıllıq baslarında hind-evropa qáwimleri kóship kelgennen keyin, olardıń tásirinde jez ásirine ótildi. Bul jerde temir dáwiri eramızǵa shekemgi VIII-VI ásirlerden eramızǵa shekemgi VIII ásirge shekem dawam etti. Eramızǵa shekemgi 1 mıń jıllıqtıń 2-yarımında Belorus aymaǵında 3 slavyan qáwimleri: krivichi, dregovichi hám radimichilar awqamı payda boldı, keyinirek olar ornına knyazlikler dúzildi. X ásir aqırınan knyazlikler Kiyev Rusı quramına kirdi. XIII ásir 2-yarımında Rossiyanıń batıs shetlerine Ullı Litva knyazligi hújim ete basladı. Mámlekettegi tártipsizlik hám tatar-mongollardıń umıtılıwları shárayatında bul knyazlik Batıs Rus jerlerin ańsatǵana jawlap aldı. Sol waqıttan baslap bul jerler «Belaya Rus» («Aq Rus») dep júrgiziletuǵın boldı (belorus termini sonnan kelip shıqtı). XV-XVI ásirlerde Belorusta menshikli jer iyeligi rawajlandı. Beloruslardıń Batıs Evropa mámleketleri menen qatnasları janlandı. Ullı Litva knyazligi Belorus hám Ukrainadaǵı húkimranlıǵın bekkemlew ushın 1569-jılda Polsha menen awqam (Lyublin uniyası) dúzdi. Nátiyjede Rech Pospolita federativ mámleketi júzege kelip, Belorus onıń quramına kirdi. XVI ásirde Evropa Oyanıwı Belorus mádeniyatına tásir ótkerdi. Reformaciyanıń túrli aǵımları tarqaldı. Awıl xojalıǵı tez rawajlandı, onıń ónimi Batıs Evropa bazarlarına alıp barıp satıla basladı. Kópshilik qalalar ózin-ózi basqarıw huqıqın aldı (Magdeburg huqıqı).

1595-jılda S. Nalivayko basshılıǵındaǵı ukrain kazakları Belorusqa júrisler uyımlastırdı. 1648-1651-jıllarda ukrain xalqınıń azatlıq gúresi tásirinde qubla hám shıǵıs Belorusta iri jer iyelerine qarsı úlken qozǵalańlar bolıp ótti. Rossiya mámleketiniń Rech Pospolita menen 1654-1667-jıllardaǵı urısı hám 1700-1721-jıllardaǵı Arqa urıs dáwirinde Belorus qattı azap shekti. XVIII ásir ortalarınan Belorus xojalıǵı óse basladı, biraq qońsılas mámleketlerdiń aralasıwı buǵan kesent etti. 1772-jılda Rech Pospolitanıń birinshi bóliniwi nátiyjesinde Belorustıń shıǵıs bólegi Rossiya imperiyasına qosıp alındı, 1793-jılda Rech Pospolitanıń ekinshi ret bólekleniwi aqıbetinde Belorustıń oraylıq bólegi de Rossiyaǵa ǵárezli bolıp qaldı. T. Kostyushko basshılıǵındaǵı kóterilis (1794) bastırılǵannan soń, 1795-jılda Batıs Belorus Rossiyaǵa qosıp alındı. 1812-jılǵı urısta polyaklarǵa qayırqom bolǵan belarus shlyaxtası Ullı Litva knyazliginiń tikleniwine úmit etip, Napoleondı qollap-quwatladı. XIX ásir baslarında demokratiyalıq hám milliy azatlıq ideyaları tarqala basladı, jasırın jámiyetler payda boldı, olar Polsha, Belorus hám Litvadaǵı 1830-1831-jıllar kóterilisine imkan jarattı. 1861-jılda Belorus dıyqanları krepostnoylıqtan qutıldı. 1863-1864-jıllarda bolıp ótken kóterilis burjua reformaları ótkeriliwine tásir etti.

=== XIX ásirdiń 2-yarımı ===
XIX ásirdiń 2-yarımında Belorusta kapitalizm jedel rawajlandı, temirjollar qurıldı, bankler isley basladı. 1905-1907-jılǵı revolyuciya belorus milliy azatlıq háreketin kúsheytti. 1914-1918-jıllardaǵı Birinshi jáhán urısı dáwirinde Belorus jerleri áskeriy háreket maydanına aylandı. 1915-jılda onıń batıs bólegin Germaniya áskerleri basıp aldı. 1917-jıl Oktyabr awdarıspaǵınan keyin Minskda da sovet hákimiyatı daǵaza etildi (1917-jıl 8-noyabr). Belorus ǵárezsizligine qarsı bolǵan bolshevikler 1917-jıl Minskda Belorus mámleketi dúziliwin talap etip shıqqan Ulıwma Belorus siezdin tarqatıp jiberdi. 1918-jıl fevral-martta nemis áskerleri Belorustıń derlik barlıq aymaǵın iyelep aldı. 1918-jıl 25-martta Ulıwma Belorus siezdi delegatları Belorustı ǵárezsiz Belorus Xalıq Respublikası dep járiyaladı.

Buǵan juwap retinde Smolensk qalasında bolshevikler Belorus Sovet Socialistlik Respublikası (BSSR) dúzilgenligin járiyaladı. 1918-jıl noyabr — 1919-jıl baslarında Belorus nemis áskerlerinen azat etilgennen keyin, 1919-jıl 1-yanvarda Belorustıń Waqıtsha jumısshı-dıyqan sovet húkimeti óz manifesti menen BSSR dúzilgenligin járiyaladı. 1922-jıl SSSR dúzilgennen soń, BSSR da SSSR quramına kirdi. Ekinshi jáhán urısı jıllarında nemis basqınshıları Belorus aymaǵın iyelep aldı. Belorus xalqınıń sherek bólegine jaqını qaytıs boldı, milliy baylıqtıń yarımınan kóbi joq etip taslandı, júzlegen qala hám awıllar wayran boldı. Urıstan keyingi jıllarda Belorus sanaatı hám awıl xojalıǵı tiklendi. 1986-jılǵı Chernobil baxıtsız hádiyseleri aqıbetleri belorus xalqı ushın baxıtsızlıq boldı. 1990-jıl 27-iyulda BSSR dıń mámleket ǵárezsizligi haqqındaǵı Deklaraciya qabıllandı. 1991-jıl 19-sentyabrden mámleket Belorus Respublikası dep atala basladı. 1991-jıl dekabrden ǴMDA quramında. 1995-jıldan [[BMSh]] aǵzası. [[Ózbekstan Respublikası]] menen diplomatiyalıqq qatnasları 1993-jıl yanvarda ornatılǵan. Milliy bayramı — Ǵárezsizlik kúni (3-iyul).

== Xojalıǵı ==
Belorus kóp tarmaqlı awıl xojalıǵı rawajlanǵan industrial mámleket. Mashinasazlıq, ximiya, neft ximiyası, toqımashılıq hám azıq-awqat sanaatı gúllengen. Awıl xojalıǵında kartoshka hám zıǵır talshıǵın jetistiriw, sút-gósh shárwashılıǵı, shoshqashılıq, qusshılıq rawajlanǵan.

== Sanaatı ==
Sanaatında elektr energetika, janılǵı, metallurgiya, mashinasazlıq hám metallǵa qayta islew beriw, ximiya hám neft ximiyası, aǵashsazlıq, sellyuloza qaǵaz, qurılıs materialları, shiyshe hám shını fayans, jeńil, azıq-awqat, un jarma hám aralaspa jem, medicina sanaatı, mikrobiologiya hám baspashılıq eń iri tarmaqlar bolıp tabıladı. Sanaat óniminiń 2/3 bólegi iri qalalarda, sonday-aq 25% i Minskda islep shıǵarıladı. Paydalı qazılma kánleri az bolǵan halda sanaat kompleksinde islep shıǵarıw sanaatı ústem. Bul tarmaq, júk avtomobilleri, avtobuslar, motocikl, velosipedler, traktorlar (MTZ), awıl xojalıǵı, qurılıs, melioraciya hám jol mashinaları, motorlar, stanoklar, avtomat liniyalar, robotlar, temirshilik press, burawlaw, geolrazvedka, sawda úskeneleri, quyıwshılıq, jeńil, azıq-awqat tarmaqları ushın texnologiya úskeneleri, podshipnikler, EHM lar, televizorlar, radioprismniklar, magnitofonlar, suwıtqısh hám muzlatıw úskeneleri, foto hám kinoapparatlar, dozimetrler, saatlar islep shıǵaradı. Ximiya hám neft ximiyası sanaatı mineral tóginler, ximiyalıq talshıq hám jipler, plastmassa hám smolalar, shinalar, rezina-texnika buyımları, polimer hám lak boyaw, ruwzıger buyımları hám qalalar islep shıǵaradı.

Jeńil sanaatta toqımashılıq (zıǵır talshıǵı, jún, shayı, jip gezlemeler), trikotaj, kiyim-kenshek, ayaq kiyim, sherim hám teri buyımların islep shıǵarıw rawajlanǵan. Azıq-awqat sanaatı gósh, sarımay hám sút ónimlerin islep shıǵaradı. Sarımay, balıq, qantsheker, un jarma, nanbayshılıq, makaron, miywe, palız ónimleri konservaları, pivo islep shıǵarıw salasında úlken quwatqa iye kárxanalar bar. Janılǵı sanaatı neft, gaz, torf qazıǵ shıǵarıw hám qayta islewdi óz ishine aladı. Janılǵı energetika resursları Belorusqa neft hám gaz trubaları arqalı Rossiyadan, elektr energiya yarımı Litva hám Rossiyadan jiberiledi. Novolukoml hám Bsryozada iri elektr stanciyalar, 20 dan kóbirek kúshli ıssılıq elektr stanciyalar islep turıptı. Orman, aǵashsazlıq, sellyuloza qaǵaz tarmaǵı jalpı sanaat óniminiń 5% ke jaqının beredi. Bular taxta, mebel, qawız talalı plita, faner, parket, shırpı, sport úskeneleri, qaǵaz, karton, orman ximiyası ónimleri bolıp tabıladı. Qurılıs materialları sanaatı (sanaat ónimi jalpı kóleminiń 4%) cement, qurılısbap hák, diywalbap, qatlam hám bezew materialları, jıynama temir-beton konstrukciyaları hám detalları, tóbege jabıw hám gidroizolyaciya ushın rulon materiallar, gewekli toldırǵıshlar óndiriske qánigelesken. Qara metallurgiya (sanaat ónimi ulıwma kóleminiń 1%) metall úzindilerinen polat, qara metallar prokatı, shoyınnan vodoprovod trubaları, shinalar ushın metall kord, metall untaǵınan túrli buyımlar hám blarni tayarlawǵa maslanǵan. 1991-jıldan sanaat rawajlanıwında tómenlew baslandı, 1994-1997-jıllarda tereń ekonomikalıq páseńlew jaǵdayına túsip qaldı. Barlıq tarmaqlarda ónim islep shıǵarıw kólemi kemeydi. Sanaat ushın zárúr janılǵı. Shiyki ónim hám materiallardıń azǵana 70% ǴMDA mámleketlerinen alınadı, ónimniń 40% ten kóbi olardıń bazarlarında satıladı.

== Awıl xojalıǵı ==
Belorusta awıl xojalıǵına jaramlı azǵana 9,3 mln. ga, sonday-aq 6,2 mln. ga súriletuǵın jerden paydalanıladı. Jerlerdiń tegisligi, topıraqtıń ortasha ónimliligi, ıssı hám ızǵardıń jetkilikliligi, miynet resurslarınıń bar ekenligi awıl xojalıǵın rawajlandırıw ushın qolaylı shárayat bolıp tabıladı. Belorus milliy tabısınıń 20% ke jaqını awıl xojalıǵına tuwrı keledi. Keyingi jıllarda reforma etilgen kz hám szlar ornında jańa islep shıǵarıw strukturaları: awqamlar, akciya jámiyetleri, shirketler, agroktlar hám basqalar payda boldı. Olar dánli eginlerden sulı hám arpa, sonıń menen birge biyday, sulı, grechixa, mákke, tarı, láblebi jetistiredi. Mámleket kartoshka menen ózin támiyinleydi hám bir bólegin shetke satadı. Dán hám sobıqlı dán eginleri jalpı óniminiń derlik 70%, kartoshkanıń 40% shárwa buyımlarǵa beriledi. Úlken qalalar átirapında baǵshılıq hám dıyqanshılıq jolǵa qoyılǵan. Tiykarǵı eginleri: kapusta, qıyar, pomidor, túrpi, piyaz, sarımsaq, piyaz, salat, geshir hám taǵı basqalar. Miywe hám maydalardan alma, almurt, qáreli, shiye, qaraǵat, Malina, qulupnay kóbirek jetistiriledi. Shárwashılıqtıń tiykarǵı tarmaǵı — qaramalshılıq hám shoshqashılıq. Qusshılıq joqarı dárejede oraylastırılǵan. Ayırım iri xojalıqlar qoyshılıqqa qánigelesken. Jılqı kóbeytiretuǵın at zavodları bar. Haywanatshılıq ta anaǵurlım rawajlanǵan. 10 qánigelesken haywanat xojalıǵı hám firması norka (qarakúzen), jıltır qara túlki, arqa túlkisi, nutriya baǵadı. Palshılıq — respublika awıl xojalıǵı ushın dástúriy tarmaq bolıp tabıladı.

== Transportı ==
Evropa transport sistemasınıń strukturalıq bólegi. Temirjollar (uzınlıǵı 5,58 mıń km), avtomobil jollar (uzınlıǵı 51,5 mıń km), hawa, suw transportı (uzınlıǵı 2 mıń km), truboprovod túrleri rawajlanǵan. Júk tasıwdıń 72%, jolawshı tasıwdıń 55% temirjolǵa tuwrı keledi. Magistral neft trubaları — 2861 km, gaz trubaları — 5534 km (1996). Minsk qalasında 1984-jılda Metropoliten iske túsirilgen. Pul birligi — Belorus rubli.

== Densawlıqtı saqlaw ==
1996-jıl Belorusta keńselerge qaraslı emlewxanalardan tısqarı 128 500 orınlı 872 emlew shólkemi bolǵan. 1996-jılda densawlıqtı saqlaw ministrligi sistemasında 14 749 orınlı 58 sanatoriya islegen. Medicina xızmetkerleri 4 medicina institutı, 18 medicina bilim jurtında tayarlanadı. 13 ilimiy izertlew institutı, Belorus medicina texnologiyaları orayı, Miynet qábiletin ekspertiza etiw hám mayıplar miynetin shólkemlestiriw institutı densawlıqtı saqlawdıń ilimiy-ámeliy hám teoriyalıq máselelerin islep shıǵıw menen shuǵıllanadı. 1996-jılı Belorusta 286 stadion, 4,7 mıń sportzal, 220 júziw háwizi, azǵana 14 mıń sport maydanı, 475 balalar sport mektebi, atap aytqanda 12 joqarı sport talantı mektebi, 9 Olimpiada rezervi bilim jurtı iskerlik kórsetti; fizkultura hám sport salasında 16 mıńnan zıyat qánige isleydi; olardı Dene tárbiyası hám sport akademiyası jetilistiredi.

== Bilimlendiriwi, ilimiy hám mádeniy bilimlendiriw mákemeleri ==
1996-1997-oqıw jılları Belorusta 4,5 mıń mektepke shekem jastaǵı balalar mákemelerinde 444,3 mıń bala bolǵan. Barlıq taypadaǵı 4,9 mıń ulıwma tálim mektepleri (1,6 mln. oqıwshı), sonday-aq 26 licey (15,6 mıń oqıwshı), 68 gimnaziya (63,5 mıń oqıwshı), 2 kolledj (1,5 mıń oqıwshı) isledi. 248 óner-texnika bilim jurtında 123,9 mıń oqıwshı, 150 orta arnawlı oqıw jurtında 125 mıń, sonday-aq 4 mámleketlik emes orta arnawlı oqıw jurtında 2 mıńnan kóbirek student tálim aldı. 59 joqarı oqıw jurtında 208,9 mıń student, sonday-aq 20 kommerciya tiykarındaǵı joqarı oqıw jurtında 28 mıń student oqıdı. Eń iri joqarı oqıw orınları: Belorus universiteti, informatika hám radioelektronika universiteti, ekonomika, texnologiya, agrar, texnika hám pedogogika universitetleri, politexnika akademiyası, kórkem óner akademiyası, muzıka akademiyası hám basqalar. Belorustaǵı eń iri ilimiy oray Belorus milliy pánler akademiyası bolıp tabıladı. Belorusta 5,2 mıń ǵalabalıq kitapxana, 4,6 mıń klub shólkemi, 149 muzey hám basqalar bar.

== Baspasózi, radioesittiriwi hám telekórsetiwi ==
Belorus tilindegi birinshi baspa kitaptı F. Skorina 1517-jıl Pragada baspa ettirgen. Belorusta 11 mámleket baspası, 1400 ge jaqın túrli múlkshilik formasındaǵı subiekt hám isbilermen baspasóz iskerligi menen shuǵıllanadı. Mámleketlik emes, menshikli, kásip, diniy, partiyalıq hám basqa baspalar shıǵadı. 1996-jıl ulıwma tirajı 59,1 mln. nusqada 3 809 kitap, atap aytqanda belorus tilinde 8,8 mln. nusqada 598 kitap baspa etilgen. 1997-jıl 1-avgustta 938 dáwirli baspa, atap aytqanda 654 gazeta, 234 jurnal, 50 byulleten dizimge alınǵan. Eń ataqlı baspaları: «Lggeratura i mastatsva», «Zvyazda», «Sentralnaya gazeta», «Svoboda» hám basqalar. Rásmiy informaciya agentligi (Belinform; 1938- 1992-jıllarda BelTA), sonıń menen birge menshikli agentlikler: Belorus jańalıqlar agentligi (BelaPan), «Reklama, informaciya, daydjest» (RID) hám basqalar bar. Belorusta radioesittiriw 1925-jılı, telekórsetiw 1956-jılda baslanǵan. Ǵárezsiz kommerciya radio studiyaları da islep turıptı. 1991-jıldan mámleketlik emes efir hám kabel telekórsetiw tarmaǵı rawajlanıp atır.

== Ádebiyat ==
Belorusta ádebiyat X ásirde belorus jazıwı payda bolǵannan soń payda bola basladı. XIV-XV ásirlerde Belorus jerleri Ullı Litva knyazligine siyasiy tárepten birlestirilip, belorus tili mámleket tiline aylanıwı ádebiyattıń rawajlanıwına járdem berdi. Dáslepki belorus jılnamaların tariyxıy proza úlgileri dese boladı. Belorus ádebiyatı hám tiliniń rawajlanıwı ataqlı mádeniyat ǵayratkeri, belorus baspashısı F. Skorina (XVI ásir basları) atı menen baylanıslı. Bul dáwirde huqıqıy oylaw estelikleri jaratıldı, jańa janrlar — kitabiy poeziya, publicistika, tariyxıy yadnama prozası, dramaturgiya payda boldı. Nikolay Gusovskiy latın tilinde «Zubr haqqında qosıq» dástanın jazdı. Publicist hám awdarmashı S. Budniy Nesvij qalasında diniy temadaǵı «Katexizis» dep atalǵan soraw-juwap kitabın baspa etti. Ana tiliniń jankúyeri V. Tyapinskiy 1580-jılda birinshi ret Injildi belorus tiline awdarma etti. Shayırlar arasında A. Rimsha ayrıqsha ajıralıp turatuǵın edi. Barokko dáwiri (XVI ásir aqırı — XVIII ásir ortaları) nde Belorus ádebiyatında jańa qaharman — dıyqan, ónerment payda boldı. XVII ásirde Simeon Polotskiy kitabiy poeziyanı rawajlandırıwǵa úles qostı. XVII ásir 2-yarımı — XVIII ásir 1-yarımında kritikalıq-satiralıq formadaǵı hám drama dóretpeleri jaratıldı. Ya. Borshevskiy, Ya. Chechet, A. Ripinskiy, V. Sirokoml, A. Veriga Darevskiy, A. Plug, V. Korotinskiy hám basqalar belorus hám de polyak tillerinde dóretiwshilik etti.

1863-1864-jıllardaǵı kóterilis basshısı K. Kalinovskiy belorus tilinde «Mujitskaya pravda» gazetanı baspa etti. F. Bogushevich dóretiwshiligi belorus oyanıw dáwiri milliy ideyasınıń shıńı boldı. 1906-jıldan shıǵa baslaǵan «Nasha shva» gazeta tiykarında aǵa-ini A. hám I. Luckevichlar (tiykarshi hám jazıwshılar), Ya. Kupala, Ya. Kolas, Tetka, M. Bogdanovich, V. Lastovskiy, A. Garun hám basqalar birlesti. Sol dáwir ádebiyatı xalıqtı oyatıw tariyxıy jumıslarǵa atlandırıw maqsetin gózleytuǵın edi. 1920-jıllar basında beloruslastırıw siyasatı baslanıp, ádebiy jurnallar shıǵa basladı, ádebiy shólkemler dúzildi. 1920-jıllar aqırında bolsa beloruslastırıw siyasatı belorus oqımıslı adamlarına qarsı qataǵanlar siyasatı menen almastı. 1930-jıllarda da kópshilik belorus jazıwshıları repressiya etildi. Ekinshi jáhán urısı dáwirinde bolsa front hám partizan otryadlarında belgili jazıwshılardıń bir bólegi qaytıs boldı. Urıstan keyin urıs qıyınshılıǵı hám azap-aqıretlerin súwretleytuǵın dóretpeler jaratıldı. A. Kuleshov, M. Tank, Z. Ostapenko, I. Shamyaqin hám basqalar dóretiwshiligi urıs teması uzaq jıllarǵa shekem tiykarǵı tema bolıp qaldı. 1950- 1970-jıllarda basqa jazıwshılar toparı ádebiyatqa kirip keldi: M. Linkov, I. Shamyaqin, I. Melej, P. Pestrak, A. Adamovich, T. Bondar hám basqalardıń romanlarında xalıqtıń awır turmısı syujetleri — revolyuciyalar, urıslar, kollektivlestiriw, repressiya kórinisleri súwretlengen. Milliy tikleniw ideyaları hám Chernobil hádiysesi R. Borodulin, S. Zakonnikov, N. Metlickiy qosıqlarında, I. Shamyaqin, B. Sachenko prozasında, A. Petrashkevich pyesalarında sáwlelendi. Repressiya iskenjesinen aman qaytqan bir qatar jazıwshılardıń «lager poeziyası», eskertkishleri 1980-jıllar aqırı — 1990-jıllar basında social áhmiyetke iye boldı. Belorus ádebiyatında barlıq janrlar rawajlanıp barıp atır. Ya. Kupala, Ya. Kolas, P. Brovka, M. Tank hám basqalardıń dóretpeleri ózbek tiline awdarma etilgen.

== Arxitektura ==
Belorus aymaǵında paleolit, neolit hám jez dáwiri arxitekturalıq estelikleri saqlanıp qalǵan. XI ásirden ayrıqsha arxitektorlıq rawajlandı. Polotsk, Grodno, Vitebsk sıyaqlı qalalar jedel boy kóterdi, záwlim imaratlar qurıldı. XIII-XVII ásirlerde gotika hám oyanıw (renessans) usılındaǵı kóplegen qorǵaw qorǵanları qurıldı. Gózzal aǵash arxitektorlıǵı dawam etti. XVI-XVIII ásirlerde barokko usılındaǵı ibadatxanalar tiklendi. XVIII ásir aqırı — XIX ásir baslarında qurılısta klassicizm ústemlik etken bolsa, XIX ásir 2-yarımı — XX ásir baslarındaǵı arxitekturada barlıq usıllar aralas-quralas bolıp ketti. XX ásir baslarında Belorus arxitekturalıǵına modern (Minskdaǵı turaq-jay ımaratları, mıymanxana kompleksi), konstruktivizm (Belorus Milliy kitapxanası, 1930-1932, arxitektor G. Lavrov; Húkimet úyi, 1929-1934, arxitektor I. Langbard) usılları kirip keldi. Ekinshi jáhán urısınan keyin wayrana qala hám awıllar tiklendi. Minskda bir qansha arxitekturalıq kompleksler jaratıldı: sport sarayı (1966, arxitektor S. Filimonov, V. Malishev), «Yubileynaya» mıymanxanası (1968, arxitektor G. Benediktov) hám basqalar; estelik komplekslerin — Minsk qasındaǵı Dańq qorǵanı (1969, músinshi A. Membel, arxitektor O. Staxovich), Xatin (1968-1969, arxitektorlar Yu. Gradov, V. Zankovich, L. Levin, músinshi S. Sslixanon) hám basqalar. Svetlogorsk, Novopolotsk, Soligorsk sıyaqlı jańa qalalar payda boldı.

== Súwretlew kórkem óneri ==
Belorus aymaǵında dáslepki kórkem ónerdiń eń áyyemgi úlgileri tas dáwirine tiyisli. Xalıq ámeliy kórkem óneri, ásirese súyek hám ılaydan islengen ıdısqa naǵıs salıw, naǵıs oyıwshılıq, zergerlik, kesteshilik rawajlanǵan. Jez hám temir dáwirlerinde metall bezewler payda bolǵan. Eramızǵa shekemgi V ásirge tiyisli jez hám temir bilezikler, haywanlardıń ılaydan islengen ıdıs háykelsheleri saqlanǵan. Xristianlik tarqalıwı qatnası menen ikona (quday hám áwliyeler súwretin islew) kórkem óneri rawajlana basladı. XI-XV ásirlerden qoljazba kitaplar miniatyuralar, syujetler, kórinisler menen bezetildi. Kitap basıw rawajlana baslaǵannan keyin, gravyura kórkem óneri ósti, baspa kitaplardı bezewdiń ayrıqsha usılı payda boldı. Ámeliy bezew kórkem óneri Batıs Evropa hám áyyemgi rus kórkem óneriniń milliy ruwxtaǵı ayrıqsha aralaspasınan ibarat. XV-XVI ásirlerde gúlli keramika ónimleri, kafeller, túp metallardan zergerlik buyımların tayarlaw dástúr boldı. XV ásirde Belorusta ónermentshilik birlespesi — Grodnoda shiyshesazlar ustaxanası qurıldı hám kórkem shiyshe islep shıǵarıw jolǵa qoyıldı. XIV-XIX ásirlerde aǵash naǵıs oyıwshılıǵı, gúlalshılıq, toqımashılıq (belbewler, gobelenlar — diywal gilemleri) gúllendi. XVI-XVIII ásirlerde reńli súwret hám gravyura salasında realistlik meyiller ayqın kórinetuǵın boldı. XIX ásirden kórkem óner romantizm hám yarımı klassicizm jolınan bardı. XX ásirde reńli súwret, músinshilik, fafika, teatr bezew kórkem óneri joqarı dárejege kóterildi. Házir artistler arasında súwretshilerden I. Rey, N. Seleshchuk, G. Vashchenko, músinshilerden A. Glebov, G. Muromsev, S. Vakar, I. Misko, grafik súwretshilerden L. Aseskiy, Ye. Los, A. Kashkurevich, V. Sharngovich, ámeliy bezew kórkem óneri ustalarınan V. Dyomkina. A. Kishchenko, I. Stasevich sıyaqlılar ataqlı.

== Muzıka ==
Belorus muzıka kórkem óneri dárekleri shıǵıs slavyanlar hám Kiyev Rusı xalıq muzıkasınan baslanadı. Dáslepki dúnyalıq professional dástúrlerdi skomoroxlar (qızıqshı masqarapazlar) baslap bergen. XV ásirge kelip pravoslav shirkew muzıkasında ataqlı qiráátli qosıqtıń jergilikli qatlamı qáliplesti. XVI ásir 2-yarımı — XVII ásirde Oyanıw dáwiri dástúrleri hám Reformaciya ideyaları Belorus muzıka mádeniyatına tásir ótkerdi. XVII ásirde partes qosıqshılıǵı (kóp dawıslı ayrıqsha qor) payda boldı. XVIII ásirde bay adamlardan Radzivillar, Sapeglar, Oginskiylar, A. Tizengauz hám basqalardıń menshikli teatrları, kapellaları muzıka mádeniyatı orayına aylandı. XIX ásir baslarınan Vitebsk, Grodno, Minsk, Mogilyovda qala orkestrleri isley basladı, spektakller saxnalastırıldı. 1918- 1921-jıllarda xalıq konservatoriyaları ashıldı. Keyinirek olar texnikum hám mekteplerge aylandırıldı. 1920-jıllardan professional muzıka kórkem óneri rawajlandı (kompozitorlar N. Churkin, N. Aladov, A. Turenkov, G. Puket, V. Zolotaryov, A. Bogatiryov), milliy opera hám baletler saxnalastırıldı. Ekinshi jáhán urısı dáwirinde hám 1950-jıllarda qaharmanlıq-patriotlıq temasındaǵı dóretpeler jazıldı. L. Abeliovich, N. Aladov, A. Bogatiryov, Ye. Glebov, V. Zolotaryov, P. Podkovirov, G. Puke vokal simfoniya muzıka janrında, A. Klumov fortepiano, I. Lyuban, S. Polonoskiy, N. Sokolovskiy hám basqalar qosıq janrında dóretiwshilik etti.

1960-1990-jıllarda Yu. Semenyako, E. Smolskiy, G. Vagner, S. Kortes, V. Soltan, A. Bondaryonko hám basqalardıń operaları qoyıldı. Operetta janrında V. Voytik, Ye. Glebov, V. Kondrusovich, A. Mdivani hám basqalardıń dóretpeleri payda boldı. Qosıq janrında L. Aleksandrovskaya, V. Olovnikov, N. Kuznesov, I. Luchenok, Ye. Glebov, B. Budnik hám basqalar nátiyjeli isledi. 1980-1990-jıllarda A. Bogatiryov, C. Beltyukov, A Bondaryonko, V. Branlovskiy, V. Budnik, V. Voytik, Ye. Glebov, V. Doroxin, E. Zaritskiy, V. Ivanov hám basqa túrli janrlarda dóretiwshilik etti. Belorus kompozitor V. Zolotaryov ózbek namaları tiykarında simfoniyalıq uvertyura, rapsodiya, syuita hám «Nawayınıń 6 ǵázeli» vokal simfoniyalıq shıǵarmasın jarattı. Belorusta Milliy akademikalıq opera teatrı, Milliy akademikalıq balet teatrı, Mámleket muzıkalı komediya teatrı, Mámleket akademikalıq simfoniya orkestri, Mámleket qor kapellası, Mámleket ayaq oyın ansambli, Belorus muzıka akademiyası hám basqalar islep turıptı.

== Teatr ==
Belorus teatr kórkem óneri xalıq, úrp-ádetleri hám oyınlarınan, qańǵı masqarapazlardan baslanǵan. XVI ásirde quwırshaq teatrı — batleyka payda boldı. XVI-XVIII ásirlerde mektep teatrı, XVI-XX ásirlerde xalıq draması keń úrp boldı. XVIII ásirdiń 1-yarımında qala hám rabodlarda menshikli teatrlar iskerligi háwij aldı, olardıń geyparaları joqarı ilimiy tájriybe dárejesine kóterildi. 1840-jıllardan dramaturg, aktyor, rejissyor V. Dunin Marsinkevich belorus professional teatrın shólkemlestiriwge jankúyerlik etti. XX ásirde belorus saxna kórkem ónerin rawajlandırıwda jańa basqısh baslandı. K. Kaganes, Ya. Kupala, Ya. Kolas, K. Buylo, L. Radzevich, I. Buynickiy, F. Alexnovich, F. Jdanovichlardıń umtılıw háreketleri menen dáslepki teatrlar payda boldı. [[Ekinshi jáhán urısı]] dáwirinde 23 teatrdan kóbisi óz iskerligin toqtattı, geyparaları ózge jurtlarǵa kóship, koncertler berdi. Urıstan keyin boy kótergen kórkem óner toparları usıl izertlewlerin keńeytti, saxna sheberligin asırdı. Belorus teatrlarında nátiyjeli islegen hám islep atırǵan saxna ustalarınan G. Makarova, S. Stanyuta, Z. Stomma, G. Ovsyannikov, L. Davidovich, V. Beloxvostik, A. Klimova, R. Yankovskiy, G. Garbuk, M. Zaharevi'1, V. Tarasov, A. Milovanov, V. Kuleshov, T. Kokshtis, O. Klebanovich, rejissyorlardan L. Litvinov, N. Mitskevich, K. Sannikov, V. Rayevskiy, B. Lutsenko, N. Pinigin, V. Korotkovich hám basqalardı kórsetiw múmkin. 1997-jıl Belorusta 26 mámleket teatrı isledi. Belorus Kórkem óner akademiyası, Mádeniyat universiteti aktyor, rejissyor, teatrshılardı tayarlap bermekte.

== Kino ==
Belorusta kino islep shıǵarıw 1924-jılda baslanǵan. Sol jılı kinematografiya hám fotografiya jumısları basqarması (Beldavkino) dúzildi. 1928-jıl Leningradta «Sovetskaya Belorus» kórkem filmler studiyası dúzildi (1946-jıldan «Belorus film»); 1939-jıldan Minskda isleydi. 1926-jılda «Orman waqıyası» dep atalǵan birinshi kórkem film jaratıldı. 1920-1930-jıllarda jaratılǵan filmlerde milliy jáne sociallıq azatlıq jolındaǵı gúres hám de zamanagóy turmıs jetekshi temalar bolıp qaldı. 1940-1970-jıllarda kórkem hám hújjetli kino ustaları urıs temaların jáne social turmıstıń quramalı processlerin sáwlelendirdi. Etikalıq ádep máselelerin kóterip shıqtı. Ádebiy dóretpeler ekranlastırıldı, balalar ushın filmler jaratıldı. 1980-jıllar aqırınan belorus kinematografshıları tariyxıy ótmishti hám házirgi zamannıń quramalı processlerin tereńirek oylawǵa umtılıp otırıp, «Aq shıqlar» (rejissyor I. Dobrolyubov), «Biziń brone poezd» hám «Siyasiy byuro» kooperativi&quot; yamasa «Alıs xoshlasıw» (rejissyor M. Ptashuk), «Qılmıs izlew» (rejissyor B. Stepanov, M. Qosimova, B. Shadurskiy) filmlerin jarattı. «Belorus film» de «Tele film», «Jılnama» dóretiwshilik birlespeleri, 1973-jıldan multfilmler ustaxanası isleydi. Kinoaktyor teatrı studiyası bar.

== Ádebiyatlar ==
ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl

{{Evropa}}

[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Belorussiya| ]]
[[Kategoriya:Evropa]]
[[Kategoriya:Respublikalar]]
[[Kategoriya:Birlesken Milletler Shólkemine aǵza mámleketler]]
[[Kategoriya:Jámiyetlik qáwipsizlik shártnaması shólkemine aǵza mámleketler]]
[[Kategoriya:ǴMDAǵa aǵza mámleketler]]
[[Kategoriya:Evropa mámleketleri]]</text>
      <sha1>9eib0vmh7vo613mb69aplxok4ydi2e4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276542</id>
      <parentid>276536</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T17:43:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ČarnaruskiVoin</username>
        <id>10208</id>
      </contributor>
      <origin>276542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32155" sha1="qms514i39rtv5l75q6su0dorpxa2hf7" xml:space="preserve">'''Belarus''' (belarussha: Беларусь), '''Belarus Respublikası''' (belarussha: Рэспубліка Беларусь) — Evropa orayındaǵı mámleket. [[Shıǵıs Evropa]] tegisliginiń batısında jaylasqan. Maydanı 207,6 mıń km2. Xalqı 9 463 300 adam (2013). 6 wálayat, 118 rayon, 102 qala, 109 qalasha bar (1996). Paytaxtı — [[Minsk]] qalası. Belarus — dúnya mámleketleri arasında eń tınısh hám osuda bay mámleket.

== Mámleketlik basqarıw principi ==
Belarus Respublikası — unitar demokratiyalıq sociallıq huqıqıy mámleket. 1996-jılǵı referendumda qabıl etilgen Konstituciyaǵa ámel etedi. Mámleket baslıǵı — xalıq tárepinen 5 jıl múddetke saylanatuǵın prezident. Nızam shıǵarıwshı kepillikli organı — Millet jıynalısı bolıp, ol Wákiller palatası hám Respublika Keńesinen ibarat. Wákiller palatasınıń hámme 110 deputatın xalıq saylaydı. Respublika Sovetiniń 64 deputatınan 56 danası jergilikli keńesler tárepinen saylanadı, 8 danası prezident tárepinen tayınlanadı. Millet jıynalısınıń kepillik múddeti 4 jıl. Atqarıwshı hákimiyattı bas ministr basshılıǵındaǵı húkimet — Ministrler Keńesi ámelge asıradı. Bas ministrdi Wákiller palatasınıń razılıǵı menen prezident tayınlaydı.

== Aymaqlıq bóliniwi ==
== Tábiyatı ==
Belarustıń jer maydanı tegislik bolıp, arqa-batısında batpaq basqan oypatlıqlar hám kóller júdá kóp. Qubla-batıstan arqa-shıǵısqa qaray Belarus Qırları sozılǵan, eń biyik bólegi (Minsk qırları) teńiz júzesinen 345 m biyik (Dzerjinskiy tawı). Belarus erneklerinen qubla-shıǵısta qatar tegislikler, arqa-batısta morena tóbelikleri sozılǵan. Belarustıń qubla bólegin batpaqlasqan keń oypatlıq — tolıq biyikligi 100-150 m bolǵan Belarus Polesyesi iyeleydi; batpaqlıq, otlaqlar arasında biyikligi 5-8 metrli qum tóbeleri kóp. Qumlıq jaylar qaraǵayzar menen qorshalǵan. Paydalı qazılmalardan kaliyli duz kánleri bar (Starobin hám Petrikov kánleri), qubla hám qubla-shıǵısta tas duz, Pripyat batıǵında neft, kómir bar. Torf, qum, saz kánleri bar.

=== Íqlımı ===
Íqlımı kontinental ıqlım menen teńiz beti arasında, Atlantika hawa massaları onı talay jumsatıp turadı. Yanvardıń ortasha temperaturası qubla-batısta — 4,4°C, arqa-shıǵısta — 8°C, iyul ayında arqada 17°C, qublada 18,8°C. Ortasha jıllıq jawın muǵdarı 550-700 mm. Jawınnıń kóp bólegi jaz aylarına tuwrı keledi. Batpaqlıqlar, dárya hám kóller kópliginen jerleri ızǵar. Vegetaciya dáwiri arqa-shıǵısta 178 kún, qubla-batısta 208 kún. Eń iri dáryaları Dnepr (aǵısları: Berezina, Pripyat, Soj hám basqalar), Daugava, Neman (aǵısı: Neris), Puw. Bul dáryalardıń kóp bóleginde aǵash aǵızıladı, eń irilerinde keme qatnaydı. Ayırım dáryalarda GES lar qurılǵan. Belarus kólleriniń eń irileri: Naroch, Osvey, Drisvyati, Chervonoye, Vigonovskoye. Topıraǵı tiykarınan ónimliligi joqarı bolmaǵan torflı podzol hám torflı batpaq topıraq, dárya qayırlarında bolsa allyuvial topıraqlar bolıp tabıladı.

=== Ormanları ===
Belarus aralas ormanlar regionında jaylasqan bolıp, maydanınıń 30% ten kóbi orman menen qorshalǵan. Iyne japıraqlı hám keń japıraqlı ormanlar, otlaqları hám batpaq ósimlikleri kóp. Qaraǵayzarlar, qayınzarlar hám qaraǵashzarlar, emen, grab, zereń sıyaqlı keń japıraqlı terekzarlar úlken maydandı iyeleydi. Túlki, almaxan, qoyan, suvsar, aq tıshqan kóp; buǵı, qońır ayıw, silovsin, los, boyaw, jalǵızaq, balpaq tıshqan, qasqır ushırasıp turadı. Dárya hám kóllerinde tıran shabaq, taban balıq, shortan, ılaqa, jılanbalıqlar, ondatra bar. Suwda júziwshi quslar tarqalǵan. Belarus aymaǵında Pripyat hám Berezina qorıqxanaları, Belaya Veja pushchası bar.

== Xalqı ==
Tiykarǵı xalqı — belaruslar. Ruslar, polyaklar, ukrainlar, tatarlar, evreyler hám basqalar jasaydı. Xalıqtıń ortasha tıǵızlıǵı — 1 km2 ge 49,4 adam tuwrı keledi. 68,9% xalıq qalalarda jasaydı. Mámleketlik tili belarus hám rus tilleri. Eń iri qalaları: Minsk, Gomel, Vitebsk, Mogilyov, Bobruysk, Grodno, Brest.

== Tariyxı ==
Belarus aymaǵında orta paleolit dáwirinen adam jasay baslaǵan (100-35 mıń jıl burın); neolit dáwirinde (eramızǵa shekemgi 5 mıń jıllıq aqırınan 3 mıń jıllıq aqırına shekem) dıyqanshılıq hám shárwashılıq penen shuǵıllanıwǵa ótken. Eramızǵa shekemgi 3 mıń jıllıq aqırı — 2 mıń jıllıq baslarında hind-evropa qáwimleri kóship kelgennen keyin, olardıń tásirinde jez ásirine ótildi. Bul jerde temir dáwiri eramızǵa shekemgi VIII-VI ásirlerden eramızǵa shekemgi VIII ásirge shekem dawam etti. Eramızǵa shekemgi 1 mıń jıllıqtıń 2-yarımında Belarus aymaǵında 3 slavyan qáwimleri: krivichi, dregovichi hám radimichilar awqamı payda boldı, keyinirek olar ornına knyazlikler dúzildi. X ásir aqırınan knyazlikler Kiyev Rusı quramına kirdi. XIII ásir 2-yarımında Rossiyanıń batıs shetlerine Ullı Litva knyazligi hújim ete basladı. Mámlekettegi tártipsizlik hám tatar-mongollardıń umıtılıwları shárayatında bul knyazlik Batıs Rus jerlerin ańsatǵana jawlap aldı. Sol waqıttan baslap bul jerler «Belaya Rus» («Aq Rus») dep júrgiziletuǵın boldı (belarus termini sonnan kelip shıqtı). XV-XVI ásirlerde Belarusta menshikli jer iyeligi rawajlandı. Belaruslardıń Batıs Evropa mámleketleri menen qatnasları janlandı. Ullı Litva knyazligi Belarus hám Ukrainadaǵı húkimranlıǵın bekkemlew ushın 1569-jılda Polsha menen awqam (Lyublin uniyası) dúzdi. Nátiyjede Rech Pospolita federativ mámleketi júzege kelip, Belarus onıń quramına kirdi. XVI ásirde Evropa Oyanıwı Belarus mádeniyatına tásir ótkerdi. Reformaciyanıń túrli aǵımları tarqaldı. Awıl xojalıǵı tez rawajlandı, onıń ónimi Batıs Evropa bazarlarına alıp barıp satıla basladı. Kópshilik qalalar ózin-ózi basqarıw huqıqın aldı (Magdeburg huqıqı).

1595-jılda S. Nalivayko basshılıǵındaǵı ukrain kazakları Belarusqa júrisler uyımlastırdı. 1648-1651-jıllarda ukrain xalqınıń azatlıq gúresi tásirinde qubla hám shıǵıs Belarusta iri jer iyelerine qarsı úlken qozǵalańlar bolıp ótti. Rossiya mámleketiniń Rech Pospolita menen 1654-1667-jıllardaǵı urısı hám 1700-1721-jıllardaǵı Arqa urıs dáwirinde Belarus qattı azap shekti. XVIII ásir ortalarınan Belarus xojalıǵı óse basladı, biraq qońsılas mámleketlerdiń aralasıwı buǵan kesent etti. 1772-jılda Rech Pospolitanıń birinshi bóliniwi nátiyjesinde Belarustıń shıǵıs bólegi Rossiya imperiyasına qosıp alındı, 1793-jılda Rech Pospolitanıń ekinshi ret bólekleniwi aqıbetinde Belarustıń oraylıq bólegi de Rossiyaǵa ǵárezli bolıp qaldı. T. Kostyushko basshılıǵındaǵı kóterilis (1794) bastırılǵannan soń, 1795-jılda Batıs Belarus Rossiyaǵa qosıp alındı. 1812-jılǵı urısta polyaklarǵa qayırqom bolǵan belarus shlyaxtası Ullı Litva knyazliginiń tikleniwine úmit etip, Napoleondı qollap-quwatladı. XIX ásir baslarında demokratiyalıq hám milliy azatlıq ideyaları tarqala basladı, jasırın jámiyetler payda boldı, olar Polsha, Belarus hám Litvadaǵı 1830-1831-jıllar kóterilisine imkan jarattı. 1861-jılda Belarus dıyqanları krepostnoylıqtan qutıldı. 1863-1864-jıllarda bolıp ótken kóterilis burjua reformaları ótkeriliwine tásir etti.

=== XIX ásirdiń 2-yarımı ===
XIX ásirdiń 2-yarımında Belorusta kapitalizm jedel rawajlandı, temirjollar qurıldı, bankler isley basladı. 1905-1907-jılǵı revolyuciya belorus milliy azatlıq háreketin kúsheytti. 1914-1918-jıllardaǵı Birinshi jáhán urısı dáwirinde Belorus jerleri áskeriy háreket maydanına aylandı. 1915-jılda onıń batıs bólegin Germaniya áskerleri basıp aldı. 1917-jıl Oktyabr awdarıspaǵınan keyin Minskda da sovet hákimiyatı daǵaza etildi (1917-jıl 8-noyabr). Belorus ǵárezsizligine qarsı bolǵan bolshevikler 1917-jıl Minskda Belorus mámleketi dúziliwin talap etip shıqqan Ulıwma Belorus siezdin tarqatıp jiberdi. 1918-jıl fevral-martta nemis áskerleri Belorustıń derlik barlıq aymaǵın iyelep aldı. 1918-jıl 25-martta Ulıwma Belorus siezdi delegatları Belorustı ǵárezsiz Belorus Xalıq Respublikası dep járiyaladı.

Buǵan juwap retinde Smolensk qalasında bolshevikler Belorus Sovet Socialistlik Respublikası (BSSR) dúzilgenligin járiyaladı. 1918-jıl noyabr — 1919-jıl baslarında Belorus nemis áskerlerinen azat etilgennen keyin, 1919-jıl 1-yanvarda Belorustıń Waqıtsha jumısshı-dıyqan sovet húkimeti óz manifesti menen BSSR dúzilgenligin járiyaladı. 1922-jıl SSSR dúzilgennen soń, BSSR da SSSR quramına kirdi. Ekinshi jáhán urısı jıllarında nemis basqınshıları Belorus aymaǵın iyelep aldı. Belorus xalqınıń sherek bólegine jaqını qaytıs boldı, milliy baylıqtıń yarımınan kóbi joq etip taslandı, júzlegen qala hám awıllar wayran boldı. Urıstan keyingi jıllarda Belorus sanaatı hám awıl xojalıǵı tiklendi. 1986-jılǵı Chernobil baxıtsız hádiyseleri aqıbetleri belorus xalqı ushın baxıtsızlıq boldı. 1990-jıl 27-iyulda BSSR dıń mámleket ǵárezsizligi haqqındaǵı Deklaraciya qabıllandı. 1991-jıl 19-sentyabrden mámleket Belorus Respublikası dep atala basladı. 1991-jıl dekabrden ǴMDA quramında. 1995-jıldan [[BMSh]] aǵzası. [[Ózbekstan Respublikası]] menen diplomatiyalıqq qatnasları 1993-jıl yanvarda ornatılǵan. Milliy bayramı — Ǵárezsizlik kúni (3-iyul).

== Xojalıǵı ==
Belorus kóp tarmaqlı awıl xojalıǵı rawajlanǵan industrial mámleket. Mashinasazlıq, ximiya, neft ximiyası, toqımashılıq hám azıq-awqat sanaatı gúllengen. Awıl xojalıǵında kartoshka hám zıǵır talshıǵın jetistiriw, sút-gósh shárwashılıǵı, shoshqashılıq, qusshılıq rawajlanǵan.

== Sanaatı ==
Sanaatında elektr energetika, janılǵı, metallurgiya, mashinasazlıq hám metallǵa qayta islew beriw, ximiya hám neft ximiyası, aǵashsazlıq, sellyuloza qaǵaz, qurılıs materialları, shiyshe hám shını fayans, jeńil, azıq-awqat, un jarma hám aralaspa jem, medicina sanaatı, mikrobiologiya hám baspashılıq eń iri tarmaqlar bolıp tabıladı. Sanaat óniminiń 2/3 bólegi iri qalalarda, sonday-aq 25% i Minskda islep shıǵarıladı. Paydalı qazılma kánleri az bolǵan halda sanaat kompleksinde islep shıǵarıw sanaatı ústem. Bul tarmaq, júk avtomobilleri, avtobuslar, motocikl, velosipedler, traktorlar (MTZ), awıl xojalıǵı, qurılıs, melioraciya hám jol mashinaları, motorlar, stanoklar, avtomat liniyalar, robotlar, temirshilik press, burawlaw, geolrazvedka, sawda úskeneleri, quyıwshılıq, jeńil, azıq-awqat tarmaqları ushın texnologiya úskeneleri, podshipnikler, EHM lar, televizorlar, radioprismniklar, magnitofonlar, suwıtqısh hám muzlatıw úskeneleri, foto hám kinoapparatlar, dozimetrler, saatlar islep shıǵaradı. Ximiya hám neft ximiyası sanaatı mineral tóginler, ximiyalıq talshıq hám jipler, plastmassa hám smolalar, shinalar, rezina-texnika buyımları, polimer hám lak boyaw, ruwzıger buyımları hám qalalar islep shıǵaradı.

Jeńil sanaatta toqımashılıq (zıǵır talshıǵı, jún, shayı, jip gezlemeler), trikotaj, kiyim-kenshek, ayaq kiyim, sherim hám teri buyımların islep shıǵarıw rawajlanǵan. Azıq-awqat sanaatı gósh, sarımay hám sút ónimlerin islep shıǵaradı. Sarımay, balıq, qantsheker, un jarma, nanbayshılıq, makaron, miywe, palız ónimleri konservaları, pivo islep shıǵarıw salasında úlken quwatqa iye kárxanalar bar. Janılǵı sanaatı neft, gaz, torf qazıǵ shıǵarıw hám qayta islewdi óz ishine aladı. Janılǵı energetika resursları Belorusqa neft hám gaz trubaları arqalı Rossiyadan, elektr energiya yarımı Litva hám Rossiyadan jiberiledi. Novolukoml hám Bsryozada iri elektr stanciyalar, 20 dan kóbirek kúshli ıssılıq elektr stanciyalar islep turıptı. Orman, aǵashsazlıq, sellyuloza qaǵaz tarmaǵı jalpı sanaat óniminiń 5% ke jaqının beredi. Bular taxta, mebel, qawız talalı plita, faner, parket, shırpı, sport úskeneleri, qaǵaz, karton, orman ximiyası ónimleri bolıp tabıladı. Qurılıs materialları sanaatı (sanaat ónimi jalpı kóleminiń 4%) cement, qurılısbap hák, diywalbap, qatlam hám bezew materialları, jıynama temir-beton konstrukciyaları hám detalları, tóbege jabıw hám gidroizolyaciya ushın rulon materiallar, gewekli toldırǵıshlar óndiriske qánigelesken. Qara metallurgiya (sanaat ónimi ulıwma kóleminiń 1%) metall úzindilerinen polat, qara metallar prokatı, shoyınnan vodoprovod trubaları, shinalar ushın metall kord, metall untaǵınan túrli buyımlar hám blarni tayarlawǵa maslanǵan. 1991-jıldan sanaat rawajlanıwında tómenlew baslandı, 1994-1997-jıllarda tereń ekonomikalıq páseńlew jaǵdayına túsip qaldı. Barlıq tarmaqlarda ónim islep shıǵarıw kólemi kemeydi. Sanaat ushın zárúr janılǵı. Shiyki ónim hám materiallardıń azǵana 70% ǴMDA mámleketlerinen alınadı, ónimniń 40% ten kóbi olardıń bazarlarında satıladı.

== Awıl xojalıǵı ==
Belorusta awıl xojalıǵına jaramlı azǵana 9,3 mln. ga, sonday-aq 6,2 mln. ga súriletuǵın jerden paydalanıladı. Jerlerdiń tegisligi, topıraqtıń ortasha ónimliligi, ıssı hám ızǵardıń jetkilikliligi, miynet resurslarınıń bar ekenligi awıl xojalıǵın rawajlandırıw ushın qolaylı shárayat bolıp tabıladı. Belorus milliy tabısınıń 20% ke jaqını awıl xojalıǵına tuwrı keledi. Keyingi jıllarda reforma etilgen kz hám szlar ornında jańa islep shıǵarıw strukturaları: awqamlar, akciya jámiyetleri, shirketler, agroktlar hám basqalar payda boldı. Olar dánli eginlerden sulı hám arpa, sonıń menen birge biyday, sulı, grechixa, mákke, tarı, láblebi jetistiredi. Mámleket kartoshka menen ózin támiyinleydi hám bir bólegin shetke satadı. Dán hám sobıqlı dán eginleri jalpı óniminiń derlik 70%, kartoshkanıń 40% shárwa buyımlarǵa beriledi. Úlken qalalar átirapında baǵshılıq hám dıyqanshılıq jolǵa qoyılǵan. Tiykarǵı eginleri: kapusta, qıyar, pomidor, túrpi, piyaz, sarımsaq, piyaz, salat, geshir hám taǵı basqalar. Miywe hám maydalardan alma, almurt, qáreli, shiye, qaraǵat, Malina, qulupnay kóbirek jetistiriledi. Shárwashılıqtıń tiykarǵı tarmaǵı — qaramalshılıq hám shoshqashılıq. Qusshılıq joqarı dárejede oraylastırılǵan. Ayırım iri xojalıqlar qoyshılıqqa qánigelesken. Jılqı kóbeytiretuǵın at zavodları bar. Haywanatshılıq ta anaǵurlım rawajlanǵan. 10 qánigelesken haywanat xojalıǵı hám firması norka (qarakúzen), jıltır qara túlki, arqa túlkisi, nutriya baǵadı. Palshılıq — respublika awıl xojalıǵı ushın dástúriy tarmaq bolıp tabıladı.

== Transportı ==
Evropa transport sistemasınıń strukturalıq bólegi. Temirjollar (uzınlıǵı 5,58 mıń km), avtomobil jollar (uzınlıǵı 51,5 mıń km), hawa, suw transportı (uzınlıǵı 2 mıń km), truboprovod túrleri rawajlanǵan. Júk tasıwdıń 72%, jolawshı tasıwdıń 55% temirjolǵa tuwrı keledi. Magistral neft trubaları — 2861 km, gaz trubaları — 5534 km (1996). Minsk qalasında 1984-jılda Metropoliten iske túsirilgen. Pul birligi — Belorus rubli.

== Densawlıqtı saqlaw ==
1996-jıl Belorusta keńselerge qaraslı emlewxanalardan tısqarı 128 500 orınlı 872 emlew shólkemi bolǵan. 1996-jılda densawlıqtı saqlaw ministrligi sistemasında 14 749 orınlı 58 sanatoriya islegen. Medicina xızmetkerleri 4 medicina institutı, 18 medicina bilim jurtında tayarlanadı. 13 ilimiy izertlew institutı, Belorus medicina texnologiyaları orayı, Miynet qábiletin ekspertiza etiw hám mayıplar miynetin shólkemlestiriw institutı densawlıqtı saqlawdıń ilimiy-ámeliy hám teoriyalıq máselelerin islep shıǵıw menen shuǵıllanadı. 1996-jılı Belorusta 286 stadion, 4,7 mıń sportzal, 220 júziw háwizi, azǵana 14 mıń sport maydanı, 475 balalar sport mektebi, atap aytqanda 12 joqarı sport talantı mektebi, 9 Olimpiada rezervi bilim jurtı iskerlik kórsetti; fizkultura hám sport salasında 16 mıńnan zıyat qánige isleydi; olardı Dene tárbiyası hám sport akademiyası jetilistiredi.

== Bilimlendiriwi, ilimiy hám mádeniy bilimlendiriw mákemeleri ==
1996-1997-oqıw jılları Belorusta 4,5 mıń mektepke shekem jastaǵı balalar mákemelerinde 444,3 mıń bala bolǵan. Barlıq taypadaǵı 4,9 mıń ulıwma tálim mektepleri (1,6 mln. oqıwshı), sonday-aq 26 licey (15,6 mıń oqıwshı), 68 gimnaziya (63,5 mıń oqıwshı), 2 kolledj (1,5 mıń oqıwshı) isledi. 248 óner-texnika bilim jurtında 123,9 mıń oqıwshı, 150 orta arnawlı oqıw jurtında 125 mıń, sonday-aq 4 mámleketlik emes orta arnawlı oqıw jurtında 2 mıńnan kóbirek student tálim aldı. 59 joqarı oqıw jurtında 208,9 mıń student, sonday-aq 20 kommerciya tiykarındaǵı joqarı oqıw jurtında 28 mıń student oqıdı. Eń iri joqarı oqıw orınları: Belorus universiteti, informatika hám radioelektronika universiteti, ekonomika, texnologiya, agrar, texnika hám pedogogika universitetleri, politexnika akademiyası, kórkem óner akademiyası, muzıka akademiyası hám basqalar. Belorustaǵı eń iri ilimiy oray Belorus milliy pánler akademiyası bolıp tabıladı. Belorusta 5,2 mıń ǵalabalıq kitapxana, 4,6 mıń klub shólkemi, 149 muzey hám basqalar bar.

== Baspasózi, radioesittiriwi hám telekórsetiwi ==
Belorus tilindegi birinshi baspa kitaptı F. Skorina 1517-jıl Pragada baspa ettirgen. Belorusta 11 mámleket baspası, 1400 ge jaqın túrli múlkshilik formasındaǵı subiekt hám isbilermen baspasóz iskerligi menen shuǵıllanadı. Mámleketlik emes, menshikli, kásip, diniy, partiyalıq hám basqa baspalar shıǵadı. 1996-jıl ulıwma tirajı 59,1 mln. nusqada 3 809 kitap, atap aytqanda belorus tilinde 8,8 mln. nusqada 598 kitap baspa etilgen. 1997-jıl 1-avgustta 938 dáwirli baspa, atap aytqanda 654 gazeta, 234 jurnal, 50 byulleten dizimge alınǵan. Eń ataqlı baspaları: «Lggeratura i mastatsva», «Zvyazda», «Sentralnaya gazeta», «Svoboda» hám basqalar. Rásmiy informaciya agentligi (Belinform; 1938- 1992-jıllarda BelTA), sonıń menen birge menshikli agentlikler: Belorus jańalıqlar agentligi (BelaPan), «Reklama, informaciya, daydjest» (RID) hám basqalar bar. Belorusta radioesittiriw 1925-jılı, telekórsetiw 1956-jılda baslanǵan. Ǵárezsiz kommerciya radio studiyaları da islep turıptı. 1991-jıldan mámleketlik emes efir hám kabel telekórsetiw tarmaǵı rawajlanıp atır.

== Ádebiyat ==
Belorusta ádebiyat X ásirde belorus jazıwı payda bolǵannan soń payda bola basladı. XIV-XV ásirlerde Belorus jerleri Ullı Litva knyazligine siyasiy tárepten birlestirilip, belorus tili mámleket tiline aylanıwı ádebiyattıń rawajlanıwına járdem berdi. Dáslepki belorus jılnamaların tariyxıy proza úlgileri dese boladı. Belorus ádebiyatı hám tiliniń rawajlanıwı ataqlı mádeniyat ǵayratkeri, belorus baspashısı F. Skorina (XVI ásir basları) atı menen baylanıslı. Bul dáwirde huqıqıy oylaw estelikleri jaratıldı, jańa janrlar — kitabiy poeziya, publicistika, tariyxıy yadnama prozası, dramaturgiya payda boldı. Nikolay Gusovskiy latın tilinde «Zubr haqqında qosıq» dástanın jazdı. Publicist hám awdarmashı S. Budniy Nesvij qalasında diniy temadaǵı «Katexizis» dep atalǵan soraw-juwap kitabın baspa etti. Ana tiliniń jankúyeri V. Tyapinskiy 1580-jılda birinshi ret Injildi belorus tiline awdarma etti. Shayırlar arasında A. Rimsha ayrıqsha ajıralıp turatuǵın edi. Barokko dáwiri (XVI ásir aqırı — XVIII ásir ortaları) nde Belorus ádebiyatında jańa qaharman — dıyqan, ónerment payda boldı. XVII ásirde Simeon Polotskiy kitabiy poeziyanı rawajlandırıwǵa úles qostı. XVII ásir 2-yarımı — XVIII ásir 1-yarımında kritikalıq-satiralıq formadaǵı hám drama dóretpeleri jaratıldı. Ya. Borshevskiy, Ya. Chechet, A. Ripinskiy, V. Sirokoml, A. Veriga Darevskiy, A. Plug, V. Korotinskiy hám basqalar belorus hám de polyak tillerinde dóretiwshilik etti.

1863-1864-jıllardaǵı kóterilis basshısı K. Kalinovskiy belorus tilinde «Mujitskaya pravda» gazetanı baspa etti. F. Bogushevich dóretiwshiligi belorus oyanıw dáwiri milliy ideyasınıń shıńı boldı. 1906-jıldan shıǵa baslaǵan «Nasha shva» gazeta tiykarında aǵa-ini A. hám I. Luckevichlar (tiykarshi hám jazıwshılar), Ya. Kupala, Ya. Kolas, Tetka, M. Bogdanovich, V. Lastovskiy, A. Garun hám basqalar birlesti. Sol dáwir ádebiyatı xalıqtı oyatıw tariyxıy jumıslarǵa atlandırıw maqsetin gózleytuǵın edi. 1920-jıllar basında beloruslastırıw siyasatı baslanıp, ádebiy jurnallar shıǵa basladı, ádebiy shólkemler dúzildi. 1920-jıllar aqırında bolsa beloruslastırıw siyasatı belorus oqımıslı adamlarına qarsı qataǵanlar siyasatı menen almastı. 1930-jıllarda da kópshilik belorus jazıwshıları repressiya etildi. Ekinshi jáhán urısı dáwirinde bolsa front hám partizan otryadlarında belgili jazıwshılardıń bir bólegi qaytıs boldı. Urıstan keyin urıs qıyınshılıǵı hám azap-aqıretlerin súwretleytuǵın dóretpeler jaratıldı. A. Kuleshov, M. Tank, Z. Ostapenko, I. Shamyaqin hám basqalar dóretiwshiligi urıs teması uzaq jıllarǵa shekem tiykarǵı tema bolıp qaldı. 1950- 1970-jıllarda basqa jazıwshılar toparı ádebiyatqa kirip keldi: M. Linkov, I. Shamyaqin, I. Melej, P. Pestrak, A. Adamovich, T. Bondar hám basqalardıń romanlarında xalıqtıń awır turmısı syujetleri — revolyuciyalar, urıslar, kollektivlestiriw, repressiya kórinisleri súwretlengen. Milliy tikleniw ideyaları hám Chernobil hádiysesi R. Borodulin, S. Zakonnikov, N. Metlickiy qosıqlarında, I. Shamyaqin, B. Sachenko prozasında, A. Petrashkevich pyesalarında sáwlelendi. Repressiya iskenjesinen aman qaytqan bir qatar jazıwshılardıń «lager poeziyası», eskertkishleri 1980-jıllar aqırı — 1990-jıllar basında social áhmiyetke iye boldı. Belorus ádebiyatında barlıq janrlar rawajlanıp barıp atır. Ya. Kupala, Ya. Kolas, P. Brovka, M. Tank hám basqalardıń dóretpeleri ózbek tiline awdarma etilgen.

== Arxitektura ==
Belorus aymaǵında paleolit, neolit hám jez dáwiri arxitekturalıq estelikleri saqlanıp qalǵan. XI ásirden ayrıqsha arxitektorlıq rawajlandı. Polotsk, Grodno, Vitebsk sıyaqlı qalalar jedel boy kóterdi, záwlim imaratlar qurıldı. XIII-XVII ásirlerde gotika hám oyanıw (renessans) usılındaǵı kóplegen qorǵaw qorǵanları qurıldı. Gózzal aǵash arxitektorlıǵı dawam etti. XVI-XVIII ásirlerde barokko usılındaǵı ibadatxanalar tiklendi. XVIII ásir aqırı — XIX ásir baslarında qurılısta klassicizm ústemlik etken bolsa, XIX ásir 2-yarımı — XX ásir baslarındaǵı arxitekturada barlıq usıllar aralas-quralas bolıp ketti. XX ásir baslarında Belorus arxitekturalıǵına modern (Minskdaǵı turaq-jay ımaratları, mıymanxana kompleksi), konstruktivizm (Belorus Milliy kitapxanası, 1930-1932, arxitektor G. Lavrov; Húkimet úyi, 1929-1934, arxitektor I. Langbard) usılları kirip keldi. Ekinshi jáhán urısınan keyin wayrana qala hám awıllar tiklendi. Minskda bir qansha arxitekturalıq kompleksler jaratıldı: sport sarayı (1966, arxitektor S. Filimonov, V. Malishev), «Yubileynaya» mıymanxanası (1968, arxitektor G. Benediktov) hám basqalar; estelik komplekslerin — Minsk qasındaǵı Dańq qorǵanı (1969, músinshi A. Membel, arxitektor O. Staxovich), Xatin (1968-1969, arxitektorlar Yu. Gradov, V. Zankovich, L. Levin, músinshi S. Sslixanon) hám basqalar. Svetlogorsk, Novopolotsk, Soligorsk sıyaqlı jańa qalalar payda boldı.

== Súwretlew kórkem óneri ==
Belorus aymaǵında dáslepki kórkem ónerdiń eń áyyemgi úlgileri tas dáwirine tiyisli. Xalıq ámeliy kórkem óneri, ásirese súyek hám ılaydan islengen ıdısqa naǵıs salıw, naǵıs oyıwshılıq, zergerlik, kesteshilik rawajlanǵan. Jez hám temir dáwirlerinde metall bezewler payda bolǵan. Eramızǵa shekemgi V ásirge tiyisli jez hám temir bilezikler, haywanlardıń ılaydan islengen ıdıs háykelsheleri saqlanǵan. Xristianlik tarqalıwı qatnası menen ikona (quday hám áwliyeler súwretin islew) kórkem óneri rawajlana basladı. XI-XV ásirlerden qoljazba kitaplar miniatyuralar, syujetler, kórinisler menen bezetildi. Kitap basıw rawajlana baslaǵannan keyin, gravyura kórkem óneri ósti, baspa kitaplardı bezewdiń ayrıqsha usılı payda boldı. Ámeliy bezew kórkem óneri Batıs Evropa hám áyyemgi rus kórkem óneriniń milliy ruwxtaǵı ayrıqsha aralaspasınan ibarat. XV-XVI ásirlerde gúlli keramika ónimleri, kafeller, túp metallardan zergerlik buyımların tayarlaw dástúr boldı. XV ásirde Belorusta ónermentshilik birlespesi — Grodnoda shiyshesazlar ustaxanası qurıldı hám kórkem shiyshe islep shıǵarıw jolǵa qoyıldı. XIV-XIX ásirlerde aǵash naǵıs oyıwshılıǵı, gúlalshılıq, toqımashılıq (belbewler, gobelenlar — diywal gilemleri) gúllendi. XVI-XVIII ásirlerde reńli súwret hám gravyura salasında realistlik meyiller ayqın kórinetuǵın boldı. XIX ásirden kórkem óner romantizm hám yarımı klassicizm jolınan bardı. XX ásirde reńli súwret, músinshilik, fafika, teatr bezew kórkem óneri joqarı dárejege kóterildi. Házir artistler arasında súwretshilerden I. Rey, N. Seleshchuk, G. Vashchenko, músinshilerden A. Glebov, G. Muromsev, S. Vakar, I. Misko, grafik súwretshilerden L. Aseskiy, Ye. Los, A. Kashkurevich, V. Sharngovich, ámeliy bezew kórkem óneri ustalarınan V. Dyomkina. A. Kishchenko, I. Stasevich sıyaqlılar ataqlı.

== Muzıka ==
Belorus muzıka kórkem óneri dárekleri shıǵıs slavyanlar hám Kiyev Rusı xalıq muzıkasınan baslanadı. Dáslepki dúnyalıq professional dástúrlerdi skomoroxlar (qızıqshı masqarapazlar) baslap bergen. XV ásirge kelip pravoslav shirkew muzıkasında ataqlı qiráátli qosıqtıń jergilikli qatlamı qáliplesti. XVI ásir 2-yarımı — XVII ásirde Oyanıw dáwiri dástúrleri hám Reformaciya ideyaları Belorus muzıka mádeniyatına tásir ótkerdi. XVII ásirde partes qosıqshılıǵı (kóp dawıslı ayrıqsha qor) payda boldı. XVIII ásirde bay adamlardan Radzivillar, Sapeglar, Oginskiylar, A. Tizengauz hám basqalardıń menshikli teatrları, kapellaları muzıka mádeniyatı orayına aylandı. XIX ásir baslarınan Vitebsk, Grodno, Minsk, Mogilyovda qala orkestrleri isley basladı, spektakller saxnalastırıldı. 1918- 1921-jıllarda xalıq konservatoriyaları ashıldı. Keyinirek olar texnikum hám mekteplerge aylandırıldı. 1920-jıllardan professional muzıka kórkem óneri rawajlandı (kompozitorlar N. Churkin, N. Aladov, A. Turenkov, G. Puket, V. Zolotaryov, A. Bogatiryov), milliy opera hám baletler saxnalastırıldı. Ekinshi jáhán urısı dáwirinde hám 1950-jıllarda qaharmanlıq-patriotlıq temasındaǵı dóretpeler jazıldı. L. Abeliovich, N. Aladov, A. Bogatiryov, Ye. Glebov, V. Zolotaryov, P. Podkovirov, G. Puke vokal simfoniya muzıka janrında, A. Klumov fortepiano, I. Lyuban, S. Polonoskiy, N. Sokolovskiy hám basqalar qosıq janrında dóretiwshilik etti.

1960-1990-jıllarda Yu. Semenyako, E. Smolskiy, G. Vagner, S. Kortes, V. Soltan, A. Bondaryonko hám basqalardıń operaları qoyıldı. Operetta janrında V. Voytik, Ye. Glebov, V. Kondrusovich, A. Mdivani hám basqalardıń dóretpeleri payda boldı. Qosıq janrında L. Aleksandrovskaya, V. Olovnikov, N. Kuznesov, I. Luchenok, Ye. Glebov, B. Budnik hám basqalar nátiyjeli isledi. 1980-1990-jıllarda A. Bogatiryov, C. Beltyukov, A Bondaryonko, V. Branlovskiy, V. Budnik, V. Voytik, Ye. Glebov, V. Doroxin, E. Zaritskiy, V. Ivanov hám basqa túrli janrlarda dóretiwshilik etti. Belorus kompozitor V. Zolotaryov ózbek namaları tiykarında simfoniyalıq uvertyura, rapsodiya, syuita hám «Nawayınıń 6 ǵázeli» vokal simfoniyalıq shıǵarmasın jarattı. Belorusta Milliy akademikalıq opera teatrı, Milliy akademikalıq balet teatrı, Mámleket muzıkalı komediya teatrı, Mámleket akademikalıq simfoniya orkestri, Mámleket qor kapellası, Mámleket ayaq oyın ansambli, Belorus muzıka akademiyası hám basqalar islep turıptı.

== Teatr ==
Belorus teatr kórkem óneri xalıq, úrp-ádetleri hám oyınlarınan, qańǵı masqarapazlardan baslanǵan. XVI ásirde quwırshaq teatrı — batleyka payda boldı. XVI-XVIII ásirlerde mektep teatrı, XVI-XX ásirlerde xalıq draması keń úrp boldı. XVIII ásirdiń 1-yarımında qala hám rabodlarda menshikli teatrlar iskerligi háwij aldı, olardıń geyparaları joqarı ilimiy tájriybe dárejesine kóterildi. 1840-jıllardan dramaturg, aktyor, rejissyor V. Dunin Marsinkevich belorus professional teatrın shólkemlestiriwge jankúyerlik etti. XX ásirde belorus saxna kórkem ónerin rawajlandırıwda jańa basqısh baslandı. K. Kaganes, Ya. Kupala, Ya. Kolas, K. Buylo, L. Radzevich, I. Buynickiy, F. Alexnovich, F. Jdanovichlardıń umtılıw háreketleri menen dáslepki teatrlar payda boldı. [[Ekinshi jáhán urısı]] dáwirinde 23 teatrdan kóbisi óz iskerligin toqtattı, geyparaları ózge jurtlarǵa kóship, koncertler berdi. Urıstan keyin boy kótergen kórkem óner toparları usıl izertlewlerin keńeytti, saxna sheberligin asırdı. Belorus teatrlarında nátiyjeli islegen hám islep atırǵan saxna ustalarınan G. Makarova, S. Stanyuta, Z. Stomma, G. Ovsyannikov, L. Davidovich, V. Beloxvostik, A. Klimova, R. Yankovskiy, G. Garbuk, M. Zaharevi'1, V. Tarasov, A. Milovanov, V. Kuleshov, T. Kokshtis, O. Klebanovich, rejissyorlardan L. Litvinov, N. Mitskevich, K. Sannikov, V. Rayevskiy, B. Lutsenko, N. Pinigin, V. Korotkovich hám basqalardı kórsetiw múmkin. 1997-jıl Belorusta 26 mámleket teatrı isledi. Belorus Kórkem óner akademiyası, Mádeniyat universiteti aktyor, rejissyor, teatrshılardı tayarlap bermekte.

== Kino ==
Belorusta kino islep shıǵarıw 1924-jılda baslanǵan. Sol jılı kinematografiya hám fotografiya jumısları basqarması (Beldavkino) dúzildi. 1928-jıl Leningradta «Sovetskaya Belorus» kórkem filmler studiyası dúzildi (1946-jıldan «Belorus film»); 1939-jıldan Minskda isleydi. 1926-jılda «Orman waqıyası» dep atalǵan birinshi kórkem film jaratıldı. 1920-1930-jıllarda jaratılǵan filmlerde milliy jáne sociallıq azatlıq jolındaǵı gúres hám de zamanagóy turmıs jetekshi temalar bolıp qaldı. 1940-1970-jıllarda kórkem hám hújjetli kino ustaları urıs temaların jáne social turmıstıń quramalı processlerin sáwlelendirdi. Etikalıq ádep máselelerin kóterip shıqtı. Ádebiy dóretpeler ekranlastırıldı, balalar ushın filmler jaratıldı. 1980-jıllar aqırınan belorus kinematografshıları tariyxıy ótmishti hám házirgi zamannıń quramalı processlerin tereńirek oylawǵa umtılıp otırıp, «Aq shıqlar» (rejissyor I. Dobrolyubov), «Biziń brone poezd» hám «Siyasiy byuro» kooperativi&quot; yamasa «Alıs xoshlasıw» (rejissyor M. Ptashuk), «Qılmıs izlew» (rejissyor B. Stepanov, M. Qosimova, B. Shadurskiy) filmlerin jarattı. «Belorus film» de «Tele film», «Jılnama» dóretiwshilik birlespeleri, 1973-jıldan multfilmler ustaxanası isleydi. Kinoaktyor teatrı studiyası bar.

== Ádebiyatlar ==
ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl

{{Evropa}}

[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Belorussiya| ]]
[[Kategoriya:Evropa]]
[[Kategoriya:Respublikalar]]
[[Kategoriya:Birlesken Milletler Shólkemine aǵza mámleketler]]
[[Kategoriya:Jámiyetlik qáwipsizlik shártnaması shólkemine aǵza mámleketler]]
[[Kategoriya:ǴMDAǵa aǵza mámleketler]]
[[Kategoriya:Evropa mámleketleri]]</text>
      <sha1>qms514i39rtv5l75q6su0dorpxa2hf7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ukraina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1424</id>
    <revision>
      <id>276547</id>
      <parentid>233726</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T17:46:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ČarnaruskiVoin</username>
        <id>10208</id>
      </contributor>
      <origin>276547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37032" sha1="jvyde83ubwgm8kf5r9rju36nuk4ikbr" xml:space="preserve">{{Ukraina infoqutısı}}'''Ukraina''' ([[Ukrain tili|ukrainsha]]: ''Україна'') — [[Shıǵıs Evropa]]da jaylasqan mámleket. Maydanı 603,628&amp;nbsp;km² (233,062&amp;nbsp;km²) bolıp, maydanına bola, [[Evropa]]da ekinshi orında ([[Rossiya]]dan keyin) turadı. Xalqı 42,4 million adam (2023) bolıp, xalıq sanına kóre, Evropada segizinshi mámleket bolıp sanaladı. Paytaxtı hám eń iri qalası — Kiyev. Basqarıw jaǵınan 23 wálayat — Vinnıcya, Volın, Dnipropetrovsk, Doneck, Jıtomır, Zakarpattya, Zaporojjya, Ivano-Frankivsk, Kiyev, Kirovohrad, Luhansk, Lviv, Mıkolayiv, Odesa, Poltava, Rivne, Sevastopol, Simferopol, Sumı, Ternopil, Xarkiv, Xerson, Xmelnıckıy, Cherkası, Chernivci, Chernihiv wálayatları, Kiyev qalalarına bólinedi.

== Tariyxı ==
Qarańız: [[1991-2017-jıllarda Ukraina]]

Ukraina qublasında dáslepki paleolit dáwirinde adamlar jasaǵanlıǵı málim. Orta paleolit dáwirinde Mustye mádeniyatına tiyisli elat wákilleri házirgi Ukraina aymaǵınıń ádewir bólimin iyelep aldı. Sońǵı paleolit dáwirinde (35-40 mıń jıl aldın) pútkil Ukraina aymaǵında adam jasay baslaǵan. Mezolit dáwiri (eramızǵa shekemgi 10-7 mıń jıllıq) nde balıq tutıw, neolit dáwiri (eramızǵa shekemgi 6-4 mıń jıllıq) nde diyqanshılıq hám shárwashılıq payda boldı. Eneolit hám jez dáwirleri (eramızǵa shekemgi 4 mıń jıllıq — 1 mıń jıllıqtıń bası) nde diyqanshılıq, shárwashılıq hám gúlálshılıq talay rawajlandı. Qarańız: [[Tripolye mádeniyatı]] Eramızǵa shekemgi 2 mıń jıllıq aqırı — 1 mıń jıllıq baslarında But hám Dnepr boyı sahralarında kimmeriy qáwimleri jasaǵan. Eramızǵa shekemgi VII ásirde [[Qara teńiz]] boyındaǵı sahralarǵa [[Aziya]]dan kóshpeli skif qáwimleri kirip keldi. Eramızǵa shekemgi VII-V ásirlerde [[Qara teńiz]]diń arqa jaǵalarına feklar kóship kelip, qala mámleketler (Olviya, Tira, Xersones, Pantikapey hám basqalar) di payda etti. Eramızǵa shekemgi V ásirde bolsa Kerch yarım atawda Bospor patshalıǵı dúzildi. Eramızǵa shekemgi II ásirde Ukrainanıń sahra jerlerin sarmatlar iyeledi. Eramızdıń III-VI ásirlerde [[Qara teńiz]]diń arqa jaǵalarına got, gunn, avar hám basqa qáwimler kelip ornalastı. IV-VII ásirlerde júzege kelgen Orta Dnepr boylarındaǵı tarqaq shıǵıs slavyan qáwimleri (vizantiyalı avtorlar olardı venedlar, antlar hám sklavinlar dep ataǵan) IX ásir ortalarında qáwim awqamları hám knyazliklerge birigip, Kiyev Rusın payda etti (Qarańız: [[Áyyemgi Rus mámleketi]]). 1239-40-jıllarda bul mámleket monǵollar tárepinen basıp alınıp, Altın Orda múlkine aylandırıldı. Rustıń basqa bóliminen ajıralıp qalǵan Ukraina jerleri XIII-XIV ásirlerde polyak, litva, venger hám basqa sırt el húkimdarları qol astında boldı («Ukraina» atı dáslep qubla-batıstaǵı ayırım rus jerlerine tiyisli bolıp, «kray» — shet yamasa shegara mánisin ańlatqan; XVI ásir aqırı — XVII ásir baslarında ol barlıq Ukraina jerlerine tarqalıp, ukrain xalqınıń etnikalıq atına aynalǵan). XV ásirde Ukrainanıń qubla bólimi hám Qrım yarım atawda Qrım xanlıǵı dúzildi. 1569-jıl Ukraina aymaǵınıń kóp bólimi birlesken Litvapolyak mámleketi — Rech Pospolita quramına kirgizildi. Milliy hám liniy zulımnıń kúsheyiwi, klaslıq gúrestiń kúsheyiwi XV ásir aqırı — XVI ásir 1-yarımında Zaporojye kazaklarınıń payda bolıwına alıp keldi. Diyqanlardıń kazaklar tárepine qashıp ótiwi kúsheydi. XVI ásirde kazaklar orayı — Zaporojye Sechi dúzildi hám ol Qrim xanlıǵı, Osmanlı túrkler saltanatı, polyak-ukrain húkimran ortalarına qarsı gúresti. 1591-93-jıllarda getman K. Kosinskiy, 1594-96-jıllarda S. Nalivayko basshılıǵında diyqan kazaklar kóterilisleri bolıp ótti. 1648-jıl Bogdan Xmelnickiy basshılıǵında ukrain xalqınıń sociallıq hám diniy milliy eziwge qarsı azatlıq gúresi baslandı hám ol milliy revolyuciyaǵa aylanıp ketti. Ukraina getmanlıǵı ǵárezsiz mámleketke aylandı. 1654-jıl quramalı sırtqı siyasiy hám áskeriy jaǵdayda B. Xmelnickiy [[Moskva]] menen áskeriy awqam dúzdi, onda ǵárezsiz getmanlıq hákimiyattı saqlap qalıw názerde tutıldı. Nátiyjede ol Ukraina getmanlıǵın sırtqı siyasiy tárepten tán alınıwına eristi. Biraq onıń óliminen keyin getmanlıq hákimiyat ushın baslanǵan gúres uzaq dawam etti (1657-76). Bunnan paydalanǵan Moskva ukrain jerleri ústinen haqıyqıy qadaǵalaw ornatıp aldı. I. Mazepa getman bolǵan dáwirde (1687-1708) ol rus-shved urısı waqtında (1708) [[Moskva]] qáwenderliginen qutılıwǵa umtılıp otırıp, [[Shveciya]] patshası Karl XII tárepine ótti. Mazepadan keyingi getmanlar [[Rossiya]] imperiyasi quramında Ukraina getmanlıǵınıń avtonomiya mártebesin saqlap qalıwǵa umtıldı. Biraq patsha húkimeti 1764-jıl getmanlıqtı pútkilley tamamladı. XVIII ásirdiń 2-yarımında oń jaǵa Ukraina [[Rossiya]] imperiyası quramına kirdi. Polsha aymaǵı 3 ret (1772, 1793 hám 1795) bólistirilgeninen keyin ukrain jerleri 2 imperiya — [[Rossiya]] hám [[Avstriya]] [[Vengriya]] quramına ótip qaldı. XIX ásirdiń 20-30-jıllarında Ukrainada milliy oyanıw procesi baslandı. XIX ásir aqırı — XX ásir baslarında siyasiy partiyalar dúzilip basladı. Rossiyada 1917-jıl oktyabr awdarıspaǵı júz berip, Rossiya hám Avstriya-Vengriya imperiyaları joq bolǵannan keyin, ukrain siyasiy háreketi qatań talaplar menen maydanǵa shıqtı hám milliy azatlıq gúresi dáwiri yamasa 1917-21-jıllardaǵı ukrain revolyuciyası baslandı. Sol dáwirde Ukrainada Ukraina Oraylıq Radası, getman Pavel Skoropadskiy basshı Ukraina Mámleketi, Ukraina Xalıq Respublikası Direktoriyası ukrainlardıń óz mámleketin dúziwge umtıldı. Biraq quramalı sırtqı hám ishki siyasiy shárayat, áwele Sovet Rossiyası áskerleriniń bastırıp kirgenligi ukrain revolyuciyasınıń jeńiliske ushırawına alıp keldi. 1921-jılı Ukraina SSR daǵazalandı hám ol 1922-jıl 30-dekabrde SSSR quramına kirdi, Batıs Ukraina jerleri Polsha quramına kirdi. Aldın, XX ásirdiń 20-jıllarında sovet Ukrainasında ukrainlastırıw siyasatı ótkerildi. Biraq 20-jıllardıń aqırı — 30-jıllardıń baslarında bul siyasat toqtatıldı. Ukrain milliy oqımıslı adamları ǵalabalıq repressiya hám qırǵın etilip basladı. XX ásirdiń 30-40-jılları Ukraina tariyxındaǵı eń baxıtsız hádiyseli jıllar boldı. 1921-23, 1932-33, 1946-47-jıllarda Ukrainada da asharshılıq húkim surdi, ukrainlar ǵalabalıq túrde Sibir, Altay, Uzok, Shıǵısqa, Qırım xalqınıń bir bólimi — Qırım tatarları 1944-jıl Orta Aziyaǵa quwǵın etildi. 1954-jıl Qırım wálayatı RSFSR quramınan Ukraina quramına ótkerildi. XX ásirdiń 50-70-jıllarında Ukrainada keń kólemli sociallıq-ekonomikalıq processler júz berdi, atap aytqanda, sanaat rawajlanıp, qalalar keńeydi. 80-jıllar aqırında qayta qurıw siyasatı baslanıwı menen oppoziciya háreketi kúsheydi, jańa dúzilgen siyasiy shólkemler suverenitetke erisiw, demokratiyanı rawajlandırıw, milliy hám puqaralıq huqıqları ushın gúrese basladı. Aqır-aqıbette, 1991-jıl 24-avgust kúni Ukraina ǵárezsizligi daǵaza etildi. Ukraina — 1945-jıldan [[BMSh]] aǵzası. Ózbekstan ǵárezsizligin 1992-jıl 24-yanvarda tán alǵan hám sol jıl 25-avgustta diplomatiyalıq múnásibetlerin ornatqan. Milliy bayramı — 24-avgust — Ǵárezsizlik kúni (1991). 2014-jıl mart ayında [[Qırım]] avtonomiya respublikası hám [[Sevastopol]] qalası [[Rossiya Federaciyası]] quramına qosıp alındı. 2022-jıl 24-fevralda Rossiya Ukrainaǵa basqınshılıq hújimin basladı. Bul urıs elege shekem toqtamadı. Bul urısta Rossiya tárepin Arqa Koreya, [[Qıtay]], Belarus, Iran almaqta. Qalǵan dúnya mámleketleri bolsa Ukraina tárepte. Bul urıs sebepli dúnya bul 4 mámleketlerge qarsı ([[Arqa Koreya]], [[Iran]], Belarus hám Qıtay) júdá kóp sankciyalar qollap atır.

== Geografiyası ==
Ukraina aymaǵınıń kópshilik bólimi Shıǵıs Evropa tegisliginiń qubla-batıs bólimine tiyisli bolıp, tegislik hám qırlardan ibarat. Qublada Qırım tawları (uzınlıǵı 1545 m ge shekem) hám Batısta Ukraina Karpat tawları (biyikligi 206 m ge shekem) bar. Ukraina aymaǵı batıstan shıǵısqa 1300&amp;nbsp;km, arqadan qublaǵa 900&amp;nbsp;km ge sozılǵan. Qara teńiz jaǵaları, tiykarınan, oypatlıq; qoltıq hám limanlar bar. Azov teńizi jaǵaları bolsa tegis, kum tilleri bar. Relyefi — arqa-batıstan qubla-shıǵısqa qarap Volin qırları hám Podoliya qırları (eń uzın noqatı 471 m — Kamula tawı), shıǵısta Qubla Bug menen Dnepr aralıǵında Dnepr boyı qırları jaylasqan. Dneprdiń shep jaǵası, mámlekettiń qubla-shıǵıs bóliminde Azov boyı qırları bar. Ukraina Karpat tawlarınıń qubla-batısında Zakarpatye oypatlıǵı jatadı. Geologiyalıq dúzilisi jaǵınan Ukraina aymaǵı Shıǵıs Evropa platformasınıń qubla-batıs bóliminen hám de onı qorshap turǵan Karpat hám Qırım burmalı tawlarınan ibarat. Platformada Ukraina kristallı massivi (qalqanı), VolinPodoliya platosı, Lvov batıǵı, Donetsk avlakogeni, DneprDoneck, Qara teńiz jaǵası batıqları ajıralıp turadı. Shıǵıs Karpat tawlarınıń bir bólimi Alp geosinklinal (búrmeli) oblastına kiredi. Paydalı qazilmalardan taskómir hám qońır kómir, neft, tábiyiy gaz, temir, marganec, titan rudaları, sınap, boksit, tas duzı hám kaliy duzları, grafit, altın kúkirt, qurılıs materialları hám basqalar bar. Mineral suwlı bulaq, kóp. Íqlımı tiykarınan ortasha kontinental. Batıstan shıǵısqa qarap ıqlınıń kontinentallıǵı kúsheyedi. Arqasınan qublasına qaray jaz benen qıstıń temperaturadaǵı parqı artıp, qar qaplamınıń qalıńlıǵı hám saqlaw múddeti, jawın muǵdarı, salıstırmalı ıǵallıq azayıp baradı. Ortasha temperaturası arqa-shıǵısta −7°, −8°, iyulda arqa-batısta 18-19°, qubla-shıǵısta 23-24°. Jıllıq jawın arqa-batısta 600–700&amp;nbsp;mm, qubla-shıǵısta 300&amp;nbsp;mm ge shekem, Ukraina Karpat tawlarında 1200–1600&amp;nbsp;mm. Ukraina dare shaqapshalarınıń jámi uzınlıǵı 170 mıń km ge jaqın. Kóp dáryaları Qara hám Azov teńizlerine quyıladı. Eń úlken dáryası — Dnepr. Iri dáryaları — Dnestr, Qubla Bug, Severskiy Donec, Prut, yarımı Dunay. Olardıń kóbi qısta muzlaydı. Iri dáryalarında GES lar qurılǵan. 7 mıńnan aslam kól bar. Irileri: Yalpug, Katlabux, Sasıq, Shagani, Alibey, Sinevir hám basqalar. Suw basseynleri: Kremenchug (2250&amp;nbsp;km²), Kaxovka (2155&amp;nbsp;km²), Kiev (922&amp;nbsp;km²), Dneprodzerjinsk (567&amp;nbsp;km²) hám basqalar.

== Topıraqları ==
Mámleket arqa bóliminde torflı podzol topıraqlardıń túrli tipleri ushıraydı, otlaq batpaq hám torflı batpaq topıraqlar da tarqalǵan. Ormanlı sahra zonasında sur reńli orman topıraqları, podzollasqan hám haqıyqıy qara topıraqlar, sahra zonasında ápiwayı hám qubla qara topıraq, teńiz jaǵasında toq kashtan topıraqlar kóbirek. Ukraina Karpat tawlarında ajırıqlı podzol topıraqlardan baslap qara qayın orman regioni, taw otlaqları hám taw torflarında podzollasqan qońır topıraqlarǵa shekem ushıraydı. Arqasındaǵı aralas orman zonasında qaraǵay, emen qaraǵay, ormanlı sahra zonasında grabemen, emen, jalpaq japıraqlı aǵash jasalma ormanlar, ormansız ashıq maydanlar menen almasıp turadı. Ulıwma Ukraina orman fondınıń ulıwma maydanı 9990 mıń gektar. Qara teńiz jaǵası subtropikalıq ósimlikler menen qorshalǵan. Ormanlarda ayıw, los, buǵı, dońız, ormanlı sahra zonasında buǵı, qasqır, suwsar, almaxan hám basqa, quslardan keklik, hákke, sarǵaldaq, sahra zonasında balpaq tıshqan, qosayaq tıshqan, tıshqan, torǵay, bódene hám taǵı basqalar jasaydı. Dárya hám kóli balıqqa bay. Tábiyiy ósimlikler hám haywanat dúnyası 20 qorıqxanada saqlap qalınǵan. Irileri: Ukraina sahra, Qara teńiz biosfera, Polesye, Yalta taw orman, Karpat biosfera, Askaniya Nova, Lugansk qorıqxanaları.

== Mámleketlik basqarıw principi ==
Ukraina — respublika. Ámeldegi [[Konstituciya]]sı 1996-jıl 28-iyunda qabıl etilgen. Mámleket baslıǵı — [[prezident]] (2019-jıldan Vladimir Zelenskiy), ol tuwrı hám jasırın dawıs beriw jolı menen 5 jıl múddetke saylanadı hám 2 múddetten artıq saylanıwı múmkin emes. Nızam shıǵarıwshı hákimiyattı Joqarı Rada (parlament), atqarıwshı hákimiyattı bas ministr basshılıǵında Ministrler Mákemesi ámelge asıradı.

== Siyasiy partiyaları, kásiplik awqamları ==
2000-jıl baslarında Ukrainada 100 den artıq siyasiy partiya, 1,5 mıń jámiyetlik shólkemi bolǵan. Eń ǵalabalıq hám abıroylı siyasiy birlespe hám partiyaları: Ukraina Xalıq Pyx (Ukraina Xalıq Háreketi) háreketi (1989), Kommunistlik partiya, Socialistlik partiya (1991), Ulıwma ukrain birlespesi — «Batkivshchina» («Watan», 1999), Social-demokratiyalıq partiya (birlesken, 1995), Regionlar partiyası (2001), Ukraina jasıllar partiyası (1990). Ukraina kásiplik awqamları federaciyası (1990) hám bir qansha ǵárezsiz tarmaq kásiplik awqamları da bar.

== Ekonomikası ==
Kiyev Ukrainanıń finanslıq orayı bolıp tabıladı. Ukraina — industrial-agrar mámleket. Milliy dáramat quramında sanaat 30%, awıl xojalıǵı 14%, xizmet kórsetiw tarawı 56% ti quraydı. Awır industriyada islep shıǵarıw sanaatınıń úlesi kútá úlken. Atap aytqanda, taw kánshilik sanaatı, qara hám reńli metallurgiya, kemasazlıq, salmaqlı mashinasazlıq, neft ximiyası hám koks ximiya sanaatı, sonday-aq, áskeriy sanaat kompleksi rawajlanǵan. Orman, aǵashsazlıq, jeńil hám azıq-awqat sanaatı, qurılısshılıq materialları islep shıǵarıw, avtomobilsazlıq salmaqlı orın tutadı. Ilim-pán jetiskenliklerine tiykarlanǵan sanaat tarmaqları, ásirese, raketasazlıqtıń úlesi artıp barıp atır. Atap aytqanda, Ukrainanıń «Zenit» alıp barıwshı raketası járdeminde xalıq aralıq «Teńiz startı» joybarınıń ámelge asırılıwı támiyinlenip atır. Iri ıssılıq hám atom elektr stanciyaları, sonday-aq, Dnepr dáryasındaǵı GES kaskadı (irileri: Dnepr, Kremenchug, Kaxovka GES ları) energetikanıń tiykarın quraydı. 1986-jıl Chernobil AES da baxıtsız hádiyse júz beriwi aqibetinde 3000 MVt quwatlı 3 energetika bloki 2000-jıldaǵı xalıq aralıq kelisimge qaray jawıp qoyılıwı nátiyjesinde Ukrainada elektr energiya payda etiw anaǵurlım azayıp, 2003-jılda 179,5 mlrd. kVt saatqa túsip qaldı. Ukraina ekonomikasında taw kánshilik sanaatı áhmiyetli orınǵa iye: taskómir (Donetsk hám LvovVolin basseynleri), qońır kómir (Dnepr basseyni), gaz hám neft (Karpatoldi, Qara teńiz shelfi), temir rudası (Krivoy Rog hám Kerch basseynleri), marganec rudası (Nikopol jaqinı), kaliy (Karpatoldi), tas duzı (Donetsk basseyni) hám basqa paydalı qazılmalar qazıp alınadı. Jergilikli temir hám marganec ruda kánleri tiykarında isleytuǵın qara metallurgiya kárxanaları shoyın, polat, prokat, polimetall kánlerine tiykarlanǵan reńli metallurgiya kárxanaları sınap, alyuminiy, titan, cirkoniy, nikel, mashinasazlıq hám metallsazlıqtıń iri kárxanası bolǵan Novokramatorsk mashinasazlıq zavodı domna hám marten pechleri ushın úskeneler, shaxtalar ushın mashinalar, júk kóteriw mexanizmleri, temirshilik press úskeneleri, ekskavatorlar islep shıǵaradı. Radioelektronika sanaatı, sonday-aq, televizor hám elektron esaplaw mashinalar islep shıǵarıw rawajlanǵan. Ukrainada teplovoz (Lugansk), vagon (Dneprodzerjinsk, Kremenchug, Kadiyevka), avtobus hám avtojúklew (Lvov), jeńil avtomobil (Zaporojye), júk avtomobilleri (Kremenchug) zavodları, kemasazlıq (Nikolayev), Xerson, Kiev samolyotsazlıq, stanoksazlıq, ásbapsazlıq, energetika hám elektr texnika sanaatı kárxanaları bar. [[Ximiya]] hám neft ximiyası sanaatı kárxanaları lak, boyaw, sintetikalıq smola, plastmassa, jasalma hám sintetik talshıq, ximiyalıq reaktorlar, fotoreaktivlar, awıl xojalıǵı hám ruwzıgershilikte isletiletuǵın túrli ónimler islep shıǵaradı. Azıq-awqat sanaatında qantsheker, spirt, may, gósh, un, miywe, palız ónimleri konservaların islep shıǵarıwshı kóplegen kárxanalar bar. Qırım, Odessa, Xerson sıyaqlı qubla wálayatlarda hám Zakarpatyeda vinoshılıq, teńiz jaǵası qalalarında balıq sanaatı rawajlanǵan. Jeńil sanaat toqımashılıq (jip gezleme, mawıtı, shayı hám zıǵır talshıqlı gezleme islep shıǵarıw), tigiwshilik, ayaq kiyim, shını zavod hám fabrikalardı óz ishine aladı.

== Awıl xojalıǵı ==
Awıl xojalıǵı, tiykarınan, dán, texnika eginleri hám shárwashılıq ónimlerin jetilistiriwge qánigelesken. Ukrainanıń awıl xojalıǵına jaramlı jer fondı 40,2 mln. gektardı quraydı. Diyqanshılıqta dánli eginlerden gúzgi biyday, mákke, salı, arpa, tarı, grechixa hám basqalar jetilistiriledi. Baǵshılıq, palızshılıq hám júzimshilik rawajlanǵan. Texnika eginlerinen qant láblebi, ayǵabaǵar, uzın talshıqlı zıǵır, tarı, temeki egiledi. Kartoshka jetilistiriledi. Ormansahra hám sahra zonalarında dárilik hám efir maylı ósimlikler egiledi. Shárwashılıqta qaramal, shoshqa, qoy hám eshki, qus baǵıladı. Bul tarmaq, tiykarınan sahra zonasında, Karpat tawları hám Polesyeda rawajlanǵan. Palshılıq, nawqanshılıq, jabayı haywanlardı baǵıw menen de shuǵıllanıladı. Qara hám Azov teńizinde balıq, awlanadı.

== Transportı ==
Transporttıń hámme túrleri rawajlanǵan. Transport jolı uzınlıǵı 22,6 mıń km, avtomobil jolları uzınlıǵı 172,3 mıń km. Tiykarǵı teńiz portları: Odessa, Ilichyovsk, Xerson, Izmail, Mariupol, Kerch. Dnepr, Desna, Pripyat, Dnestr, Dunay dáryalarında keme qatnayd'. Ilichyovsk — Varna (Bolgariya) baǵdarında teńiz parom' bar. Neft hám gaz trubaları qurılǵan. Kiev qasındaǵı Barispol qalasında xalıq aralıq aeroport bar. Turizm rawajlanǵan. Ukraina shetke mashina-úskene, qara hám reńli metallar, temir hám marganec rudaları, azıq-awqat (sonday-aq, qantsheker), jeńil sanaat ónimlerin shıǵaradı. Shetten energiya dárekleri, ásbap-úskene, tutınıw buyımların aladı. Rossiya, Germaniya, Italiya, Qıtay, AQSh, Túrkmenstan, Avstriya, Polsha, Belarus, Vengriya, Turkiya, Qazaqstan, Ózbekstan menen sawda-satıq etedi. Pul birligi — grivna.

== Demografiyasi ==
Tiykarǵı xalqı — ukrainlar (78% ke jaqını); rus, belarus, moldavan, qırım tatarları, bolgar, venger, rumin, polyak, evrey, gagauz, ózbek (12,5 mıń) hám basqalar (hámmesi 130 millet hám elat wákilleri) da jasaydı. Qala xalqı 68,9%. 1&amp;nbsp;km kv qa — 77 adam tuwrı keledi. Xalıqtıń kópshiligi xristian (pravoslav hám katolik), sonıń menen birge, evreylik, islam hám basqa dinlerge sıyınadı. Iri qalaları: Kiyev, Xarkov, Odessa, Zaporojye, Dnepropetrovsk, Donetsk, Lvov.

== Medicinalıq xızmeti ==
Mámleket densawlıqtı saqlaw sistemasındaǵı medicinalıq mákemeler menen birge menshikli medicinalıq mákemeler de rawajlanǵan. 2000-jıl baslarında 3 mıńnan kóbirek emlewxanalarda 500 mıńǵa jaqın orın bolıp, olarda sál kem 250 mıń medicinalıq xızmetker xızmet etti. Tiykarǵı kurortları: Qırımnıń qubla jaǵası, Azov teńizi hám Odessa átirapındaǵı kurortlar, Truskavets, Mirgorod, Morshin, Karpat sanatoriyaları.

== Bilimlendiriwi, ilimiy hám mádeniy bilimlendiriw mákemeleri ==
2000-jıl baslarında 22 mıńǵa jaqın ulıwma tálim oqıw jurtında 6600 mıńnan kóbirek oqıwshı tálim aldı, sálkem 570 mıń oqıtıwshı sabaq berdi; 665 joqarı oqıw jurtında 560 mıń student, ónertexnika mekteplerinde 510 mıńnan zıyat oqıwshı oqıdı. Menshikli tálim sistemasında 170 joqarı oqıw jurtı hám 250 ulıwma tálim shólkemi bar. 20,4 mıń ǵalabalıq jáne universal kitapxananıń ulıwma kitap fondı 339 mln. nusqadan ibarat, 6 mıń kino qurılma bar. Klub tipindegi 20,2 mıń mádeniyat shólkemi, 386 muzey, atap aytqanda, 123 úlketanıw, 134 tariyx hám arxeologiya, 63 kórkem óner, 44 ádebiyat muzeyi bar. Ukrainada 1490 shólkem ilimiy hám ilimiy-texnikalıq iskerlik penen shuǵıllanadı, olarda 10 mıńnan artıq, pán doktorı hám 60 mıńnan zıyat ilim kandidati isleydi. Milliy Pánler akademiyası, Tálim hám pán ministrligi, Ukraina agrar pánler akademiyası, Densawlıqtı saqlaq ministrligi, Medicina pánler akademiyası, Agrar siyasat ministrligi sistemalarındaǵı ilimiy mákemeler joqarı qánige ilimiy kadrlar tayarlaw menen shuǵıllanadı. Ukraina Milliy pánler akademiyası, joqarı mektep sisteması hám tarmaq ministrliklerinde iri ilimiy mákemeler iskerlik júrgizedi.

== Baspasózi, radioesittiriwi hám telekórsetiwi ==
Ukrainada 2,5 mıńnan kóbirek gazeta, 2,2 mıńǵa jaqın jurnal hám basqalar basıp shıǵarıladı. Irileri: «Golos Ukrashi» (ukrain tilindegi gazeta, 1991-jıldan), «Uryadoviy kur'er» («Húkimet xabarshısı», ukrain tilindegi gazeta, 1990), «Dzerkalo tijnya» («Hápte aynası», ukrain tilindegi gazeta, 1994), «Den» («Kun», rus tilindegi gazeta, 1996), «Lggiraturna Ukrasha» («Ukraina ádebiyati», ukrain tilindegi gazeta, 1927), «Fakti i kommentarii» («Fakt hám sholıw», rus tilindegi gazeta, 1997), «Vecherniye vesti» («Keshki xabarlar», rus tilindegi gazeta, 1998), «Biznes» (rus tilindegi gazeta, 1992), «Ukrasha moloda» (ukrain tilindegi gazeta, 1991), «Ukrasha» (jurnal, 1941), «Suchasshst» («Zamanagóylıq», ukrain tilindegi jurnal, 1961), «Pol1tichna dumka» («Siyasiy pikir», ukrain tilindegi jurnal, 1993), «Dnshro» (ukrain tilindegi jurnal, 1927), «Galitsyu kontrakti» («Galitsiya shártnamalari», ukrain tilindegi jurnal, 1990), «Delovaya Ukraina» («Isbilermen Ukraina», rus tilindegi jurnal, 1992), «Pol1tika i kultura» («Siyasat hám mádeniyat», ukrain tilindegi jurnal, 1999), «Perets» («Burısh», ukrain tilindegi satirikalıq jurnal, 1927), «Barvshok» (ukrain tilindegi jaslar jurnalı, 1928). Ukrainadaǵı jetekshi xabar agentlikleri: «Ukraina milliy xabar agentligi» (UKRINFORM, 1981-jıl dúzilgen, 1990-jıldan ǵárezsiz), «Ukraina ǵárezsiz xabar agentligi» (UNIAN, 1993), «Ukrashsyu novini» («Ukraina jańalıqlari», 1993). Ukrainada telekórsetiw hám radioesittiriw tarmaǵı rawajlanǵan. 2000-jıl basında 560 tan artıq tele hám radiokompaniya hám de shólkem iskerlik júrgizdi. Jetekshi telekompaniyalar: «Ukraina milliy telekompaniyası» (1995), «Inter» (1995), «Jańa kanal» (1998), «1+1» (1995), «1CTV» (1992), «STB» (1997). Ukrainada radioesittiriwler 1924-jıldan, telekórsetiwler 1951-jıldan baslanǵan.

== Ádebiyatı ==
Ukraina ádebiyatınıń dáslepki dárekleri áyyemgi rus úgit-násiyatları, áwliye payǵambarlar haqqındaǵı ráwiyat hám qıssalar, XI-XIII ásirlerge tiyisli jılnamalardan baslanadı. Kievda jaratılǵan Ostromir injili (1056-57), «Ótken jıllar qıssası» (shama menen 1113) [[Kiev]] Rusındaǵı dáslepki kórkem ádebiyatqa baylanıslı estelikler bolıp tabıladı. XIV-XV ásirlerde jılnama hám waqıya-qubılıslar formasındaǵı kórkem ádebiyatqa baylanıslı dóretpeler dúnyaǵa keldi. Keyin xalıq poeziyalıq dóretiwshiligi, sonday-aq, tariyxıy qosıqlar, qaharmanlıq dástanları, muhabbat hám miynet qosıqları, xalıq ertekleri payda boldı. XVI-XVII ásirlerde tartıslı ádebiyat hám teologiyaǵalıq ádebiyat áhmiyetli rol oynadı. (Gerasim Smotrickiy, Vasil Surazskiy, Meletiy Smotritskiy (ataqlı «Grammatika» sabaqlıǵı avtorı, 1619), Yoanikiy Galyatovskiy, Petro Mogila (shıǵıs Evropadaǵı dáslepki akademiyalıq oqıw jurtı tiykarshısı; keyinirek onıń atı menen Kiev Mogila akademiyası dep atalǵan, XX ásirdiń 90-jıllarında qayta tiklengen), Ivan Vishenskiy, Feofan Prokopovich, Ipatiy Potiy, Zaxar Kopistenskiy hám basqalar. Bul dáwirde Lvovda Ivan Fyodorov tárepinen Ukraina aymaǵında birinshi kitap — «Apostol» basıp shıǵarıldı. Evropa Oyanıw dáwirinde ádebiyat tez rawajlandı, XVII-XVIII ásirlerde kórkem ádebiyatqa baylanıslı temalar keńeyip, ideologiya-metodikalıq tárepten bayıdı, hár túrli janrlardaǵı dóretpeler jaratıla basladı. Jazıwshı, shayır hám aǵartıwshı G. S. Skovoroda (1722-94) nıń dóretiwshiligi áyyemgi ukrain ádebiyatınıń nátiyjesi, jańa ukrain ádebiyatınıń kirisiwi boldı («Xarkov tımsalları» toplamı, «Iláhiy qosıqlar bostanı» qosıqlar toplamı). XIX-XX ásir baslarında eski ukrain ádebiyatı qáliplesti. I. Kotlyarevskiy (6 bólimnen ibarat «Enenda» dástanı), P. Gulak Artemovskiy, G. Kvitka Osnovyanenko, I. Franko, L. Ukrainka, P. Mirniy, O. Pchilka, N. Gogol, M. Kotsyubinskiy hám basqalardıń shıǵarmaları ataqlı boldı. Ullı qobızshı Taras Shevchenko bolsa jańa ukrain ádebiyatına tiykar saldı. XX sirde V. Sosyura, P. Tichina, M. Rilskiy, M. Kulish, O. Gonchar, I. Le, M. Stelmax, P. Zagrebalniy, B. Oleynik, V. Simonenko, M. Bajan, I. Drach, M. Movchan hám basqa kóplegen jazıwshılar jaratqan prozalıq hám poeziyalıq shıǵarmalar, A. Korneychuk pyesaları Ukraina ádebiyatına múnásip úles bolıp qosıldı. Házirgi zaman ukrain ádebiyatı milliy dástúrlerdi zamanagóy Evropa hám jáhán mádeniyatı tájiriybesi menen qosıw ruwxında rawajlanıp barmaqta.

== Arxitektura hám súwretlew kórkem óneri ==
Ukraina aymaǵında dáslepki paleolit dáwirine tiyisli turar jay qaldıqları, adam hám haywan háykelsheleri saqlanıp qalǵan. Dáslepki qurılıs hám imaratlar Vizantiya arxitekturası tásirinde tiklengen. Kievdaǵı Ayo Sofiya ibadatxanası hám Altın dárwaza (XI ásirdiń 1-yarımı) sol dáwir tiyisli estelikler bolıp tabıladı. Ulıwma, Ukraina arxitektorlıǵı Evropa arxitekturalıq dástúrleri ruwxında rawajlanıp kelgen, atap aytqanda, tastan qorǵan hám saraylar qurılǵan, súwretlew hám ámeliy bezew kórkem óner dóretpeleri jaratılǵan. XIV-XVI ásirlerde Volin, Podolye hám Galitsiyada kóplegen qorǵan hám monastrlar qurıldı. XVI ásir 2-yarımı hám XVII ásir basları Ukraina arxitekturasında Oyanıw dáwiriniń tásiri bilinedi, xalıqshıllıq elementleri kórine basladı. XVIII ásir baslarında Shep jaǵa Ukrainada barokko usılı joqarı bolsa, tez arada rokoko usılı da kirip keldi, dúnyalıq arxitektorlıq kórkem óneri rawajlandı. XVIII ásir aqırı — XIX ásir baslarında bolsa klassicizm jetekshi poziciyanı iyeledi, atap aytqanda, qalalardı sol usılda qayta qurıwǵa kirisildi. XIX ásir aqırı — XX ásir baslarında basqa arxitektorlıq usılları qosılǵan eklektik usıl joqarı boldı. Sovet dáwirinde záwlim imaratlar keń jayıldı, biraq baribir ápiwayı universal arxitekturalıq joybarlar jetekshi orındı iyeledi. XX ásirdiń 30-40-jıllarında Ukraina qala hám awılların joba tiykarında qayta qurıwda xalıq arxitektorlıǵı formalarınan paydalanıldı. 50-60-jıllarda qala hám awıllarda qayta-qayta tiklew hám jańaların qurıwda ullılıq hám bezewge itibar berildi, 70-jıllardan baslap tiplik bloksekciyalar hám jıynalma úy konstrukciyalarınan paydalanıwǵa kirisildi. Házirgi zaman Ukraina arxitektorlıǵı milliy usıllardan da, jáhán principlerinen de paydalanıp, Ukrainanıń evropasha túsin qáliplestiriwge umtıldı. V. Gorodetskiy, I. Kavaleridze, Ye. Vuchetich atları ukrain arxitektorlıǵı hám músinshiliginiń maqtanıshı bolıp qalǵan. Keyingi jıllarda wayran awhalǵa túsip qalǵan tariyxıy esteliklerdi qayta-qayta tiklewge úlken itibar berildi, atap aytqanda, [[Kiev]] qalasındaǵı Mixaylov Zlatoverx ibadatxanası, Kiev-Pechera lavrasınıń Uspeniye ibadatxanası qayta qurılıp, túp halǵa keltirildi. Kiev, Xarkov, Lvov hám basqa qalalarda kórkem jámiyetlik hám turar jay imaratları qurıldı. Ukraina súwretlew kórkem óneri, dáslep, ibadatxanalardı bezew mútájligi sebepli júzege keldi. XVI ásir bezew súwretlewi hám músinshilik rawajlandı. Orta ásirler súwretlew ónerinde kitap miniatyurası da úlken orın iyeledi, aǵash gravyurası rawajlana basladı, keramika, aǵashqa naǵıs oyıwshılıq, temirshilik, zergerlik, kesteshilik rawajlandı. Taras Shevchenko romantizm usılların dóretiwshilik jaqtan ózgertip, portret, tábiyat kórinisi hám basqa janrlarda gózzal dóretpeler jarattı. XVIII ásir aqırı — XIX ásir basında Ukraina súwretlew kórkem ónerinde klassicizm tásiri bilinedi. XIX ásirdiń 2 yarımı — XX ásir baslarında ukrain kórkem ónerinde realistlik principler rawajlandı. Zamanagóy ukrain súwretshiliginde kitap grafikası, dáske grafikası, siyasiy plakat, teatr hám kino bezew kórkem óneri, portret, tábiyat kórinisi sıyaqlı janrlar rawajlanǵan. T. N. Yablonskaya, V. I. Kasiyan, M. G. Lisenko, M. G. Derevus hám basqalar ataqlı. Kórkem ónerdiń barlıq túrleri boyınsha kadrlar Kiev súwretlew kórkem óner institutı, Lvov ámeliy hám bezew kórkem óneri institutı, Xarkov sanaat súwretshiligi institutı, Lvovdaǵı poligrafiya institutı, bir qansha arnawlı orta oqıw orınlarında tayarlanadı. Ukraina ǵárezsizlikke eriskennen soń (1991), 1992-jılda Ukraina súwretshiler awqamı Ukraina Milliy súwretshiler awqamı retinde qayta dúzildi (baslıǵı — V. A. Chepelik). Awqam quramında wálayat bólimleri, 4308 aǵza bar. 1998-jıl Ukraina Prezidenti pármanı menen «Súwretshiler kúni» kásip bayramı shólkemlestirilgen.

== Muzıka ==
Muzıkası shıǵıs slavyanlar xalıq muzıkası tiykarında payda bolǵan. Kievdaǵı Sofiya ibadatxanasınıń diywal súwretlerinde sazlardı shertip turǵan muzıkashılar súwretlengen. Xalıq muzıkası dáslep bir dawıslı, keyinirek kóp dawıslı (geterofoniya hám gormoniya dúzilisinde) vokal, vokalásbap hám ásbap formalarında rawajlanǵan. Skripka, basolya, kobza, bandura, torban, simbala, lira sıyaqlı muzıka ásbapları bar. Ukraina professional muzıkası Kiev Rusı dáwirinen baslanǵan. Knyaz saraylarında, shirkewlerde arnawlı qosıqshılar bolǵan. XVI-XVII ásirlerde qalalarda muzıkashılar awqamları, muzıka mektepleri dúzildi. XVIII ásirde krepostnoy muzıka kapellaları, orkestrları, opera hám balet truppaları is júrgizip basladı. 1810-jıl Odessada opera teatrı ashıldı. XIX ásir 2-yarımında ukrain professional muzıka mektebi qáliplesti. Ukrain eski muzıkası milliy opera dóretpeleri menen bayıdı (S. Gulak Artemovskiydiń «Dunay artındaǵı zaporojyelik», P. Sokalskiydiń «Dubna qamalı», «Mazepa», M. Arkastıń «Katerina» shıǵarmaları hám basqalar). N. Lisenko, K. Stetsenko, M. Leontovich, B. Lyatoshinskiy, L. Revutskiy, V. Kosenko, aǵa-ini G. hám P. Mayboroda sıyaqlı kompozitorlardıń iskerligi ukrain eski muzıkası rawajlanıwında áhmiyetli orın iyeledi. XX ásirdiń 2-yarımında muzıka ǵayratkerlerinen I. Kozlovskiy, B. Gmirya, A. Solovyanenko, Yu. Gulyayev, xalıq hám estrada qosıqları atqarıwshılarınan N. Yaremchuk, V. Ivasyuk, N. Matviyenko, S. Rotaru, O. Kovalska, Yu. Bagatikov xalıqaralıq kólemde ataqlı boldı. «Yevrovideniye 2004» festivalında qosıqshı Ruslana Lijichko 1-orındı aldı. [[Kiev]], Odessa, Lvovda konservatoriya, Xarkov kórkem óner institutı, Donetsk muzıka-pedagogika institutı, bir qansha mádeniyat institutları, muzıkalıq bilimlendiriw orınları bar. [[Ózbekstan]]da N. Lisenkonıń «Poltavalik Natalka» (Muqimiy teatrında), G. Mayborodanıń «Arsenal» (Nawayı teatrında) shıǵarmaları saxnalastırılǵan, L. Revutskiy Tashkent konservatoriyasında kompoziciya kafedrası basqarıwshısı (1941-1944) bolǵan, shákirtleri arasında I. I. Akbarov da bar.

== Teatr ==
Ukraina teatr kórkem óneri bulaqları kóp qudayǵa sıyınıwshılıq dáwiri xalıq úrp-ádetlerinen baslanadı. Xristianlıq qabıl etilgennen soń, xalıq aktyorları — skomoroxlar dóretiwshiligi rawajlandı. XVI ásir aqırlarında Ukraina aymaǵına Batıs Evropadan kirip kelgen diniy drama áste-áste realistlik kóriniske iye bolıp, intermediya hám interlyudiya janrları tuwıla basladı, nátiyjede zamanagóy komediyaǵa tiykar salındı. XVII-XIX ásirde «vertep» dep atalǵan xalıq quwırshaq teatrı rawajlandı. Ukrain teatrınıń júzege kelip, jetilisiwin KievMogila akademiyası menen baylanıstıradı (XVII ásir 2 yarımı — XVIII ásir bası). XVIII ásir aqırlarında Shep jaǵa Ukrainanıń dvoryan qorǵanlarında krepostnoy teatrlar, dvoryan hám basqa dáreje wákillerinen ibarat háweskerlik teatrları da payda boldı. Professional teatr XVIII ásir aqırı — XIX ásir baslarında dúzildi. I. Kotlyarevskiydiń «Poltavalı Natalka» hám «Moskalcharivnik» pyesaları Ukraina teatrı tariyxında jańa dáwirdi baslap berdi. Birinshi turaqlı opera teatrı Odessa qalasında ashıldı (1809). Keyinirek bunday teatrlar Kiev hám Xarkovda da payda boldı. XX ásir baslarında Ukraina teatr kórkem óneri joqarı dárejege kóterildi. M. Kropivnitskiy, M. Staritskiy, I. Karpenko-Karogo, N. Lisenko, M. Sadovskiy, Yu. Lavrivskiy hám basqa eski teatrlar kámal tawdı. XX ásirdiń 90-jıllarınan mámleketke qaraslı bolmaǵan jańa awqamlar esabına professional teatrlar sanı kóbeyip, 2000-jılda 130 ǵa jetti. Kiev drama hám komediya teatrı, Jaslar teatrı, Poeziya teatrı, Donetsk, Dnepropetrovsk, Zaporojye, Sumi jas tamashagóyler teatrları jáhán eski dramaturgiyası dóretpeleri menen birge jergilikli avtorlardıń pyesaların kórsetip atır. Professional hám háwesker jámáátler ushın kadrlar Kievdaǵı I. K. Karpenko-Karogo atındaǵı teatr kórkem óneri institutında, Xarkovdaǵı I. P. Kotlyarevskiy atındaǵı kórkem óner institutında, [[Kiev]], Xarkov, Rovnodaǵı mádeniyat institutlarında tayarlanadı.

== Kino ==
Tiykarǵı maqala: [[Ukraina kinosı]]
Ukrainada dáslepki xronika filmleri XIX ásirdiń 90-jıllarında jaratılǵan. 1896-1906 -jıllarda xarkovlı fotograf A. K. Fedetskiy xronikal kinolentalardı kórsetken. 1911-14-jıllarda kinooperator D. Saxnenko rejissyor N. K. Sadovskiy menen birge «Poltavalı Natalka» hám basqa spektakllerdi súwretke aldı. 1917-19-jıllarda Yalta hám Odessada menshikli kinoatelyeler isledi. 1922-jıldan úzliksiz túrde kórkem filmler islep shıǵarıla basladı. 1928-jıl Kievda úlken kinofabrika (házirgi A. Dovjenko atındaǵı Kiev kinostudiyası) ashıldı. Birinketin A. Dovjenkonıń «Muhabbat miywesi» (1926). «Zvenigora» (1928), «Jer» (1930), «Aerograd» (1935) hám basqa filmleri jaratıldı. 50-60-jıllarda rejissyorlardan I. Savchenko («Taras Shevchenko», 1951), S. Parajanov («Umıtılǵan ata-babalardıń sayaları», 1965), V. Ivchenko («Qara jılan», 1965), sonıń menen birge, Yu. Ilyenko, L. Osika, L. Bikov, K. Muratova, R. Balayan hám basqalarlardıń filmleri ekranǵa shıǵarıldı. Kino aktyorlarınan I. Mikolaychuk, B. Stupka, M. Yakovchenko, N. Ujviy, L. Chayka, A. Rogovseva, K. Stepankov, Y. Majuga, L. Gurchenko, O. Borisov, B. Benyuk, Zadnipovskiyler áwladı, Y. Paperniy hám basqalarlardıń atı ataqlı boldı. Ǵárezsizlik jıllarında (XX ásirdiń 90-jıllarında) Ukraina kinosı jańa basqıshta rawajlana basladı.

== Asxana ==
Ukrainanıń dástúriy dietası tawıq, shoshqa góshi, qara mal góshi, balıq hám zamarrıqlardı óz ishine aladı. Ukrainalıqlar da kóp kartoshka jeydi; danalar; hám jańa, qaynatılǵan yamasa duzlanǵan palız eginleri. Ataqlı dástúriy taǵamları varenyky (zamarrıq, kartoshka, duzlanǵan kapusta, tvorog, shiye yamasa mayda-shúydeler menen qaynatılǵan köfte), nalysnyky (tvorog, haşhaş urıwı, zamarrıq, ikra yamasa gósh menen krep), kapusnyak (gósh, geshir, kartoshka menen tayarlanǵan kapusta sorpası) piyaz, tarı, tomat pastası, tatımlıqlar hám jańa shópler), borch (láblebi, kapusta hám zamarrıq yamasa góshten tayarlanǵan sorpa) hám golubcy (gúrish, geshir, piyaz hám maydalanǵan gósh penen toltırılǵan kapusta rulonları). Dástúriy nan ónimleri arasında bezetilgen korovais hám pasxa nanları bar. Ukraina qánigeligi, sonday-aq, Kiev tawıq góshi hám Kiev tortın óz ishine aladı. Ukrainalıqlar qapırıqlanǵan miyweli kompot, sherbetler, sút, sarımay, mineral suw, shay hám kofe, pivo, vino hám horilka ishedi.

{{Commons kategoriya|Ukraina}}
{{Evropa}}

[[Kategoriya:Mámleketler]]
[[Kategoriya:Ukraina| ]]
[[Kategoriya:Evropa]]
[[Kategoriya:Respublikalar]]
[[Kategoriya:Birlesken Milletler Shólkemine aǵza mámleketler]]
[[Kategoriya:Evropa mámleketleri]]
[[Kategoriya:Evropa Awqamına aǵza mámleketler]]</text>
      <sha1>jvyde83ubwgm8kf5r9rju36nuk4ikbr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dnipro</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3344</id>
    <revision>
      <id>276543</id>
      <parentid>266246</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T17:43:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ČarnaruskiVoin</username>
        <id>10208</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ČarnaruskiVoin atlı paydalanıwshı [[Dnepr (qala)]] betin [[Dnipro]] betine kóshirdi (aldınǵı bette baǵdarlawshı silteme qaldırdı)</comment>
      <origin>266246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3939" sha1="lpfv39eika6uj7n18heuomzxvhyz05r" xml:space="preserve">{{Xalıq punkti infoqutısı|atı=Dnipro|negizgi atı={{lang-uk|Дніпро́}}|túri=qala|súwret={{Photomontage
 | photo1a = Dnipropetrovsk view 2015 tov-tob.jpg{{!}}
 | photo2a = Панораму двору Спасо-Преображенського кафедрального собору.jpg{{!}}
 | photo3a = Монастирській острів та мости (cropped).jpg{{!}}
 | photo4b =
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 270
 | foot_montage =
 }}|bayraq=Dnipro prapor.png|gerb=Coat of arms of Dnipro.svg|mámleket=Ukraina|region túri=wálayat|region=Dnepropetrovsk wálayatı|rayon=Dnipro rayonı|basshı túri=qala hákimi|basshı=Boris Filatov|dúzilgen waqtı=[[1776]]|aldınǵı atları=Dnepropetrovsk|jer maydanı=409|xalıq sanı=984 423|sanalǵan jıl=2023|xalıq tıǵızlıǵı=2411|telefon kodı=+380 56|pochta indeksi=49000—49489|sayt=https://adm.dp.gov.ua/}}
'''Dnipro''' ({{Lang-uk|Днiпро}}) — [[Ukraina]]da jaylasqan qala, [[Dnipropetrovsk wálayatı]]nıń orayı. Xalqı sanı 1 040 000 adam (2007-jıl). Klimatı: [[Subtropik]].

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Ádebiyatlar ==
* [[Ózbekstan milliy enciklopediyası|OʻzME]]. Birinshi tom. [[Tashkent]], 2000-jıl
{{refbegin|30em}}
* {{cite book |last=Avrich |first=Paul |author-link=Paul Avrich |title=[[The Russian Anarchists]] |year=1971 |orig-year=1967 |location=Princeton |publisher=Princeton University Press |isbn=0691007667 |oclc=1154930946}}
* Mixail Aleksandrovich Shatrov (Shteyn). Gorod na tryox xolmax. – Dnepropetrovsk: Promin, 1969. (in Russian)
* Aleksey Nikolaevich Tolstoy. Xojdenie po mukam. – M.: Xudojestvennaya literatura, 1976. (in Russian)
* Dmitriy Yavornitskiy. Istoriya goroda Yekaterinoslava. – Dnepropetrovsk: Sich, 1996. (in Russian)
* Spravochnik «Osvobojdenie gorodov: Spravochnik po osvobojdeniyu gorodov v period Velikoy Otechestvennoy voyni 1941—1945» / M. L. Dudarenko, Yu. G. Perechnev, V. T. Yeliseev i dr. M.: Voenizdat, 1985. 598 s. (in Russian)
* Opisanie naselennix mest Yekaterinoslavskoy gubernii na 1-e yanvarya 1925 g. – Yekaterinoslav: Tipo-Litografiya Yekaterininskoy j.d., 1925. – 635 s. (in Russian)
* {{cite book|first=Sergei I. |last=Zhuk|title=Rock and Roll in the Rocket City: The West, Identity, and Ideology in Soviet Dniepropetrovsk, 1960–1985 '|url=https://archive.org/details/rockrollinrocket0000zhuk |location=Baltimore|publisher=Johns Hopkins University Press &amp; Washington, D.C.: Woodrow Wilson Center Press|year=2010|pages=[https://archive.org/details/rockrollinrocket0000zhuk/page/18 18]–28}}
* {{cite book |last=Hilberg |first=Raul |author-link=Raul Hilberg |title=The Destruction of the European Jews |location=New York |publisher=Holmes &amp; Meier |year=1985 |isbn=978-0-8419-0832-1|title-link=The Destruction of the European Jews}}
{{refend}}

== Sırtqı derekler ==
{{Commons kategoriya|Dnipropetrovsk}}
* {{Cite EB1911|wstitle= Ekaterinoslav (town) |volume= 9 | page = 139 }}
* {{Cite EB1911|wstitle= Ekaterinoslav (government) |volume= 9 | page = 139 }}
* {{Web deregi | url = https://dp.locator.ua/?l=en| bet = Dnipro City Guide. Map of city.| til = en}}
* {{Web deregi | url = http://gorod.dp.ua/eng/| bet = Welcome to Dnipro City!}}
* {{Web deregi | url = https://vn.com.ua/ua/catalog/dnepropetrovskaya-oblast/dnepr| bet = vn.com.ua – the most complete information base of all residential complexes of Dnipro| til = uk}}
* {{Web deregi | url = http://dnepr.info| bet = Entertaining-information portal of Dnipro| til = uk}}
* {{Web deregi | url = http://www.yadvashem.org/untoldstories/database/index.asp?cid=283| bet = The murder of the Jews of Dnipro during World War II| baspaxana = [[Yad Vashem]]}}
* [https://web.archive.org/web/20140322140346/http://dniprorada.gov.ua/ Rásmiy websaytı]

{{Sırtqı siltemeler}}

[[Kategoriya:Qalalar]]
[[Kategoriya:Ukraina]]</text>
      <sha1>lpfv39eika6uj7n18heuomzxvhyz05r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dnipropetrovsk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5238</id>
    <redirect title="Dnipro" />
    <revision>
      <id>276548</id>
      <parentid>107884</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T17:47:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>540</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Dnepr (qala)]] на [[Dnipro]]</comment>
      <origin>276548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20" sha1="el7md70jlfdibi422eu1uq5nh5495yp" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Dnipro]]</text>
      <sha1>el7md70jlfdibi422eu1uq5nh5495yp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Korrupciya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7515</id>
    <revision>
      <id>276615</id>
      <parentid>50437</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T11:08:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>Gadget: Kategori eklendi</comment>
      <origin>276615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="490" sha1="jk4prkkz4mh7b7rie84mvukdog2cnu4" xml:space="preserve">'''''Korrupciya'''''– bul jámiyetti túrli jollar menen iskenjege alatuǵın qorqınıshlı illet. Ol [[demokratiya]] hám huqıq ústemligi negizlerine zıyan jetkeredi, insan huqıqlarınıń buzılıwına alıp keledi, bazarlar xızmetine tosqınlıq etedi, jasaw sapasın jamanlastıradı hám adamlar qáwipsizligine qáwip  salatuǵın uyımlasqan jınayatshılıq, terrorizm hám basqa hádiyseler tamır urıp, gúllewi ushın jaǵday jaratıp beredi.
[[Kategoriya:Jınayatlar]]</text>
      <sha1>jk4prkkz4mh7b7rie84mvukdog2cnu4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jámiyet</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7811</id>
    <revision>
      <id>276620</id>
      <parentid>146139</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T11:08:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>Gadget: Kategori eklendi</comment>
      <origin>276620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="870" sha1="lcg49ktmtu3q7f48oqbdbd6khbkf2d7" xml:space="preserve">'''Jámiyet''' — [[Arab tili|arabsha]] sóz bolıp, jámáát, jámlengen, birlesken degen mánislerdi bildiredi.

'''Jámiyet''' — belgili aymaqta jasawshı, óz talap hám mápleri ushın birlesken adamlardıń belgili tárizde dúzilgen jámááti.

Jámiyet túrli adamlar toparı yaki jámááti emes. Jámiyet — quramalı sociallıq organizm. Ol — adamlardıń óz ara qatnasıqları, baylanıslardıń jemisi. Adamlardıń ómiri, eń dáslep, islep shıǵarıw, turmıs abadanlıǵın támiyinlewshi tutınıw buyımların jaratıw hám olardı óz-ara bólistiriw menen baylanıslı belgili ulıwmalıq xızmet negizinde keshedi. Basqasha aytqanda, jámiyet [[biologiyalıq nızamlar]] emes, bálki adamlardıń sociallıq nızamları ústem bolǵan, joqarı dárejede qáliplesken ulıwmalıq birligi.

[[Kategoriya:Mádeniyat]]
[[Kategoriya:Jámiyet]]</text>
      <sha1>lcg49ktmtu3q7f48oqbdbd6khbkf2d7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Shańaraq</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8095</id>
    <revision>
      <id>276622</id>
      <parentid>142316</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T11:09:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>Gadget: Kategori eklendi</comment>
      <origin>276622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="944" sha1="bzu0l8jqlxa7m5bjrass4rqcq5ej9rn" xml:space="preserve">[[Fayl:Family eating meal.jpg|right|300px|thumb|Meksika shıǵıslı amerikalı shańaraq]]
'''Shańaraq''' — nekege yaki tuwılǵanlıqqa tiykarlanǵan kishi topar. Onıń aǵzaları xojalıqtıń birligi, óz ara járdemi hám ruwxıy juwapkershiligi menen bir-birine baylanısqan.

Shańaraqtıń eń áhmiyetli [[Sociallıq mámleket|sociallıq]] wazıypaları — insan násilin dawam ettiriw, balalardı tárbiyalawda, shańaraq aǵzalarınıń turmıs shárayatı hám bos waqtın ónimli shólkemlestiriwden ibarat.

Shańaraq hárbir [[Xalıqaralıq huqıq|xalıq]]&lt;nowiki/&gt;tıń, millettiń dawamıylıǵın saqlawshı, milliy qádiriyatlardıń rawajlanıwın támiyinlewshi muqaddes dárgay. Shańaraqta biz hám áwladlarımız tárbiyalanıp, úlkeyemiz, dúnyanı ańlaymız hám de bárshemiz túrli minez-qulıqqa iye bolıp baramız.

{{dereksiz}}

[[Kategoriya:Shańaraq]]
[[Kategoriya:Sociologiya]]
[[Kategoriya:Jámiyet]]</text>
      <sha1>bzu0l8jqlxa7m5bjrass4rqcq5ej9rn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jınayat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9995</id>
    <revision>
      <id>276617</id>
      <parentid>175694</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T11:08:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>Gadget: Kategori eklendi</comment>
      <origin>276617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3344" sha1="qli3p4p46fpdytkeyumos8g7vyy11ao" xml:space="preserve">'''Jınayat''' — jınayat nızamında názerde tutılǵan sociallıq qáwipli qılmıs. Arnawlı bir qılmıstı jınayat dep esaplaw máselesi hárbir mámlekette óziniń sociallıq basqarıw princpi, xalıqtıń turmıs tárizi, milliy ózgeshelikleri, úrp-ádetleri, dástúrlerine muwapıq xalıq aralıq huqıq normaları itibarǵa alınǵan halda sheshiledi.

Qılmıs jınayat ekenligin anıqlaw ushın tómendegi ulıwma belgiler názerge alınadı:

# Qılmıstıń social qáwipliligi;
# Ayıptıń bar ekenligi;
# Jazaǵa iyeligi.

Hárqanday jınayatlı qılmısta usı belgilerdiń barlıǵı bır jola ámelde bolıwı shárt, olardan biri bar bolmasa, qılmıstı jınayat emes, dep esaplawǵa tiykar tabıladı.

== Túrleri ==
Jınayatlar óz ózgesheligi hám social qáwiplilik dárejesine kóre:

* Social qáwipi úlken bolmaǵan;
* Onsha awır bolmaǵan;
* Awır;
* Oǵada awır jınayatlarǵa bólinedi.

Jınayatlar hújim obiektine kóre, shaxsqa qarsı jınayat, ekonomika salasındaǵı jınayat, jámiyetlik qawipsizligi hám jámiyetlik tártipke qarsı jınayat, mámleket hákimiyatına qarsı jınayat, ekologiya tarawındaǵı jınayat, áskeriy xizmetti ótew tártibine qarsı jınayat, tınıshlıq hám insaniyat qawipsizligine qarsı jınayatqa bólinedi.

Ayıptıń formasına qarap, kózkóreki ámelge asırılǵan jınayat hám abaysızlıq arqasında ámelge asırılǵan jınayatqa bólinedi.

== Jınayıy juwapkershilikten azat etiwshi jaǵdaylar ==
Shaxs óz háreketi yamasa háreketsizligin hám onnan kelip shıǵatuǵın jınayatlı aqıbetti ańlaǵan, óz háreketlerin basqara alatuǵın bolsa ǵana qılmısı jınayat esaplanadı. Subiekt jasına jetpegen hám aqılı tómen shaxslar tárepinen ámelge asırılǵan social qáwipli qılmıs jınayat sanalmaydı hám olarǵa salıstırǵanda jınayat nızamında názerde tutılǵan májbúrlew ilajların qóllaw múmkin emes.

[[Ózbekstan|Ózbekstan Respublikası]] [[Jınayat kodeksi]]&lt;nowiki/&gt;nde qılmıstıń jınayatlılıǵın inkar etetuǵın jaǵdaylardıń tómendegi 6 túri belgilengen:

# Kem áhmiyetli qılmıslar;
# Zárúrli qorǵaw;
# Aqırǵı zárúrat;
# Social qáwipli qılmıstı júzege shıǵarǵan shaxstı uslaw waqtında zálel jetkiziw;
# Buyrıq yamasa basqa wazıypalardı atqarıw;
# Kásip yamasa xojalıq iskerligi menen baylanıslı tıyanaqlı táwekelshilik (36—41-statyalar).

Usı háreketler sebepli kelip shıqqan aqıbetler jınayatlı aqıbet esaplanbaydı, qılmıs ta jınayat sanalmaydı.

== Faktorları ==
Ayrıqsha sanalǵan arnawlı bir jınayat hám ulıwma ayıpkerlik júz etiliwine tásir kórsetiwshi social faktorlar, hádiyseler, processler boladı. Jınayat sebepleri úyrenilip atırǵanda áne usılar esapqa alınadı. Atap aytqanda, birinshiden shaxstıń ózi, onıń dúnyaǵa kóz qarası, qızıǵıwshılıqları, jámiyet hám mámleketke, átirapındaǵı adamlar hám shańaraqqa munasábeti, ol jaǵdayda unamsız sıpatlardıń qáliplesiwi hám kúsheyiwi; ekinshiden — shaxs tárbiyalanǵan, kámalǵa jetken, shańaraqlıq hám social ortalıq; úshinshiden — jınayat ámelge asırılǵan waqıttaǵı sharayat, jaǵdayǵa itibar beriledi.

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{ÓzME}}

[[Kategoriya:Tiykarǵı tema maqalaları]]
[[Kategoriya:Jınayat]]</text>
      <sha1>qli3p4p46fpdytkeyumos8g7vyy11ao</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Belarus Respublikası</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12297</id>
    <redirect title="Belarus" />
    <revision>
      <id>276541</id>
      <parentid>65692</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T17:42:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>540</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Исправление двойного перенаправления с [[Belorussiya]] на [[Belarus]]</comment>
      <origin>276541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21" sha1="qwxrjz48j7qhqtqy7cino1xe95qitii" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Belarus]]</text>
      <sha1>qwxrjz48j7qhqtqy7cino1xe95qitii</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Menedjment</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13135</id>
    <revision>
      <id>276631</id>
      <parentid>146781</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T11:11:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>Gadget: Kategori eklendi</comment>
      <origin>276631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5891" sha1="ot314535pcwi7svw0q6imfrwklch5lz" xml:space="preserve">'''Menedjment''' (inglizshe: management) — basqarıw, shólkemlestiriw) — arnawlı basqarıw iskerligi; basqarıw tuwrısında pán. Menedjmenttiń jaǵdayı islep shıǵarıw natiyjeliligine, texnika hám texnologiya dárejesi hámde jumısshı kúshiniń sapasına tásir kórsetedi. Menedjment pániniń mazmunı basqarıw sistemesı hám basqarıw obyekti arasındaǵı óz-ara múnásebeti bolıp, onıń tiykarǵı wazıypası basqarıwdıń zamanagóy usılların, basshılıq kórkem-óner sırların úyreniwden ibarat. Basqarıw tańlaw, qarar qabıllaw jáne onıń orınlanıwın qadaǵalaw processi bolıp tabıladı. Onıń tiykarǵı maqseti bazar múnásebetleri shárayatında barlıq buwınlarda isley alatuǵın joqarı tájriybeli basqarıwshılardı tayarlawdan ibarat. Menedjment social-ekonomikalıq, social-huqıqıy, kibernetika hám basqa pánler menen baylanıslı bolıp tabıladı. Menedjment bárinen kóre ekonomikalıq teoriya páni menen jaqınnan baylanıslı. Ol ekonomikalıq nızamlardı bilip alıwǵa hám olarǵa uyqas túrde basqarıw processinde ekonomikalıq usıllardı qollawǵa, hárbir xizmetkerge hám jámiyetke tásir kórsetiwge tiykarlanadı. Birqansha ekonomikalıq pánler: makroekonomika, mikroekonomika, statistika, miynet ekonomikası sıyaqlılarda menejment páni menen baylanıslı. Ózbekstanda menejmenttiń teoriyalıq tiykarları jáne onıń tiykarǵı principlerı XIV-XV ásirlerde Ámir Temur dáwirinde qáliplese baslaǵan. Ullı sárkarda &quot;Temur tuzikleri&quot; shıǵarmasında mámleket, ásker hám basqalardı basqarıw kórkem-óneri tuwrısında óz qarawların aytıp, anıqlama berip ótken. Menedjment pániniń teoriyalıq tiykarın bir neshe júz miń jıllar dawamında toplanǵan ámeliy tájiriybe nátiyjelerin quraydı, olardı teoriyalıq tárepten tiykarlap hár qıylı konsepsiyalar, teoriyalıq ideyalar, jumıs principleri hám usılları islep shıǵılǵan. Biraq bólek pán tarawı retinde menejment XIX ásirge kelip qáliplese basladı. Basqarıw pániniń tiykarlawshısı — amerikalıq injener hám izertlewshi F.Teylor esaplanadı. Basqarıw principlerın Teylordiń zamanlası fransuz alımı Anri Fayol islep shıqtı. Kárxanada ámelge asırılıp atırǵan barlıq operaciyalardı ol altı gruppa (texnika, kommerciya, finans, mal-múlk hám shaxslardı qorǵaw, esap-kitap, basqarıw ) ǵa bólip, basqarıwdı 6 -gruppaǵa kiritedi. Menedjment yamasa basqarıwdıń obyekti kárxana iskerligi, onıń subyekti bolsa basqarıw jumısın orınlawshı keńseler hám olardıń xızmetkerleri bolıp tabıladı. Menejment penen arnawlı tayarlıq kórgen, basqarıwdıń nızam-qaǵıydaların tereń biletuǵın tájriybeli qánigeler — jallanba basqarıwshılar — menejerler shuǵıllanadı. Olar xalıqtıń bólek social qatlamın quraydı. Menedjmenttiń joqarı (firma strategiyasın islep shıǵıw ), orta (islep shıǵarıw, satıw, baha belgilew, miynetti shólkemlestiriw), tómen (sex, bólim sheńberinde jumıstı shólkemlestiriw, kúnlik, háptelik, aylıq jumıs tapsırmalardı orınlanıwın basqarıw ) buwınları bar. Soǵan muwapıq halda menejerler joqarı mártebeli, orta hám tómen taypadaǵı menejerlerge bólinedi.

Ayırım izertlewler menejment qánigelerinen joqarı nátiyjeler alıw óneri, dep esaplaydı. Jetilisken menejmenttiń ózine tán belgileri: iskerlikke, izleniwsheń ; ápiwayı struktura hám kemsanlı xızmetkerler; qarıydarǵa jaqınlıq; ónimlilikti támiyinlewde insannıń sheshiwshi ornı; isbilermenlikti xoshametlentiretuǵın ǵárezsiz mekeme qılıw huqıqı; tiykarǵı iskerlik túrine baslanǵısh itibar; hámmeden kóre jaqsılaw tanıs bolǵan tarawǵa kirisiw; erkinlik hám kúshli qadaǵalawdı birgelikte qollaw.

Firmalardıń menedjment sisteması ulıwma menedjment, funksional menejment, finanslıq menedjment, marketing jumısı, xızmetkerler jumısın basqarıw, islep shıǵarıw menejmenti, ilimiy-texnika jumısların basqarıw hám basqalardı óz ishine aladı.

Menedjment teoriyası hám ámeliyatı evolyusiyasi hár qıylı qaraslarda óz ańlatpasın taptı. Mısalı, XX ásirdiń 50-60-jıllarında tiykarǵı itibar basqarıwdıń shólkemlestirilgen dúzilisine qaratılǵan bolsa, 60-70-jıllarda strategiyalıq joybarlawdan strategiyalıq basqarıwǵa ótiw dáwiri boldı.

XX ásirdiń ortalarına kelip menejment Ózbekstanda tez pát penen rawajlandı. 1966-jılda Ózbekstan Respublikası Pánler akademiyası Kibernetika institutınıń shólkemlestiriliwi, akademikalıq V.K.Qabulov basshılıǵında alıp barılǵan teoriyalıq, stilistikalıq, ámeliy ilimiy izertlew jumısları respublikada menedjment pániniń rawajlanıwına tiykar boldı.
Menedjment tarawında birinshi izertlewler klaslıq mektepler tárepinen ámelge
asırılǵan. Birinshi menejerlerdi tiykarlanıp islep shıǵarıw (texnikalıq jantasıw ) máseleleri uwayımǵa salǵan. Olar óz xızmetlerin jumısshılardı maslaw 
máselelerine qaratqan. Bul maqsetler ushın jumıs jayı dizaynı islep shıǵılǵan . 
Túrli operaciyalarǵa jumıs waqtı úyrenilgen hám taǵı basqa.
Sol dáwirdiń kópshilik izertlewshileri menejment bul kórkem óner dep oyda sáwlelendirgen. Menedjmentti bunday túsiniwdiń sebebi hámme xızmetkerlerde óz 
ólshewleri boyınsha basshılıq lawazımına tuwrı kelmewi bolıp tabıladı.

XX ásir aqırı XXI ásir baslarında menejment Ózbekstanda arnawlı pán retinde joqarı oqıw orınlarında oqıtıla basladı, menejmentke tiyisli izertlewler jolǵa qoyıldı, sabaqlıqlar jazıldı.

== Ádebiyatlar ==

* Gʻulomov S. S, Abdullayev Yo., Menejment, T., 2002&lt;ref&gt;Sadir Salimoye, Dilfuza Rahimova. [[ÓzME]]. Birinshi toplam. Tashkent, 2000-jıl&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}
{{ÓzME}}

[[Kategoriya:Menedjment]]
[[Kategoriya:Sociallıq_ilimler]]</text>
      <sha1>ot314535pcwi7svw0q6imfrwklch5lz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dıqqat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15471</id>
    <revision>
      <id>276628</id>
      <parentid>162474</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T11:10:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>Gadget: Kategori eklendi</comment>
      <origin>276628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2627" sha1="4oa001xppyw8mw9rm8nck6r6ymveacu" xml:space="preserve">{{Ishki siltemesiz}}
[[Fayl:Wikipedia-spotlight.jpg|nobaý|181x181 nükte|Dıqqat]]
[[Fayl:Cup_or_faces_paradox.svg|nobaý|175x175 nükte]]
'''Dıqqat''' — subyekt iskerliginiń ayırım obyekt yáki hádiysege ózin tartıwı. Ol hár qanday sanalı iskerlik nátiyjeliliginiń tiykarǵı shárti esaplanadı. Bas mıy qabıǵınıń arnawlı bir jaylarındaǵı optimal qozǵalıw derekleri Dıqqattıń fiziologiyalıq tiykarın quraydı. Dıqqat eki túrge bólinedi: ıqtıyarsız (passiv) dıqqat hám ıqtıyarlı (aktiv) dıqqat. Íqtıyarsız dıqqat qandayda sırtqı sebep tásirinde kisi qálewinen qaramastan payda boladı. Bunday dıqqat adamnan shıdamlılıq kúshin talap etpeydi. Dıqqattı tartıw ushın qozǵatıwshınıń kúshi úlken áhmiyetke iye emes. Zattıń shıraylılıǵı, jaqtılıǵı, ótkir iyisi hám basqa qásiyetleri dıqqattı eriksiz tartadı. Qálegen dıqqatta psixik iskerlik aldınan belgilengen maqset penen arnawlı bir zatqa sanalı túrde qosıladı. Dıqqattıń bul túri shıdamlılıq kúshin talap etedi. Sol sebepli bul dıqqat shıdamlı dıqqat  dep te ataladı. Insannıń pútkil sanalı iskerligi tiykarınan ıqtıyarlı dıqqat járdeminde ámelge asırıladı.

Dıqqattıń turaqlılıq, ózgeriwsheńlik, bóliniwshilik sıyaqlı qásiyetleri, kólemi bar. Dıqqattıń turaqlılıǵın onıń birden-bir, ulıwma (mısalı, kitap oqıw, másele sheshiw sıyaqlı) jumısqa xızmet etiwshi zat yamasa hádiysege uzaq múddet ózine tarta alıwınan ibarat. Bunda háreket obyektleri (mısalı, kitap teksti, máselede berilgen sanlar hám sol sıyaqlılar) hám de hárekettiń ózi (mısalı, máseleni sheshiw jolları) ózgerip turıwı múmkin, bıraq iskerliginiń ulıwma baǵdarı ózgermey saqlanıwı kerek. Ózgeriwsheń dıqqat bir iskerlikten yamasa zattan basqa iskerlik yamasa zatqa tez ózine tartadı. Bul ózgeshelik dıqqattıń aldınǵı zatqa qaysı dárejede qaratılǵanlıǵına hám jańa iskerliginiń ózgeshelikine (onıń dıqqattı qanshelli qarata alıwına) baylanıslı. Dıqqattıń bólime alıw ózgesheligi bir waqtıniń ózinde 2 yamasa odan artıq is-háreket orınlawda sáwlelendirip, kóp kásip iyeleri (mısalı, oqıtıwshı, ushıwshı) ushın ásirese úlken áhmiyetke iye. Bul ózgeshelik bir iskerlikti orınlaw azǵana avtomatlasıp, ekinshi iskerlik bir qatar tanıs bolǵannan keyin quramǵa iye boladı&lt;ref&gt;[https://uz.m.wikipedia.org/wiki/O%CA%BBzME Ózbekstan milliy ensiklopediyası]&lt;/ref&gt;.

== Derek ==
== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Psixologiya]]
[[Kategoriya:Psixikalıq_processler]]</text>
      <sha1>4oa001xppyw8mw9rm8nck6r6ymveacu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Terrorizm</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15880</id>
    <revision>
      <id>276616</id>
      <parentid>212590</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T11:08:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>Gadget: Kategori eklendi</comment>
      <origin>276616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4529" sha1="ers1r72fknqjpmjolrjfjptf8cyxsp5" xml:space="preserve">'''Terrorizm''' (lat. terror — qorqınısh, qorqınıshlı) — siyasiy qarsılaslardı, qarsılasılardı joytıw yamasa qorqıtıw, xalıq ortasında hawlıǵıw hám tártipsizlikler keltirip shıǵarıw maqsetindegi zorlıqshılıq háreketleri (táqip qılıw, buzıw, girewge alıw, adam óltiriwshilik, partlatıw hám basqalar). Terrorizm jalǵız tártip degi hám gruppalı terrorizm (mas, ekstremistik siyasiy toparlardıń háreketleri sıyaqlı) taypalarǵa bólinedi. Siyasattanıwda mámleket terrorizmi túsinigi de qollanıladı (diktatorlıq hám totalitar rejimlerdiń repressiyaları). Terrorizm orta ásirlerden baslap barlıq region hám mámleketlerde ushırasıp turǵan. Bıraq ótken ásirdiń aqırlarınan onıń jańa kórinisleri payda boldı (sırt el mámleketleri hám húkimetleri basshıların, olardıń diplomatik wákillerin óltiriw yamasa urlaw, elshixanalar, missiyalar, xalıq aralıq shólkemlerdiń binalardı partlatıw, aeroportlar hám vokzallarda jarılıwlar júz beriw, hawa kemelerin alıp shaǵılısıw, adamlardı girewge alıw hám t.b). Xalıq aralıq terrorizm keń tarqalıp, terrorizm ayqın siyasiy tús ala basladı. Terrorshılar ayırım mámleketler húkimeti hám oǵan jaqın strukturalardan járdem alatuǵın hallar júzege keldi. Olar tárepinen júz berip atırǵan jınayatlardıń social qáwiplilik dárejesi arttı. Terrorshılar qolına yadrolıq, ximiyalıq, biologiyalıq qural túsip qalıwı qáwipi kúsheydi, elektron terrorshılıq payda boldı. Kóbinese terrorizm diniy ekstremizm, narkobiznes, [[separatizm]] menen baylanıslılıǵı, partlatıp ketiwi gúzetile baslandı.

== Terrorizmge qarsı gúresiw ==
Terrorizmge qarsı gúresiwdi kúsheytiw boyınsha kópshilik mámleketlerde kóp tárepleme konvensiyalar hám nızam aktleri qabıllandı.

=== Ózbekstanda ===
Ózbekstan Respublikasında &quot; Terrorizmge qarsı gúres tuwrısında&quot; arnawlı nızam qabıllandı (2000-jıl 15 dekabr).

Terrorizmdı tayarlawda qatnasqan shaxs, eger ol húkimet shólkemlerine waqıtında xabar beriw yamasa basqa usıl menen salmaqlı aqıbetler júzege keliwiniń hám de terrorshılar maqsetleri ámelge asırılıwınıń aldın alıwǵa aktiv kómeklesken bolsa, eger bul shaxstıń háreketlerinde jınayattıń basqa quramı bolmasa, jınayatlı juwapkerlikten azat etiledi&lt;ref&gt;ÓzME birinshi tom 2001-jıl. Mirzayusuf Rustamboyev.&lt;/ref&gt;.
=== Jáhánde ===
Irandaǵı Cistan, Belujstan hám Batıs Ázerbayjan wálayatlarında úsh terrorislik gruppa joq etildi hám 21-mart kúni Saravandaǵı terakttı islegenler qamawǵa alındı. Cistan hám Belujstandaǵı gruppa aǵzaları basqa mámlekette áskeriy tayarlıqtan ótken hám gruppa baslıqlıǵında jınayat islegen «Jaysh al-Adl» terrorislik toparına baylanıslı bolǵan. Gruppa jetekshisinen eki avtomat, sonıń menen birge, bomba tayarlaw ushın bazı qural hám materiallar tabılǵan. Bayanatda onıń aldın náshebent nárseler sawdası hám adam óltiriwshilik penen shuǵıllanǵanı keltirilgen. Batıs Ázerbayjandı talan-taraj qılıw hám terrorislik háreketlerdi ámelge asırıw maqsetinde bastırıp kirgen qurallı gruppa artınan gúzetiw ámelge asırılǵan hám Urmiya menen shegara qatar regiondaǵı qurallı dúgilisiwden keyin olardan ekewi óltirilgen, birewi bolsa qashıp ketken&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://bugun.uz/2021/05/25/eronda_uchta_terrorchilik_guruhi_yoq_qilindi| bet = Эронда учта террорчилик гуруҳи йўқ қилинди| avtor = | jumıs = Bugun.uz| qaralǵan sáne = 2021 йил 25 май | arxivsáne = 2021-jıl 13-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210713063953/https://bugun.uz/2021/05/25/eronda_uchta_terrorchilik_guruhi_yoq_qilindi}} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210713063953/https://bugun.uz/2021/05/25/eronda_uchta_terrorchilik_guruhi_yoq_qilindi | sáne =2021-07-13 }}&lt;/ref&gt;.

== Ádebiyatlar ==

# Karimov I. A., Ózbekstan XXI ásir bosaǵasında: qáwipsizlik, turaqlılıq shártleri hám rawajlanıw kepillikleri, Terrorizm, 1997;
# Karimov I. A., Terrorizm qáwipi tuwrısında, Terrorizm, 2001; Karimov I., Watanımızdıń paraxatshılıqtı hám qawipsizligi óz kúsh-qúdiretimizge, xalqımızdıń awızbirshilikligi hám búgilmes shıdamlılıǵına baylanıslı. Terrorizm, 2004;
# Rajabova M, Diniy ekstremizm hám terrorizmge qarsı gúres mashqalaları, Terrorizm, 2003.

== Derekler ==
{{Derekler}}
{{Derekler}}{{ÓzME}}
[[Kategoriya:Jınayatlar]]</text>
      <sha1>ers1r72fknqjpmjolrjfjptf8cyxsp5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informaciya túsinigi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17397</id>
    <revision>
      <id>276625</id>
      <parentid>274211</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T11:09:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>Gadget: Kategori eklendi</comment>
      <origin>276625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29564" sha1="01r2wo0od9kya1s7m2lqc22e7g8hhfm" xml:space="preserve">'''Informaciya'''  ''([[Latın tili|latınsha]] informatio -túsindiriw, usınıw, túsinik)−'' bul maǵlıwmat beriw múmkinshiligi bar nárseni bildiretuǵın abstrakt túsinik. Eń úlken dárejede ol seziniwge bolatuǵın nárseni túsindiriwge yamasa olardıń abstrakciyalarına baylanıslı. Tolıq tosınnan bolmaǵan hár qanday tábiyiy procesti hám qálegen ortalıqtaǵı qálegen baqlanatuǵın nızamlılıqtı informaciyanıń belgili bir kólemin beredi dep aytıwǵa boladı. [[Cifrlı]] signallar menen basqa maǵlıwmatlar informaciyanı jetkiziw ushın diskret belgilerdi paydalansa, analog signallar, poemalar, súwretler, muzıka yamasa basqa dawıslar sıyaqlı basqa qubılıslar menen artefaktlar, al aǵımlar informaciyanı anaǵurlım úziliksiz túrde beredi&lt;ref name=&quot;Anderson&quot;&gt;{{Cite book|title=Understanding Information Transmission|author2=Rolf Johnnesson|publisher=Ieee Press|year=1996|isbn=978-0471711209}}&lt;/ref&gt;. Informaciya bilimniń ózi emes, túsindiriw arqalı sáwlelendiriwden payda bolıwı múmkin mánis&lt;ref name=&quot;Yockey&quot;&gt;{{Cite book|title=Information Theory, Evolution, and the Origin of Life|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=978-0511546433}}&lt;/ref&gt;.

Informaciya túsinigi tiyisli yamasa hár túrli túsinikler menen baylanıslı&lt;ref name=&quot;Floridi&quot;&gt;{{Cite book|author=Luciano Floridi|url=https://books.google.com/books?id=Ak__GBAcHU0C|title=Information – A Very Short Introduction|publisher=Oxford University Press|year=2010|isbn=978-0-19-160954-1}}&lt;/ref&gt;, sheklew, kommunikaciya, baqlaw, maǵlıwmatlar, forma, bilimlendiriw, bilim, mánis, túsiniw, psixikalıq xoshametlew, úlgi, qabıllaw, usınıs, sáwlelendiriw hám entropiya.

Informaciya jiyi qaytalanatuǵın túrde qayta islenedi: bir basqıshta bar maǵlıwmatlar keyingi basqıshta interpretaciyalanatuǵın hám qayta islenetuǵın informaciyaǵa qayta islenedi. Mısalı, jazba tekstte hárbir simvol yamasa hárip ózi aǵzası bolıp tabılatuǵın  sózge baylanıslı informaciyanı beredi, hárbir sóz quramındaǵı sóz dizbegine informaciyanı beredi, hárbir sóz dizbegi ózi aǵzası bolıp tabılatuǵın gápke baylanıslı informaciyanı beredi h.t.b. Cifrlı signalda bitlerdi keyingi dárejede bar informaciyanı jetkizetuǵın belgilerge, háriplerge, sanlarǵa yamasa strukturalarǵa túsindiriwge boladı. Informaciyanıń tiykarǵı xarakteristikası onıń túsindiriwge hám qayta islewge kiretuǵınlıǵı bolıp tabıladı.

Signaldan yamasa xabardan informaciyanı alıwdı signal yamasa xabar ishindegi úlgilerdi interpretaciyalawda payda bolatuǵın anıq emeslikti yamasa belgisizlikti sheshiw retinde qarastırıwǵa boladı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Webler|first1=Forrest|title=Measurement in the Age of Information|journal=Information|date=25 February 2022|volume=13|issue=3|page=111|doi=10.3390/info13030111}}&lt;/ref&gt;.

Informaciya maǵlıwmatlar retinde strukturalanǵan bolıwı múmkin. Artıq maǵlıwmatlardı optimal ólshemge shekem qısıwǵa boladı, bul qısıwdıń teoriyalıq shegarası.

Maǵlıwmatlardı toplaw arqalı ashıq bar informaciyanı analizlew arqalı alınıwı múmkin. Mısalı, restoran hárbir tutınıwshı buyırtpasınan maǵlıwmatlardı jıynaydı. Bul informaciyanı bizneste keyin eń ataqlı yamasa ataqlılıǵı az taǵamdı anıqlaǵısı kelgende paydalanıwǵa bolatuǵın bilimdi islep shıǵarıw ushın analizlewge boladı.

Informaciya waqıt boyınsha, maǵlıwmatlardı saqlaw arqalı hám keńislikte, baylanıs hám telekommunikaciya arqalı beriwge boladı&lt;ref name=&quot;Hilbertvideo2011&quot;&gt;{{Web deregi| url = https://www.youtube.com/watch?v=iIKPjOuwqHo| bet = World_info_capacity_animation| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240626004832/https://www.youtube.com/watch?v=iIKPjOuwqHo| arxivsáne = 2024-jıl 26-iyun | sáne = 2011-jıl 11-iyun | baspaxana = [[YouTube]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-may }}&lt;/ref&gt;. Informaciya xabardıń mazmunı retinde yamasa tikkeley yamasa tikkeley emes baqlaw arqalı kórsetiledi. Qabıllanatuǵın nárse óz aldına xabar retinde túsindiriliwi múmkin hám bul mániste barlıq informaciya bárqulla xabardıń mazmunı retinde beriledi.

Informaciyanı beriw hám túsindiriw ushın hár túrli formalarǵa kodlanıwı múmkin (mısalı, informaciya belgiler dizbeginde kodlanıwı yamasa signal arqalı beriliwi múmkin). Sonday-aq onı qáwipsiz saqlaw hám baylanıs ushın shifrlawǵa boladı.

Waqıyanıń belgisizligi onıń payda bolıw itimallıǵı menen ólshenedi. Belgisizlik payda bolıw itimallıǵına keri proporcional. Informaciya teoriyası sonıń artıqmashılıǵın belgisiz waqıyalardıń belgisizligin sheshiw ushın kóbirek informaciyanı talap etedi degen juwmaqqa keledi. Bit informaciyanıń tipli birligi bolıp tabıladı. Bul «belgisizlikti eki ese azaytatuǵın»&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=9qanHTredVE&amp;list=PLtjBSCvWCU3rNm46D3R85efM0hrzjuAIg&amp;index=42| bet = DT&amp;SC 4-5: Information Theory Primer, Online Course| jumıs = YouTube| baspaxana = University of California}}&lt;/ref&gt;. nat sıyaqlı basqa birliklerdi paydalanıwǵa boladı. Mısalı, bir «ádil» moneta awdarıwda kodlanǵan informaciya log&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;(2/1) = 1 bit, al eki ádil moneta awdarıwda log&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;(4/1) = 2 bit. 2011-jıldaǵı Science maqalasında texnologiyalıq saqlanǵan informaciyanıń 97% -ti 2007-jılı cifrlı bitlerde boldı hám 2002-jıl informaciyanı saqlawǵa arnalǵan cifrlı dáwirdiń bası boldı (cifrlı saqlaw sıyımlılıǵı analogtı birinshi ret aylanıp ótti).

== Informaciyalıq hám cifrlı qollanıwdıń anıqlaması ==
Informaciyanı jıynaw teoriyası arqalı dál anıqlawǵa boladı:

«Informaciya - bul informaciya domeninen tańlaw bolıp tabıladı».

«[[Informaciya domeni]]» - informaciyanı jiberiwshi menen qabıllawshı informaciya almasıw aldında biliwi tiyis toplam. [[Cifrlı]] informaciya, barlıq sanlar dizbegi bolıp tabılatuǵın qurılıs bloklarınan ibarat. Hárbir cifr dizbegi onıń domeninen tańlawdı bildiredi. Cifrlı informaciyanı jiberiwshi hám qabıllawshı (cifrlar izbe-izligi) informaciya almasıw aldında hárbir cifr dizbeginiń (izbe-izliginiń) domenin hám ekilik formasın beriwi kerek. Internettegi cifrlar dizbegin anıqlaw arqalı sistemalı hám universal túrde qollanıwǵa boladı. Almastırılǵan cifrlı sanlar dizbegi aldında onıń onlayn anıqlamasına ónimlik unikal silteme ornatılıwı múmkin. Bul tarmaqta anıqlanǵan cifrlı informaciya (cifrlar dizbegi) global dárejede salıstırıwǵa hám global izlewge boladı.

== Etimologiya ==
Inglisshe «informaciya» sózi orta francuz tilindegi enformacion/informacion/information «qılmıslıq tergew» hám onıń etimonı, latınsha informatiō(n) «túsinik, oqıtıw, jaratıw» sózinen kelip shıqqan.

Inglis tilinde «information» - sansız ǵalabalıq atlıq.

== Informaciya teoriyası ==
Informaciya teoriyası − informaciyanı [[cifrlı]] túrde anıqlaw, saqlaw hám jetkiziwdi ilimiy jaqtan izertlew bolıp tabıladı. Bul taraw 1920-jıllardaǵı Garri Naykvist penen Ralf Xartlidiń hám 1940-jılları Klod Shennonnıń miynetleri menen tiykarlandı. Bul taraw itimallıqlar teoriyasınıń, statistikanıń, informatikanıń, statistikalıq mexanikanıń, informaciyalıq injeneriyanıń hám elektrotexnikanıń kesilispesinde jaylasqan.

Informaciyalıq teoriyadaǵı tiykarǵı ólshem entropiya bolıp tabıladı. Entropiya tosınnan shamanıń mánisine yamasa tosınnan procestiń nátiyjesine baylanıslı belgisizlik muǵdarın cifrlı kóriniste anıqlaydı. Mısalı, monetanıń ádil awdarılıwınıń nátiyjesin anıqlaw (birdey itimal eki nátiyje bar) matrica oramınıń nátiyjesin kórsetiwge qaraǵanda (tómendegi entropiya) az informaciya beredi (altı itimal nátiyje). Informaciya teoriyasındaǵı ayırım basqa zárúr ólshemler óz-ara informaciya, kanal sıyımlılıǵı, qátelik kórsetkishleri hám salıstırmalı entropiya bolıp tabıladı. Informaciya teoriyasınıń zárúr ishki tarawlarına dáslepki kodlaw, algoritmlik quramalılıq teoriyası, algoritmlik informaciya teoriyası hám informaciyalıq-teoriyalıq qáwipsizlik kiredi.

Informaciyanıń universal anıqlamasına baylanıslı taǵı bir pikir bar. Bul koncepciyanıń ózi hár túrli tariyxıy dáwirlerdiń ózgeriwi menen birge ózgergenliginde hám bunday anıqlamanı tabıw ushın usı transformaciyanıń standart belgileri menen nızamlıqların tabıw kerek. Mısalı, informaciya tarawınıń izertlewshileri Petrichenko E.A. hám Semenova V.G. informaciya koncepciyasındaǵı ózgerislerdi retrospektiv analizlew tiykarında mınaday universal anıqlama beredi: «Informaciya − adam tájiriybesin (bilim) beriw forması». Olardıń pikirinshe, informaciya koncepciyasınıń mánisin ózgertiw tájiriybeni (bilimdi) beriwdiń hár túrli jetilisken texnologiyalarınan, yaǵnıy jazıwdıń, baspa stanogınıń, dáslepki enciklopediyalardıń, telegraftıń, kibernetikanıń rawajlanıwınıń, mikroprocessordı, Internetti, smartfonlardı h.t.b. dúziw. Tájiriybe beriwdiń hárbir jańa túri aldıńǵılardıń sintezi bolıp tabıladı. Sonlıqtan da biz informaciyanıń túrli anıqlamaların kóremiz. óytkeni dialektikanıń «biykarlaw-biykarlaw» nızamı boyınsha informaciya tuwralı burınǵı barlıq oylar «filmge túsirilgen» formada hám onıń házirgi sáwlelendiriwinde qamtılǵan&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Semenova|first1=Veronika|last2=Petrichenko|first2=Evgeny|title=Information: The History of Notion, Its Present and Future| sáne =2022|url=https://cyberleninka.ru/article/n/informatsiya-istoriya-ponyatiya-ego-nastoyaschee-i-buduschee|journal=Izvestiya University. The North Caucasus Region. Series: Social Sciences|volume=1|issue=213|pages=16–26|doi=10.18522/2687-0770-2022-1-16-26|issn=2687-0770}}&lt;/ref&gt;.

Informaciya teoriyasınıń fundamental temalarınıń qollanbalarına dáslepki kodlaw/maǵlıwmatlardı qısıw (mısalı, ZIP faylları ushın) hám kanal kodlaw/qatelerdi anıqlaw hám dúzetiw (mısalı, DSL ushın) kiredi. Onıń tásiri Voyager-diń tereń kosmosqa missiyalarınıń tabıslı bolıwına, kompakt-disktiń oylap tabılıwına, uyalı telefonlardıń imkaniyatına hám Internettiń rawajlanıwına zárúr boldı. Teoriya statistikalıq juwmaqtı, kriptografiya, neyrobiologiya&lt;ref name=&quot;Spikes&quot;&gt;{{Cite book|title=Spikes: Exploring the Neural Code|publisher=The MIT press}}&lt;/ref&gt;, qabıllaw, lingvistika, molekulalıq kodlardıń evolyuciyası hám xızmeti (bioinformatika), jıllılıq fizikası sıyaqlı basqa tarawlarda da qollanbalardı taptı, kvantlıq esaplawlar, qara tesikler, informaciyanı izlew, razvedka maǵlıwmatların toplaw, plagiattı anıqlaw, úlgini tanıw, anomaliyanı anıqlaw&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://aicanderson2.home.comcast.net/~aicanderson2/home.pdf| bet = Some background on why people in the empirical sciences may want to better understand the information-theoretic methods| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110723045720/http://aicanderson2.home.comcast.net/~aicanderson2/home.pdf| arxivsáne = 2011-jıl 23-iyul | avtor = David R. Anderson| sáne = 2003-jıl 1-noyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 23-iyun }}
&lt;/ref&gt; hám óner jaratıw.

== Sensorlı kiriw retinde ==
Kóbinese informaciyanı organizmge yamasa sistemaǵa kirgiziw túri retinde qarastırıwǵa boladı. Kirgiziwler eki túrli boladı; ayırım kiriwler organnıń (mısalı, tamaq) yamasa sistemanıń (energiya) funkciyası ushın zárúr. Biofizik Devid B. Dyuzenberi óziniń kitabında sensorlı ekologiya&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Dusenbery|first=David B.| sáne =1992|title=Sensory Ecology|url=https://archive.org/details/sensoryecologyho0000duse|publisher=W.H. Freeman|location=New York|isbn=978-0-7167-2333-2}}&lt;/ref&gt; sebebine baylanıslı kiriwlerdi atap ótti. Basqa kiriwler (informaciya) sebep-saldarlıq kiriwler menen baylanıslı bolǵanlıqtan ǵana zárúr bolıp tabıladı hám sebep-saldarlıq kiriwdiń keyinirek (hám basqa jerde) payda bolıwın boljaw ushın paydalanıwı múmkin. Ayırım informaciya basqa informaciya menen baylanıslı bolǵanlıqtan zárúrli, biraq negizinde sebep-saldarlıq kiriw menen baylanıslı bolıwı kerek.

Tájiriybede informaciya ádette qánigelestirilgen sensorlı sistemalar arqalı anıqlanatuǵın hár organizmge yamasa sistemaǵa xızmet etpesten burın energiya kiriwleri arqalı kúsheytiliwi kerek hám jetkerip beriledi. Mısalı, jaqtılıq tiykarınan (biraq, mısalı, ósimlikler jaqtılıq dereginiń baǵıtında óse aladı) ósimliklerge sebep-saldarlıq tásir etedi, biraq haywanlar ushın ol tek informaciya beredi. Gúlden shaǵılısqan hár túrli jaqtılıq fotosintez ushın dım hálsiz, biraq hárreniń kóriw sisteması onı anıqlaydı hám hárreniń nerv sisteması informaciyanı hárreni gúlge baǵdarlaw ushın paydalanadı, solay etip hárre jiyi mazalı yamasa shańlanıwdı tabadı, azıqlıq funkciya retinde.

== Wákillik hám quramalılıq retinde ==
Kognitivli alım hám ámeliy matematik Ronaldo Vigo informaciyanıń sanlı mániske iye bolıw ushın kem degende eki baylanıslı subyektlerdi talap etetuǵın koncepciya ekenin aytadı. Bul S. obyektleriniń hár qanday ólshemi anıqlanǵan kategoriyası hám onıń qálegen ishki toplamları R.R mánisi boyınsha S kórinisi bolıp tabıladı, yamasa basqasha aytqanda, S.Vigo tuwralı reprezentativ (demek, konceptual) informaciyanı jetkizedi. S tuwralı R jetkiziletuǵın informaciya kólemi, R ishindegi obyektler S-dan joq etilgen sayın S quramalılıǵın ózgertiw tezligi retinde. «Vigo informaciyası» astında úlgi, invariantlılıq, quramalılıq, sáwlelendiriw hám informaciya - bes tiykarǵı strukturanı universal ilim - jańa matematikalıq sheńberde biriktirilgen&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Vigo|first=R.|title=Representational information: a new general notion and measure of information}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Vigo|first=R.|title=Complexity over Uncertainty in Generalized Representational Information Theory (GRIT): A Structure-Sensitive General Theory of Information}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Vigo|first=R.|date=2014|title=Mathematical Principles of Human Conceptual Behavior: The Structural Nature of Conceptual Representation and Processing|publisher=Scientific Psychology Series, Routledge|location=New York and London|isbn=978-0415714365}}&lt;/ref&gt;. Basqa nárseler menen, struktura subyektiv informaciyanı sáwlelendiriw hám ólshew háreketinde Shennon-Viver informaciyasınıń sheklewlerin jeńiwge baǵdarlanǵan.

== Wazıypanıń ornına waqıttı, energiyanı hám materialdı almastırıw retinde ==
Maykl Grivz informaciyaǵa itibar beriw onıń ne ekenin anıqlawǵa emes, al onıń ne qılatuǵınlıǵına itibar beriwdi usındı. Grivz &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Product Lifecycle Management: Driving the Next Generation of Lean Thinking|url=https://archive.org/details/productlifecycle0000grie|publisher=McGraw Hill|year=2006|isbn=0-07-145230-3}}&lt;/ref&gt; informaciyanı maqsetke baǵdarlanǵan wazıypalar ushın qurı jumsalǵan fizikalıq resurslardı, waqıttı, energiyanı hám materialdı almastırıwǵa bolatuǵının usındı. Maqsetke baǵdarlanǵan wazıypalardı eki komponentke bóliwge boladı: fizikalıq resurslardı anaǵurlım únemli paydalanıw: waqıt, energiya hám material hám wazıypa boyınsha qollanılatuǵın fizikalıq resurslardı qosımsha paydalanıw. Bul ekinshi kategoriya anıqlaması boyınsha fizikalıq resurslardı bosqa jumsaydı. Informaciya fizikalıq resurslardı eń únemli paydalanıwdı almastırmaydı yamasa ornın baspaydı, biraq bosqa jumsalǵan fizikalıq resurslardı almastırıw ushın paydalanıwı múmkin. Bul júz beretuǵın shárt informaciya bahası boyınsha bosqa jumsalǵan fizikalıq resurslardıń qunınan az boladı. Informaciya básekiles emes bolǵanlıqtan, bul qaytalanatuǵın wazıypalar ushın ásirese payda bolıwı múmkin. Óndiriste fizikalıq resurslardı anaǵurlım únemli paydalanıw minneti kategoriyası únemli óndiris dep ataladı.

== Transformaciyaǵa alıp keletuǵın tásir retinde ==
Informaciya − basqa úlgilerdiń qáliplesiwine yamasa ózgeriwine tásir etetuǵın hár qanday úlgi túri&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Shannon|title=The Mathematical Theory of Communication|url=https://archive.org/details/bwb_S0-BSU-636|year=1949}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Casagrande|title=Information as verb: Re-conceptualizing information for cognitive and ecological models|year=1999|url=http://www.lehigh.edu/~dac511/literature/casagrande1999.pdf}}&lt;/ref&gt;. Yaǵnıy, úlgini qabıllaw ushın sanalı aqıldıń keregi joq, álleqayda az. Mısalı, DNK-nı alayıq. Nukleotidler dizbegi - sanalı aqıldı talap etpey-aq organizmniń qáliplesiwi menen rawajlanıwına tásir etetuǵını nızamlıq. Adamnıń úlgini, mısalı, nukleotidti sanalı túrde anıqlawı, álbette sanalı túrde informaciyanı qayta islewdi qamtıydı dep dawlasıwǵa boladı. Biraq, quramalı bioximiyası bar bir kletkalı hám kóp kletkalı ornanizmlerdiń bolıwı, basqa waqıyalar menen qatar, biologiyalıq tártipti saqlaytuǵın hám kóp kletkalı organizmlerdiń rawajlanıwına qatnasatuǵın óz-ara háreketlesetuǵın fermentler menen polinukleotidlerdiń bolıwına alıp keletuǵını millionlaǵan jıllar burın payda boladı. Adam sanası menen ximiyalıq nomenklaturanı payda etken ilimiy mádeniyatlı jaratıw.

Sistemalar teoriyası geyde bul mániste informaciyaǵa silteme beretuǵın sıyaqlı, eger informaciya shártli túrde heshqanday sanalı aqıldı qamtımaydı hám sistemada aylanatuǵın úlgilerdi (keri baylanısqa tiyisli) informaciya dep atawǵa boladı. Basqasha aytqanda, bul mánistegi informaciya usı maqset ushın jaratılmaǵanın yamasa usınılmaǵanı menen, sáwlelendiriw retinde qabıllanatuǵın nárse dep aytıwǵa boladı. Mısalı, Gregori Beytson «informaciyanı» «ózgeris payda etetuǵın ayırmashılıq» dep anıqlaydı&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Bateson|first=Gregory|title=Form, Substance, and Difference, in Steps to an Ecology of Mind|publisher=University of Chicago Press}}&lt;/ref&gt;.

Degen menen, eger «tásir etiw» negizgi informaciyanıń sanalı aqıl menen qabıllanǵanın hám onıń menen túsindiriletuǵının bildirse, bul interpretaciya menen baylanıslı anıq kontekst informaciyanıń bilimge aylanıwın payda etiwi múmkin. «Informaciyanıń» da, «bilimniń» de quramalı anıqlamaları bunday semantikalıq hám logikalıq tallawdı qıyınlastıradı, biraq «transformaciya» shárti informaciyanı izertlewdiń áhmiyetli noqatı bolıp tabıladı, óytkeni ol bilimge baylanıslı, ásirese bilimdi basqarıwdıń iskerlik páninde. Bul tájiriybede bilim xızmetkerine izertlewler alıp barıwǵa hám qararlar qabıllawǵa járdemlesiw ushın qurallar menen procesler paydalanadı, sonıń ishinde:

* Bahalılıq penen mánisti ónimli alıw ushın informaciyanı kórip shıǵıń
* Bar bolsa, silteme metaderekleri
* Kóbinese kóplegen múmkin kontekstlerden sáykes kontekstti ornatıń
* Informaciyadan jańa bilim alıw
* Alınǵan bilimnen sheshim yamasa usınıslar qabıl etiń

Styuart (2001) informaciyanı bilimge aylandırıw házirgi kárxana ushın bahalılıq penen básekileslik artıqmashılıqtıń tiykarı bolıp tabılatuǵın, áhmiyetke iye ekenin aytadı.

Biologiyalıq sheńberde Mizradji &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Mizraji|first=E.|title=The biological Maxwell's demons: exploring ideas about the information processing in biological systems}}&lt;/ref&gt; informaciyanı nızamlıqlardıń receptorlıq sistemalar menen óz-ara háreketlesiwinen payda bolatuǵın obyekt retinde sáwlelendirdi (mısalı: belgili bir úlgiler menen háreketlese alatuǵın molekulalıq yamasa neyron receptorlarda, informaciya sol óz-ara háreketlesiwlerden payda boladı). Sonıń menen qatar, ol «informaciyalıq katalizatorlar» ideyasın, payda bolıp atırǵan informaciya úlgini tanıwdan maqsetke baǵdarlanǵan háreketke (mısalı, substrakt fermenttiń tásirinen ónimge specifikalıq túrlendiriwge yamasa informaciyanı esitiw arqalı qabıllawǵa) ótiwge túrtki bolatuǵın strukturalar ideyasın kirgizdi. Sózler hám awızsha juwap beriw)

Daniyalı informaciyalıq terminler sózligi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.informationsordbogen.dk/concept.php?cid=902| bet = Informationsordbogen – vis begreb| avtor = Simonsen| at = Bo Krantz| jumıs = Informationsordbogen.dk| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-may }}&lt;/ref&gt; informaciya tek berilgen sorawǵa juwap beredi dep dálilleydi. Juwaptıń bilim beriwi xabardar adamǵa baylanıslı. Sonıń menen, koncepciyanıń ulıwmalastırılǵan anıqlaması: «Informaciya» = Anıq sorawǵa juwap.

Marshall MakLuxan ǴXQ hám olardıń adam mádeniyatına tásiri tuwralı aytqanda, ol óz gezeginde biziń minez-qulqımız benen sanalarımızdı qáliplestiretuǵın artefaktlerdiń strukturasına silteme beredi. Sonday-aq, feromonlar bul mánide «informaciya» dep jiyi aytadı.

== Texnologiyalıq dáldállıq informaciya ==
Bul bólimler informaciyanı emes, maǵlıwmatlardı ólshewdi paydalanadı, sebebi informaciyanı tikkeley ólshew múmkin emes.

=== 2007-jıldaǵı jaǵday boyınsha ===
Dúnyajúzindegi informaciyanı saqlawdıń texnologiyalıq imkaniyatı 1986-jılı 2,6 (optimal qısılǵan) ekzabayttan - bul bir adamǵa 730 MB CD-ROM-nan (bir adamǵa 539 Mbayt) informaciyalıq ekvivalentten - 295 ke (optimal túrde) ósti dep bahalandı) ekzabayt 2007 j&lt;ref name=&quot;HilbertLopez2011&quot;&gt;{{Cite journal|title=The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information| sáne =2011}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFHilbertLópez2011&quot;&gt;Hilbert, Martin; López, Priscila (2011). [[doi:10.1126/science.1200970|&quot;The World's Technological Capacity to Store, Communicate, and Compute Information&quot;]]. ''[[Science (journal)|Science]]''. '''332''' (6025): 60–65. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2011Sci...332...60H 2011Sci...332...60H]. [[Doi (identifier)|doi]]:&lt;span class=&quot;id-lock-free&quot; title=&quot;Freely accessible&quot;&gt;[[doi:10.1126/science.1200970|10.1126/science.1200970]]&lt;/span&gt;. [[PMID (identifier)|PMID]]&amp;nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21310967 21310967]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&amp;nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:206531385 206531385].&lt;/cite&gt; Free access to the article at martinhilbert.net/WorldInfoCapacity.html&lt;/ref&gt;. Bul 2007-jılı bir adamǵa 61 CD-ROM derlik informaciyalıq ekvivalenti.&lt;ref name=&quot;Hilbertvideo2011&quot;/&gt;

Bir tárepleme xabar tarqatıw tarmaqları arqalı informaciyanı alıwdıń global biriktirilgen texnologiyalıq imkaniyatı 2007-jılı bir adamǵa kúnine 174 gezetanıń informaciyalıq ekvivalentine teń edi..&lt;ref name=&quot;HilbertLopez2011&quot;/&gt;

Eki tárepleme telekommunikaciyalıq tarmaqlar arqalı informaciya almasıwdıń global biriktirilgen ónimli imkaniyatı 2007-jılı bir adamǵa kúnine 6 gazetanıń informaciyalıq ekvivalentine teń edi.&lt;ref name=&quot;Hilbertvideo2011&quot;/&gt;

2007-jıldaǵı jaǵday boyınsha barlıq jańa informaciyanıń shama menen 90%-ti cifrlı bolıp tabıladı, kóbinese qattı disklerde saqlanadı.

=== 2020-jıldan baslap ===
Dúnya júzinde jaratılǵan, túsirilgen, kóshirilgen hám tutınılatuǵın maǵlıwmatlardıń ulıwma kólemi tez pát penen artıp, 2020-jılı 64,2 zetabaytqa jetedi dep kútilmekte. 2025-jılǵa shekemgi keyingi bes jılda global maǵlıwmatlar jaratıw 180 zetabayttan asadı dep boljanbaqta&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.statista.com/statistics/871513/worldwide-data-created/| bet = Total data volume worldwide 2010–2025| til = en| jumıs = Statista| qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-avgust }}&lt;/ref&gt;.

== Informaciyanı izertlewdi qollanıw ==
Informaciyalıq cikl (tutas yamasa onıń bólek quramlı bólimlerinde qarastırılǵan) informaciyalıq texnologiyalardı, informaciyalıq sistemalardı, sonday-aq informaciyalıq ilimdi alańlatadı. Bul tarawlar informaciyanı jıynawǵa (datchikler arqalı) hám generaciyalawǵa (esaplaw, qáliplestiriw yamasa kompoziciya arqalı), qayta islewge (sonıń ishinde kodlaw, shifrlaw, qısıw, oraw), jetkerip beriwge (barlıq telekommunikaciya metodların qosqanda), usınıwǵa (sonıń ishinde) tiyisli procesler menen metodlar shuǵıllanadı. Vizualizaciya/kórsetiw metodları), saqlaw (mısalı, magnitli yamasa optikalıq, onıń ishinde golografiyalıq metodlar) h.t.b.

[[Informaciyalıq vizualizaciya]] (InfoVis retinde qısqartılǵan) maǵlıwmatlardı esaplaw menen cifrlı kórsetiwge baylanıslı hám paydalanıwshılarǵa úlgini tanıw menen anomaliyanı anıqlawǵa járdemlesedi.&lt;gallery&gt;
Fayl:Internet_map_1024.jpg|IP adreslerin bildiretuǵın túyinleri bar Internettiń bólim kartası
Fayl:Structure_of_the_Universe.jpg|Dúnyanıń tekshe bólegindegi galaktikalıq (sonıń ishinde qarańǵı) materiyanıń tarqalıwı
Fayl:XD_Aolet.jpg|Simmetriya simmetriyasın buzatuǵın yadrosı bar abstrakt matematikalıq obyektke engizilgen informaciya
Fayl:Attractor_Poisson_Saturne.jpg|Birtúrli attraktordıń fraktal strukturasınıń túrlendirilgen maǵlıwmatları menen vizual kórinis
&lt;/gallery&gt;[[Informaciyalıq qáwipsizlik]] (ingl. InfoSec retinde qısqartılǵan) - baqlaw menen anıqlawǵa baǵdarlanǵan algoritmler menen proceduralar arqalı ruqsatsız kiriwden, paydalanıwdan, ashıwdan, óshiriwden, ózgertiwden, buzıwdan yamasa tarqatıwdan informaciyanı hám informaciyalıq sistemalardı qorǵaw ushın tiyisli tekseriwdi ámelge asırıwdıń úziliksiz procesine aytıladı. Sonday-aq waqıyaǵa juwap beriw hám ońlaw.

[[Informaciyalıq analiz]] - qarar qabıllaw procesin qollaw ushın dáslepki maǵlıwmatlardı háreket etetuǵın bilimge túrlendiriw arqalı informaciyanı tekseriw, túrlendiriw hám modellestiriw procesi.

[[Informaciya sapası]] (ingl. InfoQ retinde qısqartılǵan) - berilgen empirikalıq analizlew metodın paydalanıp, anıq (ilimiy yamasa ámeliy) maqsetke erisiw ushın maǵlıwmatlar jıynaǵınıń potencialı.

[[Informaciyalıq kommunikaciya]] - informatikanıń, telekommunikaciyanıń hám audio-vizual media menen kontenttiń konvergenciyasın bildiredi.

== Derekler ==
{{Derekler}}

== Qosımsha oqıw ==

* {{Cite book|first=Alan|last=Liu| sáne =2004|title=The Laws of Cool: Knowledge Work and the Culture of Information|year=2004|url=https://archive.org/details/lawsofcoolknowle0000liua|publisher=[[University of Chicago Press]]}}
* {{Cite journal|last=Bekenstein|first=Jacob D.|date=August 2003|title=Information in the holographic universe}}
* {{Cite book|last=Gleick|first=James|date=2011|title=The Information: A History, a Theory, a Flood|url=https://archive.org/details/informationhisto0000glei_j3h6|publisher=Pantheon}}
* {{Cite journal|first=Shu-Kun|last=Lin|date=2008|title=Gibbs Paradox and the Concepts of Information, Symmetry, Similarity and Their Relationship}}
* {{Cite journal|first=Luciano|last=Floridi|date=2005|title=Is Information Meaningful Data?}}
*  
* {{Cite book|first=Luciano|last=Floridi|date=2010|title=Information: A Very Short Introduction|url=https://archive.org/details/informationverys0000flor|publisher=[[Oxford University Press]]}}
* {{Cite book|first=Robert K.|last=Logan|title=What is Information? – Propagating Organization in the Biosphere, the Symbolosphere, the Technosphere and the Econosphere|publisher=DEMO Publishing}}
* Machlup, F. and U. Mansfield, ''The Study of information : interdisciplinary messages''. 1983, New York: Wiley. xxii, 743 p.  
* {{Cite journal|first=Sandro|last=Nielsen|title=The Effect of Lexicographical Information Costs on Dictionary Making and Use|date=2008}}
* {{Cite book|last=Stewart|first=Thomas|date=2001|title=Wealth of Knowledge|publisher=Doubleday}}
* {{Cite book|last=Young|first=Paul|title=The Nature of Information|date=1987|publisher=Greenwood Publishing Group}}
* {{Cite book|last=Kenett|first=Ron S.|title=Information Quality: The Potential of Data and Analytics to Generate Knowledge|date=2016|publisher=John Wiley and Sons}}

== Sırtqı siltemeler ==

* [http://plato.stanford.edu/entries/information-semantic/ Semantic Conceptions of Information] Review by Luciano Floridi for the Stanford Encyclopedia of Philosophy
* [https://web.archive.org/web/20100722040428/http://pespmc1.vub.ac.be/ASC/NEGENTROPY.html Principia Cybernetica entry on negentropy]
* [https://wp.optics.arizona.edu/rfrieden/fisher-information/ Fisher Information, a New Paradigm for Science: Introduction, Uncertainty principles, Wave equations, Ideas of Escher, Kant, Plato and Wheeler.] This essay is continually revised in the light of ongoing research.
* [https://web.archive.org/web/20100407145846/http://www2.sims.berkeley.edu/research/projects/how-much-info-2003/index.htm How Much Information? 2003] an attempt to estimate how much new information is created each year (study was produced by faculty and students at the School of Information Management and Systems at the University of California at Berkeley)
* {{In lang|da}} [http://www.informationsordbogen.dk Informationsordbogen.dk] The Danish Dictionary of Information Terms / Informationsordbogen

[[Kategoriya:Kommunikaciya]]
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]
[[Kategoriya:Abstrakciya]]</text>
      <sha1>01r2wo0od9kya1s7m2lqc22e7g8hhfm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talqılaw:Belarus</title>
    <ns>1</ns>
    <id>17792</id>
    <revision>
      <id>276538</id>
      <parentid>201025</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T17:40:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ČarnaruskiVoin</username>
        <id>10208</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ČarnaruskiVoin atlı paydalanıwshı [[Talqılaw:Belorussiya]] betin [[Talqılaw:Belarus]] betine kóshirdi</comment>
      <origin>201025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="tr90trx4pwx8l1a0suec776dpfydltj" xml:space="preserve">{{Jıllıq kóriwler}}
{{Talqılaw}}</text>
      <sha1>tr90trx4pwx8l1a0suec776dpfydltj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>San</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17854</id>
    <revision>
      <id>276624</id>
      <parentid>147934</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T11:09:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>Gadget: Kategori eklendi</comment>
      <origin>276624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2874" sha1="d23ejjoms2p4zmsy2dphi6cnqzxqm8m" xml:space="preserve">[[Fayl:100 Number Square.svg|thumb|100 nomer maydanı ]]
'''San''' - matematikanıń tiykarǵı túsiniklerinen biri. Zatlardı sanawǵa bolǵan mútajlik sebepli eń ápiwayı kóriniste baslanıwiy jámáát dáwirinde payda bolǵan. Insaniyat iskerligi sheńberiniń keńeyiwi menen jetilisken. Daslep, pútkil oń (natural ) sanlar, keyinirek sheksiz natural sanlar qatarı (1, 2, 3, 4, 5…) túsinigi kelip shıqtı. Natural hám túpkilikli sanlar qatarlarınıń sheksizligi hám de jetkiliklishe úlken sanlardı ataw, belgilew máseleleri eramızǵa shekemgi 3-asirdeyoq grek matematikalıqları Yevklid hám Arximedning dóretpelerinde analiz etilgen. Sanlar ústindegi tórt ámel qaǵıydaların úyreniw menen arifmetika shuǵıllanadı.
[[Fayl:NumberSetinC.svg|thumb|[[Kompleks sanlar]]dıń kishi [[jıynaq ]]lari]]

== Kelip shıǵıwı ==
San túsiniginiń rawajlanıwlasıwı bólshek san túsinigin kirgiziw menen baslandı. Bólshek san qandayda bir muǵdardı ólshew, yaǵnıy bul muǵdardı basqa bir muǵdar - ólshew menen salıstırıwlaw nátiyjesinde kelip shıqqan. San túsiniginiń keyingi rawajlanıwlasıwı pán rawajlandiriwdiń nátiyjesi bolıp tabıladı. Mısalı, algebraning rawajlanıwı teris sanlar túsinigine alıp keldi. 6 -12 ásirlerde hindlar máseleler sheshiwde teris sanlardı qollaǵan edi. San túsiniginiń rawajlanıwına orta ásir Shıǵıs matematikalıqları da úlken úles qosdı

== Sanlar jıynaqları ==
Natural sanlar - sanaw (sanaq ) ushın qollanıladıgen sanlar :

𝑁={1, 2, 3, .. .}. [ 0 (nol ) natural san emes]. Natural sanlar kompleksi 𝑁 hárıbi menen belgilenedi.

Pútkil sanlar - natural sanlar hám olarǵa qarama-qarawı sanlar hám de nol birgelikte pútkil sanlardı quraydı. Oń hám teris sanlar da sol pútkil sanlar kesteine kiredi. Pútkil sanlar kompleksi Z (zet) hárıbi menen belgilenedi.

𝑍 = {…, −2, −1, 0, 1, 2, … }

Ratsional sanlar - eki pútkil sannıń qatnası retinde ańlatılatuǵın sanlar yaǵnıy bólshek sanlar. Ratsional sanlar Q hárıbi menen belgilenedi 

𝑄 ={𝑎/𝑏: 𝑎 ∈𝑍, 𝑏∈𝑁 +}, Haqıyqıy sanlar - ratsional sanlar hám irratsional sanlar kompleksiniń birlespesi. Haqıyqıy sanlar kompleksi san o'qi dep da ataladı hám 𝑅 menen belgilenedi.

Kompleks sanlar - 𝑎 + 𝑏 𝑖 kórinisindegi sanlar, bunda 𝑎 hám 𝑏 haqıyqıy sanlar, 𝑖 bolsa abstrakt birlik.

𝑖^2= −1 shártti qánaatlantıratuǵın abstrakt birlikte kompleks sannıń haqıyqıy bólegi, b bolsa abstrakt bólegi dep ataladı ; b=Q bolǵanda Kompleks san haqıyqıy, feO hám a=0 bolǵanda Kompleks san - sap abstrakt san boladı. Kompleks sanlar kompleksi 𝐶 hárıbi menen belgilenedi..

&lt;math&gt;\mathbb{N}\subset \mathbb{Z}\subset \mathbb{Q}\subset \mathbb{R}\subset \mathbb{C}&lt;/math&gt;

== Derekler ==
[[Kategoriya:Abstrakciya]]</text>
      <sha1>d23ejjoms2p4zmsy2dphi6cnqzxqm8m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Civilizaciya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21353</id>
    <revision>
      <id>276619</id>
      <parentid>120518</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T11:08:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>Gadget: Kategori eklendi</comment>
      <origin>276619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3197" sha1="15m0ec9lw80h5ty7qx4du2ensbyb95n" xml:space="preserve">'''Civilizaciya''' ({{Lang-la|«cuvilis»}}) — puqaralıqqa, mámleketke tiyisli, civilizaciyalıq 1) keń mániste — sanalı janzatlar bar ekenliginiń hárqanday forması; 2) [[mádeniyat]] sóziniń [[sinonim|sinonimi]]. Bul termin kóbinese materiallıq mádeniyat mánisinde de qollanıladı; 3) mádeniyattıń zaman hám mákanda shegaralangan táriyxıy tipi ([[Mısır]] civilizaciyası, [[Mesopotamiya]] civilizaciyası hám basqalar); 4) jabayılıq hám jawızlıqta keyingi sociallıq rawajlanıw basqıshı. &quot;C.&quot; túsinigi XVIII ásirde &quot;mádeniyat&quot; túsinigi menen tıǵız baylanıslı halda payda bolǵan. Francuz filosof-aǵartıwshıları ádillikke tiykarlangan jámiyetti civilizaciyalasqan jámiyet dep bilgen. Kópshilik [[filosof]]lar &quot;C.&quot; degende jámiyettiń materiallıq-texnikalıq jetiskenliklerin, &quot;mádeniyat&quot; degende bolsa tek ǵana oniń ruwxıy qádiriyatların túsingen. Olardıń ayırımları bul túsiniklerdi bir-birine qarama-qarsı qoyǵan. Máselen, O.Shpenglerdiń pikirinshe, &quot;C.&quot; hárqanday mádeniyat rawajlanıwınıń belgili bir juwmaqlanǵan basqıshın bildiredi. C.nı bunday dáwir awdarılıwı sıpatında túsiniw mádeniyatınıń bir pútinligi hám tábiyiylıǵına qarama-qarsıdur.

Civilizaciya — jámiyettiń rawajlanǵanlıq dárejesin kórsetiwshi túsinik, [[mádeniyat]], [[ilim]], [[texnika]], [[din]] hám basqalardı óz ishine aladı. Civilizaciya insan jámiyetiniń sanalı ekenligine itibar berip, onı basqa hárqanday sanasız jámiyetten ajıratadı.

&quot;Civilizaciya&quot; sózi latınshada puqaralarǵa tiyisli, sociallıq degen mánilerdi anlatadı. Bul túsinik ilimge [[Francuz|francuz]] filosofları tárepinen salıstırmalı jaqın waqıtta — eki ásir aldın kirgizilgen bolıp, pikirlew hám erkinlik húkim súrgen jámiyetlerdi sıpatlaw ushın qollanılǵan. Ulıwma alǵanda, civilizaciya rawajlanǵan mámleketlerdegi ekonomikalıq hám sociallıq-huqıqıy qatnasıqlardıń aqılǵa uǵras shólkemlestirilgen dúzimi sipatında talqılanadı. Jámiyet rawajlanıwın civilizaciya kózqarasınan úyreniwde civilizaciyalardıń almasıw teoriyası áhmiyetli orın tutadı. Bul teoriya tárepdarları tómendegi 7 basqıshtan ibarat civilizaciyanı ajıratıp kórsetedi:

# dawamlılıǵı 30-35 ásirdi óz ishine alǵan [[Neolit dáwir|neolit dáwir]]i;
# dawamlılıq múddeti 20-23 ásirdi óz ishine alǵan shıǵıs qulshılıq dáwiri ([[Bronza ásir|bronza ásir]]);
# dawamlılıq múddeti 12-13 ásirdi óz ishine alǵan antik dáwir ([[Temir dáwir|temir dáwir]]i);
# dawamlılıǵı 7 ásirdi óz ishine alǵan erte [[feodal dáwir]]i;
# dawamlılıǵı 4,5 ásirdi óz ishine alǵan industriallasıwǵa shekemgi dáwir;
# dawamlılıǵı 2,5 ásirdi óz ishine alǵan [[industrial dáwir]]i;
# dawamlılıq múddeti 1,3 ásirdi óz ishine alǵan joqarı industriallasıw dáwiri.

Bul atap ótilgen basqıshlardan kórinip turıptı, bul teoriyada hár qıylı kózqaraslar hám qatnaslardıń aralasıw jaǵdayına jol qoyılıp, jámiyet rawajlanıwınıń basqıshların ajıratıwdıń anıq bir ólshemi yamasa belgisi joq.

{{Shala}}
[[Kategoriya:Tariyx]]
[[Kategoriya:Jámiyet]]</text>
      <sha1>15m0ec9lw80h5ty7qx4du2ensbyb95n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha Wikipediashılar dizimi</title>
    <ns>4</ns>
    <id>23879</id>
    <revision>
      <id>276526</id>
      <parentid>276481</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T12:01:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>276526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8217" sha1="djo5x4cucccqlm3z154ycqkxl1ma3e3" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25732}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 2 || [[User:Qaraqalpaqpan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qaraqalpaqpan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}}
|-
| 3 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:5269}}]] || {{Permissions|Bekan88}}
|-
| 4 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Srajatdin Usnatdinov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}}
|-
| 5 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4430}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}}
|-
| 6 || [[User:Inosham|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Inosham&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}}
|-
| 7 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abdullaeva Shaxnoza-Banu&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}}
|-
| 8 || [[User:Doniyor Yóldoshev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Doniyor Yóldoshev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2562}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}}
|-
| 9 || [[User:Рахман3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Рахман3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}}
|-
| 10 || [[User:Rabiga Shabatova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rabiga Shabatova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1653}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}}
|-
| 11 || [[User:PirjanovNurlan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PirjanovNurlan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}}
|-
| 12 || [[User:Anas1712|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Anas1712&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}}
|-
| 13 || [[User:Qarahat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qarahat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}}
|-
| 14 || [[User:Gozzalina|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gozzalina&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}}
|-
| 15 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:927}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 16 || [[User:Kuwanishbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kuwanishbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}}
|-
| 17 || [[User:AlefZet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlefZet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}}
|-
| 18 || [[User:Aysabirlijol|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aysabirlijol&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}}
|-
| 19 || [[User:Umarxon III|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umarxon III&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:618}}]] || {{Permissions|Umarxon III}}
|-
| 20 || [[User:Baurzhanuly|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baurzhanuly&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}}
|-
| 21 || [[User:Biypona|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Biypona&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}}
|-
| 22 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:488}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}}
|-
| 23 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bazarbaeva Eleonora&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}}
|-
| 24 || [[User:QRNKS|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QRNKS&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}}
|-
| 25 || [[User:Pathoschild|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pathoschild&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 26 || [[User:Mrshaxas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mrshaxas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}}
|-
| 27 || [[User:Minorax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Minorax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 28 || [[User:Muxammedqudaynazarov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Muxammedqudaynazarov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}}
|-
| 29 || [[User:Begdullaman|Begdullaman]] || [[Special:Contributions/Begdullaman|{{formatnum:330}}]] || {{Permissions|Begdullaman}}
|-
| 30 || [[User:Qareken Balasi|Qareken Balasi]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:329}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}}
|-
| 31 || [[User:Nurlibek Urgenichbaev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nurlibek Urgenichbaev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nurlibek Urgenichbaev|{{formatnum:297}}]] || {{Permissions|Nurlibek Urgenichbaev}}
|-
| 32 || [[User:BEGJIGIT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BEGJIGIT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BEGJIGIT|{{formatnum:252}}]] || {{Permissions|BEGJIGIT}}
|-
| 33 || [[User:Saxibjamal Esemuratova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Saxibjamal Esemuratova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Saxibjamal Esemuratova|{{formatnum:239}}]] || {{Permissions|Saxibjamal Esemuratova}}
|-
| 34 || [[User:Pirnazarova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pirnazarova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pirnazarova|{{formatnum:221}}]] || {{Permissions|Pirnazarova}}
|-
| 35 || [[User:Holder|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Holder&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Holder|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|Holder}}
|-
| 36 || [[User:Miracle0302|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Miracle0302&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Miracle0302|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Miracle0302}}
|-
| 37 || [[User:Begjigit|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Begjigit&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Begjigit|{{formatnum:208}}]] || {{Permissions|Begjigit}}
|-
| 38 || [[User:Kmoksy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kmoksy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kmoksy|{{formatnum:207}}]] || {{Permissions|Kmoksy}}
|-
| 39 || [[User:AbzalM|AbzalM]] || [[Special:Contributions/AbzalM|{{formatnum:206}}]] || {{Permissions|AbzalM}}
|-
| 40 || [[User:ДолбоЯщер|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ДолбоЯщер&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:196}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}}
|-
| 41 || [[User:NurkaArzay|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;NurkaArzay&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/NurkaArzay|{{formatnum:173}}]] || {{Permissions|NurkaArzay}}
|-
| 42 || [[User:Gúlxan Medetbekovna|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gúlxan Medetbekovna&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gúlxan Medetbekovna|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Gúlxan Medetbekovna}}
|-
| 43 || [[User:Bakhit|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bakhit&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bakhit|{{formatnum:164}}]] || {{Permissions|Bakhit}}
|-
| 44 || [[User:Melek jurnalist|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Melek jurnalist&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Melek jurnalist|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Melek jurnalist}}
|-
| 45 || [[User:DARIO SEVERI|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;DARIO SEVERI&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:148}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}}
|-
| 46 || [[User:Jannazarova Sh|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jannazarova Sh&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jannazarova Sh|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Jannazarova Sh}}
|-
| 47 || [[User:Jámiy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jámiy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jámiy|{{formatnum:133}}]] || {{Permissions|Jámiy}}
|-
| 48 || [[User:İmmortalance|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;İmmortalance&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/İmmortalance|{{formatnum:131}}]] || {{Permissions|İmmortalance}}
|-
| 49 || [[User:Romaine|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Romaine&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Romaine|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Romaine}}
|-
| 50 || [[User:Kagansky|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kagansky&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kagansky|{{formatnum:124}}]] || {{Permissions|Kagansky}}
{{/end}}</text>
      <sha1>djo5x4cucccqlm3z154ycqkxl1ma3e3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yad</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24406</id>
    <revision>
      <id>276630</id>
      <parentid>273991</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T11:10:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>Gadget: Kategori eklendi</comment>
      <origin>276630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127285" sha1="qu2q30265fe8murs7v4akx7qsoefb5e" xml:space="preserve">[[Fayl:Memory.gif|nobaý|Yadtıń túrleri hám funkciyalarına ulıwma sholıw]]
'''Yad''' — bul sananıń [[maǵlıwmat]] yaki [[Informaciya túsinigi|informaciyanı]] kodlaw, saqlaw hám kerek bolǵanda qayta shıǵarıp alıw qábileti. Bul keleshektegi háreketlerge tásir etiw maqsetinde informaciyanı waqıt ótiwi menen saqlaw bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Human Physiology: From Cells to Systems|url=https://books.google.com/books?id=_i5BBAAAQBAJ&amp;pg=PT189|date=1 January 2015|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-305-44551-2|pages=157–162}}&lt;/ref&gt;. Eger ótken waqıyalar eske túsirilmegende, til, qarım-qatnas yaki jeke sáykeslik rawajlanıwı múmkin bolmas edi&lt;ref name=&quot;Eysenck 2012&quot;&gt;{{Cite book|title=Attention and Arousal : Cognition and Performance|publisher=Springer Berlin Heidelberg|isbn=978-3-642-68390-9}}&lt;/ref&gt;. Yadtıń joǵalıwı ádette umıtshaqlıq yamasa amneziya dep sıpatlanadı&lt;ref name=&quot;Staniloiu Markowitsch 2012 p.&quot;&gt;{{Cite journal|title=Towards solving the riddle of forgetting in functional amnesia: recent advances and current opinions|pages=403|date=2012-11-01|publisher=Frontiers Media SA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Smith 2014 pp. 959–972&quot;&gt;{{Cite journal|title=Retrograde memory for public events in mild cognitive impairment and its relationship to anterograde memory and neuroanatomy|pages=959–72|date=November 2014|publisher=American Psychological Association (APA)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ortega-de San Luis Ryan p=dmm035055&quot;&gt;{{Cite journal|title=United states of amnesia: rescuing memory loss from diverse conditions|date=May 2018|publisher=The Company of Biologists}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Staniloiu Markowitsch pp. 101–129&quot;&gt;{{Cite journal|title=The remains of the day in dissociative amnesia|pages=101–29|date=April 2012|publisher=MDPI AG}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Spiegel Smith Wade Cherukuru 2017 pp. 2691–2703&quot;&gt;{{Cite journal|title=Transient global amnesia: current perspectives|pages=2691–2703|date=2017-10-24|publisher=Dove Medical Press Ltd.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bauer Larkina pp. 907–924&quot;&gt;{{Cite journal|title=The onset of childhood amnesia in childhood: a prospective investigation of the course and determinants of forgetting of early-life events|pages=907–24|date=2013-11-18|publisher=Informa UK Limited}}&lt;/ref&gt;.

Yad kóbinese anıq hám jasırın funkciyaları bar informaciyanı qayta islew sisteması sıpatında túsiniledi, ol seziw processorı, qısqa múddetli (yaki jumıs) yad hám uzaq múddetli yadtan ibarat. Bunı neyronǵa baylanıstırıwǵa boladı. Seziw processorı sırtqı dúnyadan kelgen informaciyanı ximiyalıq hám fizikalıq tásirler túrinde seziwge hám oǵan hár túrli dárejede itibar hám maqset penen qarawǵa múmkinshilik beredi. Jumıs yadı kodlaw hám qayta shıǵarıp alıw processorı xızmetin atqaradı. Tásirler túrindegi informaciya jumıs yadı processorı arqalı anıq yaki jasırın funkciyalarǵa muwapıq kodlanadı. Jumıs yadı jáne de aldın ala saqlanǵan materiallardan informaciyanı qayta shıǵarıp aladı. Aqırında, uzaq múddetli yadtıń funkciyası hár qıylı kategoriyalıq modeller yaki sistemalar arqalı saqlawdan ibarat&lt;ref name=&quot;Baddeley 2007&quot;&gt;{{Cite book|title=Working Memory, Thought, and Action|publisher=Oxford University Press|date=2007-03-15|isbn=978-0-19-852801-2|doi=10.1093/acprof:oso/9780198528012.001.0001|url=https://semanticscholar.org/paper/fbb0aa52c0be173553e0cecea4c77a5457079049}}&lt;/ref&gt;.

Deklarativlik, yaki anıq yad, maǵlıwmatlardı sanalı túrde saqlaw hám eske túsiriw bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;Graf Schacter 1985 pp. 501–18&quot;&gt;{{Cite journal|title=Implicit and explicit memory for new associations in normal and amnesic subjects}}&lt;/ref&gt;. Deklarativlik yad ishinde semantikalıq hám epizodlıq yad jaylasqan. Semantikalıq yad belgili bir máni menen kodlanǵan yadtı ańlatadı. Al epizodlıq yad bolsa keńislik hám waqıt boyınsha kodlanǵan informaciyaǵa qatnaslı&lt;ref name=&quot;Schacter Addis pp. 773–786&quot;&gt;{{Cite journal|title=The cognitive neuroscience of constructive memory: remembering the past and imagining the future|publisher=The Royal Society}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Schacter Addis Buckner 2007 pp. 657–661&quot;&gt;{{Cite journal|title=Remembering the past to imagine the future: the prospective brain|publisher=Springer Nature}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Szpunar 2010 pp. 142–162&quot;&gt;{{Cite journal|title=Episodic Future Thought: An Emerging Concept|publisher=SAGE Publications}}&lt;/ref&gt;. Yadtı eske túsirgende ádette birinshi gezekte deklarativlik yad processi itibarǵa alınadı. Deklarativlik emes, yaki jasırın yad, informaciyanı sanalı emes túrde saqlaw hám eske túsiriw bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;Foerde Knowlton Poldrack pp. 11778–11783&quot;&gt;{{Cite journal|title=Modulation of competing memory systems by distraction|publisher=Proceedings of the National Academy of Sciences}}&lt;/ref&gt;. Deklarativlik emes processke mısal retinde proceduralıq yad arqalı yaki prayming qubılısı jolı menen informaciyanı sanalı emes úyreniw yaki qayta shıǵarıp alıwdı keltiriwge boladı&lt;ref name=&quot;Tulving Schacter pp. 301–6&quot;&gt;{{Cite journal|title=Priming and human memory systems}}&lt;/ref&gt;. Prayming - bul yadtan belgili juwaplardı subektivlik túrde oyatıw processi bolıp, barlıq yadtıń sanalı túrde aktivlespeytuǵının kórsetedi, al proceduralıq yad bolsa kóbinese úyreniwge sanalı dıqqat awdarmastan áste-aqırın hám basqıshpa-basqısh kónlikpelerdi úyreniw bolıp tabıladı.

Yad quramalı processor emes hám kóp faktorlar tásir etedi. Informaciyanıń kodlanıwı, saqlanıwı hám qayta shıǵarılıwı usılları buzılıwı múmkin. Mısalı, awırıw yadtı buzatuǵın fizikalıq jaǵday sıpatında anıqlanǵan hám haywanlar modellerinde de, sozılmalı awırıwǵa shalınǵan nawqaslarda da bayqalǵan&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The effect of pain on cognitive function: a review of clinical and preclinical research}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The impact of pain upon cognition: what have rodent studies told us?}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Memory impairment in chronic pain patients and the related neuropsychological mechanisms: a review.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Pain impairs consolidation, but not acquisition or retrieval of a declarative memory}}&lt;/ref&gt;. Jańa stimullarǵa berilgen dıqqat muǵdarı saqlaw ushın kodlanatuǵın informaciya muǵdarın kemeytiwi múmkin. Sonıń menen birge, saqlaw processi yad saqlaw menen baylanıslı miy bólimleriniń, máselen, gippokampustıń fizikalıq zaqımlanıwı sebepli buzılıwı múmkin&lt;ref name=&quot;Squire pp. 12711–12716&quot;&gt;{{Cite journal|title=Memory and brain systems: 1969–2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Squire Wixted 2011 pp. 259–288&quot;&gt;{{Cite journal|title=The cognitive neuroscience of human memory since H.M|publisher=Annual Reviews}}&lt;/ref&gt;. Aqırında, uzaq múddetli yadtan informaciyanı shıǵarıp alıw, uzaq múddetli yadtaǵı qulaw sebepli buzılıwı múmkin. Normal jumıs islew, waqıt ótiwi menen ıdıraw hám miy zaqımlanıwı - bulardıń hámmesi yadtıń dálligi hám sıyımlılıǵına tásir etedi&lt;ref name=&quot;Li Zhong Lu Wang p=e0146356&quot;&gt;{{Cite journal|title=Cognitive Behavioral Performance of Untreated Depressed Patients with Mild Depressive Symptoms|publisher=Public Library of Science (PLoS)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bennett Rivera Rypma 2013 pp. 20–32&quot;&gt;{{Cite journal|title=Isolating age-group differences in working memory load-related neural activity: assessing the contribution of working memory capacity using a partial-trial fMRI method|publisher=Elsevier BV}}&lt;/ref&gt;.

== Seziw yadı ==
Seziw yadı sezimlerden alınǵan informaciyanı zat qabıl etilgennen keyin bir sekundtan az waqıt saqlaydı. Zatqa qarap, onıń qanday kóriniste bolǵanın tek bir sekundtıń bóleginde baqlaw yamasa yadlaw arqalı eslep qalıw qábileti - bul seziw yadınıń mısalı. Bul kognitiv baqlawdan tıs hám avtomatik juwap bolıp tabıladı. Júdá qısqa kórsetiwlerde, qatnasıwshılar kóbinese olar haqıyqatında xabarlay alatuǵınınan kóbirek «kórgendey» bolatuǵının aytadı. Seziw yadınıń bul túrin izertlegen dáslepki anıq tájiriybelerdi Djordj Sperling (1963)&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=A model for visual memory tasks|url=https://archive.org/details/sim_human-factors_1963-02_5_1/page/19|journal=Human Factors|volume=5|pages=19–31|date=February 1963|pmid=13990068|doi=10.1177/001872086300500103}}&lt;/ref&gt; «yarım esabat paradigması» arqalı ótkergen. Qatnasıwshılarǵa 12 háripten ibarat, tórtten úsh qatarǵa jaylastırılǵan tor kórsetilgen. Qısqa prezentaciyadan soń, qatnasıwshılarǵa joqarı, orta yamasa tómen ton oynalıp, qaysı qatar haqqında xabarlaw kerekligin bildirgen. Usı yarım esabat tájiriybelerine tiykarlanıp, Sperling seziw yadınıń sıyımlılıǵı shama menen 12 zat ekenin, biraq ol júdá tez buzılatuǵının (bir neshe júz millisekund ishinde) kórsete aldı. Yadtıń bul túri sonshelli tez buzılǵanı sebepli, qatnasıwshılar displeydi kóretuǵın edi, biraq barlıq zatlardı («tolıq esabat» procedurasında 12) olar joǵalmastan burın xabarlay almaytuǵın edi. Yadtıń bul túrin qaytalaw arqalı uzartıw múmkin emes.

Úsh túrli seziw yadı bar. Ikonalıq yad — bul kóriw informaciyasınıń tez buzılatuǵın saqlawshısı, qısqa waqıt dawamında qabıl etilgen súwretti qısqa múddetke saqlaytuǵın seziw yadınıń bir túri. Exo (jańǵırıq) yadı — bul esitiw informaciyasınıń tez buzılatuǵın saqlawshısı, sonday-aq qısqa waqıt dawamında qabıl etilgen seslerdi qısqa múddetke saqlaytuǵın seziw yadı&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=An auditory analogue of the sperling partial report procedure: Evidence for brief auditory storage}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Carlson 2010&quot;&gt;{{Cite book|title=Psychology: the science of behavior|publisher=Allyn &amp; Bacon|location=Boston, Mass|year=2010|isbn=978-0-205-68557-8|oclc=268547522}}&lt;/ref&gt;. Tiyiw yadı — bul tiyiw tásirleri ushın maǵlıwmatlar bazasın kórsetetuǵın seziw yadınıń bir túri.

== Qısqa múddetli yad ==
Qısqa múddetli yad, jumıs yadınan parq qılıw kerek, qaytalawsız bir neshe sekundtan bir minutqa shekem eske túsiriwge múmkinshilik beredi. Biraq, onıń sıyımlılıǵı júdá sheklengen. 1956-jılı, Bell Laboratoriyasında islep atırǵan Djordj A. Miller (1920–2012) qısqa múddetli yadtıń saqlaw múmkinshiligi 7±2 element ekenin kórsetetuǵın tájiriybeler ótkerdi. (Sonıń ushın onıń máshhúr maqalasınıń atı «Sıyqırlı san 7±2».) Házirgi kóz-qaraslar qısqa múddetli yadtıń sıyımlılıǵın tómenirek, ádette 4–5 element dárejesinde bahalaydı&lt;ref name=&quot;Cowan 2019&quot;&gt;{{Cite journal|title=The magical number 4 in short-term memory: a reconsideration of mental storage capacity|url=https://archive.org/details/sim_behavioral-and-brain-sciences_2001-02_24_1/page/n94|journal=The Behavioral and Brain Sciences|volume=24|issue=1|pages=87–114; discussion 114–85|date=February 2001|pmid=11515286|doi=10.1017/S0140525X01003922}}&lt;/ref&gt;, yamasa elementler ornına informaciyaǵa tiykarlanǵan kóbirek iykemli sheklewdi usınıs etedi&lt;ref name=&quot;Ma 2014&quot;&gt;{{Cite journal|date=2014|title=Changing concepts of working memory|journal=Nature Neuroscience|volume=17|issue=3|pages=347–356|doi=10.1038/nn.3655|pmid=24569831}}&lt;/ref&gt;. Yad sıyımlılıǵın bóleklew dep atalatuǵın process arqalı arttırıwǵa boladı&lt;ref name=&quot;Miller 1956&quot;&gt;{{Cite journal|title=The magical number seven plus or minus two: some limits on our capacity for processing information|url=https://archive.org/details/sim_psychological-review_1956-03_63_2/page/81|journal=Psychological Review|volume=63|issue=2|pages=81–97|date=March 1956|pmid=13310704|doi=10.1037/h0043158}}&lt;/ref&gt;. Mısalı, on sanlı telefon nomerin eske túsirgende, adam sanlardı úsh toparǵa bóliwi múmkin: birinshi, aymaq kodı (máselen, 123), keyin úsh sanlı bólek (456) hám aqırında tórt sanlı bólek (7890). Telefon nomerlerin eslep qalıwdıń bul usılı 10 sannıń qatarın eslep qalıwǵa urınıwdan ádewir nátiyjeli; sebebi biz informaciyanı mánili san toparlarına bóle alamız. Bul ayırım ellerdiń telefon nomerlerin eki-tórt sannan ibarat bir neshe topar etip kórsetiw tendenciyasında kórinedi.

Qısqa múddetli yadtıń informaciyanı saqlaw ushın kóbinese akustikalıq kodqa, al az dárejede vizuallıq kodqa súyenetuǵını moyınlanǵan. Konrad (1964)&lt;ref name=&quot;Conrad (1964)&quot;&gt;{{Cite journal|year=1964|title=Acoustic Confusions in Immediate Memory|journal=British Journal of Psychology|volume=55|pages=75–84|doi=10.1111/j.2044-8295.1964.tb00899.x}}&lt;/ref&gt; sınaq qatnasıwshılarınıń akustikalıq jaqtan uqsas háripler toplamın, máselen, E, P, D sıyaqlılardı eske túsiriwde kóbirek qıyınshılıq kórgenin anıqladı. Vizuallıq jaqtan uqsas háriplerge qaraǵanda akustikalıq jaqtan uqsas háriplerdi eske túsiriwde aljasıw, háriplerdiń akustikalıq usıl menen kodlanǵanın bildiredi. Biraq, Konradtıń (1964) izertlewi jazba tekstti kodlaw menen baylanıslı. Solay etip, jazba tildi eslep qalıw akustikalıq komponentlerge súyeniwi múmkin bolsa da, bul jaǵdaydı yadtıń barlıq túrlerine ulıwmalastırıw múmkin emes.

== Uzaq múddetli yad ==
[[Fayl:Memory-Warner-Highsmith.jpeg|nobaý|Olin Levi Uornerdiń 1896-jılǵı «Yad» atlı illyustraciyası, házirgi waqıtta [[Washington|Vashington]] qalasındaǵı Kongress kitapxanasınıń Tomas Djefferson imaratında saqlanbaqta.]]
Seziw yadı hám qısqa múddetli yadtaǵı saqlaw ulıwma alǵanda qatań sheklengen sıyımlılıq hám dawamlılıqqa iye. Bul informaciyanıń sheksiz saqlanbaytuǵının ańlatadı. Kerisinshe, uzaq múddetli yadtıń ulıwma sıyımlılıǵı ele anıqlanbaǵan bolsa da, ol ádewir kóp muǵdardaǵı informaciyanı saqlay aladı. Bunnan tısqarı, ol bul informaciyanı anaǵurlım uzaq múddetke, hátte pútkil ómir dawamına saqlay aladı. Mısalı, qálegen jeti sanlı cifrlı sandı bersek, onı tek bir neshe sekund este saqlap, keyin umıtıp qoyıwımız múmkin, bul onıń qısqa múddetli yadta saqlanǵanın kórsetedi. Ekinshi tárepten, telefon nomerlerin qaytalaw arqalı kóp jıllar dawamında este saqlay alamız; bul informaciya uzaq múddetli yadta saqlanadı dep esaplanadı.

Qısqa múddetli yad informaciyanı akustikalıq usıl menen kodlasa, uzaq múddetli yad onı semantikalıq jol menen kodlaydı: Beddeli (1966)&lt;ref name=&quot;Baddeley 1966&quot;&gt;{{Cite journal|title=The influence of acoustic and semantic similarity on long-term memory for word sequences|journal=The Quarterly Journal of Experimental Psychology|volume=18|issue=4|pages=302–309|date=November 1966|pmid=5956072|doi=10.1080/14640746608400047}}&lt;/ref&gt; 20 minuttan soń, sınaq qatnasıwshıları ushın uqsas mánilerge iye sózler toplamın (mısalı, úlken, iri, ullı, zor) uzaq múddetli yadta saqlaw eń qıyın bolǵanın anıqladı. Uzaq múddetli yadtıń jáne bir bólegi — epizodlıq yad, ol «ne», «qashan» hám «qay jerde» sıyaqlı informaciyanı qamtıwǵa urınadı&lt;ref name=&quot;Clayton 1998&quot;&gt;{{Cite journal|title=Episodic-like memory during cache recovery by scrub jays|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-09-17_395_6699/page/272|journal=Nature|volume=395|issue=6699|pages=272–274|date=September 1998|pmid=9751053|doi=10.1038/26216}}&lt;/ref&gt;. Epizodlıq yad arqalı adamlar tuwılǵan kún kesheleri hám toy máresimleri sıyaqlı ayrıqsha waqıyalardı eske túsire aladı.

Qısqa múddetli yad neyronlıq baylanıstıń waqıtsha úlgileri menen qollap-quwatlanadı hám miydiń mańlay bólimi (ásirese dorsolateral prefrontal qabıǵı) hám tóbe bólimine baylanıslı. Ekinshi tárepten, uzaq múddetli yad pútkil miyge keń tarqalǵan neyron baylanıslarındaǵı turaqlı hám turaqlı ózgerisler arqalı saqlanadı. Gippokamp qısqa múddetli yadtan uzaq múddetli yadqa informaciyanı bekkemlew ushın áhmiyetli (jańa informaciyanı úyreniw ushın), biraq ol ózi informaciyanı saqlamaytuǵın kórinedi. Gippokampsız jańa estelikler uzaq múddetli yadqa saqlana almaydı hám dıqqat júdá qısqa boladı dep esaplanǵan edi, bul birinshi gezekte Genri Moleyson&lt;ref name=&quot;Levy&quot;&gt;{{Cite journal|title=Memory, the mystery|journal=Knowable Magazine|date=14 January 2021|doi=10.1146/knowable-011421-3|url=https://knowablemagazine.org/article/mind/2021/memory-mystery|access-date=25 March 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Loss of recent memory after bilateral hippocampal lesions|journal=Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry|date=February 1957|doi=10.1136/jnnp.20.1.11}}&lt;/ref&gt; nawqasınan eki gippokampı tolıq alıp taslanǵannan keyin bayqalǵan. Onıń miyin ólimnen keyin kóbirek izertlew nátiyjesinde gippokamptıń dáslepki oylaǵannan góre kóbirek saqlanǵanı anıqlandı, bul dáslepki maǵlıwmatlardan kelip shıqqan teoriyalardı gúman astına qoydı. Gippokamp dáslepki úyreniwden keyin úsh ay yamasa onnan da kóbirek waqıt dawamında neyron baylanısların ózgertiwge qatnasıwı múmkin.

Izertlewler adamlarda uzaq múddetli yad saqlawı DNK metilleniwi&lt;ref name=&quot;Miller2007&quot;&gt;{{Cite journal|title=Covalent modification of DNA regulates memory formation|journal=Neuron|volume=53|issue=6|pages=857–869|date=March 2007|pmid=17359920|doi=10.1016/j.neuron.2007.02.022}}&lt;/ref&gt;, hám 'prion' geni&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The prion gene is associated with human long-term memory|journal=Human Molecular Genetics|volume=14|issue=15|pages=2241–2246|date=August 2005|pmid=15987701|doi=10.1093/hmg/ddi228}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Prion protein M129V polymorphism affects retrieval-related brain activity|journal=Neuropsychologia|volume=46|issue=9|pages=2389–2402|date=2008|pmid=18423780|doi=10.1016/j.neuropsychologia.2008.03.002}}&lt;/ref&gt; arqalı qollap-quwatlanıwı múmkin ekenin kórsetti.

Keyingi izertlewler uzaq múddetli yadtıń molekulalıq tiykarın tekserdi. 2015-jılǵa kelip, uzaq múddetli yad gen transkripciyasınıń aktivlesiwin hám jańa belok zatlardıń sintezin talap etetuǵını anıq boldı&lt;ref name=&quot;pmid25475090&quot;&gt;{{Cite journal|title=The regulation of transcription in memory consolidation|journal=Cold Spring Harb Perspect Biol|volume=7|issue=1|pages=a021741|date=December 2014|pmid=25475090|doi=10.1101/cshperspect.a021741}}&lt;/ref&gt;. Uzaq múddetli yad qáliplesiwi yadtı qollap-quwatlawshı genlerdiń aktivlesiwine hám yadtı basıwshı genlerdiń tormozlanıwına baylanıslı, al DNK metilleniwi/demetilleniwi usı eki tárepleme regulyaciyaǵa erisiwdiń tiykarǵı mexanizmi ekenligi anıqlandı&lt;ref name=&quot;pmid27634149&quot;&gt;{{Cite journal|title=DNA methylation: a permissive mark in memory formation and maintenance|journal=Learn Mem|volume=23|issue=10|pages=587–593|date=October 2016|pmid=27634149|doi=10.1101/lm.042739.116}}&lt;/ref&gt;.

Kontekstli qorqınısh shártli refleksi sebepli jańa, kúshli uzaq múddetli yadqa iye pacyuklardıń gippokampında shınıǵıwdan 24 saat ótkennen keyin shama menen 1,000 genniń ekspressiyası tómenlegen hám shama menen 500 genniń ekspressiyası joqarılaǵan, solay etip pacyuk gippokamp genomınıń 9.17% ózgertilgen ekspressiyasın kórsetti. Tómenlegen gen ekspressiyaları sol genlerdiń metilleniwi menen baylanıslı boldı&lt;ref name=&quot;pmid28620075&quot;&gt;{{Cite journal|title=Experience-dependent epigenomic reorganization in the hippocampus|journal=Learn Mem|volume=24|issue=7|pages=278–288|date=July 2017|pmid=28620075|doi=10.1101/lm.045112.117}}&lt;/ref&gt;.

Uzaq múddetli yad boyınsha ádewir kólemdegi keyingi izertlewler metilleniwlerdiń qalay ornatılatuǵını yaki joq etiletuǵını haqqındaǵı molekulalıq mexanizmlerdi anıqladı, bul 2022-jılı sholıw islendi&lt;ref name=&quot;Bernstein&quot;&gt;{{Cite journal|title=DNA Methylation and Establishing Memory|journal=Epigenet Insights|date=2022|doi=10.1177/25168657211072499|url=}}&lt;/ref&gt;. Bul mexanizmler, mısalı, dárhal erte genlerdegi signalǵa juwap beretuǵın TOP2B tárepinen payda bolǵan eki tarmaqlı úzilislerdi óz ishine aladı. Sonıń menen birge, metilleniw arqalı baqlanatuǵın kóbeyiw yaki azayıwǵa ushıraǵan kóplegen genlerdiń informaciyalıq RNK-ları neyron granulaları (informaciyalıq RNP) arqalı dendrit tikeneklerine tasıladı. Bul jerlerde informaciyalıq RNK-lar neyron sinapslarındaǵı signal beriwdi basqaratuǵın belok zatlarǵa awdarılıwı múmkin.&lt;ref name=&quot;Bernstein&quot; /&gt;

== Yad bekkemleniwi ==
Qısqa múddetli yadtan uzaq múddetli yadqa ótiw processi yad bekkemleniwi dep ataladı. Bul fiziologiyalıq processler haqqında az maǵlıwmat bar. Miydiń bul wazıypanı orınlawınıń eki usınısı bar: keri tarqalıw yamasa keri tarqatıw hám endokrin sistemasınan keletuǵın oń keri baylanıs. Keri tarqalıw miydiń yad bekkemleniwin ámelge asırıw mexanizmi sıpatında usınılǵan hám mısalı, 2024-jılǵı Fizika boyınsha Nobel sıylıǵınıń laureatı Djeffri E. Xinton tárepinen jasalma intellekt baǵdarlamaların jaratıw ushın qollanılǵan. Bul belgili bir yadtı bekkemleytuǵın neyronlarǵa, eger miy bul informaciyanıń nadurıs yamasa qáte ekenin úyrense, sol informaciyanı óshiriw ushın keri baylanıs beriwdi itibarǵa aladı. Biraq, onıń bar ekenliginiń empirikalıq dálilleri joq&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Tyulmankov |first1=Danil |last2=Yang |first2=Guangyu Robert |last3=Abbott |first3=L.F. |date=2024 |title=Meta-learning synaptic plasticity and memory addressing for continual familiarity detection |url=http://dx.doi.org/10.1016/j.neuron.2021.11.009 |journal=Neuron |volume=110 |issue=3 |pages=544–557.e8 |doi=10.1016/j.neuron.2021.11.009 |pmid=34861149 |issn=0896-6273|pmc=8813911 }}&lt;/ref&gt;.

Kerisinshe, neyronlarda jazılǵan hám neyro-endokrin sistemaları tárepinen paydalı dep esaplanǵan belgili bir qısqa múddetli yadtı bekkemlew ushın oń keri baylanıs, sol qısqa múddetli yadtı turaqlı yadqa aylandıradı. Bul birinshi gezekte nasekomalarda eksperimental túrde dálillengen&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Jaffé |first1=Klaus |last2=Maldonado |first2=Héctor |date=1979 |title=A chemical correlate of learning in a praying mantis |url=http://dx.doi.org/10.1016/0022-1910(79)90020-9 |journal=Journal of Insect Physiology |volume=25 |issue=4 |pages=319–325 |doi=10.1016/0022-1910(79)90020-9 |bibcode=1979JInsP..25..319J |issn=0022-1910}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Jaffe |first1=Klaus |last2=Baklien |first2=Asmund |last3=Zabala |first3=Nelson A. |last4=Ferrer |first4=Ana Celia |last5=Granier |first5=Marta |last6=Tablante |first6=Alfonso |last7=Ribbi-Jaffe |first7=Alida |last8=Blau |first8=Susana |date=1990 |title=Amino acids and memory consolidation in the cricket I: Changes in the titer of free amino acids in nervous tissue after learning |url=http://dx.doi.org/10.1016/0091-3057(90)90216-5 |journal=Pharmacology Biochemistry and Behavior |volume=35 |issue=1 |pages=127–131 |doi=10.1016/0091-3057(90)90216-5 |pmid=2315350 |issn=0091-3057}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Jaffe |first1=Klaus |last2=Zabala |first2=Nelson A. |last3=De Bellard |first3=Maria E. |last4=Granier |first4=Martha |last5=Aragort |first5=Walkiria |last6=Tablante |first6=Alfonso |date=1990 |title=Amino acids and memory consolidation in the cricket II: Effect of injected amino acids and opioids on memory |url=http://dx.doi.org/10.1016/0091-3057(90)90217-6 |journal=Pharmacology Biochemistry and Behavior |volume=35 |issue=1 |pages=133–136 |doi=10.1016/0091-3057(90)90217-6 |pmid=2107553 |issn=0091-3057}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Jaffe |first1=Klaus |last2=Blau |first2=Susana |last3=Zabala |first3=Nelson |date=1992 |title=Amino acid levels during learning and memory consolidation of an aversive conditioning task in crickets |url=http://dx.doi.org/10.1016/0091-3057(92)90659-4 |journal=Pharmacology Biochemistry and Behavior |volume=43 |issue=1 |pages=205–214 |doi=10.1016/0091-3057(92)90659-4 |pmid=1409806 |issn=0091-3057}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Jaffe |first1=Klaus |last2=Blanco |first2=Maria Esther |date=1994 |title=Involvement of amino acids, opioids, nitric oxide, and NMDA receptors in learning and memory consolidation in crickets |url=http://dx.doi.org/10.1016/0091-3057(94)90149-x |journal=Pharmacology Biochemistry and Behavior |volume=47 |issue=3 |pages=493–496 |doi=10.1016/0091-3057(94)90149-x |pmid=7911576 |issn=0091-3057}}&lt;/ref&gt;, olar bul wazıypa ushın miylerindegi arginin hám azot oksidi dárejelerin hám endorfin receptorların paydalanadı. Yad bekkemleniwinde arginin hám azot oksidiniń qatnası quslar, sút emiziwshiler hám basqa da janzatlarda, sonıń ishinde adamlarda da tastıyıqlanǵan&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Paul |first1=Vanaja |last2=Reddy |first2=Leema |last3=Ekambaram |first3=P |date=2011 |title=Prevention of picrotoxin convulsions-induced learning and memory impairment by nitric oxide increasing dose of l-arginine in rats |url=http://dx.doi.org/10.1016/s0091-3057(03)00084-4 |journal=Pharmacology Biochemistry and Behavior |volume=75 |issue=2 |pages=329–334 |doi=10.1016/s0091-3057(03)00084-4 |pmid=12873623 |issn=0091-3057}}&lt;/ref&gt;.

Glial kletkalar da yad qáliplesiwinde áhmiyetli orın iyeleydi, biraq olardıń qalay isleytuǵını ele anıqlanbaǵan&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Rangel-Gomez |first1=Mauricio |last2=Alberini |first2=Cristina M. |last3=Deneen |first3=Benjamin |last4=Drummond |first4=Gabrielle T. |last5=Manninen |first5=Tiina |last6=Sur |first6=Mriganka |last7=Vicentic |first7=Aleksandra |date=2024-10-02 |title=Neuron–Glial Interactions: Implications for Plasticity, Behavior, and Cognition |url=http://dx.doi.org/10.1523/jneurosci.1231-24.2024 |journal=The Journal of Neuroscience |volume=44 |issue=40 |pages=e1231242024 |doi=10.1523/jneurosci.1231-24.2024 |pmid=39358030 |pmc=11450529 |issn=0270-6474}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dang |first1=Rui |last2=Liu |first2=An |last3=Zhou |first3=Yu |last4=Li |first4=Xingcan |last5=Wu |first5=Miao |last6=Cao |first6=Kun |last7=Meng |first7=Yanghong |last8=Zhang |first8=Haiwang |last9=Gan |first9=Guangming |last10=Xie |first10=Wei |last11=Jia |first11=Zhengping |date=2024-10-05 |title=Astrocytic neuroligin 3 regulates social memory and synaptic plasticity through adenosine signaling in male mice |url=http://dx.doi.org/10.1038/s41467-024-52974-3 |journal=Nature Communications |volume=15 |issue=1 |page=8639 |doi=10.1038/s41467-024-52974-3 |pmid=39366972 |issn=2041-1723|pmc=11452673 |bibcode=2024NatCo..15.8639D }}&lt;/ref&gt;.

Yad bekkemleniwiniń basqa mexanizmlerin de biykarlawǵa bolmaydı.

=== Kóp saqlawshı model ===
[[Fayl:multistore model.png|thumb|Kóp saqlawshı model]]
Kóp saqlawshı model (Atkinson-Shiffrin yad modeli dep te ataladı) birinshi ret 1968-jılı Atkinson hám Shiffrin tárepinen súwretlengen.

Kóp saqlawshı model júdá ápiwayı bolǵanı ushın sınǵa alınǵan. Mısalı, uzaq múddetli yadtıń haqıyqatında epizodlıq hám proceduralıq yad sıyaqlı bir neshe komponent bólimlerden turatuǵınına isenilgen. Ol jáne de tek qaytalaw arqalı ǵana informaciyanıń aqırında uzaq múddetli saqlawǵa jetetuǵının usınadı, biraq dáliller biziń qaytalawsız da nárselerdi este saqlay alatuǵınımızdı kórsetedi.

Model barlıq yad saqlawshıların bir birlik sıpatında kórsetedi, al bul baǵıttaǵı izertlewler basqasha nátiyjelerdi kórsetedi. Mısalı, qısqa múddetli yad vizual informaciya hám akustikalıq informaciya sıyaqlı hár qıylı birliklerge bóliniwi múmkin. Zlonoga hám Gerber (1986) ótkergen izertlewde, 'KF' nawqası Atkinson-Shiffrin modelinen ayırım awıtqıwlardı kórsetti. KF nawqastıń miyi zaqımlanǵan bolıp, qısqa múddetli yadqa baylanıslı qıyınshılıqlardı kórsetti. Aytılǵan sanlar, háripler, sózler hám ańsat tanılatuǵın sesler (mısalı, qapı qońırawı hám pıshıqlardıń mıyawlawı) sıyaqlı seslerdi tanıw hámmesi tásirlengen edi. Vizual qısqa múddetli yad tásirlenbegen, bul vizual hám esitiw yadı arasında ayırmashılıq bar ekenin kórsetedi&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Zlonoga B, Gerber A |title=[A case from practice (49). Patient: K.F., born 6 May 1930 (bird fancier's lung)] |journal=Schweizerische Rundschau für Medizin Praxis |volume=75 |issue=7 |pages=171–172 |date=February 1986 |pmid=3952419}}&lt;/ref&gt;.

=== Jumısshı yad ===
[[Fayl:Working memory model.svg|thumb|Jumısshı yad modeli]]
1974-jılı Beddeli hám Xitch qısqa múddetli yadtıń ulıwma túsinigin qısqa múddetli saqlawda informaciyanı aktiv saqlaw menen almastırǵan «jumısshı yad modeli»n usındı. Bul modelde jumısshı yad úsh tiykarǵı saqlawshıdan turadı: oraylıq atqarıwshı, fonologiyalıq ilmek hám vizual-keńislik sızılma taxtası. 2000-jılı bul model kóp rejimli epizodlıq bufer menen keńeytildi (Beddelidiń jumısshı yad modeli)&lt;ref name=&quot;Baddeley 2000&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Baddeley A | title = The episodic buffer: a new component of working memory? | journal = Trends in Cognitive Sciences | volume = 4 | issue = 11 | pages = 417–423 | date = November 2000 | pmid = 11058819 | doi = 10.1016/S1364-6613(00)01538-2 | s2cid = 14333234 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;.

Oraylıq atqarıwshı tiykarınan dıqqat sensorlı saqlaǵısh sıpatında isleydi. Ol informaciyanı úsh komponent proceske baǵıtlaydı: fonologiyalıq ilmek, vizual-keńislik sızılma taxtası hám epizodlıq bufer.

Fonologiyalıq ilmek seslerdi yamasa sózlerdi úziliksiz qaytalaw arqalı esitiw informaciyasın saqlaydı: artikulyaciyalıq process (mısalı, telefon nomerin qayta-qayta qaytalaw). Qısqa maǵlıwmatlar dizimin eslep qalıw ańsatıraq. Fonologiyalıq ilmek geyde buzılıwı múmkin. Orınsız sóylew yamasa fonlıq shawqım fonologiyalıq ilmekke kesent etiwi múmkin. Artikulyaciyalıq basım da kodlawdı aljastırıwı múmkin, al uqsas esitiletuǵın sózler fonologiyalıq uqsaslıq effekti arqalı almasıp ketiwi yamasa nadurıs eske túsiriliwi múmkin. Fonologiyalıq ilmektiń bir waqıtta qansha saqlay alatuǵınınıń da shegarası bar, bul sóz uzınlıǵı effektine sáykes, kóp sanlı uzın sózlerge qaraǵanda kóp sanlı qısqa sózlerdi eslep qalıw ańsatıraq ekenin ańlatadı.

Vizual-keńislik sızılma taxtası vizual hám keńislik informaciyasın saqlaydı. Ol keńislik tapsırmaların (mısalı, aralıqlardı bahalaw) yamasa vizual tapsırmalardı (mısalı, úydegi áyneklerdi sanaw yamasa súwretlerdi elesletiw) orınlaǵanda qollanıladı. Afantaziyası bar adamlar vizual-keńislik sızılma taxtasın qollana almaydı.

Epizodlıq bufer vizual, keńislik hám verbal informaciyanıń integraciyalanǵan birliklerin qáliplestiriw hám xronologiyalıq tártipke salıw ushın domeynler arasında informaciyanı baylanıstırıwǵa arnalǵan (mısalı, gúrriń yamasa kino scenasınıń esteligi). Epizodlıq buferdiń uzaq múddetli yad hám semantikalıq mánisi menen de baylanısları bar dep boljanadı.

Jumıs yadı modeli kóplegen ámeliy baqlawlardı túsindiredi, mısalı, eki uqsas tapsırmaǵa qaraǵanda, biri verbal, ekinshisi vizual bolǵan eki hár qıylı tapsırmanı orınlawdıń nege ańsatıraq ekenin hám joqarıda aytılǵan sóz uzınlıǵı effektin. Jumıs yadı, sonday-aq, bizge oy-pikirdi talap etetuǵın kúndelikli is-háreketlerdi orınlawǵa múmkinshilik beretuǵın tiykar bolıp tabıladı. Bul yadtıń oy júritiw processlerin ámelge asıratuǵın hám olardı temalardı úyreniw hám olar haqqında pikir júritiw ushın qollanatuǵın bólimi.&lt;ref name=&quot;Baddeley 2000&quot;/&gt;

== Túrleri ==
Izertlewshiler tanıp biliw hám eske túsiriw yadın ajıratadı. Tanıp biliw yadı tapsırmaları jeke adamlardan olar burın ushıratqan stimuldı (mısalı, súwret yamasa sóz) kórsetiwdi talap etedi. Eske túsiriw yadı tapsırmaları qatnasıwshılardan aldın úyrengen informaciyanı qayta shıǵarıwdı talap etedi. Mısalı, jeke adamlardan olar burın kórgen háreketler izbe-izligin kórsetiw yamasa olar burın esitken sózler dizimin aytıw talap etiliwi múmkin.

=== Informaciya túri boyınsha ===
Topografiyalıq yad keńislikte baǵdar alıw, baǵıttı tanıp biliw hám oǵan ámel etiw yamasa tanıs jerlerdi tanıp biliw uqıplılıǵın óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = IIDRSI: topographic memory loss| jumıs = Med.univ-rennes1.fr| url = http://www.med.univ-rennes1.fr/iidris/cache/an/40/4003| qaralǵan sáne = 2012-jıl 8-noyabr | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130430232457/http://www.med.univ-rennes1.fr/iidris/cache/an/40/4003| arxivsáne = 2013-jıl 30-aprel }}&lt;/ref&gt;. Jalǵız sayaxat etkende joǵalıp qalıw topografiyalıq yadtıń jetispewshiligine mısal bola aladı&lt;ref name=&quot;Aguirre 1999&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Aguirre GK, D'Esposito M |title=Topographical disorientation: a synthesis and taxonomy |journal=Brain |volume=122 |issue=Pt 9 |pages=1613–1628 | sáne =September 1999 |pmid=10468502 |doi=10.1093/brain/122.9.1613 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;.

Jarq etip eske túsiw estelikleri - bul ayrıqsha hám júdá emocional waqıyalarǵa baylanıslı anıq epizodlıq estelikler&lt;ref&gt;T.L. Brink (2008) Psychology: A Student Friendly Approach. &quot;Unit 7: Memory.&quot; p. 120 [http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2011/01/TLBrink_PSYCH07.pdf]&lt;/ref&gt;. Adamlardıń Prezident Kennedidiń óltirilgeni&lt;ref name=&quot;Neisser 1982&quot;&gt;{{cite book | vauthors = Neisser U |title=Memory observed: remembering in natural contexts |publisher=W.H. Freeman |location=San Francisco |year=1982 |isbn=978-0-7167-1372-2 |oclc=7837605 |url=https://archive.org/details/memoryobservedre00neis }}&lt;/ref&gt;, Sidney qamalı yamasa 9/11 haqqındaǵı xabardı birinshi ret esitkende qay jerde bolǵanın yamasa ne islep atırǵanın eslewi jarq etip eske túsiw esteliklerine mısal bola aladı.

=== Uzaq múddetli ===
Anderson (1976)&lt;ref name=&quot;Anderson 1976&quot;&gt;{{Cite book | vauthors = Anderson JR | title = Language, memory, and though | year = 1976 | publisher = L. Erlbaum Associates | location = Hillsdale, NJ | isbn = 978-0-470-15187-7 | oclc = 2331424 | url = https://archive.org/details/languagememoryth0000ande }}&lt;/ref&gt; uzaq múddetli yadtı deklarativ (ashıq) hám proceduralıq (jasırın) esteliklerge bóledi.

==== Deklarativ ====
Deklarativ yad sanalı eske túsiriwdi talap etedi, yaǵnıy informaciyanı qaytarıw ushın belgili bir sanalı process kerek boladı. Onı geyde ashıq yad dep te ataydı, sebebi ol ashıq saqlanǵan hám qayta shıǵarılǵan informaciyadan ibarat. Deklarativ yadtı jáne eki bólimge bóliwge boladı: kontekstke baylanıssız principler hám faktlerge tiyisli semantikalıq yad; hám belgili bir kontekstke, mısalı, waqıt hám orınǵa baylanıslı informaciyaǵa tiyisli epizodlıq yad. Semantikalıq yad dúnya haqqında abstrakt bilimlerdi kodlastırıwǵa múmkinshilik beredi, mısalı, «&lt;nowiki/&gt;[[Parij]] - Franciyanıń paytaxtı». Al epizodlıq yad, óz gezeginde, kóbirek jeke estelikler ushın qollanıladı, mısalı, belgili bir orın yamasa waqıttıń sezimleri, emociyaları hám jeke associaciyaları. Epizodlıq estelikler kóbinese ómirdegi «birinshi» nárselerdi sáwlelendiredi, mısalı, birinshi súyisiw, mekteptegi birinshi kún yamasa birinshi ret chempion bolıw. Bular adamnıń ómirindegi anıq este saqlanatuǵın áhmiyetli waqıyalar.

Izertlewler kórsetkenindey, deklarativ yad gippokampustı óz ishine alatuǵın medial temporal bólek sistemasınıń bir neshe funkciyaları tárepinen qollap-quwatlanadı. Avtobiografiyalıq yad – adamnıń óz ómirindegi belgili waqıyalardı eslewi – ádette epizodlıq yadqa teń yamasa onıń bir bólegi dep qaraladı. Kóriw yadı – bul yadtıń bir bólegi bolıp, kóriw tájiriybemizge baylanıslı sezimlerimizdiń ayırım ózgesheliklerin saqlaydı. Adam zatlarǵa, orınlarǵa, haywanlarǵa yamasa adamlarǵa uqsas informaciyanı óziniń yadında belgili bir psixikalıq súwret túrinde saqlay aladı. Kóriw yadı praymingke alıp keliwi múmkin hám bul qubılıstıń tiykarında belgili bir perceptiv reprezentaciyalıq sistema jatır dep boljanadı&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Tulving E, Markowitsch HJ | title = Episodic and declarative memory: role of the hippocampus | url = https://archive.org/details/sim_hippocampus_1998_8_3/page/n3 | journal = Hippocampus | volume = 8 | issue = 3 | pages = 198–204 | year = 1998 | pmid = 9662134 | doi = 10.1002/(sici)1098-1063(1998)8:3&lt;198::aid-hipo2&gt;3.0.co;2-g | s2cid = 18634842 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;.

==== Proceduralıq ====
Kerisinshe, proceduralıq yad (yamasa jasırın yad) informaciyanı sanalı túrde eske túsiriwge emes, al jasırın úyreniwge tiykarlanǵan. Onı eń jaqsı túrde bir nárseni qalay islewdi eslew dep juwmaqlawǵa boladı. Proceduralıq yad tiykarınan qozǵalıs kónlikpelerin úyreniwde qollanıladı hám jasırın yadtıń bir bólegi dep esaplawǵa boladı. Ol adamnıń tek qaytalaw arqalı belgili bir tapsırmanı jaqsıraq orınlawında kórinedi – jańa ashıq estelikler payda bolmaǵan, biraq adam aldıńǵı tájiriybelerdiń aspektlerine ózi bilmegen jaǵdayda kirip atır. Qozǵalıs kónlikpelerin úyreniwge baylanıslı proceduralıq yad miy bólegi hám bazal gangliylerge baylanıslı&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Doyon J, Bellec P, Amsel R, Penhune V, Monchi O, Carrier J, Lehéricy S, Benali H | title = Contributions of the basal ganglia and functionally related brain structures to motor learning | journal = Behavioural Brain Research | volume = 199 | issue = 1 | pages = 61–75 | date = April 2009 | pmid = 19061920 | doi = 10.1016/j.bbr.2008.11.012 | s2cid = 7282686 }}&lt;/ref&gt;.

Proceduralıq yadtıń bir ózgesheligi sonda, eske túsirilgen nárseler avtomat túrde háreketlerge aylanadı, sonlıqtan olardı sóz benen túsindiriw geyde qıyın boladı. Proceduralıq yadqa mısallar retinde velosiped ayday alıw yamasa ayaq kiyim bawların baylay alıw uqıplılıqların keltiriwge boladı&lt;ref name=&quot;Schacter 2011&quot;&gt;{{cite book | vauthors = Schacter DL, Gilbert DT, Wegner DM |chapter= Implicit Memory and Explicit Memory|title=Psychology |publisher=Worth Publishers |location=New York |year=2010 |pages=238 |isbn=978-1-4292-3719-2 |oclc=755079969 }}&lt;/ref&gt;.

=== Waqıt baǵdarı boyınsha ===
Yadtıń hár qıylı funkciyaların ajıratıwdıń taǵı bir áhmiyetli usılı - eske túsiriletuǵın mazmunnıń ótmishte bolǵanlıǵı (retrospektiv yad) yamasa keleshekte bolatuǵınlıǵı (prospektiv yad). Bul ayırmashılıqtı Djon Michem 1975-jılı Amerika Psixologiya Associaciyasınıń jıllıq jıynalısında usınǵan maqalasında kirgizgen hám keyin Ulrik Neysser óziniń 1982-jılǵı «Baqlanǵan yad: Tábiyiy kontekstlerde eske túsiriw» atlı redakciyalanǵan tomına kirgizgen&lt;ref&gt;Meacham, J. A., &amp; Leiman, B. (1975). Remembering to perform future actions. Paper presented at the meeting of the American Psychological Association, Chicago, September.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Meacham, J. A., &amp; Leiman, B. (1982). Remembering to perform future actions. In U. Neisser (Ed.), ''Memory observed: Remembering in natural contexts''. San Francisco: Freeman. Pp. 327–336.&lt;/ref&gt;. Solay etip, retrospektiv yad kategoriyasına semantikalıq, epizodlıq hám avtobiografiyalıq yad kiredi. Buǵan qarama-qarsı, prospektiv yad - bul keleshektegi niyetler ushın yad, yamasa eslewdi eslew (Vinograd, 1988). Prospektiv yadtı jáne de waqıyaǵa-tiykarlı hám waqıtqa-tiykarlı prospektiv eslew dep bóliwge boladı. Waqıtqa-tiykarlı prospektiv estelikler waqıt belgisi menen iske qosıladı, mısalı, saat 4-te (belgi) shıpakerge barıw (háreket). Waqıyaǵa-tiykarlı prospektiv estelikler belgiler arqalı iske qosılatuǵın niyetler, mısalı, pochta qutısın kórgennen keyin (belgi) xat jiberiwdi (háreket) eslew. Belgiler háreket penen baylanıslı bolıwı shárt emes (pochta qutısı/xat mısalındaǵı sıyaqlı), hám dizimler, jabısqaq qaǵazlar, túyilgen qol oramallar yamasa barmaqqa baylanǵan jip - bulardıń hámmesi adamlar prospektiv yadtı jaqsılaw ushın qollanatuǵın strategiyalarǵa mısal bola aladı.

== Úyreniw texnikaları ==

=== Bópelerdi bahalaw ushın ===

Bópeler óz estelikleri haqqında aytıp beriw ushın til qábiletine iye emes, sonlıqtan júdá jas balalardıń yadın bahalaw ushın awızeki esap beriwlerdi qollanıw múmkin emes. Biraq, jıllar dawamında izertlewshiler bópelerdiń hám tanıw yadın, hám eske túsiriw yadın bahalaw ushın bir qatar ólshemlerdi beyimlestirgen hám islep shıqqan. Bópelerdiń tanıw yadın bahalaw ushın úyreniw hám operant shártli refleks texnikaları qollanılǵan, al bópelerdiń eske túsiriw yadın bahalaw ushın keyinge qaldırılǵan hám shaqırılǵan eliklew texnikaları qollanılǵan.

Bópelerdiń tanıw yadın bahalaw ushın qollanılatuǵın texnikalar tómendegilerdi óz ishine aladı:
* '''Kóriw jubın salıstırıw procedurası (úyreniwge tiykarlanǵan):''' dáslep bópelerge kóriw stimullarınıń jupları, mısalı, adam betleriniń eki aq-qara súwreti belgili bir waqıt dawamında kórsetiledi; sońınan, eki súwret penen tanısqannan keyin, olarǵa «tanıs» súwret hám jańa súwret kórsetiledi. Hárbir súwretke qaraw waqtı jazıp alınadı. Jańa súwretke uzaǵıraq qaraw «tanıs» súwretti eslegenin kórsetedi. Bul proceduranı qollanǵan izertlewler 5-6 aylıq bópelerdiń informaciyanı on tórt kúnge shekem saqlay alatuǵının anıqlaǵan&lt;ref name=&quot;Fagan 1974&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Fagan JF | title = Infant recognition memory: the effects of length of familiarization and type of discrimination task | url = https://archive.org/details/sim_child-development_1974-06_45_2/page/351 | journal = Child Development | volume = 45 | issue = 2 | pages = 351–6 | date = June 1974 | pmid = 4837713 | doi = 10.2307/1127955 | jstor = 1127955 }}&lt;/ref&gt;.
* '''Operant shártli refleks texnikası:''' bópeler besikke jatqızıladı hám olardıń bir ayaǵına joqarıdaǵı mobilge baylanǵan lenta baylanadı. Bópeler ayaǵın tepkende mobildiń qozǵalatuǵının bayqaydı – bir neshe minut ishinde tebiw jiyiligi anaǵurlım artadı. Bul texnikanı qollanǵan izertlewler bópelerdiń yadı birinshi 18 ay ishinde ádewir jaqsılanatuǵının kórsetken. 2-3 aylıq bópeler operant juwaptı (mısalı, ayaǵın tebiw arqalı mobildi aktivlestiriw) bir hápte saqlay alsa, 6 aylıq bópeler onı eki hápte saqlay aladı, al 18 aylıq bópeler usıǵan uqsas operant juwaptı 13 háptege shekem saqlay aladı&lt;ref name=&quot;Rovee-Collier 1999&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Rovee-Collier C|title=The Development of Infant Memory|journal=Current Directions in Psychological Science|volume=8|issue=3|year=1999|pages=80–85|issn=0963-7214|doi=10.1111/1467-8721.00019|s2cid=12167896|url=http://bernard.pitzer.edu/~dmoore/psych199s03articles/R-Collier_memory.pdf|access-date=2013-08-23|archive-date=2003-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20030721155811/http://bernard.pitzer.edu/~dmoore/psych199s03articles/R-Collier_memory.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rovee-Collier 1993&quot;&gt;{{cite book | vauthors = Rovee-Collier CK, Bhatt RS | chapter=Evidence of long-term retention in infancy |title=Annals of Child Development |editor= Ross Vasta |publisher=Jessica Kingsley Pub |location=London |volume=9 |year=1993 |pages=1–45 |isbn=978-1-85302-219-7 |oclc=827689578}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hartshorn 1998&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Hartshorn K, Rovee-Collier C, Gerhardstein P, Bhatt RS, Wondoloski TL, Klein P, Gilch J, Wurtzel N, Campos-de-Carvalho M | title = The ontogeny of long-term memory over the first year-and-a-half of life | url = https://archive.org/details/sim_developmental-psychobiology_1998-03_32_2/page/69 | journal = Developmental Psychobiology | volume = 32 | issue = 2 | pages = 69–89 | date = March 1998 | pmid = 9526683 | doi = 10.1002/(SICI)1098-2302(199803)32:2&lt;69::AID-DEV1&gt;3.0.CO;2-Q }}&lt;/ref&gt;.

Bópelerdiń eske túsiriw yadın bahalaw ushın qollanılatuǵın texnikalar tómendegilerdi óz ishine aladı:
* '''Keyinge qaldırılǵan eliklew texnikası:''' eksperimentator bópelerge háreketlerdiń unikal izbe-izligin kórsetedi (mısalı, qutıdaǵı túymeni basıw ushın tayaqtı qollanıw) hám sońınan, belgili bir waqıttan keyin, bópelerden bul háreketlerge eliklewdi soraydı. Keyinge qaldırılǵan eliklewdi qollanǵan izertlewler 14 aylıq bópelerdiń háreketler izbe-izligi haqqındaǵı estelikleriniń tórt ayǵa shekem saqlanıwı múmkin ekenin kórsetken&lt;ref name=&quot;Meltzoff 1995&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Meltzoff AN | title = What infant memory tells us about infantile amnesia: long-term recall and deferred imitation | journal = Journal of Experimental Child Psychology | volume = 59 | issue = 3 | pages = 497–515 | date = June 1995 | pmid = 7622990 | pmc = 3629912 | doi = 10.1006/jecp.1995.1023 }}&lt;/ref&gt;.
* '''Shaqırılǵan eliklew texnikası:''' keyinge qaldırılǵan eliklew texnikasına júdá uqsas; ayırmashılıǵı sonda, bópelerge keshiktiriwden aldın háreketlerge eliklewge ruxsat etiledi. Shaqırılǵan eliklew texnikasın qollanǵan izertlewler 20 aylıq bópelerdiń háreketler izbe-izligin on eki ay ótkennen keyin de eske túsire alatuǵının kórsetken&lt;ref name=&quot;Bauer 2002&quot;&gt;{{cite journal| vauthors = Bauer PJ | title=Long-Term Recall Memory: Behavioral and Neuro-Developmental Changes in the First 2 Years of Life|journal=Current Directions in Psychological Science|volume=11| issue=4|year=2002| pages=137–141|issn=0963-7214|doi=10.1111/1467-8721.00186|s2cid=56110227}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bauer 2007&quot;&gt;{{cite book | vauthors = Bauer PJ |title=Remembering the times of our lives: memory in infancy and beyond | url = https://archive.org/details/rememberingtimes0000baue |publisher=Lawrence Erlbaum Associates |location=Hillsdale, NJ |year=2007 |isbn=978-0-8058-5733-7 |oclc=62089961 }}&lt;/ref&gt;.

=== Balalar hám úlken jastaǵı adamlardıń yadın bahalaw ushın: ===
Izertlewshiler úlken jastaǵı balalar hám ereseklerdiń yadın bahalaw ushın hár qıylı tapsırmalardı qollanadı. Ayırım mısallar:
* '''Jubın tabıw arqalı úyreniw''' – bir sózdi ekinshi bir sóz benen baylanıstırıwdı úyreniw. Mısalı, «qáwipsiz» sózi berilgende, adam «jasıl» sıyaqlı basqa bir belgili sózdi aytıwdı úyreniwi kerek. Bul stimul hám juwap bolıp esaplanadı&lt;ref name=&quot;Encyclopædia Britannica 1&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/438701/paired-associate-learning |title=Paired-associate learning |encyclopedia=Encyclopædia Britannica }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kesner 2013&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Kesner RP | title = A process analysis of the CA3 subregion of the hippocampus | journal = Frontiers in Cellular Neuroscience | volume = 7 | pages = 78 | year = 2013 | pmid = 23750126 | pmc = 3664330 | doi = 10.3389/fncel.2013.00078 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;.
* '''Erkin eske túsiriw''' – bul tapsırma barısında subektten sózler dizimin úyreniwi soraladı, keyin olardan este saqlaǵan sózlerin eske túsiriw yamasa jazıp beriw talap etiledi, bul erkin juwap sorawlarına uqsaydı&lt;ref name=&quot;Encyclopædia Britannica 2&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/493353/recall |title=Recall (memory) |encyclopedia=Encyclopædia Britannica }}&lt;/ref&gt;. Dáslepki elementlerge retroaktiv interferenciya (RI) tásir etedi, yaǵnıy dizim qanshelli uzın bolsa, interferenciya sonshelli kúshli boladı hám olardı eske túsiriw itimallıǵı tómenleydi. Ekinshi tárepten, eń sońǵı kórsetilgen elementler RI-den az zıyan kóredi, biraq proaktiv interferenciyadan (PI) kóp zıyan kóredi, yaǵnıy eske túsiriwdegi keshigiw qanshelli uzaq bolsa, elementlerdiń joǵalıw itimallıǵı sonshelli joqarı boladı&lt;ref name=&quot;Baddeley 1976&quot;&gt;Baddeley, Alan D., &quot;The Psychology of Memory&quot;, pp. 131–132, Basic Books, Inc., Publishers, New York, 1976, {{ISBN|0465067360}}&lt;/ref&gt;.
* '''Belgi berilgen eske túsiriw''' – adamǵa aldın onıń yadına jazılǵan informaciyanı qayta tabıwǵa járdem beriw ushın áhmiyetli belgiler beriledi; ádette bul eske túsiriw soralatuǵın informaciyaǵa baylanıslı sózdi óz ishine alıwı múmkin&lt;ref&gt;Goldstein, E. B. (2014). ''Cognitive psychology: Connecting mind, research and everyday experience''. Nelson Education.&lt;/ref&gt;. Bul klass bólmelerinde qollanılatuǵın bos orınlardı toltırıw bahalawlarına uqsaydı.
* '''Tanıw''' – subektlerden sózler yamasa súwretler dizimin eslep qalıw soraladı, sonnan keyin olardan dáslepki dizimde kórsetilmegen alternativalar arasınan aldın kórsetilgen sózlerdi yamasa súwretlerdi anıqlaw talap etiledi&lt;ref name=&quot;Encyclopædia Britannica 3&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/493614/recognition |title=Recognition (memory) |encyclopedia=Encyclopædia Britannica }}&lt;/ref&gt;. Bul kóp variantlı bahalawlarǵa uqsaydı.
* '''Anıqlaw paradigması''' – jeke adamlarǵa belgili bir waqıt dawamında bir qatar obektler hám reń úlgileri kórsetiledi. Keyin olardıń vizual qábiletin tekseriwshilerge qarap, úlgige uqsas ekenin yamasa qanday da bir ózgeris bar ekenin kórsetiw arqalı múmkin bolǵanınsha kóp nárseni eslep qalıw qábileti tekseriledi.
* '''Únemlew usılı''' – dáslepki úyreniw tezligin qayta úyreniw tezligi menen salıstıradı. Únemlengen waqıt muǵdarı yadtı ólsheydi&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title = Introduction to Psychology|url = https://archive.org/details/isbn_9781285108445| vauthors = Kalat JW |publisher = Wadsworth Cengage Learning|isbn = 978-1-133-95660-0|location = Canada|year= 2013}}&lt;/ref&gt;.
* Implicit yad tapsırmaları – informaciya sanalı túrde túsiniwsiz yadtan alınadı.

== Sátsizlikler ==
[[Fayl:Garten des Vergessens.jpg|thumb|Umıtıw baǵı, Efraim Mozes Lilienniń illyustraciyası]]

* '''Ótkinshi bolıw''' – estelikler waqıt ótiwi menen buzıladı. Bul yadtıń saqlaw basqıshında, informaciya saqlanǵannan keyin hám onı alıp shıǵıwdan aldın júz beredi. Bul seziwli, qısqa múddetli hám uzaq múddetli saqlawda bolıwı múmkin. Bul ulıwma úlgige boysınadı, onda informaciya dáslepki bir neshe kún yamasa jıl ishinde tez umıtıladı, keyingi kúnler yamasa jıllarda az joǵaltıwlar menen dawam etedi.
* '''Dıqqatsızlıq''' – Dıqqattıń jetispewshiligi sebepli yad sátsizligi. Dıqqat informaciyanı uzaq múddetli yadqa saqlawda tiykarǵı rol oynaydı; durıs dıqqat bolmasa, informaciya saqlanbawı múmkin, bunıń nátiyjesinde onı keyin alıp shıǵıw múmkin emes boladı.

== Fiziologiya ==
Gippokamp, amigdala, striatum yamasa mammillyar deneler sıyaqlı yadtıń neyroanatomiyasına qatnası bar miy aymaqları yadtıń belgili bir túrlerine qatnası bar dep esaplanadı. Mısalı, gippokamp keńislik úyreniwi hám deklarativlik úyreniwge qatnası bar dep esaplanadı, al amigdala emocional yadqa qatnası bar dep esaplanadı&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = LaBar KS, Cabeza R | title = Cognitive neuroscience of emotional memory | journal = Nature Reviews. Neuroscience | volume = 7 | issue = 1 | pages = 54–64 | date = January 2006 | pmid = 16371950 | doi = 10.1038/nrn1825 | s2cid = 1829420 }}&lt;/ref&gt;.

Nawqaslarda hám haywan modellerinde belgili aymaqlardıń zaqımlanıwı hám keyingi yad kemshilikleri informaciyanıń tiykarǵı deregi bolıp tabıladı. Biraq, belgili bir aymaqtı ayıplawdıń ornına, qońsılas aymaqlardıń zaqımlanıwı yamasa sol aymaq arqalı ótetuǵın joldıń zaqımlanıwı haqıyqatında baqlanǵan kemshilik ushın juwapker bolıwı múmkin. Bunnan tısqarı, yadtı hám onıń jubı bolǵan úyreniwdi tek ǵana belgili miy aymaqlarına baylanıslı dep súwretlew jetkiliksiz. Úyreniw hám yad ádette neyronlıq sinapslarda bolatuǵın ózgerislerge baylanıslı dep esaplanadı, bul uzaq múddetli potenciaciya hám uzaq múddetli depressiya arqalı ámelge asırıladı dep oylanadı.

Ulıwma alǵanda, waqıya yamasa tájiriybe qanshelli emocional jaqtan kúshli bolsa, ol sonshelli jaqsı este saqlanadı; bul qubılıs yad jaqsılanıw effekti dep ataladı. Biraq, amigdala zaqımlanǵan nawqaslarda yad jaqsılanıw effekti kórinbeydi&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Adolphs R, Cahill L, Schul R, Babinsky R | title = Impaired declarative memory for emotional material following bilateral amygdala damage in humans | journal = Learning &amp; Memory | volume = 4 | issue = 3 | pages = 291–300 | year = 1997 | pmid = 10456070 | doi = 10.1101/lm.4.3.291 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Cahill L, Babinsky R, Markowitsch HJ, McGaugh JL | title = The amygdala and emotional memory | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1995-09-28_377_6547/page/295 | journal = Nature | volume = 377 | issue = 6547 | pages = 295–6 | date = September 1995 | pmid = 7566084 | doi = 10.1038/377295a0 | s2cid = 5454440 | author-link3 = Hans Markowitsch | bibcode = 1995Natur.377..295C }}&lt;/ref&gt;.

Xebb qısqa múddetli hám uzaq múddetli yadtı ayırıp kórsetti. Ol qısqa múddetli saqlawda jetkilikli waqıt turǵan hár qanday estelik uzaq múddetli yadqa bekitiletuǵının boljadı. Keyingi izertlewler bunıń nadurıs ekenin kórsetti. Izertlewler kortizol yamasa epinefrinniń tuwrı inekciyaları jaqında bolǵan tájiriybelerdi saqlawǵa járdem beretuǵının kórsetti. Bul amigdalanı stimullasa da durıs. Bul qozǵalıwdıń amigdalaǵa tásir etetuǵın gormonlardı stimullaw arqalı yadtı jaqsılaytuǵının dálilleydi. Shennen tıs yamasa uzaq waqıtlı stress (uzaq waqıtlı kortizol menen) yad saqlawǵa zıyan keltiriwi múmkin. Amigdala zaqımlanǵan nawqaslar emocional júklengen sózlerdi emocional júklenbegen sózlerge qaraǵanda kóbirek este saqlawı itimal emes. Gippokamp anıq yad ushın áhmiyetli. Gippokamp yad bekitiw ushın da áhmiyetli. Gippokamp kortekstiń hár qıylı bólimlerinen kiris aladı hám óz shıǵısın miydiń basqa bólimlerine de jiberedi. Kiris informaciyanı álleqashan kóp qayta islegen ekinshi hám úshinshi seziw aymaqlarınan keledi. Gippokamp zaqımlanıwı da yad joǵalıwına hám yad saqlaw mashqalalarına alıp keliwi múmkin&lt;ref&gt;{{cite book| vauthors = Kalat JW | title =Biological psychology | edition = 7th | publisher = Wadsworth Publishing| year =2001 | location = Belmont, CA }}&lt;/ref&gt;. Bul yad joǵalıwı retrograd amneziyanı óz ishine aladı, ol miy zaqımlanıwınan az aldın júz bergen waqıyalar ushın yadtıń joǵalıwı bolıp tabıladı.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Kognitiv neyroilim ==
Kognitiv neyroilimpazlar yadtı tájiriybeden ǵárezsiz ishki kóriniske saqlaw, qayta aktivlestiriw hám qayta qurıw dep esaplaydı. Ishki kórinis termini yadtıń bunday anıqlaması eki komponentti óz ishine alatuǵının ańlatadı: yadtıń minez-qulıq yamasa sana dárejesinde kóriniwi hám tiykarǵı fizikalıq neyron ózgerisleri (Duday 2007). Sońǵı komponent engramma yamasa yad izleri dep te ataladı (Semon 1904). Ayırım neyroilimpazlar hám psixologlar engramma hám yad túsiniklerin nadurıs teńlestiredi, tájiriybelerden keyin saqlanıp qalatuǵın barlıq nárseni keń mániste yad dep túsinedi; basqalar bolsa, yad minez-qulıqta yamasa oyda ashılmaǵansha onıń joq ekenin aytıp, bul pikirge qarsı shıǵadı (Moskovich 2007).

Kognitiv neyroilimde áhmiyetli bolǵan bir soraw - informaciya hám psixikalıq tájiriybeler miyde qalay kodlanadı hám kórsetiledi. Ilimpazlar plastiklik izertlewlerinen neyron kodları haqqında kóp bilim aldı, biraq bunday izertlewlerdiń kópshiligi ápiwayı neyron shınjırlarındaǵı ápiwayı úyreniwge baǵdarlanǵan; faktler hám waqıyalardı saqlawdı talap etetuǵın deklarativ yad sıyaqlı yadtıń quramalıraq mısallarına qatnaslı neyron ózgerisleri haqqında ádewir az maǵlıwmat bar (Birn 2007). Konvergenciya-divergenciya aymaqları estelikler saqlanatuǵın hám qayta tiklenetuǵın neyron tarmaqları bolıwı múmkin. Kórsetilgen bilim túrlerine, tiykarǵı mexanizmlerge, process funkciyalarına hám qabıllaw usıllarına baylanıslı bir neshe yad túrleri bar ekenin esapqa alǵanda, hár qıylı miy bólimleri hár túrli yad sistemaların qollap-quwatlawı hám olardıń neyron tarmaqlarında óz-ara baylanısta bolıwı itimal: «yad kórinisiniń komponentleri bir neshe neokortikal shınjırlar arqalı miydiń hár qıylı bólimlerine keń tarqalǵan»&lt;ref name=&quot;crossingdialogues.com&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Tzofit O | year = 2014 | title = Memory formation and belief | url = http://www.crossingdialogues.com/Ms-A14-03.pdf | journal = Dialogues in Philosophy, Mental and Neuro Sciences | volume = 7 | issue = 2| pages = 34–44 }}&lt;/ref&gt;.
* Kodlaw. Jumıs yadın kodlaw sensor kirgiziwden kelip shıqqan ayırım neyronlardıń impulsaciyasın óz ishine aladı, bul sensor kirisi joǵalǵannan keyin de saqlanıp qaladı (Yensen hám Lisman 2005; Fransen hám basqalar 2002). Epizodlıq yadtı kodlaw neyronlar arasındaǵı sinapslıq beriliwdi ózgertetuǵın molekulyar strukturalarda turaqlı ózgerislerdi óz ishine aladı. Bunday strukturalıq ózgerislerdiń mısalları uzaq múddetli potenciaciya (LTP) yamasa impuls-waqıtqa baylanıslı plastiklik (STDP) bolıp tabıladı. Jumıs yadındaǵı turaqlı impulsaciya epizodlıq yadtı kodlawdaǵı sinapslıq hám kletkalıq ózgerislerdi kúsheytiwi múmkin (Yensen hám Lisman 2005).
* Jumıs yadı. Jaqında ótkerilgen funkcional vizualizaciya izertlewleri jumıs yadı signalların uzaq múddetli yad penen tıǵız baylanıslı bolǵan miydiń medial temporal bólimi (MTL) hám prefrontal qabıǵında (Ranganat hám basqalar 2005) anıqladı, bul jumıs yadı menen uzaq múddetli yad arasında kúshli baylanıs bar ekenin kórsetedi. Biraq, prefrontal bólimde ádewir kóbirek jumıs yadı signallarınıń kóriniwi bul aymaqtıń jumıs yadında MTL ǵa qaraǵanda áhmiyetlirek rol oynaytuǵının kórsetedi (Suzuki 2007).
* Bekkemlew hám qayta bekkemlew. Qısqa múddetli yad (QMYA) waqıtsha hám buzılıwǵa beyim, al uzaq múddetli yad (UMYA), bir ret bekkemlengennen keyin, turaqlı hám turaqlı boladı. QMYAnıń UMYAǵa molekulalıq dárejede bekkemleniwi, shaması, eki processti óz ishine aladı: sinapslıq bekkemleniw hám sistema bekkemleniwi. Birinshi process medial temporal bóliminde (MTB) belok zatlar sintezi processin óz ishine aladı, al ekinshisi MTBǵa ǵárezli yadtı aylar yamasa jıllar dawamında MTBǵa ǵárezsiz yadqa aylandıradı (Ledu 2007). Sońǵı jılları bunday dástúrli bekkemleniw qaǵıydası qayta bekkemleniw boyınsha izertlewler nátiyjesinde qayta bahalandı. Bul izertlewler qayta eske túsiriwden keyingi aldın alıw sharaları keyingi yadtı qayta eske túsiriwge tásir etetuǵının kórsetti (Sara 2000). Jańa izertlewler qayta eske túsiriwden keyingi belok zatlar sintezin toqtatıwshılar hám basqa da kóplegen birikpeler menen emlew amneziya jaǵdayına alıp keliwi múmkin ekenin kórsetti (Nadel hám basqalar 2000b; Alberini 2005; Dudai 2006). Qayta bekkemleniw haqqındaǵı bul tabıslar qayta eske túsirilgen yad dáslepki tájiriybelerdiń dál kóshirmesi emes ekenligi hám yadtıń qayta eske túsiriw waqtında jańalanatuǵını haqqındaǵı minez-qulıq dáliller menen sáykes keledi.

== Genetika ==
Adam yadınıń genetikasın úyreniw ele jas bolsa da, kóplegen genler adamlar hám adamnan basqa haywanlarda yad penen baylanısı boyınsha izertlengen. Dáslepki áhmiyetli jetiskenlik Alcgeymer keselliginde APOE geniniń yad buzılıwı menen baylanısı boldı. Normal ózgermeli yad penen baylanıslı genlerdi izlew dawam etpekte. Yaddıń normal ózgeriwi ushın birinshi talabanlardıń biri KIBRA belogı bolıp&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.news-medical.net/news/2006/10/20/20650.aspx| bet = Gene called Kibra plays an important role in memory| baspaxana = News-medical.net| sáne = 2006-jıl 20-oktyabr | qaralǵan sáne = 2012-jıl 8-noyabr }}&lt;/ref&gt;, ol materialdıń keshigiw dáwiri dawamında umıtılıw tezligi menen baylanıslı kórinedi. Esteliklerdiń neyronlardıń yadrosında saqlanatuǵını haqqında ayırım dáliller bar&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.sciencedaily.com/releases/2018/05/180514151920.htm| bet = Biologists 'transfer' a memory through RNA injection: Research in marine snails could lead to new treatments to restore memories and alter traumatic ones}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Mayford M, Siegelbaum SA, Kandel ER | title = Synapses and memory storage | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 4 | issue = 6 | pages = a005751 | sáne = June 2012 | pmid = 22496389 | pmc = 3367555 | doi = 10.1101/cshperspect.a005751 &lt;!-- access-date requires url |access-date=29 November 2023 --&gt; | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;.

=== Genetikalıq tiykarlar ===

Bir neshe genler, beloklar hám fermentler yad penen baylanısı boyınsha keńnen izertlengen. Qısqa múddetli yadtan ayırmashılıǵı, uzaq múddetli yad jańa beloklardıń sintezine baylanıslı&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Costa-Mattioli M, Sonenberg N | title = Essence of Memory | chapter = Chapter 5 Translational control of gene expression: A molecular switch for memory storage | year = 2008| volume = 169 | pages = 81–95 | pmid = 18394469 | doi=10.1016/S0079-6123(07)00005-2 | series = Progress in Brain Research | isbn = 978-0-444-53164-3 | chapter-url = https://escholarship.mcgill.ca/concern/articles/r207tv251 |via=eScholarship@McGill |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406031555/https://escholarship.mcgill.ca/downloads/gx41mq035?locale=en |archive-date= Apr 6, 2023 }}&lt;/ref&gt;. Bul kletka denesinde ámelge asadı hám neyronlar arasındaǵı baylanıs kúshin bekkemleytuǵın belgili bir transmitterler, receptorlar hám jańa sinaps jollarına qatnaslı. Sinapstı bekkemlewge arnalǵan jańa beloklardıń payda bolıwı kletkada belgili bir signal beriwshi zatlardıń (mısalı, gippokamp neyronlarındaǵı kalciy) bóliniwinen keyin iske qosıladı. Gippokamp kletkaları jaǵdayında, bul bóliniw áhmiyetli hám qaytalanbalı sinapslıq signal beriwden keyin shıǵarılatuǵın magniydiń (baylanıstırıwshı molekula) shıǵarılıwına baylanıslı. Magniydiń waqıtsha shıǵarılıwı NMDA receptorların kletkada kalciydi bóliwge erkin qoyadı, bul signal gen transkripciyasına hám bekkemlewshi beloklardıń qurılıwına alıp keledi&lt;ref&gt;Neihoff, Debra (2005) &quot;The Language of Life 'How cells Communicate in Health and Disease{{'&quot;}} Speak Memory, 210–223.&lt;/ref&gt;. Qosımsha maǵlıwmat ushın uzaq múddetli potenciaciyanı (LTP) qarań.

LTP-de jańadan sintezlengen beloklardıń biri uzaq múddetli yadtı saqlaw ushın da áhmiyetli. Bul belok - ferment belokı protein kinaza C (PKC) nıń óz betinshe aktiv forması bolıp, ol PKMζ dep ataladı. PKMζ sinapslıq kúshtiń aktivlikke baylanıslı artıwın saqlaydı hám PKMζ ti toqtatıw ornatılǵan uzaq múddetli esteliklerdi óshiredi, biraq qısqa múddetli yadqa tásir etpeydi yamasa, toqtatıwshı joq etilgennen keyin, jańa uzaq múddetli esteliklerdi kodlaw hám saqlaw qábileti qayta tiklenedi. Sonıń menen birge, BDNF uzaq múddetli esteliklerdiń turaqlılıǵı ushın áhmiyetli&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Bekinschtein P, Cammarota M, Katche C, Slipczuk L, Rossato JI, Goldin A, Izquierdo I, Medina JH | title = BDNF is essential to promote persistence of long-term memory storage | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2008-02-19_105_7/page/n476 |bibcode-access=free | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 105 | issue = 7 | pages = 2711–6 | date = February 2008 | pmid = 18263738 | pmc = 2268201 | doi = 10.1073/pnas.0711863105 | bibcode = 2008PNAS..105.2711B | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;.

Sinapslıq ózgerislerdiń uzaq múddetli turaqlılıǵı akson butonı, dendrit spinası hám postsinapslıq tıǵızlıq sıyaqlı pre- hám postsinapslıq strukturalardıń parallel kóbeyiwi menen de anıqlanadı.&lt;ref name=&quot;stabilization_plasticity&quot;&gt;
{{cite journal | vauthors = Meyer D, Bonhoeffer T, Scheuss V | title = Balance and stability of synaptic structures during synaptic plasticity | journal = Neuron | volume = 82 | issue = 2 | pages = 430–43 | date = April 2014 | pmid = 24742464 | doi = 10.1016/j.neuron.2014.02.031 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
Molekulalıq dárejede, postsinapslıq tirek belokları PSD-95 hám HOMER1c tiń kóbeyiwi sinapslıq keńeyiwdiń turaqlasıwı menen baylanıslı ekenligi kórsetilgen.[88] cAMP juwap elementin baylanıstırıwshı belok (CREB) - bul transkripciya faktorı bolıp, ol qısqa múddetli esteliklerdi uzaq múddetli esteliklerge aylandırıwda áhmiyetli dep esaplanadı hám Alcgeymer keselliginde tómenleydi dep boljanadı&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Yin JC, Tully T | title = CREB and the formation of long-term memory | journal = Current Opinion in Neurobiology | volume = 6 | issue = 2 | pages = 264–8 | date = April 1996 | pmid = 8725970 | doi = 10.1016/S0959-4388(96)80082-1 | s2cid = 22788405 }}&lt;/ref&gt;.

=== DNK metilleniwi hám demetilleniwi ===

Kúshli oqıw waqıyasına ushıraǵan balpaq tıshqanlar, hátte bir ret úyreniwden keyin de, bul waqıyanı ómir boyı yadta saqlawı múmkin. Bunday waqıyanıń uzaq múddetli esteligi dáslep gippokampta saqlanatuǵın bolıp kórinedi, biraq bul saqlanıw waqıtsha. Esteliktiń uzaq múddetli saqlanıwınıń kóp bólegi aldıńǵı cingulyar qabıqta ámelge asadı&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Frankland PW, Bontempi B, Talton LE, Kaczmarek L, Silva AJ | title = The involvement of the anterior cingulate cortex in remote contextual fear memory | url = https://archive.org/details/sim_science_2004-05-07_304_5672/page/881 | journal = Science | volume = 304 | issue = 5672 | pages = 881–3 | date = May 2004 | pmid = 15131309 | doi = 10.1126/science.1094804 | s2cid = 15893863 | bibcode = 2004Sci...304..881F }}&lt;/ref&gt;. Bunday tásir eksperimental túrde qollanılǵanda, balpaq tıshqanlardıń gippokamp neyronları genomında úyreniwden bir hám 24 saat keyin 5000 nan aslam hár túrli metillengen DNK aymaqları payda boldı&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Duke CG, Kennedy AJ, Gavin CF, Day JJ, Sweatt JD | title = Experience-dependent epigenomic reorganization in the hippocampus | journal = Learning &amp; Memory | volume = 24 | issue = 7 | pages = 278–288 | date = July 2017 | pmid = 28620075 | pmc = 5473107 | doi = 10.1101/lm.045112.117 }}&lt;/ref&gt;. Metilleniw úlgisindegi bul ózgerisler kóp sanlı páseygen genlerde júz berdi, bul kóbinese genomnıń CpG bay aymaqlarında jańa 5-metilcitozin orınlarınıń payda bolıwına baylanıslı edi. Bunnan tısqarı, kóp basqa genler joqarıladı, bul kóbinese gipometilleniwge baylanıslı bolıwı múmkin. Gipometilleniw kóbinese DNK ǵa aldın bar bolǵan 5-metilcitozinlerden metil toparlarınıń alıp taslanıwı nátiyjesinde qáliplesedi. Demetilleniw bir neshe beloklar tárepinen birgelikte ámelge asırıladı, sonıń ishinde TET fermentleri, sonday-aq DNK tiykarın kesip alıw reparaciya jolınıń fermentleri bar (Oqıw hám yadta epigenetikanı qarań). Kúshli oqıw waqıyasınan keyin miy neyronlarında indukciyalanǵan hám basılǵan genlerdiń úlgisi waqıyanıń uzaq múddetli esteliginiń molekulalıq tiykarın támiyinleydi.

=== Epigenetika ===
Yad qáliplesiwiniń molekulalıq tiykarın úyreniw, miydegi neyronlarda ámelge asatuǵın epigenetikalıq mexanizmler bul qábiletti anıqlawda oraylıq orın tutatuǵının kórsetedi. Yadqa qatnası bar tiykarǵı epigenetikalıq mexanizmlerge neyronal DNK nıń metilleniwi hám demetilleniwi, sonday-aq metilleniw, acetilleniw hám deacetilleniwdi óz ishine alǵan giston beloklarınıń modifikaciyaları kiredi.

Yad qáliplesiwinde miy iskerligin stimullasıw kóbinese neyronal DNK da zaqımlanıwdıń payda bolıwı menen birge júredi, bunnan soń turaqlı epigenetikalıq ózgerisler menen baylanıslı reparaciya ámelge asadı. Ásirese, gomologiyalıq emes ushlardı qosıw hám tiykardı kesip alıw reparaciyası sıyaqlı DNK reparaciya processleri yad qáliplesiwinde qollanıladı&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Krokan HE, Bjørås M | title = Base excision repair | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 5 | issue = 4 | pages = a012583 | date = April 2013 | pmid = 23545420 | pmc = 3683898 | doi = 10.1101/cshperspect.a012583&lt;!-- |access-date=29 November 2023 --&gt; | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;.

=== Úyreniw hám yadta DNK topoizomeraza 2-beta ===

Jańa úyreniw tájiriybesi waqtında miyde genlerdiń bir toparı tez payda boladı. Bul indukciyalanǵan gen ekspressiyası úyrenilip atırǵan informaciyanı qayta islew ushın áhmiyetli dep esaplanadı. Bunday genler dárhal erte genler (IEGs) dep ataladı. DNK topoizomeraza 2-beta (TOP2B) iskerligi tıshqanlarda associativ qorqınısh yadı dep atalatuǵın úyreniw tájiriybesiniń bir túrinde IEGs ekspressiyası ushın zárúr&lt;ref name =Li2019&gt;{{cite journal | vauthors = Li X, Marshall PR, Leighton LJ, Zajaczkowski EL, Wang Z, Madugalle SU, Yin J, Bredy TW, Wei W | title = The DNA Repair-Associated Protein Gadd45γ Regulates the Temporal Coding of Immediate Early Gene Expression within the Prelimbic Prefrontal Cortex and Is Required for the Consolidation of Associative Fear Memory | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 39 | issue = 6 | pages = 970–983 | date = February 2019 | pmid = 30545945 | pmc = 6363930 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.2024-18.2018 }} {{erratum|pmid=30545945|checked=yes}}&lt;/ref&gt;. Bunday úyreniw tájiriybesi TOP2B ni neyroplastiklikte xızmet etetuǵın IEG genleriniń promotor DNK sında eki tárepleme úzilislerdi payda etiwge tez túrtki beriwi múmkin. Bul payda bolǵan úzilislerdiń reparaciyası IEG gen promotorlarınıń DNK demetilleniwi menen baylanıslı bolıp, bul IEG genleriniń dárhal ekspressiyasına múmkinshilik beredi.

[[Fayl:Regulatory sequence in a promoter at a transcription start site with a paused RNA polymerase (no caption).jpg|thumb|upright=1.5|Toqtatılǵan RNK polimeraza hám TOP2B tárepinen payda etilgen eki tárepleme úzilis penen transkripciya baslanıw ornındaǵı promotordaǵı regulyatorlıq izbe-izlik]]
Úyreniw tájiriybesi waqtında payda bolǵan eki tárepleme úzilisler dárhal jónlenbeydi. Shama menen 600 promotordaǵı regulyatorlıq izbe-izlik hám 800 kúsheytkishtegi regulyatorlıq izbe-izlik aktivleniw ushın topoizomeraza 2-beta (TOP2B) tárepinen baslanǵan eki tárepleme úzilislerge baylanıslı bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;pmid31110352&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Dellino GI, Palluzzi F, Chiariello AM, Piccioni R, Bianco S, Furia L, De Conti G, Bouwman BA, Melloni G, Guido D, Giacò L, Luzi L, Cittaro D, Faretta M, Nicodemi M, Crosetto N, Pelicci PG | title = Release of paused RNA polymerase II at specific loci favors DNA double-strand-break formation and promotes cancer translocations | journal = Nature Genetics | volume = 51 | issue = 6 | pages = 1011–1023 | date = June 2019 | pmid = 31110352 | doi = 10.1038/s41588-019-0421-z | s2cid = 159041612 | url = https://www.openaccessrepository.it/record/76042 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid32029477&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Singh S, Szlachta K, Manukyan A, Raimer HM, Dinda M, Bekiranov S, Wang YH |title=Pausing sites of RNA polymerase II on actively transcribed genes are enriched in DNA double-stranded breaks |journal=J Biol Chem |volume=295 |issue=12 |pages=3990–4000 |date=March 2020 |pmid=32029477 |pmc=7086017 |doi=10.1074/jbc.RA119.011665 |url=|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;. Belgili bir eki tárepleme úzilislerdiń payda bolıwı olardı indukciyalaytuǵın signalǵa qatnası boyınsha specifikalıq. Neyronlar in vitro aktivlengende, olardıń genomlarında tek 22 TOP2B indukciyalanǵan eki tárepleme úzilis júz beredi&lt;ref name=Madabhushi&gt;{{cite journal | vauthors = Madabhushi R, Gao F, Pfenning AR, Pan L, Yamakawa S, Seo J, Rueda R, Phan TX, Yamakawa H, Pao PC, Stott RT, Gjoneska E, Nott A, Cho S, Kellis M, Tsai LH | title = Activity-Induced DNA Breaks Govern the Expression of Neuronal Early-Response Genes | journal = Cell | volume = 161 | issue = 7 | pages = 1592–605 | date = June 2015 | pmid = 26052046 | pmc = 4886855 | doi = 10.1016/j.cell.2015.05.032 }}&lt;/ref&gt;.

Bunday TOP2B indukciyalanǵan eki tárepleme úzilisler keminde tórt gomologiyalıq emes ushlardı qosıw (NHEJ) DNK jónlew jolınıń fermentleri (DNA-PKcs, KU70, KU80 hám DNA LIGASE IV) menen birge júredi (súwretke qarań). Bul fermentler eki tárepleme úzilislerdi shama menen 15 minuttan eki saatqa shekem qayta isleydi&lt;ref name=Ju&gt;{{cite journal | vauthors = Ju BG, Lunyak VV, Perissi V, Garcia-Bassets I, Rose DW, Glass CK, Rosenfeld MG | title = A topoisomerase IIbeta-mediated dsDNA break required for regulated transcription | url = https://archive.org/details/sim_science_2006-06-23_312_5781/page/1798 | journal = Science | volume = 312 | issue = 5781 | pages = 1798–802 | date = June 2006 | pmid = 16794079 | doi = 10.1126/science.1127196 | bibcode = 2006Sci...312.1798J | s2cid = 206508330 }}&lt;/ref&gt;. Solay etip, promotordaǵı eki tárepleme úzilisler TOP2B hám usı keminde tórt jónlew fermenti menen baylanıslı. Bul beloklar bir waqıtta maqsetli genniń transkripciya baslanıw ornına jaqın jaylasqan bir promotor nukleosomasında (bir nukleosoma átirapına oralǵan DNK izbe-izlik shama menen 147 nukleotid bar) boladı.

[[Fayl:Brain regions in memory formation updated.jpg|thumb|upright=1.5|Medial prefrontal kora (mPFC) qosılǵan yad qáliplesiwine qatnasatuǵın miy aymaqları]]
TOP2B tárepinen kirgizilgen eki tárepleme úzilis, kórinip turǵanınday, RNK polimerazaǵa baylanǵan transkripciya baslanıw ornındaǵı promotordıń bir bólegin onıń baylanıslı kúsheytkishine fizikalıq jıljıwǵa azat etedi (regulyatorlıq izbe-izlikke qarań). Bul kúsheytkishke oǵan baylanǵan transkripciya faktorları hám mediator belokları menen birge transkripciyanı baslaw ushın transkripciya baslanıw ornında toqtatılǵan RNK polimeraza menen tikkeley tásir etiwge múmkinshilik beredi&lt;ref name=Allen2015&gt;{{cite journal | vauthors = Allen BL, Taatjes DJ | title = The Mediator complex: a central integrator of transcription | journal = Nature Reviews. Molecular Cell Biology | volume = 16 | issue = 3 | pages = 155–66 | date = March 2015 | pmid = 25693131 | pmc = 4963239 | doi = 10.1038/nrm3951 }}&lt;/ref&gt;.

Tıshqanda kontekstlik qorqınısh shártli refleksi tıshqannıń uzaq múddetli yad hám ol júz bergen orınǵa qorqınısh payda etiwine alıp keledi. Kontekstlik qorqınısh shártli refleksi tıshqan miyiniń medial prefrontal korası (mPFC) hám gippokamp neyronlarında júzlegen DNK eki tárepleme úzilislerin (DSB) payda etedi (súwretke qarań: Yad qáliplesiwine qatnasatuǵın miy aymaqları). Bul DSBler tiykarınan úyreniw hám yad ushın áhmiyetli bolǵan sinapslıq processlerge qatnasatuǵın genlerdi aktivlestiredi&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Stott RT, Kritsky O, Tsai LH |title=Profiling DNA break sites and transcriptional changes in response to contextual fear learning |journal=PLOS ONE |volume=16 |issue=7 |pages=e0249691 |date=2021 |pmid=34197463 |pmc=8248687 |doi=10.1371/journal.pone.0249691 |bibcode=2021PLoSO..1649691S |url=|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;.

== Nárestelik dáwirinde ==
1980-jıllardıń ortasına shekem náresteler informaciyanı kodlay almaydı, saqlay almaydı hám qayta shıǵara almaydı dep esaplanǵan&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Teti DM |title=Handbook of research methods in developmental science: New developments in the study of infant memory |publisher=Blackwell Publishing |location=San Francisco |year=2005}}&lt;/ref&gt;. Házirgi waqıtta ósip atırǵan izertlewler 6 aylıq nárestelerdiń 24 saat keyin informaciyanı eske túsire alatuǵının kórsetpekte&lt;ref name=&quot;Barr R., Dowden A., &amp; Hayne H. 1996 159–170&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Barr R, Dowden A, Hayne H |title=Developmental changes in deferred imitation by 6- to 24-month-old infants |journal=Infant Behavior and Development |volume=19 |issue=2 |pages=159–170 |year=1996 |doi=10.1016/s0163-6383(96)90015-6}}&lt;/ref&gt;. Bunnan tısqarı, izertlewler náresteler úlkeygen sayın informaciyanı uzaǵıraq waqıt saqlay alatuǵının ashtı; 6 aylıqlar 24 saat dawamında, 9 aylıqlar bes háptege shekem, al 20 aylıqlar on eki ayǵa shekem informaciyanı eske túsire aladı&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Bauer PJ |title=Getting explicit memory off the ground: Steps toward construction of a neuro-developmental account of changes in the first two years of life |journal=Developmental Review |volume=24 |issue=4 |pages=347–373 |year=2004 |doi=10.1016/j.dr.2004.08.003}}&lt;/ref&gt;. Buǵan qosımsha, izertlewler jas ósken sayın náresteler informaciyanı tezirek saqlay alatuǵının kórsetti. 14 aylıq náresteler úsh basqıshlı izbe-izlikti bir márte kórgennen keyin eske túsire alsa, 6 aylıqlarǵa onı este saqlaw ushın shama menen altı márte kóriw kerek boladı.

6 aylıq náresteler qısqa múddetli informaciyanı eske túsire alsa da, olar informaciyanıń waqıt tártibin eske túsiriwde qıyınshılıq sezedi. Tek 9 aylıq bolǵanda ǵana náresteler eki basqıshlı izbe-izliktiń háreketlerin durıs waqıt tártibinde – yaǵnıy, 1-basqısh, keyin 2-basqıshtı eske túsire aladı&lt;ref name=&quot;Bauer 2003&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Bauer PJ, Wiebe SA, Carver LJ, Waters JM, Nelson CA | title = Developments in long-term explicit memory late in the first year of life: behavioral and electrophysiological indices | url = https://archive.org/details/sim_psychological-science_2003-11_14_6/page/n102 | journal = Psychological Science | volume = 14 | issue = 6 | pages = 629–35 | date = November 2003 | pmid = 14629697 | doi = 10.1046/j.0956-7976.2003.psci_1476.x | s2cid = 745686 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Carver 1999&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Carver LJ, Bauer PJ | title = When the event is more than the sum of its parts: 9-month-olds' long-term ordered recall | journal = Memory | volume = 7 | issue = 2 | pages = 147–74 | date = March 1999 | pmid = 10645377 | doi = 10.1080/741944070 }}&lt;/ref&gt;. Basqasha aytqanda, eki basqıshlı háreket izbe-izligin qaytalawdı soraǵanda (mısalı, oyınshıq mashinanı tiykarǵa qoyıw hám onı basıp oyınshıqtı ekinshi tárepke jumalatıw), 9 aylıq náresteler izbe-izliktiń háreketlerin durıs tártipte (1-basqısh, keyin 2-basqısh) qaytalawǵa beyim boladı. Jasıraq náresteler (6 aylıqlar) eki basqıshlı izbe-izliktiń tek bir basqıshın ǵana eske túsire aladı.[101] Izertlewshiler bul jas ayırmashılıǵınıń, bálkim, 6 aylıq jasta gippokamptıń tisli oyıǵı hám nerv tarmaǵınıń frontal komponentleri tolıq rawajlanbaǵanlıǵı sebepli ekenin aytadı&lt;ref name=&quot;Carver 2001&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Carver LJ, Bauer PJ | title = The dawning of a past: the emergence of long-term explicit memory in infancy | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-psychology-general_2001-12_130_4/page/n151 | journal = Journal of Experimental Psychology. General | volume = 130 | issue = 4 | pages = 726–45 | date = December 2001 | pmid = 11757877 | doi = 10.1037/0096-3445.130.4.726 | citeseerx = 10.1.1.130.4890 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor=Cowan, N. |title=The development of memory in childhood |url=https://archive.org/details/developmentofmem00cowa |url-access=registration |publisher=Psychology Press |location=Hove, East Sussex |year=1997|isbn=978-0-86377-495-9 }}&lt;/ref&gt;.

Haqıyqatında, 'nárestelik amneziyası' termini nárestelik dáwirinde tezlesken umıtıw qubılısın ańlatadı. Áhmiyetlisi, nárestelik amneziyası tek adamlarǵa ǵana tán emes, hám klinikaǵa deyingi izertlewler (kemiriwshiler modellerin qollanıp) bul qubılıstıń dál neyrobiologiyası haqqında túsinik beredi. Miynet tártibi boyınsha neyroilimpaz Dji Xyun Kimniń ádebiyatlarǵa sholıwı erte jastaǵı tezlesken umıtıwdıń, hesh bolmaǵanda tolıq emes, bul dáwirde miydiń tez ósiwi sebepli ekenin kórsetedi&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Madsen HB, Kim JH | title = Ontogeny of memory: An update on 40 years of work on infantile amnesia | journal = Behavioural Brain Research | volume = 298 | issue = Pt A | pages = 4–14 | date = February 2016 | pmid = 26190765 | doi = 10.1016/j.bbr.2015.07.030 | series = Developmental Regulation of Memory in Anxiety and Addiction | s2cid = 30878407 }}&lt;/ref&gt;.

== Qartayıw ==
Úlken jastaǵı adamlardıń tiykarǵı táshiwishleriniń biri – yad joǵaltıw tájiriybesi, ásirese bul Alcgeymer keselliginiń eń ayqın belgileriniń biri bolǵanlıqtan. Biraq, normal qartayıwdaǵı yad joǵaltıw Alcgeymer diagnozı menen baylanıslı yad joǵaltıwdan sapalı túrde parıq qıladı (Budson &amp; Prays, 2005). Izertlewler kórsetkenindey, adamlardıń frontal aymaqlarǵa tiykarlanǵan yad tapsırmalarındaǵı kórsetkishleri jas ótken sayın tómenleydi. Úlken jastaǵı adamlar informaciyanı úyrengen waqıt tártibin biliwdi talap etetuǵın tapsırmalarda&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Parkin AJ, Walter BM, Hunkin NM |title= Relationships between normal aging, frontal lobe function, and memory for temporal and spatial information | url = https://archive.org/details/sim_neuropsychology_1995-07_9_3/page/304 |journal=Neuropsychology |volume=9 |issue=3 |pages=304–312 |year=1995 |doi=10.1037/0894-4105.9.3.304}}&lt;/ref&gt;, informaciyanı úyrengen belgili jaǵdaylar yamasa kontekstti eske túsiriwdi talap etetuǵın derek yadı tapsırmalarında&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = McIntyre JS, Craik FI | title = Age differences in memory for item and source information | journal = Canadian Journal of Psychology | volume = 41 | issue = 2 | pages = 175–92 | date = June 1987 | pmid = 3502895 | doi = 10.1037/h0084154 }}&lt;/ref&gt;, hám keleshekte bir háreketti orınlawdı este saqlawdı óz ishine alatuǵın perspektivalı yad tapsırmalarında kemshiliklerdi kórsetiwge beyim. Úlken jastaǵı adamlar ózleriniń perspektivalı yad mashqalaların, mısalı, ushırasıw dápterlerin paydalanıp sheshe aladı.

26 jastan 106 jasqa shekemgi adamlardıń frontal qabıǵı ushın gen transkripciya profilleri anıqlandı. 40 jastan keyin, ásirese 70 jastan keyin ekspressiyası tómenlegen kóplegen genler anıqlandı&lt;ref name=&quot;pmid15190254&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Lu T, Pan Y, Kao SY, Li C, Kohane I, Chan J, Yankner BA |title=Gene regulation and DNA damage in the ageing human brain |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-06-24_429_6994/page/n116 |journal=Nature |volume=429 |issue=6994 |pages=883–991 |date=June 2004 |pmid=15190254 |doi=10.1038/nature02661 |s2cid=1867993 |bibcode=2004Natur.429..883L}}&lt;/ref&gt;. Yad hám úyreniwde oraylıq rol oynaytuǵın genler jas ótken sayın eń áhmiyetli tómenlewdi kórsetkenler arasında boldı. Sonday-aq, ekspressiyası tómenlegen genlerdiń promotorlarında DNK zıyanlanıwınıń, bálkim oksidleniw zıyanlanıwınıń aytarlıqtay kóbeyiwi bayqaldı. DNK zıyanlanıwı yad hám úyreniwge qatnasatuǵın ayırım názik genlerdiń ekspressiyasın tómenletiwi múmkin dep boljandı.&lt;ref name=&quot;pmid15190254&quot; /&gt;

== Buzılıwlar ==
Házirgi yad haqqındaǵı bilimlerdiń kópshiligi yad buzılıwların, ásirese amneziya dep atalatuǵın yad joǵaltıwın úyreniw arqalı alınǵan. Amneziya tómendegilerdiń keń kólemli zaqımlanıwınan kelip shıǵıwı múmkin: (a) medial temporal bólimniń aymaqları, mısalı, gippokamp, tisli girus, subikulum, amigdala, paragippokampal, entorinal hám peririnal qabıqlar&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Corkin S, Amaral DG, González RG, Johnson KA, Hyman BT | title = H. M.'s medial temporal lobe lesion: findings from magnetic resonance imaging | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neuroscience_1997-05-15_17_10/page/3964 | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 17 | issue = 10 | pages = 3964–79 | date = May 1997 | pmid = 9133414 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.17-10-03964.1997 | pmc = 6573687 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; yamasa (b) orta sızıq diencefalik aymaǵı, atap aytqanda talamustıń dorsomedial yadrosı hám gipotalamustıń mammilyar deneleri&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Zola-Morgan S, Squire LR | title = Neuroanatomy of memory | journal = Annual Review of Neuroscience | volume = 16 | pages = 547–63 | year = 1993 | pmid = 8460903 | doi = 10.1146/annurev.ne.16.030193.002555 | s2cid = 16569263 }}&lt;/ref&gt;. Amneziyanıń kóp túrleri bar, hám olardıń hár túrli formaların úyreniw arqalı miydiń yad sistemalarınıń jeke kishi sistemalarındaǵı kórinip turǵan kemshiliklerdi baqlaw hám usılayınsha normal isleytuǵın miydegi olardıń funkciyasın boljaw múmkin boldı. Alcgeymer keselligi hám Parkinson keselligi&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.columbia.edu/cu/record/archives/vol21/vol21_iss22/record2122.15.html| bet = Memory of Time May Be Factor in Parkinson's| baspaxana = Columbia.edu| sáne = 1996-jıl 5-aprel | qaralǵan sáne = 2012-jıl 8-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190122051413/http://www.columbia.edu/cu/record/archives/vol21/vol21_iss22/record2122.15.html| arxivsáne = 2019-jıl 22-yanvar | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Garofalo M, Pandini C, Bordoni M, Pansarasa O, Rey F, Costa A, Minafra B, Diamanti L, Zucca S, Carelli S, Cereda C, Gagliardi S | title = Alzheimer's, Parkinson's Disease and Amyotrophic Lateral Sclerosis Gene Expression Patterns Divergence Reveals Different Grade of RNA Metabolism Involvement | journal = International Journal of Molecular Sciences | volume = 21 | issue = 24 | pages = 9500 | date = December 2020 | pmid = 33327559 | pmc = 7765024 | doi = 10.3390/ijms21249500 | hdl-access = free | doi-access = free | hdl = 2434/803710 }}&lt;/ref&gt; sıyaqlı basqa nevrologiyalıq buzılıwlar da yadqa hám tanıp biliwge tásir etiwi múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Arlt S | title = Non-Alzheimer's disease-related memory impairment and dementia | journal = Dialogues in Clinical Neuroscience | volume = 15 | issue = 4 | pages = 465–473 | date = December 2013 | pmid = 24459413 | pmc = 3898684 | doi = 10.31887/DCNS.2013.15.4/sarlt | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;.
Gipertimeziya, yamasa gipertimeziyalıq sindrom – bul adamnıń avtobiografiyalıq yadına tásir etetuǵın buzılıw bolıp, bul tiykarınan olardıń basqa jaǵdayda saqlanbaytuǵın kishi detallardı umıta almaytuǵının ańlatadı&lt;ref&gt;[https://www.newscientist.com/channel/being-human/mg19726431.600-forgetfulness-is-key-to-a-healthy-mind.html Forgetfulness is the Key to a Healthy Mind]. [[New Scientist]], February 16. 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi | bet = Hyperthymesia: Definition, causes, and symptoms| url = https://www.medicalnewstoday.com/articles/hyperthymesia#:~:text=Hyperthymesia%20is%20an%20ability%20that,of%20people%20with%20the%20ability| jumıs = www.medicalnewstoday.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-noyabr | til = en| sáne = 2020-jıl 9-iyun }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Ally BA, Hussey EP, Donahue MJ | title = A case of hyperthymesia: rethinking the role of the amygdala in autobiographical memory | journal = Neurocase | volume = 19 | issue = 2 | pages = 166–181 | date = April 2013 | pmid = 22519463 | pmc = 3432421 | doi = 10.1080/13554794.2011.654225 &lt;!-- |access-date=28 November 2023 --&gt; }}&lt;/ref&gt;. Korsakov sindromı, sonday-aq Korsakov psixozı, amneziyalıq-konfabulyatorlıq sindrom dep te ataladı, bul – prefrontal qabıqtaǵı neyronlardıń keń tarqalǵan joǵalıwı yamasa kishireyiwi arqalı yadqa keri tásir etetuǵın organikalıq miy keselligi.

Buzılıw bolmasa da, yaddan sózlerdi alıwdıń ádettegi waqıtsha sátsizligi – bul tildiń ushındaǵı qubılıs. Biraq, anomik afaziyası (nominal afaziya yamasa Anomiya dep te ataladı) bar adamlar miydiń frontal hám parietal bólekleriniń zaqımlanıwı sebepli tildiń ushındaǵı qubılıstı úziliksiz sezedi.

Yad disfunkciyası viruslı infekciyalardan keyin de payda bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = McEntire CR, Song KW, McInnis RP, Rhee JY, Young M, Williams E, Wibecan LL, Nolan N, Nagy AM, Gluckstein J, Mukerji SS, Mateen FJ | title = Neurologic Manifestations of the World Health Organization's List of Pandemic and Epidemic Diseases | journal = Frontiers in Neurology | volume = 12 | pages = 634827 | date = 2021-02-22 | pmid = 33692745 | pmc = 7937722 | doi = 10.3389/fneur.2021.634827 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;. COVID-19 keselliginen jazılıp atırǵan kóp nawqaslar yad boslıqların basınan keshiredi. Basqa viruslar da, sonıń ishinde SARS-CoV-1, MERS-CoV, Ebola virusı hám hátte gripp virusı da yad disfunkciyasın payda etiwi múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Troyer EA, Kohn JN, Hong S | title = Are we facing a crashing wave of neuropsychiatric sequelae of COVID-19? Neuropsychiatric symptoms and potential immunologic mechanisms | journal = Brain, Behavior, and Immunity | volume = 87 | pages = 34–39 | date = July 2020 | pmid = 32298803 | pmc = 7152874 | doi = 10.1016/j.bbi.2020.04.027 }}&lt;/ref&gt;.

== Tásir etiwshi faktorlar ==

=== Interferenciya ===
Interferenciya yadta saqlaw hám qayta tiklewge kesent etiwi múmkin. Retroaktiv interferenciya bar, bunda jańa informaciyanı úyreniw eski informaciyanı eske túsiriwdi qıyınlastıradı&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Underwood BJ | title = Interference and forgetting | url = https://archive.org/details/sim_psychological-review_1957-01_64_1/page/49 | journal = Psychological Review | volume = 64 | issue = 1 | pages = 49–60 | date = January 1957 | pmid = 13408394 | doi = 10.1037/h0044616 }}&lt;/ref&gt; hám proaktiv interferenciya, bunda aldıńǵı úyreniw jańa informaciyanı eske túsiriwdi buzadı. Interferenciya umıtıwǵa alıp keliwi múmkin bolsa da, eski informaciyanıń jańa informaciyanı úyreniwge járdem bere alatuǵın jaǵdaylar bar ekenin este tutıw áhmiyetli. Mısalı, [[Latın tili|latın]] tilin biliw adamǵa francuz tili sıyaqlı baylanıslı tildi úyreniwge járdem beriwi múmkin – bul qubılıs oń transfer dep ataladı&lt;ref name=&quot;Perkins Salomon 1992&quot;&gt;{{cite encyclopedia |vauthors=Perkins DN, Salomon G |title=Transfer of learning |editor1=Postlethwaite, T. Neville |editor2=Husén, Torsten |encyclopedia=International Encyclopedia of Education |edition=2 |publisher=Pergamon |location=Oxford |year=1992 |isbn=978-0-08-041046-3 |oclc=749308019 |url=http://learnweb.harvard.edu/alps/thinking/docs/traencyn.htm |access-date=2011-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081203104029/http://learnweb.harvard.edu/alps/thinking/docs/traencyn.htm |archive-date=2008-12-03 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081203104029/http://learnweb.harvard.edu/alps/thinking/docs/traencyn.htm |archivedate=2008-12-03 }}&lt;/ref&gt;.

=== Stress ===
Stress yad qáliplesiwi hám úyreniwge aytarlıqtay tásir etedi. Stressli jaǵdaylarǵa juwap retinde miy gormonlar hám neyrotransmitterlerdi (mısalı, glyukokortikoidler hám katexolaminler) bólip shıǵaradı, olar gippokampustaǵı yad kodlaw processlerine tásir etedi. Haywanlar ústinde alıp barılǵan minez-qulıq izertlewleri sozılmalı stresstiń balpaq tıshqanlardıń miyindegi gippokamp dúzilisine tásir etetuǵın búyrek ústi bezleri gormonların payda etetuǵının kórsetedi&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Conrad CD | title = A critical review of chronic stress effects on spatial learning and memory | journal = Progress in Neuro-Psychopharmacology &amp; Biological Psychiatry | volume = 34 | issue = 5 | pages = 742–55 | date = June 2010 | pmid = 19903505 | doi = 10.1016/j.pnpbp.2009.11.003 | s2cid = 41414240 }}&lt;/ref&gt;. Nemis kognitiv psixologları L. Shvabe hám O. Volftıń eksperimental izertlewi stress astında úyreniwdiń adamlarda yadtı eske túsiriwdi de tómenletetuǵının kórsetedi&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Schwabe L, Wolf OT | title = Learning under stress impairs memory formation | journal = Neurobiology of Learning and Memory | volume = 93 | issue = 2 | pages = 183–8 | date = February 2010 | pmid = 19796703 | doi = 10.1016/j.nlm.2009.09.009 | s2cid = 38765943 }}&lt;/ref&gt;. Bul izertlewde 48 salamat hayal hám erkek universitet studentleri ya stress testinde, ya baqlaw toparında qatnastı. Stress testi toparına tosattan tayınlanǵanlar qolın úsh minutqa shekem muzday suwǵa batırdı (abıraylı SECPT yamasa 'Sociallıq bahalanǵan suwıq basım testi'), sol waqıtta olar baqlandı hám videoǵa túsirildi. Sońınan hám stress, hám baqlaw toparlarına yadlaw ushın 32 sóz berildi. Jigirma tórt saattan keyin, eki topar da qansha sózdi eske túsire alatuǵının (erkin eske túsiriw), sonday-aq úlkenirek sózler diziminen qanshasın tanıy alatuǵının (tanıw ónimdarlıǵı) tekseriw ushın sınaldı. Nátiyjeler stress testi toparında yad ónimdarlıǵınıń anıq buzılǵanın kórsetti, olar baqlaw toparına salıstırǵanda 30% az sózdi eske túsirdi. Izertlewshiler úyreniw waqtında basınan keshirilgen stress adamlardıń dıqqatın yad kodlaw processi waqtında basqa nársege burıp, olardı alaǵadalaydı dep boljaydı.

Biraq, hátte stress astında úyreniw júz bergende de, material úyreniw kontekstine baylanıstırılsa, yad ónimdarlıǵı jaqsılanıwı múmkin. Kognitiv psixologlar Shvabe hám Volftıń basqa bir izertlewi saqlap qalıwdı tekseriw dáslepki úyreniw tapsırmasına uqsas yamasa sáykes keletuǵın kontekstte (yaǵnıy, sol bólmede) ótkerilgende, yad buzılıwı hám stresstiń úyreniwge zıyanlı tásirleri hálsizleniwi múmkin ekenin kórsetedi&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Schwabe L, Wolf OT | title = The context counts: congruent learning and testing environments prevent memory retrieval impairment following stress | url = https://archive.org/details/sim_cognitive-affective-and-behavioral-neuroscience_2009-09_9_3/page/229 | journal = Cognitive, Affective &amp; Behavioral Neuroscience | volume = 9 | issue = 3 | pages = 229–36 | date = September 2009 | pmid = 19679758 | doi = 10.3758/CABN.9.3.229 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;. SECPT stress testine yamasa baqlaw toparına tosattan tayınlanǵan jetpis eki salamat hayal hám erkek universitet studentlerinen 15 jup súwret kartalarınıń orınların este saqlaw soraldı – bul «Koncentraciya» yamasa «Yad» karta oyınınıń kompyuterlestirilgen versiyası. Tájiriybe ótkerilgen bólme vanil iyisi menen toltırılǵan edi, óytkeni iyis yad ushın kúshli signal bolıp tabıladı. Saqlap qalıwdı tekseriw kelesi kúni ya sol bólmede vanil iyisi qayta bar bolǵan jaǵdayda, ya basqa bólmede xosh iyissiz ótkerildi. Obekt-orın tapsırması waqtında stress basınan keshirgen qatnasıwshılardıń yad ónimdarlıǵı vanil iyisi joq tanıs emes bólmede tekserilgende (sáykes kelmeytuǵın kontekst) ádewir tómenledi; biraq, stress basınan keshirgen qatnasıwshılardıń yad ónimdarlıǵı dáslepki vanil iyisi bar bólmede tekserilgende (sáykes keletuǵın kontekst) hesh qanday buzılıw kórsetpedi. Tájiriybedegi barlıq qatnasıwshılar, hám stress basınan keshirgen, hám keshirmegenler, úyreniw hám qayta eske túsiriw kontekstleri uqsas bolǵanda tezirek orınladı&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Schwabe L, Böhringer A, Wolf OT | title = Stress disrupts context-dependent memory | journal = Learning &amp; Memory | volume = 16 | issue = 2 | pages = 110–3 | date = February 2009 | pmid = 19181616 | doi = 10.1101/lm.1257509 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;.

Stresstiń yadqa tásiri haqqındaǵı bul izertlewdiń bilimlendiriw, gúwa kórsetpeleri hám psixoterapiya ushın ámeliy áhmiyeti bolıwı múmkin: studentler imtixan bólmesine qaraǵanda ózleriniń ádettegi klass bólmesinde tekserilgende jaqsıraq nátiyje kórsetiwi múmkin, gúwalar waqıya bolǵan jerde sud zalına qaraǵanda detallardı jaqsıraq eske túsiriwi múmkin, hám posttravmatikalıq stress jaǵdayındaǵı adamlar travmatikalıq waqıya haqqındaǵı esteliklerin sáykes kontekstke jaylastırıwǵa járdem berilgende jaqsılanıwı múmkin.

Stressli ómir tájiriybeleri adamnıń jası úlkeygen sayın yad joǵaltıwınıń sebebi bolıwı múmkin. Stress waqtında bólinip shıǵatuǵın glyukokortikoidler miydiń gippokamp aymaǵında jaylasqan neyronlarǵa zıyan keltiredi. Sonlıqtan, bir adam qanshelli kóp stressli jaǵdaylarǵa ushırasa, olar keyinirek yad joǵaltıwǵa sonshelli beyim boladı. Gippokampta tabılǵan CA1 neyronları glyukokortikoidlerdiń glyukoza bólinip shıǵıwın hám glutamattıń qayta sińiriliwin tómenletiwi sebepli óshiriledi. Kletkadan tıs glutamattıń bul joqarı dárejesi kalciydiń NMDA receptorlarına kiriwine múmkinshilik beredi, bul óz gezeginde neyronlardı óltiredi. Stressli ómir tájiriybeleri jáne de adamnıń shıdamsız estelikti sanasız oyǵa jıljıtıwı menen esteliklerdiń basılıwına alıp keliwi múmkin.[76] Bul tikkeley adamnıń ótmishindegi adam urlaw, urıs tutqını bolıw yamasa balalıq dáwirdegi jınıslıq zorlaw sıyaqlı travmatikalıq waqıyalarǵa baylanıslı.

Stresske uzaq múddetli ushıraw qanshelli kóp bolsa, onıń tásiri sonshelli úlken bolıwı múmkin. Biraq, stresske qısqa múddetli ushıraw da gippokamptıń funkciyasına kesent etiw arqalı yadtı buzadı. Izertlewler kórsetkenindey, qısqa waqıt dawamında stressli jaǵdayǵa qoyılǵan qatnasıwshılardıń qandaǵı glyukokortikoid dárejesi, ushıraw tamamlanǵannan keyin ólshengende, anaǵurlım joqarılaǵanın kórsetedi. Qatnasıwshılardan qısqa múddetli ushırawdan keyin úyreniw tapsırmasın orınlaw talap etilgende, olar kóbinese qıyınshılıqlarǵa ushıraydı. Tuwılıwǵa deyingi stress te gippokamptıń rawajlanıwın buzıw arqalı úyreniw hám yadta saqlaw qábiletine kesent etedi hám qattı stresske ushıraǵan ata-analardıń balalarında uzaq múddetli potenciaciyanıń ornatılmawına alıp keliwi múmkin. Stress tuwılıwǵa deyin qollanılsa da, áwladlar ómirinde keyinirek stresske ushıraǵanda glyukokortikoidlerdiń joqarı dárejesin kórsetedi&lt;ref&gt;{{cite book| vauthors = Carlson N |year=2013|title=Physiology of Behavior | edition = eleventh |location=Upper Saddle River, NJ |publisher=Pearson}}&lt;/ref&gt;. Tómengi social-ekonomikalıq ortalıqtan shıqqan balalardıń joqarı tabıslı qurdaslarına qaraǵanda jamanıraq yad kórsetkishlerin kórsetiwiniń bir túsindirmesi - bul ómir dawamında jıynalǵan stresstiń tásiri&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Decker AL, Duncan K, Finn AS, Mabbott DJ | title = Children's family income is associated with cognitive function and volume of anterior not posterior hippocampus | journal = Nature Communications | volume = 11 | issue = 1 | pages = 4040 | date = August 2020 | pmid = 32788583 | pmc = 7423938 | doi = 10.1038/s41467-020-17854-6 | bibcode = 2020NatCo..11.4040D }}&lt;/ref&gt;. Tómen tabıstıń rawajlanıp atırǵan gippokampqa tásiri de sozılmalı stress reakciyaları arqalı boladı dep esaplanadı, bul tómen hám joqarı tabıslı ortalıqtan shıqqan balalardıń yad kórsetkishleri boyınsha nege parıq qılatuǵının túsindiriwi múmkin.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

=== Uyqı ===
Estelikler jasaw úsh basqıshlı process arqalı ámelge asadı, ol uyqı arqalı kúsheytiliwi múmkin. Úsh basqısh tómendegishe:
# Qabıllaw - bul yadta jańa informaciyanı saqlaw hám qayta shaqırıw procesi
# Bekkemlew
# Eske túsiriw
Uyqı yad bekkemleniwine tásir etedi. Uyqı waqtında miydegi neyron baylanısları kúsheyedi. Bul miydiń esteliklerdi turaqlastırıw hám saqlaw qábiletlerin arttıradı. Uyqınıń yad saqlawdı jaqsılaytuǵının kórsetetuǵın bir neshe izertlewler bar, sebebi estelikler aktiv bekkemleniw arqalı kúsheyedi. Sistema bekkemleniwi áste tolqınlı uyqı (SWS) waqtında ámelge asadı&lt;ref name=&quot;Sleep Deprivation and Memory Loss&quot;&gt;{{Web deregi | vauthors = Karriem-Norwood V| bet = Sleep Deprivation and Memory Loss| url = http://www.webmd.com/sleep-disorders/sleep-deprivation-effects-on-memory| jumıs = Web MD| baspaxana = Web MD LLC| qaralǵan sáne = 2014-jıl 20-noyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Born J, Wilhelm I | title = System consolidation of memory during sleep | journal = Psychological Research | volume = 76 | issue = 2 | pages = 192–203 | sáne = March 2012 | pmid = 21541757 | pmc = 3278619 | doi = 10.1007/s00426-011-0335-6 &lt;!-- |access-date=4 December 2023 --&gt; | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;. Bul process esteliklerdiń uyqı waqtında qayta aktivlestiriletuǵının, biraq processtiń hárbir estelikti kúsheytpeytuǵının kórsetedi. Sonday-aq, estelikler uyqı waqtında uzaq múddetli saqlawǵa ótkerilgende olarǵa sapalı ózgerisler engiziletuǵının da kórsetedi. Uyqı waqtında gippokamp kúnniń waqıyaların neokorteks ushın qayta oynatadı. Sońınan neokorteks esteliklerdi qayta kórip shıǵadı hám qayta isleydi, bul olardı uzaq múddetli yadqa kóshiredi. Adam jetkilikli uyqı almaǵanda, bul neyron baylanısları sonsha kúshli bolmaǵanlıqtan, úyreniw qıyınlasadı, nátiyjede esteliklerdi saqlaw dárejesi tómenleydi. Uyqı jetispewshiligi dıqqattı jámlewdi qıyınlastıradı, bul nátiyjesiz úyreniwge alıp keledi&lt;ref name=&quot;Sleep Deprivation and Memory Loss&quot;/&gt; Bunnan tısqarı, ayırım izertlewler uyqı jetispewshiligi jalǵan esteliklerge alıp keliwi múmkin ekenin kórsetti, sebebi estelikler uzaq múddetli yadqa durıs ótkerilmeydi. Uyqınıń tiykarǵı funkciyalarınıń biri informaciyanı bekkemlewdi jaqsılaw dep esaplanadı, sebebi bir qansha izertlewler yadtıń úyreniw hám test arasında jetkilikli uyqı alıwǵa baylanıslı ekenin kórsetti.&lt;ref name=&quot;Ellenbogen 2006&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ellenbogen JM, Hulbert JC, Stickgold R, Dinges DF, Thompson-Schill SL | title = Interfering with theories of sleep and memory: sleep, declarative memory, and associative interference | journal = Current Biology | volume = 16 | issue = 13 | pages = 1290–4 | date = July 2006 | pmid = 16824917 | doi = 10.1016/j.cub.2006.05.024 | s2cid = 10114241 | doi-access = free | bibcode = 2006CBio...16.1290E }}&lt;/ref&gt;. Buǵan qosımsha, neyrovizualizaciya izertlewlerinen alınǵan maǵlıwmatlar uyqılap atırǵan miydegi aktivlesiw úlgileriniń aldıńǵı kúni tapsırmalardı úyreniw waqtında jazıp alınǵan úlgilerge uqsas ekenin kórsetti. Bul jańa esteliklerdiń usınday qaytalaw arqalı bekkemleniwi múmkin ekenin kórsetedi&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Alhola P, Polo-Kantola P | title = Sleep deprivation: Impact on cognitive performance | journal = Neuropsychiatric Disease and Treatment | volume = 3 | issue = 5 | pages = 553–67 | year = 2007 | pmid = 19300585 | pmc = 2656292 }}&lt;/ref&gt;.

== Ulıwma manipulyaciya ushın konstrukciya ==
Adamlar kóbinese yad jazıw úskenesi sıyaqlı isleydi dep oylasa da, bul olay emes. Yadtı payda etiw hám saqlawdıń molekulyar mexanizmleri júdá dinamikalı hám sekundtan ómir boyına shekem bolǵan waqıt aralıǵın qamtıytuǵın ayrıqsha basqıshlardan turadı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Schwärzel |first1=M. |last2=Muller |first2=U. |title=Dynamic memory networks: dissecting molecular mechanisms underlying associative memory in the temporal domain |url=https://archive.org/details/sim_cellular-and-molecular-life-sciences_2006-05_63_9/page/989 |journal=[[Cellular and Molecular Life Sciences|Cellular and molecular life sciences]] |doi=10.1007/s00018-006-6024-8 |pmid=16596333 |pmc=11136136 |date=May 2006|volume=63 |issue=9 |pages=989–998 }}&lt;/ref&gt;. Shınında da, izertlewler biziń esteliklerimiz qurılatuǵının ashtı: «házirgi gipotezalar konstruktiv processlerdiń jeke adamlarǵa keleshek epizodlardı&lt;ref&gt;{{cite journal | last = Lee |first=Jonathan L C | title = Reconsolidation: maintaining memory relevance | journal = [[Trends Neurosci]] | volume = 32 | issue = 8 | pages = 413–20 | orig-date = 27 July 2009 |date=10 May 2013 | pmid = 19640595 | pmc = 3650827 | doi = 10.1016/j.tins.2009.05.002 }}&lt;/ref&gt;, waqıyalardı hám scenariylerdi simulyaciyalaw hám elesletiw imkaniyatın beretuǵının kórsetedi. Keleshek ótmishtiń dál qaytalanıwı bolmaǵanlıqtan, keleshek epizodlardı simulyaciyalaw aldıńǵı tájiriybelerdiń elementlerin iykemli túrde shıǵarıp alatuǵın hám qayta biriktiretuǵın quramalı sistemanı talap etedi – bul reproduktiv emes, al konstruktiv sistema.» Adamlar óz esteliklerin olardı kodlaw hám/yamasa eske túsiriw waqtında qura aladı. Mısal ushın, Elizabet Loftus hám Djon Palmer (1974)&lt;ref&gt;{{cite journal |first1=Elizabeth F. |last1=Loftus |last2=Palmer |first2=John C.|date=14 September 2005|title=Reconstruction of automobile destruction: An example of the interaction between language and memory |journal=[[Journal of Verbal Learning &amp; Verbal Behavior]] |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0022537174800113 |archive-date=26 October 2022 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20221026153414/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0022537174800113?via%3Dihub |publisher=[[Elsevier|Elsevier Inc.]] |location=[[University of Washington]], [[United States|USA]] |volume=13 |issue=5 |pages=585–589 |orig-date=17 April 1974 |doi=10.1016/s0022-5371(74)80011-3|s2cid=143526400 }}&lt;/ref&gt; tárepinen ótkerilgen klassikalıq izertlewdi qarań. Bunda adamlarǵa jol-transport hádiysesi filmin kóriw tapsırılǵan hám keyin ne kórgenleri haqqında soraw berilgen. Izertlewshiler «Mashinalar bir-birine urılǵanda qanshelli tez júrip baratırǵan edi?» dep soraw berilgen adamlardıń «Mashinalar bir-birine tiygende qanshelli tez júrip baratırǵan edi?» dep soraw berilgen adamlarǵa qaraǵanda joqarıraq baha bergenin anıqladı. Bunnan tısqarı, bir hápteden soń olardan filmde sınǵan shiyshe kórgenin ya kórmegenin soraǵanda, «urılǵanda» degen sóz qollanılǵan sorawǵa juwap bergen adamlar «tiygende» degen sóz qollanılǵan sorawǵa juwap bergen adamlarǵa qaraǵanda eki ese kóbirek sınǵan shiyshe kórgenin xabarladı (filmde sınǵan shiyshe kórsetilmegen edi). Solay etip, sorawlardıń sózleri kóriwshilerdiń waqıya haqqındaǵı esteliklerin buzıp kórsetti. Áhmiyetlisi, sorawdıń sózleri adamlardı waqıya haqqında hár qıylı estelikler qurıwǵa alıp keldi – «urılǵanda» degen sóz qollanılǵan sorawǵa juwap bergen adamlar shınında kórgeninen de awırıraq jol-transport hádiysesin eske túsirdi. Bul tájiriybeniń nátiyjeleri dúnya júzi boyınsha qaytalandı, hám izertlewshiler adamlarǵa nadurıs informaciya berilgende, olar qáte eske túsiriwge beyim bolatuǵının izbe-iz kórsetti, bul qubılıs qáte informaciya effekti dep ataladı&lt;ref&gt;{{cite journal | first = Elizabeth F.|last=Loftus |title=When a lie becomes memory's truth: Memory distortion after exposure to misinformation |journal=[[Current Directions in Psychological Science]] |volume=1 |issue=4 |pages=121–123 |date=August 1992 |doi=10.1111/1467-8721.ep10769035|s2cid=12793048 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1111/1467-8721.ep10769035}}&lt;/ref&gt;.

Izertlewler adamlardan hesh qashan islemegen háreketlerdi yamasa hesh qashan basınan keshirmegen waqıyalardı qayta-qayta elesletiwdi sorawdıń jalǵan esteliklerge alıp keliwi múmkin ekenin ashtı. Mısalı, Goff hám Roediger&lt;ref&gt;{{cite journal | first1 = Lyn M. |last1=Goff |last2=Roediger |first2=Henry L. | title = Imagination inflation for action events: repeated imaginings lead to illusory recollections | url = https://archive.org/details/sim_memory-cognition_1998-01_26_1/page/20 | journal = Memory &amp; Cognition | volume = 26 | issue = 1 | pages = 20–33 | date = January 1998 | pmid = 9519694 | doi = 10.3758/bf03211367 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; (1998) qatnasıwshılardan bir háreketti islegenin elesletiwdi (máselen, tis tazalaǵıshtı sındırıw) hám keyinirek olardan usınday nárse islegenin ya islemegenin soradı. Nátiyjeler usınday háreketti qayta-qayta elesletken qatnasıwshılardıń tájiriybeniń birinshi sessiyasında haqıyqatında usı háreketti islegenin oylawǵa kóbirek beyim bolǵanın kórsetti. Usıǵan uqsas, Garri hám onıń kásiplesleri (1996)&lt;ref&gt;{{cite journal | last1= Garry |first1=Maryanne |last2=Manning |first2=Charles G. |last3=Loftus |first3=Elizabeth F. |last4=Sherman |first4=Steven J. | title = Imagination inflation: Imagining a childhood event inflates confidence that it occurred | url= https://archive.org/details/sim_psychonomic-bulletin-review_1996-06_3_2/page/208 | journal = [[Psychonomic Bulletin &amp; Review]] | volume = 3 | issue = 2 | pages = 208–214 | date = June 1996 |orig-date=7 April 1995 | pmid = 24213869 | doi = 10.3758/bf03212420 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; kolledj studentlerinen balalıq dáwirinde bir qatar waqıyalardı basınan keshirgenine (máselen, qolı menen áynekti sındırǵanına) qanshelli isenimli ekenin xabarlawdı soradı hám eki hápteden keyin olardan sol waqıyalardıń tórtewin elesletiwdi soradı. Izertlewshiler tórt waqıyanı elesletiwi soraǵan studentlerdiń tórtten biri usı waqıyalardı haqıyqatında balalıq dáwirinde basınan keshirgenin xabarlaǵanın anıqladı. Yaǵnıy, waqıyalardı elesletiw soraǵan waqıtta, olar usı waqıyalardı basınan keshirgenine kóbirek isenimli boldı.

2013-jılı xabar etilgen izertlew tıshqanlarda burınǵı esteliklerdi jasalma túrde stimullaw hám jalǵan esteliklerdi jasalma túrde ornatıwdıń múmkin ekenin ashtı. Optogenetikanı qollanıp, RIKEN-MIT ilimpazlar komandası tıshqanlarǵa zıyansız ortalıqtı basqa ortalıqtaǵı burınǵı jaǵımsız tájiriybe menen nadurıs baylanıstırıwǵa sebep boldı. Ayırım ilimpazlar bul izertlewdiń adamlarda jalǵan esteliklerdiń payda bolıwın úyreniwde hám PTSR (posttravmatikalıq stress buzılıwı) hám shizofreniyanı emlewde áhmiyetli bolıwı múmkin dep esaplaydı&lt;ref name=BBC20130725&gt;{{cite news |title=Scientists can implant false memories into mice | last = Hogenboom |first=Melissa |archive-url=https://web.archive.org/web/20250113070105/https://www.bbc.com/news/science-environment-23447600 |archive-date=13 January 2025 |url-status=live |url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-23447600 |newspaper=[[BBC News Online|BBC News]] |date=July 25, 2013 |access-date=July 26, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Web deregi| url = https://www.youtube.com/watch?v=EXo3qA9V3eI| bet = A mouse. A laser beam. A manipulated memory.| first1 = Steve| last1 = Ramirez| last2 = Liu| first2 = Xu| url-status = live| arxivsáne = 2025-jıl 12-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20250512194653/https://www.youtube.com/watch?t=96s&amp;v=EXo3qA9V3eI| via = [[YouTube]]| baspaxana = [[TED (conference)|TED]]| location = TEDxBoston| sáne = June 2013 | qaralǵan sáne = 2025-jıl 14-may }}&lt;/ref&gt;.

Esteliklerdi qayta bekkemlew - bul aldın bekkemlengen esteliklerdiń uzaq múddetli yadtan aktiv sana-sezimińizge qayta shaqırılıwı yamasa alıp shıǵılıwı. Bul process dawamında estelikler bunnan bılay da bekkemleniwi hám tolıqtırılıwı múmkin, biraq sonda da manipulyaciya qáwpi bar. Biz esteliklerimizdi uzaq múddetli yadta saqlanǵanda turaqlı hám ózgermeytuǵın nárse dep oylawdı jaqsı kóremiz, biraq bul olay emes. Esteliklerdi bekkemlewdiń bir mártelik waqıya emes ekenin, al qayta bekkemlew dep atalatuǵın processten jáne ótetuǵının tapqan kóplegen izertlewler bar&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{cite journal | last1= Tronson |first1=Natalie C. |first2=Taylor |last2=Jane R. | title = Molecular mechanisms of memory reconsolidation |url=https://www.nature.com/articles/nrn2090 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250113070729/https://www.nature.com/articles/nrn2090 |archive-date=13 January 2025 |url-status=live | journal = [[Nature Reviews Neuroscience]] | volume = 8 | issue = 4 | pages = 262–75 | date = April 2007 | pmid = 17342174 | doi = 10.1038/nrn2090 | s2cid = 1835412 }}&lt;/ref&gt;. Bul estelik qayta shaqırılǵanda yamasa alıp shıǵılǵanda hám jumısshı yadıńızǵa qayta jaylastırılǵanda júz beredi. Endi estelik sırttan bolǵan tásirlerge hám qáte informaciya effektine ashıq boladı, bul dáslepki estelik izi saqlanǵan yamasa saqlanbaǵan jaǵdayda da qarama-qarsı informaciyanıń deregin nadurıs baylanıstırıwdan bolıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/2725271/ |access-date=13 January 2025 |archive-date=13 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250113064932/https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/2725271/ |title=The eyewitness suggestibility effect and memory for source |first1=D. Stephen |last1=Lindsay |last2=Johnson |first2=Marcia K. |pmid=2725271 |doi=10.3758/bf03198473 |date=17 May 1989 |journal=[[Memory &amp; Cognition|Memory &amp; cognition]] |volume=17 |issue=3 |pages=349–58 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Schiller |first1=Daniela |last2=Phelps |first2=Elizabeth A |date=16 May 2011 |title=Does reconsolidation occur in humans? |journal=[[Frontiers in Behavioral Neuroscience]] |volume=5 |pages=24 |pmid=21629821 |pmc=3099269 |doi=10.3389/fnbeh.2011.00024 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;. Anıq bolǵan bir nárse - estelik ózgeriwsheń.

Qayta bekkemlew koncepciyası boyınsha bul jańa izertlew jaǵımsız estelikleri bar yamasa estelikler menen gúresetuǵın adamlarǵa járdem beriw usıllarına jol ashtı. Buǵan mısal, eger siz haqıyqattan da qorqınıshlı tájiriybe alǵan bolsańız hám sol estelikti azıraq qozǵalıs payda etetuǵın ortalıqta eske túsirseńiz, kelesi ret ol estelik alıp shıǵılǵanda hálsizrek boladı. «Ayırım izertlewler kórsetkenindey, dım kóp shınıqtırılǵan yamasa kúshli bekkemlengen estelikler úyreniwden keyingi dáslepki bir neshe kún dawamında qayta aktivlestirilse, qayta bekkemleniwge ushıramaydı, biraq waqıt ótiwi menen qayta bekkemleniwge tásir etiwge sezgir boladı.»&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://nyaspubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-6632.2010.05443.x |archive-date=14 January 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250114024327/https://nyaspubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-6632.2010.05443.x| last1= Nader |first1=Karim |last2=Einarsson |first2=Einar Örn | title = Memory reconsolidation: an update | journal = [[Annals of the New York Academy of Sciences]] | volume = 1191 | issue = 1 | pages = 27–41 | date = 20 March 2010 | pmid = 20392274 | doi = 10.1111/j.1749-6632.2010.05443.x | bibcode = 2010NYASA1191...27N | s2cid = 38551140 }}&lt;/ref&gt;. Degen menen, bul barlıq esteliklerdiń qayta bekkemleniwge beyim ekenin ańlatpaydı. Kúshli shınıǵıwdan ótken hám biytap pa yamasa joq pa, oǵan qaramastan esteliklerdiń qayta bekkemleniwge ushıraw itimallıǵı azıraq ekenin kórsetetuǵın dáliller bar&lt;ref&gt;{{cite journal | last= Sara |first=Susan J. | title = Retrieval and reconsolidation: toward a neurobiology of remembering | journal = [[Learning &amp; Memory]] |url=https://learnmem.cshlp.org/content/7/2/73 |archive-date=14 January 2025 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250114024941/https://learnmem.cshlp.org/content/7/2/73.full| volume = 7 | issue = 2 | pages = 73–84 | date = 2000-03-01 | pmid = 10753974 | doi = 10.1101/lm.7.2.73 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;. Balpaq tıshqanlar hám labirintler menen jáne de kóbirek sınaqlar ótkerildi, bul sınaqlar qayta aktivlestirilgen esteliklerdiń jańa payda bolǵan esteliklerge qaraǵanda manipulyaciyaǵa kóbirek beyim ekenin, hám jaqsı, hám jaman táreplerden kórsetti. Bulardıń jańadan payda bolǵan estelikler me yamasa jaǵdayǵa sáykes keletuǵın durısın alıp shıǵara almawshılıq pa, ya bolmasa qayta bekkemlengen estelik pe ekeni ele belgisiz. Qayta bekkemlew izertlewi ele jańa koncepciya bolǵanlıqtan, onı ilimiy jaqtan isenimli dep esaplaw kerek pe yamasa joq pa degen másele boyınsha ele de talas-tartıslar bar.

== Jaqsılaw ==
Amerika geriatrlıq psixiatriya jurnalınıń 2008-jılǵı iyun sanında járiyalanǵan UCLA izertlew jumısınıń nátiyjeleri boyınsha, adamlar ápiwayı turmıs tárizin ózgertiw arqalı kognitiv funkciyaların hám miydiń nátiyjeliligin jaqsılay aladı. Buǵan yad shınıǵıwları, salamat awqatlanıw, dene shınıqtırıw hám stressti azaytıwdı kúndelikli turmısqa engiziw kiredi. Bul izertlewde normal yad kórsetkishlerine iye 17 qatnasıwshı (ortasha jası 53) qatnasqan. Segiz qatnasıwshıǵa «miy salamatlıǵına paydalı» awqatlanıw rejimi, relaksaciya, fizikalıq hám psixikalıq shınıǵıwlar (miy shınıǵıwları hám awızeki yadtı rawajlandırıw texnikaları) usınılǵan. 14 kúnnen soń, olar dáslepki kórsetkishlerine salıstırǵanda sóz baylıǵınıń (yad emes) jaqsılanǵanın kórsetken. Uzaq múddetli baqlaw júrgizilmegen; sonlıqtan bul usıldıń yadqa uzaq múddetli tásiri anıq emes&lt;ref name=&quot;Small 2006&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Small GW, Silverman DH, Siddarth P, Ercoli LM, Miller KJ, Lavretsky H, Wright BC, Bookheimer SY, Barrio JR, Phelps ME | title = Effects of a 14-day healthy longevity lifestyle program on cognition and brain function | journal = The American Journal of Geriatric Psychiatry | volume = 14 | issue = 6 | pages = 538–45 | date = June 2006 | pmid = 16731723 | doi = 10.1097/01.JGP.0000219279.72210.ca | s2cid = 10975990 }}&lt;/ref&gt;.

Dene shınıǵıw, hátte jeńil intensivlikte de, barlıq jas toparlarında yadtı ádewir jaqsılaydı, eń úlken payda balalar hám óspirimlerde bayqalǵan. Hátte tómen hám ortasha intensivliktegi shınıǵıwlar hám qısqa múddetli (1-3 ay) shınıǵıwlar da kognitiv qábiletlerdiń ádewir jaqsılanıwına alıp keledi&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Singh |first=Ben |last2=Bennett |first2=Hunter |last3=Miatke |first3=Aaron |last4=Dumuid |first4=Dorothea |last5=Curtis |first5=Rachel |last6=Ferguson |first6=Ty |last7=Brinsley |first7=Jacinta |last8=Szeto |first8=Kimberley |last9=Petersen |first9=Jasmine M. |last10=Gough |first10=Claire |last11=Eglitis |first11=Emily |last12=Simpson |first12=Catherine EM |last13=Ekegren |first13=Christina L. |last14=Smith |first14=Ashleigh E. |last15=Erickson |first15=Kirk I. |date=2025-03-06 |title=Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis |url=https://bjsm.bmj.com/content/early/2025/03/06/bjsports-2024-108589 |journal=British Journal of Sports Medicine | til =en |doi=10.1136/bjsports-2024-108589 |issn=0306-3674 |pmid=40049759}}&lt;/ref&gt;.

Yad óneri dep atalatuǵın, yadtı ádewir jaqsılawǵa múmkinshilik beretuǵın, bir-biri menen bos baylanısqan mnemonikalıq principler hám texnikalar toparı bar.

Xalıqaralıq uzaq ómir súriw orayı 2001-jılı járiyalaǵan esabatınıń&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.ilcusa.org/_lib/pdf/isoa.pdf| bet = International Longevity Center report on memory| qaralǵan sáne = 2008-jıl 1-sentyabr | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070719053600/http://www.ilcusa.org/_lib/pdf/ISOA.pdf| arxivsáne = 2007-jıl 19-iyul }}&lt;/ref&gt; 14-16-betlerinde jası úlkeygenshe miydi jaqsı jumıs islew jaǵdayında saqlaw boyınsha usınıslar berilgen. Usınıslardıń ayırımları:

* oqıw, úyreniw yamasa kitap oqıw arqalı intellektual belsendilikti saqlaw
* miyge qan aylanıwın jaqsılaw ushın fizikalıq belsendilikti saqlaw
* sociallıq baylanıslardı saqlaw
* stressti azaytıw
* uyqı rejimin tártipli uslaw
* depressiya yamasa emocional turaqsızlıqtan saqlanıw
* durıs awqatlanıwdı qadaǵalaw

Yadlaw - bul adamǵa informaciyanı sózbe-sóz eske túsiriwge múmkinshilik beretuǵın úyreniw usılı. Kóbinese qaytalap yadlaw usılı qollanıladı. Nárselerdi yadlaw usılları kóp jıllar dawamında kóp talqılanǵan bolıp, Kosmos Rossellius sıyaqlı ayırım jazıwshılar vizual álipbelerdi paydalanǵan. Interval effekti kórsetkenindey, qaytalaw uzaq waqıt dawamında tarqatılǵan jaǵdayda, adam nárseler dizimin jaqsıraq yadlaydı. Buǵan qarama-qarsı usıl - qısqa waqıt ishinde intensiv yadlaw. Interval effekti arnawlı kartochkalar menen qaytalap úyreniw sistemasında yadtı jaqsılaw ushın qollanıladı. Sonday-aq, Zeygarnik effekti de áhmiyetli, ol adamlardıń pitken islerge qaraǵanda pitpegen yamasa úzilgen islerdi jaqsıraq yadta saqlaytuǵının kórsetedi. «Orınlar usılı» dep atalatuǵın usıl keńislikke baylanıslı emes informaciyanı yadlaw ushın keńislik yadın paydalanadı&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Olsson H, Poom L | title = Visual memory needs categories | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 102 | issue = 24 | pages = 8776–80 | sáne = June 2005 | pmid = 15937119 | pmc = 1150822 | doi = 10.1073/pnas.0500810102 | bibcode = 2005PNAS..102.8776O | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;.

== Ósimliklerde ==
Ósimliklerde yadtı saqlawǵa arnalǵan arnawlı organ bolmaǵanlıqtan, sońǵı jıllarda ósimlik yadı qarama-qarsı pikirlerge sebep bolǵan tema boldı&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Baluska F, Mancuso S | title = Plant neurobiology: from sensory biology, via plant communication, to social plant behavior | journal = Cognitive Processing | volume = 10 | issue = Suppl 1 | pages = S3-7 | date = February 2009 | pmid = 18998182 | doi = 10.1007/s10339-008-0239-6 | s2cid = 9880214 }}&lt;/ref&gt;. Tarawdaǵı jańa tabıslar ósimliklerde neyrotransmitterlerdiń bar ekenin anıqladı, bul ósimliklerdiń yadlaw uqıplılıǵı haqqındaǵı gipotezanı tastıyıqlaydı. Neyronlarǵa tán fiziologiyalıq juwap bolǵan háreket potencialları ósimliklerge de tásir etetuǵını, sonıń ishinde jaraqat juwabı hám fotosintezge tásiri kórsetilgen. Ósimlikler hám haywanlardaǵı yad sistemalarınıń bul uqsas ózgesheliklerinen tısqarı, ósimliklerdiń tiykarǵı qısqa múddetli esteliklerdi kodlastırıwı, saqlawı hám qayta tiklewi de baqlanǵan.

Ápiwayı yadqa iye ekenligi eń jaqsı izertlengen ósimliklerdiń biri - Venera shıbın tutqıshı. AQSHtıń shıǵıs bólimindegi subtropikalıq batpaqlıqlarda ósetuǵın Venera shıbın tutqıshları, topıraqta azottıń jetispewshiligi sebepli, azıqlanıw ushın gósh alıw uqıplılıǵın rawajlandırǵan. Bul potencial oljanı sezgende jabılatuǵın eki japıraq ushı arqalı ámelge asadı&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Hedrich R, Neher E | title = Venus Flytrap: How an Excitable, Carnivorous Plant Works | journal = Trends in Plant Science | volume = 23 | issue = 3 | pages = 220–234 | date = March 2018 | pmid = 29336976 | doi = 10.1016/j.tplants.2017.12.004 | bibcode = 2018TPS....23..220H }}&lt;/ref&gt;. Hárbir bólekte úsh sezgir túk tásirdi kútedi. Payda-zıyan qatnasın maksimallastırıw ushın, ósimlik ápiwayı yad formasın iske qosadı: tutqıshtıń jabılıwı ushın otız sekund ishinde eki sezgir túkke tásir etiw kerek. Bul sistema tutqıshtıń tek olja ashı aralıqta bolǵanda ǵana jabılıwın támiyinleydi.

Sezgir túklerdiń tásirleniwi arasındaǵı waqıt aralıǵı ósimliktiń dáslepki tásirdi ekinshi tásir tutqıshtı jabıwdı baslaw ushın jetkilikli uzaq waqıt yadta saqlay alatuǵının kórsetedi. Bul yad miyde kodlastırılmaydı, sebebi ósimliklerde bunday arnawlı organ joq. Kerisinshe, informaciya citoplazmadaǵı kalciy dárejesi túrinde saqlanadı. Birinshi tásir shegaraǵa jetpeytuǵın citoplazmalıq kalciy aǵımın payda etedi. Bul dáslepki tásir tutqıshtı jabıw ushın jetkiliksiz, sonlıqtan keyingi tásir kalciydiń ekinshi aǵımına múmkinshilik beredi. Sońǵı kalciy kóbeyiwi dáslepkisiniń ústine qosılıp, shegaradan asatuǵın háreket potencialın payda etedi, nátiyjede tutqısh jabıladı. Izertlewshiler tutqıshtıń jabılıwın qozdırıw ushın elektr shegarasına jetiw kerek ekenin dálillew ushın, Ag/AgCl elektrodların paydalanıp bir sezgir túkti turaqlı mexanikalıq tásir menen qozdırǵan&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Volkov AG, Carrell H, Baldwin A, Markin VS | title = Electrical memory in Venus flytrap | journal = Bioelectrochemistry | volume = 75 | issue = 2 | pages = 142–7 | date = June 2009 | pmid = 19356999 | doi = 10.1016/j.bioelechem.2009.03.005 }}&lt;/ref&gt;. Tutqısh bir neshe sekundtan soń jabılǵan. Bul tájiriybe Venera shıbın tutqıshınıń yadında sezgir túklerdiń tásirleniw sanı emes, al elektr shegarasına jetiw sheshiwshi faktor ekenin kórsetti.

Tutqıshtıń jabılıwın voltajǵa baylanıslı kanallardıń tosqınlawshıları hám ajıratıwshıları járdeminde toqtatıw múmkin ekeni kórsetilgen. Tutqısh jabılǵannan soń, bul elektr signalları jasmon kislotası hám gidrolazalardıń bezli óndiriliwin qozdıradı, bul oljanıń sińiwine múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Stokstad E | title = PLANT SCIENCE. How the Venus flytrap acquired its taste for meat | url = https://archive.org/details/sim_science_science_2016-05-13_352_6287/page/n15 | journal = Science | volume = 352 | issue = 6287 | pages = 756 | date = May 2016 | pmid = 27174967 | doi = 10.1126/science.352.6287.756 | bibcode = 2016Sci...352..756S }}&lt;/ref&gt;.

Mimoza pudika qosılıp, kóp basqa ósimlikler de yadlaw uqıplılıǵın kórsetedi&lt;ref name=&quot;Gagliano2014&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Gagliano M, Renton M, Depczynski M, Mancuso S | title = Experience teaches plants to learn faster and forget slower in environments where it matters | journal = Oecologia | volume = 175 | issue = 1 | pages = 63–72 | date = May 2014 | pmid = 24390479 | doi = 10.1007/s00442-013-2873-7 | s2cid = 5038227 | bibcode = 2014Oecol.175...63G }}&lt;/ref&gt;. Gúltaj mimoza ósimliklerin birdey biyiklikten hám birdey tezlikte qayta-qayta taslaw ushın eksperimental qurılma dúzilgen. Tájiriybe alpıs márte qaytalanǵan sayın ósimliklerdiń japıraqların búgiw qorǵanıw reakciyasınıń páseygeni baqlanǵan. Bunıń hálsizleniw emes, al yad mexanizmi ekenin tastıyıqlaw ushın, ayırım ósimlikler eksperimentnen keyin silkilengen hám japıraqların búgiwdiń normal qorǵanıw reakciyasın kórsetken. Bul tájiriybe ósimliklerde uzaq múddetli yadtıń bar ekenin kórsetti, sebebi tájiriybe bir aydan soń qaytalanǵanda, ósimlikler taslawǵa burınǵıday reakciya bermegeni baqlanǵan.

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Yad]]
[[Kategoriya:Psixikalıq_processler]]</text>
      <sha1>qu2q30265fe8murs7v4akx7qsoefb5e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Abstrakciya qatlamı</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25719</id>
    <revision>
      <id>276626</id>
      <parentid>266308</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T11:09:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>Gadget: Kategori eklendi</comment>
      <origin>276626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5667" sha1="dfua5s48uyn4gwxxkkvjqo1uacqmb9m" xml:space="preserve">[[Esaplaw texnikası|Esaplaw texnikasında]] '''abstrakciya qatlamı''' yamasa '''abstrakciya dárejesi''' — bul ishki sistemanıń islew tártibin jasırıwdıń bir usılı. Qatlamlı abstrakciyanı qollanatuǵın programmalıq támiynat modellerine mısallar: tarmaq protokolları ushın OSI modeli, OpenGL hám basqa grafikalıq kitapxanalar, olar óz-ara islesiwdi hám platformaǵa ǵárezsizlikti jeńillestiriw ushın máselelerdi bóliwge múmkinshilik beredi.

[[Informatika|Kompyuter iliminde]] abstrakciya qatlamı - bul konceptual model yamasa [[Algoritm|algoritmniń]] qálegen anıq ámelge asırıwdan ulıwmalastırılıwı. Bul ulıwmalastırıwlar hár túrli anıq ámelge asırıwlarda bar uqsaslıqlardı ańlatatuǵın modeller menen eń jaqsı túrde qamtıp alınatuǵın keń uqsaslıqlardan kelip shıǵadı. Jaqsı abstrakciya qatlamı tárepinen beriletuǵın ápiwayılastırıw paydalı koncepciya yamasa dizayn úlgisin tazalaw arqalı ańsat qayta qollanıwǵa múmkinshilik beredi, solay etip onı dál qollanıwǵa bolatuǵın jaǵdaylardı tez anıqlawǵa boladı. Tómengi dárejeli elementlerdi bir qurılısqa birlestiriw, eger ol paydalanıwshılardı onıń astındaǵı quramalılıqtan qorǵamasa, abstrakciya qatlamı bolıp esaplanbaydı&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hohpe|first=Gregor|title=Enterprise Integration Patterns: Designing, Building, and Deploying Messaging Solutions (Addison-Wesley Signature Series (Fowler))|url=https://archive.org/details/enterpriseintegr0000hohp|publisher=Addison-Wesley Professional|date=March 9, 2012|isbn=978-0321200686}}&lt;/ref&gt;.

Eger bir qatlam ekinshisine ǵárezli bolsa, ol onıń ústinde dep esaplanadı. Hár bir qatlam óziniń ústindegi qatlamlarsız bar bola aladı hám islewi ushın astındaǵı qatlamlardı talap etedi. Kóbinese abstrakciya qatlamların abstrakciya dárejeleriniń ierarxiyasına birlestiriwge boladı. OSI modeli jeti abstrakciya qatlamınan ibarat. Modeldiń hár bir qatlamı cifrlı baylanıstıń zárúrlikleriniń hár qıylı bólimin qamtıydı hám sheshedi, sol arqalı baylanıslı injenerlik sheshimlerdiń quramalılıǵın kemeytedi.

Devid Uilerdiń ataqlı aforizmi: «Kompyuter ilimindegi barlıq máselelerdi indirekciyanıń jáne bir dárejesi menen sheshiwge boladı.» Bul kóbinese qasaqana túrde «indirekciya» sózin «abstrakciya» sózi menen almastırıp, nadurıs keltiriledi. Onı geyde Batler Lempsonǵa da qáte túrde tiyisli etedi. Kevlin Xennidiń oǵan qosımshası: «...tek indirekciya qatlamlarınıń júdá kóp bolıwı máselesinen basqa.»

== Kompyuter arxitekturası ==
[[Kompyuter arxitekturası|Kompyuter arxitekturasında]] kompyuter sisteması ádette bir neshe abstrakciya dárejelerinen turatuǵın etip kórsetiledi, mısalı:

* [[programmalıq támiynat]]
* programmalastırılatuǵın logika
* [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynat]]

Programmalastırılatuǵın logika kóbinese apparatlıq támiynattıń bir bólegi dep esaplanadı, al logikalıq anıqlamalar geyde qurılmanıń programmalıq támiynatı yaki mikrobaǵdarlamasınıń bir bólegi retinde de qaraladı. Mikrobaǵdarlama tek tómengi dárejeli programmalıq támiynattı ǵana emes, al operaciyalıq sistema hám qosımshalardı da óz ishine alıwı múmkin. Programmalıq támiynat qatlamların jáne de apparatlıq abstrakciya qatlamları, fizikalıq hám logikalıq qurılma drayverleri, fayl sistemaları sıyaqlı saqlaw orınları, operaciyalıq sistema yadroları, aralıq programmalıq támiynat, qosımshalar hám basqalarǵa bóliwge boladı. Sonday-aq, VHDL sıyaqlı tómengi dárejeli programmalastırıw tillerinen [[Mashina kodı|mashina tili]], assembler tili, kompilyaciyalanǵan til, [[interpretator]] hám skript tiline shekem ayırmashılıq etiwge boladı.

== Kirgiziw hám shıǵarıw ==
Unix operaciyalıq sistemasında, kirgiziw hám shıǵarıw operaciyalarınıń kópshiligi qurılmadan oqılatuǵın yaki qurılmaǵa jazılatuǵın bayt aǵımları retinde qaraladı. Bul bayt aǵımı modeli qurılmaǵa ǵárezsizlikti támiyinlew ushın fayl kirgiziw/shıǵarıw, soket kirgiziw/shıǵarıw hám terminal kirgiziw/shıǵarıw ushın qollanıladı. Qosımsha dárejesinde qurılmadan oqıw hám jazıw ushın, programma qurılmanı ashıw ushın funkciyanı shaqıradı, bul qurılma terminal sıyaqlı haqıyqıy qurılma yamasa tarmaq portı yaki fayl sistemasındaǵı fayl sıyaqlı virtual qurılma bolıwı múmkin. Qurılmanıń fizikalıq ózgeshelikleri operaciyalıq sistema arqalı basqarıladı, ol óz gezeginde baǵdarlamashıǵa qurılmadan/qurılmaǵa baytlardı oqıw hám jazıw imkaniyatın beretuǵın abstrakt interfeysti usınadı. Sońınan operaciyalıq sistema bayt aǵımın qurılmaǵa oqıw hám jazıw ushın kerek bolǵan haqıyqıy transformaciyanı orınlaydı.

== Grafika ==
OpenGL sıyaqlı kópshilik grafikalıq kitapxanalar interfeys retinde abstrakt grafikalıq qurılma modelin usınadı. Kitapxana baǵdarlamashı tárepinen berilgen buyrıqlardı grafikalıq elementler hám obektlerdi sızıw ushın kerek bolǵan arnawlı qurılma buyrıqlarına awdarıw ushın juwapker. Plotter ushın arnawlı qurılma buyrıqları CRT monitor ushın qurılma buyrıqlarınan ózgeshe, biraq grafikalıq kitapxana ámelge asırıw hám qurılmaǵa baylanıslı táreplerdi jasırıp, grafikalıq obektlerdi sızıw ushın ulıwma paydalı bolǵan bir qatar dáslepki elementlerdi usınatuǵın abstrakt interfeysti támiyinleydi.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Kompyuter arxitekturası]]
__BÖLİDİMÖNDEMEW__
[[Kategoriya:Abstrakciya]]</text>
      <sha1>dfua5s48uyn4gwxxkkvjqo1uacqmb9m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Shama menen esaplaw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25732</id>
    <revision>
      <id>276553</id>
      <parentid>159484</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T21:05:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>Gadget: Kategori eklendi</comment>
      <origin>276553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10161" sha1="bn76f7okbk1k2cdz3c58u4hrvzpv7o0" xml:space="preserve">'''Shama menen esaplaw''' — energiyanı únemleytuǵın hám/yamasa joqarı ónimli dizayn ushın payda bolǵan paradigma. Ol kepillikli anıq nátiyje emes, múmkin bolǵan anıq emes nátiyjeni qaytaratuǵın kóplegen esaplaw usılların óz ishine aladı hám shama menen alınǵan nátiyje maqsetke jetkilikli bolǵan qosımshalar ushın qollanılıwı múmkin. Bunday jaǵdaydıń bir mısalı – bul izlew sisteması, onda belgili bir izlew sorawına anıq juwap bolmawı múmkin, sonlıqtan kóp juwaplar qabıl etiliwi múmkin. Tap sonday, video qosımshasında geyde ayırım kadrlardıń túsip qalıwı adamlardıń sezim sheklewleri sebepli sezilmey qalıwı múmkin. Shama menen esaplaw kóp jaǵdaylarda anıq esaplawdı orınlaw úlken resurslardı talap etse de, sheklengen shama menen esaplawǵa ruqsat beriw ónimlilik hám energiyanı únemlewde úlken payda keltire aladı, sonıń menen birge ele de maqul keletuǵın nátiyje anıqlıǵına erisedi degen baqlawǵa tiykarlanǵan. Mısalı, k-ortasha mánislerdi klasterlew algoritminde klassifikaciya anıqlıǵında tek 5% joǵaltıwǵa ruqsat beriw, tolıq anıq klassifikaciyaǵa salıstırǵanda 50 ese energiya únemlewin támiyinley aladı.

Shama menen esaplawdaǵı tiykarǵı talap – bul juwıqlaw tek kritikalıq emes maǵlıwmatlarǵa ǵana qollanılıwı múmkin, sebebi kritikalıq maǵlıwmatlardı (mısalı, basqarıw operaciyaların) shama menen esaplaw programma buzılıwı yamasa qáte shıǵıw sıyaqlı apatlı aqıbetlerge alıp keliwi múmkin.

== Strategiyalar ==
Shama menen esaplawdı orınlaw ushın bir neshe strategiyalardı qollanıwǵa boladı.

; Shama menen alınǵan sxemalar
: Shama menen alınǵan arifmetikalıq sxemalar: qosqıshlar, kóbeytkishler&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Rehman|first1=Semeen|last2=El-Harouni|first2=Walaa|last3=Shafique|first3=Muhammad|last4=Kumar|first4=Akash|date=2016-11-07|title=Architectural-space exploration of approximate multipliers|pages=80|doi=10.1145/2966986.2967005}}&lt;/ref&gt; hám basqa logikalıq sxemalar apparatlıq támiynat qárejetlerin kemeytiwi múmkin. Mısalı, shama menen alınǵan kóp razryadlı qosqısh ótkiziw dizbegin esapqa almay, usılayınsha barlıq ishki qosqıshlarına parallel túrde qosıw operaciyasın orınlawǵa múmkinshilik bere aladı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Camus|first1=Vincent|last2=Mei|first2=Linyan|last3=Enz|first3=Christian|last4=Verhelst|first4=Marian|date=December 2019|title=Review and Benchmarking of Precision-Scalable Multiply-Accumulate Unit Architectures for Embedded Neural-Network Processing|journal=IEEE Journal on Emerging and Selected Topics in Circuits and Systems|volume=9|issue=4|pages=697–711|doi=10.1109/JETCAS.2019.2950386|issn=2156-3357|quote=&quot;The implementation chosen in this study assumes a rightshifting sequential multiplier as it requires a smaller firststage adder than a left-shifting design, preventing long carry propagation and sign-bit extension.&quot;|bibcode=2019IJEST...9..697C}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Nagornov|first1=Nikolay N.|last2=Lyakhov|first2=Pavel A.|last3=Bergerman|first3=Maxim V.|last4=Kalita|first4=Diana I.|date=2024|title=Modern Trends in Improving the Technical Characteristics of Devices and Systems for Digital Image Processing|journal=IEEE Access|volume=12|pages=44659–44681|doi=10.1109/ACCESS.2024.3381493|issn=2169-3536|quote=&quot;Addition and accumulation of high order bits are not performed until the partial product reduction for the next multiplication in the proposed architecture.&quot;|bibcode=2024IEEEA..1244659N}}&lt;/ref&gt;.
; Shama menen saqlaw hám yad
: Maǵlıwmat mánislerin anıq [[Kompyuter maǵlıwmatların saqlaw|saqlaw ornına]], olardı shama menen saqlawǵa boladı, mısalı, ózgermeli noqatlı maǵlıwmatlarda tómen bitlerdi qısqartıw arqalı. Jáne bir usıl – bul isenimliligi tómenirek yaddı qabıllaw. Bul ushın DRAM&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Raha|first1=A.|last2=Sutar|first2=S.|last3=Jayakumar|first3=H.|last4=Raghunathan|first4=V.|date=July 2017|title=Quality Configurable Approximate DRAM|journal=IEEE Transactions on Computers|volume=66|issue=7|pages=1172–1187|doi=10.1109/TC.2016.2640296|issn=0018-9340}}&lt;/ref&gt; hám eDRAM-da jańalanıw tezligi tapsırmaların tómenletiwge yamasa basqarıwǵa boladı&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Kim|first1=Yongjune|last2=Choi|first2=Won Ho|last3=Guyot|first3=Cyril|last4=Cassuto|first4=Yuval|title=2019 IEEE Global Communications Conference (GLOBECOM)|date=December 2019|pages=1–6|doi=10.1109/GLOBECOM38437.2019.9013465}}&lt;/ref&gt;. SRAM-da quwat kernewin tómenletiwge&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Frustaci|first1=Fabio|last2=Blaauw|first2=David|last3=Sylvester|first3=Dennis|last4=Alioto|first4=Massimo|date=June 2016|title=Approximate SRAMs With Dynamic Energy-Quality Management|journal=IEEE Transactions on Very Large Scale Integration (VLSI) Systems|volume=24|issue=6|pages=2128–2141|doi=10.1109/TVLSI.2015.2503733|issn=1063-8210}}&lt;/ref&gt; yamasa basqarıwǵa boladı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kim|first1=Yongjune|last2=Kang|first2=Mingu|last3=Varshney|first3=Lav R.|last4=Shanbhag|first4=Naresh R.|date=2018|title=Generalized Water-filling for Source-aware Energy-efficient SRAMs|journal=IEEE Transactions on Communications|volume=66|issue=10|pages=4826–4841|doi=10.1109/TCOMM.2018.2841406|issn=0090-6778}}&lt;/ref&gt;. Shama menen saqlaw MRAM-nıń joqarı jazıw energiya tutınıwın kemeytiw ushın qollanıwǵa boladı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kim|first1=Yongjune|last2=Jeon|first2=Yoocharn|last3=Choi|first3=Hyeokjin|last4=Guyot|first4=Cyril|date=2022|title=Optimizing Write Fidelity of MRAMs by Alternating Water-filling Algorithm|journal=IEEE Transactions on Communications|volume=70|issue=9|pages=5825–5836|doi=10.1109/TCOMM.2022.3190868|issn=0090-6778}}&lt;/ref&gt;. Ulıwma alǵanda, hár qanday qátelerdi anıqlaw hám dúzetiw mexanizmleri óshiriliwi kerek.
; Programmalıq támiynat dárejesindegi shama menen esaplaw
: Programmalıq támiynat dárejesinde shama menen esaplawdıń bir neshe usılları bar. Este saqlaw yamasa anıq emes este saqlaw (keshten shama menen alıw ushın vektorlıq [[maǵlıwmatlar bazası]]n paydalanıw, yaǵnıy anıq emes keshlew) qollanılıwı múmkin. Nátiyjeni tezirek alıw ushın cikllerdiń ayırım iteraciyaların ótkizip jiberiwge boladı (bul cikl perforaciyası dep ataladı). Ayırım wazıypalar da ótkizip jiberiliwi múmkin, mısalı, orınlaw waqtındaǵı sharayat sol wazıypalardıń paydalı bolmaytuǵının kórsetse (wazıypanı ótkizip jiberiw). Monte-Karlo algoritmleri hám tosınnan algoritmler durıslıqtı orınlaw waqtı kepillikleri ushın almasadı. Esaplaw, qánigelestirilgen apparatlıq támiynatta, mısalı neyron qayta islew blogında, tezlestiriwge ańsat múmkinshilik beretuǵın paradigmalarǵa sáykes qayta dúziliwi múmkin.
; Shama menen alınǵan sistema
: Shama menen alınǵan sistemada,&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Raha|first1=Arnab|last2=Raghunathan|first2=Vijay|title=Proceedings of the 54th Annual Design Automation Conference 2017|date=2017|pages=74:1–74:6|doi=10.1145/3061639.3062333}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ghosh|first1=Soumendu Kumar|last2=Raha|first2=Arnab|last3=Raghunathan|first3=Vijay|date=2023-07-24|title=Energy-Efficient Approximate Edge Inference Systems|journal=ACM Transactions on Embedded Computing Systems|volume=22|issue=4|pages=77:1–77:50|doi=10.1145/3589766|issn=1539-9087}}&lt;/ref&gt; sistemanıń processor, yad, sensor hám baylanıs modulleri sıyaqlı hár túrli ishki sistemaları, ishki sistemalardıń hár birine jeke shama menen esaplawǵa salıstırǵanda, álleqayda jaqsı sistema dárejesindegi sapa-energiya almasıw iyin sızıǵın alıw ushın sinergiyalı túrde shama menen esaplanadı.

== Qollanıw tarawları ==
Shama menen esaplaw qátelerge shıdamlı bolǵan hár túrli tarawlarda, mısalı, [[multimedia]] qayta islew, [[mashinalıq oqıtıw]], signal qayta islew, ilimiy esaplawlarda qollanılǵan. Sol sebepli, shama menen esaplaw tiykarınan adamnıń sezimi/túsinigi menen baylanıslı hám ózinde qátege shıdamlılıqqa iye bolǵan qosımshalar menen háreketke keltiriledi. Bul qosımshalardıń kópshiligi statistikalıq yamasa itimallıq esaplawǵa tiykarlanǵan, mısalı, qálegen maqsetlerge jaqsıraq sáykes keliw ushın hár túrli shama menen esaplawlar isleniwi múmkin&lt;ref name=&quot;Approximate Computing 2020&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Liu|first1=Weiqiang|last2=Lombardi|first2=Fabrizio|last3=Schulte|first3=Michael|title=Approximate Computing: From Circuits to Applications|journal=Proceedings of the IEEE|date=Dec 2020|volume=108|issue=12|doi=10.1109/JPROC.2020.3033361}}&lt;/ref&gt;.
[[Mashinalıq oqıtıw]]daǵı bir belgili qollanıw – bul Googledıń bul usıldı ózleriniń Tensor qayta islew bloklarında (TPU, arnawlı ASIC) paydalanıwı&lt;ref name=&quot;Approximate Computing 2020&quot;/&gt;.

== Tuwındı paradigmalar ==
Shama menen esaplawdaǵı tiykarǵı másele – bul shama menen esaplanıwı múmkin bolǵan qosımsha bólimin anıqlaw. Úlken kólemli qosımshalar jaǵdayında, shama menen esaplaw usılları boyınsha qánigelikke iye adamlardıń qosımsha tarawında jetkilikli qánigelikke iye bolmawı (hám kerisinshe) júdá keń tarqalǵan. Usı máseleni sheshiw ushın, [[Programmalastırıw paradigması|programmalastırıw paradigmaları]]&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Nguyen|first1=Donald|last2=Lenharth|first2=Andrew|last3=Pingali|first3=Keshav|title=Proceedings of the Twenty-Fourth ACM Symposium on Operating Systems Principles|chapter=A lightweight infrastructure for graph analytics|date=2013|pages=456–471|publisher=ACM|language=en|doi=10.1145/2517349.2522739|isbn=9781450323888}}&lt;/ref&gt; usınılǵan. Olardıń hámmesinde qosımsha [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashısı]] hám qosımsha tarawı qánigesi arasında anıq rol bólistiriw ulıwma bolıp tabıladı. Bul usıllar eń keń tarqalǵan optimallastırıwlar hám shama menen esaplaw usıllarınıń tarqalıwına múmkinshilik beredi.

== Derekler ==
{{Derekler}}
__BÖLİDİMÖNDEMEW__

[[Kategoriya:Kompyuter arxitekturası]]
[[Kategoriya:Programmalıq_támiynattı_optimallastırıw]]</text>
      <sha1>bn76f7okbk1k2cdz3c58u4hrvzpv7o0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha botlar dizimi</title>
    <ns>4</ns>
    <id>26380</id>
    <revision>
      <id>276528</id>
      <parentid>276483</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T12:01:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>276528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6214" sha1="odwceh8djuou0rundpcnichkq5twzcz" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:123036}}]]
|-
| 2 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:6013}}]]
|-
| 3 || [[User:MrshaxasBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MrshaxasBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]]
|-
| 4 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:4403}}]]
|-
| 5 || [[User:Xqbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Xqbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]]
|-
| 6 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2914}}]]
|-
| 7 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]]
|-
| 8 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]]
|-
| 9 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1446}}]]
|-
| 10 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]]
|-
| 11 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]]
|-
| 12 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]]
|-
| 13 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]]
|-
| 14 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]]
|-
| 15 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]]
|-
| 16 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]]
|-
| 17 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]]
|-
| 18 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]]
|-
| 19 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:575}}]]
|-
| 20 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]]
|-
| 21 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]]
|-
| 22 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:393}}]]
|-
| 23 || [[User:TjBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TjBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:343}}]]
|-
| 24 || [[User:Idioma-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Idioma-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:327}}]]
|-
| 25 || [[User:Legobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Legobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:316}}]]
|-
| 26 || [[User:AvocatoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvocatoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:265}}]]
|-
| 27 || [[User:Ripchip Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ripchip Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:241}}]]
|-
| 28 || [[User:HRoestBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HRoestBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:225}}]]
|-
| 29 || [[User:Alexbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Alexbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:224}}]]
|-
| 30 || [[User:Synthebot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Synthebot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:224}}]]
|-
| 31 || [[User:KamikazeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;KamikazeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:215}}]]
|-
| 32 || [[User:RedBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;RedBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:211}}]]
|-
| 33 || [[User:CarsracBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;CarsracBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:204}}]]
|-
| 34 || [[User:Movses-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Movses-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:196}}]]
|-
| 35 || [[User:Mjbmrbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mjbmrbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:192}}]]
|-
| 36 || [[User:BOTijo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BOTijo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BOTijo|{{formatnum:186}}]]
|-
| 37 || [[User:MastiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MastiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:180}}]]
|-
| 38 || [[User:JackieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JackieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:178}}]]
|-
| 39 || [[User:Ptbotgourou|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ptbotgourou&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:169}}]]
|-
| 40 || [[User:SilvonenBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SilvonenBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:158}}]]
|-
| 41 || [[User:YiFeiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YiFeiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:156}}]]
|-
| 42 || [[User:AvicBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvicBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:154}}]]
|-
| 43 || [[User:Rubinbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rubinbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:146}}]]
|-
| 44 || [[User:LaaknorBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;LaaknorBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:132}}]]
|-
| 45 || [[User:Zorrobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zorrobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:128}}]]
|-
| 46 || [[User:Vagobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vagobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:118}}]]
|-
| 47 || [[User:Maintenance script|Maintenance script]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:15}}]]
|-
| 48 || [[User:MediaWiki default|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MediaWiki default&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:8}}]]
|-
| 49 || [[User:Flow talk page manager|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Flow talk page manager&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]]
{{/end}}</text>
      <sha1>odwceh8djuou0rundpcnichkq5twzcz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Redaktorlawlar sanı boyınsha Wikipediashılar dizimi (botlar menen birge)</title>
    <ns>4</ns>
    <id>27432</id>
    <revision>
      <id>276527</id>
      <parentid>276482</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T12:01:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>4424</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı</comment>
      <origin>276527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7972" sha1="h3ie0djc464o85c65pixjm1s3m12puc" xml:space="preserve">{{/begin|50}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:123036}}]] || {{Permissions|JigildikBot}}
|-
| 2 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25732}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 3 || [[User:Qaraqalpaqpan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qaraqalpaqpan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}}
|-
| 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:6013}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}}
|-
| 5 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:5269}}]] || {{Permissions|Bekan88}}
|-
| 6 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Srajatdin Usnatdinov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}}
|-
| 7 || [[User:MrshaxasBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MrshaxasBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] || {{Permissions|MrshaxasBot}}
|-
| 8 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4430}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}}
|-
| 9 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:4403}}]] || {{Permissions|Bot 3-f}}
|-
| 10 || [[User:Inosham|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Inosham&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}}
|-
| 11 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abdullaeva Shaxnoza-Banu&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}}
|-
| 12 || [[User:Xqbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Xqbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] || {{Permissions|Xqbot}}
|-
| 13 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2914}}]] || {{Permissions|EmausBot}}
|-
| 14 || [[User:Doniyor Yóldoshev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Doniyor Yóldoshev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2562}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}}
|-
| 15 || [[User:Рахман3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Рахман3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}}
|-
| 16 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}}
|-
| 17 || [[User:Rabiga Shabatova|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rabiga Shabatova&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1653}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}}
|-
| 18 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}}
|-
| 19 || [[User:PirjanovNurlan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PirjanovNurlan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}}
|-
| 20 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1446}}]] || {{Permissions|Jembot}}
|-
| 21 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] || {{Permissions|SieBot}}
|-
| 22 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] || {{Permissions|VolkovBot}}
|-
| 23 || [[User:Anas1712|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Anas1712&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}}
|-
| 24 || [[User:Qarahat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Qarahat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}}
|-
| 25 || [[User:Gozzalina|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gozzalina&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}}
|-
| 26 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}}
|-
| 27 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}}
|-
| 28 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:927}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 29 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] || {{Permissions|Addbot}}
|-
| 30 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] || {{Permissions|ZéroBot}}
|-
| 31 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] || {{Permissions|ArthurBot}}
|-
| 32 || [[User:Kuwanishbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kuwanishbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}}
|-
| 33 || [[User:AlefZet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlefZet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}}
|-
| 34 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] || {{Permissions|JAnDbot}}
|-
| 35 || [[User:Aysabirlijol|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aysabirlijol&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}}
|-
| 36 || [[User:Umarxon III|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umarxon III&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:618}}]] || {{Permissions|Umarxon III}}
|-
| 37 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] || {{Permissions|FoxBot}}
|-
| 38 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:575}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}}
|-
| 39 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}}
|-
| 40 || [[User:Baurzhanuly|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baurzhanuly&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}}
|-
| 41 || [[User:Biypona|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Biypona&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}}
|-
| 42 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:488}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}}
|-
| 43 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Bazarbaeva Eleonora&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}}
|-
| 44 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] || {{Permissions|Escarbot}}
|-
| 45 || [[User:QRNKS|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QRNKS&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}}
|-
| 46 || [[User:Pathoschild|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pathoschild&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 47 || [[User:Mrshaxas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mrshaxas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}}
|-
| 48 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:393}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}}
|-
| 49 || [[User:Minorax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Minorax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 50 || [[User:Muxammedqudaynazarov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Muxammedqudaynazarov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}}
{{/end}}</text>
      <sha1>h3ie0djc464o85c65pixjm1s3m12puc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maǵlıwmatlarǵa baǵdarlanǵan dizayn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28439</id>
    <revision>
      <id>276554</id>
      <parentid>275519</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T21:05:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>Gadget: Kategori eklendi</comment>
      <origin>276554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5488" sha1="3sjjeuix3fmrzou4kojlt5xhfny146j" xml:space="preserve">[[Esaplaw texnikası|Esaplaw texnikasında]], '''maǵlıwmatlarǵa baǵdarlanǵan dizayn''' — bul oraylıq processor keshin nátiyjeli paydalanıw menen motivaciyalanǵan, kóbinese video oyın islep shıǵıwda qollanılatuǵın programmanı optimallastırıw usılı&lt;ref name=&quot;Llopis&quot;&gt;{{Web deregi | url = http://gamesfromwithin.com/data-oriented-design| bet = Data-oriented design| arxivurl = | arxivsáne =  | avtor = Llopis| at = Noel| sáne = 2009-jıl 4-dekabr | jumıs = Data-Oriented Design (Or Why You Might Be Shooting Yourself in The Foot With OOP)| qaralǵan sáne = 2020-jıl 17-aprel }}&lt;/ref&gt;. Bul usıldıń tiykarı maǵlıwmatlardıń jaylasıwına itibar beriw, maydanlardı qashan kerek bolıwına qarap ajıratıw hám sortlaw hám de maǵlıwmatlardıń transformaciyaları haqqında oylaw bolıp tabıladı. Onıń tárepdarlarına Mayk Ekton,&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=rX0ItVEVjHc| bet = CppCon 2014: Mike Acton &quot;Data-Oriented Design and C++&quot;| sáne = 2014-jıl 29-sentyabr | jumıs = [[YouTube]]}}&lt;/ref&gt; Skott Meyers,&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=WDIkqP4JbkE| bet = code::dive conference 2014 - Scott Meyers: Cpu Caches and Why You Care| sáne = 2015-jıl 5-yanvar | jumıs = [[YouTube]]}}&lt;/ref&gt; hám Djonatan Blou kiredi.

Parallel massiv (yamasa massivler strukturası) maǵlıwmatlarǵa baǵdarlanǵan dizaynıń tiykarǵı mısalı bolıp tabıladı. Ol obyektke baǵdarlanǵan dizaynǵa tán strukturalar massivi menen salıstırıladı.

Maǵlıwmatlarǵa baǵdarlanǵan dizaynıń [[programmalastırıw paradigması]] retindegi anıqlamasın dawlı dep qarawǵa boladı, sebebi kópshilik onı basqa paradigma menen bir qatarda qollanıwǵa boladı dep esaplaydı,&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.dataorienteddesign.com/dodbook/| bet = Data-Oriented Design| avtor = Richard Fabian| sáne = 2018-jıl 8-oktyabr | jumıs = www.dataorienteddesign.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 20-dekabr }}&lt;/ref&gt; biraq maǵlıwmatlardıń jaylasıwına ayrıqsha itibar berilgenlikten, ol basqa kópshilik paradigmalar menen de sáykes kelmeydi.

== Motivler ==
Bul usıllar ásirese 2000-jıllardıń ortasınan aqırına shekem [[IBM]] PowerPC tiykarındaǵı PlayStation 3 (PS3) hám [[Xbox 360]] konsolların óz ishine alǵan video oyın konsollarınıń jetinshi áwladı dáwirinde ataqlı boldı. Tariyxıy jaqtan, oyın konsollarınıń [[Oraylıq processor|oraylıq processorları]] (CPU) kóbinese eń joqarı dárejeli desktop kompyuter sıńarlarınan salıstırmalı túrde hálsiz boladı. Bul grafikalıq processorlarǵa (GPU) kóbirek kúsh hám tranzistor byudjetin ajıratıw ushın dizayn tańlawı bolıp tabıladı. Mısalı, 7-áwlad CPUları zamanagóy tártipsiz orınlaw processorları menen islep shıǵarılmaǵan, kerisinshe joqarı saat tezlikleri hám tereń konveyerleri bar tártipli orınlaw processorların paydalanadı. Bunnan tısqarı, kópshilik esaplaw sistemaları túrleriniń [[Kompyuter maǵlıwmatların saqlaw|tiykarǵı yadları]] qayta islew elementlerinen júzlegen saat ciklları uzaqlıqta jaylasqan. Onnan da tısqarı, CPUlar tiykarǵı yad sıyımlılıǵınıń úlken ósiwi menen birge tezlesken sayın, ulıwma shinadaǵı [[Kesh (esaplaw texnikası)|kesh qátelikleri]] itimalın arttıratuǵın úlken maǵlıwmat tutınıwı bar, basqasha aytqanda, Fon Neyman tarılıwı dep ataladı. Nátiyjede, ónimdarlıqtı basqarıw ushın jergilikli silteme usılları qollanıldı, bul tarılıwdı sheshiw ushın yadqa kiriw úlgilerin jaqsılawdı talap etti. Ayırım programmalıq támiynat máseleleri de Itanium-da ushırasqanlarǵa uqsas boldı, aldınnan jobalastırıw ushın cikldi ashıwdı talap etti.

== Obyektke baǵdarlanıw menen salıstırıw ==
Tastıyıqlaw - dástúrli [[obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw]] (OBP) dizayn principleri jaman maǵlıwmat lokallıǵına alıp keledi,&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = https://www.intel.com/content/dam/www/public/us/en/documents/presentation/improving-vectorization-efficiency.pdf| bet = INTEL ® HPC DEVELOPER CONFERENCE FUEL YOUR INSIGHT IMPROVE VECTORIZATION EFFICIENCY USING INTEL SIMD DATA LAYOUT TEMPLATE (INTEL SDLT)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=SoAx: A generic C++ Structure of Arrays for handling particles in HPC codes}}&lt;/ref&gt; ásirese eger orınlanıw waqtındaǵı polimorfizm (dinamikalıq jiberiw) paydalanılsa (bul ayırım processorlarda ásirese mashqalalı)&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.dataorienteddesign.com/dodmain/node17.html| bet = What's wrong with Object-Oriented Design? Where's the harm in it?}}describes the problems with virtual function calls, e.g., i-cache misses&lt;/ref&gt;. Degen menen OBP «kodtı maǵlıwmat dógereginde shólkemlestiretuǵın» sıyaqlı kórinedi, ol negizinde [[Derek kodı|derek kodın]] maǵlıwmat tipleri átirapında shólkemlestiredi, al jeke maydanlar menen massivlerdi belgili bir funkciyalar tárepinen kiriw ushın nátiyjeli formatta fizikalıq túrde gruppalamaydı. Bunnan tısqarı, ol kóbinese jaylasıw detalların [[Abstrakciya qatlamı|abstrakciya qatlamları]] astında jasırıp qoyadı, al maǵlıwmatlarǵa baǵdarlanǵan baǵdarlamashı bunı birinshi náwbette qarastırıwdı qáleydi.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalastırıw paradigmaları]]
[[Kategoriya:Video oyınlardı islep shıǵıw]]
__BÖLİDİMÖNDEMEW__
[[Kategoriya:Programmalıq_támiynattı_optimallastırıw]]</text>
      <sha1>3sjjeuix3fmrzou4kojlt5xhfny146j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talqılaw:Dnipro</title>
    <ns>1</ns>
    <id>32499</id>
    <revision>
      <id>276545</id>
      <parentid>201302</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T17:43:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ČarnaruskiVoin</username>
        <id>10208</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ČarnaruskiVoin atlı paydalanıwshı [[Talqılaw:Dnepr (qala)]] betin [[Talqılaw:Dnipro]] betine kóshirdi</comment>
      <origin>201302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="tr90trx4pwx8l1a0suec776dpfydltj" xml:space="preserve">{{Jıllıq kóriwler}}
{{Talqılaw}}</text>
      <sha1>tr90trx4pwx8l1a0suec776dpfydltj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ekstaz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34915</id>
    <revision>
      <id>276629</id>
      <parentid>276194</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T11:10:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>Gadget: Kategori eklendi</comment>
      <origin>276629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2564" sha1="1psr04zpbykg0ak3bcnatmgoxmthn98" xml:space="preserve">
[[Fayl:Rom,_Santa_Maria_della_Vittoria,_Die_Verzückung_der_Heiligen_Theresa_(Bernini).jpg|nobaý|Djanlorenco Berninidiń «Wáliy Terezanıń ekstazı» (1652). Rimdegi Santa-Mariya-della-Vittoriyanıń (XVII ásir) shep jaq transepti.|229x229 nükte]]
'''Ekstaz''' (áyyemgi grek tilinen alınǵan ἔκστασις (ékstasis) «óziniń sırtında») — bul subekttiń óz sanasınıń obekti menen tolıq baylanısınıń subektiv tájiriybesi. Klassikalıq grek ádebiyatında, bul aqıl yamasa deneniń «óziniń normal funkciya ornınan» shıǵıwın bildiredi&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|title=ecstasy}}&lt;/ref&gt;.

Qızıǵıwshılıq obekti menen tolıq baylanıs qarapayım tájiriybe emes. Ekstaz — bul basqa obektler haqqında sananıń tómenlewi yamasa átirap ortalıq hám obekt átirapındaǵı hámme nárse haqqında sananıń tolıq joqlıǵı menen sıpatlanatuǵın ózgergen sana jaǵdayınıń mısalı. Bul sóz sonday-aq sananıń hár qanday joqarı dárejesin yamasa qattı jaǵımlı tájiriybeni bildiriw ushın qollanıladı. Ol sonday-aq ádettegiden tıs psixikalıq keńislikler haqqında sana jaǵdayların bildiriw ushın qollanıladı, olar ruwxıy dep qabıl etiliwi múmkin.

== Sıpatlama ==
[[Fayl:Guido_Reni_-_St_Filippo_Neri_in_Ecstasy_-_WGA19295.jpg|nobaý|Gvido Renidiń «Ekstazdaǵı wáliy Filippo Neri» shıǵarması|285x285 nükte]]
Psixologiyalıq kózqarastan, ekstaz — bul ózin-ózi baqlawdı joǵaltıw hám geyde sananı waqıtsha joǵaltıw, bul kóbinese diniy misticizm, [[jınıslıq qatnas]] hám ayırım dárilerdi qollanıw menen baylanıslı&lt;ref&gt;{{Web deregi | url = http://www.thefreedictionary.com/ecstasy| bet = Ecstasy| baspaxana = The Free Dictionary By Farlex| qaralǵan sáne = 2012-jıl 31-may }}&lt;/ref&gt;. Ekstaz dawamında ekstazdaǵı adam ádettegi ómirden uzilip qaladı hám basqa adamlar menen baylanıs jasawǵa da, ádettegi háreketlerdi orınlawǵa da qábiletsiz boladı. Bul tájiriybe fizikalıq waqıt boyınsha qısqa bolıwı múmkin, yamasa bir neshe saatqa sozılıwı múmkin. Ekstaz waqtında waqıt, keńislik yamasa ózin-ózi qabıllaw kúshli ózgeriwi yamasa joǵalıp ketiwi múmkin. Mısalı, eger adam fizikalıq tapsırmaǵa dıqqatın qaratsa, onda hár qanday intellektual oylar toqtawı múmkin. Ekinshi jaǵınan, ekstazlıq transta ruwxıy sayaxat etiw erikli dene qozǵalıslarınıń toqtawın óz ishine aladı.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Emociyalar]]
__BÖLİDİMÖNDEMEW__
[[Kategoriya:Neyroilim]]
[[Kategoriya:Psixikalıq_processler]]</text>
      <sha1>1psr04zpbykg0ak3bcnatmgoxmthn98</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Abstrakciya (kompyuter ilimi)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48272</id>
    <revision>
      <id>276627</id>
      <parentid>275117</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T11:09:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>Gadget: Kategori eklendi</comment>
      <origin>276627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11457" sha1="jiwy2e06lnjzqc33l6tp8pn7tsq3deh" xml:space="preserve">[[Programmalıq támiynat|Programmalıq támiynatta]] '''abstrakciya''' qoljetimlilikti támiyinlep, onı quramalastırıwı múmkin bolǵan detallardı jasıradı&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Colburn|first1=Timothy|date=5 June 2007|title=Abstraction in Computer Science|journal=Minds and Machines|volume=17|pages=169–184|doi=10.1007/s11023-007-9061-7}}&lt;/ref&gt;. Ol úlkenirek áhmiyetke iye bolǵan detallarga itibardı baǵdarlaydı&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Kramer|first1=Jeff|date=1 April 2007|title=Is abstraction the key to computing?|journal=Communications of the ACM|volume=50|pages=36–42|doi=10.1145/1232743.1232745}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ben-Ari|first1=Mordechai|date=1 March 1998|title=Constructivism in computer science education|journal=ACM SIGCSE Bulletin|volume=30|pages=257, 257–261|doi=10.1145/274790.274308}}&lt;/ref&gt;. Mısallarǵa maǵlıwmatlardıń qollanılıwın olardıń kórsetiliwinen ajıratatuǵın abstrakt [[Cifrlı maǵlıwmatlar|maǵlıwmat]] tipi&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Liskov|first1=Barbara|chapter=Keynote address - data abstraction and hierarchy|date=1 May 1988|title=Addendum to the proceedings on Object-oriented programming systems, languages and applications (Addendum) - OOPSLA '87|publisher=ACM|pages=17–34|doi=10.1145/62138.62141|isbn=0897912667}}&lt;/ref&gt; hám tiykarında ulıwma, al japıraqlarına qaray anıǵıraq bolǵan shaqalanıw teregin qáliplestiretuǵın funkciyalar kiredi.

== Tiykarlaw ==
Esaplaw texnikası kóbinese konkret dúnyadan ǵárezsiz túrde isleydi. Apparatlıq támiynat basqa modeller menen almastırıla alatuǵın esaplaw modelin ámelge asıradı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Floridi|first1=Luciano|date=September 2008|title=The Method of Levels of Abstraction|url=http://link.springer.com/10.1007/s11023-008-9113-7|journal=Minds and Machines|language=en|volume=18|issue=3|pages=303–329|doi=10.1007/s11023-008-9113-7|issn=0924-6495}}&lt;/ref&gt;. Programmalıq támiynat [[Programmalıq támiynat arxitekturası|arxitekturalar]] túrinde dúzilgen bolıp, bul adamlardıń bir waqıtta tek birneshe máselege itibar beriw arqalı úlken sistemalardı jaratıwına múmkinshilik beredi. Bul arxitekturalar abstrakciyanıń anıq tańlawlarınan qurıladı. Grinspunıń onınshı qaǵıydası bunday arxitekturanıń ne ushın sózsiz hám quramalı ekeni haqqındaǵı aforizm bolıp tabıladı.

Til abstrakciyası — [[Esaplaw texnikası|esaplaw texnikasındaǵı]] abstrakciyanıń tiykarǵı túrleriniń biri: sistemanıń belgili bir táreplerin bildiriw ushın jańa jasalma tiller islep shıǵıladı. Modellestiriw tilleri jobalastırıwǵa járdemlesedi. Kompyuter tilleri kompyuter járdeminde qayta isleniwi múmkin. Bul abstrakciya procesiniń bir mısalı — [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tiliniń]] birinshi áwlad programmalastırıw tilinen ([[Mashina kodı|mashina tili]]) ekinshi áwlad programmalastırıw tiline (assambler tili) hám úshinshi áwlad programmalastırıw tiline ([[joqarı dárejeli programmalastırıw tili]]) qaray áwladlıq rawajlanıwı. Hárbir basqısh keyingi basqıshqa ótiw ushın basqısh tası retinde qollanılıwı múmkin. Til abstrakciyanı, mısalı, [[Skriptlew tili|skriptlew tillerinde]] hám domenge baǵdarlanǵan tillerde dawam etedi.

Programmalastırıw tiliniń ishinde baǵdarlamashıǵa jańa abstrakciyalardı jaratıwǵa múmkinshilik beretuǵın ayırım funkciyalar bar. Olarǵa ishki baǵdarlamalar, [[Modulli programmalastırıw|moduller]], polimorfizm hám [[Programmalıq támiynat komponenti|programmalıq támiynat komponentleri]] kiredi. Programmalıq támiynat dizaynı úlgileri hám [[Programmalıq támiynat arxitekturası|arxitekturalıq stiller]] sıyaqlı ayırım abstrakciyalar [[translyator]] ushın kórinbeydi hám tek sistema dizaynında isleydi.

Ayırım abstrakciyalar baǵdarlamashı biletuǵın túsinikler sheńberin sheklewge háreket etedi, bunı olar súyengen abstrakciyalardı tolıq jasırıw arqalı ámelge asıradı. Programmalıq támiynat injeneri hám jazıwshı Djoel Spolskiy bul háreketlerdi sınap, barlıq abstrakciyalar «sańlaq» dep aytqan — yaǵnıy olar tómendegi detallardı heshqashan tolıq jasıra almaydı;&lt;ref&gt;{{Web deregi| url =http://www.joelonsoftware.com/articles/LeakyAbstractions.html|bet=The Law of Leaky Abstractions|avtor=Spolsky|avtorsilteme=Joel Spolsky|at=Joel|sáne= 2002-jıl 11-noyabr }}&lt;/ref&gt; biraq bul abstrakciyanıń paydalılıǵın biykarlamaydı.

Ayırım abstrakciyalar basqa abstrakciyalar menen birge islew ushın arnalǵan. Mısalı, programmalastırıw tilinde tómen dárejeli tilge shaqırıwlardı ámelge asırıw ushın sırtqı funkciyalar interfeysi bolıwı múmkin.

== Abstrakciya funkciyaları ==

=== Programmalastırıw tilleri ===
Hár túrli programmalastırıw tilleri til úshin gózlengen qollanılıw tarawlarına baylanıslı túrli abstrakciya túrlerin usınadı. Mısalı:

* [[C++]], Object Pascal yamasa [[Java (programmalastırıw tili)|Java]] sıyaqlı [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obekke baǵdarlanǵan programmalastırıw tillerinde]] abstrakciya túsinigi deklarativ ańlatpaǵa aylandı — `function(parameters) = 0;` [[Sintaksis (programmalastırıw tilleri)|sintaksisin]] (C++ tilinde) yamasa &lt;code&gt;abstract&lt;/code&gt;&lt;ref name=&quot;Oracle Java abstract&quot;&gt;{{Web deregi| url =http://docs.oracle.com/javase/tutorial/java/IandI/abstract.html|bet=Abstract Methods and Classes|jumıs=The Java Tutorials|baspaxana=Oracle|qaralǵan sáne= 2014-jıl 4-sentyabr }}&lt;/ref&gt; hám ''&lt;code&gt;interface&lt;/code&gt;''&lt;ref name=&quot;Oracle Java interface&quot;&gt;{{Web deregi| url =http://docs.oracle.com/javase/tutorial/java/IandI/interfaceAsType.html|bet=Using an Interface as a Type|jumıs=The Java Tutorials|baspaxana=Oracle|qaralǵan sáne= 2014-jıl 4-sentyabr }}&lt;/ref&gt; rezervtegi sózlerin (Java tilinde) qollanıw arqalı. Bunday deklaraciyadan keyin deklaraciyadaǵı obekttiń nusqasın jaratıw ushın klasstı ámelge asırıw baǵdarlamashınıń wazıypası boladı.
* [[Funkcional programmalastırıw]] tilleri ádette funkciyalar menen baylanıslı abstrakciyalardı, mısalı, lambda-abstrakciyalardı (termin qanday da bir ózgeriwshiniń funkciyasına aylandırıw) hám joqarı dárejeli funkciyalardı (parametrler funkciyalar boladı) kórsetedi.
* Lisp programmalastırıw tilleri shańaraǵınıń [[Clojure]], Scheme hám Common Lisp sıyaqlı zamanagóy wákilleri sintaksislik abstrakciyaǵa múmkinshilik beretuǵın makro sistemaların qollaydı. Scala sıyaqlı basqa programmalastırıw tillerinde de makrolar yamasa oǵan júdá uqsas [[metaprogrammalastırıw]] funkciyaları bar (mısalı, Haskell tilinde Template Haskell, OCaml tilinde MetaOCaml bar). Olar baǵdarlamalarǵa úlgi retinde qaytalanatuǵın kodlardı jazbawǵa, zeriktiretuǵın funkciya shaqırıw izbe-izligin abstrakciyaǵa, basqarıw aǵımınıń jańa strukturaların ámelge asırıwǵa hám domenge arnawlı tillerdi (DSL) islep shıǵıwǵa múmkinshilik beredi. DSL domenge arnawlı túsiniklerdi qısqa hám kórkem túrde ańlatıwǵa múmkinshilik beredi. Bular hámmesi durıs qollanılǵanda, gózlengen maqsetti anıǵıraq kórsetiw arqalı baǵdarlamashınıń ónimliligin de, [[Derek kodı|derek kodınıń]] túsinikliligin de jaqsılaydı. Sintaksislik abstrakciyanıń bir nátiyjesi sonda, hár qanday Lisp dialekti hám derlik hár qanday programmalastırıw tili, teoriyalıq jaqtan, [[Python (programmalastırıw tili)|Python]], [[C]] yamasa [[Java (programmalastırıw tili)|Java]] sıyaqlı «dástúrli» programmalastırıw tillerine salıstırǵanda biraz az (biraq kópshilik jaǵdaylarda ele de ádewir) kúsh jumsap, hár qanday zamanagóy Lisp tilinde ámelge asırılıwı múmkin.

=== Specifikaciyalaw metodları ===
Analitikler programmalıq támiynat sistemaların formal túrde spetsifikaciyalaw ushın túrli metodlardı islep shıqqan. Belgili metodlardıń ayırımları mınalar:

* Abstrakt modelge tiykarlanǵan metod (VDM, Z);
* Algebralıq texnikalar (Larch, CLEAR, OBJ, ACT ONE, CASL);
* Proceske tiykarlanǵan texnikalar (LOTOS, SDL, Estelle);
* Izge tiykarlanǵan texnikalar (SPECIAL, TAM);
* Bilimge tiykarlanǵan texnikalar (Refine, Gist).

=== Specifikaciyalaw tilleri ===
Specifikaciyalaw tilleri, ádette, qanday da bir túrdegi abstrakciyaǵa súyenedi, óytkeni specifikaciyalar, ádette, proekt basında, yaǵnıy keyingi ámelge asırıwǵa qaraǵanda erterek (hám abstrakciyanıń joqarıraq dárejesinde) belgilenedi. Mısalı, [[UML|Birlesken modellestiriw tili]] (UML) specifikaciyalaw tili abstrakt klasslardı anıqlawǵa múmkinshilik beredi. «sarqırama» (waterfall) proektinde bunday klasslar proekttiń arxitektura hám spesifikaciyalaw basqıshında abstrakt túrde qala beredi.

== Basqarıw abstrakciyası ==
Programmalastırıw tilleri basqarıwdı abstrakciyalaydı olardı qollanıwdıń tiykarǵı maqsetleriniń biri retinde usınadı. Kompyuter mashinaları bir orınnan ekinshi orınǵa yadtaǵı birneshe bitlerdi jıljıtıw hám eki bitler izbe-izliginiń qosındısın esaplaw sıyaqlı júdá tómen dárejeli operaciyalardı túsinedi. Programmalastırıw tilleri bulardı joqarı dárejede orınlawǵa múmkinshilik beredi. Mısalı, Pascalǵa uqsas usılda jazılǵan mına ańlatpanı qarap shıǵayıq:

: &lt;code&gt;a := (1 + 2) * 5&lt;/code&gt;

Adam ushın bul birneshe ápiwayı hám anıq esaplaw sıyaqlı kórinedi («birge ekini qosqanda úsh boladı, beske kóbeytkende on bes boladı»). Biraq bul esaplawdı orınlaw hám «15» mánisin qaytarıw, sonıń menen birge bul mánisti «a» ózgeriwshisine tayınlaw ushın kerek bolatuǵın tómen dárejeli basqıshlar shınında júdá quramalı hám názik. Mánisler ekilik kóriniske ózgertiliwi kerek (bul kóbinese adam oylaǵannan biraz quramalıraq másele) hám esaplawlar (kompilyator yamasa interpretator tárepinen) assembler kórsetpelerine bólinip shıǵıwı kerek (bul da baǵdarlamashı ushın aytarlıqtay intuitiv emes: ekilik registrdi shepke jıljıtıw yamasa bir registr mazmunınıń ekilik tolıqlawıshın basqa registrge qosıw sıyaqlı operaciyalar adamnıń qosıw yamasa kóbeytiw sıyaqlı abstrakt arifmetikalıq operaciyalar haqqındaǵı oylaw usılına sáykes kelmeydi). Aqırında, alınǵan «15» mánisin «a» dep atalǵan ózgeriwshige tayınlaw, «a» ózgeriwshisin keyinirek qollanıw múmkin bolıwı ushın, ózgeriwshiniń atamasın hám fizikalıq yamasa virtual yadtaǵı oǵan sáykes orındı izlew, «15» sanınıń ekilik kórinisin sol yad ornına saqlaw hám taǵı basqa «kórinis artındaǵı» basqıshlardı orınlawdı talap etedi.

Basqarıwdı abstrakciyasız, baǵdarlamashı hár sapar bir-eki sanǵa ápiwayı qosıw yamasa kóbeytiwdi orınlap, nátiyjesin ózgeriwshige menshiklegisi kelgende, registr/ekilik dárejedegi barlıq basqıshlardı ózi kórsetiwi kerek bolar edi. Bunday miynet qaytalanıwınıń eki qatań unamsız nátiyjesi bar:

# ol baǵdarlamashını uqsas operaciya kerek bolǵan hárbir jaǵdayda birneshe keń tarqalǵan wazıypalardı úziliksiz qaytalawǵa májbúrleydi;
# ol baǵdarlamashını belgili bir apparat hám kórsetpeler jıynaǵı ushın programma jazıwǵa májbúrleydi.

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{Programmalıq injiniring}}
{{Sırtqı siltemeler}}

[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]
[[Kategoriya:Abstrakciya]]</text>
      <sha1>jiwy2e06lnjzqc33l6tp8pn7tsq3deh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ónimlilikti analitikalıq modellestiriw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48559</id>
    <revision>
      <id>276555</id>
      <parentid>275168</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T21:05:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>10433</id>
      </contributor>
      <comment>Gadget: Kategori eklendi</comment>
      <origin>276555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2162" sha1="qe558li9waw9p4p7pi73zczenirlt4x" xml:space="preserve">'''Ónimlilikti analitikalıq modellestiriw''' — sistemanıń minez-qulqın elektron kestede modellestiriw usılı. Ol [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattıń]] ónimliligin [[Programmalıq támiynattı testlew|testlewde]] qollanıladı. Bul usıl haqıyqıy yamasa kútilip atırǵan biznes paydalanıwǵa tiykarlanıp, joybarlaw variantların bahalawǵa hám sistemanıń kerekli ólshemlerin anıqlawǵa múmkinshilik beredi. Sonlıqtan ol ónimlilikti testlewge qaraǵanda anaǵurlım tez hám arzan, biraq apparatlıq platformalardı tereń túsiniwdi talap etedi&lt;ref&gt;{{cite book  | last = Wescott | first = Bob | title = The Every Computer Performance Book, Chapter 7: Modeling | publisher = CreateSpace | date = 2013  | isbn = 978-1482657753}}&lt;/ref&gt;.

==Model==
Modelge tranzakciyalardıń resurslarǵa bolǵan talaplarınıń ([[Oraylıq processor|CPU]], disk kirgiziw/shıǵarıwı, LAN, WAN) ólshewleri kirgiziledi. Bul ólshewler tranzakciyalar quramı (waqıt birligindegi biznes tranzakciyaları) boyınsha salmaqlanadı. Resurslarǵa bolǵan talaplardı alıw ushın salmaqlanǵan tranzakciya talapları qosıladı, al resurslardıń júklemesin alıw ushın olar resurs quwatına bólinedi. Model juwap beriw waqtınıń ózgerislerin de boljay aladı. Mısalı, bir resurstan turatuǵın ápiwayı jaǵdayda juwap beriw waqtı formulası: R=S/(1-U), bunda R — juwap beriw waqtı, S — xızmet kórsetiw waqtı, U — paydalanıw dárejesi. Bul formula resurstıń paydalanıw dárejesi 0 (0% bánt) menen 1 (100% bánt) aralıǵında ózgergende juwap beriw waqtın esaplaydı&lt;ref&gt;{{cite book  | last = Wescott | first = Bob | title = The Every Computer Performance Book, Chapter 3: Useful laws | publisher = CreateSpace | date = 2013  | isbn = 978-1482657753}}&lt;/ref&gt;. Bul formula gezekler teoriyasınıń quramalıraq matematikasınıń jaqsı jaqınlastırıwı bolıp tabıladı hám bir neshe resurs penen islegende onı dúzetiw kerek boladı.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]
{{Programmalıq támiynattı testlew}}
[[Kategoriya:Programmalıq_támiynattı_optimallastırıw]]</text>
      <sha1>qe558li9waw9p4p7pi73zczenirlt4x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gilt sózlerge tiykarlanǵan testlew</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48913</id>
    <revision>
      <id>276558</id>
      <parentid>276504</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T21:52:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı</comment>
      <origin>276558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11467" sha1="a31gna9qgouodafv5qw07uclzfzcf78" xml:space="preserve">'''Gilt sózlerge tiykarlanǵan testlew''', sonday-aq '''háreket sózlerine tiykarlanǵan testlew''' dep te ataladı (onı '''háreketlerge tiykarlanǵan testlew''' menen shatastırmaw kerek), — [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewdiń]] qol menen testlewge de, [[Testlewdi avtomatlastırıw|avtomatlastırılǵan testlewge]] de jaramlı metodologiyası. Bul usıl [[Test jaǵdayı (programmalıq támiynat)|test jaǵdayların]] hújjetlestiriwdi — sonıń ishinde qollanılatuǵın maǵlıwmatlar menen funkcionallıqtı — test jaǵdayların orınlaw usılın belgilewden ajıratadı. Nátiyjede ol testti dúziw processin eki bólek basqıshqa bóledi: joybarlaw hám islep shıǵıw basqıshı hám orınlaw basqıshı. Joybarlaw basqıshına talaplardı analizlew hám bahalaw, sonday-aq maǵlıwmatlardı analizlew, anıqlaw hám toltırıw kiredi.

==Sholıw==
Bul metodologiya testleniwi kerek bolǵan funkcionallıqtı bildiriw ushın gilt sózlerdi (yamasa háreket sózlerin) qollanadı, mısalı, '''Klientti kirgiziw'''. '''Klientti kirgiziw''' gilt sózi maǵlıwmatlar bazasına jańa klientti kirgiziw ushın orınlanıwı kerek bolǵan háreketler jıynaǵı retinde anıqlanadı. Onıń gilt sóz hújjetleri tómendegilerdi óz ishine aladı:
* testlenip atırǵan sistemanıń (SUT) baslanǵısh jaǵdayı;
* baslanatuǵın ayna yamasa menyu;
* maǵlıwmat kirgiziw ushın kerekli aynaǵa ótiw ushın basılatuǵın klavishalar yamasa tıshqansha basıwları;
* tabılıwı kerek bolǵan maydanlardıń atları hám qaysı argumentlerdi kirgiziw kerekligi;
* qosımsha dialog aynaları (mısalı, tastıyıqlawlar) payda bolǵan jaǵdayda orınlanatuǵın háreketler;
* jiberiw ushın basılatuǵın túyme;
* háreketler tamamlanǵannan keyin SUT qanday jaǵdayda bolıwı kerekligi haqqındaǵı tastıyıqlaw.

Gilt sózlerge tiykarlanǵan testlew sintaksisi test jaǵdayların (maǵlıwmatlar menen háreket sózlerin) keste formatında kórsetedi (tómendegi mısaldı qarań). Birinshi baǵanada (A baǵanası) testlenip atırǵan funkcionallıq bolǵan «Klientti kirgiziw» gilt sózi turadı. Al qalǵan B–E baǵanalarında gilt sózdi orınlaw ushın kerekli maǵlıwmatlar bar: Atı, Mákan jayı, Pochta indeksi hám Qala.

{| class=&quot;wikitable&quot;
!A
!B
!C
!D
!E
|-
| . 
| Atı
| Mákan jayı
| Pochta indeksi
| Qala
|-
| Klientti kirgiziw 
| Djeyn Smit 
| 6 High Street
| SE25 6EP
| London
|}

Basqa klientti kirgiziw ushın testlewshi kestege gilt sóz retinde «Klientti kirgiziw» hám keyingi baǵanalarda jańa klienttiń maǵlıwmatları bar taǵı bir qatar qosadı. Barlıq háreketlerdi qayta dizimlewdiń keregi joq.

Bunda siz test jaǵdayların tómendegishe joybarlay alasız:
* Testti orınlaw ushın qosımsha hám sistema menen óz-ara tásir etiwge kerekli joqarı dárejeli adımlardı kórsetiw arqalı.
* Funkciyalardıń durıs isleytuǵının qalay tekseriw hám tastıyıqlaw kerekligin kórsetiw arqalı.
* Test ushın aldınǵı shártlerdi belgilew arqalı.
* Test ushın qabıllaw kriteriyaların belgilew arqalı.

[[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń]] iteraciyalıq tábiyatın esapqa alǵanda, test dizaynı ádette testti qol menen ámelge asırıwǵa qaraǵanda abstraktlıraq (azıraq anıq) boladı, biraq ol ańsat túrde sonday ámelge asırıwǵa aylana aladı.

==Artıqmashılıqları==
Gilt sózlerge tiykarlanǵan testlew testlenip atırǵan sistemadaǵı/programmalıq támiynattaǵı (SUT) ózgerisler sebepli xızmet kórsetiwge sezimtallıqtı azaytadı. Eger ekran maketleri ózgerse yamasa sistema basqa operaciyalıq sistemaǵa kóshirilse, test jaǵdaylarına derlik hesh qanday ózgeris kirgiziwdiń keregi bolmaydı: ózgerisler gilt sóz hújjetlerine kirgiziledi, gilt sóz test jaǵdaylarında neshe ret qollanılsa da, hárbir gilt sóz ushın bir hújjet boladı. Bul test dizaynınıń tereń processin bildiredi.

Sonday-aq gilt sózdi orınlaw usılınıń (gilt sóz hújjetlerinde) júdá tolıq táriyipleniwi sebepli test derlik hár qanday adam tárepinen orınlana aladı. Solay etip, gilt sózlerge tiykarlanǵan testlew qol menen testlew ushın da, avtomatlastırılǵan testlew ushın da qollanıladı&lt;ref name=&quot;stickyminds.com&quot;&gt;{{web deregi | url =http://www.stickyminds.com/sitewide.asp?Function=edetail&amp;ObjectType=COL&amp;ObjectId=8186 | at =Danny R. | familiya =Faught | bet =Keyword-Driven Testing | work =Sticky Minds | baspaxana =Software Quality Engineering | sáne = November 2004 | qaralǵan sáne = 2012-jıl 12-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130729112606/http://www.stickyminds.com/sitewide.asp?Function=edetail&amp;ObjectType=COL&amp;ObjectId=8186 | arxivsáne = 2013-jıl 29-iyul }}&lt;/ref&gt;.

Bunnan basqa, bul tásil testlew jumısına baylanıslı hám onıń nátiyjesinde payda bolǵan barlıq quralları, resursları hám maǵlıwmatları biriktiretuǵın ashıq hám keńeytiletuǵın freymvork bolıp tabıladı. Bul jalǵız freymvork ishinde testlew jumısınıń barlıq qatnasıwshıları ózleri umtılıp atırǵan sapa maqsetlerin anıqlay aladı hám jetilistire aladı. Bul jerde topar sol maqsetlerge erisiw ushın ámelge asıratuǵın jobasın anıqlaydı. Eń áhmiyetlisi, ol pútkil toparǵa qálegen waqıtta sistemanıń jaǵdayın anıqlaw ushın bir orındı usınadı.

Testlew — [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi|programmalıq támiynattı islep shıǵıw processindegi]] keri baylanıs mexanizmi. Ol islep shıǵıw jumısınıń qálegen iteraciyasında baǵıttan shıǵıp ketpew ushın qay jerde dúzetiwler kiritiw kerek ekenin kórsetedi. Sonday-aq ol islep shıǵılıp atırǵan sistemanıń házirgi sapası haqqında maǵlıwmat beredi. Testlerdi ámelge asırıw iskerligi test jaǵdayın ámelge asıratuǵın qayta qollanılatuǵın test skriptlerin joybarlaw hám islep shıǵıwdı óz ishine aladı. Ámelge asırǵannan keyin ol test jaǵdayı menen baylanıstırıla aladı.

Ámelge asırıw hárbir testlew proektinde hár qıylı boladı. Bir proektte siz avtomatlastırılǵan test skriptlerin de, qol menen orınlanatuǵın test skriptlerin de dúziwdi sheshiwińiz múmkin. Al testlerdi joybarlaw — iteraciyalıq process. Siz test dizaynın qollanıw jaǵdaylarınıń specifikaciyalarına, talaplarǵa, prototiplerge hám t.b. tiykarlap, sistemanı ámelge asırıwdan aldın-aq testlerdi joybarlawdı baslay alasız. Sistema anıǵıraq belgilengen sayın hám siz islewge bolatuǵın sistema jıynawları payda bolǵan sayın, dizayn detalların anıqlastıra alasız. Testlerdi joybarlaw iskerligi «Men testlewdi qalay ótkeremen?» degen sorawǵa juwap beredi. Tolıq test dizaynı oqıwshılarǵa sistema menen qanday háreketler orınlanıwı kerekligi hám eger sistema durıs islese, qanday minez-qulıq penen qásiyetlerdi baqlawdı kútiw kerekligi haqqında maǵlıwmat beredi.

Test dizaynı testti ámelge asırıwdı qalay dúziw kerekligin anıqlawda orınlanıwı kerek bolǵan joybarlaw jumısınan ayırmashılıqqa iye.

==Metodologiyası==
Gilt sózlerge tiykarlanǵan testlew metodologiyası testlew processin orınlawdı bir neshe basqıshqa bóledi:
# Model tiykarı/prototiplew: talaplardı analizlew hám bahalaw.
# Test modelin anıqlaw: talaplardı bahalaw nátiyjesinde óz programmalıq támiynat modelin dúziw.
# Test maǵlıwmatların anıqlaw: anıqlanǵan óz modeli tiykarında gilt sózlerdi hám tiykarǵı/qosımsha maǵlıwmatlardı anıqlawdı baslaw.
# Testke tayarlıq: test tiykarın qabıl etiw hám t.b.
# Test dizaynı: test tiykarın analizlew, test jaǵdayların/proceduraların joybarlaw, test maǵlıwmatların joybarlaw.
# Testti qol menen orınlaw: gilt sóz hújjetlerin orınlaw boyınsha basshılıq retinde qollanıp, test jaǵdayların qol menen orınlaw.
# Testti orınlawdı avtomatlastırıw: gilt sóz hújjetlerine sáykes háreketlerdi orınlaytuǵın avtomatlastırılǵan skriptti dúziw.
# Testti avtomatlastırılǵan túrde orınlaw.

==Anıqlaması==
Gilt sóz yamasa háreket sózi — test obektindegi háreketlerdiń anıqlanǵan kombinaciyası. Ol test qatarlarınıń qalay orınlanıwı kerekligin táriyipleydi. Háreket sózi argumentlerdi óz ishine aladı hám onı test analitigi anıqlaydı.

Test — islep shıǵıwdıń hár qanday processindegi tiykarǵı adım bolıp, ol obektke (sistema / programmalıq támiynat testi — SUT) bir qatar testlerdi yamasa tekseriwlerdi qollanıwı kerek. Bunda testtiń qátelerdiń bar ekenin ǵana kórsete alatuǵının, al olardıń joq ekenin kórsete almaytuǵının udayı yadta tutıw kerek. Real waqıt (RT) sistemasın testlewde SUT-tıń durıs shıǵıs maǵlıwmatların payda etetuǵının tekseriw jetkiliksiz. Sonday-aq sol shıǵıs maǵlıwmatın payda etiwge ketken waqıttıń kútilgendey ekenin de tekseriw kerek. Bunnan basqa, bul shıǵıs maǵlıwmatlarınıń waqtı kiris maǵlıwmatlarınıń waqtına da baylanıslı bolıwı múmkin. Óz gezeginde, qollanılatuǵın keleshektegi kiris maǵlıwmatlarınıń waqtı shıǵıs maǵlıwmatları arqalı anıqlanadı.

===Testti orınlawdı avtomatlastırıw===
Ámelge asırıw basqıshı qural yamasa freymvorkqa qarap hár túrli boladı.
Kóbinese avtomatlastırıw injenerleri «tekseriw» hám «kirgiziw» sıyaqlı gilt sózlerdi usınatuǵın freymvorktı ámelge asıradı&lt;ref name=&quot;stickyminds.com&quot;/&gt;. Testlewshiler yamasa test dizaynerleri (olarǵa programmalastırıwdı biliw shárt emes) jobalastırıw basqıshında anıqlanǵan hám injenerler ámelge asırǵan gilt sózler tiykarında test jaǵdayların jazadı. Test gilt sózlerdi oqıytuǵın hám sáykes kodtı orınlaytuǵın basqarıwshı (driver) járdeminde orınlanadı.

Basqa metodologiyalar ámelge asırıwdıń «bári bir jerde» basqıshın qollanadı. Test dizaynı hám test injeneriyası wazıypaların ajıratıwdıń ornına, test dizaynınıń ózi testti avtomatlastırıw ''bolıp tabıladı''. «Redaktorlaw» yamasa «tekseriw» sıyaqlı gilt sózler kerekli kod aldın ala jazılǵan qurallar járdeminde dúziledi. Bul testlew processinde qosımsha injenerlerdiń zárúrligin joq etedi, sebebi gilt sózlerdiń ámelge asırılıwı álleqashan qurallardıń bir bólegi bolıp tabıladı. Mısalları: GUIdancer hám QTP.

===Jaqsı tárepleri===
* Uzaq múddetli perspektivada xızmet kórsetiw qárejetleri tómen:
** Test jaǵdayları qısqa
** Test jaǵdayları mápli tárepler ushın oqıwǵa ańsat
** Test jaǵdayların ózgertiw ańsat
** Jańa test jaǵdayları bar gilt sózlerdi ańsatıraq qayta qollana aladı
* Gilt sózlerdi bir neshe test jaǵdayında qayta qollanıw
* Belgili bir qural yamasa programmalastırıw tiline ǵárezli emes
* Miynettiń bólistiriliwi
** Test jaǵdayların dúziw ushın domen boyınsha kúshlirek bilim, al qural/programmalastırıw boyınsha azıraq kónlikpe kerek
** Gilt sózlerdi ámelge asırıw ushın qural/programmalastırıw boyınsha kúshlirek kónlikpe, al salıstırmalı túrde domen boyınsha azıraq bilim kerek
* Qatlamlardıń abstrakciyası

===Kemshilikleri===
* Bazarǵa shıǵarıw waqtı uzaǵıraq (qol menen testlew yamasa jazıp alıw hám qayta oynatıw usılına salıstırǵanda)
* Dáslep úyreniw ádewir qıyın

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]</text>
      <sha1>a31gna9qgouodafv5qw07uclzfzcf78</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmalıq támiynat qáteleriniń dizimi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48916</id>
    <revision>
      <id>276559</id>
      <parentid>276511</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T21:52:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı</comment>
      <origin>276559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48008" sha1="tfvqvw1k4x0t3kuy3b6p2ko4me3r4nj" xml:space="preserve">[[Programmalıq támiynat|Programmalıq támiynattaǵı]] kóplegen qáteler tek ǵana titirkendiredi yamasa qolaysızlıq tuwdıradı, biraq geyparaları finanslıq jaqtan yamasa adamlardıń amanlıǵına qáwip retinde júdá awır aqıbetlerge alıp keledi&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Why Software fails| url =https://spectrum.ieee.org/why-software-fails| qaralǵan sáne = 2021-jıl 20-mart |website=IEEE Spectrum: Technology, Engineering, and Science News| sáne = 2005-jıl 2-sentyabr | til =en}}&lt;/ref&gt;. Tómende áhmiyetli aqıbetlerge alıp kelgen '''programmalıq támiynat qáteleriniń dizimi''' keltirilgen.

== Basqarıw ==

* Germaniyada jumıssızlıq hám sociallıq xızmetler máselelerin sheshiwge arnalǵan A2LL sistemasınıń programmalıq támiynatında keń kólemli aqıbetlerge alıp kelgen bir neshe qáte bolǵan, mısalı, 2004-jılı tólemler jaramsız esap nomerlerine jiberilgen.

== Blokcheyn ==

* The DAO qátesi. 2016-jıl 17-iyunda The DAO-ǵa bir qatar hálsizliklerdi, sonıń ishinde rekursiv shaqırıwlarǵa baylanıslı hálsizlikti paydalanǵan hújim jasaldı. Nátiyjede 3,6 million Ether — The DAO-ǵa salınǵan 11,5 million Ether-diń shama menen úshten bir bólegi — awdarıldı. Sol waqıtta onıń qunı shama menen 50 million dollar edi&lt;ref name=&quot;nythack&quot;&gt;{{cite news|last1=Popper|first1=Nathaniel|newspaper=The New York Times|title=Hacker May Have Taken $50 Million From Cybercurrency Project|url=https://www.nytimes.com/2016/06/18/business/dealbook/hacker-may-have-removed-more-than-50-million-from-experimental-cybercurrency-project.html|date=17 June 2016|access-date=3 March 2017|archive-date=20 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620012726/https://www.nytimes.com/2016/06/18/business/dealbook/hacker-may-have-removed-more-than-50-million-from-experimental-cybercurrency-project.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bi20160617&quot;&gt;{{web deregi | bet =Digital currency Ethereum is cratering amid claims of a $50 million hack| url =https://www.businessinsider.com/dao-hacked-ethereum-crashing-in-value-tens-of-millions-allegedly-stolen-2016-6| at =Rob| familiya =Price| sáne = 2016-jıl 17-iyun |website=Business Insider| qaralǵan sáne = 2016-jıl 17-iyun | arxivsáne = 2017-jıl 11-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20170611195628/http://uk.businessinsider.com/dao-hacked-ethereum-crashing-in-value-tens-of-millions-allegedly-stolen-2016-6|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Elektr energiyasın jetkerip beriw ==

* 2003-jılǵı Arqa-shıǵıs elektr energiyasınıń óshiwine General Electric Energy kompaniyasınıń XA/21 baqlaw programmalıq támiynatındaǵı jarıs jaǵdayı sebepli anıqlanbay qalǵan jergilikli úzilis sebep boldı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Software Bug Contributed to Blackout | url =http://www.securityfocus.com/news/8016 | arxivurl =https://web.archive.org/web/20040313012800/http://www.securityfocus.com/news/8016 | qaralǵan sáne = 2008-jıl 7-yanvar | arxivsáne = 2004-jıl 13-mart }}&lt;/ref&gt;.

==Shifrlaw==
* Valgrind quralı bergen eskertiwdi dúzetiw ushın Debian proektiniń bir qatnasıwshısı OpenSSL kitapxanasına dúzetiw kirgizdi hám bul processte tosınnan sanlar generatorın buzıp qoydı. Dúzetiw 2006-jılı sentyabr ayında júklendi hám rásmiy versiyaǵa kirdi; bul haqqında tek 2008-jılı aprel ayında xabarlandı. Buzılǵan versiya menen generaciyalanǵan hárbir gilt, sonday-aq olar menen shifrlanǵan barlıq maǵlıwmatlar qáwip astında qaldı («tosınnan» sanlardı ańsat boljawǵa bolatuǵın edi). Bul S/MIME, Tor, SSL yamasa TLS arqalı qorǵalǵan baylanıslar hám SSH sıyaqlı shifrlawǵa súyenetuǵın kóplegen qosımshalarǵa qáwip tuwdırdı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =DSA-1571-1 openssl -- predictable random number generator | url =http://www.debian.org/security/2008/dsa-1571 | qaralǵan sáne = 2008-jıl 16-aprel }}&lt;/ref&gt;.
* 2012-jılı payda bolǵan hám 2014-jılı aprel ayında ashıp kórsetilgen OpenSSL hálsizligi — Heartbleed tásir etilgen xızmetlerdiń qupıyalılıǵın joq etti. Ol basqa nárseler qatarında Kanada Salıq agentliginiń veb-saytındaǵı onlayn deklaraciya tapsırıw bólimine jámiyetlik kiriwdiń jabılıwına sebep boldı&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2014-04-09 |title=Heartbleed bug may shut Revenue Canada website until weekend |url=http://www.cbc.ca/news/business/revenue-canada-shuts-website-to-head-off-heartbleed-bug-1.2603742|work=CBC News}}&lt;/ref&gt;. Bul sociallıq qamsızlandırıw nomerleri urlanǵannan keyin júz berdi&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Heartbleed bug: 900 SINs stolen from Revenue Canada - Business - CBC News |publisher=CBC News |url=http://www.cbc.ca/news/business/heartbleed-bug-900-sins-stolen-from-revenue-canada-1.2609192 |access-date=2014-04-14}}&lt;/ref&gt;.
* [[Apple Inc.|Apple]] kompaniyasınıń «goto fail» qátesi — kodtaǵı qaytalanǵan qatar bolıp, ol ashıq gilt sertifikatın tekseriwdiń durıs emes túrde testten ótiwine sebep boldı.
* GnuTLS kitapxanasınıń «goto fail» qátesi Apple qátesine uqsas bolıp, shama menen eki hápteden keyin tabıldı. GnuTLS qátesi de hújimshilerge SSL/TLS qáwipsizligin aylanıp ótiwge múmkinshilik berdi&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Goodin | at =Dan | sáne = 2014-jıl 4-mart | bet =Critical crypto bug leaves Linux, hundreds of apps open to eavesdropping | url =https://arstechnica.com/information-technology/2014/03/critical-crypto-bug-leaves-linux-hundreds-of-apps-open-to-eavesdropping/ | qaralǵan sáne = 2020-jıl 7-sentyabr | baspaxana =Ars Technica}}&lt;/ref&gt;.

==Finans==

* Vankuver fond birjasınıń indeksinde qayta-qayta dóńgeleklew sebepli úlken qáteler payda boldı. 1982-jılı yanvar ayında indeks 1000 mánisi menen baslandı, keyin hárbir sawda operaciyasında jańalanıp, útirden keyingi úsh tańbaǵa shekem kesildi. Bul kúnine shama menen 3000 ret orınlandı. Toplanǵan kesiwler ayına shama menen 25 punktlik qáte joǵaltıwǵa alıp keldi. 1983-jıl 25–28-noyabr demalıs kúnleri qáte dúzetildi hám indekstiń mánisi juma kúngi jabılıw kórsetkishi 524,811-den 1098,892-ge kóterildi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Quinn |first=Kevin |date=November 8, 1983 |title=Ever Had Problems Rounding Off Figures? This Stock Exchange Has |page=37 |work=The Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |first=Lilley|last=Wayne |date=November 29, 1983 |title=Vancouver stock index has right number at last |work=The Toronto Star}}&lt;/ref&gt;.
* 2012-jıl 1-avgustta Knight Capital Group kompaniyası serverlerge programmalıq támiynattıń qáte engiziliwi hám sawda waqtında eski, qollanılmaytuǵın programmalıq kodtıń orınlanıwına sebep bolǵan áhmiyetli programmalıq belginiń qayta qollanılıwı sebepli 45 minut ishinde 440 million dollar joǵalttı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Popper | at =Nathaniel | sáne = 2012-jıl 2-avgust | bet =Knight Capital Says Trading Glitch Cost It $440 Million | url =https://dealbook.nytimes.com/2012/08/02/knight-capital-says-trading-mishap-cost-it-440-million |website=New York Times}}&lt;/ref&gt;.
* Ullı Britaniya pochtası dawı: 2000–2015-jılları Ullı Britaniya pochtası 736 pochta bólimi basshısın sudqa berdi, olardıń kópshiligi nahaq ayıplanıp, túrmege jiberildi. Pochta bólimi basshıları finanslıq jetispewshilikler ushın ayıplandı, biraq olar is júzinde pochtanıń Horizon buxgalteriya programmalıq támiynatındaǵı kemshilikler sebepli payda bolǵan edi&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Flinders | at =Karl | sáne = 2022-jıl 3-mart | bet =Post Office warned of software flaw in 2006, but failed to alert subpostmaster network. | url =https://www.computerweekly.com/news/252514110/Post-Office-warned-of-software-flaw-in-2006-but-failed-to-alert-subpostmaster-network|website=Computer Weekly}}&lt;/ref&gt;.

== Media ==

* Sony BMG kompaniyasınıń kóshirmeden qorǵaw rutkiti dawında (2005-jıl oktyabr) Sony BMG kompaniyası Van Zant toparınıń muzıkalıq CD diskin shıǵardı. Onda kóshirmeden qorǵaw sxeması qollanılǵan bolıp, ol diski oynatıw ushın qollanılǵan hár qanday Windows kompyuterine rutkitti jasırın túrde ornatatuǵın edi. Olardıń maqseti — kóshirmeden qorǵaw mexanizmin aylanıp ótiwdi qıyınlastırıw ushın onı jasırıw. Tilekke qarsı, rutkit qasaqana emes túrde qáwipsizlik tesigin ashıp qoydı, nátiyjede CD diskin hesh nárseden xabarsız oynatqan adamlardıń kompyuterlerine troyan atı programmaları menen tabıslı hújimler tolqını boldı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Borland | at =John | sáne = 2005-jıl 11-noyabr | bet =FAQ: Sony's 'rootkit' CDs - CNET News | url =http://www.news.com/FAQ-Sonys-rootkit-CDs/2100-1029_3-5946760.html |url-status=unfit | arxivurl =https://web.archive.org/web/20081205090503/http://www.news.com/FAQ-Sonys-rootkit-CDs/2100-1029_3-5946760.html | arxivsáne = 2008-jıl 5-dekabr |website=news.com |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;. Sony kompaniyasınıń keyin máseleni dúzetiw ushın utilita usınıw boyınsha háreketleri is júzinde onı jáne de kúsheytti&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Russinovich | at =Mark | sáne = 2005-jıl 4-noyabr | bet =Mark's Blog : More on Sony: Dangerous Decloaking Patch, EULAs and Phoning Home | url =http://blogs.technet.com/markrussinovich/archive/2005/11/04/more-on-sony-dangerous-decloaking-patch-eulas-and-phoning-home.aspx |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20070103203640/http://blogs.technet.com/markrussinovich/archive/2005/11/04/more-on-sony-dangerous-decloaking-patch-eulas-and-phoning-home.aspx | arxivsáne = 2007-jıl 3-yanvar |website=blogs.technet.com}}&lt;/ref&gt;.

== Medicina ==
* Therac-25 radiaciyalıq terapiya apparatın basqaratuǵın kodtaǵı qáte 1980-jıllarda apparat beta-nurlanıwdıń artıqsha muǵdarın bergende keminde bes nawqastıń ólimine tikkeley sebep boldı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =The Therac-25 Accidents (PDF), by Nancy Leveson | url =http://sunnyday.mit.edu/papers/therac.pdf | qaralǵan sáne = 2008-jıl 7-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20000819003929/http://sunnyday.mit.edu/papers/therac.pdf | arxivsáne = 2000-jıl 19-avgust }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =An Investigation of the Therac-25 Accidents (IEEE Computer) | url =http://courses.cs.vt.edu/~cs3604/lib/Therac_25/Therac_1.html | qaralǵan sáne = 2008-jıl 7-yanvar }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Computerized Radiation Therapy (PDF) reported by TROY GALLAGHER | url =http://radonc.wdfiles.com/local--files/radiation-accident-therac25/Therac_UGuelph_TGall.pdf | qaralǵan sáne = 2011-jıl 12-dekabr }}&lt;/ref&gt;.
* Multidata Systems International kompaniyası dúzgen RTP/2 radiaciyalıq terapiyanı jobalastırıw programmalıq támiynatı texniktiń apparatqa maǵlıwmatlardı qalay kirgizgenine qarap, nurlanıw dozasın nadurıs túrde eki ese arttırıp jiberiwi múmkin edi. Keminde segiz nawqas qaytıs boldı, al taǵı 20 nawqas densawlıqqa aytarlıqtay zıyan keltiriwi itimal artıqsha doza aldı (2000-jıl noyabr)&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Garfinkel | at =Simson | sáne = 2005-jıl 8-noyabr | bet =History's Worst Software Bugs | url =https://www.wired.com/2005/11/historys-worst-software-bugs/ | qaralǵan sáne = 2020-jıl 6-sentyabr |website=Wired}}&lt;/ref&gt;.
* Medtronic kompaniyasınıń júrek qurılması aralıqtan hújimlerge hálsiz ekeni anıqlandı (2008-jıl mart)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Feder |first=Barnaby J. |date=2008-03-12 |title=A Heart Device Is Found Vulnerable to Hacker Attacks |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2008/03/12/business/12heart-web.html |access-date=2008-09-28}}&lt;/ref&gt;.
* Becton Dickinson kompaniyasınıń Alaris Gateway Workstation qurılması aralıqtan ruqsatsız túrde qálegen kodtı orınlawǵa múmkinshilik beredi (2019)&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =ICS Advisory (ICSMA-19-164-01) | sáne = 2019-jıl 13-iyun | baspaxana =Cybersecurity and Infrastructure Security Agency | url =https://www.us-cert.gov/ics/advisories/ICSMA-19-164-01 | qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-noyabr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Newman | at =Lily Hay | sáne = 2019-jıl 1-oktyabr | bet =Decades-Old Code Is Putting Millions of Critical Devices at Risk | url =https://www.wired.com/story/urgent-11-ipnet-vulnerable-devices/ |website=Wired | qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-noyabr }}&lt;/ref&gt;.
* CareFusion kompaniyasınıń Alaris nasos moduli (8100) «Delay Until» parametri yamasa «Multidose» funkciyası qollanılǵanda infuziyanı durıs keshiktirmeydi (2015)&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Urgent: Medical Device Recall Notification, AFFECTED DEVICE: Alaris® Pump module (Model 8100)&quot;Delay Until&quot; Option and &quot;Multidose&quot; Feature | sáne = 2014-jıl 23-aprel | baspaxana =CareFusion | url =http://www.carefusion.com/pdf/Alerts_and_Notices/Alaris/LVP-v9-1-18-recall-customer-letter-23APR14.pdf | qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20150612045201/http://www.carefusion.com/pdf/Alerts_and_Notices/Alaris/LVP-v9-1-18-recall-customer-letter-23APR14.pdf | arxivsáne = 2015-jıl 12-iyun }}&lt;/ref&gt;.

== Áskeriy ==

* MIM-104 Patriot kompleksiniń programmalıq qátesi júz saat dawamında onıń sistemalıq saatınıń sekundtıń úshten birine awısıwına sebep boldı. Nátiyjede ol kiyatırǵan Iraqtıń Al-Husayn raketasın tawıp, uslap qala almadı. Raketa Saud Arabiyasındaǵı Dahran kazarmasına tiyip (1991-jıl 25-fevral), 28 amerikalınıń ólimine sebep boldı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Patriot missile defense, Software problem led to system failure at Dharhan, Saudi Arabia; GAO report IMTEC 92-26 | url =http://www.gao.gov/products/IMTEC-92-26 | baspaxana =US Government Accounting Office}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Skeel | at =Robert | bet =Roundoff Error and the Patriot Missile | url =http://www.mc.edu/campus/users/travis/syllabi/381/patriot.htm |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20080801202418/http://www.mc.edu/campus/users/travis/syllabi/381/patriot.htm | arxivsáne = 2008-jıl 1-avgust | qaralǵan sáne = 2008-jıl 30-sentyabr |website=SIAM News, volume 25, nr 4}}&lt;/ref&gt;.
* 1994-jılı iyun ayında Ullı Britaniya Korol áskeriy-hawa kúshleriniń Chinook vertolyotı Mal-of-Kintayr túbegine qulap, 29 adam qaytıs boldı. Dáslep apattıń sebebi ushqıshtıń qátesi dep esaplandı, biraq ''Computer Weekly'' jurnalınıń tergewi Lordlar palatasınıń komissiyasın apattıń sebebi samolyottıń dvigatelin basqarıw kompyuterindegi programmalıq qáte bolıwı múmkin ekenine isendiriw ushın jetkilikli dálillerdi ashıp kórsetti&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Rogerson |first=Simon |date=April 2002 |title=The Chinook Helicopter Disaster |url=http://www.ccsr.cse.dmu.ac.uk/resources/general/ethicol/Ecv12no2.html |url-status=dead |journal=IMIS Journal |volume=12 |issue=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717021641/http://www.ccsr.cse.dmu.ac.uk/resources/general/ethicol/Ecv12no2.html |archive-date=2012-07-17}}&lt;/ref&gt;.
* 1997-jılı sentyabr ayında «aqıllı keme» ''USS Yorktown'' nolge bóliw qátesinen keyin derlik 3 saat dawamında suwda háreketsiz qaldı&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 1998-jıl 13-iyul | bet =Software glitches leave Navy Smart Ship dead in the water | url =http://www.gcn.com/17_17/news/33727-1.html |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20060208090921/http://www.gcn.com/17_17/news/33727-1.html | arxivsáne = 2006-jıl 8-fevral |website=gcn.com}}&lt;/ref&gt;.
* 1992-jılı aprel ayında birinshi Lockheed YF-22 samolyotı Kaliforniyadaǵı Edvards áskeriy-hawa bazasına qonıw waqtında apatqa ushıradı. Apattıń sebebi ushqısh keltirip shıǵarǵan terbelistiń aldın ala almaǵan ushıwdı basqarıw programmalıq támiynatındaǵı qáte ekeni anıqlandı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =F/A-22 Program History | url =http://www.f-22raptor.com/index_airframe.php#1992 |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20090825165326/http://www.f-22raptor.com/index_airframe.php#1992 | arxivsáne = 2009-jıl 25-avgust |website=f-22raptor.com}}&lt;/ref&gt;.
* 2007-jıl 11-fevralda Gavayidaǵı Xikem áskeriy-hawa bazasınan ushıp shıqqan altı F-22 Raptor samolyotınan ibarat topar Yaponiyanıń Okinava atawındaǵı Kadena áskeriy-hawa bazasına birinshi shet elge jaylastırıwǵa urınǵanda, 180-meridiandı (Xalıqaralıq sáne sızıǵın) kesip ótiw waqtında birneshe ret kompyuterlerdiń isten shıǵıwına ushıradı. Kompyuterlerdiń buzılıwı keminde navigaciyanı (tolıq joǵaltıldı) hám baylanıstı qamtıdı. Qıyratıwshı samolyotlar janarmay quyıwshı samolyotlardıń izinen ushıp, Gavayiǵa qayta alıp keldi. Eger hawa rayı jaqsı bolmaǵanda, bul máselege aylanıwı múmkin edi. Qáte 48 saat ishinde dúzetildi, bul jaylastırıwdı keshiktirip bolsa da ámelge asırıwǵa múmkinshilik berdi&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2007-jıl 26-fevral | bet =Lockheed's F-22 Raptor Gets Zapped by International Date Line | url =http://www.dailytech.com/article.aspx?newsid=6225 |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20070316132413/http://www.dailytech.com/article.aspx?newsid=6225 | arxivsáne = 2007-jıl 16-mart |website=DailyTech}}&lt;/ref&gt;.

== Kosmos ==
* NASA-nıń 1965-jılǵı Gemini 5 missiyası ushqısh Jerdiń aylanıw tezliginiń nadurıs turaqlısın qol menen kompensaciyalaǵanı sebepli, kózde tutılǵan suwǵa túsiw noqatına 80 mil (130 km) jetpey qondı. 24 saatlıq quyash sutkasındaǵı 360,98 graduslıq aylanıwdıń ornına, Jerdiń turaqlı juldızlarǵa salıstırmalı aylanıwına sáykes keletuǵın 360 graduslıq aylanıw qollanılǵan edi. Dáslepki úsh missiyanıń qısqaraq bolıwı hám Gemini 4 missiyasındaǵı kompyuterdiń buzılıwı qáteniń erterek anıqlanıwına kesent berdi&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Gemini 5 | url =http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/SP-4203/ch11-4.htm |website=On The Shoulders of Titans: A History of Project Gemini | qaralǵan sáne = 2019-jıl 20-avgust | arxivsáne = 2019-jıl 14-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20190714132640/https://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/SP-4203/ch11-4.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
* Rossiya Kosmoslıq izertlewler institutınıń Fobos-1 apparatı (Fobos programması) óziniń orientaciya dvigatellerin óshirip qoydı hám endi quyash batareyaların durıs baǵdarlay almadı yamasa Jer menen baylanısa almadı. Aqır-aqıbetinde onıń akkumulyatorları tawsıldı (1988-jıl 10-sentyabr)&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sagdeev |first1=R. Z. |last2=Zakharov |first2=A. V. |year=1989 |title=Brief history of the Phobos mission |journal=Nature |volume=341 |issue=6243 |pages=581–585 |bibcode=1989Natur.341..581S |doi=10.1038/341581a0 |s2cid=41464654}}&lt;/ref&gt;.
* Evropa kosmos agentliginiń Ariane V88 ushıwı ushıp shıqqannan 40 sekund keyin joq etildi (1996-jıl 4-iyun). Ariane 5 raketasınıń birinshi ushıwı bort baǵdarlaw programmalıq támiynatında haqıyqıy sandı pútin sanǵa aylandırıw waqtında júz bergen tolıp ketiw sebepli óz-ózin joq etiw menen tamamlandı. Usı programmalıq támiynat Ariane 4 programmasında tabıslı qollanılǵan edi, biraq Ariane 5 keminde bir ózgeriwshi ushın úlkenirek mánisler payda etti, bul tolıp ketiwge alıp keldi&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dowson |first=Mark |date=March 1997 |title=The Ariane 5 Software Failure |journal=  ACM SIGSOFT Software Engineering Notes|volume=22 |issue=2 |page=84 |doi=10.1145/251880.251992 |s2cid=43439273}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=January 1997 |title=Design by Contract: The Lessons of Ariane |url=http://se.ethz.ch/~meyer/publications/computer/ariane.pdf |journal=IEEE Computer |volume=30 |issue=1 |pages=129–130 |doi=10.1109/2.562936|last=Jézéquel|first=Jean-Marc|last2=Meyer|first2=Bertrand}}&lt;/ref&gt;.
* 1997-jılı Mars Pathfinder missiyası rover qonǵannan keyin kóp ótpey parallel programmalıq támiynattaǵı qáte sebepli qáwip astında qaldı. Bul qáte ushıwdan aldınǵı testlewde tabılǵan edi, biraq ol tek kútilmegen geypara awır júkleme jaǵdaylarında júz bergenlikten, oǵan tómen ústemlik berilgen edi&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Heaven |first=Douglas |year=2013 |title=Parallel sparking: Many chips make light work |url=https://www.newscientist.com/article/mg21929301.000-parallel-sparking-many-chips-make-light-work.html?page=2 |journal=New Scientist |publisher=Elsevier BV |volume=219 |issue=2930 |pages=42–45 |doi=10.1016/s0262-4079(13)62046-1 |issn=0262-4079 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;. Jerden anıqlanǵan hám dúzetilgen bul máseleniń sebebi ústemlik inversiyası sebepli júz bergen kompyuterdiń qayta iske túsiwleri edi&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Reeves | at =Glenn E | sáne = 1997-jıl 15-dekabr | bet =What really happened on Mars? -- Authoritative Account | url =http://research.microsoft.com/en-us/um/people/mbj/Mars_Pathfinder/Authoritative_Account.html |url-status=unfit | arxivurl =https://web.archive.org/web/20161230103247/http://research.microsoft.com/en-us/um/people/mbj/Mars_Pathfinder/Authoritative_Account.html | arxivsáne = 2016-jıl 30-dekabr |website=research.microsoft.com}}&lt;/ref&gt;.
* 2000-jılı Zenit-3SL raketasınıń ushırılıwı raketanıń ekinshi basqıshınıń pnevmatikalıq sistemasındaǵı klapandı jappaǵan jerdegi programmalıq támiynattıń qátesi sebepli sátsiz boldı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://spaceflightnow.com/sealaunch/ico1/000330software.html| bet =Sea Launch malfunction blamed on software glitch|website=Spaceflight Now| qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-yanvar | sáne = 2000-jıl 30-mart | familiya =Ray| at =Justin| arxivurl =https://web.archive.org/web/20000831013613/https://spaceflightnow.com/sealaunch/ico1/000330software.html| arxivsáne = 2000-jıl 31-avgust |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
* Evropa kosmos agentliginiń CryoSat-1 joldası 2005-jılı Rokot alıp ushıwshı raketasınıń ushıwdı basqarıw sistemasında óshiriw komandasınıń joqlıǵı sebepli ushırıw sátsizliginde joǵaldı&lt;ref name=&quot;ESA-failure&quot;&gt;{{web deregi | sáne = 2005-jıl 8-oktyabr | bet =CryoSat Mission lost due to launch failure | url =http://www.esa.int/esaCP/SEMR3Q5Y3EE_index_0.html | qaralǵan sáne = 2010-jıl 19-iyul | baspaxana =European Space Agency}}&lt;/ref&gt;.
* NASA-nıń Mars Polar Lander apparatı joq boldı, sebebi onıń ushıw programmalıq támiynatı jıynalǵan ayaqlarınıń ashılıwınan payda bolǵan terbelislerdi apparattıń qonǵanınıń dálili dep qátelesip qabıllap, dvigatellerdi Mars betinen 40 metr biyiklikte óshirip qoydı (1999-jıl 3-dekabr)&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Mars Polar Lander | url =http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?MCode=MPL |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120927163919/http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?MCode=MPL | arxivsáne = 2012-jıl 27-sentyabr | qaralǵan sáne = 2008-jıl 7-yanvar }}&lt;/ref&gt;.
* Onıń egiz kosmos apparatı ''Mars Climate Orbiter'' da joq boldı, sebebi jerdegi programmalıq támiynat komandalardı nyutonlardaǵı (N) emes, al funt-kúshtegi (lbf) parametrler tiykarında generaciyaladı.
* Jerden qáte jiberilgen komanda NASA-nıń ''Mars Global Surveyor'' apparatınıń programmalıq támiynatın dvigatel isten shıqtı dep nadurıs boljawǵa májbúrledi, nátiyjede apparat akkumulyatorlarınıń birin quyashqa baǵdarladı. Bul akkumulyatordıń qızıp ketiwine sebep boldı (2006-jıl 2-noyabr)&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Report Reveals Likely Causes of Mars Spacecraft Loss | url =http://www.nasa.gov/mission_pages/mgs/mgs-20070413.html | qaralǵan sáne = 2008-jıl 7-yanvar | arxivsáne = 2007-jıl 9-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20071109163542/http://www.nasa.gov/mission_pages/mgs/mgs-20070413.html |url-status=dead | sáne = 2007-jıl 13-aprel |website=NASA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Faulty Software May Have Doomed Mars Orbiter | url =http://www.space.com/news/070110_mgs_softwareglitch.html/ |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20080724132504/http://www.space.com/news/070110_mgs_softwareglitch.html | arxivsáne = 2008-jıl 24-iyul | qaralǵan sáne = 2007-jıl 11-yanvar | sáne = 2007-jıl 10-yanvar |website=Space.com| familiya =Parks| at =Clinton}}&lt;/ref&gt;.
* NASA-nıń ''Spirit'' roverı Marsqa qonǵannan bir neshe hápte ótip, 2004-jıl 21-yanvarda juwap bermey qoydı. Injenerler roverdiń flesh-yadında júdá kóp fayl toplanıp qalǵanın anıqladı. Keregi joq fayllar óshirilgennen keyin ol islew jaǵdayına qaytarıldı&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2004-jıl 3-fevral | bet =Out of memory problem caused Mars rover's glitch | url =https://www.computerworld.com/article/1324707/out-of-memory-problem-caused-mars-rover-s-glitch.html |website=computerworld.com| familiya =Weiss| at =Todd}}&lt;/ref&gt;.
* Yaponiyanıń ''Hitomi'' astronomiyalıq joldası 2016-jıl 26-martta joq boldı. Sebebi dvigatel nadurıs baǵıtta iske túsip, kosmos apparatın turaqlastırıwdıń ornına onıń tezirek aylanıwına sebep boldı&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Witze |first=Alexandra |year=2016 |title=Software error doomed Japanese Hitomi spacecraft |journal=Nature |volume=533 |issue=7601 |pages=18–19 |bibcode=2016Natur.533...18W |doi=10.1038/nature.2016.19835 |pmid=27147012 |doi-access=free |s2cid=4451754}}&lt;/ref&gt;.
* ESA/Roskosmostıń Schiaparelli Mars qonıw apparatı Mars betine urıldı. Túsiw waqtındaǵı kútilmegen aylanıw inercial ólshew blokın (IMU) qısqa waqıtqa toyındırıp jiberdi, keyin programmalıq támiynat maǵlıwmatlardı apparat jer astında turǵanday nadurıs túsindirdi. Sonlıqtan ol parashyuttı waqtınan burın ılaqtırıp, dvigatellerdi óshirip qoydı, nátiyjede apparat apatqa ushıradı&lt;ref name=&quot;SAR-2017&quot;&gt;{{web deregi | url =http://exploration.esa.int/mars/59176-exomars-2016-schiaparelli-anomaly-inquiry/ | bet =ExoMars 2016 – Schiaparelli Anomaly Inquiry | baspaxana =European Space Agency | sáne = 2017-jıl 18-may |id=DG-I/2017/546/TTN |pages=18–19| familiya =Tolker-Nielsen| at =Toni|type=Report}}&lt;/ref&gt;.
* Izraildiń ''Beresheet'' apparatı járdeminde Ayǵa ekipajsız kosmos apparatın qondırıw boyınsha birinshi urınıwı 2019-jıl 11-aprelde dvigatel sistemasındaǵı programmalıq qáte sebepli sátsiz boldı. Bul qáte Ay betine aqırǵı túsiw waqtında apparattıń tezligin azaytıwǵa kesent berdi. Injenerler dvigateldi aralıqtan qayta iske túsiriw arqalı bul qáteni dúzetiwge urındı, biraq olar onı qayta basqarıp alǵanda, ''Beresheet'' qattı qonıwdıń aldın alıw ushın tezligin óz waqtında azayta almadı hám qıyrap ketti&lt;ref name=&quot;12 April 2019&quot;&gt;{{web deregi | familiya =Weitering | at =Hanneke | bet =Israeli Moon Lander Suffered Engine Glitch Before Crash | url =https://www.space.com/beresheet-moon-crash-engine-glitch.html | qaralǵan sáne = 2019-jıl 29-may |website=Space.com| sáne = 2019-jıl 12-aprel }}&lt;/ref&gt;.

== Telekommunikaciyalar ==

* AT&amp;T kompaniyasınıń alıs aralıq tarmaǵınıń buzılıwı (1990-jıl 15-yanvar). Onda bir kommutaciya sistemasınıń buzılıwı jaqın jerdegi kommutaciya bloklarına máseleniń bar ekeni haqqında xabar jiberiliwine sebep boldı. Tilekke qarsı, bul xabardıń keliwi sol basqa sistemalardıń da isten shıǵıwına sebep boldı. Nátiyjede pútkil AT&amp;T alıs aralıq tarmaǵına tez tarqalǵan kaskadlı buzılıw júz berdi&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sterling |first=Bruce |title=The Hacker Crackdown: Law and Disorder on the Electronic Frontier |publisher=Spectra Books |year=1993 |isbn=0-553-56370-X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =The Crash of the AT&amp;T Network in 1990 | url =https://telephoneworld.org/landline-telephone-history/the-crash-of-the-att-network-in-1990/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 26-fevral }}&lt;/ref&gt;.
* 2009-jılı yanvar ayında [[Google]] izlew sisteması paydalanıwshılarǵa pútkil dúnyadaǵı ''hárbir'' veb-sayt, sonıń ishinde onıń óz saytı da, itimal zıyanlı ekenin qáte túrde xabarladı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Metz | at =Cade | sáne = 2009-jıl 31-yanvar | bet =Google mistakes entire web for malware | url =https://www.theregister.co.uk/2009/01/31/google_malware_snafu/ | qaralǵan sáne = 2010-jıl 20-dekabr |website=The Register}}&lt;/ref&gt;.
* 2015-jılı may ayında [[iPhone]] paydalanıwshıları qáteni taptı: basqa iPhone paydalanıwshısına belgili bir simvollar hám Unicode belgileri izbe-izligin tekst retinde jiberiw qabıl etiwshi iPhone qurılmasınıń SpringBoard interfeysiniń isten shıǵıwına sebep bolatuǵın edi&lt;ref name=&quot;Crash1&quot;&gt;{{web deregi | sáne = 2015-jıl 26-may | bet =Bug in iOS Unicode handling crashes iPhones with a simple text | url =http://appleinsider.com/articles/15/05/26/bug-in-ios-notifications-handling-crashes-iphones-with-a-simple-text | qaralǵan sáne = 2015-jıl 29-may | baspaxana =Apple Insider}}&lt;/ref&gt;. Sonday-aq ol pútkil telefondı isten shıǵarıwı, zavod sazlawlarına qaytarıwǵa sebep bolıwı yamasa qurılmanıń baylanısın aytarlıqtay buzıwı múmkin edi&lt;ref name=&quot;Crash3&quot;&gt;{{web deregi | familiya =Clover | at =Juli | sáne = 2015-jıl 26-may | bet =New iOS Bug Crashing iPhones Simply by Receiving a Text Message | url =http://www.macrumors.com/2015/05/26/ios-bug-crashing-iphones-with-text-message/ | qaralǵan sáne = 2015-jıl 29-may | baspaxana =MacRumors}}&lt;/ref&gt;. Bul onıń ádettegidey islewine kesent beretuǵın edi. Qáte bir neshe hápte dawam etti, keń ataqqa iye boldı hám geypara adamlar onı basqa iOS paydalanıwshıların házil etiw ushın qollandı. Aqırında [[Apple Inc.|Apple]] kompaniyası onı 2015-jıl 30-iyunde iOS 8.4 versiyası menen dúzetti.
* 2020-jıl 31-mayda Twitter tarmaǵındaǵı @UniverseIce paydalanıwshısı geypara Android telefonlarınıń úziliksiz qayta júkleniw cikline túsip, qollanıwǵa jaramsız bolıwına sebep bolǵan ekran súwretin&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Sunset At St Mary Lake Glacier National Park 5k Wallpaper, HD Nature Wallpapers,4k Wallpapers, Images, Backgrounds, Photos and Pictures | url =https://hdqwalls.com/sunset-at-st-mary-lake-glacier-national-park-5k-wallpaper | qaralǵan sáne = 2025-jıl 22-sentyabr |website=hdqwalls | til =en-us}}&lt;/ref&gt; xabarladı&lt;ref&gt;''X (Formerly Twitter)'', 2025, x.com/UniverseIce/status/1266943909499826176?lang=en. Accessed 22 Sept. 2025.&lt;/ref&gt;. Bul Android-tıń SystemUI komponentindegi hám ekran súwreti ushın qollanılatuǵın súwretlerdi ProPhoto RGB formatınan sRGB formatına aylandırıwdı qalay qayta isleytuǵınındaǵı kemshilik sebepli júz berdi&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Schoon | at =Ben | sáne = 2020-jıl 10-iyun | bet =[Update: Photographer Speaks Out] Some Android Phones Can Be Bricked Using This Wallpaper | url =https://9to5google.com/2020/06/10/android-phone-wallpaper-soft-brick-bug-video/ | qaralǵan sáne = 2025-jıl 22-sentyabr |website=9to5Google}}&lt;/ref&gt;. Nátiyjede sistema reń mánisi jaramsız bolǵan pikseldi kórsetiwge urındı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Google Issue Tracker | url =https://issuetracker.google.com/issues/76022479 | qaralǵan sáne = 2025-jıl 22-sentyabr |website=issuetracker.google.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Mehrotra | at =Pranob | sáne = 2020-jıl 3-avgust | bet =[Update 2: Fixed] This wallpaper triggers a rare bug causing Android devices to bootloop | url =https://www.xda-developers.com/wallpaper-triggers-rare-bug-causing-android-devices-bootloop/ | qaralǵan sáne = 2025-jıl 22-sentyabr |website=XDA | til =en}}&lt;/ref&gt;.

== Jıllardı esapqa alıw ==
{{Main|Waqıttı formatlaw hám saqlaw qáteleri}}

* 2000-jıl máselesi dúnya júzilik ekonomikalıq qulaw qorqınıshın hám sońǵı minutlarda dúzetiwler usınatuǵın konsultantlar sanaatın payda etti&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Looking at the Y2K bug, portal on CNN.com |url=http://www.cnn.com/TECH/specials/y2k/ |url-status=dead |access-date=2008-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071227153108/http://www.cnn.com/TECH/specials/y2k/ |archive-date=2007-12-27}}&lt;/ref&gt;.
* Usınday másele 2038-jılı da júz beredi (2038-jıl máselesi), sebebi kóplegen Unix-qa uqsas sistemalar waqıttı 1970-jıl 1-yanvardan berli ótken sekundlarda esaplaydı hám bul sandı 32 bitlik belgili pútin san retinde saqlaydı. Onıń múmkin bolǵan maksimal mánisi 2&lt;sup&gt;31&lt;/sup&gt; − 1 (2 147 483 647) sekund&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =The year 2038 bug | url =http://www.2038bug.com/ | qaralǵan sáne = 2008-jıl 12-yanvar }}&lt;/ref&gt;. 2 147 483 647 sekund 68 jılǵa teń, al 2038-jıl 1970-jıldan 68 jıl keyin keledi.
* Kvinslend bankınıń tólem terminalları kodındaǵı qáte kóplegen qurılmalardı bir háptege shekem islemeytuǵın jaǵdayǵa túsirdi. Máseleniń sebebi on altılıq sandı nadurıs aylandıratuǵın úles programma ekeni anıqlandı. Qurılma 2010-jılǵa ótiwi kerek bolǵanda, ol altı jıldı ótkerip jiberip, 2016-jılǵa ótti. Bul terminallardıń klientlerdiń kartaların múddeti ótken dep biykar etiwine sebep boldı&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Stafford |first=Patrick |title=Businesses hit by Bank of Queensland EFTPOS bug |url=http://www.smartcompany.com.au/growth/economy/12681-20100104-businesses-hit-by-bank-of-queensland-eftpos-bug.html |url-status=dead |access-date=1 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407101220/http://www.smartcompany.com.au/growth/economy/12681-20100104-businesses-hit-by-bank-of-queensland-eftpos-bug.html |archive-date=7 April 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407101220/http://www.smartcompany.com.au/growth/economy/12681-20100104-businesses-hit-by-bank-of-queensland-eftpos-bug.html |archivedate=7 April 2014}}&lt;/ref&gt;.
== Transport ==
* Geypara maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, Toyota kompaniyasınıń drosseldi elektronlıq basqarıw sistemasında (ETCS) kútilmegen tosınnan tezleniwge sebep bolatuǵın qáteler bolǵan&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Dunn | at =Michael | sáne = 2013-jıl 28-oktyabr | bet =Toyota's killer firmware: Bad design and its consequences | url =https://www.edn.com/toyotas-killer-firmware-bad-design-and-its-consequences/ |website=EDN}}&lt;/ref&gt;.
* Boeing 787 Dreamliner samolyotında pútin sannıń tolıp ketiw qátesi bolǵan. Eger samolyot 248 kúnnen artıq úziliksiz «qosılıp» turǵan bolsa, bul qáte barlıq elektr generatorların óshirip qoyıwı múmkin edi&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2015-jıl 1-aprel | bet =To keep a Boeing Dreamliner flying, reboot once every 248 days | url =https://www.engadget.com/2015-05-01-boeing-787-dreamliner-software-bug.html |website=Engadget}}&lt;/ref&gt;. Usınday másele Airbus A350 samolyotında da bar ekeni anıqlandı. Onı úziliksiz 149 saat islewden aldın óshiriw kerek, bolmasa geypara avionika sistemaları yamasa funkciyaları birli-yarım yamasa tolıq isten shıǵadı&lt;ref&gt;{{Cite news |last= Corfield |first= Gareth |date=25 Jul 2019 |title=Airbus A350 software bug forces airlines to turn planes off and on every 149 hours |url=https://www.theregister.com/2019/07/25/a350_power_cycle_software_bug_149_hours/ |website=The Register |access-date=2021-02-04}}&lt;/ref&gt;.
* 2019-jıldıń basında transportlıq ijara kompaniyası Lime óziniń elektr samokatlarınıń mikroprogrammasında qáteni taptı. Bul qáte samokatlardıń kútilmegen túrde júdá qattı tormozlanıwına sebep bolatuǵın edi, bul aydawshılardı ılaqtırıp jiberiwi hám jaraqatlawı múmkin edi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Roy |first=Eleanor Ainge |date=21 February 2019 |title=Auckland threatens to eject Lime scooters after wheels lock at high speed |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2019/feb/21/auckland-threatens-to-eject-lime-scooters-after-wheels-lock-at-high-speed |access-date=2019-02-20}}&lt;/ref&gt;.
* Boeing 737 Next Generation samolyotında eger ushıwdı basqarıw kompyuterinde jeti anıq aeroporttıń birine priborlar boyınsha jaqınlasıwdıń belgili bir túri tańlansa, kabinadaǵı barlıq displeyler óship qalatuǵın edi&lt;ref&gt;{{Cite news |last= Corfield |first= Gareth |date=8 Jan 2020 |title=Blackout Bug: Boeing 737 cockpit screens go blank if pilots land on specific runways |url=https://www.theregister.com/2020/01/08/boeing_737_ng_cockpit_screen_blank_bug/ |website=The Register |access-date=2021-02-04}}&lt;/ref&gt;.
* Collins Aerospace kompaniyasınıń ushıwdı basqarıw sistemaları ornatılǵan Bombardier CRJ-200 samolyotları suwıq hawa rayında temperatura kompensaciyası qosılǵanda, geypara anıq jaǵdaylarda avtopilot orınlaytuǵın ekinshi aylanıp ushıw proceduraları waqtında nadurıs burılıslar jasaytuǵın edi&lt;ref&gt;{{Cite news |last= Corfield |first= Gareth |date=29 May 2020 |title=Software bug in Bombardier airliner made planes turn the wrong way |url=https://www.theregister.com/2020/05/29/bombardier_missed_approach_bug/ |website=The Register |access-date=2021-02-04}}&lt;/ref&gt;.

== Video oyınlar ==
* ''Eve Online'' oyınınıń Trinity dúzetiw paketin engiziw bir neshe mıń paydalanıwshınıń kompyuterlerinen boot.ini faylın óshirip, olardı iske túsiriw múmkinshiliginen ayırdı. Bul oyın ishindegi atı da boot.ini bolǵan miyras sistemanı qollanıw sebepli júz berdi. Nátiyjede óshiriw /eve katalogınıń ornına nadurıs katalogqa baǵdarlandı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =About the boot.ini issue (Dev Blog) | sáne = 2007-jıl 11-dekabr | url =http://community.eveonline.com/news/dev-blogs/about-the-boot.ini-issue/ | qaralǵan sáne = 2014-jıl 30-sentyabr }}&lt;/ref&gt;.
* Corrupted Blood («Buzılǵan qan») waqıyası — ''World of Warcraft'' oyınındaǵı programmalıq qáte. Ol tek belgili bir reyd waqtında juǵatuǵın, ólimge alıp keletuǵın, zıyanlawshı effekt (debaff) payda etetuǵın virtual kesellikti oyın dúnyasınıń qalǵan bólegine tarqatıp jiberdi. Nátiyjede kóplegen oyınshı personajları qayta-qayta qaytıs boldı. Bul oyınshılardıń «haqıyqıy dúnyadaǵı» epidemiyadaǵıday oyın ishindegi adam kóp jerlerden qashıwına sebep boldı, al bul qáte juqpalı keselliklerdiń tarqalıwı boyınsha geypara akademiyalıq izertlewlerdiń orayına aylandı&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Balicer |first=Ran |date=2005-10-05 |title=Modeling Infectious Diseases Dissemination Through Online Role-Playing Games |journal=Epidemiology |volume=18 |issue=2 |pages=260–261 |doi=10.1097/01.ede.0000254692.80550.60 |pmid=17301707 |s2cid=20959479|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;.
* 2006-jıl 6-iyunde ''RuneScape'' onlayn oyınında belgili bir oyınshı personajlarına basqa personajlardı óltiriwge hám olardıń zatların talawǵa múmkinshilik beretuǵın qáte payda boldı. Oyındaǵı jetiskenligin toylap atırǵan hám keshigiwden (lag) azap shegip atırǵan oyınshınıń úyindegi sawash maydanınan shıǵarılǵannan keyin de, oyın olardı ele de «oyınshı oyınshıǵa qarsı» rejiminde dep esaplaǵanlıqtan, qurban bolǵan personajlar bul personajlarǵa qarsı gúrese almadı. Qátege ushıraǵan personajlar óltirgen oyınshılar kóplegen zatlarınan ayırıldı. Qáte sonshelli zıyanlı bolǵanı sonda, onı paydalanǵan oyınshılar tez arada tabılıp, uslandı hám oyınnan mudamı shetletildi, biraq bunnan aldın olar Falador regionın qıyratıp úlgergen edi. Sonlıqtan bul qáte «Falador qırǵını» dep ataldı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Bishop | at =Sam | sáne = 2016-jıl 8-iyun | bet =Runescape marks the anniversary of the Falador Massacre | url =https://www.gamereactor.eu/news/425783/Runescape+marks+the+anniversary+of+the+Falador+Massacre/ | qaralǵan sáne = 2018-jıl 9-avgust |website=GameFactor}}&lt;/ref&gt;.
* ''Pac-Man'' oyınınıń 256-dárejesinde qáte «ólim ekranına» (kill screen) alıp keledi. Qoljetimli miyweler sanınıń maksimumı — jeti, al bul san tolıp ketkende, ekrannıń pútkil oń tárepi aralasıp ketken belgilerge aylanadı, al shep tárepi ádettegidey qaladı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Pac Man'S Split Screen Level Analyzed And Fixed | url =http://www.donhodges.com/how_high_can_you_get2.htm | qaralǵan sáne = 2012-jıl 19-sentyabr | baspaxana =Donhodges.Com}}&lt;/ref&gt;.
* ZX Spectrum ushın ''Jet Set Willy'' oyını dáslep shıǵarılǵanda, oyın maǵlıwmatların buzatuǵın awır qáte sebepli onı tamamlaw múmkin emes edi. Bul qáte pútkil oyın ótetuǵın úlken saraydıń geypara bólmelerinde dushpanlardıń hám oyınshı personajınıń ólimine sebep boldı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Langshaw | at =Mark | bet =Retro Corner: 'Jet Set Willy' (Spectrum) | url =http://www.digitalspy.com/gaming/retro-gaming/news/a279265/retro-corner-jet-set-willy-spectrum/ | qaralǵan sáne = 2018-jıl 30-may |website=Digital Spy| sáne = 2010-jıl 30-sentyabr }}&lt;/ref&gt;. «Cherdak qátesi» (The Attic Bug) dep atalǵan bul qáte oyınshı saraydıń cherdagına kirgende júz beretuǵın edi. Sonda oqtıń ekrannan tısqarı ushıp ketiwine sebep bolıp, yadtıń mazmunın qayta jazatuǵın hám áhmiyetli ózgeriwshiler menen minez-qulıqtı qálemegen túrde ózgertetuǵın edi. Oyındı islep shıǵıwshılar dáslep bul qáteni tásir etilgen bólmeler ólim duzaqları dep aqlawǵa urındı, biraq aqır-aqıbetinde onı moyınladı hám oyınshılarǵa oyındı qalay dúzetiw boyınsha kórsetpeler berdi&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=July 1984 |title=Jet Set Willy Solved! |url=https://archive.org/stream/personalcomputergames-magazine-08/PersonalComputerGames_08#page/n22/mode/1up |journal=Personal Computer Games |issue=8 |page=21 |access-date=2014-04-19}}&lt;/ref&gt;.
* AQSHtaǵı ''PlayStation Underground'' jazılıwshılarına berilgen biypul demo-disklerdiń birinde, ásirese ''Viewtiful Joe 2'' oyınınıń demo-versiyasında, awır qáte bar edi. Ol PlayStation 2 konsolin isten shıǵarıp ǵana qoymay, sol konsolge jalǵanǵan hár qanday yad kartaların da formatlap, olardaǵı barlıq saqlanǵan maǵlıwmatlardı óshirip jiberetuǵın edi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Krotoski |first=Aleks |date=2004-11-30 |title=Viewtiful Joe 2 demo deletes memory cards |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/technology/gamesblog/2004/nov/30/viewtifuljoe2 |access-date=2009-11-10}}&lt;/ref&gt;. Qáte sonshelli awır bolǵanı sonda, Sony kompaniyası onıń ushın keshirim sorawǵa hám zıyan kórgen oyınshılarǵa ornın toltırıw retinde basqa PS2 oyınlarınıń biypul nusqaların jiberiwge májbúr boldı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Bramwell | at =AleksTom | sáne = 2004-jıl 7-dekabr | bet =Sony to replace defective demo discs with games | url =http://www.eurogamer.net/articles/news071204sonydemodisc | qaralǵan sáne = 2009-jıl 10-noyabr |website=Eurogamer}}&lt;/ref&gt;.
* Awır programmalastırıw qátesi sebepli Nintendo DS ushın ''Bubble Bobble Revolution'' oyınınıń kóp bólegin oynaw múmkin emes, sebebi 30-dárejede minnetli bossqa qarsı sawash baslanbaydı&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2006-jıl 14-oktyabr | bet =Bubble Bobble Revolution DS production issues confirmed *UPDATE* | url =https://gonintendo.com/?p=6805 |website=GoNintendo}}&lt;/ref&gt;.
* ''Guitar Hero II'' oyınınıń Xbox 360 versiyası ushın shıǵarılǵan jańalaw oyınnıń gitara kontrollerlerindegi vibrato ryıchagına baylanıslı geypara máselelerdi dúzetiwge arnalǵan edi. Biraq onda ayırım konsollerdiń qatıp qalıwına yamasa hátte pútkilley islemey qalıwına sebep bolǵan qáte bar edi, bul ataqlı «ólimniń qızıl saqıynasın» payda etti&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Bramwell | at =Tom | sáne = 2007-jıl 16-aprel | bet =RedOctane admits to Guitar Hero II patch problem | url =http://www.eurogamer.net/articles/redoctane-admits-to-guitar-hero-ii-patch-problem | qaralǵan sáne = 2016-jıl 2-dekabr |website=Eurogamer}}&lt;/ref&gt;.
* Valve kompaniyasınıń Linux ushın Steam klienti kompyuterdegi hárbir katalogtaǵı paydalanıwshınıń barlıq faylların tosınnan óshirip jiberiwi múmkin edi. Bul Steam ornatılǵan katalogtı kóshirgen paydalanıwshılarda júz berdi&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Paul | at =Ian | sáne = 2015-jıl 17-yanvar | bet =Scary Steam for Linux bug erases all the personal files on your PC | url =https://www.pcworld.com/article/2871653/scary-steam-for-linux-bug-erases-all-the-personal-files-on-your-pc.html |website=PCWorld}}&lt;/ref&gt;. Qáte qáwipsiz emes shell-skript programmalastırıwdıń nátiyjesi: &lt;syntaxhighlight lang=&quot;bash&quot;&gt;STEAMROOT=&quot;$(cd &quot;${0%/*}&quot; &amp;&amp; echo $PWD)&quot;

# Scary!
rm -rf &quot;$STEAMROOT/&quot;*&lt;/syntaxhighlight&gt; Birinshi qatar skript jaylasqan katalogtı tabıwǵa urınadı. Bul, mısalı, eger skript orınlanıp atırǵanda katalog kóshirilse hám «óz jolı» ózgeriwshisi &lt;code&gt;$0&lt;/code&gt; jaramsız bolıp qalsa, buzılıwı múmkin edi. Sonday-aq eger &lt;code&gt;$0&lt;/code&gt; ishinde qıya sızıq belgisi bolmasa yamasa paydalanıwshı qáte jazǵan buzılǵan simvollıq silteme bolsa da, ol buzılatuǵın edi. &lt;code&gt;&amp;&amp;&lt;/code&gt; shártli operatorı támiyinlegen hám &lt;code&gt;set -e&lt;/code&gt; buyrıǵı buzılıwda jumıstı toqtatpaǵanlıqtan, buzılıwdıń nátiyjesi bos qatar bolatuǵın edi. Bul buzılıw rejimi tekserilmedi, tek «Scary!» («Qorqınıshlı!») dep kommentariya berildi. Aqırında, óshiriw komandasında, aldındaǵı qatar bos bolǵanda, qıya sızıq belgisi óziniń jol bólimlerin biriktiriw operatorı wazıypasınan pútkilley basqa mániske iye boladı, sebebi ol túbirlik katalogtı bildiredi.
* Minus World — 1985-jılǵı ''Super Mario Bros.'' oyınındaǵı ataqlı qáteli dáreje. Oǵan 1–2 dárejedegi diywallardan ótip, onıń «warp zonasına» jetiw ushın qáteni qollanıw arqalı kiriwge boladı, al bul zona sol dárejege alıp baradı&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Gach | at =Ethan | bet =The NES Classic Carries Over Classic Glitches | url =https://www.kotaku.com.au/2016/11/the-nes-classic-carries-over-classic-glitches/ | arxivurl =https://web.archive.org/web/20161115113136/http://www.kotaku.com.au/2016/11/the-nes-classic-carries-over-classic-glitches/ |url-status=usurped | arxivsáne = 2016-jıl 15-noyabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 8-mart |website=Kotaku Australia| sáne = 2016-jıl 14-noyabr }}&lt;/ref&gt;. Bul dáreje sheksiz bolǵanlıqtan, oyınshını oǵan alıp baratuǵın qáteni iske túsiriw oyınshı oyındı qayta iske túsirmegenshe yamasa ómirleri tawsılmaǵansha, oyındı dawam ettiriwdi múmkin emes etedi.
* «MissingNo.» — ''Pokémon Red'' hám ''Blue'' oyınlarındaǵı qáteli Pokémon túri. Onı bir-birine baylanıslı emes sıyaqlı kóringen háreketlerdiń belgili bir izbe-izligin orınlaw arqalı ushıratıwǵa boladı. Nintendo kompaniyasınıń&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Nintendo | bet =Customer Service&amp;nbsp;— Specific GamePak Troubleshooting | url =https://www.nintendo.com/consumer/systems/gameboy/trouble_specificgame.jsp#missingno | arxivurl =https://web.archive.org/web/20080127200258/http://www.nintendo.com/consumer/systems/gameboy/trouble_specificgame.jsp | arxivsáne = 2008-jıl 27-yanvar | qaralǵan sáne = 2009-jıl 7-iyun }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=May 1999 |title=Pokechat |journal=Nintendo Power |volume=120 |page=101}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Loe |first=Casey |title=Pokémon Perfect Guide Includes Red-Yellow-Blue |publisher=Versus Books |year=1999 |isbn=1-930206-15-1 |page=125}}&lt;/ref&gt; hám bul qáteni tabıslı sınap kórgen geypara oyınshılardıń aytıwınsha, bul Pokémondı uslaw oyın maǵlıwmatların buzıwı múmkin. Bul video oyınlar tariyxındaǵı eń belgili qátelerdiń biri hám ol házirgi waqıtta da keńnen belgili&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2009-jıl 9-aprel | bet =Gaming's Top 10 Easter Eggs | url =http://games.ign.com/articles/971/971383p2.html |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100605102058/http://games.ign.com/articles/971/971383p2.html | arxivsáne = 2010-jıl 5-iyun | qaralǵan sáne = 2009-jıl 7-iyun |website=IGN | baspaxana =IGN Entertainment |page=2}}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq támiynat qáteleri]]
[[Kategoriya:Programmalıq támiynat sapası]]
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]
[[Kategoriya:Sapanı támiyinlew]]</text>
      <sha1>tfvqvw1k4x0t3kuy3b6p2ko4me3r4nj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Processti validaciyalaw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49097</id>
    <revision>
      <id>276561</id>
      <parentid>276510</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T21:53:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı</comment>
      <origin>276561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10104" sha1="ghesr7wq8314e6fx7611iqfiw6v6gli" xml:space="preserve">'''Processti validaciyalaw''' — processtiń belgilengen standarttaǵı ónimlerdi isenimli túrde shıǵara alatuǵının tastıyıqlaw ushın ónimdi joybarlaw hám óndiriw dawamında jıynalǵan maǵlıwmatlardı analizlew. Evropa dári-dármaqlar agentligi (EMA) hám AQSH Azıq-awqat hám dári-dármaqlar basqarması (FDA) sıyaqlı retlewshi organlar processti validaciyalawǵa baylanıslı kórsetpelerdi járiyaladı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Guidance for Industry Process Validation: Generally Principles and Practices| url =https://www.fda.gov/downloads/Drugs/Guidances/UCM070336.pdf| arxivurl =https://web.archive.org/web/20140308035346/http://www.fda.gov/downloads/Drugs/Guidances/UCM070336.pdf|url-status=dead| arxivsáne = 2014-jıl 8-mart | baspaxana =Food and Drug Administration| qaralǵan sáne = 2014-jıl 16-dekabr }}&lt;/ref&gt;. Processti validaciyalawdıń maqseti — hár túrli kiris maǵlıwmatlarınıń turaqlı hám joqarı sapalı nátiyjelerge alıp keliwin támiyinlew. Processti validaciyalaw — óndiris boyınsha keri baylanıs jıynalǵan sayın jiyi beyimlestiriwi kerek bolǵan úziliksiz process. Óndiris processlerin basınan aqırına shekem validaciyalaw ónim sapasın anıqlawda júdá áhmiyetli, sebebi sapanı tayar ónimdi tekseriw arqalı mudamı anıqlay almaymız. Processti validaciyalaw 3 adımǵa bólinedi: processti joybarlaw (1a basqısh, 1b basqısh), processti kvalifikaciyalaw (2a basqısh, 2b basqısh) hám [[Processti dawamlı verifikaciyalaw|processti dawamlı verifikaciyalaw]] (3a basqısh, 3b basqısh).

==1-basqısh: Processti joybarlaw==
Bul basqıshta kommerciyalıq óndiris processin anıqlaw ushın islep shıǵıw basqıshınan alınǵan maǵlıwmatlar jıynaladı hám analizlenedi. Kommerciyalıq processti túsiniw arqalı sapa specifikaciyalarınıń tiykarı dúziledi hám ol qadaǵalaw strategiyasınıń tiykarı retinde qollanıladı. Processti joybarlaw&lt;ref&gt;{{cite book | url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-031-32192-4 | doi=10.1007/978-3-031-32192-4 | title=Technology Transfer | series=AAPS Introductions in the Pharmaceutical Sciences | date=2023 | volume=10 | isbn=978-3-031-32191-7 | last1=Pazhayattil | first1=Ajay Babu | last2=Sharma | first2=Sanjay | last3=Philip | first3=Joe Paul | last4=Gischewski-Silva | first4=Michelle | last5=Ingram | first5=Marzena }}&lt;/ref&gt; — processti validaciyalawdıń úsh basqıshınıń birinshisi. Basınan aqırına shekemgi sistema processlerin túsiniw ushın islep shıǵıw basqıshınan alınǵan maǵlıwmatlar jıynaladı hám analizlenedi. Bul maǵlıwmatlar sapa hám óndiristi qadaǵalaw boyınsha etalon kórsetkishlerdi belgilew ushın qollanıladı.

===Eksperimentlerdi joybarlaw (DOE)===
Eksperimentlerdi joybarlaw múmkin bolǵan baylanıslardı hám ózgeriwshilik dereklerin ilajı barınsha tez anıqlaw ushın qollanıladı. Bunday operaciyanıń zárúr ekenin anıqlaw ushın qárejet-payda analizi ótkeriliwi kerek&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =A Case for Stage 3 Continued Process Verification| sáne = 2014-jıl 21-may | url =http://www.pharmamanufacturing.com/articles/2014/stage3-continued-process-verification/| baspaxana =Pharma Manufacturing| qaralǵan sáne = 2014-jıl 22-noyabr }}&lt;/ref&gt;.

===Dizayn arqalı sapa (QbD)===
Dizayn arqalı sapa — sapa ónimlerde testleniwi emes, al ónimlerge qurılıwı kerek ekenin, yaǵnıy ónim sapası óndiris processiniń aqırında emes, al ilajı barınsha erte basqıshta esapqa alınıwı kerek ekenin tastıyıqlaytuǵın farmacevtikalıq óndiris tásili. Itimal sapa máseleleriniń tiykarǵı sebebin anıqlaw ushın kiris ózgeriwshileri izolyaciyalanadı hám óndiris processi soǵan sáykes beyimlestiriledi.

===Processtiń analitikalıq texnologiyası (PAT)===
Processtiń analitikalıq texnologiyası áhmiyetli process parametrlerin (CPP) hám áhmiyetli sapa qásiyetlerin (CQA) ólshew ushın qollanıladı. PAT óndiristiń sanlıq ózgeriwshilerin real waqıtta ólshewdi jeńillestiredi hám tiyisli óndiris keri baylanısına kiriwge múmkinshilik beredi. PAT sonday-aq processti kvalifikaciyalawdı jaratıw ushın joybarlaw processinde de qollanıla aladı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =PAT - A Framework for Innovative Pharmaceutical Development, Manufacturing, and Quality Assurance| url =https://www.fda.gov/downloads/Drugs/Guidances/ucm070305.pdf| baspaxana =Food and Drug Administration| qaralǵan sáne = 2014-jıl 10-dekabr }}&lt;/ref&gt;.

===Áhmiyetli process parametrleri (CPP)===
Áhmiyetli process parametrleri — ónim shıǵarıwdı belgilengen sapa maqset kórsetkishleri sheńberinde saqlaw ushın zárúr dep esaplanatuǵın islew parametrleri&lt;ref&gt;{{web deregi| bet =PROCESS VALIDATION (P2V)| url =http://www.validation-online.net/process-validation.html| baspaxana =Validation Online| qaralǵan sáne =2014-jıl 22-noyabr| arxivurl =https://web.archive.org/web/20220529113417/https://www.validation-online.net/process-validation.html| arxivsáne = 2022-jıl 29-may }}&lt;/ref&gt;.

===Áhmiyetli sapa qásiyetleri (CQA)===
'''Áhmiyetli sapa qásiyetleri''' ('''CQA''') — aqırǵı ónimniń qabıl etiwge bolatuǵın sapa shegaraları sheńberinde qalıwın támiyinlew ushın anıqlana, ólshene hám úziliksiz baqlana alatuǵın ximiyalıq, fizikalıq, biologiyalıq hám mikrobiologiyalıq qásiyetler&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Defining Critical Quality Attributes in the Pharmaceutical Manufacturing Process| sáne = 2014-jıl 15-iyul | url =http://www.gxp-cc.com/news/fda-european-regulations-for-life-sciences/2014/07/15/defining-critical-quality-attributes-in-the-pharmaceutical-manufacturing-process/| baspaxana =GXP-CC| qaralǵan sáne = 2014-jıl 10-noyabr }}&lt;/ref&gt;. CQA — óndiristi qadaǵalaw strategiyasınıń áhmiyetli aspekti hám olar processti validaciyalawdıń 1-basqıshında — processti joybarlawda anıqlanıwı kerek. Bul basqıshta qabıl etiwge bolatuǵın shegaralar, bazalıq kórsetkishler hám maǵlıwmatlardı jıynaw hám ólshew protokolları belgileniwi kerek. Joybarlaw processinen alınǵan maǵlıwmatlardı hám óndiris waqtında jıynalǵan maǵlıwmatlardı óndiriwshi saqlawı hám olardı ónim sapasın hám processti qadaǵalawdı bahalaw ushın qollanıwı kerek&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Critical Quality Attributes (CQA)| url =http://www.atris-systems.com/cms/index.php?id=228| baspaxana =Atris Information Systems| qaralǵan sáne = 2014-jıl 10-noyabr }}&lt;/ref&gt;. Tariyxıy maǵlıwmatlar sonday-aq óndiriwshilerge operaciyalıq processti hám kiris ózgeriwshilerin jaqsıraq túsiniwge, sonday-aq sapa standartlarınan haqıyqıy awıtqıwlardı jalǵan unamlı nátiyjelerden jaqsıraq ajıratıwǵa járdem bere aladı. Eger ónim sapasına baylanıslı awır másele payda bolsa, qátelerdiń dereklerin anıqlawda hám dúzetiwshi ilajlardı ámelge asırıwda tariyxıy maǵlıwmatlar júdá áhmiyetli boladı.

==2-basqısh: Processtiń jumıs nátiyjeliligin kvalifikaciyalaw==
Bul basqıshta processtiń belgilengen óndiris kriteriyaların qanaatlandıra alatuǵının anıqlaw ushın processtiń dizaynı bahalanadı. Bul basqıshta sapanı hám óndiris múmkinshiliklerin tastıyıqlaw ushın barlıq óndiris processleri hám óndiris úskeneleri tekseriledi. Ónim sapasın tastıyıqlaw ushın áhmiyetli sapa qásiyetleri bahalanadı hám áhmiyetli process parametrleri esapqa alınadı. Processti kvalifikaciyalaw basqıshı tabıslı tamamlanǵannan keyin óndiris baslanıwı múmkin. Processtiń jumıs nátiyjeliligin kvalifikaciyalaw&lt;ref&gt;{{cite journal | url=https://link.springer.com/article/10.1208/s12249-015-0409-7 | doi=10.1208/s12249-015-0409-7 | title=Stage 2 Process Performance Qualification (PPQ): A Scientific Approach to Determine the Number of PPQ Batches | date=2016 | last1=Pazhayattil | first1=Ajay | last2=Alsmeyer | first2=Daniel | last3=Chen | first3=Shu | last4=Hye | first4=Maksuda | last5=Ingram | first5=Marzena | last6=Sanghvi | first6=Pradeep | journal=AAPS PharmSciTech | volume=17 | issue=4 | pages=829–833 | pmid=26349690 }}&lt;/ref&gt; — processti validaciyalawdıń ekinshi basqıshı.

==3-basqısh: Processti dawamlı verifikaciyalaw==
Processti dawamlı verifikaciyalaw — óndiris cikliniń barlıq aspektlerin úziliksiz baqlaw&lt;ref&gt;{{cite book | chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-02472-7_7 | doi=10.1007/978-3-030-02472-7_7 | chapter=Stage 3A and Stage 3B: Continued Process Verification | title=Solid Oral Dose Process Validation | series=AAPS Introductions in the Pharmaceutical Sciences | date=2018 | last1=Pazhayattil | first1=Ajay Babu | last2=Sayeed-Desta | first2=Naheed | last3=Fredro-Kumbaradzi | first3=Emilija | last4=Collins | first4=Jordan | pages=79–89 | isbn=978-3-030-02471-0 }}&lt;/ref&gt;. Onıń maqseti — óndiristiń barlıq dárejeleriniń qadaǵalanatuǵınına hám retlenetuǵınına kóz jetkeriw. Belgilengen óndiris usıllarınan awıtqıwlar hám aqırǵı ónimdegi sáykessizlikler processtiń analitikalıq maǵlıwmatlar bazası sisteması tárepinen belgilenedi. FDA óndiris maǵlıwmatlarınıń jazıp alınıwın talap etedi (FDA talapları, § 211.180(e)). Processti dawamlı verifikaciyalaw — processti validaciyalawdıń 3-basqıshı.

Evropa dári-dármaqlar agentligi ''processti úziliksiz verifikaciyalaw'' dep atalatuǵın uqsas processti anıqlaydı. EMA processlerdi úziliksiz túrde validaciyalaw ushın processti validaciyalawdıń usı alternativ usılın usınadı. Processti úziliksiz verifikaciyalaw óndiristiń qabıl etiwge bolatuǵın dárejelerde qalatuǵınına hám ICH Q8, Farmacevtikalıq sapa sistemaları hám Jaqsı óndirislik ámeliyat (GMP) belgilegen standartlarǵa sáykes keletuǵınına kóz jetkeriw ushın áhmiyetli process parametrlerin hám áhmiyetli sapa qásiyetlerin real waqıtta analizleydi.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]
[[Kategoriya:Formal usıllar]]
[[Kategoriya:Programmalıq támiynat sapası]]
[[Kategoriya:Kárxananı modellestiriw]]
[[Kategoriya:Biznes-processlerdi basqarıw]]</text>
      <sha1>ghesr7wq8314e6fx7611iqfiw6v6gli</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmalıq támiynat sapası</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49103</id>
    <revision>
      <id>276560</id>
      <parentid>276512</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T21:52:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı</comment>
      <origin>276560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61904" sha1="ddk3muushmgk8qjxeo0jtic15ra9m5z" xml:space="preserve">[[Programmalıq injiniring]] kontekstinde '''programmalıq támiynat sapası''' bir-biri menen baylanıslı, biraq bir-birinen ayırmashılıqqa iye eki túsinikti bildiredi&lt;ref&gt;{{Cite journal|title = Operationalised product quality models and assessment: The Quamoco approach|url = https://elib.uni-stuttgart.de/opus/volltexte/2015/9916/pdf/quamoco.pdf|journal = Information and Software Technology|date = 2015|pages = 101–123|volume = 62|doi = 10.1016/j.infsof.2015.02.009|first1 = Stefan|last1 = Wagner|first2 = Andreas|last2 = Goeb|first3 = Lars|last3 = Heinemann|first4 = Michael|last4 = Kläs|first5 = Constanza|last5 = Lampasona|first6 = Klaus|last6 = Lochmann|first7 = Alois|last7 = Mayr|first8 = Reinhold|last8 = Plösch|first9 = Andreas|last9 = Seidl|arxiv = 1611.09230|s2cid = 10992384}}&lt;/ref&gt;:

* Programmalıq támiynattıń funkcional sapası onıń funkcional talaplarǵa yamasa specifikaciyalarǵa tiykarlanǵan berilgen dizaynǵa qanshelli jaqsı sáykes keletuǵının kórsetedi&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Learning from history: The case of Software Requirements Engineering – Requirements Engineering Magazine| url =https://re-magazine.ireb.org/articles/learning-from-history-the-case-of-software-requirements-engineering/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=Learning from history: The case of Software Requirements Engineering – Requirements Engineering Magazine| til =en}}&lt;/ref&gt;. Bul qásiyet sonday-aq programmalıq támiynattıń maqsetke jaramlılıǵı yamasa onıń qunlı ónim retinde bazardaǵı báseklesleri menen qalay salıstırılatuǵını retinde de táriyiplenedi&lt;ref&gt;{{cite book |last=Pressman |first=Roger S. |year=2005 |title=Software Engineering: A Practitioner's Approach |edition=Sixth International |publisher=McGraw-Hill Education |page=388 |isbn=0071267824}}&lt;/ref&gt;. Bul — ''durıs'' programmalıq támiynattıń islep shıǵılǵanlıq dárejesi.
* Programmalıq támiynattıń strukturalıq sapası onıń shıdamlılıq yamasa xızmet kórsetiwge jaramlılıq sıyaqlı funkcional talaplardı jetkerip beriwdi qollap-quwatlaytuǵın funkcional emes talaplarǵa qalay sáykes keletuǵının bildiredi. Ol kóbirek programmalıq támiynattıń ''kerekli'' túrde isleytuǵın dárejesine baylanıslı.

Strukturalıq sapanıń kóp aspektlerin tek statikalıq túrde, yaǵnıy programmalıq támiynattıń ishki strukturasın, onıń derek kodın (programmalıq metrikalardı qarań)&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =About the Automated Source Code Quality Measures Specification Version 1.0| url =https://www.omg.org/spec/ASCQM/About-ASCQM/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=www.omg.org}}&lt;/ref&gt; modul dárejesinde hám sistema dárejesinde (geyde basınan aqırına shekemgi testlew dep ataladı&lt;ref&gt;{{web deregi| bet =How to Perform End-to-End Testing| url =https://smartbear.com/learn/automated-testing/how-to-perform-end-to-end-testing/| qaralǵan sáne =2021-jıl 25-fevral| website =smartbear.com| arxivurl =https://web.archive.org/web/20240417050150/https://smartbear.com/learn/automated-testing/how-to-perform-end-to-end-testing/| arxivsáne = 2024-jıl 17-aprel }}&lt;/ref&gt;) analizlew arqalı bahalawǵa boladı. Bul is júzinde onıń arxitekturası Object Management Group (OMG) shólkeminiń usı temadaǵı maqalasında bayan etilgen [[Programmalıq támiynat arxitekturası|programmalıq támiynat arxitekturasınıń]] durıs principlerine qanshelli ámel etetuǵının bildiredi&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://www.omg.org/CISQ_compliant_IT_Systemsv.4-3.pdf | bet =How to Deliver Resilient, Secure, Efficient, and Easily Changed IT Systems in Line with CISQ Recommendations | qaralǵan sáne = 2013-jıl 18-oktyabr |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20131228132152/http://www.omg.org/CISQ_compliant_IT_Systemsv.4-3.pdf | arxivsáne = 2013-jıl 28-dekabr }}&lt;/ref&gt;.

Qollanıwǵa qolaylıq sıyaqlı geypara strukturalıq sapalardı tek [[Dinamikalıq testlew|dinamikalıq túrde]] bahalawǵa boladı (paydalanıwshılar yamasa olardıń atınan háreket etetuǵın basqa adamlar programmalıq támiynat yamasa, keminde, onıń qanday da bir prototipi yamasa bólekli ámelge asırılıwı menen óz-ara tásir etedi; hátte kartonnan jasalǵan maket penen óz-ara tásir etiw de dinamikalıq test bolıp tabıladı, sebebi bunday versiya prototip dep esaplanıwı múmkin). Isenimlilik sıyaqlı basqa aspektler tek programmalıq támiynattı ǵana emes, al onıń tiykarındaǵı apparatlıq támiynattı da óz ishine alıwı múmkin, sonlıqtan olardı statikalıq túrde de, dinamikalıq túrde de (stress-testlew) bahalawǵa boladı.

[[Testlewdi avtomatlastırıw|Avtomatlastırılǵan testlerdi]] hám jaramlılıq funkciyaların qollanıw sapaǵa baylanıslı geypara qásiyetlerdi saqlawǵa járdem bere aladı&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Fundamentals of Software Architecture: An Engineering Approach |publisher=O'Reilly Media |year=2020 |isbn=978-1492043454}}&lt;/ref&gt;.

Funkcional sapa ádette dinamikalıq túrde bahalanadı, biraq statikalıq testlerdi (mısalı, programmalıq támiynattı kózden ótkeriwdi) qollanıw da múmkin.

Tariyxıy jaqtan, programmalıq támiynat sapasın basqarıwda qollanılatuǵın qásiyetler menen metrikalardıń strukturası, klassifikaciyası hám terminologiyası ISO 9126 hám onnan keyingi ISO/IEC 25000 standartınan alınǵan yamasa ajıratıp alınǵan&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =ISO/IEC 25010:2011| url =https://www.iso.org/cms/render/live/en/sites/isoorg/contents/data/standard/03/57/35733.html| qaralǵan sáne = 2021-jıl 23-fevral |website=ISO| til =en}}&lt;/ref&gt;. Usı modellerge tiykarlanıp (Modeller bólimin qarań), IT programmalıq támiynatınıń sapası boyınsha konsorcium (CISQ) programmalıq támiynattıń biznes qunın beriwi ushın kerekli bes tiykarǵı qálegen strukturalıq qásiyetti anıqladı&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite journal|last=Armour|first=Phillip G.|date=2012-06-01|title=A measure of control|url=https://doi.org/10.1145/2184319.2184329|journal=Communications of the ACM|volume=55|issue=6|pages=26–28|doi=10.1145/2184319.2184329|s2cid=6059054|issn=0001-0782|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;: Isenimlilik, Nátiyjelilik, Qáwipsizlik, Xızmet kórsetiwge jaramlılıq hám (jetkilikli) Kólem&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Voas|first=J.|date=November 2011|title=Software's secret sauce: the &quot;-ilities&quot; [software quality]|journal=IEEE Software|volume=21|issue=6|pages=14–15|doi=10.1109/MS.2004.54|issn=1937-4194}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{web deregi | bet =Code Quality Standards {{!}} CISQ - Consortium for Information &amp; Software Quality| url =https://www.it-cisq.org/standards/code-quality-standards/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=www.it-cisq.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{web deregi | bet =Software Sizing Standards {{!}} CISQ - Consortium for Information &amp; Software Quality| url =https://www.it-cisq.org/standards/software-sizing-standards/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=www.it-cisq.org}}&lt;/ref&gt;.

Programmalıq támiynat sapasın ólshew programmalıq támiynattıń yamasa sistemanıń usı bes ólshemniń hárbiri boyınsha qanday dárejede bahalanatuǵının sanlıq túrde kórsetedi. Programmalıq támiynat sapasınıń jıynaqlanǵan ólshemi sapalıq yamasa sanlıq bahalaw sxeması yamasa ekewiniń aralaspası, al keyin ústemliklerdi kórsetetuǵın salmaq sisteması arqalı esaplanadı. Programmalıq támiynat sapasın sızıqlı úziliksizlikte jaylasqan dep qaraytuǵın bul kózqaras «áhmiyetli programmalastırıw qátelerin» analizlew menen tolıqtırıladı. Bunday qáteler belgili bir jaǵdaylarda apatlı úzilislerge yamasa ónimliliktiń tómenlewine alıp keledi, bul jıynaqlanǵan ólshewlerge tiykarlanǵan bahaǵa qaramastan, berilgen sistemanı qollanıwǵa jaramsız etedi. Sistema dárejesinde tabılǵan bunday programmalastırıw qáteleri óndiristegi máselelerdiń 90 procentine shekemin quraydı, al modul dárejesinde programmalastırıw qáteleri, olar anaǵurlım kóp bolsa da, óndiristegi máselelerdiń 10 procentinen azın quraydı («toqsan-toqsan qaǵıydasın» da qarań). Nátiyjede, U. Edvards Deming táriyiplegenindey, pútkil sistemanıń kontekstinsiz kod sapasınıń qunı sheklengen.

Programmalıq támiynat sapasın ólshew nátiyjelerin kóriw, izertlew, analizlew hám jetkeriw ushın informaciyanı vizuallastırıwdıń túsinikleri menen usılları vizual, interaktiv qurallardı usınadı. Olar ásirese programmalıq támiynat sapasınıń bir neshe ólshemin bir-biri menen yamasa programmalıq támiynattıń yamasa sistemanıń komponentleri menen baylanıstırıw kerek bolǵanda paydalı. Mısalı, [[Programmalıq támiynat kartası|programmalıq támiynat kartaları]] «programmalıq támiynattı islep shıǵıw, programmalıq támiynat sapası hám sistema dinamikası haqqındaǵı maǵlıwmatlardı kórsete hám biriktire alatuǵın» arnawlı tásildi usınadı&lt;ref&gt;[http://www.hpi.uni-potsdam.de/doellner/publications/year/2011/1428/BD2011.html J. Bohnet, J. Döllner] ([https://web.archive.org/web/20140427170837/http://www.hpi.uni-potsdam.de/doellner/publications/year/2011/1428/BD2011.html arxiv nusqası], 2014-04-27), &quot;Monitoring Code Quality and Development Activity by Software Maps&quot;. Proceedings of the IEEE ACM ICSE Workshop on Managing Technical Debt, pp. 9-16, 2011.&lt;/ref&gt;.

Programmalıq támiynat sapası sonday-aq programmalıq támiynat proektiniń shıǵarıw basqıshında da rol atqaradı. Atap aytqanda, shıǵarıw processleriniń (sonday-aq dúzetiw paketlerin shıǵarıw processleriniń)&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =IIA - Global Technology Audit Guide: IT Change Management: Critical for Organizational Success| url =https://na.theiia.org/standards-guidance/recommended-guidance/practice-guides/Pages/Global-Technology-Audit-Guide-IT-Change-Management-Critical-for-Organizational-Success.aspx| qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-fevral |website=na.theiia.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Boursier| at =Jérôme| sáne = 2018-jıl 11-yanvar | bet =Meltdown and Spectre fallout: patching problems persist| url =https://blog.malwarebytes.com/cybercrime/exploits/2018/01/meltdown-and-spectre-fallout-patching-problems-persist/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-fevral |website=Malwarebytes Labs| til =en-US}}&lt;/ref&gt; hám konfiguraciyanı basqarıwdıń&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Best practices for software updates - Configuration Manager| url =https://docs.microsoft.com/en-us/mem/configmgr/sum/plan-design/software-updates-best-practices| qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-fevral |website=docs.microsoft.com| til =en-us}}&lt;/ref&gt; sapası hám ornatılıwı ulıwma programmalıq injiniring processiniń áhmiyetli bólimleri bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Wright|first=Hyrum K.|title=Proceedings of the doctoral symposium for ESEC/FSE on Doctoral symposium |chapter=Release engineering processes, models, and metrics |date=2009-08-25|chapter-url=https://doi.org/10.1145/1595782.1595793|series=ESEC/FSE Doctoral Symposium '09|location=Amsterdam, the Netherlands|publisher=Association for Computing Machinery|pages=27–28|doi=10.1145/1595782.1595793|isbn=978-1-60558-731-8|s2cid=10483918}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=van der Hoek|first1=André|last2=Hall|first2=Richard S.|last3=Heimbigner|first3=Dennis|last4=Wolf|first4=Alexander L.|date=November 1997|title=Software release management|journal=ACM SIGSOFT Software Engineering Notes|language=en|volume=22|issue=6|pages=159–175|doi=10.1145/267896.267909|issn=0163-5948|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi |first1=Mike |last1=Sutton |first2=Tym |last2=Moore | sáne = 2008-jıl 30-iyul | bet =7 Ways to Improve Your Software Release Management| url =https://www.cio.com/article/2434640/7-ways-to-improve-your-software-release-management.html| qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-fevral |website=CIO| til =en}}&lt;/ref&gt;.

== Motivaciya ==
Programmalıq támiynat sapası keminde eki tiykarǵı kózqarasqa tiykarlanadı:

* Táwekellerdi basqarıw: Programmalıq támiynattıń buzılıwı tek qolaysızlıqqa ǵana emes, kóbirek nársege sebep bolǵan. Programmalıq támiynattaǵı qáteler adamlardıń ólimine sebep boladı (mısalı, [[Programmalıq támiynat qáteleriniń dizimi|programmalıq támiynat qáteleriniń dizimin]] qarań). Olardıń sebepleri tómen joybarlanǵan paydalanıwshı interfeyslerinen baslap tikkeley programmalastırıw qátelerine shekem bolǵan&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Clark| at =Mitchell| sáne = 2021-jıl 24-fevral | bet =iRobot says it'll be a few weeks until it can clean up its latest Roomba software update mess| url =https://www.theverge.com/2021/2/24/22299346/irobot-roomba-update-issues-vacuums-fix-several-weeks| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=The Verge| til =en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Top 25 Software Errors | url =https://www.sans.org/top25-software-errors/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=www.sans.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet ='Turn it Off and On Again Every 149 Hours' Is a Concerning Remedy for a $300 Million Airbus Plane's Software Bug| url =https://gizmodo.com/turn-it-off-and-on-again-every-149-hours-is-a-concernin-1836818094| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=Gizmodo| sáne = 2019-jıl 30-iyul | til =en-us}}&lt;/ref&gt;. Mısalı, Boeing 737 jaǵdayın yamasa kútilmegen tezleniw jaǵdayların&lt;ref&gt;{{web deregi| bet =MISRA C, Toyota and the Death of Task X| url =http://blog.gimpel.com/2015/02/misra-c-toyota-and-death-of-task-x.html| qaralǵan sáne =2021-jıl 25-fevral| arxivurl =https://web.archive.org/web/20170622213415/http://blog.gimpel.com/2015/02/misra-c-toyota-and-death-of-task-x.html| arxivsáne = 2017-jıl 22-iyun }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =An Update on Toyota and Unintended Acceleration « Barr Code| url =https://embeddedgurus.com/barr-code/2013/10/an-update-on-toyota-and-unintended-acceleration/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=embeddedgurus.com}}&lt;/ref&gt; yamasa Therac-25 jaǵdayların qarań&lt;ref&gt;[http://sunnyday.mit.edu/papers/therac.pdf Medical Devices: The Therac-25*] ([https://web.archive.org/web/20080216083852/http://sunnyday.mit.edu/papers/therac.pdf arxiv nusqası], 2008-02-16), Nancy Leveson, University of Washington&lt;/ref&gt;. Bul geypara programmalıq támiynat túrlerin islep shıǵıwǵa, ásirese hám tariyxıy jaqtan, medicinalıq hám áhmiyetli infrastrukturalardı retleytuǵın basqa qurılmalarǵa engizilgen programmalıq támiynatqa qoyılatuǵın talaplarǵa alıp keldi: «[Engizilgen programmalıq támiynattı jazatuǵın injenerler] Java programmalarınıń keregi joq yadtı tazalaw (garbage collection) hám paydalanıwshı interfeysin jańalaw ushın sekundtıń úshten birine toqtap qalǵanın kóredi hám aspannan qulap túsip atırǵan samolyotlardı kóz aldına keltiredi»&lt;ref&gt;[http://ptolemy.eecs.berkeley.edu/publications/papers/02/embsoft/embsoftwre.pdf Embedded Software] ([https://web.archive.org/web/20100705084849/http://ptolemy.eecs.berkeley.edu/publications/papers/02/embsoft/embsoftwre.pdf arxiv nusqası], 2010-07-05), Edward A. Lee, To appear in Advances in Computers
(Marvin Victor Zelkowitz, editor), Vol. 56, Academic Press, London, 2002, Revised from UCB ERL Memorandum M01/26
University of California, Berkeley, CA 94720, USA, November 1, 2001&lt;/ref&gt;. Amerika Qurama Shtatlarında Federal aviaciya basqarması (FAA) quramındaǵı FAA Samolyotlardı sertifikaciyalaw xızmeti bort ónimine («ónim» — samolyot, dvigatel yamasa vint) tásir etetuǵın programmalıq támiynatqa hám Quramalı elektron apparatlıq támiynatqa baǵdarlanǵan programmalıq baǵdarlamalardı, siyasattı, kórsetpelerdi hám oqıtıwdı usınadı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://www.faa.gov/aircraft/air_cert/design_approvals/air_software| bet =Aircraft Certification Software and Airborne Electronic Hardware| qaralǵan sáne = 2014-jıl 28-sentyabr |url-status=live| arxivurl =https://web.archive.org/web/20141004152626/http://www.faa.gov/aircraft/air_cert/design_approvals/air_software/| arxivsáne = 2014-jıl 4-oktyabr }}&lt;/ref&gt;. DO-178C, ISO 26262, IEC 62304 hám t.b. sıyaqlı sertifikaciya standartları kórsetpeler beredi.
* Qárejetlerdi basqarıw: Injeneriyanıń basqa hár qanday tarawındaǵı sıyaqlı, programmalıq támiynattıń jaqsı sapası menen basqarılatuǵın programmalıq ónim yamasa xızmetke xızmet kórsetiw arzanıraq túsedi, onı túsiniw ańsatıraq hám ol biznestiń shuǵıl talaplarına juwap retinde qárejet jaǵınan nátiyjelirek ózgertile aladı&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =The Cost of Poor Software Quality in the US: A 2020 Report {{!}} CISQ - Consortium for Information &amp; Software Quality| url =https://www.it-cisq.org/the-cost-of-poor-software-quality-in-the-us-a-2020-report.htm| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=www.it-cisq.org}}&lt;/ref&gt;. Tarawlıq maǵlıwmatlar tiykarǵı biznes qosımshalarındaǵı (mısalı, kárxananıń resursların jobalastırıw (ERP), klientler menen baylanıslardı basqarıw (CRM) yamasa finanslıq xızmetlerdegi iri tranzakciyalardı qayta islew sistemalarında) qosımshanıń tómen strukturalıq sapası qárejetlerdiń hám múddetlerdiń artıp ketiwine alıp keletuǵının hám qayta islew túrindegi shıǵınlardı (muda) payda etetuǵının kórsetedi&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =What is Waste? {{!}} Agile Alliance| url =https://www.agilealliance.org/what-is-waste/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=Agile Alliance {{!}}| sáne = 2016-jıl 20-aprel | til =en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2018-jıl 26-yanvar | at =Scott| familiya =Matteson| bet =Report: Software failure caused $1.7 trillion in financial losses in 2017| url =https://www.techrepublic.com/article/report-software-failure-caused-1-7-trillion-in-financial-losses-in-2017/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=TechRepublic| til =en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Cohane| at =Ryan| sáne = 2017-jıl 16-noyabr | bet =Financial Cost of Software Bugs| url =https://medium.com/@ryancohane/financial-cost-of-software-bugs-51b4d193f107| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=Medium| til =en}}&lt;/ref&gt;. Bunnan basqa, tómen strukturalıq sapa maǵlıwmatlardıń buzılıwı, qosımshalardıń islemey qalıwı, qáwipsizliktiń buzılıwı hám ónimlilik máseleleri sebepli biznestegi úlken tásirli úzilisler menen kúshli baylanıslı&lt;ref&gt;{{Citation|last1=Eloff|first1=Jan|chapter=Software Failures: An Overview|date=2018|chapter-url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-319-61334-5_2|title=Software Failure Investigation|pages=7–24|place=Cham|publisher=Springer International Publishing|language=en|doi=10.1007/978-3-319-61334-5_2|isbn=978-3-319-61333-8|access-date=2021-02-25|last2=Bella|first2=Madeleine Bihina|chapter-url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;.
**CISQ-tıń tómen sapanıń qunı boyınsha esabatları onıń tásirin bılay bahalaydı:
***2020-jılı 2,08 trillion dollar&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Poor software quality cost businesses $2 trillion last year and put security at risk| url =https://www.ciodive.com/news/poor-software-quality-report-2020/593015/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-fevral |website=CIO Dive| til =en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Synopsys-Sponsored CISQ Research Estimates Cost of Poor Software Quality in the US $2.08 Trillion in 2020| url =https://finance.yahoo.com/news/synopsys-sponsored-cisq-research-estimates-140500352.html| qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-fevral |website=finance.yahoo.com| til =en-US}}&lt;/ref&gt;
***[https://web.archive.org/web/20210602125003/https://www.it-cisq.org/the-cost-of-poor-quality-software-in-the-us-a-2018-report/The-Cost-of-Poor-Quality-Software-in-the-US-2018-Report.pdf 2018-jılı 2,84 trillion dollar]
**IBM kompaniyasınıń «Maǵlıwmatlardıń aǵıp ketiwiniń qunı boyınsha 2020-jılǵı esabatı» maǵlıwmatlardıń aǵıp ketiwiniń dúnya júzilik ortasha qunın bılay bahalaydı&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne =2020| bet =Cost of a Data Breach Report 2020 {{!}} IBM| url =https://www.ibm.com/security/digital-assets/cost-data-breach-report/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 8-mart |website=www.ibm.com}}&lt;/ref&gt;:
***3,86 million dollar
== Anıqlamaları ==

=== ISO ===
Programmalıq támiynat sapası — «programmalıq ónimniń talaplarǵa sáykes keliw qábileti»&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =ISO - ISO 9000 family — Quality management| url =https://www.iso.org/iso-9001-quality-management.html| qaralǵan sáne = 2021-jıl 24-fevral |website=ISO| til =en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =ISO/IEC/IEEE 24765:2017| url =https://www.iso.org/cms/render/live/en/sites/isoorg/contents/data/standard/07/19/71952.html| qaralǵan sáne = 2021-jıl 24-fevral |website=ISO| til =en}}&lt;/ref&gt;. Al basqalar ushın ol klient yamasa qun jaratıw menen&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{web deregi | bet =Mastering automotive software | url =https://www.mckinsey.com/industries/automotive-and-assembly/our-insights/when-code-is-king-mastering-automotive-software-excellence| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=www.mckinsey.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =ISO/IEC 25010:2011| url =https://www.iso.org/cms/render/live/en/sites/isoorg/contents/data/standard/03/57/35733.html| qaralǵan sáne = 2021-jıl 24-fevral |website=ISO| til =en}}&lt;/ref&gt; yamasa hátte kemshilikler dárejesi menen sinonim boladı&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Wallace|first=D.R.|title=Proceedings 26th Annual NASA Goddard Software Engineering Workshop |chapter=Practical software reliability modeling |date=2002|location=Greenbelt, MD, USA|publisher=IEEE Comput. Soc|pages=147–155|doi=10.1109/SEW.2001.992668|isbn=978-0-7695-1456-7|s2cid=57382117}}&lt;/ref&gt;. Programmalıq támiynat sapasın ólshewdi úsh bólimge bóliwge boladı: process sapası, ishki hám sırtqı qásiyetlerdi óz ishine alatuǵın ónim sapası hám, aqırında, programmalıq támiynattıń tásiri bolǵan qollanıwdaǵı sapa&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =ISO/IEC 25023:2016 | url =https://www.iso.org/standard/35747.html | qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-noyabr |website=ISO | til =en}}&lt;/ref&gt;.

=== ASQ ===
Amerika sapa jámiyeti (ASQ) tómendegi anıqlamanı qollanadı: ''programmalıq támiynat sapası'' programmalıq ónimlerdiń qálegen qásiyetlerin táriyipleydi. Eki tiykarǵı tásil bar: kemshiliklerdi basqarıw hám sapa qásiyetleri&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =What is Software Quality? {{!}} ASQ| url =https://asq.org/quality-resources/software-quality| qaralǵan sáne = 2021-jıl 24-fevral |website=asq.org}}&lt;/ref&gt;.

=== NIST ===
Programmalıq támiynattı kepillendiriw (Software Assurance, SA) qásiyetti de, oǵan erisiw processin de qamtıydı&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=SAMATE - Software Assurance Metrics And Tool Evaluation project main page|url=https://samate.nist.gov/Main_Page.html|access-date=2021-02-26|journal=NIST|date=3 February 2021}}&lt;/ref&gt;:

* Programmalıq támiynatta qasaqana joybarlanǵan yamasa onıń ómirlik cikliniń qálegen waqtında tosınnan kirgizilgen hálsizliklerdiń joq ekenine hám programmalıq támiynattıń maqsetli túrde isleytuǵınına [tiykarlanǵan] isenim.
* Programmalıq támiynattıń ómirlik cikli processleriniń hám ónimleriniń talaplarǵa, standartlarǵa hám proceduralarǵa sáykesligin támiyinleytuǵın jobalastırılǵan hám sistemalı iskerlikler jıynaǵı.

=== PMI ===
Joybarlardı basqarıw institutınıń PMBOK basshılıǵınıń «Programmalıq támiynat keńeytpesi» ''«programmalıq támiynat sapasınıń»'' ózin emes, al programmalıq támiynat sapasın támiyinlewdi (SQA) ''«basqa programmalıq processlerdiń orınlanıwın támiyinlew ushın olardıń auditin ótkeretuǵın úziliksiz process (mısalı, programmalıq támiynat sapasın basqarıw jobasın óz ishine aladı)»'' dep anıqlaydı. Al programmalıq támiynat sapasın qadaǵalaw (SQC) ''«islep shıǵılıp atırǵan yamasa ózgertilip atırǵan programmalıq támiynat ushın jumıs ónimleriniń sapa talaplarına sáykesligin támiyinlew maqsetinde usıllardı, quralları hám tásillerdi qollanıwdı bildiredi»''&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Software extension to the PMBOK guide|date=2013|others=Project Management Institute|isbn=978-1-62825-041-1|edition=5th|location=Newtown Square, Pennsylvania|oclc=959513383}}&lt;/ref&gt;.

=== Basqa ulıwma hám tariyxıy anıqlamalar ===

Jazba tariyxtaǵı sapanıń birinshi anıqlaması XX ásirdiń basında Shuxartqa tiyisli: ''«Sapanıń eki ulıwma aspekti bar: olardıń biri nárseniń sapasın adamnıń bar bolıwınan ǵárezsiz obektiv reallıq retinde qarawǵa baylanıslı. Ekinshisi obektiv reallıqtıń nátiyjesinde neni oylaytuǵınımızǵa, sezetuǵınımızǵa yamasa túysinetuǵınımızǵa baylanıslı. Basqasha aytqanda, sapanıń subektiv tárepi bar»''&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Shewart|first=Walter A.|title=Economioc control of quality of manufactured product.|date=2015|publisher=Martino Fine Books|isbn=978-1-61427-811-5|location=[Place of publication not identified]|oclc=1108913766}}&lt;/ref&gt;.

Kitchenhem hám Pflyuger Deyvid Garvinniń táliymatın dawam ettirip, sapaǵa bes túrli kózqarastı ajıratadı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kitchenham|first1=B.|last2=Pfleeger|first2=S. L.|date=January 1996|title=Software quality: the elusive target [special issues section]|journal=IEEE Software|volume=13|issue=1|pages=12–21|doi=10.1109/52.476281|bibcode=1996ISoft..13a..12K |issn=1937-4194}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Garvin|first=David A.|title=Managing quality : the strategic and competitive edge|date=1988|publisher=Free Press|isbn=0-02-911380-6|location=New York|oclc=16005388}}&lt;/ref&gt;:
* Transcendentallıq kózqaras sapanıń metafizikalıq aspektin qarastıradı. Sapaǵa bul kózqarasta ol — «biz ideal retinde umtılatuǵın, biraq hesh qashan tolıq ámelge asıra almawımız múmkin bolǵan nárse»&lt;ref name=&quot;Kitchenham1996&quot;&gt;B. Kitchenham and S. Pfleeger, &quot;Software quality: the elusive target&quot;, IEEE Software, vol. 13, no. 1, pp. 12–21, 1996.&lt;/ref&gt;. Onı anıqlaw qıyın, biraq ol bir federal sudyanıń ádepsizlik haqqında aytqan sózine uqsas: «Men onı kórgende bilemen»&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Kan|first=Stephen H.|title=Metrics and models in software quality engineering|date=2003|publisher=Addison-Wesley|isbn=0-201-72915-6|edition=2nd|location=Boston|oclc=50149641}}&lt;/ref&gt;.
* Paydalanıwshı kózqarası ónimniń berilgen qollanıw kontekstine sáykesligine baylanıslı. Transcendentallıq kózqaras abstrakt bolsa, paydalanıwshı kózqarası anıǵıraq bolıp, ol paydalanıwshınıń mútájliklerin qanaatlandıratuǵın ónim qásiyetlerine tiykarlanadı&lt;ref name=&quot;Kitchenham1996&quot; /&gt;.
* Óndirislik kózqaras sapanı talaplarǵa sáykeslik retinde kórsetedi. Sapanıń bul aspekti ISO 9001 sıyaqlı standartlarda ayrıqsha atap ótiledi. Bul standart sapanı «ishki qásiyetler jıynaǵınıń talaplardı qanaatlandırıw dárejesi» dep anıqlaydı (ISO/IEC 9001&lt;ref name=&quot;ISO9001&quot;&gt;International Organization for Standardization, &quot;ISO/IEC 9001: Quality management systems -- Requirements,&quot; 1999.&lt;/ref&gt;).
* Ónim kózqarası sapanı ónimniń ishki qásiyetlerin ólshew arqalı bahalawǵa bolatuǵının bildiredi.
* Sapaǵa sońǵı kózqaras qunǵa tiykarlanǵan&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;. Bul kózqaras sapaǵa hár túrli kózqaraslardıń hár túrli mápli tárepler ushın hár túrli áhmiyetke yamasa qunǵa iye bolıwı múmkin ekenin moyınlaydı.

{{Blockquote|text=Ónimniń, derlik hár qanday ónimniń sapasın anıqlawǵa urınıwlarǵa tán máseleni sheber Uolter A. Shuxart aytıp ótken. Sapanı anıqlawdaǵı qıyınshılıq — paydalanıwshınıń keleshektegi mútájliklerin ólshenetuǵın qásiyetlerge aylandırıw, sonda ónimdi paydalanıwshı tóleytuǵın bahada qanaatlandırıw beretuǵınday etip joybarlaw hám shıǵarıw múmkin boladı. Bul ańsat emes hám adam bul jumısta ádewir tabıslı bolǵanın sezgende, ol tutınıwshınıń mútájlikleri ózgergenin, báseklesler payda bolǵanın hám t.b. kóredi&lt;ref name=&quot;Deming1988&quot;&gt;W. E. Deming, &quot;Out of the crisis: quality, productivity and competitive position&quot;. Cambridge University Press, 1988.&lt;/ref&gt;.|author=U. Edvards Deming}}

{{Blockquote|Sapanı injener de, marketing te, ulıwma basshılıq ta emes, al klient anıqlaydı. Ol klienttiń ónim yamasa xızmet penen baylanıslı haqıyqıy tájiriybesine tiykarlanadı hám onıń talaplarına — aytılǵan yamasa aytılmaǵan, sanalı yamasa tek sezilgen, texnikalıq jaqtan ólshenetuǵın yamasa pútkilley subektiv talaplarına salıstırıp ólshenedi. Básekili bazarda ol mudamı qozǵalıwshı nıshana bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;Feigenbaum&quot;&gt;A. V. Feigenbaum, &quot;Total Quality Control&quot;, McGraw-Hill, 1983.&lt;/ref&gt;.}}

{{Blockquote|«Sapa» sóziniń bir neshe mánisi bar. Olardıń ekewi bul sózdiń qollanılıwında basım: 1. Sapa — klientlerdiń mútájliklerin qanaatlandıratuǵın hám sonıń menen ónimnen qanaatlanıwdı támiyinleytuǵın ónim qásiyetleri. 2. Sapa — kemshiliklerdiń joqlıǵı. Degen menen, usınday qollanbada «sapa» sóziniń qısqa anıqlamasın «qollanıwǵa jaramlılıq» dep standartlastırıw qolaylı&lt;ref name=&quot;Juran1988&quot;&gt;J.M. Juran, &quot;Juran's Quality Control Handbook&quot;, McGraw-Hill, 1988.&lt;/ref&gt;.}}

Tom DeMarko «ónimniń sapası onıń dúnyanı qanshelli jaqsı tárepke ózgertetuǵınınıń funkciyası» ekenin usındı. Bunı programmalıq támiynat sapasın anıqlawda funkcional sapa hám paydalanıwshınıń qanaatlanıwı strukturalıq sapaǵa qaraǵanda áhmiyetlirek degen mániste túsindiriwge boladı.

Jerald Vaynberg «Quality Software Management: Systems Thinking» kitabında usınǵan basqa anıqlama: «Sapa — qanday da bir adam ushın qun»&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Weinberg|first=Gerald M.|title=Quality software management: Volume 1, Systems Thinking|publisher=Dorset House|year=1991|isbn=0-932633-22-6|location=New York, N.Y.|oclc=23870230}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Weinberg|first=Gerald M.|title=Quality software management: Volume 2, First-Order Measurement|publisher=Dorset House|year=1993|isbn=0-932633-22-6|location=New York, N.Y.|oclc=23870230}}&lt;/ref&gt;.

=== Basqa mánisler hám talas-tartıslar ===

Sapanı anıqlawdaǵı qıyınshılıqlardıń biri sonda, «hámme onı túsinemen dep oylaydı»&lt;ref&gt;Crosby, P., ''Quality is Free'', McGraw-Hill, 1979&lt;/ref&gt;, al programmalıq támiynat sapasınıń basqa anıqlamaları biznestegi sapa túsinigin táriyiplewdiń hár túrli usılların keńeytiwge tiykarlanıwı múmkin.

Programmalıq támiynat sapası kóbinese sapanı támiyinlew&lt;ref&gt;{{web deregi| bet =SUP.9 – Problem Resolution Management - Kugler Maag Cie| url =https://www.kuglermaag.com/automotive-spice/sup9-problem-resolution-management/| qaralǵan sáne =2021-jıl 25-fevral| website =www.kuglermaag.com| arxivurl =https://web.archive.org/web/20240908201414/https://www.kuglermaag.com/automotive-spice/sup9-problem-resolution-management/| arxivsáne = 2024-jıl 8-sentyabr }}&lt;/ref&gt;, máselelerdi sheshiwdi basqarıw, sapa qadaǵalawı&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{web deregi | familiya =Hoipt| sáne = 2019-jıl 29-noyabr | bet =Organizations often use the terms 'Quality Assurance' (QA) vs 'Quality Control' (QC)…| url =https://medium.com/truemoney-engineering/organizations-often-use-the-terms-quality-assurance-qa-vs-quality-control-qc-24f673d32d6e| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-fevral |website=Medium| til =en}}&lt;/ref&gt; yamasa DevOps penen shatastırıladı. Ol bul tarawlar menen kesilisedi (PMI anıqlamaların da qarań), biraq ol tek testlewge ǵana emes, al processlerge, basqarıwǵa, jetilistiriwlerge, bahalawlarǵa hám t.b. de itibar qaratatuǵınlıǵı menen ayrılıp turadı&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Programmalıq támiynat sapasın islep shıǵıwshılardıń sheshim qabıl etiwinde ámeliy túrde qollanıla alatuǵınday etip ólshew qıyın. Bul qıyınshılıq birli-yarım quramalılıq yamasa xızmet kórsetiwge jaramlılıq sıyaqlı kóplegen sapa qásiyetleriniń kóp ólshemli bolıwı hám olardıń bir metrika menen tolıq kórsetile almawı sebepli payda boladı&lt;ref&gt;{{cite arXiv|last1=Tempero |first1=Ewan |title=Making Software Metrics Useful |date=2026-03-16 |eprint=2603.16012 |last2=Ralph |first2=Paul |class=cs.SE }}&lt;/ref&gt;.

{{Anchor|SoftwareQualityMeasurement}}

== Ólshew ==

Bul bólimde keltirilgen túsinikler programmalıq támiynattıń strukturalıq sapasına da, funkcional sapasına da qollanılsa da, keyingisin ólshew tiykarınan [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] arqalı ámelge asırıladı&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Wallace|first1=D.|last2=Watson|first2=A. H.|last3=Mccabe|first3=T. J.|date=1996-08-01|title=Structured Testing: A Testing Methodology Using the Cyclomatic Complexity Metric|journal=NIST |url=https://www.nist.gov/publications/structured-testing-testing-methodology-using-cyclomatic-complexity-metric|language=en}}&lt;/ref&gt;. Testlew jetkiliksiz: bir izertlewge sáykes, «ayırım programmistler óz programmalıq támiynatındaǵı qátelerdi tabıwda 50 procentten az nátiyjeli. Al testlewdiń kópshilik formaları tek 35 procent nátiyjeli. Bul [programmalıq támiynattıń] sapasın anıqlawdı qıyınlastıradı»&lt;ref&gt;{{web deregi | familiya =Bellairs| at =Richard| bet =What Is Code Quality? And How to Improve Code Quality| url =https://www.perforce.com/blog/sca/what-code-quality-and-how-improve-code-quality| qaralǵan sáne = 2021-jıl 28-fevral |website=Perforce Software| til =en}}&lt;/ref&gt;.

=== Kirisiw ===

[[Fayl:SoftwareQualityCharacteristicAttributeRelationship.png|thumb|upright=1.4|Programmalıq támiynattıń qálegen qásiyetleri (oń tárepte) hám ólshenetuǵın atributları (shep tárepte) arasındaǵı baylanıs]]

Programmalıq támiynat sapasın ólshew sistemanıń yamasa programmalıq támiynattıń qálegen qásiyetlerge qanday dárejede iye ekenin sanlıq túrde anıqlawǵa baylanıslı. Bul sapalıq yamasa sanlıq usıllar yamasa ekewiniń aralaspası arqalı ámelge asırıladı. Eki jaǵdayda da hárbir qálegen qásiyet ushın ólshenetuǵın atributlar jıynaǵı bar. Olardıń programmalıq támiynatta yamasa sistemada bar bolıwı ádette usı qásiyet penen korrelyaciyalanadı hám baylanıslı boladı. Mısalı, kóshpelilik penen baylanıslı atribut — programmadaǵı maqsetli platformaǵa ǵárezli operatorlardıń sanı. Anıǵıraq aytqanda, Sapa funkciyasın jayıw (QFD) tásilin qollanǵanda, bul ólshenetuǵın atributlar joqarıdaǵı programmalıq támiynat sapası anıqlamasındaǵı «nelerdi» ámelge asırıw ushın orınlanıwı kerek bolǵan «qalaylar» bolıp tabıladı.

Programmalıq támiynat sapasın basqarıwda qollanılatuǵın atributlar menen metrikalardıń strukturası, klassifikaciyası hám terminologiyası ISO 9126-3 hám onnan keyingi ISO/IEC 25000:2005 sapa modelinen alınǵan yamasa ajıratıp alınǵan. Tiykarǵı itibar ishki strukturalıq sapaǵa baǵdarlanǵan. Biznes qosımshalarınıń arxitekturası sıyaqlı belgili bir tarawlardı hám maǵlıwmatlarǵa kiriw hám olardı qayta islew yamasa tranzakciyalar túsinigi sıyaqlı texnikalıq qásiyetlerdi qarastırıw ushın kishi kategoriyalar dúzilgen.

Programmalıq támiynat sapasınıń qásiyetleri hám olardıń ólshenetuǵın atributları arasındaǵı ǵárezlilik teregi oń táreptegi diagrammada kórsetilgen. Onda paydalanıwshı (oń tárepte) yamasa biznes sistemasınıń iyesi ushın áhmiyetli bolǵan 5 qásiyettiń hárbiri ólshenetuǵın atributlarǵa (shep tárepte) ǵárezli:
* Qosımsha arxitekturasınıń ámeliyatları
* Kodlaw ámeliyatları
* Qosımshanıń quramalılıǵı
* Hújjetler
* Kóshpelilik
* Texnikalıq hám funkcional kólem

Programmalastırıw qáteleri menen óndiristegi kemshilikler arasındaǵı korrelyaciyalar kodtaǵı tiykarǵı qátelerdiń derek kodındaǵı ulıwma qátelerdiń 92 procentin quraytuǵının kórsetedi. Kod dárejesindegi bul kóp sanlı máseleler aqır-aqıbetinde óndiristegi kemshiliklerdiń tek 10 procentin quraydı. Arxitektura dárejesindegi jaman programmalıq injiniring ámeliyatları ulıwma kemshiliklerdiń tek 8 procentin quraydı, biraq máselelerdi dúzetiwge jumsalǵan kúshtiń yarımınan kóbin aladı hám óndiristegi isenimlilik, qáwipsizlik hám nátiyjelilik boyınsha awır máselelerdiń 90 procentine alıp keledi&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =OMG Whitepaper {{!}} CISQ - Consortium for Information &amp; Software Quality| url =https://www.it-cisq.org/omg-cisq-wp/index.htm| qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-fevral |website=www.it-cisq.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://www.omg.org/CISQ_compliant_IT_Systemsv.4-3.pdf | bet =How to Deliver Resilient, Secure, Efficient and Agile IT Systems in Line with CISQ Recommendations - Whitepaper &amp;#124; Object Management Group | qaralǵan sáne = 2013-jıl 18-oktyabr |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20131228132152/http://www.omg.org/CISQ_compliant_IT_Systemsv.4-3.pdf | arxivsáne = 2013-jıl 28-dekabr }}&lt;/ref&gt;.
===Kodqa tiykarlanǵan analiz===
Programmalıq támiynattı ólshewdiń bar usıllarınıń kópshiligi derek kodın ayırım kórsetpeler&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Software Size Measurement: A Framework for Counting Source Statements| url =https://resources.sei.cmu.edu/library/asset-view.cfm?assetid=11689| qaralǵan sáne = 2021-jıl 24-fevral |website=resources.sei.cmu.edu| sáne = 1992-jıl 31-avgust | til =en}}&lt;/ref&gt;, tokenler&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Halstead|first=Maurice H.|url=https://dl.acm.org/doi/book/10.5555/540137|title=Elements of Software Science (Operating and programming systems series)|date=1977|publisher=Elsevier Science Inc.|isbn=978-0-444-00205-1|location=USA|doi=}}&lt;/ref&gt;, basqarıw strukturaları (quramalılıq) hám obektler&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Chidamber|first1=S. R.|last2=Kemerer|first2=C. F.|date=June 1994|title=A metrics suite for object oriented design|journal=IEEE Transactions on Software Engineering|volume=20|issue=6|pages=476–493|doi=10.1109/32.295895|bibcode=1994ITSEn..20..476C |issn=1939-3520|hdl=1721.1/48424|s2cid=9493847 |hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; boyınsha sintaksislik tallaw nátiyjesinde alınǵan qosımshanıń strukturalıq elementlerin sanaydı.

Programmalıq támiynat sapasın ólshew sistemanıń yamasa programmalıq támiynattıń usı ólshemler boyınsha qanday dárejede bahalanatuǵının sanlıq túrde anıqlawǵa baylanıslı. Jıynaqlanǵan kórinisti alıw ushın analizdi sapalıq yamasa sanlıq tásil yamasa ekewiniń aralaspası arqalı ótkeriwge boladı [mısalı, ólshenip atırǵan faktorlar arasındaǵı salıstırmalı áhmiyetti kórsetetuǵın salmaqlı ortasha mánis(ler)di qollanıp].

Programmalıq támiynat sapasın sızıqlı úziliksizlikte qaraytuǵın bul kózqaras diskret áhmiyetli programmalastırıw qátelerin anıqlaw menen tolıqtırılıwı kerek. Bul hálsizlikler test jaǵdayınıń ótpewine alıp kelmewi múmkin, biraq olar belgili bir jaǵdaylarda apatlı úzilislerge, ónimliliktiń tómenlewine, qáwipsizliktiń buzılıwına, maǵlıwmatlardıń buzılıwına hám basqa da kóplegen máselelerge&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nygard|first=Michael|title=Release It!|date=2007|others=an O'Reilly Media Company Safari|publisher=Pragmatic Bookshelf |isbn=978-0978739218|edition=1st|oclc=1102387436}}&lt;/ref&gt; alıp keliwi múmkin bolǵan jaman ámeliyatlardıń nátiyjesi bolıp tabıladı. Bunday máseleler jıynaqlanǵan ólshewlerge tiykarlanǵan bahaǵa qaramastan, berilgen sistemanı de-fakto qollanıwǵa jaramsız etedi. Hálsizliktiń belgili mısalı — qosımshalardı qáwipsizliktiń buzılıwına ushıratatuǵın derek kodındaǵı hálsizlikler repozitoriyi bolǵan Ulıwma hálsizlikler dizimi (Common Weakness Enumeration, CWE)&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://cwe.mitre.org/| bet =CWE - Common Weakness Enumeration|website=cwe.mitre.org| qaralǵan sáne = 2016-jıl 20-may |url-status=live| arxivurl =https://web.archive.org/web/20160510002103/http://cwe.mitre.org/| arxivsáne = 2016-jıl 10-may }}&lt;/ref&gt;.

Qosımshanıń áhmiyetli qásiyetlerin ólshew, joqarıdaǵı súwrette kórsetilgenindey, qosımshanıń arxitekturasınıń, kodlanıwınıń hám kod ishindegi hújjetleriniń strukturalıq atributların ólshewdi óz ishine aladı. Solay etip, hárbir qásiyetke qosımshadaǵı abstrakciyanıń kóp dárejelerindegi atributlar tásir etedi. Eger qásiyettiń ólshemi biznеske tásir etetuǵın sapa nátiyjeleriniń qunlı boljawshısı bolıwı kerek bolsa, olardıń barlıǵı usı ólshemdi esaplawǵa kirgiziliwi kerek. Joqarıdaǵı súwrette kórsetilgen qásiyetlerdiń ólshemlerin esaplawdıń qatlamlı tásilin birinshi bolıp Boem hám onıń TRW kompaniyasındaǵı kásiplesleri usınǵan (Boehm, 1978)&lt;ref&gt;Boehm, B., Brown, J.R., Kaspar, H., Lipow, M., MacLeod, G.J., &amp; Merritt, M.J. (1978). Characteristics of Software Quality. North-Holland.&lt;/ref&gt; hám bul tásil ISO 9126 hám 25000 seriyalı standartlarda qollanılǵan. Bul atributlardı qosımshanıń derek kodın statikalıq analizlewdiń sintaksislik tallaw nátiyjelerinen ólshewge boladı. Hátte qosımshalardıń isenimlilik hám ónimlilik nátiyjeliligi sıyaqlı dinamikalıq qásiyetleriniń de sebepleri qosımshanıń statikalıq strukturasında jatadı.

Strukturalıq sapanı analizlew hám ólshew sistemanıń konceptual hám logikalıq arxitekturasın birgelikte anıqlaytuǵın principler menen standartlarǵa qatnaslı [[Derek kodı|derek kodın]], [[Programmalıq támiynat arxitekturası|arxitekturanı]], [[Freymvork|programmalıq freymvorktı]] hám maǵlıwmatlar bazası sxemasın analizlew arqalı ótkeriledi. Bul ádette islep shıǵıw quralları ótkeretuǵın, tiykarınan ámelge asırıwǵa baylanıslı máselelerge itibar beretuǵın hám dúzetiw (debugging) hám [[Programmalıq támiynattı testlew|testlew]] iskerliginde júdá áhmiyetli bolǵan ápiwayı, jergilikli, komponent dárejesindegi kod analizinen ayırmashılıqqa iye.

=== Isenimlilik ===
Tómen isenimliliktiń tiykarǵı sebepleri jaqsı arxitekturalıq hám kodlaw ámeliyatlarına ámel etpewdiń birikpesinde jatadı. Bul sáykessizlikti qosımshanıń statikalıq sapa atributların ólshew arqalı anıqlawǵa boladı. Qosımshanıń isenimliliginiń tiykarında turǵan statikalıq atributlardı bahalaw biznes táwekeliniń dárejesin hám qosımsha paydalanıwǵa berilgende onda júz beretuǵın itimal buzılıwlar menen kemshiliklerdiń itimallıǵın bahalawǵa múmkinshilik beredi.

Isenimlilikti bahalaw keminde tómendegi programmalıq injiniringtiń eń jaqsı ámeliyatların hám texnikalıq atributların tekseriwdi talap etedi:

* Qosımsha arxitekturasınıń ámeliyatları
* Kodlaw ámeliyatları
* Algoritmlerdiń quramalılıǵı
* Programmalastırıw ámeliyatlarınıń quramalılıǵı
* Obektke baǵdarlanǵan hám strukturalıq programmalastırıwdıń eń jaqsı ámeliyatlarına sáykeslik (qollanılatuǵın jaǵdayda)
* Komponentlerdi yamasa úlgilerdi qayta qollanıw koefficienti
* «Paslas» programmalastırıw
* Qátelerdi hám ayrıqsha jaǵdaylardı qayta islew (barlıq qatlamlar ushın — GUI, Logika hám Maǵlıwmatlar)
* Kóp qatlamlı dizaynǵa sáykeslik
* Resurslardıń sheklerin basqarıw
* Programmalıq támiynattıń kútilmegen minez-qulıqqa alıp keletuǵın úlgilerden qashıwı
* Programmalıq támiynattıń maǵlıwmatlardıń tutaslıǵın hám izbe-izligin basqarıwı
* Tranzakciyalardıń quramalılıq dárejesi

Qosımsha arxitekturasına hám qollanılǵan úshinshi tárep komponentlerine (mısalı, sırtqı kitapxanalarǵa yamasa freymvorklarǵa) qarap, jetkerip berilgen programmalıq támiynattıń isenimliligin jaqsıraq bahalawdı támiyinlew ushın joqarıdaǵı eń jaqsı ámeliyatlar diziminiń úlgisi boyınsha arnawlı tekseriwler anıqlanıwı kerek.

=== Nátiyjelilik ===
Isenimliliktegi sıyaqlı, ónimlilik nátiyjeliliginiń tómenliginiń sebepleri kóbinese qosımshanıń statikalıq sapa atributların ólshew arqalı anıqlawǵa bolatuǵın jaqsı arxitekturalıq hám kodlaw ámeliyatlarınıń buzılıwlarında jatadı. Bul statikalıq atributlar ásirese quramalı algoritmlerdi yamasa úlken kólemdegi maǵlıwmatlardı qayta islew ushın joqarı orınlanıw tezligin talap etetuǵın qosımshalarda paydalanıw waqtındaǵı ónimliliktiń itimal tar orınların hám keleshektegi masshtablanıwshılıq máselelerin boljaydı.

Ónimlilik nátiyjeliligin bahalaw keminde tómendegi programmalıq injiniringtiń eń jaqsı ámeliyatların hám texnikalıq atributların tekseriwdi talap etedi:
* Qosımsha arxitekturasınıń ámeliyatları
* Qımbat hám/yamasa aralıqtaǵı resurslar menen tiyisli óz-ara tásir
* Maǵlıwmatlarǵa kiriw ónimliligi hám maǵlıwmatlardı basqarıw
* Yadtı, tarmaqtı hám disk keńisligin basqarıw
* Kodlaw ámeliyatlarına sáykeslik&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; (kodlawdıń eń jaqsı ámeliyatları)

=== Qáwipsizlik ===
Programmalıq támiynat sapası programmalıq támiynat qáwipsizligin de óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{web deregi| sáne =2019-jıl 24-may| bet =Code quality and code security: How are they related? {{!}} Synopsys| url =https://www.synopsys.com/blogs/software-security/code-quality-code-security/| qaralǵan sáne =2021-jıl 9-mart| website =Software Integrity Blog| til =en-US| arxivurl =https://web.archive.org/web/20230829132712/https://www.synopsys.com/blogs/software-security/code-quality-code-security/| arxivsáne = 2023-jıl 29-avgust }}&lt;/ref&gt;. Kóplegen qáwipsizlik hálsizlikleri SQL inekciya yamasa saytlar aralıq skriptlew (XSS) sıyaqlı tómen kodlaw hám arxitekturalıq ámeliyatlardıń nátiyjesinde payda boladı&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne =2020| bet =Cost of a Data Breach Report 2020 {{!}} IBM| url =https://www.ibm.com/security/digital-assets/cost-data-breach-report/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 9-mart |website=www.ibm.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | sáne = 2020-jıl 27-avgust | bet =Key Takeaways from the 2020 Cost of a Data Breach Report| url =https://www.bluefin.com/bluefin-news/key-takeaways-ibm-ponemons-2020-cost-data-breach-report/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 9-mart |website=Bluefin| til =en-US}}&lt;/ref&gt;. Olar CWE&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://cwe.mitre.org/ | bet =CWE - Common Weakness Enumeration | baspaxana =Cwe.mitre.org | qaralǵan sáne = 2013-jıl 18-oktyabr |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20131014120515/http://cwe.mitre.org/ | arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr }}&lt;/ref&gt; hám Karnegi-Mellon universitetiniń SEI/Kompyuter avariyalıq orayı (CERT) júrgizetuǵın dizimlerde jaqsı hújjetlestirilgen&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{web deregi| bet =SEI CERT Coding Standards - CERT Secure Coding - Confluence| url =https://wiki.sei.cmu.edu/confluence/display/seccode/SEI+CERT+Coding+Standards| qaralǵan sáne =2021-jıl 24-fevral| website =wiki.sei.cmu.edu| arxivurl =https://web.archive.org/web/20230113075938/https://wiki.sei.cmu.edu/confluence/display/seccode/SEI%2BCERT%2BCoding%2BStandards| arxivsáne = 2023-jıl 13-yanvar }}&lt;/ref&gt;.

Qáwipsizlikti bahalaw keminde tómendegi programmalıq injiniringtiń eń jaqsı ámeliyatların hám texnikalıq atributların tekseriwdi talap etedi:
* Qáwipsizlikti esapqa alatuǵın hám qorǵanıwdı kúsheytetuǵın islep shıǵıw processin ámelge asırıw hám basqarıw, mısalı, Qáwipsiz islep shıǵıwdıń ómirlik cikli (Microsoft) yamasa IBM kompaniyasınıń Qáwipsiz injeneriya freymvorkı&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.redbooks.ibm.com/abstracts/redp4641.html?Open|title=Security in Development: The IBM Secure Engineering Framework {{!}} IBM Redbooks|date=2016-09-30|language=en-US}}&lt;/ref&gt;.
* Qosımshanıń qáwipsiz arxitekturası ámeliyatları&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.redbooks.ibm.com/abstracts/sg246014.html?Open|title=Enterprise Security Architecture Using IBM Tivoli Security Solutions {{!}} IBM Redbooks|date=2016-09-30|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi| bet =Secure Architecture Design Definitions {{!}} CISA| url =https://us-cert.cisa.gov/ics/Secure-Architecture-Design-Definitions| qaralǵan sáne =2021-jıl 9-mart| website =us-cert.cisa.gov| arxivurl =https://web.archive.org/web/20211129111639/https://us-cert.cisa.gov/ics/Secure-Architecture-Design-Definitions| arxivsáne = 2021-jıl 29-noyabr }}&lt;/ref&gt;
* Kóp qatlamlı dizaynǵa sáykeslik
* Qáwipsizliktiń eń jaqsı ámeliyatları (kiris maǵlıwmatların validaciyalaw, SQL inekciya, saytlar aralıq skriptlew, kiriwdi qadaǵalaw hám t.b.)&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =OWASP Foundation {{!}} Open Source Foundation for Application Security| url =https://owasp.org/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 24-fevral |website=owasp.org| til =en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.sans.org/top25-programming-errors/ | bet =CWE's Top 25 | baspaxana =Sans.org | qaralǵan sáne = 2013-jıl 18-oktyabr }}&lt;/ref&gt;
* Qáwipsiz hám jaqsı programmalastırıw ámeliyatları&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Qátelerdi hám ayrıqsha jaǵdaylardı qayta islew
=== Xızmet kórsetiwge jaramlılıq ===
Xızmet kórsetiwge jaramlılıq modullilik, túsiniklilik, ózgertiliwshilik, testlewge jaramlılıq, qayta qollanıwshılıq hám bir islep shıǵıw toparınan ekinshisine beriliwshilik túsiniklerin óz ishine aladı. Olar kod dárejesindegi áhmiyetli máseleler túrinde bolmaydı. Kerisinshe, xızmet kórsetiwge tómen jaramlılıq ádette hújjetlestiriw, quramalılıqtan qashıw strategiyası hám tiykarǵı programmalastırıw ámeliyatları boyınsha eń jaqsı ámeliyatlardıń mıńlaǵan kishi buzılıwlarınıń nátiyjesi bolıp tabıladı. Usı ámeliyatlar taza hám ańsat oqılatuǵın kod penen tártipsiz hám qıyın oqılatuǵın kod arasındaǵı ayırmashılıqtı anıqlaydı&lt;ref&gt;[http://www.ifsq.org/resources/level-2/booklet.pdf IfSQ Level-2 A Foundation-Level Standard for Computer Program Source Code] ([https://web.archive.org/web/20111027000121/http://www.ifsq.org/resources/level-2/booklet.pdf arxiv nusqası], 2011-10-27), Second Edition August 2008, Graham Bolton, Stuart Johnston, IfSQ, Institute for Software Quality.&lt;/ref&gt;.

Xızmet kórsetiwge jaramlılıqtı bahalaw tómendegi programmalıq injiniringtiń eń jaqsı ámeliyatların hám texnikalıq atributların tekseriwdi talap etedi:
* Qosımsha arxitekturasınıń ámeliyatları
* Derek kodına engizilgen arxitektura, programma hám kod hújjetleri
* Kodtıń oqılıwshılıǵı
* Kodtıń «iyisleri» (code smells)
* Tranzakciyalardıń quramalılıq dárejesi
* Algoritmlerdiń quramalılıǵı
* Programmalastırıw ámeliyatlarınıń quramalılıǵı
* Obektke baǵdarlanǵan hám strukturalıq programmalastırıwdıń eń jaqsı ámeliyatlarına sáykeslik (qollanılatuǵın jaǵdayda)
* Komponentlerdi yamasa úlgilerdi qayta qollanıw koefficienti
* Dinamikalıq kodlawdıń qadaǵalanatuǵın dárejesi
* Baylanıslılıq koefficienti
* «Paslas» programmalastırıw
* Hújjetler
* Apparatlıq támiynattan, operaciyalıq sistemadan, aralıq programmalıq támiynattan, programmalıq komponentlerden hám maǵlıwmatlar bazasınan ǵárezsizlik
* Kóp qatlamlı dizaynǵa sáykeslik
* Kóshpelilik
* Programmalastırıw ámeliyatları (kod dárejesinde)
* Qaytalanatuǵın kodtıń hám funkciyalardıń azaytılıwı
* Derek kodı fayllarınıń shólkemlestiriliwiniń tazalıǵı

Xızmet kórsetiwge jaramlılıq Uord Kanningemniń texnikalıq qarız túsinigi menen tıǵız baylanıslı. Texnikalıq qarız — xızmet kórsetiwge jaramlılıqtıń jetispewshiliginen kelip shıǵatuǵın qárejetlerdiń kórinisi. Xızmet kórsetiwge jaramlılıqtıń tómen bolıw sebeplerin abaysız hám aqılǵa muwapıq, sonday-aq qasaqana hám qasaqana emes dep bóliwge boladı&lt;ref&gt;{{web deregi | url =http://martinfowler.com/bliki/TechnicalDebtQuadrant.html| bet =TechnicalDebtQuadrant|last1=Fowler|first1=Martin| sáne = 2009-jıl 14-oktyabr | qaralǵan sáne = 2013-jıl 4-fevral |url-status=live| arxivurl =https://web.archive.org/web/20130202111651/http://martinfowler.com/bliki/TechnicalDebtQuadrant.html| arxivsáne = 2013-jıl 2-fevral }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Code quality: a concern for businesses, bottom lines, and empathetic programmers | website=Stack Overflow | sáne = 2021-jıl 18-oktyabr | url =https://stackoverflow.blog/2021/10/18/code-quality-a-concern-for-businesses-bottom-lines-and-empathetic-programmers/ | qaralǵan sáne = 2023-jıl 5-dekabr }}&lt;/ref&gt;. Olar kóbinese islep shıǵıwshılardıń qábiletiniń jetispewshiliginen, waqıttıń hám maqsetlerdiń jetispewshiliginen, olardıń abaysızlıǵınan hám hújjetlerdi, ásirese xızmet kórsetiwge jaramlı [[Derek kodı|derek kodın]] jaratıwdıń qunı menen onnan alınatuǵın payda arasındaǵı sáykessizlikten kelip shıǵadı&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=Architectural design and documentation: Waste in agile development?|last1=Prause|first1=Christian|title=2012 International Conference on Software and System Process (ICSSP)|pages=130–134|last2=Durdik|first2=Zoya|date=June 3, 2012|publisher=IEEE Computer Society|doi=10.1109/ICSSP.2012.6225956|isbn=978-1-4673-2352-9|s2cid=15216552|url=https://publica.fraunhofer.de/documents/N-216042.html }}&lt;/ref&gt;.

=== Kólem ===
Programmalıq támiynattıń kólemin ólshew pútkil derek kodınıń, sonıń ishinde maǵlıwmatlar bazası strukturasınıń skriptleriniń, maǵlıwmatlardı qayta islewdiń derek kodınıń, komponentlerdiń tema atlarınıń, konfiguraciya fayllarınıń hám t.b. durıs jıynalıwın talap etedi. Tiykarınan programmalıq támiynat kóleminiń ólshenetuǵın eki túri bar: texnikalıq kólem hám funkcional kólem:

* Keń táriyiplengen bir neshe texnikalıq kólemdi ólshew usılı bar. Eń keń tarqalǵan texnikalıq kólemdi ólshew usılı — hárbir texnologiya boyınsha kod qatarlarınıń sanı (#LOC), fayllardıń, funkciyalardıń, klaslardıń, kestelerdiń hám t.b. sanı. Olardan keri esaplaw (backfiring) arqalı funkcional noqatlardı esaplawǵa boladı.
* Funkcional kólemdi ólshewdiń eń keń tarqalǵan usılı — funkcional noqatlardı analizlew. Funkcional noqatlardı analizlew jetkerip beriletuǵın programmalıq támiynattıń kólemin paydalanıwshı kózqarasınan ólsheydi. Funkcional noqatlar boyınsha kólemdi ólshew paydalanıwshı talaplarına tiykarlanıp ótkeriledi hám islep shıǵıwshı/bahalawshı ushın kólemdi de, qundı da (jetkerip beriletuǵın funkcionallıqtı) anıq kórsetedi, sonday-aq klientke jetkerip beriletuǵın biznes funkcionallıǵın sáwlelendiredi. Usıl paydalanıwshı tanıy alatuǵın kiris maǵlıwmatların, shıǵıs maǵlıwmatların hám maǵlıwmat saqlaǵıshların anıqlawdı hám olarǵa salmaq beriwdi óz ishine aladı. Keyin kólem mánisin programmalıq támiynattı jetkerip beriwdi hám ónimlilikti sanlıq anıqlaw hám bahalaw ushın kóplegen ólshemler menen birge qollanıwǵa boladı (bir funkcional noqattı islep shıǵıw qunı; bir funkcional noqatqa jetkerip berilgen kemshilikler; bir xızmetker-ayǵa funkcional noqatlar).

Funkcional noqatlardı analizlew arqalı kólemdi ólshew standartın Funkcional noqatlar paydalanıwshılarınıń xalıqaralıq toparı (IFPUG) qollap-quwatlaydı. Onı programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik cikliniń erte basqıshında qollanıwǵa boladı hám ol azmaz anıq emes keri esaplaw usılı sıyaqlı kod qatarlarına baylanıslı emes. Usıl texnologiyaǵa ǵárezsiz hám onı shólkemler hám tarmaqlar aralıq salıstırmalı analiz ushın qollanıwǵa boladı.

Funkcional noqatlardı analizlew payda bolǵannan berli onıń bir neshe variantı rawajlandı hám funkcional kólemdi ólshew usılları toparı keńeyip, COSMIC, NESMA, Qollanıw jaǵdayı noqatları (Use Case Points), FP Lite, Erte hám tez funkcional noqatlar hám eń sońǵısı Tariyx noqatları (Story Points) sıyaqlı kólemdi ólshewlerdi óz ishine aldı. Funkcional noqat statistikalıq anıqlıqtıń tariyxına iye hám ol qosımshalardı islep shıǵıwdı basqarıw (ADM) yamasa autsorsing boyınsha kóplegen kelisimlerde jumıstı ólshewdiń ulıwma birligi retinde qollanılǵan. Ol xızmetler kórsetiletuǵın hám ónimlilik ólshenetuǵın «valyuta» xızmetin atqardı.

Funkcional noqat metodologiyasınıń ulıwma sheklewleriniń biri sonda, ol qol menen orınlanatuǵın process, sonlıqtan qosımshalardı islep shıǵıw yamasa autsorsing boyınsha kelisimler sıyaqlı iri kólemli baslamalarda ol kóp miynetti talap etiwi hám qımbat bolıwı múmkin. Metodologiyanı qollanıwdıń bul unamsız tárepi tarawdaǵı IT basshıların programmalıq támiynattıń kólemin ólshewdi avtomatlastırıw ushın esaplanatuǵın metrikalar standartın engiziwge baǵdarlanǵan IT programmalıq támiynatınıń sapası boyınsha konsorciumdı dúziwge iytermelegen sebep bolıwı múmkin. Al IFPUG qol menen orınlanatuǵın tásildi alǵa súriwdi dawam etedi, sebebi onıń iskerliginiń kópshiligi funkcional noqatlardı esaplawshılardı sertifikaciyalawǵa tiykarlanǵan.

CISQ kólemdi ólshewdi qárejetlerdi bahalawdı, barıstı baqlawdı yamasa programmalıq támiynat proektin basqarıwdıń basqa baylanıslı iskerliklerin qollap-quwatlaw ushın programmalıq támiynattıń kólemin bahalaw dep anıqlaydı. Eki standart qollanıladı: programmalıq támiynattıń funkcional kólemin ólshew ushın ''Avtomatlastırılǵan funkcional noqatlar'' hám funkcional hám funkcional emes kodtıń kólemin bir ólshemde ólshew ushın ''Avtomatlastırılǵan jetilistiriw noqatları''&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Software Sizing Standards {{!}} CISQ - Consortium for Information &amp; Software Quality| url =https://www.it-cisq.org/standards/software-sizing-standards/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 28-yanvar |website=www.it-cisq.org}}&lt;/ref&gt;.

=== Áhmiyetli programmalastırıw qátelerin anıqlaw ===
{{Anchor|CriticalProgrammingErrors}}
Áhmiyetli programmalastırıw qáteleri — biznestiń úziliske ushırawınıń eń joqarı, dárhal yamasa uzaq múddetli táwekeline alıp keletuǵın belgili bir arxitekturalıq hám/yamasa kodlaw boyınsha jaman ámeliyatlar&lt;ref&gt;{{web deregi | bet =Why Software fails| url =https://spectrum.ieee.org/why-software-fails| qaralǵan sáne = 2021-jıl 20-mart |website=IEEE Spectrum: Technology, Engineering, and Science News| sáne = 2005-jıl 2-sentyabr | til =en}}&lt;/ref&gt;.

Olar kóbinese texnologiyaǵa baylanıslı bolıp, kontekstke, biznes maqsetlerine hám táwekellerge kúshli baylanıslı boladı. Geyparalar atlandırıw qaǵıydalarına ámel etiwdi ápiwayı nárse dep esaplawı múmkin, al basqalar — mısalı, bilimlerdi beriwge tiykar tayarlap atırǵanlar — onı júdá áhmiyetli dep esaplaydı.

Áhmiyetli programmalastırıw qátelerin CISQ qásiyetleri boyınsha da klassifikaciyalawǵa boladı. Tómende ápiwayı mısal berilgen:
* Isenimlilik
** Kútilmegen minez-qulıqqa alıp keletuǵın programmalıq úlgilerden qashıw (inicializaciyalanbaǵan ózgeriwshi, null kórsetkishler hám t.b.)
** Insert, Update, Delete, Create Table yamasa Select operaciyaların orınlaytuǵın metodlar, proceduralar hám funkciyalar qátelerdi basqarıwdı óz ishine alıwı kerek
** Kóp aǵımlı funkciyalar aǵım ushın qáwipsiz etip jasalıwı kerek, mısalı, servletlerde yamasa Struts háreket klaslarında nusqa maydanları/final emes statikalıq maydanlar bolmawı kerek
* Nátiyjelilik
** Tarmaq trafigin azaytıw ushın klient sorawlarınıń (kiris hám maǵlıwmat sorawlarınıń) orayılastırılıwın támiyinlew
** Úlken kestelerge qarata cikl ishinde indeksti qollanbaytuǵın SQL sorawlarınan qashıw
* Qáwipsizlik
** Servlet klaslarında final statikalıq bolmaǵan maydanlardan qashıw
** Qátelerdi basqarıwdı óz ishine almaytuǵın maǵlıwmatlarǵa kiriwden qashıw
** Basqarıwdıń qaytarıw kodların tekseriw hám qátelerdi qayta islew mexanizmlerin ámelge asırıw
** Saytlar aralıq skriptlew kemshiliklerinen yamasa SQL inekciya kemshiliklerinen qashıw ushın kiris maǵlıwmatlarınıń validaciyasın támiyinlew
* Xızmet kórsetiwge jaramlılıq
** Túsinikliligin jaqsılaw ushın tereń miyraslıq tereklerinen hám tereń ishki jaylasıwdan qashıw kerek
** Ózgerislerdiń tarqalıwınan qashıw ushın moduller bir-biri menen hálsiz baylanıslı (shıǵıs baylanısları, aralıq elementler) bolıwı kerek
** Birdey ataw qaǵıydalarınıń orınlanıwın támiyinlew

=== Operaciyalıq sapa modelleri ===
Squale hám Quamoco&lt;ref&gt;{{Cite journal|title = Operationalised product quality models and assessment: The Quamoco approach|url = https://elib.uni-stuttgart.de/opus/volltexte/2015/9916/pdf/quamoco.pdf|journal = Information and Software Technology|date = 2015|pages = 101–123|volume = 62|doi = 10.1016/j.infsof.2015.02.009|first1 = Stefan|last1 = Wagner|first2 = Andreas|last2 = Goeb|first3 = Lars|last3 = Heinemann|first4 = Michael|last4 = Kläs|first5 = Constanza|last5 = Lampasona|first6 = Klaus|last6 = Lochmann|first7 = Alois|last7 = Mayr|first8 = Reinhold|last8 = Plösch|first9 = Andreas|last9 = Seidl|arxiv = 1611.09230|s2cid = 10992384}}&lt;/ref&gt; sıyaqlı sapa modelleri boyınsha jańa usınıslar sapa atributlarınıń anıqlamasın hám ólshewdi tikkeley biriktiriwdi alǵa súredi. Sapa atributların bóleklerge bóliw yamasa hátte qosımsha qatlamlardı anıqlaw arqalı quramalı, abstrakt sapa atributları (mısalı, isenimlilik yamasa xızmet kórsetiwge jaramlılıq) basqarıwǵa hám ólshewge qolaylıraq boladı. Bul sapa modelleri sanaatlıq kontekstlerde qollanılǵan, biraq keń tarqalmaǵan.
== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq támiynat sapası]]
[[Kategoriya:Sistemalı oylaw]]
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]
[[Kategoriya:Derek kodı]]</text>
      <sha1>ddk3muushmgk8qjxeo0jtic15ra9m5z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Shatır partiya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49222</id>
    <revision>
      <id>276557</id>
      <parentid>276392</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T21:52:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı</comment>
      <origin>276557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6577" sha1="sfa2h1i6uy3x3ix2646084lism3mozh" xml:space="preserve">'''«Shatır» partiya''' (ingl. ''big tent party''), '''hámmeni qamtıwshı partiya''' (ingl. ''catch-all party''), yamasa '''universal partiya''' — hár qıylı kóz-qarastaǵı adamlardı jámiyetlik klasslar sheńberine, «ońshıllar» hám «solshıllar» arasındaǵı ayırmashılıqqa hám basqa parqlarǵa qaramastan birlestiriwge umtılatuǵın siyasiy partiya túri.

== Táriypi ==
Partiya aǵzalıq ushın ólshem sıpatında qandayda bir ideologiyaǵa ámel etiwdi shárt etip qoymaydı. Ideal jaǵdayda bunday partiyanı tolerantlıq hám plyuralistlik dep sıpatlawǵa boladı.

«Shatır» partiyalardıń tiykarǵı maqseti — múmkinshiliginshe kóbirek saylawshı dawısın jıynaw, saylawda jeńiw hám húkimetti basqarıw. Usı maqsette olar jámiyetlik máplerdiń barlıq múmkin bolǵan jıyındısın qamtıwǵa urınadı. Ádette bunday partiyalar centrist sıpatında kórsetiledi. Saylaw kampaniyası dáwirinde olar jámiyetshiliktiń sol waqıttaǵı kewil-kúyine baǵdarlanadı, bul olarǵa onıń ózgerislerine tez juwap beriw múmkinshiligin beredi. Ideologiyanıń anıq emesligi kandidatlardıń tartımlı jeke qásiyetlerine basım jasaw arqalı ornı toltırıladı. Saylaw kampaniyası dáwirinde partiyadan kandidatlardı tańlaw, mısalı, kásiplik sheberlik yamasa tájiriybelilikten kóre, ayırım kandidattıń barlıq múmkin bolǵan saylaw resursların tartıw hám paydalanıw qábileti, onıń saylawshılar aldındaǵı tartımlılıǵı menen kóbirek belgilenedi.

== Tariyxı ==
Termindi nemis siyasattanıwshısı Otto Kirxxaymer 1966-jılı «Batıs partiya sistemalarınıń transformaciyası» dep atalǵan maqalasında Ekinshi jáhán urısınan keyin payda bolǵan hám maksimal muǵdardaǵı saylawshını tartatuǵın jańa túrdegi partiyalardı ańlatıw ushın kirgizgen&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.worldcat.org/oclc/801152261|bet=}}&lt;/ref&gt;. Termin sonday-aq Moris Dyuverjeniń belgili siyasiy partiyalar tipologiyasına kategoriya sıpatında kirgizilgen.

== Mısallar ==
'''[[Amerika Qurama Shtatları]]'''

Demokratiyalıq partiya 1930-jıllardan 1960-jıllarǵa shekem prezident Franklin D. Ruzvelttiń «Jańa kurs» (New Deal) siyasatın qollap-quwatlaw ushın dúzilgen «Jańa kurs» koaliciyası dáwirinde «shatır» partiya bolǵan [62]. Koaliciya kásiplik awqamların, jumısshı klası saylawshıların, ortasha klasstıń tómengi qatlamı saylawshıların, fermer shólkemlerin, dúnyalıq liberallardı, Qubla demokratların, afroamerikalılardı, qala saylawshıların hám immigrantlardı biriktirgen.

1974-jılǵı Dallas kelisiminen keyin Libertarianlıq partiya «shatır» ideyasın anarxo-kapitalistlik kóz-qaraslardıń kópshilikti quraytuǵın minarxistlik partiyadan shetletilmewin támiyinlegen dárejede qabıl etti.

Amerika Demokratiyalıq socialistleriniń (DSA) Libertarianlıq socialistlik kaukusı DSAnı Amerika solshılları arasındaǵı «shatır» shólkem dep esaplaydı, sebebi onıń ayırım aǵzaları social-demokratiya, demokratiyalıq socializm, socializmge demokratiyalıq jol, trockizm, marksizm-leninizm hám anarxizmdi óz ishine alatuǵın socialistlik ideologiyalardıń keń diapazonına baǵdarlanǵan.


'''[[Ukraina]]'''

* «&lt;nowiki/&gt;[[Evropasha solidarlıq]]&lt;nowiki/&gt;» — Ukrainanıń eks-prezidenti [[Petr Poroshenko]] basshılıq etetuǵın ukrain siyasiy partiyası.
* «&lt;nowiki/&gt;[[Sluga naroda]]&lt;nowiki/&gt;» («Xalıq xızmetkeri») — [[Vladimir Zelenskiy]] hám Evgeniy Yurdıga tárepinen tiykarı salınǵan ukrain siyasiy partiyası; shólkem 2015—2019-jıllardaǵı komediyalıq serial hám 2016-jılǵı «Xalıq xızmetkeri» filmi menen bir atta atalǵan.

'''[[Qazaqstan]]'''

«Amanat» — Qazaqstanda biylik etip turǵan qazaq siyasiy partiyası. 1999-jılı [[Nursultan Nazarbaev]]&lt;nowiki/&gt;tı qollap-quwatlawshı partiya sıpatında tiykarı salınǵan. 2022-jılǵa shekem partiya «Nur Otan» dep atalǵan. 2022-jılı Nazarbaev partiya baslıǵı lawazımınan ketedi, al Qasım-Jomart Toqaev onıń baslıǵı boladı. 2022-jıl 26-aprelde ol partiya baslıǵı lawazımınan ketip, partiyadan shıǵadı. Sol waqıtta onıń baslıǵı bolıp Májilis spikeri Erlan Qoshanov tayınlanadı.

'''[[Franciya]]'''

«La République En Marche!» — Emmanuel Makron tárepinen tiykarı salınǵan partiya, hámmeni qamtıwshı qásiyetke iye centristlik partiya dep atalǵan .

«Milliy front» partiyası — Marin Le Pen basshılıǵında ol saylawshılardı «soldan» da, «ońnan» da tarta alǵanlıǵı sebepli.

'''[[Germaniya]]'''

Germaniyada universal partiyalar keń sáwlelengen, bular:

Germaniya xristian-demokratiyalıq awqamı / Bavariyadaǵı Xristian-social awqamı (XDA/XSA);

Germaniya social-demokratiyalıq partiyası (GSDP).

Olardıń barlıǵı Volksparteien («xalıq partiyaları») dep atalatuǵın universal partiyalar dep esaplanadı.

'''[[Rossiya]]'''

Rossiya siyasatında ústin turǵan «&lt;nowiki/&gt;[[Yedinaya Rossiya]]&lt;nowiki/&gt;» («Birden-bir Rossiya») — «shatır» partiya; partiyanıń anıq qáliplestirilgen ideologiyası joq, al onıń pútkil xızmeti prezident [[Putin|Putinniń]] háreketlerin qollap-quwatlawǵa tiykarlanadı.

«Rassvet» («Tań») partiyası — eks-prezidentlikke kandidat Ekaterina Duncova tárepinen tiykarı salınǵan ámeldegi rossiyalıq partiya, ózin ideologiyalıq ayırmashılıqlarǵa qaramastan barlıq puqaralar ushın platforma sıpatında kórsetedi.

== Ádebiyatlar ==

* Della Porta, Donatella. ''I partiti politici''. — Bologna: Il mulino, 2001. — 217 b. — &lt;nowiki&gt;ISBN 8815083294&lt;/nowiki&gt;. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9788815083296&lt;/nowiki&gt;.
* ''Partiti e sistemi di partito nelle democrazie europee''. — Bologna: Il mulino, 2007. — 338 b. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9788815120038&lt;/nowiki&gt;. — &lt;nowiki&gt;ISBN 8815120033&lt;/nowiki&gt;.
* Sivini, Giordano. ''Sociologia dei partiti politici''. — 1975.
* Michelle Hale Williams. ''Catch-All in the Twenty-First Century? Revisiting Kirchheimer’s Thesis 40 Years Later'' // Party Politics. — 2009. — T. 15, 5-san. — 539–541-b. — ISSN 1354-0688; 1460-3683. — doi:10.1177/1354068809336394.
* Ware, Alan. ''Partidos políticos y sistemas de partidos''. — Tres-Kantos (Madrid): Istmo, 2004. — 608 b. — &lt;nowiki&gt;ISBN 8470904221&lt;/nowiki&gt;. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9788470904226&lt;/nowiki&gt;.
* Richard Gunther, Larry Diamond. ''Species of Political Parties'' // Party Politics. — 2003. — T. 9, 2-san. — 167–199-b. — ISSN 1354-0688; 1460-3683. — doi:10.1177/13540688030092003.</text>
      <sha1>sfa2h1i6uy3x3ix2646084lism3mozh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vladimir Zelenskiy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49227</id>
    <revision>
      <id>276556</id>
      <parentid>276488</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T21:52:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JigildikBot</username>
        <id>14033</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı</comment>
      <origin>276556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1020" sha1="8hedrizru11l84xmb5mi84t0cey73z6" xml:space="preserve">{{Mámleketlik isker infoqutısı|native_name={{nobold|Володимир Зеленський}}|native_name_lang=uk|birth_place=[[Krivoy rog]], Ukrainia SSR&lt;!--Please do NOT wikilink without new consensus on the talk page.--&gt;, Sovet awqamı|party=[[Independent politician|Independent]]&lt;ref&gt;{{web deregi | url =https://www.cvk.gov.ua/pls/vp2019/wp005pt021f01=233pt001f01=720.html|script-title=uk:Зеленський Володимир Олександрович |trans-title=Elections of the President of Ukraine 2019 |website=[[Central Election Commission (Ukraine)]] | til =uk| qaralǵan sáne = 2022-jıl 10-mart | arxivsáne = 2022-jıl 14-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220214025015/https://www.cvk.gov.ua/pls/vp2019/wp005pt021f01=233pt001f01=720.html}}&lt;/ref&gt;|spouse={{marriage|[[Olena Zelenskaya|Olena Kyiashko]]|2003}}|children=2|relatives=[[Oleksandr Zelenskyy]] (father)|website={{URL|https://president.gov.ua/en}}|education=[[Krivoy rog Ekonomikalıq institutı]] ([[Bachelor of Law|LLB]])}}</text>
      <sha1>8hedrizru11l84xmb5mi84t0cey73z6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Real waqıtta testlew</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49240</id>
    <revision>
      <id>276529</id>
      <timestamp>2026-10-27T16:21:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «'''Real waqıtta testlew''' — real waqıt kompyuter sistemaların [[Programmalıq támiynattı testlew|testlew]] processi.  Programmalıq támiynattı testlew kompyuter programmalıq támiynatındaǵı qátelerdi anıqlaw hám dúzetiwge járdem beriw ushın ótkeriledi. Testlew programmalıq támiynattıń tek qátesiz ekenine ǵana emes, al onıń paydalanıwshıǵa kerekli funkcionallıqtı beretuǵınına isenim payda etiwdi de óz ishine aladı. Statikalıq...»</comment>
      <origin>276529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8555" sha1="r5x7mswfhai2xoon7bj9iuc47n5i56n" xml:space="preserve">'''Real waqıtta testlew''' — real waqıt kompyuter sistemaların [[Programmalıq támiynattı testlew|testlew]] processi.

Programmalıq támiynattı testlew kompyuter programmalıq támiynatındaǵı qátelerdi anıqlaw hám dúzetiwge járdem beriw ushın ótkeriledi. Testlew programmalıq támiynattıń tek qátesiz ekenine ǵana emes, al onıń paydalanıwshıǵa kerekli funkcionallıqtı beretuǵınına isenim payda etiwdi de óz ishine aladı. Statikalıq hám dástúrli testlew usılları qátelerdi anıqlay aladı, biraq bunday usıllar real waqıt programmalıq sistemalarında durıs nátiyjelerdi támiyinlemewi múmkin.&lt;br&gt;
Real waqıt programmalıq sistemalarında qatań waqıt sheklewleri bar hám olar deterministik minez-qulıqqa iye. Bul sistemalar óz wazıypaların olarǵa qoyılǵan waqıt sheklewleri orınlanatuǵınday etip jobalastırıwı kerek.
Analizdiń dástúrli statikalıq usılı bunday waqıt sheklewlerin qarastırıw ushın jetkiliksiz, sonlıqtan qosımsha real waqıtta testlew áhmiyetli&lt;ref name=&quot;real time testing &amp; debugging IEEE paper&quot;&gt;{{cite book|doi=10.1109/CMPSAC.1990.139423|chapter=On real-time software testing and debugging|title=Proceedings., Fourteenth Annual International Computer Software and Applications Conference|pages=512–518|year=1990|last1=Tsai|first1=J.J.P.|last2=Fang|first2=K.-Y.|last3=Bi|first3=Y.-D.|isbn=978-0-8186-2054-6}}&lt;/ref&gt;.

== Strategiya ==
Real waqıtta testlew ushın test jaǵdayların joybarlawdı tórt adımda usınıwǵa boladı&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Pressman|first=Roger S.|title=Software engineering : a practitioner's approach|date=2005|publisher=McGraw-Hill|isbn=0-07-285318-2|edition=6th|location=Boston, Mass.|oclc=53848343}}&lt;/ref&gt;:
* ''Wazıypalardı testlew''
:Eń birinshi adımda hárbir wazıypa dástúrli statikalıq testlew menen óz aldına testlenedi. Bul testlew tek programmanıń logikasındaǵı yamasa sintaksisindegi qátelerdi anıqlaw ushın ótkeriledi. Waqıyalardıń tártibi áhmiyetli emes, sebebi wazıypalardı testlew waqıt sheklewlerin hám waqıyalardıń waqıt qásiyetlerin qarastırmaydı.
* ''Minez-qulıqtı testlew''
:Avtomatlastırılǵan testlew quralları járdeminde joybarlanǵan sistema modellerin qollanıp, real waqıt sistemasınıń minez-qulqın hám parallel sırtqı waqıyalardıń onıń minez-qulqına tásirin imitaciyalawǵa boladı.
* ''Wazıypalar aralıq testlew''
:Ayırım wazıypa menen testlew ótkerilgennen keyin, wazıypa kodlaw hám minez-qulıq jaǵınan qátesiz dep esaplanadı. Waqıtqa baylanıslı sheklewler wazıypalar aralıq testlew arqalı testlenedi. Baylanıstaǵı qátelerdi anıqlaw ushın asinxron wazıypalar ózgermeli maǵlıwmat tezlikleri hám hár túrli júklemeler menen testlenedi.
* ''Sistemalıq testlew''
:Bul testlewde programmalıq támiynat hám apparatlıq támiynat integraciyalanadı hám programmalıq támiynat penen apparatlıq támiynattıń óz-ara baylanısı waqtında, eger bar bolsa, qátelerdi anıqlaw ushın sistemalıq testlerdiń tolıq jıynaǵı ótkeriledi.

== Real waqıtta testlew quralları ==
Real waqıt sistemaların testlew barǵan sayın áhmiyetli bolıp atırǵanlıqtan, bunday testlewge arnalǵan geypara qurallar bar.

=== MSC ===
''Xabarlar izbe-izligi diagrammaları'' (Message Sequence Charts, MSC) — talaplardı belgilew ushın xalıqaralıq dárejede qabıl etilgen standart&lt;ref name=&quot;MSC&quot;&gt;{{cite book|url=https://www.sdl-forum.org/issre04-witul/papers/EbnerTTCN3.pdf|title=TTCN-3 Test Case Generation from Message Sequence Charts}}&lt;/ref&gt;. MSC talaplardı geypara óz-ara tásir scenariyleri arqalı jıynaw ushın kóbinese talap etiletuǵın grafikalıq 2D tildi usınadı.

=== SDL ===
''Specifikaciyalaw hám táriyiplew tili'' (Specification and Description Language, SDL) — joybarlaw hám analiz ushın qollanılatuǵın standart. SDL&lt;ref&gt;{{Cite web|title=SDL Forum Society - Home page|url=https://sdl-forum.org/index.htm|access-date=2021-03-08|website=sdl-forum.org}}&lt;/ref&gt; quramalı programmalıq sistemalardı specifikaciyalawdı qollap-quwatlaydı hám ol telekommunikaciyalardan hám avtomatlastırıwdan baslap ulıwma programmalıq támiynattı islep shıǵıwǵa shekem keń tarawlarda qollanılǵan.

=== TTCN ===
''Testlew hám testti basqarıw notaciyası'' (Testing and Test Control Notation, TTCN) — xalıqaralıq dárejede standartlastırılǵan jalǵız testlew tili. TTCN3&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Home|url=http://www.ttcn-3.org/|access-date=2021-03-08|website=TTCN-3|language=en-gb|archive-date=2008-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724171957/http://www.ttcn-3.org/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; tiykarınan tek OSI protokollarına baǵdarlanǵan TTCN-niń aldınǵı versiyalarına salıstırǵanda keńirek qollanılıwǵa iye.

Bul úsh standart birgelikte real waqıt qosımshaların testlew ushın qollanıladı. Talaplar usı modeller menen qanaatlandırılıwı hám generaciyalanǵan test jaǵdayları sistemalardı testlew ushın kerekli funkcional hám real waqıt maǵlıwmatların qamtıwı zárúr. Sonday-aq dizayn talaplarındaǵı ózgerisler hám sistemalardıń real waqıt qásiyetleri haqqındaǵı jańa maǵlıwmatlar olardıń tásirin anıqlaw ushın modellerge kirgiziliwi kerek.

Berilgen test sistemasınıń real waqıt qásiyetlerin anıq qamtıw hám talaplar menen modellerdiń shınlıqqa jaqın hám orınlanatuǵın waqıt maǵlıwmatların generaciyalaw ushın qollanılıwın támiyinlew ushın tildiń (TTCN-3) ózinde waqıttıń jaqsı túsinilgen hám semantikalıq jaqtan durıs modeli bolıwı zárúr.

=== TTCN-3 ===
==== Tiykarı ====
TTCN-3 — házirgi waqıtta qoljetimli, xalıqaralıq dárejede standartlastırılǵan jalǵız testlew tili. TTCN3-ke shekem onıń aldınǵı versiyaları sheklengen funkcionallıqqa hám OSI protokolı boyınsha sheklengen qamtıwǵa iye edi. Biraq TTCN3 — jetilistirilgen versiya hám ol keńirek qollanılıwǵa iye.&lt;br&gt;
TTCN3-tiń ózgeshelikleri:
* dinamikalıq parallel testlewdi belgilew múmkinshiligi
* xabarlarǵa tiykarlanǵan hám proceduralarǵa tiykarlanǵan baylanıs ushın operaciyalar
* kúshli sáykeslendiriw mexanizmleri bar maǵlıwmatlar hám signatura shablonların belgilew múmkinshiligi
* tip hám mánis boyınsha parametrlew
* test juwmaqların belgilew hám qayta islew
* testler jıynaǵın parametrlew hám test jaǵdayların tańlaw mexanizmleri

TTCN3-ti real waqıtta testlew ushın qollanıwdıń sebebi — onıń taymerleri. Bul taymerler funkcional testler jıynaqlarında anıqlanadı. TTCN3-te hesh qanday global taymerler qollanılmaydı. Bul taymerlerdi timer.start, timer.stop hám timer.read sıyaqlı ápiwayı funkciyalar járdeminde iske qosıwǵa, toqtatıwǵa hám tekseriwge boladı.

«Súwret» semantikası (Snapshot Semantics) — TTCN3-tegi (sonday-aq TTCN2-degi) usıl. Ol baylanıs waqtında sistemadan sistemaǵa yamasa testlenip atırǵan ámelge asırıwǵa jiberiletuǵın xabarlardı qayta isleydi. Testlenip atırǵan sistema bir qatar juwaplardı alǵanda, «súwret» alınadı hám olar keliw tártibi boyınsha bahalanadı. Solay etip, hár ret atributlar jıynaǵı boyınsha «súwret» alınadı hám tek «súwrette» bar bolǵan waqıyalar ǵana bahalanadı.

Biraq bul usıl nátiyjeli emes, sebebi «súwret» alınıp atırǵanda geypara waqıyalar hám olardıń atributları haqqındaǵı maǵlıwmatlar joǵalıp ketiwi múmkin. Geypara waqıyalar qayta islew gezeginde jazılıp, biraq «súwrette» jazılmawı múmkin. Bunday waqıyalar hesh qashan qayta islenbeydi. Sonday-aq, eger testti orınlaytuǵın úskene jetkilikli dárejede tez bolmasa, ol testlenip atırǵan sistema menen durıs baylanısa almaydı. Sonlıqtan bunday testti bahalaw waqtında nasazlıqlar payda bolıwı múmkin.

=== Linux quralları ===
Derekler:&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Dahlke|first=Patrick|date=2018-02-06|title=Realtime Linux|url=https://medium.com/@patdhlk/realtime-linux-e97628b51d5d|access-date=2021-03-10|website=Medium|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Realtime Testing Best Practices - eLinux.org|url=https://elinux.org/Realtime_Testing_Best_Practices|access-date=2021-03-10|website=elinux.org}}&lt;/ref&gt;
* rt-tests: https://git.kernel.org/pub/scm/utils/rt-tests/rt-tests.git/
* SUSE kompaniyasınıń cycletest quralı: https://documentation.suse.com/sle-rt/15-SP1/html/SLE-RT-all/art-slert-hwtest.html

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]
[[Kategoriya:Real waqıt esaplawları]]</text>
      <sha1>r5x7mswfhai2xoon7bj9iuc47n5i56n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Regressiyalıq testlew</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49241</id>
    <revision>
      <id>276530</id>
      <timestamp>2026-10-27T16:37:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «'''Regressiyalıq testlew''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''regression testing''; siyrek jaǵdayda ''regressiyaǵa qarsı testlew'' dep te ataladı&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pezzè |first1=Mauro |last2=Young |first2=Michal |title=Software testing and analysis: process, principles, and techniques |date=2008 |publisher=Wiley |url=https://www.google.com/search?q=Mauro+%22non-regression%22+%22regression+testing%22 |quote=Testing activities that focus on regression problems are...»</comment>
      <origin>276530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14044" sha1="671ta1pcwalgxrh3yo5zsonokinrtuv" xml:space="preserve">'''Regressiyalıq testlew''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''regression testing''; siyrek jaǵdayda ''regressiyaǵa qarsı testlew'' dep te ataladı&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pezzè |first1=Mauro |last2=Young |first2=Michal |title=Software testing and analysis: process, principles, and techniques |date=2008 |publisher=Wiley |url=https://www.google.com/search?q=Mauro+%22non-regression%22+%22regression+testing%22 |quote=Testing activities that focus on regression problems are called (non) regression testing. Usually &quot;non&quot; is omitted}}&lt;/ref&gt;) — aldın islep shıǵılǵan hám testlengen programmalıq támiynattıń ózgeristen keyin de kútilgendey isleytuǵınına isenim payda etiw ushın [[Funkcional testlew|funkcional]] hám [[Funkcional emes testlew|funkcional emes testlerdi]] qayta orınlaw&lt;ref&gt;{{cite book|last=Basu|first=Anirban| title=Software Quality Assurance, Testing and Metrics| year=2015| publisher=PHI Learning| isbn=978-81-203-5068-7| url=https://books.google.com/books?id=aNTiCQAAQBAJ&amp;pg=PA150}}&lt;/ref&gt;. Eger olay bolmasa, bul ''regressiya'' dep ataladı.

Regressiyalıq testlewdi talap etiwi múmkin bolǵan ózgerislerge qátelerdi dúzetiw, programmalıq támiynattı jetilistiriw, konfiguraciyanı ózgertiw hám hátte elektron komponentlerdi ([[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynattı]]) almastırıw kiredi&lt;ref&gt;National Research Council Committee on Aging Avionics in Military Aircraft: [https://www.nap.edu/catalog/10108/aging-avionics-in-military-aircraft ''Aging Avionics in Military Aircraft'']. The National Academies Press, 2001, page 2: ″Each technology-refresh cycle requires regression testing.″&lt;/ref&gt;. Regressiyalıq testler jıynaǵı hárbir tabılǵan kemshilik penen ósip baratuǵın bolǵanlıqtan, kóbinese testlewdi avtomatlastırıw qollanıladı. Geyde testlerdiń tiyisli kishi jıynaǵın anıqlaw ushın ózgeristiń tásirin analizlew ótkeriledi (''regressiyanıń joqlıǵın analizlew''&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Boulanger |first1=Jean-Louis |title=CENELEC 50128 and IEC 62279 Standards |date=2015 |publisher=Wiley |isbn=978-1-119-12248-7 |url=https://books.google.com/books?id=IbZNCAAAQBAJ&amp;pg=PA149}}&lt;/ref&gt;).

==Tiykarı==
Programmalıq támiynat jańalanǵanda yamasa ózgertilgende, yamasa ózgertilgen nıshanalı ortalıqta qayta qollanılǵanda, jańa nasazlıqlardıń payda bolıwı hám/yamasa eski nasazlıqlardıń qayta payda bolıwı júdá keń tarqalǵan jaǵday.

Geyde qayta payda bolıw versiyalardı basqarıwdıń tómen (jaqsı emes) ámeliyatları (yamasa versiyalardı basqarıwdaǵı ápiwayı adam qátesi) sebepli dúzetiwdiń joǵalıp ketiwinen júz beredi. Kóbinese máseleni dúzetiw «ańsat buzılatuǵın» boladı: ol máseleni dáslep baqlanǵan tar jaǵdayda dúzetedi, biraq programmalıq támiynattıń xızmet múddeti dawamında payda bolıwı múmkin bolǵan ulıwmalıraq jaǵdaylarda dúzetpeydi. Jiyi bir tarawdaǵı máseleni dúzetiw basqa tarawda qasaqana emes programmalıq qátege sebep boladı.

Funkciya qayta joybarlanǵanda, funkciyanıń dáslepki ámelge asırılıwında jiberilgen geypara qátelerdiń qayta joybarlawda da qaytalanıwı múmkin. Programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń kópshilik jaǵdaylarında qáte tabılıp, dúzetilgende, qáteni anıqlaytuǵın testti jazıp alıw hám programmaǵa keyingi ózgerisler kirgizilgennen keyin sol testti turaqlı túrde qayta orınlaw kodlawdıń jaqsı ámeliyatı dep esaplanadı&lt;ref name=&quot;kolawa&quot;&gt;{{cite book | last = Kolawa | first = Adam | author2 = Huizinga, Dorota | title = Automated Defect Prevention: Best Practices in Software Management | url = http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470042125.html | year = 2007 | publisher = Wiley-IEEE Computer Society Press | page = 73 | isbn = 978-0-470-04212-0 | archive-date = 2012-04-25 | access-date = 2010-07-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120425232401/http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470042125.html }}&lt;/ref&gt;.

Bul programmalastırıw usılların qollanıp, [[Qol menen testlew|qol menen testlew]] proceduraları arqalı ámelge asırılıwı múmkin bolsa da, kóbinese ol [[Testlewdi avtomatlastırıw|avtomatlastırılǵan testlew]] quralları járdeminde orınlanadı&lt;ref&gt;[http://safari.oreilly.com/0201794292/ch08lev1sec4 Automate Regression Tests When Feasible], Automated Testing: Selected Best Practices, Elfriede Dustin, Safari Books Online&lt;/ref&gt;. Bunday testler jıynaǵı testlew ortalıǵına barlıq regressiyalıq [[Test jaǵdayı (programmalıq támiynat)|test jaǵdayların]] avtomatikalıq túrde orınlawǵa múmkinshilik beretuǵın programmalıq qurallardı óz ishine aladı. Kóplegen proektlerde barlıq regressiyalıq testlerdi belgilengen aralıqlarda qayta orınlaytuǵın hám hár qanday buzılıwlar (olar regressiyanı yamasa eskirgen testti bildiriwi múmkin) haqqında xabarlaytuǵın avtomatlastırılǵan úziliksiz integraciya sistemaları bar&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.drdobbs.com/tools/change-code-without-fear/206105233| title=Change Code Without Fear: Utilize a Regression Safety Net|last=daVeiga|first=Nada|work=Dr. Dobb's Journal| date=2008-02-06}}&lt;/ref&gt;.

Keń tarqalǵan strategiyalar — bunday sistemanı hárbir tabıslı kompilyaciyadan keyin (kishi proektler ushın), hár túni yamasa háptesine bir ret iske túsiriw. Bul strategiyalardı sırtqı qural arqalı avtomatlastırıwǵa boladı&lt;ref&gt;{{cite book |last1= Memon |first1= A. |last2= Banerjee |first2= I. |last3= Hashmi |first3= N. |last4= Nagarajan |first4= A. |chapter= DART: A framework for regression testing &quot;nightly/Daily builds&quot; of GUI applications |title= International Conference on Software Maintenance, 2003. ICSM 2003. Proceedings. |pages= 410–419 |doi= 10.1109/icsm.2003.1235451 |isbn= 0-7695-1905-9 |year= 2003|bibcode= 2003icsm.conf...51M }}&lt;/ref&gt;.

Regressiyalıq testlew — ekstremal programmalastırıw programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılınıń ajıralmas bólegi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Andrea |first1=Jennitta |title=  Envisioning Next-Generation Functional Testing Tools|journal=IEEE Software |date=2007 |volume=24 |issue=3 |pages=58–66 |doi=10.1109/MS.2007.73 |bibcode=2007ISoft..24c..58A |issn=0740-7459}}&lt;/ref&gt;. Bul usılda joybarlaw hújjetleri [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi|programmalıq támiynattı islep shıǵıw processiniń]] hárbir basqıshında pútkil programmalıq paketti keń kólemli, qaytalanatuǵın hám avtomatlastırılǵan testlew menen almastırıladı. Regressiyalıq testlew basqa funkcionallıqlardıń isleytuǵının tekseriw ushın funkcional testlew tamamlanǵannan keyin ótkeriledi.

Korporativ dúnyada regressiyalıq testlewdi dástúr boyınsha islep shıǵıw toparı jumısın tamamlaǵannan keyin programmalıq támiynat sapasın támiyinlew toparı ótkeredi. Biraq bul basqıshta tabılǵan kemshiliklerdi dúzetiw eń qımbatqa túsedi. Bul másele modullik testlewdiń rawajlanıwı menen sheshilip atır. Islep shıǵıwshılar islep shıǵıw cikliniń bir bólegi retinde mudamı test jaǵdayların jazıp kelgen bolsa da, bul test jaǵdayları ádette tek kútilgen nátiyjelerdi tekseretuǵın funkcional testler yamasa modullik testler bolǵan. Islep shıǵıwshınıń testlewi islep shıǵıwshını modullik testlewge itibar qaratıwǵa hám unamlı da, unamsız da test jaǵdayların qosıwǵa májbúrleydi&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sys-con.com/read/47359.htm|title=Developer Testing Is 'In': An interview with Alberto Savoia and Kent Beck|last=Dudney|first=Bill|date=2004-12-08|access-date=2007-11-29}}&lt;/ref&gt;.

== Usılları ==
Regressiyalıq testlewdiń hár túrli usılları tómendegishe:

=== Barlıǵın qayta testlew ===
Bul usıl ámeldegi programmanıń tutaslıǵın tekseriw ushın onıń barlıq test jaǵdayların tekseredi. Barlıq test jaǵdayların qayta orınlaw kerek bolǵanlıqtan, ol qımbat bolsa da, ózgertilgen kod sebepli qáteler joq ekenin támiyinleydi&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book|date=2008-03-29|chapter=Understanding Regression Testing Techniques|first1=Gaurav|last1=Duggal|first2=Bharti|last2=Suri|title=National Conference on Challenges and Opportunities|location=Mandi Gobindgarh, Punjab, India|citeseerx=10.1.1.460.5875}}&lt;/ref&gt;.

=== Regressiyalıq testlerdi tańlaw ===
«Barlıǵın qayta testlew» usılınan ayırmashılıǵı, bul usıl (barlıǵın qayta testlewdiń qımbatlıǵı sebepli), eger testler jıynaǵınıń bir bólegin tańlawdıń qunı «Barlıǵın qayta testlew» usılınan arzanıraq bolsa, testler jıynaǵınıń bir bólegin orınlaydı&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Test jaǵdaylarına ústemlik beriw ===
Testler jıynaǵınıń nasazlıqlardı anıqlaw tezligin arttırıw ushın test jaǵdaylarına ústemlik beriledi. Test jaǵdaylarına ústemlik beriw usılları test jaǵdayların ústemligi joqarıraq bolǵan test jaǵdayları ústemligi tómenirek bolǵan test jaǵdaylarınan aldın orınlanatuǵınday etip jobalastıradı&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

==== Test jaǵdaylarına ústemlik beriw túrleri ====
* Ulıwma ústemlik beriw — keyingi versiyalarda paydalı bolatuǵın test jaǵdaylarına ústemlik beriw.
* Versiyaǵa tán ústemlik beriw — programmalıq támiynattıń belgili bir versiyasına qatnaslı test jaǵdaylarına ústemlik beriw.

=== Gibrid ===
Bul usıl — regressiyalıq testlerdi tańlaw menen test jaǵdaylarına ústemlik beriwdiń gibridi&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Artıqmashılıqları hám kemshilikleri ==
Regressiyalıq testlew programmalıq támiynattıń bar funkcionallıǵına ózgerisler kirgizilgende yamasa programmalıq támiynatta qáte dúzetilgende ótkeriledi. Regressiyalıq testlewdi bir neshe tásil arqalı ámelge asırıwǵa boladı. Eger ''barlıǵın testlew'' tásiline ámel etilse, ol programmalıq támiynatqa kirgizilgen ózgerislerdiń ózgertilmegen bar funkcionallıqlarǵa tásir etpegenine isenim beredi&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite journal |last1=Yoo |first1=S. |last2=Harman |first2=M. |title=Regression testing minimization, selection and prioritization: a survey |journal=Software Testing, Verification and Reliability |date=2010 |volume=22 |issue=2 |pages=67–120|doi=10.1002/stvr.430}}&lt;/ref&gt;.

[[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwda]] — programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik ciklleri júdá qısqa, resurslar az hám programmalıq támiynatqa ózgerisler júdá jiyi kirgiziletuǵın jaǵdayda — regressiyalıq testlew kóp keregi joq qosımsha júklemeni payda etiwi múmkin&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Úshinshi tárep «qara qutı» komponentlerin qollanıwǵa beyim programmalıq támiynattı islep shıǵıw ortalıǵında regressiyalıq testlewdi ótkeriw qıyın bolıwı múmkin, sebebi úshinshi tárep komponentindegi hár qanday ózgeris sistemanıń qalǵan bólegine kesent beriwi múmkin (al úshinshi tárep komponentinde regressiyalıq testlew ótkeriw qıyın, sebebi ol belgisiz subekt bolıp tabıladı)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

==Qollanılıwı==
Regressiyalıq testlewdi tek programmanıń ''durıslıǵın'' testlew ushın ǵana emes, al kóbinese onıń shıǵıs nátiyjeleriniń sapasın baqlaw ushın da qollanıwǵa boladı&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wrox.com/WileyCDA/Section/id-291252.html |title=Regression Testing, Programmer to Programmer |last=Kolawa |first=Adam |work=Wrox }}&lt;/ref&gt;. Mısalı, [[Kompilyator|kompilyatordı]] joybarlawda regressiyalıq testlew kodtıń kólemin hám testler jıynaǵındaǵı jaǵdaylardı kompilyaciyalaw hám orınlaw ushın ketken waqıttı baqlay aladı.

{{Blockquote|text=Jańa qátelerdiń payda bolıwınıń nátiyjesinde, programmaǵa xızmet kórsetiw basqa hár qanday programmalastırıwǵa qaraǵanda jazılǵan hárbir operatorǵa anaǵurlım kóp sistemalıq testlewdi talap etedi. Teoriyalıq jaqtan, hárbir dúzetiwden keyin sistemanıń qanday da bir jasırın túrde zıyan kórmegenine kóz jetkeriw ushın, sistemada aldın orınlanǵan test jaǵdaylarınıń pútkil toplamın orınlaw kerek. Ámeliyatta bunday ''regressiyalıq testlew'' haqıyqatında da bul teoriyalıq ideyaǵa jaqın bolıwı kerek hám ol júdá qımbatqa túsedi.|author=Fred Bruks|title=''The Mythical Man Month''|source=122-bet}}

Regressiyalıq testlerdi modul dárejesinen baslap sistemalıq integraciyaǵa shekem qálegen dárejede ótkeriwge boladı. Funkcional testler pútkil programmanı hár túrli kiris maǵlıwmatları menen tekseredi. Bul testler qaytalaw zárúrligi sebepli kóbinese avtomatlastırıladı hám olar kompilyator jıynaǵına kirmeytuǵın testlew quralları arqalı orınlanıwı múmkin. Funkcional emes testler ónimlilik, qáwipsizlik yamasa isenimlilik sıyaqlı aspektlerdi bahalaydı. Funkcional emes regressiyalıq testlerdi ótkeriw qosımsha qıyınshılıqlar tuwdıradı. Mısalı, ónimliliktegi ózgerislerdi anıqlaw kóbinese statistikalıq jaqtan quramalı&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Reichelt |first1=D. G. |last2=Kühne |first2=S. |last3=Hasselbring |first3=W. |chapter=Automated identification of performance changes at code level |title=2022 IEEE 22nd International Conference on Software Quality, Reliability and Security (QRS) |pages=916–925 |year=2022 |publisher=IEEE|doi=10.1109/QRS57517.2022.00096|arxiv=2303.14256 }}&lt;/ref&gt;, al qáwipsizlik máseleleri ádette ayırım kod ózgerislerinen emes, al programmalıq támiynat ekosistemasındaǵı hálsizliklerden kelip shıǵadı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rajapakse |first1=R. N. |last2=Zahedi |first2=M. |last3=Babar |first3=M. A. |last4=Shen |first4=H. |title=Challenges and solutions when adopting DevSecOps: A systematic review |journal=Information and Software Technology |volume=141 |article-number=106700 |year=2022|doi=10.1016/j.infsof.2021.106700|arxiv=2103.08266 }}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}
{{Programmalıq támiynattı testlew}}
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]
[[Kategoriya:Ekstremal programmalastırıw]]</text>
      <sha1>671ta1pcwalgxrh3yo5zsonokinrtuv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Masshtablanıwshılıqtı testlew</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49242</id>
    <revision>
      <id>276531</id>
      <timestamp>2026-10-27T16:53:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «'''Masshtablanıwshılıqtı testlew''' — programmalıq qosımshanıń hár qanday funkcional emes múmkinshiligi boyınsha vertikal yamasa gorizontal masshtablanıw qábiletin ólshew ushın onı testlew.  Ónimlilikti, masshtablanıwshılıqtı hám isenimlilikti testlewdi programmalıq támiynat sapası boyınsha analitikler ádette bir toparǵa biriktiredi.  Masshtablanıwshılıqtı testlewdiń tiykarǵı maqsetleri — veb-qosımsha ushın paydalanıwshıla...»</comment>
      <origin>276531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9324" sha1="gmlfzkg1upgjgdtbh9pmch9ktzlowf6" xml:space="preserve">'''Masshtablanıwshılıqtı testlew''' — programmalıq qosımshanıń hár qanday funkcional emes múmkinshiligi boyınsha vertikal yamasa gorizontal masshtablanıw qábiletin ólshew ushın onı testlew.

Ónimlilikti, masshtablanıwshılıqtı hám isenimlilikti testlewdi programmalıq támiynat sapası boyınsha analitikler ádette bir toparǵa biriktiredi.

Masshtablanıwshılıqtı testlewdiń tiykarǵı maqsetleri — veb-qosımsha ushın paydalanıwshılar sanınıń shegin anıqlaw hám joqarı júkleme waqtında aqırǵı paydalanıwshı tájiriybesiniń tómenlemewin támiyinlew. Mısalı, [[Veb-bet|veb-betke]] juwap beriwdegi sheklengen keshigiw menen óz waqtında kiriwge bola ma, joq pa. Taǵı bir maqset — serverdiń júklemeni kótere alatuǵının tekseriw, yaǵnıy server awır júkleme astında isten shıǵa ma?&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Planning for Load Testing|url = https://docs.oracle.com/cd/E25292_01/doc.901/e15484/oltchap2.htm|website = docs.oracle.com|accessdate = 2015-10-23}}&lt;/ref&gt;

Testlenip atırǵan qosımshaǵa qarap hár túrli parametrler testlenedi. Eger veb-bet testlenip atırǵan bolsa, bir waqıttaǵı paydalanıwshılardıń múmkin bolǵan eń kóp sanı testlenedi&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Scalability Testing|url = https://perfwork.wordpress.com/2012/03/14/scalability-testing/|website = Performance Blog| date=14 March 2012 |accessdate = 2015-10-25}}&lt;/ref&gt;. Testlenetuǵın atributlar da testlenip atırǵan qosımshaǵa baylanıslı. Olar [[Oraylıq processor|oraylıq processordıń]] (CPU) júklemesin, tarmaqtıń qollanılıwın yamasa paydalanıwshı tájiriybesin óz ishine alıwı múmkin.

Tabıslı testlew tarmaqqa, maǵlıwmatlar bazasına yamasa apparatlıq/programmalıq támiynatqa baylanıslı bolıwı múmkin bolǵan máselelerdiń kópshiligin aldın ala kórsetedi&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Why Do We Need Performance Testing?|url = http://prateekvjoshi.com/2013/08/21/why-do-we-need-performance-testing/|website = Perpetual Enigma|accessdate = 2015-10-25|first = Prateek|last = Joshi| date=22 August 2013 }}&lt;/ref&gt;.

== Masshtablanıwshılıq testin dúziw ==
Jańa qosımshanı dúzgende, 1, 2 hátte 5 jıldan keyin paydalanıwshılar sanın anıq boljaw qıyın. Shama menen bahalawǵa bolsa da, bul anıq san emes. Paydalanıwshılar sanınıń artıwına baylanıslı másele sonda, ol buzılıwlardıń jańa tarawların payda etiwi múmkin. Mısalı, eger sizde 100 000 jańa kiriwshi bolsa, tek qosımshaǵa kiriw ǵana másele bolıp qoymawı múmkin. Sizde bul jańa klientlerdiń barlıq maǵlıwmatların saqlaw kerek bolǵan maǵlıwmatlar bazası menen de máseleler payda bolıwı múmkin&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Discovering the right metrics for scalability testing|url = http://www.theserverside.com/feature/Discovering-the-right-metrics-for-scalability-testing|website = www.theserverside.com|accessdate = 2015-10-25}}&lt;/ref&gt;.

=== Júklemeni adımba-adım arttırıw ===
Sonlıqtan masshtablanıwshılıq testin dúzgende júklemeni adımba-adım arttırıw áhmiyetli. Bul adımlardı kishi, orta hám joqarı júklemelerge bóliwge boladı.

Júklemeni adımba-adım arttırıwımız kerek, sebebi hárbir basqısh hár túrli aspektti testleydi. Kishi júklemeler sistemanıń tiykarǵı dárejede kerekli túrde isleytuǵınına kóz jetkeriwge múmkinshilik beredi. Orta júklemeler sistemanıń kútilgen dárejede isley alatuǵının testleydi. Joqarı júklemeler sistemanıń joqarı júklemeni kótere alatuǵının testleydi&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.prace-ri.eu/IMG/pdf/wp122.pdf|title = Prac Scalability Analysis|date = 2013|website =Partnership for Advanced Computing in Europe |last = 'Cytowski' 'Bernardini'|first = 'Maciej' 'Matteo'}}&lt;/ref&gt;.

=== Test ortalıǵı ===
Anıq hám isenimli nátiyjelerdi alıw ushın ortalıq testlew dawamında turaqlı bolıwı kerek. Eger testlew tabıslı bolsa, ónimlilikte proporcional ózgeristi kóriwimiz kerek. Mısalı, eger sistemadaǵı paydalanıwshılar sanın eki ese arttırsaq, ónimliliktiń 50% tómenlewin kóriwimiz kerek&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title = IBM Cognos Proven Practices: Designing a Successful Performance and Scalability Test for IBM Cognos BI|url = http://www.ibm.com/developerworks/data/library/cognos/performance/load_testing/page405.html|website = www.ibm.com|date = 2011-11-17|accessdate = 2015-10-25}}&lt;/ref&gt;.

Al eger waqıt ótiwi menen [[Kompyuter yadı|yadtıń]] yamasa CPU-dıń qollanılıwı sıyaqlı sistema statistikası ólshenip atırǵan bolsa, onıń grafigi proporcional emes, basqasha bolıwı múmkin, sebebi paydalanıwshılar hesh bir kósherde kórsetilmeydi.

== Masshtablanıwshılıqtı testlewdiń nátiyjeleri ==
[[Fayl:Figure 1 Memory usage vs Time.png|thumb|285x285px|1-súwret. Grafik waqıt ótiwi menen resurslardıń (yadtıń) qollanılıwın kórsetedi]]
Barlıq basqıshlardan maǵlıwmatlar jıynalǵannan keyin, analizlenip atırǵan anıq ózgeriwshiler menen metrikalarǵa ılayıqlastırılǵan hár túrli grafikler járdeminde nátiyjelerdi kórsetiwge ótiwge boladı. Tańlanǵan grafiklerdiń túri maǵlıwmatlardıń tábiyatına hám analizdiń maqsetlerine baylanıslı boladı.

=== Proporcional emes nátiyje ===
1-súwrette waqıt ótiwi menen resurslardıń (bul jaǵdayda yadtıń) qollanılıwın kórsetetuǵın grafikti kóriwge boladı. Grafik proporcional emes, biraq onı ótken test dep esaplawǵa boladı, sebebi dáslep sistema iske túskende kóteriliw basqıshı boladı, biraq kóbirek paydalanıwshılar qosılǵan sayın yadtıń qollanılıwı azmaz ǵana ózgeredi&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.serena.com/docs/repository/products/sbm/sbm-enterprise-performance-and-test-results.pdf|title = Enterprise performance and test results|date = 2011|website = Serena}}&lt;/ref&gt;. Bul házirgi yad kóleminiń testtiń barlıq 3 basqıshın kótere alatuǵının bildiredi.

=== Proporcional nátiyje ===
[[Fayl:Figure 2 User experience graph with trendline.png|thumb|286x286px|2-súwret. Bul grafik esabattı orınlawǵa ketken ortasha waqıttıń paydalanıwshılar sanına baylanıslılıǵın kórsetedi]]
2-súwrette paydalanıwshılar sanın esabattı orınlawǵa ketken waqıt penen salıstırǵanda, kóbirek proporcional ósiwdi kóriwge boladı. 20 paydalanıwshıdan ibarat tómen júklemede ortasha waqıt 5,5 sekund, al júklemeni ortaǵa (40 paydalanıwshı) hám joqarıǵa (60 paydalanıwshı) arttırǵanımızda, ortasha waqıt sáykes túrde 9,5 hám 18 sekundqa shekem artadı&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Geypara jaǵdaylarda server programmalıq támiynatına yamasa apparatlıq támiynatına ózgerisler kirgiziw kerek bolıwı múmkin. Kerekli jańalawlar ámelge asırılǵannan keyin, jańalawlardıń aldın anıqlanǵan máselelerdi sheshiwde nátiyjeli bolǵanına kóz jetkeriw ushın testlerdi qayta orınlawımız kerek&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Scalability Testing: Checking Whether a Site Performance Can Scale Up|url = http://support.smartbear.com/viewarticle/64772/|website = support.smartbear.com|accessdate = 2015-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Proporcional nátiyje alǵanımızda, júklemeni masshtablap arttırǵanda sistemada tar orınlar bolmaydı&lt;ref&gt;{{Cite web|title = The Netflix Tech Blog: Benchmarking Cassandra Scalability on AWS - Over a million writes per second|url = http://techblog.netflix.com/2011/11/benchmarking-cassandra-scalability-on.html|website = techblog.netflix.com|accessdate = 2015-11-04}}&lt;/ref&gt;.

== Vertikal hám gorizontal masshtablaw ==
Masshtablanıwshılıqtı testlewdiń nátiyjesinde programmalıq támiynattı hám apparatlıq támiynattı jańalaw talap etiliwi múmkin. Bul jańalawlardı vertikal yamasa gorizontal masshtablawǵa bóliwge boladı.

Vertikal masshtablaw (ingl. ''scaling up'') — komponentti ádette quwatlıraq yamasa jetilistirilgen qurılma menen almastırıw processi. Mısalı, processordı tezirek processor menen almastırıw. Gorizontal masshtablaw (ingl. ''scaling out'') — mısalı, jumıs júklemesin bólisiw ushın dáslepki server menen parallel isleytuǵın taǵı bir serverdi ornatıw&lt;ref&gt;{{Cite book|title = Foundations of Software and System Performance Engineering: Process, Performance Modeling, Requirements, Testing, Scalability, and Practice. Section 11.2|last = Bondi|first = André|year = 2014| publisher=Pearson Education |isbn = 978-0321833822}}&lt;/ref&gt;.

=== Artıqmashılıqları hám kemshilikleri ===
Masshtablawdıń eki usılınıń da artıqmashılıqları hám kemshilikleri bar. Vertikal masshtablaw ápiwayıraq bolıwı múmkin bolsa da, apparatlıq resurslardı qosıw tabıstıń kemeyiwine alıp keliwi múmkin&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.comp.nus.edu.sg/~seer/book/2e/Ch06.%20Scalability.pdf|title = Scalability Testing|date = |accessdate = |website = Comp Nus Education|publisher = }}&lt;/ref&gt;. Bul, mısalı, processordı hár ret jańalaǵanımızda, aldınǵı ózgeristegidey payda dárejesin mudamı ala bermeytuǵınımızdı bildiredi.

Biraq gorizontal masshtablaw júdá qımbat bolıwı múmkin: tek serverler sıyaqlı pútkil sistemalardıń qunın ǵana emes, al olardıń turaqlı xızmet kórsetiw qárejetlerin de esapqa alıwımız kerek&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]</text>
      <sha1>gmlfzkg1upgjgdtbh9pmch9ktzlowf6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Scenariy boyınsha testlew</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49243</id>
    <revision>
      <id>276532</id>
      <timestamp>2026-10-27T17:00:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «'''Scenariy boyınsha testlew''' — scenariylerdi, yaǵnıy testlewshige quramalı máseleni yamasa test sistemasın qarastırıwǵa járdem beretuǵın oydan shıǵarılǵan áńgimelerdi qollanatuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] iskerligi. Ideal scenariy testi — nátiyjesin bahalaw ańsat bolǵan isenimli, quramalı, qızıqtıratuǵın yamasa motivaciya beretuǵın áńgime&lt;ref name=&quot;Kaner-Intro&quot;&gt;{{cite web  | ti...»</comment>
      <origin>276532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3604" sha1="03ekzqm2c4c1x82omcf70e0xrc9c1hw" xml:space="preserve">'''Scenariy boyınsha testlew''' — scenariylerdi, yaǵnıy testlewshige quramalı máseleni yamasa test sistemasın qarastırıwǵa járdem beretuǵın oydan shıǵarılǵan áńgimelerdi qollanatuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] iskerligi. Ideal scenariy testi — nátiyjesin bahalaw ańsat bolǵan isenimli, quramalı, qızıqtıratuǵın yamasa motivaciya beretuǵın áńgime&lt;ref name=&quot;Kaner-Intro&quot;&gt;{{cite web
 | title = An Introduction to Scenario Testing
 | url = https://kaner.com/pdfs/ScenarioIntroVer4.pdf
 | accessdate = 2009-05-07
 | publisher = Cem Kaner
}}&lt;/ref&gt;. Bul testler ádette [[Test jaǵdayı (programmalıq támiynat)|test jaǵdaylarınan]] ayırmashılıqqa iye: test jaǵdayları — bir adımlı, al scenariyler bir neshe adımdı qamtıydı&lt;ref name=&quot;Buwalda-Opera&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Crispin-Agile&quot;&gt;{{cite book |last= Crispin |first= Lisa |author2=Gregory, Janet  |title= Agile Testing: A Practical Guide for Testers and Agile Teams |publisher= Addison-Wesley |year= 2009 |isbn= 978-81-317-3068-3 |pages=192–5}}&lt;/ref&gt;.

==Tariyxı==
Jem Kaner «scenariy testi» sóz dizbegin 2003-jıl oktyabr ayına shekem usınǵan&lt;ref name=&quot;Kaner-Intro&quot; /&gt;. Ol testlewdiń eń qıyın aspektleriniń biri adımba-adım test jaǵdayların olardıń kútilgen nátiyjeleri menen birge saqlap turıw ekenin atap ótken. Onıń maqalası quramalı jazılǵan testlerdi qayta islewdi azaytıwdıń hám qollanıw jaǵdaylarınıń ańsatlıǵın paydalanıwdıń jolın tabıwǵa urınǵan&lt;ref name=&quot;Kaner-Intro&quot; /&gt;.&lt;!-- maqalanıń qısqasha mazmunın beriń --&gt;

Bir neshe aydan keyin Xans Buvalda ózi qollanıp kiyatırǵan hám «teleserial testlewi» dep ataǵan uqsas tásil haqqında jazdı. Televizion seriallar sıyaqlı bul testler de háreket jaǵınan kúsheytilgen, al waqıt jaǵınan qısqartılǵan edi&lt;ref name=&quot;Buwalda-Opera&quot;&gt;{{cite journal |author=Buwalda, Hans |year=2004 |title=Soap Opera Testing |journal=Better Software |issue=February 2004 |pages=30–7 |publisher=Software Quality Engineering |url=http://www.logigear.com/logi_media_dir/Documents/Soap_Opera_Testing.pdf |accessdate=2011-11-16}}&lt;/ref&gt;. Eki tásildiń de tiykarǵı ideyası — kútilgen nátiyjeleri bar adımba-adım testlew kórsetpelerinen qashıw hám olardıń ornına testlewshige erkinlik beretuǵın, biraq testtiń kólemin sheklep turatuǵın bayan menen almastırıw&lt;ref name=&quot;Crispin-Agile&quot; /&gt;.&lt;!-- Crispin kitabınan kóbirek maǵlıwmat qosıń --&gt;

== Usılları ==
=== Sistemalıq scenariyler ===
Bul usılda scenariy testleri retinde tek sistemanıń bir neshe komponentin qamtıytuǵın, shınlıqqa jaqın paydalanıwshı háreketleriniń jıynaqları ǵana qollanıladı. Sistemalıq scenariydi tómendegilerdi qollanıp islep shıǵıwǵa boladı:
# Syujet liniyaları
# Jaǵday ótiwleri
# Biznes vertikalları
# Klientlerden alınǵan engiziw tariyxı

=== Qollanıw jaǵdaylarına hám rollerge tiykarlanǵan scenariyler ===
Bul usılda paydalanıwshınıń sistemanı hár túrli rollerde hám ortalıqlarda qalay qollanatuǵınına itibar qaratıladı&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Desikan |first=Srinivasan |url=https://www.google.com/books/edition/Software_Testing/Yt2yRW6du9wC?hl=en&amp;gbpv=1&amp;bsq=Use-case%20and%20role-based%20scenarios |title=Software Testing: Principles and Practice |last2=Ramesh |first2=Gopalaswamy |date=2006 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-7758-121-8 |page=118 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}
{{Programmalıq támiynattı testlew}}
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]</text>
      <sha1>03ekzqm2c4c1x82omcf70e0xrc9c1hw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Izlewge tiykarlanǵan programmalıq injiniring</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49244</id>
    <revision>
      <id>276533</id>
      <timestamp>2026-10-27T17:19:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «'''Izlewge tiykarlanǵan programmalıq injiniring''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''search-based software engineering'', '''SBSE''') — genetikalıq algoritmler, kúydiriwdi imitaciyalaw hám tabu izlewi sıyaqlı metaevristikalıq izlew usılların [[Programmalıq injiniring|programmalıq injiniring]] máselelerine qollanıw. Programmalıq injiniringtegi kóplegen iskerliklerdi optimallastırıw máseleleri retinde atawǵa boladı. Sızıqlı programmalastırıw yamasa...»</comment>
      <origin>276533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23371" sha1="3be7j7xq0gs084gxpt2wcedix0rb3qz" xml:space="preserve">'''Izlewge tiykarlanǵan programmalıq injiniring''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''search-based software engineering'', '''SBSE''') — genetikalıq algoritmler, kúydiriwdi imitaciyalaw hám tabu izlewi sıyaqlı metaevristikalıq izlew usılların [[Programmalıq injiniring|programmalıq injiniring]] máselelerine qollanıw. Programmalıq injiniringtegi kóplegen iskerliklerdi optimallastırıw máseleleri retinde atawǵa boladı. Sızıqlı programmalastırıw yamasa dinamikalıq programmalastırıw sıyaqlı operaciyalardı izertlewdiń optimallastırıw usılları esaplaw quramalılıǵı yamasa máseleniń strukturası haqqındaǵı boljawları sebepli iri kólemli programmalıq injiniring máseleleri ushın kóbinese ámeliy emes. Izertlewshiler hám ámeliyatshılar optimalǵa jaqın yamasa «jetkilikli dárejede jaqsı» sheshimlerdi tabıw ushın máseleniń strukturası haqqında az boljawlar qoyatuǵın metaevristikalıq izlew usılların qollanadı&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Mohan |first1=M. |last2=Greer |first2=D. |date=2019-08-01 |title=Using a many-objective approach to investigate automated refactoring |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0950584919300916 |journal=Information and Software Technology |volume=112 |pages=83–101 |doi=10.1016/j.infsof.2019.04.009 |issn=0950-5849|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;.

SBSE máselelerin eki túrge bóliwge boladı:

* «qara qutı» optimallastırıw máseleleri, mısalı, adamlardı wazıypalarǵa bólistiriw (ádettegi kombinatorikalıq optimallastırıw máselesi);
* derek kodı ústindegi operaciyalardı qarastırıw kerek bolǵan «aq qutı» máseleleri&lt;ref&gt;
{{cite book
| doi = 10.1109/SCAM.2010.28
| pages = 7–19
| last = Harman
| first = Mark
| chapter = Why Source Code Analysis and Manipulation Will Always be Important
| title = 10th IEEE Working Conference on Source Code Analysis and Manipulation (SCAM 2010)
| year = 2010
}}&lt;/ref&gt;.

==Anıqlaması==
SBSE programmalıq injiniring máselesin metaevristika járdeminde sheshiwge bolatuǵın esaplaw izlew máselesine aylandıradı. Bul izlew keńisligin, yaǵnıy múmkin bolǵan sheshimler jıynaǵın anıqlawdı óz ishine aladı. Bul keńislik ádette tolıq izertlew ushın júdá úlken boladı, sonlıqtan metaevristikalıq tásil usınıladı. Keyin múmkin bolǵan sheshimlerdiń sapasın ólshew ushın metrika&lt;ref&gt;
{{cite book
| doi = 10.1109/METRIC.2004.1357891
| pages = 58–69
| last = Harman
| first = Mark
|author2=John A. Clark
| chapter = Metrics are fitness functions too
| title = Proceedings of the 10th International Symposium on Software Metrics, 2004 
| year = 2004
}}&lt;/ref&gt; (sonday-aq jaramlılıq funkciyası, qun funkciyası, maqset funkciyası yamasa sapa ólshemi dep te ataladı) qollanıladı. Kóplegen programmalıq injiniring máselelerin esaplaw izlew máselesi retinde qayta atawǵa boladı&lt;ref&gt;{{Cite journal
| doi = 10.1049/ip-sen:20030559
| issn = 1462-5970
| volume = 150
| issue = 3
| pages = 161–175
| last1 = Clark
| first1 = John A.
| last2 = Dolado
| first2 = José Javier
| last3 = Harman
| first3 = Mark
| last4 = Hierons
| first4 = Robert M.
| last5 = Jones
| first5 = Bryan F.
| last6 = Lumkin
| first6 = M.
| last7 = Mitchell
| first7 = Brian S.
| last8 = Mancoridis
| first8 = Spiros
| last9 = Rees
| first9 = K.
| last10 = Roper
| first10 = Marc
| last11 = Shepperd
| first11 = Martin J.
| title = Reformulating software engineering as a search problem
| journal = IEE Proceedings - Software
| year = 2003
| doi-broken-date = 12 July 2025
| citeseerx = 10.1.1.144.3059
}}&lt;/ref&gt;.

Al «izlewge tiykarlanǵan qosımsha» termini bolsa basqa sanaatlıq qosımshada izlew usılların emes, al izlew sisteması texnologiyasın qollanıwdı bildiredi.

==Qısqasha tariyxı==
Optimallastırıwdı programmalıq injiniring máselesine qollanıw boyınsha eń dáslepki urınıslardıń biri haqqında 1976-jılı [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] tarawında Uebb Miller hám Deyvid Spuner xabarladı&lt;ref&gt;
{{Cite journal
| doi = 10.1109/TSE.1976.233818
| issn = 0098-5589
| volume = SE-2
| issue = 3
| pages = 223–226
| last1 = Miller
| first1 = Webb
| last2 = Spooner
| first2 = David L. 
| title = Automatic Generation of Floating-Point Test Data
| journal = IEEE Transactions on Software Engineering
| year = 1976
| bibcode = 1976ITSEn...2..223M
| s2cid = 18875300
}}&lt;/ref&gt;. 1992-jılı S. Ksantakis hám onıń kásiplesleri birinshi ret izlew usılın programmalıq injiniring máselesine qolladı&lt;ref&gt;S. Xanthakis, C. Ellis, C. Skourlas, A. Le Gall, S. Katsikas and K. Karapoulios, &quot;Application of genetic algorithms to software testing,&quot; in ''Proceedings of the 5th International Conference on Software Engineering and its Applications'', Toulouse, France, 1992, pp.&amp;nbsp;625–636&lt;/ref&gt;. SBSE terminin birinshi ret 2001-jılı Xarman hám Djouns qollandı&lt;ref&gt;
{{Cite journal
| doi = 10.1016/S0950-5849(01)00189-6
| issn = 0950-5849
| volume = 43
| issue = 14
| pages = 833–839
| last1 = Harman
| first1 = Mark
| last2 = Jones
| first2 = Bryan F.
| title = Search-based software engineering
| journal = Information and Software Technology
| date = 2001-12-15
| citeseerx = 10.1.1.143.9716
}}&lt;/ref&gt;. 2013-jılǵa kelip izertlewshiler jámiyetshiligi 40 eldegi shama menen 270 mákemeden 800-den aslam avtordı óz ishine alatuǵınday dárejede ósti&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Harman|first1=Mark|last2=Mansouri|first2=S. Afshin|last3=Zhang|first3=Yuanyuan|date=2012-11-01|title=Search-based software engineering: Trends, techniques and applications|journal=ACM Computing Surveys|language=en|volume=45|issue=1|pages=1–61|doi=10.1145/2379776.2379787|s2cid=207198163|url=http://bura.brunel.ac.uk/handle/2438/8811|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;.

==Qollanılıw tarawları==

Izlewge tiykarlanǵan programmalıq injiniringti [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi|programmalıq támiynattı islep shıǵıw processiniń]] derlik barlıq basqıshlarına qollanıwǵa boladı. Programmalıq támiynattı testlew onıń tiykarǵı qollanılıw tarawlarınıń biri bolıp kelgen&lt;ref&gt;
{{Cite journal
| doi = 10.1002/stvr.294
| issn = 1099-1689
| volume = 14
| issue = 2
| pages = 105–156
| last = McMinn
| first = Phil
| title = Search-based software test data generation: a survey
| journal = Software Testing, Verification and Reliability
| year = 2004
| citeseerx = 10.1.1.122.33
| s2cid = 17408871
}}&lt;/ref&gt;. Izlew usılları programmalıq injiniringtiń basqa iskerliklerine de qollanılǵan, mısalı, talaplardı analizlewge&lt;ref&gt;
{{Cite journal
| doi = 10.1016/j.infsof.2003.07.002
| issn = 0950-5849
| volume = 46
| issue = 4
| pages = 243–253
| last1 = Greer
| first1 = Des
| last2 = Ruhe
| first2 = Guenther
| title = Software release planning: an evolutionary and iterative approach
| journal = Information and Software Technology
| date = 2004-03-15
| citeseerx = 10.1.1.195.321
| s2cid = 710923
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
| doi = 10.1109/SBES.2009.23
| pages = 207–215
| last1 = Colares
| first1 = Felipe
| last2 = Souza
| first2 = Jerffeson
| last3 = Carmo
| first3 = Raphael
| last4 = Pádua
| first4 = Clarindo
| last5 = Mateus
| first5 = Geraldo R.
| chapter = A New Approach to the Software Release Planning
| title = XXIII Brazilian Symposium on Software Engineering, 2009. SBES '09
| year = 2009
}}&lt;/ref&gt;, joybarlawǵa&lt;ref&gt;
{{Cite journal
| doi = 10.1016/S0950-5849(01)00195-1
| issn = 0950-5849
| volume = 43
| issue = 14
| pages = 891–904
| last1 = Clark
| first1 = John A.
| last2 = Jacob
| first2 = Jeremy L. 
| title = Protocols are programs too: the meta-heuristic search for security protocols
| journal = Information and Software Technology
| date = 2001-12-15
| citeseerx = 10.1.1.102.6016
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Räihä|first=Outi|date=2010-11-01|title=A survey on search-based software design|journal=Computer Science Review|volume=4|issue=4|pages=203–249|doi=10.1016/j.cosrev.2010.06.001|issn=1574-0137|url=https://trepo.tuni.fi/bitstream/10024/65330/1/D-2009-1.pdf|citeseerx=10.1.1.188.9036}}&lt;/ref&gt;, refaktoringke&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Mariani|first1=Thainá|last2=Vergilio|first2=Silvia Regina|date=2017-03-01|title=A systematic review on search-based refactoring|journal=Information and Software Technology|volume=83|pages=14–34|doi=10.1016/j.infsof.2016.11.009|issn=0950-5849}}&lt;/ref&gt;, [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|islep shıǵıwǵa]]&lt;ref&gt;
{{Cite journal
| doi = 10.1016/j.ins.2006.12.020
| issn = 0020-0255
| volume = 177
| issue = 11
| pages = 2380–2401
| last1 = Alba
| first1 = Enrique
| last2 = Chicano
| first2 = J. Francisco 
| title = Software project management with GAs
| journal = Information Sciences
| date = 2007-06-01
| hdl = 10630/8145
| hdl-access = free
}}&lt;/ref&gt; hám xızmet kórsetiwge&lt;ref&gt;
{{cite book
| doi = 10.1109/ICSM.2005.79
| pages = 240–249
| last1 = Antoniol
| first1 = Giuliano
| last2 = Di Penta
| first2 = Massimiliano 
| last3 = Harman
| first3 = Mark
| chapter = Search-based techniques applied to optimization of project planning for a massive maintenance project
| title = Proceedings of the 21st IEEE International Conference on Software Maintenance, 2005. ICSM'05
| year = 2005
| citeseerx = 10.1.1.63.8069
}}&lt;/ref&gt;.

===Talaplar injeneriyası===
Talaplar injeneriyası — programmalıq támiynat paydalanıwshılarınıń hám ortalıǵınıń mútájlikleri anıqlanatuǵın hám basqarılatuǵın process. Izlewge tiykarlanǵan usıllar sheklengen resurslar hám talaplar arasındaǵı óz-ara ǵárezlilikler sıyaqlı sheklewler jaǵdayında paydalanıwshı sorawlarına sáykes keletuǵın talaplardıń eń jaqsı kishi jıynaǵın tabıw maqsetinde talaplardı tańlaw hám optimallastırıw ushın qollanılǵan. Bul másele kóbinese kóp kriteriyalı sheshim qabıl etiw máselesi retinde sheshiledi hám ádette sheshim qabıl etiwshige qun menen paydalanıwshınıń qanaatlanıwı, sonday-aq talaplardıń táwekeli arasındaǵı jaqsı kompromissler jıynaǵın usınıwdı óz ishine aladı&lt;ref&gt;
{{Cite thesis
| type = PhD
| publisher = University of London
| last = Zhang
| first = Yuanyuan
| title = Multi-Objective Search-based Requirements Selection and Optimisation
| location = Strand, London, UK
| date = February 2010
| url = http://eprints.ucl.ac.uk/170695/
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
Y.&amp;nbsp;Zhang and M.&amp;nbsp;Harman and S.&amp;nbsp;L.&amp;nbsp;Lim, &quot;[http://www.cs.ucl.ac.uk/fileadmin/UCL-CS/images/Research_Student_Information/RN_11_12.pdf Search Based Optimization of Requirements Interaction Management],&quot; Department of Computer Science, University College London, Research Note RN/11/12, 2011.
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Li|first1=Lingbo|last2=Harman|first2=Mark|last3=Letier|first3=Emmanuel|last4=Zhang|first4=Yuanyuan|title=Proceedings of the 2014 Annual Conference on Genetic and Evolutionary Computation |chapter=Robust next release problem |date=2014|pages=1247–1254|doi=10.1145/2576768.2598334|isbn=9781450326629|series=Gecco '14|s2cid=8423690}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Li|first1=L.|last2=Harman|first2=M.|last3=Wu|first3=F.|last4=Zhang|first4=Y.|title=The Value of Exact Analysis in Requirements Selection|journal=IEEE Transactions on Software Engineering|date=2017|volume=43|issue=6|pages=580–596|doi=10.1109/TSE.2016.2615100|bibcode=2017ITSEn..43..580L |s2cid=8398275|issn=0098-5589|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1554255/1/Harman_07582553.pdf}}&lt;/ref&gt;.

===Dúzetiw (debugging) hám xızmet kórsetiw===
Programmalıq qáteni (yamasa kodtıń «iyisin») anıqlaw, al keyin programmalıq támiynattı dúzetiw (debugging) (yamasa refaktoringlew), bul process qurallar menen qollap-quwatlansa da, tiykarınan qol menen orınlanatuǵın hám kóp miynetti talap etetuǵın jumıs. SBSE-niń maqsetleriniń biri — qátelerdi avtomatikalıq túrde anıqlaw hám dúzetiw (mısalı, [[Mutaciyalıq testlew|mutaciyalıq testlew]] arqalı).

Krossover hám mutaciyanı qollanıw arqalı programmalardı evolyuciyalawdı óz ishine alatuǵın, biologiyadan ilham alǵan usıl — genetikalıq programmalastırıw derek kodınıń bir neshe qatarın ózgertiw arqalı programmalardı dúzetiw usılların izlew ushın qollanılǵan. [http://dijkstra.cs.virginia.edu/genprog/ GenProg Evolutionary Program Repair] programmalıq támiynatı bir testte 105 qáteniń 55-in hárbirin shama menen 8 dollarǵa dúzetken&lt;ref&gt;{{cite book
| doi = 10.1109/ICSE.2012.6227211
| pages = 3–13
| last1 = Le Goues
| first1 = Claire
| last2 = Dewey-Vogt
| first2 = Michael
| last3 = Forrest
| first3 = Stephanie
| last4 = Weimer
| first4 = Westley 
| chapter = A systematic study of automated program repair: Fixing 55 out of 105 bugs for $8 each
| title = 2012 34th International Conference on Software Engineering (ICSE)
| year = 2012
}}&lt;/ref&gt;.

Programmalıq támiynat repozitoriylerinen alınǵan qáteni dúzetiw úlgilerin empirikalıq analizlew programmalardı avtomatikalıq dúzetiwdiń izlew keńisligin matematikalıq jaqtan sıpatlaw ushın qollanılǵan&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Martinez |first1=Matias |last2=Monperrus |first2=Martin |title=Mining software repair models for reasoning on the search space of automated program fixing |journal=Empirical Software Engineering |date=2015 |volume=20 |issue=1 |pages=176–205 |doi=10.1007/s10664-013-9282-8|arxiv=1311.3414 }}&lt;/ref&gt;. Keyin bul izlew keńisligi Cardumen tásilinde ámelge asırıldı. Bul tásil dúzetilip atırǵan qosımshanıń derek kodınan avtomatikalıq túrde alınǵan kod shablonlarınan dúzetiw paketlerin sintezleydi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Martinez |first1=Matias |last2=Monperrus |first2=Martin |title=Ultra-Large Repair Search Space with Automatically Mined Templates: The Cardumen Mode of Astor |journal=Search-Based Software Engineering |date=2018 |pages=65–86 |doi=10.1007/978-3-319-99241-9_3|arxiv=1712.03854 }}&lt;/ref&gt;.

Koevolyuciya «jırtqısh hám olja» metaforasın qollanadı. Onda programmalar jıynaǵı hám modullik testler jıynaǵı birge rawajlanadı hám bir-birine tásir etedi&lt;ref&gt;{{cite book
| doi = 10.1109/CEC.2008.4630793
| pages = 162–168
| last1 = Arcuri
| first1 = Andrea
| last2 = Yao
| first2 = Xin 
| chapter = A novel co-evolutionary approach to automatic software bug fixing
| title = IEEE Congress on Evolutionary Computation, 2008. CEC 2008. (IEEE World Congress on Computational Intelligence)
| year = 2008
| citeseerx = 10.1.1.159.7991
}}&lt;/ref&gt;.

===Testlew===
Izlewge tiykarlanǵan programmalıq injiniring programmalıq támiynattı testlewge, sonıń ishinde test jaǵdayların (test maǵlıwmatların) avtomatikalıq túrde generaciyalawǵa, test jaǵdayların minimallastırıwǵa hám test jaǵdaylarına ústemlik beriwge qollanılǵan&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Harman|first1=Mark|last2=Jia|first2=Yue|last3=Zhang|first3=Yuanyuan|title=2015 IEEE 8th International Conference on Software Testing, Verification and Validation (ICST) |chapter=Achievements, Open Problems and Challenges for Search Based Software Testing |date=April 2015|location=Graz, Austria|publisher=IEEE|pages=1–12|doi=10.1109/ICST.2015.7102580|citeseerx=10.1.1.686.7418|isbn=978-1-4799-7125-1|s2cid=15272060}}&lt;/ref&gt;. [[Regressiyalıq testlew]] de belgili dárejede itibarǵa iye boldı.

===Programmalıq támiynattı optimallastırıw===
SBSE-ni programmanı optimallastırıwda, yaǵnıy programmalıq támiynattı tezlik hám resurslardı qollanıw jaǵınan nátiyjelirek etiw ushın ózgertiwde qollanıw tabıslı izertlewlerdiń obekti bolǵan&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Memeti |first1=Suejb |last2=Pllana |first2=Sabri |last3=Binotto |first3=Alecio |last4=Kolodziej |first4=Joanna |last5=Brandic |first5=Ivona |title=Using meta-heuristics and machine learning for software optimization of parallel computing systems: a systematic literature review |journal=Computing |volume=101 |issue=8 |date=2018 |pages=893–936 |doi=10.1007/s00607-018-0614-9 |arxiv=1801.09444 |bibcode=2018arXiv180109444M |s2cid=13868111 }}&lt;/ref&gt;. Bir jaǵdayda 50 000 qatarlı programma genetikalıq jaqtan jetilistirilip, nátiyjede ortasha 70 ese tezirek isleytuǵın programma alındı&lt;ref&gt;
{{Cite journal
| last1 = Langdon
| first1 = William B.
| last2 = Harman
| first2 = Mark 
| title = Optimising Existing Software with Genetic Programming
| journal = IEEE Transactions on Evolutionary Computation
| url = http://www0.cs.ucl.ac.uk/staff/w.langdon/ftp/papers/Langdon_2013_ieeeTEC.pdf
}}&lt;/ref&gt;.
Basios hám basqalardıń jaqında ótkerilgen jumısı maǵlıwmatlar strukturasın optimallastırıw arqalı Google Guava kitapxanasında orınlanıw waqtı boyınsha 9%, yad tutınıwı boyınsha 13% hám CPU-dıń qollanılıwı boyınsha 4% jaqsılanıw alınǵanın kórsetedi&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Basios|first1=Michail|last2=Li|first2=Lingbo|last3=Wu|first3=Fan|last4=Kanthan|first4=Leslie|last5=Barr|first5=Earl T.|title=Search Based Software Engineering |chapter=Optimising Darwinian Data Structures on Google Guava |volume=10452|date=9 September 2017|pages=161–167|doi=10.1007/978-3-319-66299-2_14|language=en|series=Lecture Notes in Computer Science|isbn=978-3-319-66298-5|url=http://discovery.ucl.ac.uk/10062895/1/ssbse_dariwnian_guava.pdf}}&lt;/ref&gt;.

===Proektti basqarıw===
Ádette proekt menedjeri qabıl etetuǵın bir qatar sheshimlerdi, mısalı, proektti jobalastırıwdı avtomatikalıq túrde qabıl etiwge boladı&lt;ref&gt;
{{cite book
| publisher = ACM
| doi = 10.1145/2330163.2330332
| isbn = 978-1-4503-1177-9
| pages = 1221–1228
| last1 = Minku
| first1 = Leandro L.
| last2 = Sudholt
| first2 = Dirk
| last3 = Yao
| first3 = Xin 
| chapter = Evolutionary algorithms for the project scheduling problem: runtime analysis and improved design
| title = Proceedings of the fourteenth international conference on Genetic and evolutionary computation conference
| location = New York, NY, USA
| series = GECCO '12
| year = 2012
}}&lt;/ref&gt;.

==Qurallar==
SBSE ushın qoljetimli qurallarǵa OpenPAT&lt;ref&gt;
{{cite book
|last1      = Mayo
|first1     = M.
|last2      = Spacey
|first2     = S.
|title = Search Based Software Engineering
|chapter = Predicting Regression Test Failures Using Genetic Algorithm-Selected Dynamic Performance Analysis Metrics
|series = Lecture Notes in Computer Science
|volume     = 8084
|pages      = 158–171
|year       = 2013
|doi      = 10.1007/978-3-642-39742-4_13
|chapter-url= https://researchcommons.waikato.ac.nz/bitstream/10289/7763/1/SBSE13.pdf
|hdl= 10289/7763
|isbn = 978-3-642-39741-7
|hdl-access= free
}}&lt;/ref&gt;, EvoSuite&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.evosuite.org/ |title=Home |website=evosuite.org}}&lt;/ref&gt; hám Python ushın kod qamtıwın ólshew quralı [https://coverage.readthedocs.io/ Coverage]&lt;ref&gt;{{Citation|last=others|first=Ned Batchelder and 100|title=coverage: Code coverage measurement for Python|url=https://bitbucket.org/ned/coveragepy|access-date=2018-03-14|archive-date=28 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200728202100/https://bitbucket.org/ned/coveragepy|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; kiredi.

==Usıllar hám tásiller==
Bir qatar usıllar hám tásiller bar, olarǵa tómendegiler kiredi:
* Programma orınlanıp atırǵanda onıń belgili bir bólimlerin baqlaw ushın instrumentaciyalaw arqalı profillew&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://java-source.net/open-source/profilers | title=Open Source Profilers in Java}}&lt;/ref&gt;.
* Programma menen baylanıslı abstrakt sintaksis teregin alıw. Onıń strukturası haqqında túsinik alıw ushın onı avtomatikalıq túrde tekseriwge boladı.
* SBSE-ge tiyisli programmanı kesiw usılınıń qollanılıw tarawlarına programmalıq támiynatqa xızmet kórsetiw, optimallastırıw hám programma analizi kiredi.
* Kod qamtıwı berilgen kiris maǵlıwmatları jıynaǵı menen kodtıń qansha bóliminiń orınlanatuǵının ólshewge múmkinshilik beredi.
* [[Statikalıq programma analizi]]

==Sanaatta qabıl etiliwi==
Salıstırmalı túrde jańa izertlew tarawı bolǵanlıqtan, SBSE ele sanaatta keń qabıl etilmegen.

SBSE-niń sanaattaǵı tabıslı qollanılıwların kóbinese programmalıq támiynattı testlew tarawında tabıwǵa boladı. Bul jerde úlken kólemde qátelerdi anıqlaw ushın tosınnan test kiris maǵlıwmatların avtomatikalıq túrde generaciyalaw múmkinshiligi kompaniyalardı qızıqtıradı. 2017-jılı [[Facebook]] izlewge tiykarlanǵan qáte tabıw qosımshası Sapienz-ti islep shıqqan Majicke Limited programmalıq startapın satıp aldı&lt;ref&gt;{{cite web
 |url        = https://venturebeat.com/2018/12/30/sapienz-facebooks-push-to-automate-software-testing/
 |title      = Sapienz: Facebook's push to automate software testing
 |date       = 30 December 2018
 |website    = VentureBeat
 |access-date = 29 September 2020
}}&lt;/ref&gt;.

Basqa qollanıw scenariylerinde programmalıq támiynat injenerleri ózleri az qadaǵalay alatuǵın yamasa adamlar jaratatuǵın sheshimlerge uqsamaytuǵın sheshimlerdi generaciyalaytuǵın quralları qabıl etiwge itibarsız bolıwı múmkin&lt;ref&gt;
{{cite web
 |url        = http://shape-of-code.coding-guidelines.com/2013/10/18/programming-using-genetic-algorithms-isnt-that-what-humans-already-do/
 |title      = Programming using genetic algorithms: isn't that what humans already do ;-)
 |last       = Jones
 |first      = Derek
 |date       = 18 October 2013
 |website    = The Shape of Code
 |access-date = 31 October 2013
}}
&lt;/ref&gt;. Programmalardı dúzetiwde yamasa jetilistiriwde SBSE-ni qollanıw kontekstinde islep shıǵıwshılar avtomat túrde jaratılǵan hár qanday ózgeristiń sistemanıń talapları hám testlew ortalıǵı sheńberinen tısqarı kútilmegen minez-qulıqtı payda etpeytuǵınına isenimli bolıwı kerek. Tolıq avtomatlastırılǵan programmalastırıwǵa ele erisilmegenin esapqa alsaq, bunday ózgerislerdiń qálegen qásiyeti — xızmet kórsetiw iskerligin qollap-quwatlaw ushın olardıń adamlar tárepinen ańsat túsiniliwi&lt;ref&gt;
{{Cite journal
| doi = 10.1007/s11219-013-9208-0
| issn = 1573-1367
| volume = 21
| issue = 3
| pages = 421–443
| last1 = Le Goues
| first1 = Claire
| last2 = Forrest 
| first2 = Stephanie 
| last3 = Weimer
| first3 = Westley
| title = Current challenges in automatic software repair
| journal = Software Quality Journal
| date = 2013-09-01
| citeseerx = 10.1.1.371.5784
| s2cid = 16435531
}}
&lt;/ref&gt;.

Taǵı bir táshwish — SBSE programmalıq támiynat injenerin keregi joq etip qoyıwı múmkin. Tárepdarlar SBSE-niń maqseti injener menen programma arasındaǵı qatnastı jaqsılaw ekenin aytadı&lt;ref&gt;
{{cite book
| publisher = IEEE Press
| pages = 49–50
| last = Simons
| first = Christopher L.
| chapter = Whither (away) software engineers in SBSE?
| title = First International Workshop on Combining Modelling with Search-Based Software Engineering
| location = San Francisco, USA
| access-date = 2013-10-31
| date = May 2013
| chapter-url = http://eprints.uwe.ac.uk/19938/
}}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}
{{Programmalıq injiniring}}
[[Kategoriya:2001-jılı engizilgen kompyuterge baylanıslı jańalıqlar]]
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]
[[Kategoriya:Izlew algoritmleri]]
[[Kategoriya:Optimallastırıw algoritmleri hám usılları]]
[[Kategoriya:Metaevristikalar]]
[[Kategoriya:Programmalıq támiynat sapası]]
[[Kategoriya:Programma analizi]]</text>
      <sha1>3be7j7xq0gs084gxpt2wcedix0rb3qz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úlgi:Potd/2026-10-28</title>
    <ns>10</ns>
    <id>49245</id>
    <revision>
      <id>276534</id>
      <timestamp>2026-10-27T17:28:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>4819</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «Moscow TverZastava Vityaz asv2018-09.jpg»</comment>
      <origin>276534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40" sha1="2sczyi2b23ir2ojnjphkb0h3ids8wsl" xml:space="preserve">Moscow TverZastava Vityaz asv2018-09.jpg</text>
      <sha1>2sczyi2b23ir2ojnjphkb0h3ids8wsl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ózin-ózi tiklewshi testlewdi avtomatlastırıw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49246</id>
    <revision>
      <id>276535</id>
      <timestamp>2026-10-27T17:30:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «'''Ózin-ózi tiklewshi testlewdi avtomatlastırıw''' — [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewdegi]] usıl. Onda avtomatlastırılǵan test skriptleri testlenip atırǵan qosımshadaǵı ózgerisler sebepli payda bolǵan buzılıwlardı programmalıq támiynat injeneriniń yamasa QA qánigesiniń qol menen aralasıwın talap etpey, avtomatikalıq túrde anıqlaydı, diagnostikalaydı hám dúzetedi. Bul tásil orınlanıw waqtın...»</comment>
      <origin>276535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9423" sha1="o78ughvsax54ogqqd2o9ck5yrgyrxxc" xml:space="preserve">'''Ózin-ózi tiklewshi testlewdi avtomatlastırıw''' — [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewdegi]] usıl. Onda avtomatlastırılǵan test skriptleri testlenip atırǵan qosımshadaǵı ózgerisler sebepli payda bolǵan buzılıwlardı programmalıq támiynat injeneriniń yamasa QA qánigesiniń qol menen aralasıwın talap etpey, avtomatikalıq túrde anıqlaydı, diagnostikalaydı hám dúzetedi. Bul tásil orınlanıw waqtında jańa yamasa ózgergen [[Paydalanıwshı interfeysi|paydalanıwshı interfeysi]] elementlerin anıqlaw hám buzılǵan lokatorlardı soǵan sáykes jańalaw ushın [[Jasalma intellekt|jasalma intellekt]] (JI) hám [[Mashinalıq oqıtıw|mashinalıq oqıtıw]] (MO) usıllarına súyenedi. Bul programmalıq támiynattaǵı úziliksiz ózgerislerge qaramastan testler jıynaǵınıń turaqlılıǵın saqlaydı.

== Tiykarı ==
Dástúrli [[Testlewdi avtomatlastırıw|testlewdi avtomatlastırıwda]] test skriptleri veb yamasa mobil qosımsha menen lokatorlar arqalı óz-ara tásir etedi. Lokatorlar — Hújjet obekt modeliniń (DOM) belgili bir túyinlerin kórsetetuǵın XPath ańlatpaları, CSS selektorları yamasa element identifikatorları sıyaqlı identifikatorlar. Qosımshanıń paydalanıwshı interfeysi jańalanǵanda, bul lokatorlar kóbinese jaramsız bolıp qaladı. Nátiyjede testler ayrıqsha jaǵdaylardı (mısalı, Selenium-daǵı &lt;code&gt;NoSuchElementException&lt;/code&gt;) payda etedi hám hátte haqıyqıy kemshilik bolmasa da, jıynawlar ótpegen dep belgilenedi. Bul qubılıs turaqsız testlerdiń keńirek máselesi menen tıǵız baylanıslı&lt;ref name=&quot;abhichandani&quot;&gt;{{cite book |last1=Abhichandani |first1=Sumit |last2=Vadrevu |first2=Naga Ravi Teja |last3=Bagmar |first3=Vivek |title=2025 3rd International Conference on Inventive Computing and Informatics (ICICI) |date=2025-06-05 |chapter=AI-Driven Self-Healing in Test Automation: A Review of Autonomous Quality Assurance |pages=1601–1608 |publisher=IEEE Xplore |doi=10.1109/ICICI65870.2025.11069937 |isbn=979-8-3315-3830-9 }}&lt;/ref&gt;.

Izertlewler aktiv islep shıǵılıp atırǵan qosımshalarda buzılǵan lokatorlar barlıq avtomatlastırılǵan test buzılıwlarınıń 15–20% yamasa onnan da kóbin quraytuǵının kórsetti. Bul QA toparları ushın xızmet kórsetiwdiń aytarlıqtay hám turaqlı awırlıǵın payda etedi&lt;ref name=&quot;iprjb&quot;&gt;{{cite journal |last1=Saarathy |first1=Sutharsan |last2=Bathrachalam |first2=Suresh |last3=Rajendran |first3=Bharath |year=2024 |title=Self-Healing Test Automation Framework using AI and ML |url=https://iprjb.org/journals/index.php/IJSM/article/view/2843 |journal=International Journal of Strategic Management |volume=3 |issue=3 |pages=45–77 |doi=10.47604/ijsm.2843 |access-date=2026-06-19|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;.

== Mexanizmi ==
Ózin-ózi tiklewshi freymvorklar ádette úsh basqıshta isleydi&lt;ref name=&quot;ijisae&quot;&gt;{{cite journal |year=2023 |title=Self-Healing Test Automation Framework Using Autonomous ML Agents for Real-Time Test Maintenance and Failure Recovery |url=https://ijisae.org/index.php/IJISAE/article/view/7957 |journal=International Journal of Intelligent Systems and Applications in Engineering |access-date=2026-06-19}}&lt;/ref&gt;:

# '''Anıqlaw''' — freymvork orınlanıw waqtında buzılǵan lokator sebepli payda bolǵan test buzılıwın anıqlaydı hám onı qosımshanıń haqıyqıy kemshilikleri sebepli payda bolǵan buzılıwlardan ajıratadı.
# '''Tiklew''' — sheshimler aǵashları, tosınnan toǵaylar, kosinuslıq uqsaslıq yamasa kúsheytip oqıtıw sıyaqlı MO algoritmlerin qollanıp, sistema házirgi DOM ishinen dáslep silteme berilgen elementke eń kóp sáykes keliwi múmkin bolǵan elementti izleydi.
# '''Jańalaw''' — dúzetilgen lokator yamasa tek ámeldegi test orınlanıwı ushın qollanıladı, yamasa keyingi orınlanıwlarda dúzetilgen mánis qollanılıwı ushın test kod bazasına qayta jazıladı.

Tiklew adımı kóbinese hárbir test sońǵı ret ótken waqıttaǵı DOM jaǵdayınıń súwretin saqlawdı, al keyin eń jaqsı sáykes keletuǵın túyindi anıqlaw ushın saqlanǵan hám házirgi DOM arasında aǵashlardı salıstırıwdı óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{cite web |title=Self-Healing Test Automation: A Paradigm Shift in Quality Engineering |url=https://al-kindipublishers.org/index.php/jcsts/article/view/10277 |access-date=2026-06-19 |publisher=Al-Kindi Center for Research and Development}}&lt;/ref&gt;.

== Usılları ==
Ózin-ózi tiklewshi freymvorklarda JI hám MO-nıń bir neshe usılı qollanıladı:

* '''Tábiyiy tildi qayta islew (NLP)''' — elementlerdi kórinip turǵan tekst, ARIA belgileri hám basqa semantikalıq atributlar tiykarında sáykeslendiriw ushın qollanıladı. Bul sistemaǵa, mısalı, «Jiberiw» dep belgilengen túymeniń identifikatorı ózgergen jaǵdayda da onı tabıwǵa múmkinshilik beredi&lt;ref name=&quot;abhichandani&quot; /&gt;.
* '''Kúsheytip oqıtıw''' — sistemanı aldınǵı tiklew sheshimlerinen alınǵan keri baylanıs tiykarında waqıt ótiwi menen barǵan sayın anıǵıraq lokatorlardı tańlawǵa úyretiw ushın qollanıladı&lt;ref name=&quot;ijisae&quot; /&gt;.
* '''Anomaliyalardı anıqlaw''' — qosımshanıń DOM strukturasındaǵı tiklew múmkinshiligin yamasa haqıyqıy kemshilikti bildiriwi múmkin bolǵan kútilmegen ózgerislerdi anıqlaw ushın qollanıladı&lt;ref name=&quot;iprjb&quot; /&gt;.
* '''Tereń oqıtıw''' — konvoluciyalıq neyron tarmaqları (CNN) sıyaqlı arxitekturalar elementlerdi vizual anıqlawǵa qollanılǵan. Bul paydalanıwshı interfeysi komponentleriniń tiykarındaǵı kodqa emes, al olardıń ekranda kórinisine tiykarlanıp tiklewge múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ajay Seelamneni |title=Self-Healing Test Automation Using Deep Learning Models |date=2025 |url=https://ijsrcseit.com/home/article/view/CSEIT25112724 |access-date=2026-06-19 |journal=International Journal of Scientific Research in Computer Science, Engineering and Information Technology |volume=11 |issue=2 |pages=2757–2766 |doi=10.32628/CSEIT25112724 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;.

== Ónimliligi ==
Ózin-ózi tiklewshi freymvorklardı empirikalıq bahalawlar nátiyjeliliktiń aytarlıqtay artqanın kórsetti. Tarawlıq standart qosımshalardı qollanǵan 2023-jılǵı izertlewde ózin-ózi tiklewshi MO agentleri freymvorkı engizilgennen keyin testlerge qol menen xızmet kórsetiw jumısınıń 38% azayǵanı hám testlerdi orınlaw turaqlılıǵınıń 45% jaqsılanǵanı anıqlandı&lt;ref name=&quot;ijisae&quot; /&gt;.

2021–2025-jılları járiyalanǵan, kásiplesler tárepinen recenziyalanǵan maqalalardıń keńirek sistemalı sholıwı JI-ge tiykarlanǵan freymvorklardıń programmalıq támiynattıń hár túrli tarawlarında nátiyjelilik, ónimlilik hám isenimlilik jaǵınan aytarlıqtay artıqmashılıqlar beretuǵının hám ózin-ózi tiklewshi test skriptleriniń sanaatlıq testlewdi avtomatlastırıw ámeliyatında eń keń qollanılatuǵın JI sheshimleriniń biri ekenin tastıyıqladı&lt;ref&gt;{{cite arXiv |last1=Ricca |first1=Filippo |last2=Marchetto |first2=Alessandro |last3=Stocco |first3=Andrea |date=2024-08-12 |title=A Multi-Year Grey Literature Review on AI-assisted Test Automation |class=cs.SE |eprint=2408.06224 }}&lt;/ref&gt;.

Dástúrli Selenium freymvorkları menen olardıń ózin-ózi tiklewshi analoglarınıń empirikalıq salıstırıwı tiklew tásiliniń paydalanıwshı interfeysi jiyi ózgeretuǵın qosımshalarda, ásirese úziliksiz integraciya hám úziliksiz engiziw (CI/CD) ortalıqlarında testlerdiń ańsat buzılıwshılıǵın aytarlıqtay azaytqanın kórsetti&lt;ref&gt;{{cite web |year=2024 |title=Self-Healing Web Automation: An Empirical Comparison of Traditional Selenium Frameworks and Healenium |url=https://www.academia.edu/145337602 |access-date=2026-06-19 |publisher=Academia.edu}}&lt;/ref&gt;.

== Sheklewleri hám sın ==
Ózin-ózi tiklewshi testlewdi avtomatlastırıw qızıǵıwshılıq penen birge sınǵa da ushıradı. Tiykarǵı táshwish sonda, tiklew mexanizmleri qosımshanıń haqıyqıy kemshiliklerin jasırıwı múmkin: eger paydalanıwshı interfeysi elementi haqıyqıy regressiya sebepli kóshirilgen yamasa onıń atı ózgertilgen bolsa, ózin-ózi tiklewshi freymvork lokatordı «dúzetiwi» hám test ótpewi kerek bolǵan jaǵdayda onıń ótiwine jol qoyıwı múmkin&lt;ref name=&quot;ijisae&quot; /&gt;.

Izertlew ádebiyatlarında anıqlanǵan basqa sheklewlerge tómendegiler kiredi:

* Ásirese bir bette bir neshe uqsas element bolǵanda, ózgergen lokatordı haqıyqıy funkcional kemshilikten ajıratıwdıń qıyınlıǵı&lt;ref name=&quot;abhichandani&quot; /&gt;.
* Miyras sistemalar ushın bolmawı múmkin bolǵan joqarı sapalı tariyxıy DOM súwretlerine hám belgilengen oqıtıw maǵlıwmatlarına ǵárezlilik&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Baqar |first1=Mohammad |last2=Khanda |first2=Rajat |title=Intelligent Computing |date=2025 |series=Lecture Notes in Networks and Systems |volume=1424 |doi=10.1007/978-3-031-92605-1 |arxiv=2409.05808 |isbn=978-3-031-92604-4 }}&lt;/ref&gt;.
* Ásirese iri kárxanalardıń testler jıynaqları ushın bar CI/CD konveyerlerine hám qurallar dizbegine integraciyalawdıń quramalılıǵı&lt;ref name=&quot;iprjb&quot; /&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Jasalma intellekt]]
[[Kategoriya:Programmalıq injiniring]]
[[Kategoriya:Programmalıq támiynat sapası]]
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]</text>
      <sha1>o78ughvsax54ogqqd2o9ck5yrgyrxxc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Belorussiya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49247</id>
    <redirect title="Belarus" />
    <revision>
      <id>276537</id>
      <timestamp>2026-10-27T17:40:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ČarnaruskiVoin</username>
        <id>10208</id>
      </contributor>
      <comment>ČarnaruskiVoin atlı paydalanıwshı [[Belorussiya]] betin [[Belarus]] betine kóshirdi</comment>
      <origin>276537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21" sha1="qwxrjz48j7qhqtqy7cino1xe95qitii" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Belarus]]</text>
      <sha1>qwxrjz48j7qhqtqy7cino1xe95qitii</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talqılaw:Belorussiya</title>
    <ns>1</ns>
    <id>49248</id>
    <redirect title="Talqılaw:Belarus" />
    <revision>
      <id>276539</id>
      <timestamp>2026-10-27T17:40:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ČarnaruskiVoin</username>
        <id>10208</id>
      </contributor>
      <comment>ČarnaruskiVoin atlı paydalanıwshı [[Talqılaw:Belorussiya]] betin [[Talqılaw:Belarus]] betine kóshirdi</comment>
      <origin>276539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="gn762bj7ewlpiftfogrmevypl7pl6if" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Talqılaw:Belarus]]</text>
      <sha1>gn762bj7ewlpiftfogrmevypl7pl6if</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Xızmetti virtuallastırıw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49249</id>
    <revision>
      <id>276540</id>
      <timestamp>2026-10-27T17:42:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «[[Programmalıq injiniring|Programmalıq injiniringte]] '''xızmetti virtuallastırıw''' — API-ge tiykarlanǵan qosımshalar, [[Bultlı esaplaw|bultlı]] qosımshalar hám xızmetke baǵdarlanǵan arxitekturalar sıyaqlı geterogen komponentlerge tiykarlanǵan qosımshalardaǵı belgili bir komponentlerdiń minez-qulqın emulyaciyalaw usılı. Ol [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] hám QA/testlew toparların...»</comment>
      <origin>276540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12341" sha1="ghwaw3nhvdeqbdvg92uptlloqgbca8v" xml:space="preserve">[[Programmalıq injiniring|Programmalıq injiniringte]] '''xızmetti virtuallastırıw''' — API-ge tiykarlanǵan qosımshalar, [[Bultlı esaplaw|bultlı]] qosımshalar hám xızmetke baǵdarlanǵan arxitekturalar sıyaqlı geterogen komponentlerge tiykarlanǵan qosımshalardaǵı belgili bir komponentlerdiń minez-qulqın emulyaciyalaw usılı.
Ol [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] hám QA/testlew toparlarına testlenip atırǵan qosımshanı (AUT) tekseriw ushın kerekli, biraq islep shıǵıw hám testlew maqsetleri ushın qoljetimsiz yamasa qoljetimliligi qıyın bolǵan ǵárezli sistema komponentlerine kiriw múmkinshiligin beriw ushın qollanıladı. Ǵárezli komponentlerdiń minez-qulqı «virtuallastırılǵanda», haqıyqıy islep turǵan komponentlerge kirmey-aq testlewdi hám islep shıǵıwdı dawam ettiriwge boladı.
Jetkerip beriwshiler, tarawlıq analitikler hám tarawlıq basılımlar xızmetti virtuallastırıwdı imitaciyalawdan (mocking) ayırmashılıqqa iye dep moyınlaydı&lt;ref&gt;[http://www.infoq.com/news/2013/04/Service-Virtualization Service Virtualization as an Alternative to Mocking], by Jonathan Allen, eBizQ April 22, 2013&lt;/ref&gt;&lt;ref name=medium&gt;[https://james-day-4r.medium.com/a-short-tutorial-of-the-ekko-proxy-service-virtualization-tool-99a2b766ef02 What is Service virtualization], by James Day, Medium Jun 18, 2021&lt;/ref&gt;. API simulyaciyası quralların salıstırıwdı da qarań.

==Sholıw==
Xızmetti virtuallastırıw islep shıǵıw hám testlew toparlarına qoyılǵan ǵárezlilik sheklewlerin joq etiw ushın programmalıq komponentlerdiń minez-qulqın emulyaciyalaydı. Bunday sheklewler quramalı, óz-ara ǵárezli ortalıqlarda testlenip atırǵan qosımshaǵa jalǵanǵan komponent tómendegishe bolǵanda payda boladı:
* Ele tamamlanbaǵan
* Ele rawajlanıp atır
* Úshinshi tárep yamasa sheriklesiwshi tárepinen basqarıladı
* Testlew ushın tek sheklengen kólemde yamasa qolaysız waqıtlarda qoljetimli
* Test ortalıǵında támiyinlew yamasa sazlaw qıyın
* Test maǵlıwmatların hár túrli sazlawları hám basqa talapları bar hár túrli toparlardıń bir waqıtta kiriwi ushın kerek
* Júkleme hám ónimlilikti testlew ushın qollanıw sheklengen yamasa qımbat

«Xızmetti virtuallastırıw» termini bul usıldıń dáslep veb-xızmetlerdi virtuallastırıwǵa baǵdarlanǵanın kórsetse de, xızmetti virtuallastırıw kompozit qosımshalardıń barlıq aspektlerine taraladı: xızmetler, [[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazaları]], meynfreymler, korporativ xızmetler shinaları (ESB) hám ulıwma xabar almasıw protokolları arqalı baylanısatuǵın basqa komponentler&lt;ref name=&quot;testenvsyscon&quot;&gt;[http://cloudcomputing.sys-con.com/node/2112838  Managing Test Environments] ([https://web.archive.org/web/20120107040559/http://cloudcomputing.sys-con.com/node/2112838 arxiv nusqası], 2012-01-07) by Liz McMillan, Cloud Computing Journal, December 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;abvsyscon&quot;&gt;[http://cloudcomputing.sys-con.com/node/2110733 Application Behavior Virtualization] ([https://web.archive.org/web/20120109175002/http://cloudcomputing.sys-con.com/node/2110733 arxiv nusqası], 2012-01-09) by Elizabeth White, Cloud Computing Journal, December 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;stpdbvirt&quot;&gt;[http://www.softwaretestpro.com/Item/5463/Database-Virtualization-For-Development-and-Test/STQA-Magazine-Development Database Virtualization For Development and Test] by Wayne Ariola, ST &amp; QA Magazine, March 2012&lt;/ref&gt;. Basqa uqsas qurallar API simulyatorları, API imitaciya quralları, tarmaq arqalı isleytuǵın test dublyorları dep ataladı.

Xızmetti virtuallastırıw islep shıǵıwshılarǵa yamasa testlewshilerge óziniń basınan aqırına shekemgi tranzakciyaların tamamlaw ushın tekseriwi kerek bolǵan belgili bir ǵárezli komponentlerdiń minez-qulqın ǵana emulyaciyalaydı.
Ol pútkil sistemalardı virtuallastırıwdıń ornına, islep shıǵıw hám testlew wazıypaların orınlaw ushın áhmiyetli bolǵan ǵárezli minez-qulıqtıń belgili bir bólimlerin ǵana virtuallastıradı. Bul islep shıǵıwshılar yamasa testlewshiler haqıyqıy xızmettiń tamamlanıwın hám qoljetimli bolıwın kútpey-aq ózlerine keregin alıwı ushın jetkilikli qosımsha logikasın beredi. Mısalı, pútkil maǵlıwmatlar bazasın virtuallastırıwdıń (hám hárbir test sessiyası ushın baylanıslı test maǵlıwmatların basqarıwdıń barlıǵın orınlaw hám maǵlıwmatlar bazasın sazlawdıń) ornına, qosımshanıń maǵlıwmatlar bazası menen qalay óz-ara tásir etetuǵının baqlaysız, al keyin maǵlıwmatlar bazasınıń tiyisli minez-qulqın (maǵlıwmatlar bazasına jiberiletuǵın SQL sorawların, qaytarılatuǵın sáykes nátiyjeler jıynaqların hám t.b.) emulyaciyalaysız&lt;ref name=&quot;webservices&quot;&gt;[http://www.webservices.org/index.php/weblog/john_michelsen/an_intro_to_soa_and_virtualization An Intro to SOA and Virtualization] ([https://web.archive.org/web/20111122114856/http://webservices.org/index.php/weblog/john_michelsen/an_intro_to_soa_and_virtualization arxiv nusqası], 2011-11-22) by John Michelsen, WebServices.org, August 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;abv&quot;&gt;[http://virtualization.sys-con.com/node/1905782 The Next Generation of Test Environment Management] ([https://web.archive.org/web/20170720031837/http://virtualization.sys-con.com/node/1905782 arxiv nusqası], 2017-07-20) by Wayne Ariola, Virtualization Journal, July 12, 2011&lt;/ref&gt;.

==Qollanılıwı==
Xızmetti virtuallastırıw testlenip atırǵan qosımshanı tekseriw ushın kerekli, biraq islep shıǵıw hám testlew maqsetleri ushın kiriw qıyın yamasa múmkin emes bolǵan haqıyqıy komponenttiń minez-qulqın imitaciyalaytuǵın «virtual aktivti» dúziwdi hám engiziwdi óz ishine aladı.

Virtual aktiv sorawlardı tıńlap, tiyisli juwaptı tiyisli ónimlilik penen qaytarıw arqalı ǵárezli komponenttiń ornın basadı. Maǵlıwmatlar bazası ushın bul SQL operatorın tıńlawdı, al keyin maǵlıwmat deregi qatarların qaytarıwdı óz ishine alıwı múmkin. Veb-xızmet ushın bul HTTP, JMS yamasa MQ arqalı XML xabarın tıńlawdı, al keyin basqa XML xabarın qaytarıwdı óz ishine alıwı múmkin. Virtual aktivtiń funkcionallıǵı hám ónimliligi ǵárezli komponenttiń haqıyqıy funkcionallıǵın/ónimliligin kórsetiwi múmkin yamasa testlenip atırǵan qosımshanıń usınday jaǵdaylarda qalay juwap beretuǵının anıqlaw ushın ol ádettegiden tıs jaǵdaylardı (mısalı, ekstremal júklemelerdi yamasa qátelik jaǵdayların) imitaciyalawı múmkin.

Virtual aktivler ádette tómendegi usıllar menen dúziledi:
* Sistema testlenip atırǵan qosımsha (AUT) arqalı tekserilip atırǵanda komponentler arasındaǵı haqıyqıy baylanıstı jazıp alıw
* Komponentler arasındaǵı tariyxıy baylanıstı kórsetetuǵın jurnallardı usınıw
* Xızmet interfeysiniń specifikaciyaların (mısalı, WSDL) analizlew
* Hár túrli interfeys basqarıw elementleri hám maǵlıwmat deregi mánisleri menen minez-qulıqtı qol menen anıqlaw

Keyin olar belgili bir maǵlıwmatlardı, funkcionallıqtı hám juwap beriw waqıtların kórsetiw ushın qosımsha sazlanadı.

Virtual aktivler jergilikli túrde yamasa bultta (ashıq yamasa jeke) engiziledi. Islep shıǵıw/test ortalıqları ǵárezli komponentlerdiń ornına virtual aktivlerdi qollanıwǵa sazlanǵannan keyin, islep shıǵıwshılar yamasa testlewshiler ǵárezli komponentlerdiń tamamlanıwın yamasa qoljetimli bolıwın kútpey-aq ózleri islep atırǵan qosımshanı tekserip kóre aladı&lt;ref name=&quot;testenvsyscon&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;abvsyscon&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;abv&quot;/&gt;.

Tarawlıq analitikler xızmetti virtuallastırıw «'ǵárezli programmalıq támiynat' sebepli integraciyalıq testlewdi 'ótkerip jiberiw' boyınsha aytarlıqtay tájiriybesi bar hám salıstırmalı túrde jetilisken test ortalıǵına iye IT bólimlerine» eń jaqsı sáykes keletuǵının xabarlaydı&lt;ref name=&quot;kernochan&quot;&gt;[https://waynekernochanblog.blogspot.com/2013/02/parasoft-and-service-virtualization.html  Parasoft and &quot;Service Virtualization&quot; Testing: A Good Idea] by  Wayne Kernochan, Thoughts From a Software IT Analyst, February 22, 2013&lt;/ref&gt;.

==Stablaw hám imitaciyalaw menen baylanısı==
Bul maqalanıń kirisiwinde atap ótilgen test ortalıǵına kiriw sheklewlerin aylanıp ótiwdiń alternativ tásili — topar aǵzalarınıń ǵárezli resurslardıń ornın basatuǵın metod stabların yamasa imitaciya obektlerin (mock) islep shıǵıwı. Bul tásildiń kemshiligi 2000-jıllardıń basında xızmetke baǵdarlanǵan arxitekturanıń rawajlanıwı menen anıq boldı&lt;ref name=&quot;ieee&quot;&gt;[http://www.sei.cmu.edu/reports/10tr011.pdf Testing in Service-Oriented Environments] by Ed Morris et al, Software Engineering Institute, March 2010&lt;/ref&gt;. Kóplegen ǵárezli xızmetlerge súyenetuǵın kompozit qosımshalardıń keń tarqalıwı, sonday-aq 2001-jılı Agile manifesti járiyalanǵannan keyin [[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń]] rawajlanıwı zamanagóy korporativ qosımshalardı islep shıǵıwda islep shıǵıw hám testlew wazıypaların orınlaw ushın kerekli stablardıń yamasa imitaciyalardıń sanın, kólemin hám quramalılıǵın islep shıǵıwshılar yamasa testlewshiler ushın qol menen islep shıǵıwdı barǵan sayın qıyınlastırdı&lt;ref name=&quot;ovum&quot;&gt;[http://www.ovum.com/service-virtualization-is-helping-organizations-realize-business-value-from-testing/ Service virtualization is helping organizations realize business value from testing] by Chandranshu Singh, ovum, March 31, 2014&lt;/ref&gt;.

Stablawdan xızmetti virtuallastırıwǵa qarap rawajlanıwdıń birinshi adımı 2002-jıldan baslap SOA testlew quralları quramına kirgizilgen texnologiya boldı&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160306133135/http://www.gartner.com/id=356258 Parasoft's Web Service Testing Tool Should Aid Development] by Theresa Lanowitz [http://www.gartner.com Gartner], May 1, 2002&lt;/ref&gt;. Xızmetti virtuallastırıwdıń eń dáslepki ámelge asırılıwları kompozit qosımshalardı nátiyjelirek testlew ushın ápiwayı stablarǵa uqsas emulyaciyalardı islep shıǵıw processin avtomatlastırıwǵa arnalǵan edi&lt;ref&gt;[http://searchsoa.techtarget.com/news/1283954/SOA-virtualization-gets-real SOA virtualization gets real] by Rich Seeley, SearchSOA, November 28, 2007&lt;/ref&gt;. Korporativ sistemalar barǵan sayın quramalılasıp hám tarqatılǵan sayın, programmalıq qurallardı jetkerip beriwshiler óz itibarın stablawdan ortalıqqa kóbirek baǵdarlanǵan xızmetti virtuallastırıwǵa ótkerdi&lt;ref name=&quot;medium&quot;/&gt;. Stablawdı ele de stablardı qol menen islep shıǵıw hám basqarıw arqalı ámelge asırıwǵa bolsa da, «xızmetti virtuallastırıw» dep atalǵan nárse óziniń «xızmetti virtuallastırıw aktivlerin» islep shıǵıw hám engiziw ushın platforma retinde qoljetimli kommerciyalıq tayar (COTS) xızmetti virtuallastırıw texnologiyalarınıń birin qollanıw arqalı ámelge asırıladı&lt;ref name=&quot;ovum&quot;/&gt;.

==Agile hám DevOps==
Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń hám DevOps-tıń ósip baratırǵan ataqlılıǵı&lt;ref&gt;[https://trends.google.com/trends/explore?date=all&amp;q=devops,agile Agile &amp; DevOps Google Trends]&lt;/ref&gt; usınday usılda isleytuǵın toparlarǵa xızmetti virtuallastırıwdı jetkerip beriw ushın quraldıń jańa jıynaǵına talap payda etti&lt;ref&gt;[https://dzone.com/articles/the-future-of-service-virtualization-and-api-mocki Next Gen Service Virtualization Forum, 13th of September 2017]&lt;/ref&gt;. Úziliksiz jetkerip beriw hám meynfreym hám monolit islep shıǵıwdan mikroxızmetlerge tiykarlanǵan tarqatılǵanıraq arxitekturalarǵa ótiw sıyaqlı ámeliyatlar xızmetti virtuallastırıwdıń múmkinshiliklerine jaqsı sáykes keledi. Agile hám DevOps toparları artıqsha kólemi azıraq hám awır licenziyalaw sheklewleri joq jeńil qurallar menen islewdi qáleydi&lt;ref&gt;[https://www.thoughtworks.com/radar/platforms/big-enterprise-solutions Thought Works Technology Radar: Big enterprise solutions]&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]
[[Kategoriya:Sapanı támiyinlew]]</text>
      <sha1>ghwaw3nhvdeqbdvg92uptlloqgbca8v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dnepr (qala)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49250</id>
    <redirect title="Dnipro" />
    <revision>
      <id>276544</id>
      <timestamp>2026-10-27T17:43:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ČarnaruskiVoin</username>
        <id>10208</id>
      </contributor>
      <comment>ČarnaruskiVoin atlı paydalanıwshı [[Dnepr (qala)]] betin [[Dnipro]] betine kóshirdi (aldınǵı bette baǵdarlawshı silteme qaldırdı)</comment>
      <origin>276544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20" sha1="el7md70jlfdibi422eu1uq5nh5495yp" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Dnipro]]</text>
      <sha1>el7md70jlfdibi422eu1uq5nh5495yp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talqılaw:Dnepr (qala)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>49251</id>
    <redirect title="Talqılaw:Dnipro" />
    <revision>
      <id>276546</id>
      <timestamp>2026-10-27T17:43:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ČarnaruskiVoin</username>
        <id>10208</id>
      </contributor>
      <comment>ČarnaruskiVoin atlı paydalanıwshı [[Talqılaw:Dnepr (qala)]] betin [[Talqılaw:Dnipro]] betine kóshirdi</comment>
      <origin>276546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="h7daht3eh43qcit80vl10hakjux8mrr" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Talqılaw:Dnipro]]</text>
      <sha1>h7daht3eh43qcit80vl10hakjux8mrr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tútin testlew (programmalıq támiynat)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49252</id>
    <revision>
      <id>276549</id>
      <timestamp>2026-10-27T17:59:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «[[Programmalastırıw|Programmalastırıwda]] hám [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewde]] '''tútin testlew''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''smoke testing''; sonday-aq '''isenim testlewi''', '''aqılǵa muwapıqlıqtı testlew'''&lt;ref name=&quot;ISTQB glossary&quot;&gt;ISTQB® Glossary for the International Software Testing Qualification Board® software testing qualification scheme, [https://glossary.istqb.org ISTQB Glossary] International Softwa...»</comment>
      <origin>276549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8226" sha1="oq8zjwu2ecxdl4dudgx79fdovcyu5ji" xml:space="preserve">[[Programmalastırıw|Programmalastırıwda]] hám [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewde]] '''tútin testlew''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''smoke testing''; sonday-aq '''isenim testlewi''', '''aqılǵa muwapıqlıqtı testlew'''&lt;ref name=&quot;ISTQB glossary&quot;&gt;ISTQB® Glossary for the International Software Testing Qualification Board® software testing qualification scheme, [https://glossary.istqb.org ISTQB Glossary] International Software Testing Qualification Board.&lt;/ref&gt;, '''jıynawdı tekseriw testi''' ('''BVT''')&lt;ref name=&quot;DustinRashkaPaul1999&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KanerBachPettichord2002&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://msdn.microsoft.com/en-us/library/ms182465%28v=VS.80%29.aspx |title= How to: Configure and Run Build Verification Tests (BVTs) |work= MSDN Library for Visual Studio 2005 |accessdate= 2010-11-20}}&lt;/ref&gt; hám '''jıynawdı qabıllaw testi''' dep te ataladı) — mısalı, programmalıq támiynattıń kelesi versiyasın biykar etiw ushın jetkilikli dárejede awır bolǵan ápiwayı buzılıwlardı anıqlawǵa arnalǵan dáslepki testlew yamasa aqılǵa muwapıqlıqtı testlew. Tútin testleri — komponenttiń yamasa sistemanıń eń áhmiyetli funkcionallıǵın qamtıytuǵın hám programmalıq támiynattıń tiykarǵı funkciyalarınıń durıs isleytuǵının bahalawǵa járdem beriw ushın qollanılatuǵın [[Test jaǵdayı (programmalıq támiynat)|test jaǵdaylarınıń]] kishi jıynaǵı&lt;ref name=&quot;ISTQB glossary&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DustinRashkaPaul1999&quot;&gt;Dustin, Rashka, Paul. &quot;Automated Software Testing -Introduction, Management, and Performance&quot;. Addison-Wesley 1999, p. 43-44. ISBN 0-201-43287-0.&lt;/ref&gt;. Kompyuter programmasın keyingi, tolıǵıraq testlewge ótkeriw kerek pe ekenin anıqlaw ushın qollanılǵanda, tútin testi '''dáslepki test'''&lt;ref&gt;[http://www.istqb-norge.no/wp/wp-content/uploads/2015/04/2014-05-25-ISTQB-Terminologi-testing-v-2-3-no-2.pdf 2013-03-20 ISTQB Terminologi for test av programvare, versjon 2.2 Glossary Working Party, International Software Testing Qualifications Board, Erik van Veenendaal (engelsk), Ernst von Düring (norsk) &quot;intake test: A special instance of a smoke test to decide if the component or system is ready for detailed and further testing. An intake test is typically carried out at the start of the test execution phase. See also smoke test.&quot;]&lt;/ref&gt; yamasa '''kiris testi'''&lt;ref name=&quot;ISTQB glossary&quot;/&gt; dep atalıwı múmkin. Basqasha aytqanda, bul ónimniń hárbir jańa jıynawında, jıynaw testlew toparına berilmesten aldın, onıń testlewge jaramlı ekenin tekseriw ushın orınlanatuǵın testler jıynaǵı&lt;ref name=&quot;MenakerGuttigoli2014&quot;&gt;{{cite book|author1=Samuel Menaker|author2=Sheetal Guttigoli|title=Managing Software Development|url=https://books.google.com/books?id=kuXXBQAAQBAJ&amp;pg=PA40|date=14 December 2014|publisher=Samuel Menaker, Sheetal Guttigoli|page=40|id=GGKEY:JH61NP21TXJ}}&lt;/ref&gt;. DevOps paradigmasında jıynawdı tekseriw testi adımın qollanıw úziliksiz integraciya jetiliskenlik basqıshınıń belgileriniń biri bolıp tabıladı&lt;ref&gt;[http://www.powershellmagazine.com/2016/01/05/devops-infrastructure-as-code-and-powershell-dsc-the-introduction/ PowerShell Magazine], DevOps, Infrastructure as Code, and PowerShell DSC: The Introduction, by Ravikanth C, January 5, 2016&lt;/ref&gt;.

Mısalı, tútin testi «programma iske túse me?», «paydalanıwshı interfeysi ashıla ma?» yamasa «tiykarǵı túymeni basıw bir nárse isley me?» sıyaqlı tiykarǵı sorawlardı qarastırıwı múmkin. Tútin testlew processiniń maqseti — qosımsha sonshelli buzılǵan bolıp, keyingi dárhal testlewdi keregi joq etetuǵın-etpeytuǵının anıqlaw. ''Lessons Learned in Software Testing''&lt;ref&gt;Cem Kaner, James Bach, Bret Pettichord, ''Lessons learned in software testing: a context-driven approach''. Wiley, 2001&lt;/ref&gt; kitabında aytılǵanınday, «tútin testleri sheklengen waqıt ishinde ónimniń funkciyaların keń qamtıydı [...] eger tiykarǵı funkciyalar islemese yamasa tiykarǵı qáteler ele dúzetilmegen bolsa, siziń toparıńız ornatıwǵa yamasa testlewge qosımsha waqıt jumsamaydı»&lt;ref name=&quot;KanerBachPettichord2002&quot;&gt;{{cite book |first1=Cem |last1=Kaner |first2=James |last2=Bach |first3=Bret |last3=Pettichord |title=Lessons Learned in Software Testing |publisher=Wiley Computer Publishing |year=2002 |page=95 |isbn=0-471-08112-4}}&lt;/ref&gt;.

Tútin testleri kóbinese tez orınlanadı. Bul tezlik hám qolaylıq artıqmashılıqların beredi, al aqır-aqıbetinde, tábiyiy túrde kóbirek waqıt talap etetuǵın keń kólemli testler jıynaqların orınlawǵa qaraǵanda nátiyjelerdi tezirek alıwǵa múmkinshilik beriw arqalı qáwipsizirek boladı.

Tútin testlew menen jiyi qayta integraciyalaw tarawdaǵı eń jaqsı ámeliyatlardıń biri bolıp tabıladı&lt;ref&gt;McConnell, Steve. &quot;Rapid Development&quot;. Microsoft Press, p. 405&lt;/ref&gt;. Ideal jaǵdayda, regressiyalardı ilajı barınsha tez anıqlaw ushın derek kodı repozitoriyine jiberilgen hárbir kommit Úziliksiz integraciya jıynawın iske túsiriwi kerek. Eger jıynawlar júdá uzaq waqıt alsa, bir neshe kommitti bir jıynawǵa biriktiriwińiz múmkin, al júdá úlken sistemalar kúnine bir ret qayta jıynalıwı múmkin. Ulıwma alǵanda, ilajı barınsha jiyi qayta jıynań hám qayta testleń.

Tútin testlewdi sonday-aq testlewshiler jıynawdı keyingi testlewge qabıl etiwden aldın ótkeredi. [[Microsoft]] kompaniyası kodtı kózden ótkeriwden keyin «''tútin testlew'' programmalıq támiynattaǵı kemshiliklerdi anıqlaw hám dúzetiwdiń eń qárejet jaǵınan ónimli usılı» ekenin aytadı&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://msdn.microsoft.com/en-us/library/ms182613(VS.80).aspx |title= Guidelines for Smoke Testing |work= MSDN Library for Visual Studio 2005 |date= 26 June 2007 |accessdate= 2010-11-20}}&lt;/ref&gt;.

Tútin testlerin qol menen yamasa [[Testlewdi avtomatlastırıw|avtomatlastırılǵan qural]] járdeminde ótkeriwge boladı. Avtomatlastırılǵan qurallar jaǵdayında testlewdi kóbinese jıynawdı generaciyalaytuǵın processtiń ózi baslaydı.

Tútin testleri [[Funkcional testlew|funkcional testler]] yamasa modullik testler bolıwı múmkin. Funkcional testler pútkil programmanı hár túrli kiris maǵlıwmatları menen tekseredi. Modullik testler ayırım funkciyalardı, úles programmalardı yamasa obekt metodların tekseredi. Funkcional testler programma kiris maǵlıwmatlarınıń skriptli izbe-izligin, múmkin, hátte tıshqanshanıń qozǵalısların basqarıwdıń avtomatlastırılǵan mexanizmin de óz ishine alıwı múmkin. Modullik testlerdi kodtıń ózindegi bólek funkciyalar retinde yamasa testlenip atırǵan kodtı ózgertpey, oǵan jalǵanatuǵın basqarıwshı qatlam retinde ámelge asırıwǵa boladı.

==Etimologiyası==
Bul termin sistemanı haqıyqıy suw menen iske túsiriwden aldın, sistemaǵa ońlap bolmaytuǵın zıyan keltirmew ushın, jabıq trubalar sistemasındaǵı aǵıp ketiwlerdi anıqlaw maqsetinde haqıyqıy tútindi qollanatuǵın mexanikalıq usıllardan kelip shıqqan. Bul tútin testlewdiń real dúnyada qalay isleytuǵınına kóbirek uqsas: testlenip atırǵan sistema regressiyalıq yamasa funkcional testlew sıyaqlı keńirek testlewge ótkerilmesten aldın, dáslep onıń tiykarǵı jaramlılıǵı tekseriledi. Geypara derekler termindi elektron apparatlıq sistemalarda kórinetuǵın tútinniń payda bolıwı menen de baylanıstıradı. Bunda tútinniń bolıwı ishki qısqa tutasıwdıń yamasa kernewdiń durıs emes terbelisiniń belgisi bolıp tabıladı. Mısalı, ''Lessons Learned in Software Testing'' kitabında Jem Kaner, Djeyms Bax hám Bret Pettikord terminniń kelip shıǵıwın bılay túsindiredi: «''Tútin testi'' sóz dizbegi elektron apparatlıq támiynattı testlewden kelip shıqqan. Siz jańa platanı jalǵaysız hám tokqa qosasız. Eger platadan tútin shıǵıp atırǵanın kórseńiz, toktı óshiriń. Endi basqa hesh qanday testlew ótkeriwdiń keregi joq»&lt;ref name=&quot;KanerBachPettichord2002&quot;/&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{Programmalıq támiynattı testlew}}

[[Kategoriya:Testler]]
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]</text>
      <sha1>oq8zjwu2ecxdl4dudgx79fdovcyu5ji</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Úlgi:Motd/2026-10-28</title>
    <ns>10</ns>
    <id>49253</id>
    <revision>
      <id>276550</id>
      <timestamp>2026-10-27T18:06:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>4819</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «SINGULARITY - Blender Open Movie-full movie.webm»</comment>
      <origin>276550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="jl5fdcrl7wafrz4ahoizlt51u32s0z6" xml:space="preserve">SINGULARITY - Blender Open Movie-full movie.webm</text>
      <sha1>jl5fdcrl7wafrz4ahoizlt51u32s0z6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Uzaq múddetli júkleme testlewi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49254</id>
    <revision>
      <id>276551</id>
      <timestamp>2026-10-27T18:08:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «'''Uzaq múddetli júkleme testlewi''' — óndiriste qollanılǵandaǵı sistemanıń minez-qulqın tekseriw ushın úziliksiz qoljetimlilik dáwiri dawamında ádettegi óndirislik júkleme menen ótkeriletuǵın sistemalıq testlewdiń bir túri&lt;ref&gt;{{cite web  |url          = https://www.digitalocean.com/community/tutorials/an-introduction-to-continuous-integration-delivery-and-deployment  |title        = An Introduction to Continuous Integration, Delivery, and...»</comment>
      <origin>276551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3447" sha1="kdlvwblh0jjorqbkeqgb15ce2wgt3a8" xml:space="preserve">'''Uzaq múddetli júkleme testlewi''' — óndiriste qollanılǵandaǵı sistemanıń minez-qulqın tekseriw ushın úziliksiz qoljetimlilik dáwiri dawamında ádettegi óndirislik júkleme menen ótkeriletuǵın sistemalıq testlewdiń bir túri&lt;ref&gt;{{cite web
 |url          = https://www.digitalocean.com/community/tutorials/an-introduction-to-continuous-integration-delivery-and-deployment
 |title        = An Introduction to Continuous Integration, Delivery, and Deployment
 |access-date  = February 3, 2018
 |last         = Ellingwood
 |first        = Justin
 |date         = May 20, 2017
 |website      = DigitalOcean
 |quote        = Soak testing involves testing software under significant production or production-like load for an extended period of time.
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20171208171218/https://www.digitalocean.com/community/tutorials/an-introduction-to-continuous-integration-delivery-and-deployment
 |archive-date = December 8, 2017
 |url-status      = dead
 }}&lt;/ref&gt;.

Eger bunday uzaq múddetli testti ótkeriw múmkin bolmasa, nátiyjelerdi ekstrapolyaciyalaw talap etiliwi múmkin. Mısalı, eger sistema 100 saat ishinde 10 000 tranzakciyanı qayta islewi kerek bolsa, haqıyqıy óndiriste qollanıwdıń wákili (hám abaylı bahası) retinde usı 10 000 tranzakciyanı qayta islewdi qısqaraq waqıtta (mısalı, 50 saatta) tamamlawǵa bolıwı múmkin. Jaqsı uzaq múddetli júkleme testi tek ortasha júklemelerdi emes, al eń joqarı júklemelerdi imitaciyalaw múmkinshiligin de óz ishine alıwı kerek. Eger belgili bir waqıt aralıqlarında júklemeni ózgertiw múmkin bolmasa, alternativ túrde (hám abaylı túrde) test dawamında sistemanı eń joqarı óndirislik júklemelerde islewge qoyıw kerek.

Mısalı, [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewde]] sistema bir saat testlengende tap kútilgendey islewi múmkin. Biraq ol úsh saat testlengende, yadtıń aǵıp ketiwi sıyaqlı máseleler sistemanıń isten shıǵıwına yamasa kútilmegen túrde islewine sebep boladı&lt;ref&gt;{{cite book |last1= Huang |first1= Y. |last2= Kintala |first2= C. |last3= Kolettis |first3= N. |last4= Fulton |first4= N.D. |chapter= Software rejuvenation: Analysis, module and applications |date= 1995 |title= Twenty-Fifth International Symposium on Fault-Tolerant Computing. Digest of Papers |pages= 381–390 |doi= 10.1109/FTCS.1995.466961 |bibcode= 1995ftcs.confR..18H |isbn= 0-8186-7079-7 }}&lt;/ref&gt;.

Uzaq múddetli júkleme testleri tiykarınan testlenip atırǵan subekttiń belgili bir waqıt dawamında hám belgili bir shekte múmkin bolǵan imitaciyalanǵan ortalıqtaǵı reakciyasın tekseriw ushın qollanıladı. Uzaq múddetli júkleme testi waqtında alınǵan baqlawlar keyingi testlerde subekttiń qásiyetlerin jaqsılaw ushın qollanıladı.

Elektronikada uzaq múddetli júkleme testlewi sistemanı uzaq waqıt dawamında onıń maksimal nominal kórsetkishlerine shekem yamasa onnan joqarı dárejede testlewdi óz ishine alıwı múmkin. Geypara kompaniyalar ónimdi kóp aylar dawamında uzaq múddetli júkleme menen testlewi múmkin, bunda joqarı temperatura sıyaqlı sırtqı stresslerdi de qollanadı.

Bul [[Júkleme testlewi|júkleme testlewine]] kiredi.

== Derekler ==
{{Derekler}}

{{Programmalıq támiynattı testlew}}

[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]
[[Kategoriya:Qorshaǵan ortalıq sharayatlarında testlew]]</text>
      <sha1>kdlvwblh0jjorqbkeqgb15ce2wgt3a8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmalıq támiynattıń ónimliligin testlew</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49255</id>
    <revision>
      <id>276552</id>
      <timestamp>2026-10-27T18:41:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekan88</username>
        <id>11311</id>
      </contributor>
      <comment>Taza bet jaratıldı: «Programmalıq támiynat sapasın támiyinlewde '''ónimlilikti testlew''' — ulıwma alǵanda, sistemanıń belgili bir jumıs júklemesi astında juwap beriw qábileti hám turaqlılıǵı jaǵınan qalay isleytuǵının anıqlaw ushın ótkeriletuǵın testlew ámeliyatı&lt;ref name=&quot;tha12&quot;&gt;{{cite web |last=Thakur |first=Nitish |year=2012 |title=Rational Performance Tester: Tips &amp; Tricks |url=https://public.dhe.ibm.com/software/in/downloads/pdf/4.Rational_Performa...»</comment>
      <origin>276552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26510" sha1="4hzmg89xxfh6ic25hmnjhb1u9lidktk" xml:space="preserve">Programmalıq támiynat sapasın támiyinlewde '''ónimlilikti testlew''' — ulıwma alǵanda, sistemanıń belgili bir jumıs júklemesi astında juwap beriw qábileti hám turaqlılıǵı jaǵınan qalay isleytuǵının anıqlaw ushın ótkeriletuǵın testlew ámeliyatı&lt;ref name=&quot;tha12&quot;&gt;{{cite web |last=Thakur |first=Nitish |year=2012 |title=Rational Performance Tester: Tips &amp; Tricks |url=https://public.dhe.ibm.com/software/in/downloads/pdf/4.Rational_Performance_Tester_Tips_and_Tricks-_Nitish_Thakur.pdf |publisher=IBM |access-date=February 3, 2024}}&lt;/ref&gt;. Ol sonday-aq sistemanıń masshtablanıwshılıq, isenimlilik hám resurslardı qollanıw sıyaqlı basqa sapa atributların izertlew, ólshew, validaciyalaw yamasa verifikaciyalaw ushın da xızmet etedi.

Ónimlilik injeneriyasınıń bir bólegi bolǵan ónimlilikti testlew — sistemanı ámelge asırıwǵa, joybarlawǵa hám onıń arxitekturasına ónimlilik standartların engiziwge umtılatuǵın kompyuter ilimi ámeliyatı.

== Testlew túrleri ==
Júkleme astındaǵı minez-qulıqtı tekseretuǵın testler altı tiykarǵı túrge bólinedi: bazalıq test, júkleme testi, stress-test, uzaq múddetli júkleme testi, tútin testi yamasa izolyaciyalaw testi&lt;ref name=&quot;mol14&quot;&gt;{{cite book |last=Molyneaux |first=Ian |year=2014 |title=The Art of Application Performance Testing |isbn=978-1-491-90054-3}}&lt;/ref&gt;. Bul tiykarǵı túrlerden basqa, konfiguraciyanı testlewdi hám Internet testlewin de ótkeriwge boladı.

=== Bazalıq testlew ===

Bazalıq testlew basqa test túrleri, mısalı, stress-test ushın salıstırıw noqatın jaratıw ushın qollanıladı. Sistemanıń «eń jaqsı jaǵdayda», mısalı, tek 5 parallel paydalanıwshı bolǵanda qalay reakciya bildiretuǵının ólshew arqalı, eń jaman jaǵdayda ónimliliktiń qalay tómenleytuǵının salıstırıw ushın basqa test túrlerin qollanıwǵa boladı.

=== Júkleme testlewi ===
[[Júkleme testlewi]] — ónimlilikti testlewdiń eń ápiwayı forması. Júkleme testi ádette sistemanıń belgili bir kútilgen júkleme astındaǵı minez-qulqın túsiniw ushın ótkeriledi. Bul júkleme belgilengen waqıt ishinde belgili bir sandaǵı tranzakciyalardı orınlaytuǵın qosımshadaǵı bir waqıttaǵı paydalanıwshılardıń kútilgen sanı bolıwı múmkin. Bul test biznes ushın áhmiyetli barlıq tranzakciyalardıń juwap beriw waqıtların beredi. Test waqtında [[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazası]], qosımsha serveri hám t.b. da baqlanadı, bul qosımsha programmalıq támiynatındaǵı hám programmalıq támiynat ornatılǵan apparatlıq támiynattaǵı tar orınlardı anıqlawǵa járdem beredi.

=== Stress-testlew ===
Stress-testlew ádette sistemanıń quwatlılıǵınıń joqarǵı shegaraların túsiniw ushın qollanıladı. Testtiń bul túri ekstremal júkleme jaǵınan sistemanıń shıdamlılıǵın anıqlaw ushın ótkeriledi hám ámeldegi júkleme kútilgen maksimumnan ádewir asıp ketse, sistemanıń jetkilikli dárejede isleytuǵının anıqlawda qosımsha administratorlarına járdem beredi.

'''Sekiriw testlewi''' (ingl. ''spike testing'') — stress-testlewdiń arnawlı forması. Ol júdá kóp sanlı paydalanıwshılar payda etken júklemeni birden arttırıw yamasa azaytıw hám sistemanıń minez-qulqın baqlaw arqalı ótkeriledi. Maqset — ónimliliktiń tómenleytuǵının, sistemanıń isten shıǵatuǵının yamasa onıń júklemedegi keskin ózgerislerdi kótere ala ma ekenin anıqlaw.

'''Shek noqatın testlew''' (ingl. ''breakpoint testing'') de stress-testlewdiń bir forması. Waqıt ótiwi menen júkleme adımba-adım arttırıladı, al sistema aldın ala belgilengen buzılıw shártleri boyınsha baqlanadı. Shek noqatın testlew geyde quwatlılıqtı testlew dep te ataladı, sebebi ol sistema talap etilgen specifikaciyalarǵa yamasa xızmet kórsetiw dárejesi tuwralı kelisimlerge sáykes isleytuǵın maksimal quwatlılıqtı anıqlaydı dep aytıwǵa boladı. Turaqlı ortalıqqa qollanılǵan shek noqatın analizlew nátiyjelerin kerekli apparatlıq támiynat yamasa bultlı ortalıqta gorizontal masshtablaw waqıyaların iske túsiriwi kerek bolǵan shártler jaǵınan optimal masshtablaw strategiyasın anıqlaw ushın qollanıwǵa boladı.

=== Uzaq múddetli júkleme testlewi ===
[[Uzaq múddetli júkleme testlewi]], sonday-aq shıdamlılıqtı testlew yamasa turaqlılıqtı testlew dep te ataladı, ádette sistemanıń úziliksiz kútilgen júklemeni kótere ala ma ekenin anıqlaw ushın ótkeriledi. Uzaq múddetli júkleme testleri waqtında itimal aǵıp ketiwlerdi anıqlaw ushın yadtıń qollanılıwı baqlanadı. Sonday-aq ónimliliktiń tómenlewi de áhmiyetli, biraq kóbinese esapqa alınbaydı. Yaǵnıy, uzaq waqıt úziliksiz iskerlikten keyin ótkeriw qábileti hám/yamasa juwap beriw waqıtları testtiń basındaǵıday yamasa onnan da jaqsı ekenine kóz jetkeriw kerek. Bul tiykarınan sistemaǵa uzaq, áhmiyetli waqıt dawamında aytarlıqtay júkleme beriwdi óz ishine aladı. Maqset — sistemanıń úziliksiz qollanılǵanda ózin qalay tutatuǵının anıqlaw.

=== Izolyaciyalaw testlewi ===
Izolyaciyalaw testlewi tek ónimlilikti testlewge tán emes, al sistemada máselege alıp kelgen testti qayta orınlawdı óz ishine aladı. Bunday testlew kóbinese nasazlıq tarawın izolyaciyalay aladı hám tastıyıqlay aladı.

=== Konfiguraciyanı testlew ===
Ónimlilikti júkleme kózqarasınan testlewdiń ornına, sistema komponentleriniń konfiguraciyasındaǵı ózgerislerdiń sistemanıń ónimliligine hám minez-qulqına tásirin anıqlaw ushın testler dúziledi. Keń tarqalǵan mısal — júklemeni teńlestiriwdiń hár túrli usılları menen eksperiment ótkeriw.

=== Internet testlewi ===
Bul — ónimlilikti testlewdiń salıstırmalı túrde jańa forması. Onda [[Facebook]], [[Google]] hám [[Wikipedia]] sıyaqlı global qosımshalardıń ónimliligi haqıyqıy nıshanalı materikte jaylasqan júkleme generatorlarınan (fizikalıq mashinalar yamasa bulttaǵı virtual mashinalar) testlenedi. Bul testlerdi tabıslı orınlaw ushın ádette júdá kóp tayarlıq hám baqlaw talap etiledi.

== Ónimlilik maqsetlerin belgilew ==
Ónimlilikti testlew hár túrli maqsetlerge xızmet ete aladı:

* Ol sistemanıń ónimlilik kriteriyalarına sáykes keletuǵının kórsete aladı.
* Ol qaysısı jaqsıraq isleytuǵının anıqlaw ushın eki sistemanı salıstıra aladı.
* Ol sistemanıń yamasa jumıs júklemesiniń qaysı bólimleri sistemanıń jaman islewine sebep bolatuǵının ólshey aladı.

Kóplegen ónimlilik testleri jetkilikli dárejede reallıqqa jaqın, maqsetke baǵdarlanǵan ónimlilik maqsetlerin belgilemey-aq ótkeriledi. Biznes kózqarasınan birinshi soraw mudamı «nege biz ónimlilikti testlep atırmız?» bolıwı kerek. Bul qarawlar testlewdiń biznes tiykarınıń bir bólegi bolıp tabıladı. Ónimlilik maqsetleri sistemanıń texnologiyasına hám maqsetine qarap hár túrli boladı, biraq olar mudamı tómendegilerdiń geyparaların óz ishine alıwı kerek:

=== Parallellik hám ótkeriw qábileti ===
Eger sistema aqırǵı paydalanıwshılardı kiriw procedurasınıń qanday da bir forması arqalı anıqlasa, onda parallellik maqseti júdá qálegen boladı. Anıqlama boyınsha, bul sistema qálegen waqıtta qollap-quwatlawı kútilgen bir waqıttaǵı sistema paydalanıwshılarınıń eń kóp sanı. Skriptli tranzakciyanıń jumıs aǵımı haqıyqıy parallellikke tásir etiwi múmkin, ásirese eger iteraciyalıq bólimde kiriw hám shıǵıw háreketleri bolsa.

Eger sistemada aqırǵı paydalanıwshılar túsinigi bolmasa, onda ónimlilik maqseti maksimal ótkeriw qábiletine yamasa tranzakciyalar tezligine tiykarlanıwı itimal.

=== Serverdiń juwap beriw waqtı ===
Bul sistemanıń bir túyininiń ekinshisiniń sorawına juwap beriwine ketken waqıttı bildiredi. Ápiwayı mısal — brauzer klientinen veb-serverge jiberiletuǵın HTTP 'GET' sorawı. Juwap beriw waqtı jaǵınan barlıq júkleme testlewi quralları is júzinde tap usını ólsheydi. Sistemanıń barlıq túyinleri arasında serverdiń juwap beriw waqtı boyınsha maqsetlerdi belgilew orınlı bolıwı múmkin.

=== Kórsetiwdiń juwap beriw waqtı ===
Júkleme testlewi quralları kórsetiwdiń (render) juwap beriw waqtın ólshewde qıyınshılıqqa ushıraydı, sebebi olarda ádette túyin ishinde ne bolıp atırǵanı haqqında túsinik bolmaydı, tek «sımda» hesh qanday iskerlik bolmaǵan waqıt aralıǵın tanıydı. Kórsetiwdiń juwap beriw waqtın ólshew ushın ádette ónimlilik testi scenariyiniń bir bólegi retinde funkcional test skriptlerin qosıw kerek boladı. Kóplegen júkleme testlewi quralları bul múmkinshilikti usınbaydı.

=== Ónimlilik specifikaciyaları ===
Ónimlilik specifikaciyaların (talapların) tolıq bayan etiw hám olardı hár qanday ónimlilik test jobasında hújjetlestiriw júdá áhmiyetli. Ideal jaǵdayda, bul hár qanday sistemanı islep shıǵıw proektiniń talapların islep shıǵıw basqıshında, hár qanday joybarlaw jumısınan aldın orınlanadı. Tolıǵıraq maǵlıwmat ushın ónimlilik injeneriyasın qarań.

Juwap beriw waqtı, parallellik hám t.b. boyınsha ónimlilik specifikaciyası ádette xızmet kórsetiw dárejesi tuwralı kelisimde (SLA) belgilenedi&lt;ref name=&quot;mol14&quot; /&gt;. Bolmasa, regressiyalardı anıqlaw ushın test jaǵdayınıń ónimliligin onıń aldınǵı orınlanıwı menen salıstırıwǵa boladı. Ónimlilik ólshewleri deterministik emes bolǵanlıqtan, ónimlilik regressiyaların anıqlaw ónimlilik testleriniń jumıs júklemesin tiyisli túrde qaytalawdı hám tiyisli statistikalıq testlewdi talap etedi&lt;ref name=&quot;reichelt22&quot;&gt;{{cite book
 | last1=Reichelt | first1=David Georg
 | last2=Kühne | first2=Stefan
 | last3=Hasselbring | first3=Wilhelm
 | chapter=Automated identification of performance changes at code level
 | title=2022 IEEE 22nd International Conference on Software Quality, Reliability and Security (QRS)
 | pages=916–925
 | year=2022
 | publisher=IEEE
 | doi=10.1109/QRS57517.2022.00097
}}&lt;/ref&gt;.

Bunnan basqa, ónimlilikti testlew ónimlilik profilin sazlaw processiniń bir bólegi retinde jiyi qollanıladı. Ideya — tar orındı, yaǵnıy tezirek juwap beretuǵınday etilse, pútkil sistemanıń tezirek islewine alıp keletuǵın sistemanıń bólimin anıqlaw. Sistemanıń qaysı bólimi bul áhmiyetli joldı kórsetetuǵının anıqlaw geyde qıyın wazıypa. Geypara test quralları serverde isleytuǵın (agentler) hám tranzakciyalar waqıtların, maǵlıwmatlar bazasına kiriw waqıtların, tarmaqtıń qosımsha júklemesin hám basqa server kórsetkishlerin xabarlaytuǵın instrumentaciyanı óz ishine aladı (yamasa onı usınatuǵın qosımsha modullerge iye bolıwı múmkin). Bul maǵlıwmatlardı dáslepki ónimlilik statistikası menen birge analizlewge boladı. Bunday instrumentaciya bolmasa, sistemanı baqlawǵa súyeniwge tuwra keliwi múmkin.

Ónimlilikti testlewdi internet arqalı, hátte eldiń hár túrli bólimlerinde de ótkeriwge boladı, sebebi internettiń ózindegi juwap beriw waqıtları regionlarǵa qarap hár túrli bolatuǵını belgili. Onı shólkemniń ishinde de ótkeriwge boladı, biraq bunda ádette ulıwma tarmaqlarda júz beretuǵın keshigiwdi payda etiw ushın marshrutizatorlardı sazlaw kerek boladı. Júklemeler sistemaǵa reallıqqa jaqın noqatlardan beriliwi kerek. Mısalı, eger sistema paydalanıwshılarınıń 50%-i sistemaǵa 56K modem baylanısı arqalı, al qalǵan yarımı T1 arqalı kiretuǵın bolsa, onda júkleme generatorları (haqıyqıy paydalanıwshılardı imitaciyalaytuǵın kompyuterler) júklemeni baylanıslardıń usınday aralaspası arqalı beriwi (ideal jaǵdayda) yamasa usınday baylanıslardıń tarmaq keshigiwin sol paydalanıwshı profiline sáykes imitaciyalawı kerek.

Eń joqarı júkleme waqıtlarında sistemanı qollanıwı kútiliwi múmkin bolǵan paydalanıwshılardıń itimal eń kóp sanı haqqında maǵlıwmattıń bolıwı mudamı paydalı. Eger sonday-aq juwap beriw waqtınıń ruqsat etilgen maksimal 95-procentiliniń qanday ekeni haqqında maǵlıwmat bolsa, usınılǵan sistemanıń sol specifikaciyaǵa sáykes keletuǵının testlew ushın generator konfiguraciyasın qollanıwǵa boladı.

=== Beriliwi kerek bolǵan sorawlar ===
Ónimlilik specifikaciyaları keminde tómendegi sorawlardı beriwi kerek:

* Tolıq aytqanda, ónimlilik testiniń kólemi qanday? Bul testke qaysı kishi sistemalar, interfeysler, komponentler hám t.b. kiredi hám qaysıları kirmeydi?
* Qatnasatuǵın paydalanıwshı interfeysleriniń (UI) hárbiri ushın qansha bir waqıttaǵı paydalanıwshı kútiledi (eń joqarı hám nominal mánislerdi kórsetiń)?
* Nıshanalı sistema (apparatlıq támiynat) qanday (barlıq server hám tarmaq úskeneleriniń konfiguraciyaların kórsetiń)?
* Hárbir sistema komponentiniń qosımsha jumıs júklemesiniń aralaspası qanday? (mısalı: 20% kiriw, 40% izlew, 30% zattı tańlaw, 10% tólew).
== Alǵı shártler ==
Óndirislik ortalıqqa ilajı barınsha uqsas bolıwı kerek bolǵan sistemanıń turaqlı jıynawı.

Turaqlı nátiyjelerdi támiyinlew ushın ónimlilikti testlew ortalıǵı [[Qabıllaw testlewi|paydalanıwshı tárepinen qabıllaw testlewi]] (UAT) yamasa islep shıǵıw sıyaqlı basqa ortalıqlardan izolyaciyalanǵan bolıwı kerek. Eń jaqsı ámeliyat retinde óndirislik ortalıqqa ilajı barınsha uqsas bolǵan bólek ónimlilikti testlew ortalıǵına iye bolıw mudamı usınıladı.

=== Test sharayatları ===
Ónimlilikti testlewde test sharayatlarınıń kútilgen haqıyqıy qollanıwǵa uqsas bolıwı kóbinese júdá áhmiyetli. Biraq ámeliyatta bunı shólkemlestiriw qıyın hám tolıq múmkin emes, sebebi óndirislik sistemalar boljap bolmaytuǵın jumıs júklemelerine ushıraydı. Test jumıs júklemeleri óndirislik ortalıqtaǵı waqıyalardı ilajı barınsha imitaciyalawı múmkin, biraq jumıs júklemesiniń bul ózgeriwshiligin tek eń ápiwayı sistemalarda ǵana dál qaytalawǵa boladı.

Hálsiz baylanıslı arxitekturalıq ámelge asırıwlar (mısalı, SOA) ónimlilikti testlewde qosımsha quramalılıqlardı payda etti. Óndiriske uqsas jaǵdaylardı haqıyqıy túrde qaytalaw ushın ulıwma infrastrukturanı yamasa platformanı bólisetuǵın korporativ xızmetler yamasa aktivler ónimlilikti muwapıqlastırılǵan túrde testlewdi talap etedi. Bunda barlıq tutınıwshılar ulıwma infrastrukturalarda yamasa platformalarda óndiriske uqsas tranzakciyalar kólemin hám júklemeni payda etedi. Bul iskerlik júdá quramalı hám aqsha menen waqıt jaǵınan qımbat bolǵanlıqtan, házir geypara shólkemler quwatlılıq hám resurslarǵa bolǵan talaplardı túsiniw hám sapa atributların tekseriw/validaciyalaw ushın óziniń ónimlilikti testlew ortalıqlarında (PTE) óndiriske uqsas sharayatlardı («shawqım» dep te ataladı) baqlaw hám imitaciyalaw quralların qollanadı.

=== Waqtı ===
Jańa sistemanıń qárejet nátiyjeliligi ushın ónimlilikti testlew jumısınıń islep shıǵıw proektiniń basınan baslanıp, engiziwge shekem dawam etiwi júdá áhmiyetli. Ónimlilik kemshiligi qanshelli keshirek anıqlansa, onı dúzetiwdiń qunı sonshelli joqarı boladı. Bul funkcional testlew jaǵdayında da durıs, biraq onıń qamtıwınıń basınan aqırına shekemgi xarakteri sebepli ónimlilikti testlewde bul jáne de áhmiyetlirek. Ónimlilikti testlew toparınıń ilajı barınsha erte qatnasıwı júdá áhmiyetli, sebebi testlew ortalıǵın hám ónimliliktiń basqa tiykarǵı talapların alıw hám tayarlaw kóp waqıttı talap etedi.

== Qurallar ==
Ónimlilikti testlew tiykarınan eki tiykarǵı kategoriyaǵa bólinedi:

=== Ónimlilik skriptlerin jazıw ===
Ónimlilikti testlewdiń bul bólimi tiykarınan anıqlanǵan tiykarǵı biznes processleriniń jumıs aǵımların dúziwge/skriptlerin jazıwǵa baylanıslı. Bunı kóplegen hár túrli qurallar járdeminde orınlawǵa boladı.

Joqarıdaǵı dizimde atalǵan qurallardıń hárbiri (dizim tolıq emes) aqırǵı paydalanıwshınıń jumıs aǵımların dúziw hám imitaciyalaw ushın skript tilin (C, Java, JS) yamasa vizual kórsetiwdiń qanday da bir formasın («tartıp taslaw») qollanadı. Qurallardıń kópshiligi «Jazıp alıw hám qayta oynatıw» dep atalatuǵın múmkinshilikti usınadı. Bunda ónimlilikti testlewshi testlew quralın iske túsiredi, onı brauzerge yamasa «qalıń klientke» jalǵaydı hám klient penen server arasında júz beretuǵın barlıq tarmaq tranzakciyaların jazıp aladı. Usılay etip, hár túrli biznes scenariylerin emulyaciyalaw ushın jetilistiriwge/ózgertiwge bolatuǵın skript islep shıǵıladı.

=== Ónimlilikti baqlaw ===
Bul ónimlilikti testlewdiń ekinshi tárepin quraydı. Ónimlilikti baqlaw arqalı testlenip atırǵan qosımshanıń minez-qulqı hám juwap beriw qásiyetleri baqlanadı. Ónimlilik testin orınlaw waqtında ádette tómendegi parametrler baqlanadı:

Server apparatlıq támiynatınıń parametrleri

* Oraylıq processordıń (CPU) qollanılıwı
* Yadtıń qollanılıwı
* Disktiń qollanılıwı
* Tarmaqtıń qollanılıwı

Birinshi adım retinde, usı 4 parametr payda etken úlgiler tar orınnıń qay jerde ekenin jaqsı kórsetedi. Máseleniń anıq tiykarǵı sebebin anıqlaw ushın programmalıq támiynat injenerleri qurılmanıń yamasa programmalıq támiynattıń qaysı bólimleri tómen ónimlilikke eń kóp úles qosatuǵının ólshew yamasa juwap beriw waqtın qabıl etiwge bolatuǵın dárejede saqlaw ushın ótkeriw qábiletiniń dárejelerin (hám shegaraların) belgilew ushın profiler sıyaqlı quralları qollanadı.

== Texnologiya ==
Ónimlilikti testlew texnologiyası generator retinde xızmet etetuǵın bir yamasa bir neshe dara kompyuterdi yamasa Unix serverin qollanadı. Olardıń hárbiri belgili bir sandaǵı paydalanıwshılardıń bar ekenin emulyaciyalaydı hám ónimliligi testlenip atırǵan xost penen óz-ara tásirdiń avtomatlastırılǵan izbe-izligin (skript retinde yamasa paydalanıwshı óz-ara tásiriniń hár túrli túrlerin emulyaciyalaw ushın skriptler seriyası retinde jazılǵan) orınlaydı. Ádette bólek kompyuter test júrgiziwshisi retinde háreket etedi: ol hárbir generatordıń jumısın muwapıqlastıradı hám olardan kórsetkishlerdi jıynaydı, sonday-aq esabat ushın ónimlilik maǵlıwmatların toplaydı. Ádettegi izbe-izlik — júklemeni arttırıw: bir neshe virtual paydalanıwshıdan baslap, waqıt ótiwi menen olardıń sanın aldın ala belgilengen maksimumǵa shekem arttırıw. Test nátiyjesi ónimliliktiń júklemege qarap qalay ózgeretuǵının paydalanıwshılar sanı hám juwap beriw waqtı túrinde kórsetedi. Bunday testlerdi ótkeriw ushın hár túrli qurallar bar. Bul kategoriyadaǵı qurallar ádette sistemaǵa qarsı haqıyqıy paydalanıwshılardı emulyaciyalaytuǵın testler jıynaǵın orınlaydı. Geyde nátiyjeler ádettegiden tıs nárselerdi kórsetiwi múmkin. Mısalı, ortasha juwap beriw waqtı qabıl etiwge bolatuǵın bolıwı múmkin, biraq bir neshe tiykarǵı tranzakciyanı tamamlaw ádewir uzaǵıraq waqıt alatuǵın shetke shıǵatuǵın mánisler bar. Bul nátiyjesiz maǵlıwmatlar bazası sorawları, súwretler hám t.b. sebepli bolıwı múmkin.

Qabıl etiwge bolatuǵın júkleme asıp ketkende ne bolatuǵının kóriw ushın ónimlilikti testlewdi stress-testlew menen biriktiriwge boladı. Sistema isten shıǵa ma? Eger úlken júkleme azaytılsa, onıń qayta tikleniwi ushın qansha waqıt kerek? Onıń buzılıwı qosımsha zıyan keltire me?

Analitikalıq ónimlilik modellestiriw — sistemanıń minez-qulqın elektron kestede modellestiriw usılı. Modelge tranzakciyalar aralaspası (saatına biznes tranzakciyaları) boyınsha salmaqlanǵan tranzakciyalardıń resurslarǵa bolǵan talapların ólshew nátiyjeleri ([[Oraylıq processor|CPU]], disk kiris-shıǵısı, LAN, WAN) beriledi. Saatlıq resurslarǵa bolǵan talaplardı alıw ushın tranzakciyalardıń resurslarǵa bolǵan salmaqlanǵan talapları qosıladı, al resurslar júklemesin alıw ushın olar saatlıq resurs quwatlılıǵına bólinedi. Juwap beriw waqtı formulasın (R=S/(1-U), R — juwap beriw waqtı, S — xızmet kórsetiw waqtı, U — júkleme) qollanıp, juwap beriw waqıtların esaplawǵa hám olardı ónimlilik testleriniń nátiyjeleri menen kalibrlewge boladı. Analitikalıq ónimlilik modellestiriw haqıyqıy yamasa kútilgen biznes qollanıwına tiykarlanıp, joybarlaw variantların bahalawǵa hám sistemanıń ólshemin anıqlawǵa múmkinshilik beredi. Sonlıqtan ol ónimlilikti testlewge qaraǵanda anaǵurlım tezirek hám arzanıraq, biraq ol apparatlıq platformalardı tereń túsiniwdi talap etedi.

== Orınlanıwı kerek bolǵan wazıypalar ==
Bunday testti ótkeriw wazıypalarına tómendegiler kiredi:

* Shólkemniń ishki tájiriybesine (yamasa onıń jetispewshiligine) qarap, testlerdi ótkeriw ushın ishki yamasa sırtqı resurslardı qollanıw kerekligin sheshiw.
* Paydalanıwshılardan hám/yamasa biznes analitiklerinen ónimlilik talapların (specifikaciyaların) jıynaw yamasa anıqlaw.
* Talaplardı, resurslardı, waqıt kestelerin hám baqlaw noqatların óz ishine alatuǵın joqarı dárejeli jobanı (yamasa proekt ustavın) islep shıǵıw.
* Tolıq ónimlilik [[Test jobası|test jobasın]] (sonıń ishinde tolıq scenariylerdi hám [[Test jaǵdayı (programmalıq támiynat)|test jaǵdayların]], jumıs júklemelerin, ortalıq haqqındaǵı maǵlıwmatlardı hám t.b.) islep shıǵıw.
* Test quralın (quralların) tańlaw.
* Kerekli test maǵlıwmatların hám jumıs kólemin belgilew (kóbinese esapqa alınbaydı, biraq jaramlı ónimlilik testin ótkeriw ushın júdá áhmiyetli).
* Tańlanǵan test quralların hám strategiyaların qollanıp, testlenip atırǵan hárbir qosımsha/komponent ushın koncepciyanı tekseriw skriptlerin islep shıǵıw.
* Barlıq ǵárezliliklerdi hám baylanıslı waqıt kestelerin óz ishine alatuǵın ónimlilik testi proektiniń tolıq jobasın islep shıǵıw.
* Generatorlardı/kontrollerdi ornatıw hám sazlaw.
* Test ortalıǵın (ideal jaǵdayda óndirislik platforma menen birdey apparatlıq támiynat), marshrutizator konfiguraciyasın, «tınısh tarmaqtı» (biz nátiyjelerdiń basqa paydalanıwshılar tárepinen buzılıwın qálemeymiz), server instrumentaciyasın engiziwdi, maǵlıwmatlar bazasınıń islep shıǵılǵan test jıynaqların hám t.b. sazlaw.
* Testlerdi qurǵaq iske túsiriw — aldın ala belgilengen paydalanıwshılar menen júkleme testin haqıyqıy orınlawdan aldın, skripttiń durıslıǵın tekseriw ushın qurǵaq iske túsiriw ótkeriledi.
* Testlerdi orınlaw — esapqa alınbaǵan qanday da bir faktordıń nátiyjelerge tásir etiwi múmkin be ekenin kóriw ushın, itimal, qayta-qayta (iteraciyalıq túrde).
* Nátiyjelerdi analizlew — ótti/ótpedi, yamasa áhmiyetli joldı izertlew hám dúzetiwshi ilajlar boyınsha usınıslar beriw.

== Metodologiya ==
=== Veb-qosımshalardıń ónimliligin testlew ===
Microsoft Developer Network maǵlıwmatlarına sáykes, ónimlilikti testlew metodologiyası tómendegi iskerliklerden turadı:

# '''Test ortalıǵın anıqlaw.''' Fizikalıq test ortalıǵın hám óndirislik ortalıqtı, sonday-aq test toparına qoljetimli quralları hám resurslardı anıqlań. Fizikalıq ortalıq apparatlıq támiynat, programmalıq támiynat hám tarmaq konfiguraciyaların óz ishine aladı. Pútkil test ortalıǵın basında tolıq túsiniw testti nátiyjelirek joybarlawǵa hám jobalastırıwǵa múmkinshilik beredi hám proekttiń erte basqıshında testlew qıyınshılıqların anıqlawǵa járdem beredi. Geypara jaǵdaylarda bul processti proekttiń ómirlik cikli dawamında waqtı-waqtı menen qayta qarap shıǵıw kerek.
# '''Ónimlilik boyınsha qabıllaw kriteriyaların anıqlaw.''' Juwap beriw waqtı, ótkeriw qábileti hám resurslardı qollanıw boyınsha maqsetlerdi hám sheklewlerdi anıqlań. Ulıwma alǵanda, juwap beriw waqtı — paydalanıwshınıń táshwishi, ótkeriw qábileti — biznestiń táshwishi, al resurslardı qollanıw — sistemanıń táshwishi. Bunnan basqa, usı maqsetler hám sheklewler menen qamtılmawı múmkin bolǵan proekttiń tabıslılıq kriteriyaların anıqlań. Mısalı, konfiguraciya sazlawlarınıń qaysı kombinaciyası eń qálegen ónimlilik qásiyetlerin beretuǵının bahalaw ushın ónimlilik testlerin qollanıw.
# '''Testlerdi jobalastırıw hám joybarlaw.''' Tiykarǵı scenariylerdi anıqlań, wákil paydalanıwshılar arasındaǵı ózgeriwshilikti hám bul ózgeriwshilikti qalay imitaciyalaw kerekligin anıqlań, test maǵlıwmatların belgileń hám jıynalatuǵın kórsetkishlerdi belgileń. Bul maǵlıwmatlardı ámelge asırılatuǵın, orınlanatuǵın hám analizlenetuǵın sistemanı qollanıwdıń bir yamasa bir neshe modeline biriktiriń.
# '''Test ortalıǵın sazlaw.''' Funkciyalar hám komponentler testlew ushın qoljetimli bolǵan sayın, hárbir strategiyanı orınlaw ushın kerekli test ortalıǵın, quralların hám resursların tayarlań. Kerek bolǵan jaǵdayda test ortalıǵınıń resurslardı baqlaw ushın instrumentaciyalanǵanın túwelleń.
# '''Test dizaynın ámelge asırıw.''' Test dizaynına sáykes ónimlilik testlerin islep shıǵıń.
# '''Testti orınlaw.''' Testlerińizdi iske túsiriń hám baqlań. Testlerdi, test maǵlıwmatların hám nátiyjelerdi jıynawdı validaciyalań. Testti hám test ortalıǵın baqlap turıp, analiz ushın validaciyalanǵan testlerdi orınlań.
# '''Nátiyjelerdi analizlew, sazlaw hám qayta testlew.''' Nátiyjeler maǵlıwmatların analizleń, biriktiriń hám bólisiń. Sazlaw ózgerisin kirgiziń hám qayta testleń. Eki testtiń nátiyjelerin salıstırıń. Hárbir jetilistiriw aldınǵı jetilistiriwge qaraǵanda azıraq jaqsılanıwdı beredi. Qashan toqtaw kerek? Oraylıq processordıń tar orınına jetkende, tańlaw yamasa kodtı jaqsılaw, yamasa oraylıq processor quwatın arttırıw boladı.
== Derekler ==
{{Derekler}}

{{Programmalıq támiynattı testlew}}

[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]]
[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı optimallastırıw]]</text>
      <sha1>4hzmg89xxfh6ic25hmnjhb1u9lidktk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talqılaw:Izlewge tiykarlanǵan programmalıq injiniring</title>
    <ns>1</ns>
    <id>49256</id>
    <revision>
      <id>276562</id>
      <timestamp>2026-10-28T02:13:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Qostı {{Talqılaw}}</comment>
      <origin>276562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13" sha1="1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67" xml:space="preserve">{{Talqılaw}}</text>
      <sha1>1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talqılaw:Masshtablanıwshılıqtı testlew</title>
    <ns>1</ns>
    <id>49257</id>
    <revision>
      <id>276563</id>
      <timestamp>2026-10-28T02:14:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Qostı {{Talqılaw}}</comment>
      <origin>276563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13" sha1="1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67" xml:space="preserve">{{Talqılaw}}</text>
      <sha1>1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talqılaw:Programmalıq támiynattıń ónimliligin testlew</title>
    <ns>1</ns>
    <id>49258</id>
    <revision>
      <id>276564</id>
      <timestamp>2026-10-28T02:14:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Qostı {{Talqılaw}}</comment>
      <origin>276564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13" sha1="1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67" xml:space="preserve">{{Talqılaw}}</text>
      <sha1>1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talqılaw:Real waqıtta testlew</title>
    <ns>1</ns>
    <id>49259</id>
    <revision>
      <id>276565</id>
      <timestamp>2026-10-28T02:14:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Qostı {{Talqılaw}}</comment>
      <origin>276565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13" sha1="1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67" xml:space="preserve">{{Talqılaw}}</text>
      <sha1>1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talqılaw:Regressiyalıq testlew</title>
    <ns>1</ns>
    <id>49260</id>
    <revision>
      <id>276566</id>
      <timestamp>2026-10-28T02:15:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Qostı {{Talqılaw}}</comment>
      <origin>276566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13" sha1="1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67" xml:space="preserve">{{Talqılaw}}</text>
      <sha1>1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talqılaw:Scenariy boyınsha testlew</title>
    <ns>1</ns>
    <id>49261</id>
    <revision>
      <id>276567</id>
      <timestamp>2026-10-28T02:15:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Qostı {{Talqılaw}}</comment>
      <origin>276567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13" sha1="1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67" xml:space="preserve">{{Talqılaw}}</text>
      <sha1>1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talqılaw:Tútin testlew (programmalıq támiynat)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>49262</id>
    <revision>
      <id>276568</id>
      <timestamp>2026-10-28T02:15:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Qostı {{Talqılaw}}</comment>
      <origin>276568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13" sha1="1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67" xml:space="preserve">{{Talqılaw}}</text>
      <sha1>1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talqılaw:Uzaq múddetli júkleme testlewi</title>
    <ns>1</ns>
    <id>49263</id>
    <revision>
      <id>276569</id>
      <timestamp>2026-10-28T02:16:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Qostı {{Talqılaw}}</comment>
      <origin>276569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13" sha1="1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67" xml:space="preserve">{{Talqılaw}}</text>
      <sha1>1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talqılaw:Xızmetti virtuallastırıw</title>
    <ns>1</ns>
    <id>49264</id>
    <revision>
      <id>276570</id>
      <timestamp>2026-10-28T02:16:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Qostı {{Talqılaw}}</comment>
      <origin>276570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13" sha1="1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67" xml:space="preserve">{{Talqılaw}}</text>
      <sha1>1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talqılaw:Ózin-ózi tiklewshi testlewdi avtomatlastırıw</title>
    <ns>1</ns>
    <id>49265</id>
    <revision>
      <id>276571</id>
      <timestamp>2026-10-28T02:16:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>14133</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Qostı {{Talqılaw}}</comment>
      <origin>276571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13" sha1="1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67" xml:space="preserve">{{Talqılaw}}</text>
      <sha1>1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı:AbzalM/qaralama</title>
    <ns>2</ns>
    <id>49266</id>
    <revision>
      <id>276572</id>
      <timestamp>2026-10-28T08:51:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>«Qolǵa tirelip kóteriliw» maqalasınıń qaralaması. Translated from [[:en:Push-up]]</comment>
      <origin>276572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6960" sha1="agh4tho3lgyact6u40re0hjzav7krtc" xml:space="preserve">[[Fayl:Push up (PSF).png|thumb|Qolǵa tirelip kóteriliw (qaptaldan kórinisi)]]

'''Qolǵa tirelip kóteriliw''' (ingl. ''push-up'', britan inglis tilinde ''press-up''; rus. ''отжимания'') — adam óz dene salmaǵı menen orınlaytuǵın [[kalistenika]] [[Shınıǵıw|shınıǵıwı]]. Shınıǵıw etpetinen jatqan halattan baslanadı: ayaqlar tirek bolıp xızmet etedi, al dene qollar járdeminde joqarıǵa kóteriledi hám tómenge túsiriledi. Bul shınıǵıw tiykarınan kókirektiń úlken bulshıq etin, qoldıń úsh baslı bulshıq etin (triceps) hám iyınnıń deltasımaq bulshıq etiniń aldıńǵı bólegin rawajlandıradı; sonıń menen birge, qarın hám dene ortalıǵındaǵı bulshıq etler de jumısqa qatnasadı.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Contreras |first1=Bret |last2=Schoenfeld |first2=Brad |last3=Mike |first3=Jonathan |last4=Tiryaki-Sonmez |first4=Gul |last5=Cronin |first5=John |last6=Vaino |first6=Elsbeth |title=The Biomechanics of the Push-up: Implications for Resistance Training Programs |journal=Strength &amp; Conditioning Journal |date=October 2012 |volume=34 |issue=5 |pages=41–46 |doi=10.1519/SSC.0b013e31826d877b}}&lt;/ref&gt; Qolǵa tirelip kóteriliw [[Dene tárbiya|dene tárbiya]] sabaqlarında hám sport shınıǵıwlarında eń kóp qollanılatuǵın tiykarǵı shınıǵıwlardıń biri.

== Atamanıń kelip shıǵıwı ==
Amerika inglis tilindegi ''push-up'' (sózbe-sóz: «joqarıǵa iyteriw») termini shama menen 1905–1910-jıllar aralıǵında qollanıla baslaǵan,&lt;ref&gt;{{cite web |title=push-up |url=http://dictionary.reference.com/browse/push-up |year=2015 |publisher=Dictionary.com |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt; al britan variantı ''press-up'' birinshi ret 1920-jılı jazılıp alınǵan.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=press-up, n. |encyclopedia=Oxford English Dictionary |date=July 2023 |doi=10.1093/OED/3196785347}}&lt;/ref&gt;

== Kóteriletuǵın dene salmaǵı ==
''Journal of Strength and Conditioning Research'' jurnalında járiyalanǵan izertlewge qaraǵanda, ádettegi qolǵa tirelip kóteriliwde adam qolları menen ortasha esapta óz dene salmaǵınıń joqarǵı halatta 69,16 %, tómengi halatta 75,04 % bólegin kóteredi. Tizege tirelip orınlanatuǵın jeńillestirilgen variantta bul kórsetkishler sáykes túrde 53,56 % hám 61,80 % ti quraydı.&lt;ref name=&quot;suprak&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suprak |first1=David N |last2=Dawes |first2=Jay |last3=Stephenson |first3=Mark D |title=The Effect of Position on the Percentage of Body Mass Supported During Traditional and Modified Push-up Variants |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |date=February 2011 |volume=25 |issue=2 |pages=497–503 |doi=10.1519/JSC.0b013e3181bde2cf |pmid=20179649}}&lt;/ref&gt;

== Jumısqa qatnasatuǵın bulshıq etler ==
Shınıǵıw tiykarınan kókirek, iyın hám qol bulshıq etlerine baǵdarlanǵan. Biraq deneni tuwrı halatta uslap turıw ushın basqa bulshıq etler de jumıs isleydi, sonlıqtan shınıǵıw deneniń kóp bólegin qamtıydı.&lt;ref name=&quot;ACE&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.acefitness.org/exerciselibrary/41/push-up/ |title=Push-up |publisher=American Council on Exercise |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;

=== Kókirek bulshıq etleri ===
Kókirektiń úlken hám kishi bulshıq etleri — deneniń joqarǵı bólegindegi tiykarǵı iyteriwshi bulshıq etler. Deneni kóterip-túsirgende jumıstıń kóp bólegin kókirektiń úlken bulshıq eti atqaradı.

=== Úsh baslı bulshıq et (triceps) ===
Kóteriliw basqıshında triceps shıǵanaq buwının jazıp, qollardı tolıq tuwrılaydı, al túsiw basqıshında háreket tezligin qadaǵalaydı. Qollar bir-birine qanshama jaqın qoyılsa, triceps sonshama kóp jumıs isleydi. Bul bulshıq et úsh bólekten (basdan) ibarat: qaptal, uzın hám ishki bas.

=== Buwınlar hám payları ===
Barmaqlardı, bilekti hám shıǵanaqtı uslap turatuǵın ishki bulshıq etler de statikalıq (izometriyalıq) túrde jumısqa qatnasadı.

== Túrleri ==
=== Tizege tirelip kóteriliw ===
Bul jeńillestirilgen variantta deneniń tómengi bólegi ayaq barmaqlarına emes, al tizege tirep turadı. Ol baslawshılar ushın, qızdırıw shınıǵıwlarında hám qayta tikleniw dáwirinde qollanıladı. Geyde fitnes testlerinde hayallar ushın ádettegi variantqa sáykes keletuǵın norma retinde de paydalanıladı.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Try This Test to Measure Upper Body Strength |url=https://www.verywellfit.com/push-up-test-for-upper-body-strength-and-endurance-3120272 |website=Verywell Fit |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;

=== Planshta kóteriliw ===
Júdá qıyın variant: ayaqlar jerge tiymeydi, dene tek qollarǵa tirelip, ''plansh'' halatında kóteriledi hám túsiriledi. Bunıń ushın deneniń awırlıq orayı qollardıń ústinde uslap turılıwı kerek, bul úlken kúsh hám teńsalmaqlılıqtı talap etedi.

=== Qoldı jerden kóterip orınlaw ===
Hár bir qaytalawdan keyin qollar jerden kóteriledi. Bul háreketti tolıq orınlawǵa májbúrleydi hám inerciyanı joq etedi, nátiyjede dene ortalıǵı hám iyın bulshıq etleri qosımsha rawajlanadı.

=== Bir qolda kóteriliw ===
Kóplegen variantlardı eki qoldıń ornına bir qol menen orınlawǵa boladı. Bul bulshıq etlerge túsetuǵın júkti ádewir arttıradı.

== Rekordlar ==
* Bir saat ishinde eń kóp qolǵa tirelip kóteriliw boyınsha Ginnesstiń dúnya rekordı (erler arasında) — 3378 ret; ol 2023-jılı 30-iyunda Londonda ornatılǵan.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-push-ups-in-one-hour |title=Most push ups in one hour (male) |website=Guinness World Records |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;
* Hayallar arasında bir saattaǵı rekord — 1575 ret (2024-jıl 28-sentyabr).&lt;ref&gt;{{cite news |last=Yu |first=Yi-Jin |date=22 November 2024 |title=Grandma of 12 sets new world record with 1,575 pushups |url=https://abcnews.com/GMA/Wellness/grandma-12-sets-new-world-record-1575-pushups/story?id=116088335 |work=ABC News |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;
* 24 saat ishinde eń kóp kóteriliw — 46 001 ret (1993-jıl 25-aprel).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-push-ups-in-24-hours/ |title=Most push-ups in 24 hours |website=Guinness World Records |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;

== Haywanlar dúnyasında ==
Ayırım haywanlar da usıǵan uqsas háreket isleydi. Mısalı, Arqa Amerikada jasaytuǵın ayırım kesirtke túrleriniń erkekleri urǵashılardı ózine tartıw ushın «qolǵa tirelip kóteriliwge» uqsas háreketler isleydi.&lt;ref&gt;Maurice Burton, Robert Burton. ''International Wildlife Encyclopedia''. Marshall Cavendish, 2002. ISBN 0-7614-7272-X&lt;/ref&gt; Qızıǵı, Meksika ispan tilinde bul shınıǵıw ''lagartijas'', yaǵnıy «kesirtkeler» dep ataladı.

== Jáne qarańız ==
* [[Shınıǵıw]]
* [[Fitnes]]
* [[Dene tárbiya]]
* [[Kalistenika]]

== Derekler ==
{{reflist}}

[[:Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>agh4tho3lgyact6u40re0hjzav7krtc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276573</id>
      <parentid>276572</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T09:16:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>Avtordıń terminologiyalıq dúzetiwleri (poziciya, dize, iyin, sińirler h.t.b.)</comment>
      <origin>276573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6905" sha1="8bbatt0jronpub69o1nruua1yfrb67e" xml:space="preserve">[[Fayl:Push up (PSF).png|thumb|Qolǵa tirelip kóteriliw (qaptaldan kórinisi)]]

'''Qolǵa tirelip kóteriliw''' — adam óz dene salmaǵı menen orınlaytuǵın [[kalistenika]] [[Shınıǵıw|shınıǵıwı]]. Shınıǵıw betin tómen qaratıp jatqan poziciyadan baslanadı: ayaqlar tirek bolıp xızmet etedi, al dene qollar járdeminde joqarıǵa kóteriledi hám tómenge túsiriledi. Bul shınıǵıw tiykarınan kókirektiń úlken bulshıq etin, qoldıń úsh baslı bulshıq etin (triceps) hám iyinniń deltasımaq bulshıq etiniń aldıńǵı bólegin rawajlandıradı; sonıń menen birge, qarın hám dene ortalıǵındaǵı bulshıq etler de jumısqa qatnasadı.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Contreras |first1=Bret |last2=Schoenfeld |first2=Brad |last3=Mike |first3=Jonathan |last4=Tiryaki-Sonmez |first4=Gul |last5=Cronin |first5=John |last6=Vaino |first6=Elsbeth |title=The Biomechanics of the Push-up: Implications for Resistance Training Programs |journal=Strength &amp; Conditioning Journal |date=October 2012 |volume=34 |issue=5 |pages=41–46 |doi=10.1519/SSC.0b013e31826d877b}}&lt;/ref&gt; Qolǵa tirelip kóteriliw [[Dene tárbiya|dene tárbiya]] sabaqlarında hám sport shınıǵıwlarında eń kóp qollanılatuǵın tiykarǵı shınıǵıwlardıń biri.

== Atamanıń kelip shıǵıwı ==
Amerika inglis tilindegi ''push-up'' (sózbe-sóz: «joqarıǵa iyteriw») termini shama menen 1905–1910-jıllar aralıǵında qollanıla baslaǵan,&lt;ref&gt;{{cite web |title=push-up |url=http://dictionary.reference.com/browse/push-up |year=2015 |publisher=Dictionary.com |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt; al britan variantı ''press-up'' birinshi ret 1920-jılı jazılıp alınǵan.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=press-up, n. |encyclopedia=Oxford English Dictionary |date=July 2023 |doi=10.1093/OED/3196785347}}&lt;/ref&gt;

== Kóteriletuǵın dene salmaǵı ==
''Journal of Strength and Conditioning Research'' jurnalında járiyalanǵan izertlewge qaraǵanda, ádettegi qolǵa tirelip kóteriliwde adam qolları menen ortasha esapta óz dene salmaǵınıń joqarǵı poziciyada 69,16 %, tómengi poziciyada 75,04 % bólegin kóteredi. Dizege tirelip orınlanatuǵın jeńillestirilgen variantta bul kórsetkishler sáykes túrde 53,56 % hám 61,80 % ti quraydı.&lt;ref name=&quot;suprak&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suprak |first1=David N |last2=Dawes |first2=Jay |last3=Stephenson |first3=Mark D |title=The Effect of Position on the Percentage of Body Mass Supported During Traditional and Modified Push-up Variants |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |date=February 2011 |volume=25 |issue=2 |pages=497–503 |doi=10.1519/JSC.0b013e3181bde2cf |pmid=20179649}}&lt;/ref&gt;

== Jumısqa qatnasatuǵın bulshıq etler ==
Shınıǵıw tiykarınan gewde, iyin hám qol bulshıq etlerine baǵdarlanǵan. Biraq deneni tuwrı poziciyada uslap turıw ushın basqa bulshıq etler de jumıs isleydi, sonlıqtan shınıǵıw deneniń kóp bólegin qamtıydı.&lt;ref name=&quot;ACE&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.acefitness.org/exerciselibrary/41/push-up/ |title=Push-up |publisher=American Council on Exercise |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;

=== Kókirek bulshıq etleri ===
Kókirektiń úlken hám kishi bulshıq etleri — deneniń joqarǵı bólegindegi tiykarǵı iyteriwshi bulshıq etler. Deneni kóterip-túsirgende jumıstıń kóp bólegin kókirektiń úlken bulshıq eti atqaradı.

=== Úsh baslı bulshıq et (triceps) ===
Kóteriliw basqıshında triceps shıǵanaq buwının jazıp, qollardı tolıq tuwrılaydı, al túsiw basqıshında háreket tezligin qadaǵalaydı. Qollar bir-birine qanshama jaqın qoyılsa, triceps sonshama kóp jumıs isleydi. Bul bulshıq et úsh bólekten (basdan) ibarat: qaptal, uzın hám ishki bas.

=== Buwınlar hám sińirler ===
Barmaqlardı, bilekti hám shıǵanaqtı uslap turatuǵın ishki bulshıq etler de statikalıq (izometriyalıq) túrde jumısqa qatnasadı.

== Túrleri ==
=== Dizege tirelip kóteriliw ===
Bul jeńillestirilgen variantta deneniń tómengi bólegi ayaq barmaqlarına emes, al dizege tirep turadı. Ol baslawshılar ushın, qızdırıw shınıǵıwlarında hám qayta tikleniw dáwirinde qollanıladı. Geyde fitnes testlerinde hayallar ushın ádettegi variantqa sáykes keletuǵın norma retinde de paydalanıladı.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Try This Test to Measure Upper Body Strength |url=https://www.verywellfit.com/push-up-test-for-upper-body-strength-and-endurance-3120272 |website=Verywell Fit |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;

=== Planshta kóteriliw ===
Júdá qıyın variant: ayaqlar jerge tiymeydi, dene tek qollarǵa tirelip, ''plansh'' poziciyasında kóteriledi hám túsiriledi. Bunıń ushın deneniń awırlıq orayı qollardıń ústinde uslap turılıwı kerek, bul úlken kúsh hám teńsalmaqlılıqtı talap etedi.

=== Qoldı jerden kóterip orınlaw ===
Hárbir qaytalawdan keyin qollar jerden kóteriledi. Bul háreketti tolıq orınlawǵa májbúrleydi hám inerciyanı joq etedi, nátiyjede dene ortalıǵı hám iyin bulshıq etleri qosımsha rawajlanadı.

=== Bir qolda kóteriliw ===
Kóplegen variantlardı eki qoldıń ornına bir qol menen orınlawǵa boladı. Bul bulshıq etlerge túsetuǵın júkti ádewir arttıradı.

== Rekordlar ==
* Bir saat ishinde eń kóp qolǵa tirelip kóteriliw boyınsha Ginnesstiń dúnya júzilik rekordı (erler arasında) — 3378 ret; ol 2023-jılı 30-iyunda Londonda ornatılǵan.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-push-ups-in-one-hour |title=Most push ups in one hour (male) |website=Guinness World Records |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;
* Hayallar arasında bir saattaǵı rekord — 1575 ret (2024-jıl 28-sentyabr).&lt;ref&gt;{{cite news |last=Yu |first=Yi-Jin |date=22 November 2024 |title=Grandma of 12 sets new world record with 1,575 pushups |url=https://abcnews.com/GMA/Wellness/grandma-12-sets-new-world-record-1575-pushups/story?id=116088335 |work=ABC News |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;
* 24 saat ishinde eń kóp kóteriliw — 46 001 ret (1993-jıl 25-aprel).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-push-ups-in-24-hours/ |title=Most push-ups in 24 hours |website=Guinness World Records |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;

== Haywanlar dúnyasında ==
Ayırım haywanlar da usıǵan uqsas háreket isleydi. Mısalı, Arqa Amerikada jasaytuǵın ayırım kesirtke túrleriniń erkekleri urǵashılardı ózine tartıw ushın «qolǵa tirelip kóteriliwge» uqsas háreketler isleydi.&lt;ref&gt;Maurice Burton, Robert Burton. ''International Wildlife Encyclopedia''. Marshall Cavendish, 2002. ISBN 0-7614-7272-X&lt;/ref&gt; Qızıǵı, Meksika ispan tilinde bul shınıǵıw ''lagartijas'', yaǵnıy «kesirtkeler» dep ataladı.

== Jáne de qarań ==
* [[Shınıǵıw]]
* [[Fitnes]]
* [[Dene tárbiya]]
* [[Kalistenika]]

== Derekler ==
{{reflist}}

[[:Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>8bbatt0jronpub69o1nruua1yfrb67e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276575</id>
      <parentid>276573</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T09:33:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>«Otırıp-turıw» maqalasınıń qaralaması. Translated from [[:en:Squat (exercise)]]</comment>
      <origin>276575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6702" sha1="tmiuuabtpkw7ntw6rorr8pobowrgmgs" xml:space="preserve">[[Fayl:Kniebeuge.jpg|thumb|Óz dene salmaǵı menen otırıp-turıw]]
[[Fayl:Squats.svg|thumb|Shtanga menen otırıp-turıw]]

'''Otırıp-turıw''' — adam tik turǵan poziciyadan jambasın tómen túsirip, keyin qaytadan turatuǵın kúsh [[Shınıǵıw|shınıǵıwı]]. Tómen túskende jambas hám dize buwınları búgiledi, al tik turǵanda olar qaytadan jazıladı.

Otırıp-turıw deneniń tómengi bóleginiń bulshıq etlerin kúsheytiw hám úlkeytiw, sonday-aq dene ortalıǵınıń turaqlılıǵın rawajlandırıw ushın eń áhmiyetli shınıǵıwlardıń biri bolıp esaplanadı. Shınıǵıwda tiykarınan sannıń tórt baslı bulshıq eti, úlken jaqınlastırıwshı bulshıq et hám úlken bókse bulshıq eti jumıs isleydi.&lt;ref name=&quot;ExRx&quot;&gt;{{cite web |title=BB Squat |url=https://exrx.net/WeightExercises/Quadriceps/BBSquat |website=ExRx |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt; Sonıń menen birge, omırtqanı tiklewshi bulshıq et hám qarın bulshıq etleri statikalıq (izometriyalıq) túrde jumısqa qatnasadı.&lt;ref name=&quot;Rippetoe&quot;&gt;{{cite book |last=Rippetoe |first=Mark |title=Starting Strength: Basic Barbell Training |year=2007 |publisher=The Aasgaard Company |isbn=978-0-9768054-2-7}}&lt;/ref&gt;

Otırıp-turıw pauerlifting sportındaǵı úsh tiykarǵı jarıs shınıǵıwınıń biri. Ol kóplegen ápiwayı fitnes programmalarında da tiykarǵı shınıǵıw retinde qollanıladı.

== Orınlaw texnikası ==
Shınıǵıw tik turǵan poziciyadan baslanadı. Adam jambasın artqa jıljıtıp, dizelerin hám jambasın búgedi hám gewdesin tómenge túsiredi, keyin qaytadan tik poziciyaǵa qaytadı.

Kóbinese qosımsha salmaq qollanıladı, ádette bul — shtanga. Sonday-aq gantel hám girler de paydalanıladı. Shtanga iyinniń joqarǵı bóleginde yamasa arqanıń tómenirek bóleginde uslap turıladı.&lt;ref name=&quot;Brown&quot;&gt;{{cite book |last=Brown |first=S. P. |title=Introduction to Exercise Science |year=2000 |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins |isbn=0-683-30280-9 |pages=280–281}}&lt;/ref&gt;

=== Tereńligi ===
Otırıp-turıw hár túrli tereńlikte orınlanıwı múmkin. Xalıqaralıq pauerlifting federaciyasınıń qaǵıydaları boyınsha jarıslarda jambas buwınınıń búgilgen jeri dizeniń joqarǵı noqatınan tómen túsiwi kerek.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130319094920/http://www.powerlifting-ipf.com/fileadmin/data/Technical_Rules/2013_Technical_Rules_english.pdf |title=Technical Rules Book 2013 |publisher=International Powerlifting Federation |date=January 2013 |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt; Bunnan tómen otırıw tolıq yamasa tereń otırıp-turıw, al bunnan joqarı toqtaw tayız otırıp-turıw dep ataladı.&lt;ref name=&quot;Brown&quot; /&gt;

=== Kóp ushırasatuǵın qáteler ===
* Júdá tez túsiw. Bul salmaqtı kóteriwdi qıyınlastıradı hám jaraqat alıw qáwipin arttıradı.&lt;ref name=&quot;Brown&quot; /&gt;
* Gewdeni aldıǵa artıq iyiw. Bunda beldiń tómengi bólegine túsetuǵın júk kúsheyedi hám omırtqa aralıq diskiniń jaraqatı qáwipi payda boladı.&lt;ref name=&quot;Brown&quot; /&gt;
* Dizelerdiń ishke qaray búgiliwi, yaǵnıy olardıń ayaq barmaqları baǵdarında bolmawı. Bul dize buwınına zıyan keltiriwi múmkin.
* Ókshelerdiń jerden kóteriliwi. Bunda bókse bulshıq etleriniń jumısı azayadı.

== Jumısqa qatnasatuǵın bulshıq etler ==
'''Tiykarǵı jumıs isleytuǵın bulshıq etler:'''&lt;ref name=&quot;ExRx&quot; /&gt;
* Sannıń tórt baslı bulshıq eti
* Úlken bókse bulshıq eti
* Úlken jaqınlastırıwshı bulshıq et
* Baltırdıń kambala tárizli bulshıq eti

'''Deneni turaqlı uslap turatuǵın bulshıq etler:'''
* Omırtqanı tiklewshi bulshıq et
* Qarınnıń tuwrı hám qıya bulshıq etleri
* Sannıń arqa bulshıq etleri
* Orta hám kishi bókse bulshıq etleri
* Baltırdıń eki baslı bulshıq eti

== Ásbap-úskeneler ==
Otırıp-turıwdı qáwipsiz orınlaw ushın arnawlı ramalar (tirek ramaları) qollanıladı. Olar shtanganı uslap turadı hám járdemshisiz shınıǵıw islewge múmkinshilik beredi. Awır atletika beldikleri qarın ishindegi basımdı arttırıp, deneni turaqlı uslawǵa járdem beredi.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lander |first1=J. E. |last2=Simonton |first2=R. L. |last3=Giacobbe |first3=J. K. |title=The effectiveness of weight-belts during the squat exercise |journal=Medicine and Science in Sports and Exercise |date=February 1990 |volume=22 |issue=1 |pages=117–126 |pmid=2304406}}&lt;/ref&gt;

== Túrleri ==
=== Shtanga menen ===
* '''Arqada shtanga menen otırıp-turıw''' — shtanga arqanıń joqarǵı bóleginde, moynınıń túbinde uslap turıladı. Bul eń kóp tarqalǵan túri.
* '''Aldında shtanga menen otırıp-turıw''' — shtanga kókirektiń aldında, buǵana súyekleri hám iyinlerde uslap turıladı. Bunda arqanıń joqarǵı bóleginiń bulshıq etleri de qosımsha jumıs isleydi.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Front Squat |url=https://exrx.net/WeightExercises/Quadriceps/BBFrontSquat |website=ExRx |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;
* '''Bastan joqarı shtanga menen otırıp-turıw''' — shtanga kóterilgen qollarda bastan joqarı uslap turıladı.
* '''Sumo otırıp-turıw''' — ayaqlar iyinnen keńirek qoyılıp, ayaq barmaqları sırtqa qaratıladı.

=== Bir ayaqta ===
* '''Bir ayaqta otırıp-turıw''' — shınıǵıw eki ayaqtıń ornına bir ayaqta orınlanadı. Ol teńsalmaqlılıqtı jaqsılaydı hám eki ayaqtıń kúshin teńlestiriwge járdem beredi.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Eliassen |first1=William |last2=Saeterbakken |first2=Atle Hole |last3=van den Tillaar |first3=Roland |title=Comparison of bilateral and unilateral squat exercises on barbell kinematics and muscle activation |journal=International Journal of Sports Physical Therapy |date=2018 |volume=13 |issue=5 |pages=871–881 |pmid=30276019 |pmc=6159498}}&lt;/ref&gt;
* '''«Pistolet»''' — bir ayaqta tolıq tereńlikke shekem otırıw, bunda ekinshi ayaq aldıǵa sozılıp, jerge tiymey turadı.
* '''Bolgar otırıp-turıwı''' — artqı ayaq ornıqlı platformaǵa qoyılıp, aldıńǵı ayaqta otırıp-turıw orınlanadı.

=== Óz dene salmaǵı menen ===
* '''Ápiwayı otırıp-turıw''' — qosımsha salmaqsız orınlanadı, ádette kóp ret qaytalanadı.
* '''Sekiriw menen otırıp-turıw''' — adam otırǵan poziciyadan kúshli túrde joqarıǵa sekiredi. Bul [[Pliometrika|pliometrikalıq]] shınıǵıw bolıp tabıladı.
* '''Gantel yamasa gir menen otırıp-turıw''' — gantel yamasa gir eki qol menen kókirektiń aldında uslap turıladı.

== Jáne de qarań ==
* [[Shınıǵıw]]
* [[Qolǵa tirelip kóteriliw]]
* [[Fitnes]]
* [[Awır atletika]]

== Derekler ==
{{reflist}}

[[:Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>tmiuuabtpkw7ntw6rorr8pobowrgmgs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276576</id>
      <parentid>276575</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T09:45:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>Avtordıń dúzetiwleri: tolıq emes otırıp-turıw, belbew; derekler noqattan aldın</comment>
      <origin>276576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6707" sha1="41m5paoagss5wggaibzckkrcz1dclx1" xml:space="preserve">[[Fayl:Kniebeuge.jpg|thumb|Óz dene salmaǵı menen otırıp-turıw]]
[[Fayl:Squats.svg|thumb|Shtanga menen otırıp-turıw]]

'''Otırıp-turıw''' — adam tik turǵan poziciyadan jambasın tómen túsirip, keyin qaytadan turatuǵın kúsh [[Shınıǵıw|shınıǵıwı]]. Tómen túskende jambas hám dize buwınları búgiledi, al tik turǵanda olar qaytadan jazıladı.

Otırıp-turıw deneniń tómengi bóleginiń bulshıq etlerin kúsheytiw hám úlkeytiw, sonday-aq dene ortalıǵınıń turaqlılıǵın rawajlandırıw ushın eń áhmiyetli shınıǵıwlardıń biri bolıp esaplanadı. Shınıǵıwda tiykarınan sannıń tórt baslı bulshıq eti, úlken jaqınlastırıwshı bulshıq et hám úlken bókse bulshıq eti jumıs isleydi&lt;ref name=&quot;ExRx&quot;&gt;{{cite web |title=BB Squat |url=https://exrx.net/WeightExercises/Quadriceps/BBSquat |website=ExRx |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Sonıń menen birge, omırtqanı tiklewshi bulshıq et hám qarın bulshıq etleri statikalıq (izometriyalıq) túrde jumısqa qatnasadı&lt;ref name=&quot;Rippetoe&quot;&gt;{{cite book |last=Rippetoe |first=Mark |title=Starting Strength: Basic Barbell Training |year=2007 |publisher=The Aasgaard Company |isbn=978-0-9768054-2-7}}&lt;/ref&gt;.

Otırıp-turıw pauerlifting sportındaǵı úsh tiykarǵı jarıs shınıǵıwınıń biri. Ol kóplegen ápiwayı fitnes programmalarında da tiykarǵı shınıǵıw retinde qollanıladı.

== Orınlaw texnikası ==
Shınıǵıw tik turǵan poziciyadan baslanadı. Adam jambasın artqa jıljıtıp, dizelerin hám jambasın búgedi hám gewdesin tómenge túsiredi, keyin qaytadan tik poziciyaǵa qaytadı.

Kóbinese qosımsha salmaq qollanıladı, ádette bul — shtanga. Sonday-aq gantel hám girler de paydalanıladı. Shtanga iyinniń joqarǵı bóleginde yamasa arqanıń tómenirek bóleginde uslap turıladı&lt;ref name=&quot;Brown&quot;&gt;{{cite book |last=Brown |first=S. P. |title=Introduction to Exercise Science |year=2000 |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins |isbn=0-683-30280-9 |pages=280–281}}&lt;/ref&gt;.

=== Tereńligi ===
Otırıp-turıw hár túrli tereńlikte orınlanıwı múmkin. Xalıqaralıq pauerlifting federaciyasınıń qaǵıydaları boyınsha jarıslarda jambas buwınınıń búgilgen jeri dizeniń joqarǵı noqatınan tómen túsiwi kerek&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130319094920/http://www.powerlifting-ipf.com/fileadmin/data/Technical_Rules/2013_Technical_Rules_english.pdf |title=Technical Rules Book 2013 |publisher=International Powerlifting Federation |date=January 2013 |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Bunnan tómen otırıw tolıq yamasa tereń otırıp-turıw, al bunnan joqarı toqtaw tolıq emes otırıp-turıw dep ataladı&lt;ref name=&quot;Brown&quot; /&gt;.

=== Kóp ushırasatuǵın qáteler ===
* Júdá tez túsiw. Bul salmaqtı kóteriwdi qıyınlastıradı hám jaraqat alıw qáwipin arttıradı&lt;ref name=&quot;Brown&quot; /&gt;.
* Gewdeni aldıǵa artıq iyiw. Bunda beldiń tómengi bólegine túsetuǵın júk kúsheyedi hám omırtqa aralıq diskiniń jaraqatı qáwipi payda boladı&lt;ref name=&quot;Brown&quot; /&gt;.
* Dizelerdiń ishke qaray búgiliwi, yaǵnıy olardıń ayaq barmaqları baǵdarında bolmawı. Bul dize buwınına zıyan keltiriwi múmkin.
* Ókshelerdiń jerden kóteriliwi. Bunda bókse bulshıq etleriniń jumısı azayadı.

== Jumısqa qatnasatuǵın bulshıq etler ==
'''Tiykarǵı jumıs isleytuǵın bulshıq etler:'''&lt;ref name=&quot;ExRx&quot; /&gt;
* Sannıń tórt baslı bulshıq eti
* Úlken bókse bulshıq eti
* Úlken jaqınlastırıwshı bulshıq et
* Baltırdıń kambala tárizli bulshıq eti

'''Deneni turaqlı uslap turatuǵın bulshıq etler:'''
* Omırtqanı tiklewshi bulshıq et
* Qarınnıń tuwrı hám qıya bulshıq etleri
* Sannıń arqa bulshıq etleri
* Orta hám kishi bókse bulshıq etleri
* Baltırdıń eki baslı bulshıq eti

== Ásbap-úskeneler ==
Otırıp-turıwdı qáwipsiz orınlaw ushın arnawlı ramalar (tirek ramaları) qollanıladı. Olar shtanganı uslap turadı hám járdemshisiz shınıǵıw islewge múmkinshilik beredi. Awır atletika belbewleri qarın ishindegi basımdı arttırıp, deneni turaqlı uslawǵa járdem beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lander |first1=J. E. |last2=Simonton |first2=R. L. |last3=Giacobbe |first3=J. K. |title=The effectiveness of weight-belts during the squat exercise |journal=Medicine and Science in Sports and Exercise |date=February 1990 |volume=22 |issue=1 |pages=117–126 |pmid=2304406}}&lt;/ref&gt;.

== Túrleri ==
=== Shtanga menen ===
* '''Arqada shtanga menen otırıp-turıw''' — shtanga arqanıń joqarǵı bóleginde, moynınıń túbinde uslap turıladı. Bul eń kóp tarqalǵan túri.
* '''Aldında shtanga menen otırıp-turıw''' — shtanga kókirektiń aldında, buǵana súyekleri hám iyinlerde uslap turıladı. Bunda arqanıń joqarǵı bóleginiń bulshıq etleri de qosımsha jumıs isleydi&lt;ref&gt;{{cite web |title=Front Squat |url=https://exrx.net/WeightExercises/Quadriceps/BBFrontSquat |website=ExRx |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.
* '''Bastan joqarı shtanga menen otırıp-turıw''' — shtanga kóterilgen qollarda bastan joqarı uslap turıladı.
* '''Sumo otırıp-turıw''' — ayaqlar iyinnen keńirek qoyılıp, ayaq barmaqları sırtqa qaratıladı.

=== Bir ayaqta ===
* '''Bir ayaqta otırıp-turıw''' — shınıǵıw eki ayaqtıń ornına bir ayaqta orınlanadı. Ol teńsalmaqlılıqtı jaqsılaydı hám eki ayaqtıń kúshin teńlestiriwge járdem beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Eliassen |first1=William |last2=Saeterbakken |first2=Atle Hole |last3=van den Tillaar |first3=Roland |title=Comparison of bilateral and unilateral squat exercises on barbell kinematics and muscle activation |journal=International Journal of Sports Physical Therapy |date=2018 |volume=13 |issue=5 |pages=871–881 |pmid=30276019 |pmc=6159498}}&lt;/ref&gt;.
* '''«Pistolet»''' — bir ayaqta tolıq tereńlikke shekem otırıw, bunda ekinshi ayaq aldıǵa sozılıp, jerge tiymey turadı.
* '''Bolgar otırıp-turıwı''' — artqı ayaq ornıqlı platformaǵa qoyılıp, aldıńǵı ayaqta otırıp-turıw orınlanadı.

=== Óz dene salmaǵı menen ===
* '''Ápiwayı otırıp-turıw''' — qosımsha salmaqsız orınlanadı, ádette kóp ret qaytalanadı.
* '''Sekiriw menen otırıp-turıw''' — adam otırǵan poziciyadan kúshli túrde joqarıǵa sekiredi. Bul [[Pliometrika|pliometrikalıq]] shınıǵıw bolıp tabıladı.
* '''Gantel yamasa gir menen otırıp-turıw''' — gantel yamasa gir eki qol menen kókirektiń aldında uslap turıladı.

== Jáne de qarań ==
* [[Shınıǵıw]]
* [[Qolǵa tirelip kóteriliw]]
* [[Fitnes]]
* [[Awır atletika]]

== Derekler ==
{{reflist}}

[[:Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>41m5paoagss5wggaibzckkrcz1dclx1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276579</id>
      <parentid>276576</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T09:53:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>«Qızdırıw shınıǵıwları» maqalasınıń qaralaması. Translated from [[:en:Warming up]]</comment>
      <origin>276579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6256" sha1="iqer41i10l4ul8960gvbuhobhrr3erz" xml:space="preserve">[[Fayl:SMATrinitasGymnastic2.JPG|thumb|Dene tárbiya sabaǵında qızdırıw shınıǵıwların orınlap atırǵan oqıwshılar]]

'''Qızdırıw shınıǵıwları''' — tiykarǵı fizikalıq júkleme, jarıs yamasa óner kórsetiwden aldın orınlanatuǵın jeńil shınıǵıwlar. Sportshılar, qosıqshılar, aktyorlar hám basqalar bulshıq etlerin úlken júklemege tayarlaw ushın qızdırıw shınıǵıwların orınlaydı. Olar bulshıq etlerdi kúshli háreketlerge tayarlaydı hám artıq kúsh túsiwden payda bolatuǵın bulshıq et tartılıwı menen jaraqatlardıń aldın aladı dep esaplanadı.

== Shınıǵıwlar ==
Qızdırıw ádette fizikalıq háreketti áste-aqırın kúsheytiwden, buwınlardıń háreketsheńligin arttıratuǵın shınıǵıwlardan hám sozılıw shınıǵıwlarınan ibarat. Mısalı, juwırıw yamasa aktiv sport oyınınan aldın sportshılar bulshıq etlerin qızdırıw hám júrek urıwın tezletiw ushın áste juwıradı. Qızdırıw shınıǵıwları keyingi háreketke sáykes keliwi kerek, sonda jumıs isleytuǵın bulshıq etler aldınnan tayarlanadı. Qızdırıw sportshını fizikalıq jaqtan da, psixologiyalıq jaqtan da tayarlaydı dep esaplanadı.

== Sozılıw shınıǵıwları ==
Ayırım qızdırıw kompleksleri sozılıw shınıǵıwların da óz ishine aladı. Biraq 2013-jılǵı izertlewge qaraǵanda, qızdırıw waqtında orınlanǵan uzaq sozılıw bulshıq etlerdi álsiretiwi múmkin&lt;ref name=&quot;NatPost&quot;&gt;{{cite news |url=https://nationalpost.com/health/stretching-before-workouts-may-weaken-muscles-impair-athletic-performance-studies |title=Stretching before workout may weaken muscles, impair athletes: studies |newspaper=National Post |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Sozılıwdıń eki túri bar:
* '''Statikalıq sozılıw''' — bulshıq et sozılǵan poziciyada bir neshe waqıt uslap turıladı. Ol jaraqattıń aldın alıwǵa hám iyiliwsheńlikti arttırıwǵa járdem beriwi múmkin, biraq qızdırıw shınıǵıwlarınıń quramında usınıs etilmeydi, sebebi uzaq waqıt orınlanǵanda bulshıq etlerdi álsiretiwi múmkin&lt;ref name=&quot;NatPost&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Reynolds |first=Gretchen |date=2008-10-31 |title=Stretching: The Truth |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2008/11/02/sports/playmagazine/112pewarm.html |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.
* '''Dinamikalıq sozılıw''' — deneniń bólegi tolıq háreket kólemine jetkenshe qozǵaltıladı. Sozılıwdıń bul túri qızdırıw shınıǵıwlarınıń bir bólegi retinde usınıs etiledi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rössler |first1=Roland |last2=Junge |first2=Astrid |last3=Bizzini |first3=Mario |last4=Verhagen |first4=Evert |display-authors=etal |title=A Multinational Cluster Randomised Controlled Trial to Assess the Efficacy of '11+ Kids': A Warm-Up Programme to Prevent Injuries in Children's Football |journal=Sports Medicine |date=2017 |volume=48 |issue=6 |pages=1493–1504 |doi=10.1007/s40279-017-0834-8 |pmid=29273936 |pmc=5948238}}&lt;/ref&gt;.

== Basqa tarawlarda ==
Psixologlar, pedagoglar, qosıqshılar hám basqa da qánigeler sabaq yamasa shınıǵıw baslanıwınan aldın qızdırıw shınıǵıwların qollanadı. Olar dawıs shınıǵıwları, fizikalıq shınıǵıwlar, interaktiv oyınlar hám rollerdi atqarıwdı óz ishine alıwı múmkin. Aktyorlar hám qosıqshılar ushın dawıstı qızdırıw ayrıqsha áhmiyetke iye.

== Paydası ==
=== Jaraqattıń aldın alıw ===
Futbolshılarda keń kólemli qızdırıw shınıǵıwlarınıń jaraqattıń aldın alıwdaǵı paydası haqqında maǵlıwmatlar qarama-qarsı: ayırım izertlewler paydası barın kórsetedi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Daneshjoo |first1=A. |last2=Mokhtar |first2=A. H. |last3=Rahnama |first3=N. |last4=Yusof |first4=A. |year=2012 |title=The effects of injury preventive warm-up programs on knee strength ratio in young male professional soccer players |journal=PLOS ONE |volume=7 |issue=12 |pages=e50979 |doi=10.1371/journal.pone.0050979 |pmid=23226553 |pmc=3513304}}&lt;/ref&gt;, al basqaları paydası joq ekenin kórsetedi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Soligard |first1=T. |last2=Myklebust |first2=G. |last3=Steffen |first3=K. |display-authors=etal |year=2008 |title=Comprehensive warm-up programme to prevent injuries in young female footballers: cluster randomised controlled trial |journal=BMJ |volume=337 |pages=a2469 |doi=10.1136/bmj.a2469 |pmid=19066253 |pmc=2600961}}&lt;/ref&gt;. Jaraqattıń aldın alıwda sozılıwǵa emes, al dene temperaturasın kóteriwge baǵdarlanǵan qızdırıw shınıǵıwları paydalıraq bolıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Fradkin |first1=A. J. |last2=Gabbe |first2=B. J. |last3=Cameron |first3=P. A. |date=June 2006 |title=Does warming up prevent injury in sport? The evidence from randomised controlled trials? |journal=Journal of Science and Medicine in Sport |volume=9 |issue=3 |pages=214–220 |doi=10.1016/j.jsams.2006.03.026 |pmid=16679062}}&lt;/ref&gt;.

=== Nátiyjeni jaqsılaw ===
2010-jılǵı meta-analiz avtorlarınıń juwmaǵına qaraǵanda, izertlewlerdiń shama menen bes bólektiń tórt bóleginde qızdırıw shınıǵıwları túrli fizikalıq háreketlerdiń nátiyjesin jaqsılaǵan&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Fradkin |first1=A. J. |last2=Zazryn |first2=T. R. |last3=Smoliga |first3=J. M. |date=January 2010 |title=Effects of warming-up on physical performance: a systematic review with meta-analysis |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=24 |issue=1 |pages=140–148 |doi=10.1519/JSC.0b013e3181c643a0 |pmid=19996770}}&lt;/ref&gt;. Dene, ásirese bulshıq etler temperaturasınıń kóteriliwi sekiriw hám tez juwırıw sıyaqlı kúshli, tez háreketlerdiń nátiyjesin jaqsılaydı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Racinais |first1=Sébastien |last2=Cocking |first2=Scott |last3=Périard |first3=Julien D. |date=2017 |title=Sports and environmental temperature: From warming-up to heating-up |journal=Temperature |volume=4 |issue=3 |pages=227–257 |doi=10.1080/23328940.2017.1356427 |pmid=28944269 |pmc=5605167}}&lt;/ref&gt;.

== Jáne de qarań ==
* [[Shınıǵıw]]
* [[Otırıp-turıw]]
* [[Qolǵa tirelip kóteriliw]]
* [[Dene tárbiya]]

== Derekler ==
{{reflist}}

[[:Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>iqer41i10l4ul8960gvbuhobhrr3erz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276582</id>
      <parentid>276579</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T10:01:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>«Suwıtıw shınıǵıwları» maqalasınıń qaralaması. Translated from [[:en:Cooling down]]</comment>
      <origin>276582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8105" sha1="odacmat1unt1uiv3vdlbqhyimlvej0s" xml:space="preserve">[[Fayl:Stretching-muscles-579122 640.jpg|thumb|Statikalıq sozılıw — eń kóp tarqalǵan suwıtıw shınıǵıwlarınıń biri]]

'''Suwıtıw shınıǵıwları''' — kúshli fizikalıq háreketten ádettegi háreket dárejesine áste-aqırın ótiw. Shınıǵıwdan keyingi ádettegi suwıtıw bir neshe minut áste juwırıw yamasa júriwden ibarat bolıwı múmkin. Suwıtıw júrek urıwınıń tınısh jaǵdaydaǵı dárejesine qaytıwına múmkinshilik beredi.

Ulıwma alǵanda, suwıtıw shınıǵıwlarınıń qısqa yamasa uzaq múddetli paydaǵa, mısalı, keyinge qalǵan bulshıq et awırıwın azaytıwǵa yamasa jaraqattıń aldın alıwǵa tásiri az yamasa pútkilley joq&lt;ref name=&quot;VH&quot;&gt;{{cite journal |last1=Van Hooren |first1=Bas |last2=Peake |first2=Jonathan M. |date=July 2018 |title=Do We Need a Cool-Down After Exercise? A Narrative Review of the Psychophysiological Effects and the Effects on Performance, Injuries and the Long-Term Adaptive Response |journal=Sports Medicine |volume=48 |issue=7 |pages=1575–1595 |doi=10.1007/s40279-018-0916-2 |pmid=29663142 |pmc=5999142}}&lt;/ref&gt;. Biraq kóplegen sportshılar suwıtıw shınıǵıwların orınlaǵannan keyin ózlerin jaqsıraq sezetuǵının aytadı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

== Orınlaw tártibi ==
Shınıǵıwdan keyingi nátiyjeli suwıtıw háreket intensivliginiń áste-aqırın hám úzliksiz azayıwın óz ishine aladı, mısalı: tez juwırıwdan áste juwırıwǵa, keyin tez júriwge ótiw. Onıń dawamlılıǵı hár túrli adamlarda hár qıylı, biraq kópshilik ushın 3–10 minut jetkilikli dep esaplanadı. Suwıtıw kóbinese shınıǵıwdıń aqırında yamasa ol tamamlanǵannan keyin bir saat ishinde orınlanadı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

* '''Aktiv suwıtıw''' — júriw, áste juwırıw yamasa basseynde júriw sıyaqlı háreketler&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.
* '''Passiv suwıtıw''' — otırıw, jatıw yamasa saunadan paydalanıw&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

Nátiyjeli suwıtıw shınıǵıwları ádette qısqa, sportshıǵa unaytuǵın, jeńil yamasa orta dárejede orınlanatuǵın hám sharshaǵan bulshıq etlerge qosımsha júk túsirmeytuǵın háreketler bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

Organizmdegi suyıqlıqtı tolıqtırıw da suwıtıwdıń áhmiyetli bólegi bolıp esaplanadı. Suw hám elektrolitlerge bay ishimlikler, mısalı, sport ishimlikleri organizmdegi suw muǵdarın tiklewge járdem beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Del Coso |first1=J. |last2=Estevez |first2=E. |last3=Baquero |first3=R. A. |last4=Mora-Rodriguez |first4=R. |date=2008 |title=Anaerobic performance when rehydrating with water or commercially available sports drinks during prolonged exercise in the heat |journal=Applied Physiology, Nutrition, and Metabolism |volume=33 |issue=2 |pages=290–298 |doi=10.1139/H07-188 |pmid=18347684}}&lt;/ref&gt;.

== Sozılıw shınıǵıwları ==
Statikalıq sozılıw — suwıtıwdıń eń kóp tarqalǵan túrleriniń biri&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Sozılıw iyiliwsheńlikti arttıradı. Hárbir sozılıw keminde 10–20 sekund uslap turılıwı hám awırıw emes, al jeńil qolaysızlıq sezilgenshe orınlanıwı kerek&lt;ref name=&quot;AIS&quot;&gt;{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160504231157/http://www.ausport.gov.au/participating/resources/coaches/tools/the_training_session/Warmup-Cooldown |title=The warm up and cool down |publisher=Australian Institute of Sport |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Orta hám joqarı intensivlikte jumıs islegen hárbir bulshıq et suwıtıw waqtında sozılıwı kerek&lt;ref name=&quot;AIS&quot; /&gt;.

Sozılıw áyyemnen berli kelesi kúni bulshıq etlerdiń qatıp qalıwın azaytıw maqsetinde suwıtıw shınıǵıwı retinde usınıs etilip kelgen&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Biraq shınıǵıwdan keyingi sozılıw qısqa múddette bulshıq et hám sińirlerdiń qatıqlıǵın da, háreket kólemin de jaqsılamaydı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Joqarı iyiliwsheńliktiń paydalı bolıwı sport túrine baylanıslı. Mısalı, uzaq aralıqqa juwırıwshılardıń iyiliwsheńligi artqanda, olardıń juwırıw nátiyjeliligi tómenlewi múmkin&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

== Sport nátiyjelerine tásiri ==
Aktiv suwıtıw kelesi kúngi yamasa sol kúnniń ózindegi keyingi sport nátiyjelerin jaqsılamaydı (mısalı, adam erte azanda shınıǵıw islep, keshte jarısqa qatnasqanda)&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Joqarı intensivlikli háreketten keyingi aktiv suwıtıw jaqın arada (mısalı, sol hápte ishinde) nátiyjege azǵana tásir etiwi múmkin&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. 2018-jılǵa shekem onıń shıdamlılıq sport túrlerine tásiri izertlenbegen&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

== Júrek-qan tamır sisteması hám densawlıq ==
Aerobikalıq shınıǵıw waqtında, ásirese bulshıq etler ishindegi venalar keńeyip, jumıs islep atırǵan bulshıq etler arqalı kóbirek qan ótiwine múmkinshilik beredi. Skelet bulshıq etleriniń qısqarıwı qannıń júrekke qaytıwına járdem beredi. Kúshli shınıǵıwdı birden toqtatıw qannıń keńeygen venalarda toplanıp qalıwına alıp keliwi múmkin. Suwıtıw dáwiri venalardıń ádettegi jaǵdayına áste-aqırın qaytıwına múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20150807030551/http://doc.med.yale.edu/heartbk/12.pdf |title=High Blood Pressure |last=Moser |first=Marvin |publisher=Yale University School of Medicine |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Suwıtıw shınıǵıwları shınıǵıwdan keyin esinen tanıw qáwipin azaytadı dep usınıs etiledi, biraq onıń bul maqsette nátiyjeli ekeni belgisiz&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Bir izertlewde suwıtıw kúshli shınıǵıwdan keyin bas aylanıwın azaytıwı múmkin ekeni anıqlanǵan&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Olsen |first1=Olav |last2=Sjøhaug |first2=Mona |last3=Van Beekvelt |first3=Mireille |last4=Mork |first4=Paul Jarle |year=2012 |title=The Effect of Warm-Up and Cool-Down Exercise on Delayed Onset Muscle Soreness in the Quadriceps Muscle: a Randomized Controlled Trial |journal=Journal of Human Kinetics |volume=35 |pages=59–68 |doi=10.2478/v10078-012-0079-4 |pmid=23486850 |pmc=3588693}}&lt;/ref&gt;.

Júrek-qan tamır kesellikleri qáwipi bar adamlarda suwıtıw shınıǵıwları orınlanbasa, keri aqıbetler payda bolıwı múmkin dep boljanǵan. Biraq házirgi klinikalıq maǵlıwmatlar bunı tastıyıqlamaydı: turaqlı shınıǵıwlar, kerisinshe, júrek-qan tamır sistemasına uzaq múddetli paydalı tásir etip, ólim hám gospitalizaciya qáwipin azaytadı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Fiuza-Luces |first1=Carmen |last2=Santos-Lozano |first2=Alejandro |last3=Joyner |first3=Michael |display-authors=etal |date=2018 |title=Exercise benefits in cardiovascular disease: beyond attenuation of traditional risk factors |journal=Nature Reviews Cardiology |volume=15 |issue=12 |pages=731–743 |doi=10.1038/s41569-018-0065-1 |pmid=30115967}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Dibben |first1=Grace |last2=Faulkner |first2=James |last3=Oldridge |first3=Neil |display-authors=etal |date=2021 |title=Exercise-based cardiac rehabilitation for coronary heart disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2021 |issue=11 |pages=CD001800 |doi=10.1002/14651858.CD001800.pub4 |pmid=34741536 |pmc=8571912}}&lt;/ref&gt;.

== Bulshıq et awırıwı hám jaraqatlar ==
Ulıwma alǵanda, aktiv suwıtıw keyinge qalǵan bulshıq et awırıwına (kelesi kúni bulshıq etlerdiń awırıwına) áhmiyetli tásir etpeydi&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Geyde suwıtıw bulshıq et awırıwın kúsheytiwi de múmkin, mısalı, kásiplik emes sportshılar uzaq waqıt suwıtıw juwırıwın orınlaǵanda, qosımsha júklemeden bulshıq etler kóbirek zaqımlanadı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Basqa jaǵdaylarda, mısalı, kásiplik velosipedshi bir neshe minut jeńil tempte velosiped tepkende, suwıtıw paydalı bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

Suwıtıw áyyemnen berli jaraqattıń aldın alıw usılı retinde usınıs etilip kelgen, biraq aktiv suwıtıw jaraqattıń aldın almaydı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

== Jáne de qarań ==
* [[Qızdırıw shınıǵıwları]]
* [[Shınıǵıw]]
* [[Fitnes]]

== Derekler ==
{{reflist}}

[[:Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>odacmat1unt1uiv3vdlbqhyimlvej0s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276588</id>
      <parentid>276582</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T10:11:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>«Kúsh shınıǵıwları» maqalasınıń qaralaması. Translated from [[:en:Strength training]]</comment>
      <origin>276588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13176" sha1="h6ldgub3y4lxtoclw0wapgaryti87vj" xml:space="preserve">[[Fayl:Small group fitness sessions bundall.jpg|thumb|Sport zalında túrli kúsh shınıǵıwların orınlaw]]

'''Kúsh shınıǵıwları''' — fizikalıq kúshti arttırıwǵa baǵdarlanǵan [[Shınıǵıw|shınıǵıwlar]]. Olar salmaq kóteriwdi, [[Qolǵa tirelip kóteriliw|qolǵa tirelip kóteriliw]] hám [[Otırıp-turıw|otırıp-turıw]] sıyaqlı óz dene salmaǵı menen orınlanatuǵın shınıǵıwlardı, belgili bir poziciyanı kernewde uslap turatuǵın izometriyalıq shınıǵıwlardı hám tez, kúshli háreketlerge tiykarlanǵan pliometrikalıq shınıǵıwlardı óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{cite web |title=Strength Training |url=http://www.fitnesshealth101.com/fitness/weight-training/strength-training |website=FitnessHealth101 |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Kúsh shınıǵıwları bulshıq etlerge túsetuǵın júklemeni áste-aqırın arttırıw principine tiykarlanadı hám túrli shınıǵıwlar menen ásbap-úskenelerdi qollanadı. Olar tiykarınan anaerobikalıq háreket bolıp tabıladı. Kúsh shınıǵıwları bulshıq etlerdiń, sińirler menen baylamlardıń kúshin, súyeklerdiń tıǵızlıǵın hám zat almasıwın arttıradı, buwınlar menen júrektiń jumısın jaqsılaydı, sonday-aq sportshılar menen jası úlken adamlarda jaraqat alıw qáwipin azaytadı.

== Tiykarǵı principleri ==
Kúsh shınıǵıwları belgili bir bulshıq et toparın qayta-qayta jumıs isletiwge tiykarlanadı. Ádette bulshıq etler shınıǵıw waqtında qısqarıp, keyin dene baslanǵısh poziciyaǵa qaytadı. Bul process bulshıq etler sharshap, háreketti qaytalay almaytuǵın jaǵdayǵa jetkenshe bir neshe ret qaytalanıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Schoenfeld |first1=B. J. |last2=Grgic |first2=J. |last3=Ogborn |first3=D. |last4=Krieger |first4=J. W. |title=Strength and Hypertrophy Adaptations Between Low- vs. High-Load Resistance Training: A Systematic Review and Meta-analysis |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=31 |issue=12 |pages=3508–3523 |date=December 2017 |doi=10.1519/JSC.0000000000002200 |pmid=28834797}}&lt;/ref&gt;. Kúsh shınıǵıwları júklemeni áste-aqırın arttırıw principine boysınadı: bulshıq etlerge túsetuǵın qarsılıq waqıt ótiwi menen kóbeytilip, olardıń beyimlesiwi hám ósiwi xoshametlenedi&lt;ref name=&quot;ACSM&quot;&gt;{{cite book |title=ACSM's Guidelines for Exercise Testing and Prescription |edition=11th |publisher=Wolters Kluwer |year=2021 |isbn=978-1-9751-5018-1}}&lt;/ref&gt;.

=== Qaytalawlar hám setler ===
Kúsh shınıǵıwlarında hárbir shınıǵıw ádette bir neshe ret izbe-iz orınlanadı. Hárbir orınlaw qaytalaw dep ataladı, al eki yamasa onnan da kóp qaytalaw set dúzedi&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Porcari |first1=John P. |last2=Bryant |first2=Cedric X. |last3=Comana |first3=Fabio |title=Exercise Physiology |date=2015 |publisher=F. A. Davis Company |location=Philadelphia |isbn=978-0-8036-2555-6 |page=416}}&lt;/ref&gt;. Mısalı, 10 ret qolǵa tirelip kóteriliw, keyin eki minut dem alıw, jáne 10 ret qolǵa tirelip kóteriliw h.t.b.

Shınıǵıw waqtında, setler arasında hám shınıǵıw kúnleri arasında tikleniw júdá áhmiyetli. Eger organizm tiklenbese, sharshaw payda bolıp, nátiyje tómenleydi hám jaraqat alıw qáwipi artadı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Raeder |first1=Christian |last2=Wiewelhove |first2=Thimo |display-authors=etal |title=Assessment of Fatigue and Recovery in Male and Female Athletes After 6 Days of Intensified Strength Training |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |date=December 2016 |volume=30 |issue=12 |pages=3412–3427 |doi=10.1519/JSC.0000000000001427 |pmid=27093538}}&lt;/ref&gt;.

=== Durıs texnika ===
Kúsh shınıǵıwları durıs texnikanı talap etedi: háreketti kerekli bulshıq et toparı menen orınlaw hám awırıraq salmaqtı kóteriw ushın júkti deneniń basqa bóleklerine awdarmaw kerek. Nadurıs texnika jaraqatqa yamasa shınıǵıw maqsetine jete almawǵa alıp keliwi múmkin. Eger kerekli bulshıq et toparına jetkilikli júk túspese, bulshıq et kúshi artpaydı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hughes |first1=David C. |last2=Ellefsen |first2=Stian |last3=Baar |first3=Keith |date=June 2018 |title=Adaptations to Endurance and Strength Training |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=8 |issue=6 |pages=a029769 |doi=10.1101/cshperspect.a029769 |pmid=28490537 |pmc=5983157}}&lt;/ref&gt;.

=== Qızdırıw ===
Kúsh shınıǵıwların orınlawshılar ádette shınıǵıwdan aldın [[Qızdırıw shınıǵıwları|qızdırıw shınıǵıwların]] orınlaydı. Qızdırıw jeńil velotrenajerdi, iyiliwsheńlik hám buwınlardıń háreketsheńligin arttıratuǵın shınıǵıwlardı, sozılıwdı hám aldaǵı shınıǵıwdı jeńil salmaq penen yamasa salmaqsız orınlap kóriwdi óz ishine alıwı múmkin. Onıń maqseti — shınıǵıwdıń nátiyjeliligin arttırıw hám jaraqat qáwipin azaytıw&lt;ref name=&quot;Iversen&quot;&gt;{{cite journal |last1=Iversen |first1=V. M. |last2=Norum |first2=M. |last3=Schoenfeld |first3=B. J. |last4=Fimland |first4=M. S. |title=No Time to Lift? Designing Time-Efficient Training Programs for Strength and Hypertrophy: A Narrative Review |journal=Sports Medicine |date=October 2021 |volume=51 |issue=10 |pages=2079–2095 |doi=10.1007/s40279-021-01490-1 |pmid=34125411 |pmc=8449772}}&lt;/ref&gt;. Statikalıq sozılıw bulshıq et kúshin tómenletedi, sonlıqtan onı kúsh shınıǵıwlarınan aldın orınlamaw usınıs etiledi&lt;ref name=&quot;Iversen&quot; /&gt;.

=== Dem alıw ===
Kúsh shınıǵıwları waqtında demdi uslap turmay, tereń dem alıw usınıs etiledi. Bul kislorod jetispewiniń, esinen tanıwdıń hám qan basımınıń kóteriliwiniń aldın aladı. Ádette salmaqtı túsirgende dem alınadı, al kótergende dem shıǵarıladı, biraq kerisinshe usıl da usınıs etiliwi múmkin. Bul eki usıldıń júrek urıwı menen qan basımına tásirinde úlken parıq joq&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fleck |first1=Steven J. |last2=Kraemer |first2=William J. |title=Designing Resistance Training Programs |edition=4th |publisher=Human Kinetics |date=2014 |isbn=978-0-7360-8170-2 |page=12}}&lt;/ref&gt;.

Júdá awır salmaq penen islegende, mısalı, pauerliftingte kóbinese Valsalva manevri qollanıladı: adam tereń dem alıp, qarın hám beldiń tómengi bólegi bulshıq etlerin qatırıp, demdi qaytalaw tamamlanǵansha uslap turadı. Bul gewdeni turaqlı etip, omırtqanı qorǵaydı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hackett |first1=Daniel A. |last2=Chow |first2=Chin-Moi |date=August 2013 |title=The Valsalva maneuver: its effect on intra-abdominal pressure and safety issues during resistance exercise |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=27 |issue=8 |pages=2338–2345 |doi=10.1519/JSC.0b013e31827de07d |pmid=23222073}}&lt;/ref&gt;. Biraq bul usıl qan basımın kóteretuǵın hám dem alıwdı sheklegenlikten, gipertoniyası bar yamasa tez esinen tanatuǵın adamlar ushın qáwipli bolıwı múmkin.

=== Setler arasındaǵı dem alıw ===
Setler arasında 3–5 minut dem alıw 1–2 minut dem alıwǵa qaraǵanda keyingi sette ádewir kóp qaytalaw orınlawǵa múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gonzalez |first1=Adam M. |title=Effect of Interset Rest Interval Length on Resistance Exercise Performance and Muscular Adaptation |journal=Strength &amp; Conditioning Journal |date=December 2016 |volume=38 |issue=6 |pages=65–68 |doi=10.1519/SSC.0000000000000257}}&lt;/ref&gt;. Tájiriybesiz adamlar ushın orta dem alıw (60–160 sekund) qısqa dem alıwǵa (20–40 sekund) qaraǵanda jaqsıraq, al uzaq dem alıw (3–4 minut) ortasha dem alıwdan ayırmashılıqqa iye emes&lt;ref name=&quot;Grgic&quot;&gt;{{cite journal |last1=Grgic |first1=Jozo |last2=Schoenfeld |first2=Brad J. |last3=Skrepnik |first3=Mislav |last4=Davies |first4=Timothy B. |last5=Mikulic |first5=Pavle |title=Effects of Rest Interval Duration in Resistance Training on Measures of Muscular Strength: A Systematic Review |journal=Sports Medicine |year=2018 |volume=48 |issue=1 |pages=137–151 |doi=10.1007/s40279-017-0788-x |pmid=28933024}}&lt;/ref&gt;.

== Aerobikalıq hám anaerobikalıq shınıǵıw ==
Kúsh shınıǵıwları tiykarınan anaerobikalıq bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;Kraemer&quot;&gt;{{cite journal |last=Kraemer |first=W. J. |title=Strength training basics: designing workouts to meet patients' goals |journal=The Physician and Sportsmedicine |volume=31 |issue=8 |pages=39–45 |date=August 2003 |doi=10.3810/psm.2003.08.457 |pmid=20086485}}&lt;/ref&gt;. Awır salmaq kóteriw kóbinese anaerobikalıq shınıǵıw dep qabıl etiledi, al qayta tikleniw, salmaq taslaw hám bodibilding sıyaqlı maqsetlerde jeńilirek salmaqlar qollanılıp, shınıǵıwǵa aerobikalıq sıpat beriledi. Aylanbalı kúsh shınıǵıwında bir neshe shınıǵıw qısqa úzilisler menen izbe-iz orınlanadı, bunda júrek-qan tamır sistemasına túsetuǵın júk aerobikalıq shınıǵıwǵa uqsas boladı&lt;ref name=&quot;Kraemer&quot; /&gt;.

== Paydası ==
Kúsh shınıǵıwları bulshıq et kúshin arttıradı, bulshıq etlerdiń tonusın hám sırtqı kórinisin jaqsılaydı, shıdamlılıqtı, júrek-qan tamır sistemasınıń salamatlıǵın hám súyeklerdiń tıǵızlıǵın arttıradı&lt;ref name=&quot;Mayo&quot;&gt;{{cite news |title=Strength training: Get stronger, leaner, healthier |url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/in-depth/strength-training/art-20046670 |publisher=Mayo Clinic |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Kúshli bulshıq etler buwınlardı jaqsıraq qollap-quwatlaydı hám kúndelikli turmısta jaraqat alıw qáwipin azaytadı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Tieland |first1=Michael |last2=Trouwborst |first2=Inez |last3=Clark |first3=Brian C. |title=Skeletal muscle performance and ageing |journal=Journal of Cachexia, Sarcopenia and Muscle |date=2017 |volume=9 |issue=1 |pages=3–19 |doi=10.1002/jcsm.12238 |pmid=29151281 |pmc=5803609}}&lt;/ref&gt;. Salmaq túsetuǵın shınıǵıwlar osteoporozdıń aldın alıwǵa hám osteoporozı bar adamlarda súyeklerdi bekkemlewge járdem beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Body |first1=J. J. |last2=Bergmann |first2=P. |last3=Boonen |first3=S. |display-authors=etal |title=Non-pharmacological management of osteoporosis: a consensus of the Belgian Bone Club |journal=Osteoporosis International |volume=22 |issue=11 |pages=2769–2788 |date=November 2011 |doi=10.1007/s00198-011-1545-x |pmid=21360219 |pmc=3186889}}&lt;/ref&gt;. Insult yamasa ortopediyalıq operaciyadan keyingi qayta tikleniwde hálsiz bulshıq etlerdi kúsheytiw áhmiyetli faktor bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ada |first1=L. |last2=Dorsch |first2=S. |last3=Canning |first3=C. G. |title=Strengthening interventions increase strength and improve activity after stroke: a systematic review |journal=Australian Journal of Physiotherapy |volume=52 |issue=4 |pages=241–248 |year=2006 |doi=10.1016/S0004-9514(06)70003-4 |pmid=17132118}}&lt;/ref&gt;.

Kúsh shınıǵıwları menen turaqlı shuǵıllanıw barlıq sebeplerden, sonıń ishinde júrek-qan tamır keselliklerinen, rak hám diabetten bolatuǵın ólim qáwipiniń 10–17 % ke tómenlewi menen baylanıslı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Momma |first1=Haruki |last2=Kawakami |first2=Ryoko |last3=Honda |first3=Takanori |last4=Sawada |first4=Susumu S. |date=2022 |title=Muscle-strengthening activities are associated with lower risk and mortality in major non-communicable diseases: a systematic review and meta-analysis of cohort studies |journal=British Journal of Sports Medicine |volume=56 |issue=13 |pages=755–763 |doi=10.1136/bjsports-2021-105061 |pmid=35228201 |pmc=9209691}}&lt;/ref&gt;.

== Jası úlken adamlar ==
Qartayıw sarkopeniya, yaǵnıy bulshıq et massası menen kúshiniń azayıwı menen baylanıslı. Kúsh shınıǵıwları bul processti áste-letiwi múmkin, hátte 85 jastan asqan adamlar da bulshıq et massasın arttıra aladı, biraq jaslarǵa qaraǵanda azıraq dárejede&lt;ref name=&quot;Fragala&quot;&gt;{{cite journal |last1=Fragala |first1=Maren S. |last2=Cadore |first2=Eduardo L. |last3=Dorgo |first3=Sandor |display-authors=etal |title=Resistance Training for Older Adults: Position Statement From the National Strength and Conditioning Association |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |year=2019 |volume=33 |issue=8 |pages=2019–2052 |doi=10.1519/JSC.0000000000003230 |pmid=31343601}}&lt;/ref&gt;. Kúshlirek bolǵan jası úlken adamlardıń densawlıǵı, turmıs sapası hám fizikalıq jaǵdayı jaqsıraq boladı, olar azıraq jıǵıladı hám kúndelikli jumıslardı ańsatıraq orınlaydı&lt;ref name=&quot;Fragala&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Liu |first1=C. J. |last2=Latham |first2=N. K. |title=Progressive resistance strength training for improving physical function in older adults |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |issue=3 |pages=CD002759 |date=July 2009 |volume=2009 |doi=10.1002/14651858.CD002759.pub2 |pmid=19588334 |pmc=4324332}}&lt;/ref&gt;.

== Jáne de qarań ==
* [[Shınıǵıw]]
* [[Qolǵa tirelip kóteriliw]]
* [[Otırıp-turıw]]
* [[Qızdırıw shınıǵıwları]]
* [[Suwıtıw shınıǵıwları]]
* [[Awır atletika]]
* [[Fitnes]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[:Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>h6ldgub3y4lxtoclw0wapgaryti87vj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276589</id>
      <parentid>276588</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T10:11:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>áste-letiw → páseytiw</comment>
      <origin>276589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13174" sha1="td0ejmo2i4s6048cc5u5kdvlfot5ahk" xml:space="preserve">[[Fayl:Small group fitness sessions bundall.jpg|thumb|Sport zalında túrli kúsh shınıǵıwların orınlaw]]

'''Kúsh shınıǵıwları''' — fizikalıq kúshti arttırıwǵa baǵdarlanǵan [[Shınıǵıw|shınıǵıwlar]]. Olar salmaq kóteriwdi, [[Qolǵa tirelip kóteriliw|qolǵa tirelip kóteriliw]] hám [[Otırıp-turıw|otırıp-turıw]] sıyaqlı óz dene salmaǵı menen orınlanatuǵın shınıǵıwlardı, belgili bir poziciyanı kernewde uslap turatuǵın izometriyalıq shınıǵıwlardı hám tez, kúshli háreketlerge tiykarlanǵan pliometrikalıq shınıǵıwlardı óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{cite web |title=Strength Training |url=http://www.fitnesshealth101.com/fitness/weight-training/strength-training |website=FitnessHealth101 |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Kúsh shınıǵıwları bulshıq etlerge túsetuǵın júklemeni áste-aqırın arttırıw principine tiykarlanadı hám túrli shınıǵıwlar menen ásbap-úskenelerdi qollanadı. Olar tiykarınan anaerobikalıq háreket bolıp tabıladı. Kúsh shınıǵıwları bulshıq etlerdiń, sińirler menen baylamlardıń kúshin, súyeklerdiń tıǵızlıǵın hám zat almasıwın arttıradı, buwınlar menen júrektiń jumısın jaqsılaydı, sonday-aq sportshılar menen jası úlken adamlarda jaraqat alıw qáwipin azaytadı.

== Tiykarǵı principleri ==
Kúsh shınıǵıwları belgili bir bulshıq et toparın qayta-qayta jumıs isletiwge tiykarlanadı. Ádette bulshıq etler shınıǵıw waqtında qısqarıp, keyin dene baslanǵısh poziciyaǵa qaytadı. Bul process bulshıq etler sharshap, háreketti qaytalay almaytuǵın jaǵdayǵa jetkenshe bir neshe ret qaytalanıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Schoenfeld |first1=B. J. |last2=Grgic |first2=J. |last3=Ogborn |first3=D. |last4=Krieger |first4=J. W. |title=Strength and Hypertrophy Adaptations Between Low- vs. High-Load Resistance Training: A Systematic Review and Meta-analysis |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=31 |issue=12 |pages=3508–3523 |date=December 2017 |doi=10.1519/JSC.0000000000002200 |pmid=28834797}}&lt;/ref&gt;. Kúsh shınıǵıwları júklemeni áste-aqırın arttırıw principine boysınadı: bulshıq etlerge túsetuǵın qarsılıq waqıt ótiwi menen kóbeytilip, olardıń beyimlesiwi hám ósiwi xoshametlenedi&lt;ref name=&quot;ACSM&quot;&gt;{{cite book |title=ACSM's Guidelines for Exercise Testing and Prescription |edition=11th |publisher=Wolters Kluwer |year=2021 |isbn=978-1-9751-5018-1}}&lt;/ref&gt;.

=== Qaytalawlar hám setler ===
Kúsh shınıǵıwlarında hárbir shınıǵıw ádette bir neshe ret izbe-iz orınlanadı. Hárbir orınlaw qaytalaw dep ataladı, al eki yamasa onnan da kóp qaytalaw set dúzedi&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Porcari |first1=John P. |last2=Bryant |first2=Cedric X. |last3=Comana |first3=Fabio |title=Exercise Physiology |date=2015 |publisher=F. A. Davis Company |location=Philadelphia |isbn=978-0-8036-2555-6 |page=416}}&lt;/ref&gt;. Mısalı, 10 ret qolǵa tirelip kóteriliw, keyin eki minut dem alıw, jáne 10 ret qolǵa tirelip kóteriliw h.t.b.

Shınıǵıw waqtında, setler arasında hám shınıǵıw kúnleri arasında tikleniw júdá áhmiyetli. Eger organizm tiklenbese, sharshaw payda bolıp, nátiyje tómenleydi hám jaraqat alıw qáwipi artadı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Raeder |first1=Christian |last2=Wiewelhove |first2=Thimo |display-authors=etal |title=Assessment of Fatigue and Recovery in Male and Female Athletes After 6 Days of Intensified Strength Training |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |date=December 2016 |volume=30 |issue=12 |pages=3412–3427 |doi=10.1519/JSC.0000000000001427 |pmid=27093538}}&lt;/ref&gt;.

=== Durıs texnika ===
Kúsh shınıǵıwları durıs texnikanı talap etedi: háreketti kerekli bulshıq et toparı menen orınlaw hám awırıraq salmaqtı kóteriw ushın júkti deneniń basqa bóleklerine awdarmaw kerek. Nadurıs texnika jaraqatqa yamasa shınıǵıw maqsetine jete almawǵa alıp keliwi múmkin. Eger kerekli bulshıq et toparına jetkilikli júk túspese, bulshıq et kúshi artpaydı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hughes |first1=David C. |last2=Ellefsen |first2=Stian |last3=Baar |first3=Keith |date=June 2018 |title=Adaptations to Endurance and Strength Training |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=8 |issue=6 |pages=a029769 |doi=10.1101/cshperspect.a029769 |pmid=28490537 |pmc=5983157}}&lt;/ref&gt;.

=== Qızdırıw ===
Kúsh shınıǵıwların orınlawshılar ádette shınıǵıwdan aldın [[Qızdırıw shınıǵıwları|qızdırıw shınıǵıwların]] orınlaydı. Qızdırıw jeńil velotrenajerdi, iyiliwsheńlik hám buwınlardıń háreketsheńligin arttıratuǵın shınıǵıwlardı, sozılıwdı hám aldaǵı shınıǵıwdı jeńil salmaq penen yamasa salmaqsız orınlap kóriwdi óz ishine alıwı múmkin. Onıń maqseti — shınıǵıwdıń nátiyjeliligin arttırıw hám jaraqat qáwipin azaytıw&lt;ref name=&quot;Iversen&quot;&gt;{{cite journal |last1=Iversen |first1=V. M. |last2=Norum |first2=M. |last3=Schoenfeld |first3=B. J. |last4=Fimland |first4=M. S. |title=No Time to Lift? Designing Time-Efficient Training Programs for Strength and Hypertrophy: A Narrative Review |journal=Sports Medicine |date=October 2021 |volume=51 |issue=10 |pages=2079–2095 |doi=10.1007/s40279-021-01490-1 |pmid=34125411 |pmc=8449772}}&lt;/ref&gt;. Statikalıq sozılıw bulshıq et kúshin tómenletedi, sonlıqtan onı kúsh shınıǵıwlarınan aldın orınlamaw usınıs etiledi&lt;ref name=&quot;Iversen&quot; /&gt;.

=== Dem alıw ===
Kúsh shınıǵıwları waqtında demdi uslap turmay, tereń dem alıw usınıs etiledi. Bul kislorod jetispewiniń, esinen tanıwdıń hám qan basımınıń kóteriliwiniń aldın aladı. Ádette salmaqtı túsirgende dem alınadı, al kótergende dem shıǵarıladı, biraq kerisinshe usıl da usınıs etiliwi múmkin. Bul eki usıldıń júrek urıwı menen qan basımına tásirinde úlken parıq joq&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fleck |first1=Steven J. |last2=Kraemer |first2=William J. |title=Designing Resistance Training Programs |edition=4th |publisher=Human Kinetics |date=2014 |isbn=978-0-7360-8170-2 |page=12}}&lt;/ref&gt;.

Júdá awır salmaq penen islegende, mısalı, pauerliftingte kóbinese Valsalva manevri qollanıladı: adam tereń dem alıp, qarın hám beldiń tómengi bólegi bulshıq etlerin qatırıp, demdi qaytalaw tamamlanǵansha uslap turadı. Bul gewdeni turaqlı etip, omırtqanı qorǵaydı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hackett |first1=Daniel A. |last2=Chow |first2=Chin-Moi |date=August 2013 |title=The Valsalva maneuver: its effect on intra-abdominal pressure and safety issues during resistance exercise |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=27 |issue=8 |pages=2338–2345 |doi=10.1519/JSC.0b013e31827de07d |pmid=23222073}}&lt;/ref&gt;. Biraq bul usıl qan basımın kóteretuǵın hám dem alıwdı sheklegenlikten, gipertoniyası bar yamasa tez esinen tanatuǵın adamlar ushın qáwipli bolıwı múmkin.

=== Setler arasındaǵı dem alıw ===
Setler arasında 3–5 minut dem alıw 1–2 minut dem alıwǵa qaraǵanda keyingi sette ádewir kóp qaytalaw orınlawǵa múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gonzalez |first1=Adam M. |title=Effect of Interset Rest Interval Length on Resistance Exercise Performance and Muscular Adaptation |journal=Strength &amp; Conditioning Journal |date=December 2016 |volume=38 |issue=6 |pages=65–68 |doi=10.1519/SSC.0000000000000257}}&lt;/ref&gt;. Tájiriybesiz adamlar ushın orta dem alıw (60–160 sekund) qısqa dem alıwǵa (20–40 sekund) qaraǵanda jaqsıraq, al uzaq dem alıw (3–4 minut) ortasha dem alıwdan ayırmashılıqqa iye emes&lt;ref name=&quot;Grgic&quot;&gt;{{cite journal |last1=Grgic |first1=Jozo |last2=Schoenfeld |first2=Brad J. |last3=Skrepnik |first3=Mislav |last4=Davies |first4=Timothy B. |last5=Mikulic |first5=Pavle |title=Effects of Rest Interval Duration in Resistance Training on Measures of Muscular Strength: A Systematic Review |journal=Sports Medicine |year=2018 |volume=48 |issue=1 |pages=137–151 |doi=10.1007/s40279-017-0788-x |pmid=28933024}}&lt;/ref&gt;.

== Aerobikalıq hám anaerobikalıq shınıǵıw ==
Kúsh shınıǵıwları tiykarınan anaerobikalıq bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;Kraemer&quot;&gt;{{cite journal |last=Kraemer |first=W. J. |title=Strength training basics: designing workouts to meet patients' goals |journal=The Physician and Sportsmedicine |volume=31 |issue=8 |pages=39–45 |date=August 2003 |doi=10.3810/psm.2003.08.457 |pmid=20086485}}&lt;/ref&gt;. Awır salmaq kóteriw kóbinese anaerobikalıq shınıǵıw dep qabıl etiledi, al qayta tikleniw, salmaq taslaw hám bodibilding sıyaqlı maqsetlerde jeńilirek salmaqlar qollanılıp, shınıǵıwǵa aerobikalıq sıpat beriledi. Aylanbalı kúsh shınıǵıwında bir neshe shınıǵıw qısqa úzilisler menen izbe-iz orınlanadı, bunda júrek-qan tamır sistemasına túsetuǵın júk aerobikalıq shınıǵıwǵa uqsas boladı&lt;ref name=&quot;Kraemer&quot; /&gt;.

== Paydası ==
Kúsh shınıǵıwları bulshıq et kúshin arttıradı, bulshıq etlerdiń tonusın hám sırtqı kórinisin jaqsılaydı, shıdamlılıqtı, júrek-qan tamır sistemasınıń salamatlıǵın hám súyeklerdiń tıǵızlıǵın arttıradı&lt;ref name=&quot;Mayo&quot;&gt;{{cite news |title=Strength training: Get stronger, leaner, healthier |url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/in-depth/strength-training/art-20046670 |publisher=Mayo Clinic |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Kúshli bulshıq etler buwınlardı jaqsıraq qollap-quwatlaydı hám kúndelikli turmısta jaraqat alıw qáwipin azaytadı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Tieland |first1=Michael |last2=Trouwborst |first2=Inez |last3=Clark |first3=Brian C. |title=Skeletal muscle performance and ageing |journal=Journal of Cachexia, Sarcopenia and Muscle |date=2017 |volume=9 |issue=1 |pages=3–19 |doi=10.1002/jcsm.12238 |pmid=29151281 |pmc=5803609}}&lt;/ref&gt;. Salmaq túsetuǵın shınıǵıwlar osteoporozdıń aldın alıwǵa hám osteoporozı bar adamlarda súyeklerdi bekkemlewge járdem beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Body |first1=J. J. |last2=Bergmann |first2=P. |last3=Boonen |first3=S. |display-authors=etal |title=Non-pharmacological management of osteoporosis: a consensus of the Belgian Bone Club |journal=Osteoporosis International |volume=22 |issue=11 |pages=2769–2788 |date=November 2011 |doi=10.1007/s00198-011-1545-x |pmid=21360219 |pmc=3186889}}&lt;/ref&gt;. Insult yamasa ortopediyalıq operaciyadan keyingi qayta tikleniwde hálsiz bulshıq etlerdi kúsheytiw áhmiyetli faktor bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ada |first1=L. |last2=Dorsch |first2=S. |last3=Canning |first3=C. G. |title=Strengthening interventions increase strength and improve activity after stroke: a systematic review |journal=Australian Journal of Physiotherapy |volume=52 |issue=4 |pages=241–248 |year=2006 |doi=10.1016/S0004-9514(06)70003-4 |pmid=17132118}}&lt;/ref&gt;.

Kúsh shınıǵıwları menen turaqlı shuǵıllanıw barlıq sebeplerden, sonıń ishinde júrek-qan tamır keselliklerinen, rak hám diabetten bolatuǵın ólim qáwipiniń 10–17 % ke tómenlewi menen baylanıslı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Momma |first1=Haruki |last2=Kawakami |first2=Ryoko |last3=Honda |first3=Takanori |last4=Sawada |first4=Susumu S. |date=2022 |title=Muscle-strengthening activities are associated with lower risk and mortality in major non-communicable diseases: a systematic review and meta-analysis of cohort studies |journal=British Journal of Sports Medicine |volume=56 |issue=13 |pages=755–763 |doi=10.1136/bjsports-2021-105061 |pmid=35228201 |pmc=9209691}}&lt;/ref&gt;.

== Jası úlken adamlar ==
Qartayıw sarkopeniya, yaǵnıy bulshıq et massası menen kúshiniń azayıwı menen baylanıslı. Kúsh shınıǵıwları bul processti páseytiwi múmkin, hátte 85 jastan asqan adamlar da bulshıq et massasın arttıra aladı, biraq jaslarǵa qaraǵanda azıraq dárejede&lt;ref name=&quot;Fragala&quot;&gt;{{cite journal |last1=Fragala |first1=Maren S. |last2=Cadore |first2=Eduardo L. |last3=Dorgo |first3=Sandor |display-authors=etal |title=Resistance Training for Older Adults: Position Statement From the National Strength and Conditioning Association |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |year=2019 |volume=33 |issue=8 |pages=2019–2052 |doi=10.1519/JSC.0000000000003230 |pmid=31343601}}&lt;/ref&gt;. Kúshlirek bolǵan jası úlken adamlardıń densawlıǵı, turmıs sapası hám fizikalıq jaǵdayı jaqsıraq boladı, olar azıraq jıǵıladı hám kúndelikli jumıslardı ańsatıraq orınlaydı&lt;ref name=&quot;Fragala&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Liu |first1=C. J. |last2=Latham |first2=N. K. |title=Progressive resistance strength training for improving physical function in older adults |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |issue=3 |pages=CD002759 |date=July 2009 |volume=2009 |doi=10.1002/14651858.CD002759.pub2 |pmid=19588334 |pmc=4324332}}&lt;/ref&gt;.

== Jáne de qarań ==
* [[Shınıǵıw]]
* [[Qolǵa tirelip kóteriliw]]
* [[Otırıp-turıw]]
* [[Qızdırıw shınıǵıwları]]
* [[Suwıtıw shınıǵıwları]]
* [[Awır atletika]]
* [[Fitnes]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[:Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>td0ejmo2i4s6048cc5u5kdvlfot5ahk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276590</id>
      <parentid>276589</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T10:18:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>kernewde uslap turatuǵın → bulshıq etler shımır jaǵdayda… qozǵalmay uslap turatuǵın</comment>
      <origin>276590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13210" sha1="bx3bjv3o4wniaasxvu9r9k4gbroy84t" xml:space="preserve">[[Fayl:Small group fitness sessions bundall.jpg|thumb|Sport zalında túrli kúsh shınıǵıwların orınlaw]]

'''Kúsh shınıǵıwları''' — fizikalıq kúshti arttırıwǵa baǵdarlanǵan [[Shınıǵıw|shınıǵıwlar]]. Olar salmaq kóteriwdi, [[Qolǵa tirelip kóteriliw|qolǵa tirelip kóteriliw]] hám [[Otırıp-turıw|otırıp-turıw]] sıyaqlı óz dene salmaǵı menen orınlanatuǵın shınıǵıwlardı, bulshıq etler shımır jaǵdayda belgili bir poziciyanı qozǵalmay uslap turatuǵın izometriyalıq shınıǵıwlardı hám tez, kúshli háreketlerge tiykarlanǵan pliometrikalıq shınıǵıwlardı óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{cite web |title=Strength Training |url=http://www.fitnesshealth101.com/fitness/weight-training/strength-training |website=FitnessHealth101 |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Kúsh shınıǵıwları bulshıq etlerge túsetuǵın júklemeni áste-aqırın arttırıw principine tiykarlanadı hám túrli shınıǵıwlar menen ásbap-úskenelerdi qollanadı. Olar tiykarınan anaerobikalıq háreket bolıp tabıladı. Kúsh shınıǵıwları bulshıq etlerdiń, sińirler menen baylamlardıń kúshin, súyeklerdiń tıǵızlıǵın hám zat almasıwın arttıradı, buwınlar menen júrektiń jumısın jaqsılaydı, sonday-aq sportshılar menen jası úlken adamlarda jaraqat alıw qáwipin azaytadı.

== Tiykarǵı principleri ==
Kúsh shınıǵıwları belgili bir bulshıq et toparın qayta-qayta jumıs isletiwge tiykarlanadı. Ádette bulshıq etler shınıǵıw waqtında qısqarıp, keyin dene baslanǵısh poziciyaǵa qaytadı. Bul process bulshıq etler sharshap, háreketti qaytalay almaytuǵın jaǵdayǵa jetkenshe bir neshe ret qaytalanıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Schoenfeld |first1=B. J. |last2=Grgic |first2=J. |last3=Ogborn |first3=D. |last4=Krieger |first4=J. W. |title=Strength and Hypertrophy Adaptations Between Low- vs. High-Load Resistance Training: A Systematic Review and Meta-analysis |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=31 |issue=12 |pages=3508–3523 |date=December 2017 |doi=10.1519/JSC.0000000000002200 |pmid=28834797}}&lt;/ref&gt;. Kúsh shınıǵıwları júklemeni áste-aqırın arttırıw principine boysınadı: bulshıq etlerge túsetuǵın qarsılıq waqıt ótiwi menen kóbeytilip, olardıń beyimlesiwi hám ósiwi xoshametlenedi&lt;ref name=&quot;ACSM&quot;&gt;{{cite book |title=ACSM's Guidelines for Exercise Testing and Prescription |edition=11th |publisher=Wolters Kluwer |year=2021 |isbn=978-1-9751-5018-1}}&lt;/ref&gt;.

=== Qaytalawlar hám setler ===
Kúsh shınıǵıwlarında hárbir shınıǵıw ádette bir neshe ret izbe-iz orınlanadı. Hárbir orınlaw qaytalaw dep ataladı, al eki yamasa onnan da kóp qaytalaw set dúzedi&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Porcari |first1=John P. |last2=Bryant |first2=Cedric X. |last3=Comana |first3=Fabio |title=Exercise Physiology |date=2015 |publisher=F. A. Davis Company |location=Philadelphia |isbn=978-0-8036-2555-6 |page=416}}&lt;/ref&gt;. Mısalı, 10 ret qolǵa tirelip kóteriliw, keyin eki minut dem alıw, jáne 10 ret qolǵa tirelip kóteriliw h.t.b.

Shınıǵıw waqtında, setler arasında hám shınıǵıw kúnleri arasında tikleniw júdá áhmiyetli. Eger organizm tiklenbese, sharshaw payda bolıp, nátiyje tómenleydi hám jaraqat alıw qáwipi artadı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Raeder |first1=Christian |last2=Wiewelhove |first2=Thimo |display-authors=etal |title=Assessment of Fatigue and Recovery in Male and Female Athletes After 6 Days of Intensified Strength Training |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |date=December 2016 |volume=30 |issue=12 |pages=3412–3427 |doi=10.1519/JSC.0000000000001427 |pmid=27093538}}&lt;/ref&gt;.

=== Durıs texnika ===
Kúsh shınıǵıwları durıs texnikanı talap etedi: háreketti kerekli bulshıq et toparı menen orınlaw hám awırıraq salmaqtı kóteriw ushın júkti deneniń basqa bóleklerine awdarmaw kerek. Nadurıs texnika jaraqatqa yamasa shınıǵıw maqsetine jete almawǵa alıp keliwi múmkin. Eger kerekli bulshıq et toparına jetkilikli júk túspese, bulshıq et kúshi artpaydı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hughes |first1=David C. |last2=Ellefsen |first2=Stian |last3=Baar |first3=Keith |date=June 2018 |title=Adaptations to Endurance and Strength Training |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=8 |issue=6 |pages=a029769 |doi=10.1101/cshperspect.a029769 |pmid=28490537 |pmc=5983157}}&lt;/ref&gt;.

=== Qızdırıw ===
Kúsh shınıǵıwların orınlawshılar ádette shınıǵıwdan aldın [[Qızdırıw shınıǵıwları|qızdırıw shınıǵıwların]] orınlaydı. Qızdırıw jeńil velotrenajerdi, iyiliwsheńlik hám buwınlardıń háreketsheńligin arttıratuǵın shınıǵıwlardı, sozılıwdı hám aldaǵı shınıǵıwdı jeńil salmaq penen yamasa salmaqsız orınlap kóriwdi óz ishine alıwı múmkin. Onıń maqseti — shınıǵıwdıń nátiyjeliligin arttırıw hám jaraqat qáwipin azaytıw&lt;ref name=&quot;Iversen&quot;&gt;{{cite journal |last1=Iversen |first1=V. M. |last2=Norum |first2=M. |last3=Schoenfeld |first3=B. J. |last4=Fimland |first4=M. S. |title=No Time to Lift? Designing Time-Efficient Training Programs for Strength and Hypertrophy: A Narrative Review |journal=Sports Medicine |date=October 2021 |volume=51 |issue=10 |pages=2079–2095 |doi=10.1007/s40279-021-01490-1 |pmid=34125411 |pmc=8449772}}&lt;/ref&gt;. Statikalıq sozılıw bulshıq et kúshin tómenletedi, sonlıqtan onı kúsh shınıǵıwlarınan aldın orınlamaw usınıs etiledi&lt;ref name=&quot;Iversen&quot; /&gt;.

=== Dem alıw ===
Kúsh shınıǵıwları waqtında demdi uslap turmay, tereń dem alıw usınıs etiledi. Bul kislorod jetispewiniń, esinen tanıwdıń hám qan basımınıń kóteriliwiniń aldın aladı. Ádette salmaqtı túsirgende dem alınadı, al kótergende dem shıǵarıladı, biraq kerisinshe usıl da usınıs etiliwi múmkin. Bul eki usıldıń júrek urıwı menen qan basımına tásirinde úlken parıq joq&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fleck |first1=Steven J. |last2=Kraemer |first2=William J. |title=Designing Resistance Training Programs |edition=4th |publisher=Human Kinetics |date=2014 |isbn=978-0-7360-8170-2 |page=12}}&lt;/ref&gt;.

Júdá awır salmaq penen islegende, mısalı, pauerliftingte kóbinese Valsalva manevri qollanıladı: adam tereń dem alıp, qarın hám beldiń tómengi bólegi bulshıq etlerin qatırıp, demdi qaytalaw tamamlanǵansha uslap turadı. Bul gewdeni turaqlı etip, omırtqanı qorǵaydı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hackett |first1=Daniel A. |last2=Chow |first2=Chin-Moi |date=August 2013 |title=The Valsalva maneuver: its effect on intra-abdominal pressure and safety issues during resistance exercise |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=27 |issue=8 |pages=2338–2345 |doi=10.1519/JSC.0b013e31827de07d |pmid=23222073}}&lt;/ref&gt;. Biraq bul usıl qan basımın kóteretuǵın hám dem alıwdı sheklegenlikten, gipertoniyası bar yamasa tez esinen tanatuǵın adamlar ushın qáwipli bolıwı múmkin.

=== Setler arasındaǵı dem alıw ===
Setler arasında 3–5 minut dem alıw 1–2 minut dem alıwǵa qaraǵanda keyingi sette ádewir kóp qaytalaw orınlawǵa múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gonzalez |first1=Adam M. |title=Effect of Interset Rest Interval Length on Resistance Exercise Performance and Muscular Adaptation |journal=Strength &amp; Conditioning Journal |date=December 2016 |volume=38 |issue=6 |pages=65–68 |doi=10.1519/SSC.0000000000000257}}&lt;/ref&gt;. Tájiriybesiz adamlar ushın orta dem alıw (60–160 sekund) qısqa dem alıwǵa (20–40 sekund) qaraǵanda jaqsıraq, al uzaq dem alıw (3–4 minut) ortasha dem alıwdan ayırmashılıqqa iye emes&lt;ref name=&quot;Grgic&quot;&gt;{{cite journal |last1=Grgic |first1=Jozo |last2=Schoenfeld |first2=Brad J. |last3=Skrepnik |first3=Mislav |last4=Davies |first4=Timothy B. |last5=Mikulic |first5=Pavle |title=Effects of Rest Interval Duration in Resistance Training on Measures of Muscular Strength: A Systematic Review |journal=Sports Medicine |year=2018 |volume=48 |issue=1 |pages=137–151 |doi=10.1007/s40279-017-0788-x |pmid=28933024}}&lt;/ref&gt;.

== Aerobikalıq hám anaerobikalıq shınıǵıw ==
Kúsh shınıǵıwları tiykarınan anaerobikalıq bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;Kraemer&quot;&gt;{{cite journal |last=Kraemer |first=W. J. |title=Strength training basics: designing workouts to meet patients' goals |journal=The Physician and Sportsmedicine |volume=31 |issue=8 |pages=39–45 |date=August 2003 |doi=10.3810/psm.2003.08.457 |pmid=20086485}}&lt;/ref&gt;. Awır salmaq kóteriw kóbinese anaerobikalıq shınıǵıw dep qabıl etiledi, al qayta tikleniw, salmaq taslaw hám bodibilding sıyaqlı maqsetlerde jeńilirek salmaqlar qollanılıp, shınıǵıwǵa aerobikalıq sıpat beriledi. Aylanbalı kúsh shınıǵıwında bir neshe shınıǵıw qısqa úzilisler menen izbe-iz orınlanadı, bunda júrek-qan tamır sistemasına túsetuǵın júk aerobikalıq shınıǵıwǵa uqsas boladı&lt;ref name=&quot;Kraemer&quot; /&gt;.

== Paydası ==
Kúsh shınıǵıwları bulshıq et kúshin arttıradı, bulshıq etlerdiń tonusın hám sırtqı kórinisin jaqsılaydı, shıdamlılıqtı, júrek-qan tamır sistemasınıń salamatlıǵın hám súyeklerdiń tıǵızlıǵın arttıradı&lt;ref name=&quot;Mayo&quot;&gt;{{cite news |title=Strength training: Get stronger, leaner, healthier |url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/in-depth/strength-training/art-20046670 |publisher=Mayo Clinic |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Kúshli bulshıq etler buwınlardı jaqsıraq qollap-quwatlaydı hám kúndelikli turmısta jaraqat alıw qáwipin azaytadı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Tieland |first1=Michael |last2=Trouwborst |first2=Inez |last3=Clark |first3=Brian C. |title=Skeletal muscle performance and ageing |journal=Journal of Cachexia, Sarcopenia and Muscle |date=2017 |volume=9 |issue=1 |pages=3–19 |doi=10.1002/jcsm.12238 |pmid=29151281 |pmc=5803609}}&lt;/ref&gt;. Salmaq túsetuǵın shınıǵıwlar osteoporozdıń aldın alıwǵa hám osteoporozı bar adamlarda súyeklerdi bekkemlewge járdem beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Body |first1=J. J. |last2=Bergmann |first2=P. |last3=Boonen |first3=S. |display-authors=etal |title=Non-pharmacological management of osteoporosis: a consensus of the Belgian Bone Club |journal=Osteoporosis International |volume=22 |issue=11 |pages=2769–2788 |date=November 2011 |doi=10.1007/s00198-011-1545-x |pmid=21360219 |pmc=3186889}}&lt;/ref&gt;. Insult yamasa ortopediyalıq operaciyadan keyingi qayta tikleniwde hálsiz bulshıq etlerdi kúsheytiw áhmiyetli faktor bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ada |first1=L. |last2=Dorsch |first2=S. |last3=Canning |first3=C. G. |title=Strengthening interventions increase strength and improve activity after stroke: a systematic review |journal=Australian Journal of Physiotherapy |volume=52 |issue=4 |pages=241–248 |year=2006 |doi=10.1016/S0004-9514(06)70003-4 |pmid=17132118}}&lt;/ref&gt;.

Kúsh shınıǵıwları menen turaqlı shuǵıllanıw barlıq sebeplerden, sonıń ishinde júrek-qan tamır keselliklerinen, rak hám diabetten bolatuǵın ólim qáwipiniń 10–17 % ke tómenlewi menen baylanıslı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Momma |first1=Haruki |last2=Kawakami |first2=Ryoko |last3=Honda |first3=Takanori |last4=Sawada |first4=Susumu S. |date=2022 |title=Muscle-strengthening activities are associated with lower risk and mortality in major non-communicable diseases: a systematic review and meta-analysis of cohort studies |journal=British Journal of Sports Medicine |volume=56 |issue=13 |pages=755–763 |doi=10.1136/bjsports-2021-105061 |pmid=35228201 |pmc=9209691}}&lt;/ref&gt;.

== Jası úlken adamlar ==
Qartayıw sarkopeniya, yaǵnıy bulshıq et massası menen kúshiniń azayıwı menen baylanıslı. Kúsh shınıǵıwları bul processti páseytiwi múmkin, hátte 85 jastan asqan adamlar da bulshıq et massasın arttıra aladı, biraq jaslarǵa qaraǵanda azıraq dárejede&lt;ref name=&quot;Fragala&quot;&gt;{{cite journal |last1=Fragala |first1=Maren S. |last2=Cadore |first2=Eduardo L. |last3=Dorgo |first3=Sandor |display-authors=etal |title=Resistance Training for Older Adults: Position Statement From the National Strength and Conditioning Association |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |year=2019 |volume=33 |issue=8 |pages=2019–2052 |doi=10.1519/JSC.0000000000003230 |pmid=31343601}}&lt;/ref&gt;. Kúshlirek bolǵan jası úlken adamlardıń densawlıǵı, turmıs sapası hám fizikalıq jaǵdayı jaqsıraq boladı, olar azıraq jıǵıladı hám kúndelikli jumıslardı ańsatıraq orınlaydı&lt;ref name=&quot;Fragala&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Liu |first1=C. J. |last2=Latham |first2=N. K. |title=Progressive resistance strength training for improving physical function in older adults |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |issue=3 |pages=CD002759 |date=July 2009 |volume=2009 |doi=10.1002/14651858.CD002759.pub2 |pmid=19588334 |pmc=4324332}}&lt;/ref&gt;.

== Jáne de qarań ==
* [[Shınıǵıw]]
* [[Qolǵa tirelip kóteriliw]]
* [[Otırıp-turıw]]
* [[Qızdırıw shınıǵıwları]]
* [[Suwıtıw shınıǵıwları]]
* [[Awır atletika]]
* [[Fitnes]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[:Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>bx3bjv3o4wniaasxvu9r9k4gbroy84t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276591</id>
      <parentid>276590</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T10:26:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>qáwipin → qáwpin; dem alıw → demalıs (dem alıw mánisinde emes); h.t.b. → hám t.b.; nadurıs → durıs emes; páseytiw → tómenletiw</comment>
      <origin>276591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13203" sha1="4z87liay5y78z1bwanm8oxklfvfz6hz" xml:space="preserve">[[Fayl:Small group fitness sessions bundall.jpg|thumb|Sport zalında túrli kúsh shınıǵıwların orınlaw]]

'''Kúsh shınıǵıwları''' — fizikalıq kúshti arttırıwǵa baǵdarlanǵan [[Shınıǵıw|shınıǵıwlar]]. Olar salmaq kóteriwdi, [[Qolǵa tirelip kóteriliw|qolǵa tirelip kóteriliw]] hám [[Otırıp-turıw|otırıp-turıw]] sıyaqlı óz dene salmaǵı menen orınlanatuǵın shınıǵıwlardı, bulshıq etler shımır jaǵdayda belgili bir poziciyanı qozǵalmay uslap turatuǵın izometriyalıq shınıǵıwlardı hám tez, kúshli háreketlerge tiykarlanǵan pliometrikalıq shınıǵıwlardı óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{cite web |title=Strength Training |url=http://www.fitnesshealth101.com/fitness/weight-training/strength-training |website=FitnessHealth101 |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Kúsh shınıǵıwları bulshıq etlerge túsetuǵın júklemeni áste-aqırın arttırıw principine tiykarlanadı hám túrli shınıǵıwlar menen ásbap-úskenelerdi qollanadı. Olar tiykarınan anaerobikalıq háreket bolıp tabıladı. Kúsh shınıǵıwları bulshıq etlerdiń, sińirler menen baylamlardıń kúshin, súyeklerdiń tıǵızlıǵın hám zat almasıwın arttıradı, buwınlar menen júrektiń jumısın jaqsılaydı, sonday-aq sportshılar menen jası úlken adamlarda jaraqat alıw qáwpin azaytadı.

== Tiykarǵı principleri ==
Kúsh shınıǵıwları belgili bir bulshıq et toparın qayta-qayta jumıs isletiwge tiykarlanadı. Ádette bulshıq etler shınıǵıw waqtında qısqarıp, keyin dene baslanǵısh poziciyaǵa qaytadı. Bul process bulshıq etler sharshap, háreketti qaytalay almaytuǵın jaǵdayǵa jetkenshe bir neshe ret qaytalanıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Schoenfeld |first1=B. J. |last2=Grgic |first2=J. |last3=Ogborn |first3=D. |last4=Krieger |first4=J. W. |title=Strength and Hypertrophy Adaptations Between Low- vs. High-Load Resistance Training: A Systematic Review and Meta-analysis |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=31 |issue=12 |pages=3508–3523 |date=December 2017 |doi=10.1519/JSC.0000000000002200 |pmid=28834797}}&lt;/ref&gt;. Kúsh shınıǵıwları júklemeni áste-aqırın arttırıw principine boysınadı: bulshıq etlerge túsetuǵın qarsılıq waqıt ótiwi menen kóbeytilip, olardıń beyimlesiwi hám ósiwi xoshametlenedi&lt;ref name=&quot;ACSM&quot;&gt;{{cite book |title=ACSM's Guidelines for Exercise Testing and Prescription |edition=11th |publisher=Wolters Kluwer |year=2021 |isbn=978-1-9751-5018-1}}&lt;/ref&gt;.

=== Qaytalawlar hám setler ===
Kúsh shınıǵıwlarında hárbir shınıǵıw ádette bir neshe ret izbe-iz orınlanadı. Hárbir orınlaw qaytalaw dep ataladı, al eki yamasa onnan da kóp qaytalaw set dúzedi&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Porcari |first1=John P. |last2=Bryant |first2=Cedric X. |last3=Comana |first3=Fabio |title=Exercise Physiology |date=2015 |publisher=F. A. Davis Company |location=Philadelphia |isbn=978-0-8036-2555-6 |page=416}}&lt;/ref&gt;. Mısalı, 10 ret qolǵa tirelip kóteriliw, keyin eki minut demalıs, jáne 10 ret qolǵa tirelip kóteriliw hám t.b.

Shınıǵıw waqtında, setler arasında hám shınıǵıw kúnleri arasında tikleniw júdá áhmiyetli. Eger organizm tiklenbese, sharshaw payda bolıp, nátiyje tómenleydi hám jaraqat alıw qáwpi artadı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Raeder |first1=Christian |last2=Wiewelhove |first2=Thimo |display-authors=etal |title=Assessment of Fatigue and Recovery in Male and Female Athletes After 6 Days of Intensified Strength Training |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |date=December 2016 |volume=30 |issue=12 |pages=3412–3427 |doi=10.1519/JSC.0000000000001427 |pmid=27093538}}&lt;/ref&gt;.

=== Durıs texnika ===
Kúsh shınıǵıwları durıs texnikanı talap etedi: háreketti kerekli bulshıq et toparı menen orınlaw hám awırıraq salmaqtı kóteriw ushın júkti deneniń basqa bóleklerine awdarmaw kerek. Durıs emes texnika jaraqatqa yamasa shınıǵıw maqsetine jete almawǵa alıp keliwi múmkin. Eger kerekli bulshıq et toparına jetkilikli júk túspese, bulshıq et kúshi artpaydı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hughes |first1=David C. |last2=Ellefsen |first2=Stian |last3=Baar |first3=Keith |date=June 2018 |title=Adaptations to Endurance and Strength Training |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=8 |issue=6 |pages=a029769 |doi=10.1101/cshperspect.a029769 |pmid=28490537 |pmc=5983157}}&lt;/ref&gt;.

=== Qızdırıw ===
Kúsh shınıǵıwların orınlawshılar ádette shınıǵıwdan aldın [[Qızdırıw shınıǵıwları|qızdırıw shınıǵıwların]] orınlaydı. Qızdırıw jeńil velotrenajerdi, iyiliwsheńlik hám buwınlardıń háreketsheńligin arttıratuǵın shınıǵıwlardı, sozılıwdı hám aldaǵı shınıǵıwdı jeńil salmaq penen yamasa salmaqsız orınlap kóriwdi óz ishine alıwı múmkin. Onıń maqseti — shınıǵıwdıń nátiyjeliligin arttırıw hám jaraqat qáwpin azaytıw&lt;ref name=&quot;Iversen&quot;&gt;{{cite journal |last1=Iversen |first1=V. M. |last2=Norum |first2=M. |last3=Schoenfeld |first3=B. J. |last4=Fimland |first4=M. S. |title=No Time to Lift? Designing Time-Efficient Training Programs for Strength and Hypertrophy: A Narrative Review |journal=Sports Medicine |date=October 2021 |volume=51 |issue=10 |pages=2079–2095 |doi=10.1007/s40279-021-01490-1 |pmid=34125411 |pmc=8449772}}&lt;/ref&gt;. Statikalıq sozılıw bulshıq et kúshin tómenletedi, sonlıqtan onı kúsh shınıǵıwlarınan aldın orınlamaw usınıs etiledi&lt;ref name=&quot;Iversen&quot; /&gt;.

=== Dem alıw ===
Kúsh shınıǵıwları waqtında demdi uslap turmay, tereń dem alıw usınıs etiledi. Bul kislorod jetispewiniń, esinen tanıwdıń hám qan basımınıń kóteriliwiniń aldın aladı. Ádette salmaqtı túsirgende dem alınadı, al kótergende dem shıǵarıladı, biraq kerisinshe usıl da usınıs etiliwi múmkin. Bul eki usıldıń júrek urıwı menen qan basımına tásirinde úlken parıq joq&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fleck |first1=Steven J. |last2=Kraemer |first2=William J. |title=Designing Resistance Training Programs |edition=4th |publisher=Human Kinetics |date=2014 |isbn=978-0-7360-8170-2 |page=12}}&lt;/ref&gt;.

Júdá awır salmaq penen islegende, mısalı, pauerliftingte kóbinese Valsalva manevri qollanıladı: adam tereń dem alıp, qarın hám beldiń tómengi bólegi bulshıq etlerin qatırıp, demdi qaytalaw tamamlanǵansha uslap turadı. Bul gewdeni turaqlı etip, omırtqanı qorǵaydı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hackett |first1=Daniel A. |last2=Chow |first2=Chin-Moi |date=August 2013 |title=The Valsalva maneuver: its effect on intra-abdominal pressure and safety issues during resistance exercise |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=27 |issue=8 |pages=2338–2345 |doi=10.1519/JSC.0b013e31827de07d |pmid=23222073}}&lt;/ref&gt;. Biraq bul usıl qan basımın kóteretuǵın hám dem alıwdı sheklegenlikten, gipertoniyası bar yamasa tez esinen tanatuǵın adamlar ushın qáwipli bolıwı múmkin.

=== Setler arasındaǵı demalıs ===
Setler arasında 3–5 minut demalıs 1–2 minut demalısqa qaraǵanda keyingi sette ádewir kóp qaytalaw orınlawǵa múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gonzalez |first1=Adam M. |title=Effect of Interset Rest Interval Length on Resistance Exercise Performance and Muscular Adaptation |journal=Strength &amp; Conditioning Journal |date=December 2016 |volume=38 |issue=6 |pages=65–68 |doi=10.1519/SSC.0000000000000257}}&lt;/ref&gt;. Tájiriybesiz adamlar ushın orta demalıs (60–160 sekund) qısqa demalısqa (20–40 sekund) qaraǵanda jaqsıraq, al uzaq demalıs (3–4 minut) ortasha demalıstan ayırmashılıqqa iye emes&lt;ref name=&quot;Grgic&quot;&gt;{{cite journal |last1=Grgic |first1=Jozo |last2=Schoenfeld |first2=Brad J. |last3=Skrepnik |first3=Mislav |last4=Davies |first4=Timothy B. |last5=Mikulic |first5=Pavle |title=Effects of Rest Interval Duration in Resistance Training on Measures of Muscular Strength: A Systematic Review |journal=Sports Medicine |year=2018 |volume=48 |issue=1 |pages=137–151 |doi=10.1007/s40279-017-0788-x |pmid=28933024}}&lt;/ref&gt;.

== Aerobikalıq hám anaerobikalıq shınıǵıw ==
Kúsh shınıǵıwları tiykarınan anaerobikalıq bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;Kraemer&quot;&gt;{{cite journal |last=Kraemer |first=W. J. |title=Strength training basics: designing workouts to meet patients' goals |journal=The Physician and Sportsmedicine |volume=31 |issue=8 |pages=39–45 |date=August 2003 |doi=10.3810/psm.2003.08.457 |pmid=20086485}}&lt;/ref&gt;. Awır salmaq kóteriw kóbinese anaerobikalıq shınıǵıw dep qabıl etiledi, al qayta tikleniw, salmaq taslaw hám bodibilding sıyaqlı maqsetlerde jeńilirek salmaqlar qollanılıp, shınıǵıwǵa aerobikalıq sıpat beriledi. Aylanbalı kúsh shınıǵıwında bir neshe shınıǵıw qısqa úzilisler menen izbe-iz orınlanadı, bunda júrek-qan tamır sistemasına túsetuǵın júk aerobikalıq shınıǵıwǵa uqsas boladı&lt;ref name=&quot;Kraemer&quot; /&gt;.

== Paydası ==
Kúsh shınıǵıwları bulshıq et kúshin arttıradı, bulshıq etlerdiń tonusın hám sırtqı kórinisin jaqsılaydı, shıdamlılıqtı, júrek-qan tamır sistemasınıń salamatlıǵın hám súyeklerdiń tıǵızlıǵın arttıradı&lt;ref name=&quot;Mayo&quot;&gt;{{cite news |title=Strength training: Get stronger, leaner, healthier |url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/in-depth/strength-training/art-20046670 |publisher=Mayo Clinic |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Kúshli bulshıq etler buwınlardı jaqsıraq qollap-quwatlaydı hám kúndelikli turmısta jaraqat alıw qáwpin azaytadı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Tieland |first1=Michael |last2=Trouwborst |first2=Inez |last3=Clark |first3=Brian C. |title=Skeletal muscle performance and ageing |journal=Journal of Cachexia, Sarcopenia and Muscle |date=2017 |volume=9 |issue=1 |pages=3–19 |doi=10.1002/jcsm.12238 |pmid=29151281 |pmc=5803609}}&lt;/ref&gt;. Salmaq túsetuǵın shınıǵıwlar osteoporozdıń aldın alıwǵa hám osteoporozı bar adamlarda súyeklerdi bekkemlewge járdem beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Body |first1=J. J. |last2=Bergmann |first2=P. |last3=Boonen |first3=S. |display-authors=etal |title=Non-pharmacological management of osteoporosis: a consensus of the Belgian Bone Club |journal=Osteoporosis International |volume=22 |issue=11 |pages=2769–2788 |date=November 2011 |doi=10.1007/s00198-011-1545-x |pmid=21360219 |pmc=3186889}}&lt;/ref&gt;. Insult yamasa ortopediyalıq operaciyadan keyingi qayta tikleniwde hálsiz bulshıq etlerdi kúsheytiw áhmiyetli faktor bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ada |first1=L. |last2=Dorsch |first2=S. |last3=Canning |first3=C. G. |title=Strengthening interventions increase strength and improve activity after stroke: a systematic review |journal=Australian Journal of Physiotherapy |volume=52 |issue=4 |pages=241–248 |year=2006 |doi=10.1016/S0004-9514(06)70003-4 |pmid=17132118}}&lt;/ref&gt;.

Kúsh shınıǵıwları menen turaqlı shuǵıllanıw barlıq sebeplerden, sonıń ishinde júrek-qan tamır keselliklerinen, rak hám diabetten bolatuǵın ólim qáwpiniń 10–17 % ke tómenlewi menen baylanıslı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Momma |first1=Haruki |last2=Kawakami |first2=Ryoko |last3=Honda |first3=Takanori |last4=Sawada |first4=Susumu S. |date=2022 |title=Muscle-strengthening activities are associated with lower risk and mortality in major non-communicable diseases: a systematic review and meta-analysis of cohort studies |journal=British Journal of Sports Medicine |volume=56 |issue=13 |pages=755–763 |doi=10.1136/bjsports-2021-105061 |pmid=35228201 |pmc=9209691}}&lt;/ref&gt;.

== Jası úlken adamlar ==
Qartayıw sarkopeniya, yaǵnıy bulshıq et massası menen kúshiniń azayıwı menen baylanıslı. Kúsh shınıǵıwları bul processti tómenletiwi múmkin, hátte 85 jastan asqan adamlar da bulshıq et massasın arttıra aladı, biraq jaslarǵa qaraǵanda azıraq dárejede&lt;ref name=&quot;Fragala&quot;&gt;{{cite journal |last1=Fragala |first1=Maren S. |last2=Cadore |first2=Eduardo L. |last3=Dorgo |first3=Sandor |display-authors=etal |title=Resistance Training for Older Adults: Position Statement From the National Strength and Conditioning Association |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |year=2019 |volume=33 |issue=8 |pages=2019–2052 |doi=10.1519/JSC.0000000000003230 |pmid=31343601}}&lt;/ref&gt;. Kúshlirek bolǵan jası úlken adamlardıń densawlıǵı, turmıs sapası hám fizikalıq jaǵdayı jaqsıraq boladı, olar azıraq jıǵıladı hám kúndelikli jumıslardı ańsatıraq orınlaydı&lt;ref name=&quot;Fragala&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Liu |first1=C. J. |last2=Latham |first2=N. K. |title=Progressive resistance strength training for improving physical function in older adults |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |issue=3 |pages=CD002759 |date=July 2009 |volume=2009 |doi=10.1002/14651858.CD002759.pub2 |pmid=19588334 |pmc=4324332}}&lt;/ref&gt;.

== Jáne de qarań ==
* [[Shınıǵıw]]
* [[Qolǵa tirelip kóteriliw]]
* [[Otırıp-turıw]]
* [[Qızdırıw shınıǵıwları]]
* [[Suwıtıw shınıǵıwları]]
* [[Awır atletika]]
* [[Fitnes]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[:Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>4z87liay5y78z1bwanm8oxklfvfz6hz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276599</id>
      <parentid>276591</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T10:30:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>«Aerobika» maqalasınıń qaralaması. Translated from [[:en:Aerobics]]</comment>
      <origin>276599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6250" sha1="gg5886f0hw9co798xnhmii863aham4d" xml:space="preserve">[[Fayl:Step Aerobics Class at a Gym.JPG|thumb|Sport zalında step-aerobika]]

'''Aerobika''' — ritmli aerobikalıq shınıǵıwlardı sozılıw hám [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwları]] menen biriktiretuǵın fizikalıq shınıǵıw túri. Onıń maqseti — [[Fitnes|fitnestiń]] barlıq qásiyetlerin, yaǵnıy iyiliwsheńlikti, bulshıq et kúshin hám júrek-qan tamır sistemasınıń shıdamlılıǵın jaqsılaw. Aerobika ádette muzıka astında orınlanadı hám trener basshılıǵında topar bolıp shuǵıllanıwı múmkin. Aerobika sabaqları hár túrli intensivlik hám quramalılıq dárejelerine bólinedi hám ádette bes bólimnen ibarat boladı: [[Qızdırıw shınıǵıwları|qızdırıw]] (5–10 minut), júrek-qan tamır sistemasın shınıqtırıw (25–30 minut), bulshıq et kúshin rawajlandırıw (10–15 minut), [[Suwıtıw shınıǵıwları|suwıtıw]] (5–8 minut) hám sozılıw (5–8 minut). Qatnasıwshılar óz fizikalıq tayarlıǵına qaray qatnasıw dárejesin tańlay aladı.

== Tariyxı ==
[[Fayl:Aqua Aerobics.JPG|thumb|Basseynde suw aerobikası sabaǵı]]
«Aerobika» termini menen shınıǵıw usılın amerikalı fiziolog Kennet Kuper islep shıqqan. Kuper jaqsı bulshıq et kúshine iye ayırım adamlardıń uzaq aralıqqa juwırıw, júziw hám velosiped tebiw sıyaqlı háreketlerde nege tómen nátiyje kórsetetuǵınına qızıqqan. Ol adamnıń uzaq waqıt jumıs islew qábiletin organizmniń kislorodtı paydalanıw qábileti arqalı ólshey baslaǵan. 1968-jılı ol juwırıw, júriw, júziw hám velosiped tebiwge tiykarlanǵan shınıǵıw programmaların óz ishine alǵan «Aerobics» kitabın basıp shıǵarǵan&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://web.archive.org/web/20200617013052/https://www.hsph.harvard.edu/news/press-releases/aerobics-kenneth-cooper-to-receive-harvard-healthy-cup-award/ |title=&quot;Father of Aerobics&quot; Kenneth Cooper, MD, MPH to receive Healthy Cup Award from Harvard School of Public Health |date=2008-04-16 |publisher=Harvard School of Public Health |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Aerobikalıq tanslardı 1969-jılı Kuperdiń kitabınan ilham alǵan Jeki Sorensen oylap tapqan. 1970-jıllarda bul usıl júzlegen trenerler arqalı AQSh boyınsha keń tarqalǵan&lt;ref name=&quot;Black&quot;&gt;{{cite book |last=Black |first=Jonathan |date=2020 |title=Making the American Body: The Remarkable Saga of the Men and Women Whose Feats, Feuds, and Passions Shaped Fitness History |pages=111–113 |publisher=University of Nebraska Press |isbn=9781496209504}}&lt;/ref&gt;. 1980-jıllarda aerobika pútkil dúnyaǵa tarqalıp, úlken tarawǵa aylanǵan&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hendricks |first=Nancy |date=2018 |title=Popular Fads and Crazes Through American History |publisher=ABC-CLIO |isbn=9781440851834 |page=526}}&lt;/ref&gt;.

== Step-aerobika ==
Step-aerobika — biyikligin adamnıń múmkinshiligine qaray ózgertiwge bolatuǵın tómen platforma (step) qollanılatuǵın aerobika túri. Step-aerobika sabaqları kóplegen sport zallarında ótkeriledi&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Agarwal |first1=Mukesh |last2=Arora |first2=Sunita |last3=Singh |first3=Neeva |title=Aerobics: Fitness and Style |publisher=Friends Publications (India)}}&lt;/ref&gt;. Ol 1980-jıllardıń ortasında bir neshe amerikalı trener tárepinen óz aldına islep shıǵılǵan&lt;ref name=&quot;Brit&quot;&gt;{{cite web |title=Aerobics |url=https://www.britannica.com/topic/aerobics |website=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

=== Háreketler ===
Tiykarǵı («bazalıq») qádemde adam bir ayaǵın stepke qoyadı, keyin ekinshisin qoyıp, eki ayaǵı da stepte turadı, sonnan keyin birinshi ayaǵın jerge túsiredi hám onıń izinen ekinshisin túsiredi. Kóp qollanılatuǵın háreketlerge tiykarǵı qádem, dizeni kóteriw, T-qádem, V-qádem, L-qádem hám basqalar kiredi.

=== Xoreografiya ===
Kóplegen trenerler sabaq ushın birge orınlanatuǵın háreketler toplamın, yaǵnıy xoreografiyanı aldınnan tayarlaydı. Ádette bir toplam 32 taktqa esaplanadı hám ayaqlar almasıp, toplamdı aynadaǵıday keri tárepke qaytalawǵa bolatuǵınday etip dúziledi. Mısalı, tiykarǵı qádem 4 taktta orınlanadı. Baslawshılar sabaqlarında ápiwayı háreketler izbe-iz qosıladı, al tájiriybeli toparlarda burılıwlar sıyaqlı tans elementleri de qollanıladı.

== Aerobikalıq tanslar ==
[[Fayl:Exercices d'aérobic.jpg|thumb|Aerobika sabaǵı]]
Aerobikalıq tanslar — trener bir neshe qısqa tans kombinaciyasın oylap tawıp, onı toparǵa úyretetuǵın muzıkalı fitnes shınıǵıwları. Ádette trener bir yamasa eki háreketti úyretip, topar pútkil xoreografiyanı birlestire alǵansha olardı qaytalaydı. Sabaq dawamında zamanagóy muzıka qollanıladı. Geyde onnan keyin óz dene salmaǵı menen orınlanatuǵın kúsh shınıǵıwları hám suwıtıw ushın sozılıw shınıǵıwları orınlanadı. Sabaqlar ádette 30–60 minutqa sozıladı hám step, gantel sıyaqlı ásbaplar qollanılıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20210416084130/http://www.safe-stretch.info/tag/freestyle-aerobics/ |title=Freestyle Aerobics |website=Safe Stretch |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

== Sport aerobikası ==
[[Fayl:Figuraaerobic.jpg|thumb|Sport aerobikası toparı]]
Sport aerobikası (aerobikalıq gimnastika) quramalı xoreografiyanı, ritmikalıq hám akrobatikalıq gimnastika elementlerin aerobika menen biriktiredi&lt;ref&gt;{{cite web |title=About Aerobic |url=https://www.fig-gymnastics.com/site/page/view?id=277 |publisher=Fédération Internationale de Gymnastique |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Shıǵıwlar jas, jınıs hám topar (jeke, aralas jup hám úshlik) boyınsha bólinedi hám dinamikalıq hám statikalıq kúsh, sekiriwler, ayaqtı siltew, teńsalmaqlılıq hám iyiliwsheńlik boyınsha bahalanadı. Bahalawda kórkemlik sapası, dóretiwshilik, orınlaw sapası hám quramalılıq esapqa alınadı. Sport aerobikası boyınsha milliy hám xalıqaralıq jarıslar ótkeriledi, biraq ol Olimpiada sport túri emes.

== Jáne de qarań ==
* [[XX ásirdegi hayallar fitnes mádeniyatı]]
* [[Jazzersayz]]
* [[Suw aerobikası]]
* [[Zumba]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[:Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>gg5886f0hw9co798xnhmii863aham4d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276605</id>
      <parentid>276599</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T10:46:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>«Anaerobikalıq shınıǵıw» qaralaması. Translated from [[:en:Anaerobic exercise]]</comment>
      <origin>276605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8230" sha1="j9mta5tx62uhl9kro1664fvn53n00ug" xml:space="preserve">[[Fayl:Small group fitness sessions bundall.jpg|thumb|[[Kúsh shınıǵıwları]] anaerobikalıq shınıǵıwǵa jatadı]]

'''Anaerobikalıq shınıǵıw''' — organizmde glyukozanı kislorodsız ıdıratatuǵın shınıǵıw túri. «Anaerobikalıq» sózi «kislorodsız» degen mánisti bildiredi&lt;ref name=&quot;medlineplus&quot;&gt;{{cite web |title=Anaerobic: MedlinePlus Medical Encyclopedia |url=https://medlineplus.gov/ency/article/002230.htm |website=MedlinePlus |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Bunday shınıǵıw sút kislotasınıń toplanıwına alıp keledi&lt;ref name=&quot;medlineplus&quot; /&gt;. Ámeliyatta bul anaerobikalıq shınıǵıwdıń aerobikalıq shınıǵıwǵa qaraǵanda intensivlirek, biraq qısqa waqıtlı ekenin bildiredi&lt;ref name=&quot;Bagchi&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Bagchi |editor1-first=Debasis |editor2-last=Nair |editor2-first=Sreejayan |editor3-last=Sen |editor3-first=Chandan K. |title=Nutrition and Enhanced Sports Performance: Muscle Building, Endurance, and Strength |date=2013 |location=Amsterdam |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-396477-9}}&lt;/ref&gt;.

Anaerobikalıq shınıǵıwdıń bioximiyası glikoliz dep atalatuǵın processti óz ishine aladı. Bul processte glyukoza [[Kletka|kletkalardaǵı]] reakciyalar ushın tiykarǵı [[Energiya|energiya]] deregi bolǵan adenozintrifosfatqa (ATF) aylanadı&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cooper |first=Geoffrey M. |date=2000 |chapter=Metabolic Energy |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9903/ |title=The Cell: A Molecular Approach |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;.

Anaerobikalıq shınıǵıw shıdamlılıqtı, bulshıq et kúshin hám quwatın rawajlandırıw ushın qollanılıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=d'Hooge |first1=R. |last2=Hellinckx |first2=T. |last3=Van Laethem |first3=C. |display-authors=etal |year=2011 |title=Influence of combined aerobic and resistance training on metabolic control, cardiovascular fitness and quality of life in adolescents with type 1 diabetes: a randomized controlled trial |journal=Clinical Rehabilitation |volume=25 |issue=4 |pages=349–359 |doi=10.1177/0269215510386254 |pmid=21112904}}&lt;/ref&gt;.

== Zat almasıw ==
Anaerobikalıq zat almasıw — organizmniń energiya sarıplawınıń tábiyiy bólegi&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Scott |first=Christopher B. |title=Contribution of anaerobic energy expenditure to whole body thermogenesis |journal=Nutrition &amp; Metabolism |date=June 2005 |volume=2 |issue=1 |pages=14 |doi=10.1186/1743-7075-2-14 |pmid=15958171 |pmc=1182393}}&lt;/ref&gt;. Tez qısqaratuǵın bulshıq et talshıqları anaerobikalıq [[Metabolizm|zat almasıw]] sisteması arqalı jumıs isleydi, sonlıqtan olardıń hár qanday jumısı anaerobikalıq energiya sarıplawın arttıradı. Tórt minuttan aslam dawam etetuǵın kúshli shınıǵıwlarda da (mısalı, bir milge juwırıw jarısında) anaerobikalıq energiya sarıplawı ádewir bolıwı múmkin. Anaerobikalıq energiya sarıplawın anıq ólshew qıyın&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Svedahl |first1=Krista |last2=MacIntosh |first2=Brian R. |year=2003 |title=Anaerobic Threshold: The Concept and Methods of Measurement |journal=Canadian Journal of Applied Physiology |volume=28 |issue=2 |pages=299–323 |doi=10.1139/h03-023 |pmid=12825337}}&lt;/ref&gt;. Ayırım usıllar onı kislorod jetispewshiligin yamasa bulshıq etlerde sút kislotasınıń payda bolıwın ólshew arqalı bahalaydı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Medbø |first1=J. I. |last2=Mohn |first2=A. C. |last3=Tabata |first3=I. |display-authors=etal |title=Anaerobic capacity determined by maximal accumulated O2 deficit |journal=Journal of Applied Physiology |date=January 1988 |volume=64 |issue=1 |pages=50–60 |doi=10.1152/jappl.1988.64.1.50 |pmid=3356666}}&lt;/ref&gt;.

Al aerobikalıq shınıǵıw bolsa uzaǵıraq waqıt dawamında orınlanatuǵın tómenirek intensivliktegi háreketlerdi óz ishine aladı&lt;ref name=&quot;medlineplus&quot; /&gt;. Júriw, áste [[Juwırıw|juwırıw]], eskek esiw hám [[Velosiped|velosiped]] tebiw sıyaqlı háreketler uzaq waqıtlı shınıǵıw ushın kerekli energiyanı islep shıǵarıwda kislorodtı talap etedi. Qısqa, kúshli háreketlerdi qayta-qayta talap etetuǵın sport túrlerinde aerobikalıq sistema tikleniw dáwirinde keyingi háreket ushın energiyanı tolıqtıradı hám saqlaydı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vrenjo |first1=K. |last2=Kovaci |first2=F. |last3=Skenderi |first3=Dh. |last4=Kariqi |first4=A. |title=Measurement and Evaluation of Blood Lactic Acid, A Requirement for Predicting the Anaerobic Exercise Load |journal=International Journal of Ecosystems and Ecology Science |date=2021 |volume=11 |issue=3 |pages=629–632 |doi=10.31407/ijees11.335}}&lt;/ref&gt;. Sonlıqtan kóplegen sport túrlerinde aerobikalıq hám anaerobikalıq sistemalardıń ekewin de rawajlandırıw talap etiledi.

Anaerobikalıq energiya sistemaları:
* '''Laktatsız anaerobikalıq sistema''' — joqarı energiyalı fosfatlardan, adenozintrifosfat hám kreatinfosfattan ibarat&lt;ref name=&quot;Donatelli&quot;&gt;{{cite book |last=Donatelli |first=Robert |title=Sports-Specific Rehabilitation |page=40 |publisher=Elsevier |year=2007 |isbn=0-443-06642-6}}&lt;/ref&gt;;
* '''Laktatlı anaerobikalıq sistema''' — anaerobikalıq glikolizge tiykarlanadı&lt;ref name=&quot;Donatelli&quot; /&gt;.

Joqarı energiyalı fosfatlar bulshıq et kletkalarında sheklengen muǵdarda saqlanadı. Anaerobikalıq glikoliz kislorod bolmaǵanda yamasa ATF aerobikalıq zat almasıw beretuǵınnan tezirek kerek bolǵanda tek glyukoza menen glikogendi janılǵı retinde paydalanadı. Glyukozanıń bunday tez ıdırawınıń nátiyjesinde sút kislotası (laktat) payda boladı. Shama menen 30 sekundqa shekem dawam etetuǵın háreketler tiykarınan ATF-KF (fosfagen) sistemasına súyenedi. Bunnan uzaǵıraq waqıtta aerobikalıq hám anaerobikalıq glikolizge tiykarlanǵan sistemalardıń ekewi de qollanıladı.

Anaerobikalıq glikolizdiń qosımsha ónimi bolǵan laktat dástúriy túrde bulshıq et jumısına zıyanlı dep esaplanǵan&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Westerblad |first=Håkan |title=Muscle Fatigue: Lactic Acid or Inorganic Phosphate the Major Cause? |journal=Physiology |date=February 2002 |volume=17 |issue=1 |pages=17–21 |doi=10.1152/physiologyonline.2002.17.1.17 |pmid=11821531}}&lt;/ref&gt;. Biraq bul tek laktat dárejesi júdá joqarı bolǵanda ǵana durıs bolıwı múmkin. Laktat dárejesiniń kóteriliwi kúshli shınıǵıw waqtında sharshawǵa alıp keletuǵın kóplegen ózgerislerdiń biri ǵana. Bulshıq ettiń sharshawı quramalı process bolıp, energiyanıń jetkilikliligine, kislorod jetkerip beriliwine, awırıwdı seziwge hám basqa psixologiyalıq faktorlarǵa baylanıslı. Anaerobikalıq háreketlerdiń nátiyjeliligin shınıǵıwlar arqalı arttırıwǵa boladı&lt;ref&gt;{{cite book |last=McMahon |first=Thomas A. |title=Muscles, Reflexes, and Locomotion |publisher=Princeton University Press |year=1984 |pages=37–51 |isbn=978-0-691-02376-2}}&lt;/ref&gt;.

Anaerobikalıq shınıǵıw adamnıń bazalıq zat almasıw dárejesin de arttıradı&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Plisk |first=Steven Scott |date=February 1991 |title=Anaerobic metabolic conditioning: a brief review of theory, strategy and practical application |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=5 |issue=1 |pages=23–34}}&lt;/ref&gt;.

== Mısallar ==
Anaerobikalıq shınıǵıwlar — qısqa waqıt ishinde orınlanatuǵın joqarı intensivlikli shınıǵıwlar, al aerobikalıq shınıǵıwlar uzaǵıraq waqıt dawamında hár túrli intensivlikte orınlanadı&lt;ref name=&quot;Bagchi&quot; /&gt;. Anaerobikalıq shınıǵıwlarǵa sprint (qısqa aralıqqa tez juwırıw), joqarı intensivlikli interval shınıǵıwlar hám [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwları]] mısal bola aladı&lt;ref&gt;{{cite web |last=Atkins |first=William A. |title=Anaerobic Exercise |website=The Gale Encyclopedia of Fitness |date=2016 |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

== Jáne de qarań ==
* [[Aerobikalıq shınıǵıw]]
* [[Bioenergetikalıq sistemalar]]
* [[Limon kislotası cikli]]
* [[Kori cikli]]
* [[Margariya-Kalamen quwat testi]]
* [[Qolǵa tirelip kóteriliw]]
* [[Kúsh shınıǵıwları]]
* [[Salmaq penen shınıǵıw]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[:Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>j9mta5tx62uhl9kro1664fvn53n00ug</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276606</id>
      <parentid>276605</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T10:46:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>Ayırım kishi ózgerisler</comment>
      <origin>276606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8236" sha1="0cr79yhi92qj0xroz607fylj5qi3i0x" xml:space="preserve">[[Fayl:Small group fitness sessions bundall.jpg|thumb|[[Kúsh shınıǵıwları]] anaerobikalıq shınıǵıwǵa jatadı]]

'''Anaerobikalıq shınıǵıw''' — organizmde glyukozanı kislorodsız ıdıratatuǵın shınıǵıw túri. «Anaerobikalıq» sózi «kislorodsız» degen mánisti bildiredi&lt;ref name=&quot;medlineplus&quot;&gt;{{cite web |title=Anaerobic: MedlinePlus Medical Encyclopedia |url=https://medlineplus.gov/ency/article/002230.htm |website=MedlinePlus |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Bunday shınıǵıw sút kislotasınıń toplanıwına alıp keledi&lt;ref name=&quot;medlineplus&quot; /&gt;. Ámeliyatta bul anaerobikalıq shınıǵıwdıń aerobikalıq shınıǵıwǵa qaraǵanda intensivlirek, biraq qısqa waqıtlı ekenin bildiredi&lt;ref name=&quot;Bagchi&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Bagchi |editor1-first=Debasis |editor2-last=Nair |editor2-first=Sreejayan |editor3-last=Sen |editor3-first=Chandan K. |title=Nutrition and Enhanced Sports Performance: Muscle Building, Endurance, and Strength |date=2013 |location=Amsterdam |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-396477-9}}&lt;/ref&gt;.

Anaerobikalıq shınıǵıwdıń bioximiyası glikoliz dep atalatuǵın processti óz ishine aladı. Bul processte glyukoza [[Kletka|kletkalardaǵı]] reakciyalar ushın tiykarǵı [[Energiya|energiya]] deregi bolǵan adenozintrifosfatqa (ATF) aylanadı&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cooper |first=Geoffrey M. |date=2000 |chapter=Metabolic Energy |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9903/ |title=The Cell: A Molecular Approach |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;.

Anaerobikalıq shınıǵıw shıdamlılıqtı, bulshıq et kúshin hám quwatın rawajlandırıw ushın qollanılıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=d'Hooge |first1=R. |last2=Hellinckx |first2=T. |last3=Van Laethem |first3=C. |display-authors=etal |year=2011 |title=Influence of combined aerobic and resistance training on metabolic control, cardiovascular fitness and quality of life in adolescents with type 1 diabetes: a randomized controlled trial |journal=Clinical Rehabilitation |volume=25 |issue=4 |pages=349–359 |doi=10.1177/0269215510386254 |pmid=21112904}}&lt;/ref&gt;.

== Zat almasıw ==
Anaerobikalıq zat almasıw — organizmniń energiya sarıplawınıń tábiyiy bólegi&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Scott |first=Christopher B. |title=Contribution of anaerobic energy expenditure to whole body thermogenesis |journal=Nutrition &amp; Metabolism |date=June 2005 |volume=2 |issue=1 |pages=14 |doi=10.1186/1743-7075-2-14 |pmid=15958171 |pmc=1182393}}&lt;/ref&gt;. Tez qısqaratuǵın bulshıq et talshıqları anaerobikalıq [[Metabolizm|zat almasıw]] sisteması arqalı jumıs isleydi, sonlıqtan olardıń hár qanday jumısı anaerobikalıq energiya sarıplawın arttıradı. Tórt minuttan aslam dawam etetuǵın kúshli shınıǵıwlarda da (mısalı, bir milge juwırıw jarısında) anaerobikalıq energiya sarıplawı ádewir bolıwı múmkin. Anaerobikalıq energiya sarıplawın anıq ólshew qıyın&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Svedahl |first1=Krista |last2=MacIntosh |first2=Brian R. |year=2003 |title=Anaerobic Threshold: The Concept and Methods of Measurement |journal=Canadian Journal of Applied Physiology |volume=28 |issue=2 |pages=299–323 |doi=10.1139/h03-023 |pmid=12825337}}&lt;/ref&gt;. Ayırım usıllar onı kislorod jetispewshiligin yamasa bulshıq etlerde sút kislotasınıń payda bolıwın ólshew arqalı bahalaydı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Medbø |first1=J. I. |last2=Mohn |first2=A. C. |last3=Tabata |first3=I. |display-authors=etal |title=Anaerobic capacity determined by maximal accumulated O2 deficit |journal=Journal of Applied Physiology |date=January 1988 |volume=64 |issue=1 |pages=50–60 |doi=10.1152/jappl.1988.64.1.50 |pmid=3356666}}&lt;/ref&gt;.

Al aerobikalıq shınıǵıw bolsa uzaǵıraq waqıt dawamında orınlanatuǵın tómenirek intensivliktegi háreketlerdi óz ishine aladı&lt;ref name=&quot;medlineplus&quot; /&gt;. Júriw, áste [[Juwırıw|juwırıw]], eskek esiw hám [[Velosiped|velosiped]] tebiw sıyaqlı háreketler uzaq waqıtlı shınıǵıw ushın kerekli energiyanı islep shıǵarıwda kislorodtı talap etedi. Qısqa, kúshli háreketlerdi qayta-qayta talap etetuǵın sport túrlerinde aerobikalıq sistema tikleniw dáwirinde keyingi háreket ushın energiyanı tolıqtıradı hám saqlaydı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vrenjo |first1=K. |last2=Kovaci |first2=F. |last3=Skenderi |first3=Dh. |last4=Kariqi |first4=A. |title=Measurement and Evaluation of Blood Lactic Acid, A Requirement for Predicting the Anaerobic Exercise Load |journal=International Journal of Ecosystems and Ecology Science |date=2021 |volume=11 |issue=3 |pages=629–632 |doi=10.31407/ijees11.335}}&lt;/ref&gt;. Sonlıqtan kóplegen sport túrlerinde aerobikalıq hám anaerobikalıq sistemalardıń ekewin de rawajlandırıw talap etiledi.

Anaerobikalıq energiya sistemaları:
* '''Laktatsız anaerobikalıq sistema''' — joqarı energiyalı fosfatlardan, adenozintrifosfat hám kreatinfosfattan ibarat&lt;ref name=&quot;Donatelli&quot;&gt;{{cite book |last=Donatelli |first=Robert |title=Sports-Specific Rehabilitation |page=40 |publisher=Elsevier |year=2007 |isbn=0-443-06642-6}}&lt;/ref&gt;;
* '''Laktatlı anaerobikalıq sistema''' — anaerobikalıq glikolizge tiykarlanadı&lt;ref name=&quot;Donatelli&quot; /&gt;.

Joqarı energiyalı fosfatlar bulshıq et kletkalarında sheklengen muǵdarda saqlanadı. Anaerobikalıq glikoliz kislorod bolmaǵanda yamasa ATF aerobikalıq zat almasıw beretuǵınnan tezirek kerek bolǵanda tek glyukoza menen glikogendi janılǵı retinde paydalanadı. Glyukozanıń bunday tez ıdırawınıń nátiyjesinde sút kislotası (laktat) payda boladı. Shama menen 30 sekundqa shekem dawam etetuǵın háreketler tiykarınan ATF-KF (fosfagen) sistemasına súyenedi. Bunnan uzaǵıraq waqıtta aerobikalıq hám anaerobikalıq glikolizge tiykarlanǵan sistemalardıń ekewi de qollanıladı.

Anaerobikalıq glikolizdiń qosımsha ónimi bolǵan laktat dástúriy túrde bulshıq et jumısına zıyanlı dep esaplanǵan&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Westerblad |first=Håkan |title=Muscle Fatigue: Lactic Acid or Inorganic Phosphate the Major Cause? |journal=Physiology |date=February 2002 |volume=17 |issue=1 |pages=17–21 |doi=10.1152/physiologyonline.2002.17.1.17 |pmid=11821531}}&lt;/ref&gt;. Biraq bul tek laktat dárejesi júdá joqarı bolǵanda ǵana durıs bolıwı múmkin. Laktat dárejesiniń kóteriliwi kúshli shınıǵıw waqtında sharshawǵa alıp keletuǵın kóplegen ózgerislerdiń biri ǵana. Bulshıq ettiń sharshawı quramalı process bolıp, energiyanıń jetkilikliligine, kislorod jetkerip beriliwine, awırıwdı seziwge hám basqa psixologiyalıq faktorlarǵa baylanıslı. Anaerobikalıq háreketlerdiń nátiyjeliligin shınıǵıwlar arqalı arttırıwǵa boladı&lt;ref&gt;{{cite book |last=McMahon |first=Thomas A. |title=Muscles, Reflexes, and Locomotion |publisher=Princeton University Press |year=1984 |pages=37–51 |isbn=978-0-691-02376-2}}&lt;/ref&gt;.

Anaerobikalıq shınıǵıw adamnıń bazalıq zat almasıw dárejesin de arttıradı&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Plisk |first=Steven Scott |date=February 1991 |title=Anaerobic metabolic conditioning: a brief review of theory, strategy and practical application |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=5 |issue=1 |pages=23–34}}&lt;/ref&gt;.

== Mısallar ==
Anaerobikalıq shınıǵıwlar — qısqa waqıt ishinde orınlanatuǵın joqarı intensivlikli shınıǵıwlar, al aerobikalıq shınıǵıwlar uzaǵıraq waqıt dawamında hár túrli intensivlikte orınlanadı&lt;ref name=&quot;Bagchi&quot; /&gt;. Anaerobikalıq shınıǵıwlarǵa sprint (qısqa aralıqqa tez juwırıw), joqarı intensivlikli interval shınıǵıwlar hám [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwları]] mısal bola aladı&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Atkins |first=William A. |title=Anaerobic Exercise |encyclopedia=The Gale Encyclopedia of Fitness |publisher=Gale |date=2016}}&lt;/ref&gt;.

== Jáne de qarań ==
* [[Aerobikalıq shınıǵıw]]
* [[Bioenergetikalıq sistemalar]]
* [[Limon kislotası cikli]]
* [[Kori cikli]]
* [[Margariya-Kalamen quwat testi]]
* [[Qolǵa tirelip kóteriliw]]
* [[Kúsh shınıǵıwları]]
* [[Salmaq penen shınıǵıw]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[:Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>0cr79yhi92qj0xroz607fylj5qi3i0x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276607</id>
      <parentid>276606</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T10:52:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>Ayırım kishi ózgerisler</comment>
      <origin>276607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8199" sha1="i280t9gvsnjlrlloz9i3pn3v3r9farb" xml:space="preserve">[[Fayl:Small group fitness sessions bundall.jpg|thumb|[[Kúsh shınıǵıwları]] anaerobikalıq shınıǵıwǵa jatadı]]

'''Anaerobikalıq shınıǵıw''' — organizmde glyukozanı kislorodsız ıdıratatuǵın shınıǵıw túri. «Anaerobikalıq» sózi «kislorodsız» degen mánisti bildiredi&lt;ref name=&quot;medlineplus&quot;&gt;{{cite web |title=Anaerobic: MedlinePlus Medical Encyclopedia |url=https://medlineplus.gov/ency/article/002230.htm |website=MedlinePlus |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Bunday shınıǵıw sút kislotasınıń toplanıwına alıp keledi&lt;ref name=&quot;medlineplus&quot; /&gt;. Ámeliyatta bul anaerobikalıq shınıǵıwdıń aerobikalıq shınıǵıwǵa qaraǵanda intensivlirek, biraq qısqa waqıtlı ekenin bildiredi&lt;ref name=&quot;Bagchi&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Bagchi |editor1-first=Debasis |editor2-last=Nair |editor2-first=Sreejayan |editor3-last=Sen |editor3-first=Chandan K. |title=Nutrition and Enhanced Sports Performance: Muscle Building, Endurance, and Strength |date=2013 |location=Amsterdam |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-396477-9}}&lt;/ref&gt;.

Anaerobikalıq shınıǵıwdıń bioximiyası glikoliz dep atalatuǵın processti óz ishine aladı. Bul processte glyukoza [[Kletka|kletkalardaǵı]] reakciyalar ushın tiykarǵı [[Energiya|energiya]] deregi bolǵan adenozintrifosfatqa (ATF) aylanadı&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cooper |first=Geoffrey M. |date=2000 |chapter=Metabolic Energy |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9903/ |title=The Cell: A Molecular Approach |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;.

Anaerobikalıq shınıǵıw shıdamlılıqtı, bulshıq et kúshin hám quwatın rawajlandırıw ushın qollanılıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=d'Hooge |first1=R. |last2=Hellinckx |first2=T. |last3=Van Laethem |first3=C. |display-authors=etal |year=2011 |title=Influence of combined aerobic and resistance training on metabolic control, cardiovascular fitness and quality of life in adolescents with type 1 diabetes: a randomized controlled trial |journal=Clinical Rehabilitation |volume=25 |issue=4 |pages=349–359 |doi=10.1177/0269215510386254 |pmid=21112904}}&lt;/ref&gt;.

== Zat almasıw ==
Anaerobikalıq zat almasıw — organizmniń energiya sarıplawınıń tábiyiy bólegi&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Scott |first=Christopher B. |title=Contribution of anaerobic energy expenditure to whole body thermogenesis |journal=Nutrition &amp; Metabolism |date=June 2005 |volume=2 |issue=1 |pages=14 |doi=10.1186/1743-7075-2-14 |pmid=15958171 |pmc=1182393}}&lt;/ref&gt;. Tez qısqaratuǵın bulshıq et talshıqları anaerobikalıq [[Metabolizm|zat almasıw]] sisteması arqalı jumıs isleydi, sonlıqtan olardıń hár qanday jumısı anaerobikalıq energiya sarıplawın arttıradı. Tórt minuttan aslam dawam etetuǵın kúshli shınıǵıwlarda da (mısalı, bir milge juwırıw jarısında) anaerobikalıq energiya sarıplawı ádewir bolıwı múmkin. Anaerobikalıq energiya sarıplawın anıq ólshew qıyın&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Svedahl |first1=Krista |last2=MacIntosh |first2=Brian R. |year=2003 |title=Anaerobic Threshold: The Concept and Methods of Measurement |journal=Canadian Journal of Applied Physiology |volume=28 |issue=2 |pages=299–323 |doi=10.1139/h03-023 |pmid=12825337}}&lt;/ref&gt;. Ayırım usıllar onı kislorod jetispewshiligin yamasa bulshıq etlerde sút kislotasınıń payda bolıwın ólshew arqalı bahalaydı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Medbø |first1=J. I. |last2=Mohn |first2=A. C. |last3=Tabata |first3=I. |display-authors=etal |title=Anaerobic capacity determined by maximal accumulated O2 deficit |journal=Journal of Applied Physiology |date=January 1988 |volume=64 |issue=1 |pages=50–60 |doi=10.1152/jappl.1988.64.1.50 |pmid=3356666}}&lt;/ref&gt;.

Al aerobikalıq shınıǵıw bolsa uzaǵıraq waqıt dawamında orınlanatuǵın tómenirek intensivliktegi háreketlerdi óz ishine aladı&lt;ref name=&quot;medlineplus&quot; /&gt;. Júriw, áste [[Juwırıw|juwırıw]], eskek esiw hám [[Velosiped|velosiped]] tebiw sıyaqlı háreketler uzaq waqıtlı shınıǵıw ushın kerekli energiyanı islep shıǵarıwda kislorodtı talap etedi. Qısqa, kúshli háreketlerdi qayta-qayta talap etetuǵın sport túrlerinde aerobikalıq sistema tikleniw dáwirinde keyingi háreket ushın energiyanı tolıqtıradı hám saqlaydı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vrenjo |first1=K. |last2=Kovaci |first2=F. |last3=Skenderi |first3=Dh. |last4=Kariqi |first4=A. |title=Measurement and Evaluation of Blood Lactic Acid, A Requirement for Predicting the Anaerobic Exercise Load |journal=International Journal of Ecosystems and Ecology Science |date=2021 |volume=11 |issue=3 |pages=629–632 |doi=10.31407/ijees11.335}}&lt;/ref&gt;. Sonlıqtan kóplegen sport túrlerinde aerobikalıq hám anaerobikalıq sistemalardıń ekewin de rawajlandırıw talap etiledi.

Anaerobikalıq energiya sistemaları:
* '''Laktatsız anaerobikalıq sistema''' — joqarı energiyalı fosfatlardan, adenozintrifosfat hám kreatinfosfattan ibarat&lt;ref name=&quot;Donatelli&quot;&gt;{{cite book |last=Donatelli |first=Robert |title=Sports-Specific Rehabilitation |page=40 |publisher=Elsevier |year=2007 |isbn=0-443-06642-6}}&lt;/ref&gt;;
* '''Laktatlı anaerobikalıq sistema''' — anaerobikalıq glikolizge tiykarlanadı&lt;ref name=&quot;Donatelli&quot; /&gt;.

Joqarı energiyalı fosfatlar bulshıq et kletkalarında sheklengen muǵdarda saqlanadı. Anaerobikalıq glikoliz kislorod bolmaǵanda yamasa ATF aerobikalıq zat almasıw beretuǵınnan tezirek kerek bolǵanda tek glyukoza menen glikogendi otın retinde paydalanadı. Glyukozanıń bunday tez ıdırawınıń nátiyjesinde sút kislotası (laktat) payda boladı. Shama menen 30 sekundqa shekem dawam etetuǵın háreketler tiykarınan ATF-KF (fosfagen) sistemasına súyenedi. Bunnan uzaǵıraq waqıtta aerobikalıq hám anaerobikalıq glikolizge tiykarlanǵan sistemalardıń ekewi de qollanıladı.

Anaerobikalıq glikolizdiń qosımsha ónimi bolǵan laktat dástúriy túrde bulshıq et jumısına zıyanlı dep esaplanǵan&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Westerblad |first=Håkan |title=Muscle Fatigue: Lactic Acid or Inorganic Phosphate the Major Cause? |journal=Physiology |date=February 2002 |volume=17 |issue=1 |pages=17–21 |doi=10.1152/physiologyonline.2002.17.1.17 |pmid=11821531}}&lt;/ref&gt;. Biraq bul tek laktat dárejesi júdá joqarı bolǵanda ǵana durıs bolıwı múmkin. Laktat dárejesiniń kóteriliwi kúshli shınıǵıw waqtında sharshawǵa alıp keletuǵın kóplegen ózgerislerdiń biri ǵana. Bulshıq ettiń sharshawı quramalı process bolıp, energiyanıń jetkilikliligine, kislorod jetkerip beriliwine, awırıwdı seziwge hám basqa psixologiyalıq faktorlarǵa baylanıslı. Anaerobikalıq háreketlerdiń nátiyjeliligin shınıǵıwlar arqalı arttırıwǵa boladı&lt;ref&gt;{{cite book |last=McMahon |first=Thomas A. |title=Muscles, Reflexes, and Locomotion |publisher=Princeton University Press |year=1984 |pages=37–51 |isbn=978-0-691-02376-2}}&lt;/ref&gt;.

Anaerobikalıq shınıǵıw adamnıń bazalıq zat almasıw dárejesin de arttıradı&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Plisk |first=Steven Scott |date=February 1991 |title=Anaerobic metabolic conditioning: a brief review of theory, strategy and practical application |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=5 |issue=1 |pages=23–34}}&lt;/ref&gt;.

== Mısallar ==
Anaerobikalıq shınıǵıwlar — qısqa waqıt ishinde orınlanatuǵın joqarı intensivlikli shınıǵıwlar, al aerobikalıq shınıǵıwlar uzaǵıraq waqıt dawamında hár túrli intensivlikte orınlanadı&lt;ref name=&quot;Bagchi&quot; /&gt;. Anaerobikalıq shınıǵıwlarǵa sprint (qısqa aralıqqa tez juwırıw), joqarı intensivlikli interval shınıǵıwlar hám [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwları]] mısal bola aladı&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Atkins |first=William A. |title=Anaerobic Exercise |encyclopedia=The Gale Encyclopedia of Fitness |publisher=Gale |date=2016}}&lt;/ref&gt;.

== Jáne de qarań ==
* [[Aerobikalıq shınıǵıw]]
* [[Bioenergetikalıq sistemalar]]
* [[Limon kislotası cikli]]
* [[Kori cikli]]
* [[Margariya-Kalamen quwat testi]]
* [[Qolǵa tirelip kóteriliw]]
* [[Kúsh shınıǵıwları]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[:Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>i280t9gvsnjlrlloz9i3pn3v3r9farb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276608</id>
      <parentid>276607</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T10:58:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>Ayırım kishi ózgerisler</comment>
      <origin>276608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8189" sha1="30o6smdxie6zh0txjc0cj5gonqi6wh9" xml:space="preserve">[[Fayl:Small group fitness sessions bundall.jpg|thumb|[[Kúsh shınıǵıwları]] anaerobikalıq shınıǵıwǵa kiredi]]

'''Anaerobikalıq shınıǵıw''' — organizmde glyukozanı kislorodsız ıdıratatuǵın shınıǵıw túri. «Anaerobikalıq» sózi «kislorodsız» degen mánisti bildiredi&lt;ref name=&quot;medlineplus&quot;&gt;{{cite web |title=Anaerobic: MedlinePlus Medical Encyclopedia |url=https://medlineplus.gov/ency/article/002230.htm |website=MedlinePlus |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Bunday shınıǵıw sút kislotasınıń toplanıwına alıp keledi&lt;ref name=&quot;medlineplus&quot; /&gt;. Ámeliyatta bul anaerobikalıq shınıǵıwdıń aerobikalıq shınıǵıwǵa qaraǵanda intensivlirek, biraq qısqa waqıtlı ekenin bildiredi&lt;ref name=&quot;Bagchi&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Bagchi |editor1-first=Debasis |editor2-last=Nair |editor2-first=Sreejayan |editor3-last=Sen |editor3-first=Chandan K. |title=Nutrition and Enhanced Sports Performance: Muscle Building, Endurance, and Strength |date=2013 |location=Amsterdam |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-396477-9}}&lt;/ref&gt;.

Anaerobikalıq shınıǵıwdıń bioximiyası glikoliz dep atalatuǵın processti óz ishine aladı. Bul processte glyukoza [[Kletka|kletkalardaǵı]] reakciyalar ushın tiykarǵı [[Energiya|energiya]] deregi bolǵan adenozintrifosfatqa (ATF) aylanadı&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cooper |first=Geoffrey M. |date=2000 |chapter=Metabolic Energy |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9903/ |title=The Cell: A Molecular Approach |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;.

Anaerobikalıq shınıǵıw shıdamlılıqtı, bulshıq et kúshin hám quwatın rawajlandırıw ushın qollanılıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=d'Hooge |first1=R. |last2=Hellinckx |first2=T. |last3=Van Laethem |first3=C. |display-authors=etal |year=2011 |title=Influence of combined aerobic and resistance training on metabolic control, cardiovascular fitness and quality of life in adolescents with type 1 diabetes: a randomized controlled trial |journal=Clinical Rehabilitation |volume=25 |issue=4 |pages=349–359 |doi=10.1177/0269215510386254 |pmid=21112904}}&lt;/ref&gt;.

== Zat almasıw ==
Anaerobikalıq zat almasıw — organizmniń energiya jumsalıwınıń tábiyiy bólegi&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Scott |first=Christopher B. |title=Contribution of anaerobic energy expenditure to whole body thermogenesis |journal=Nutrition &amp; Metabolism |date=June 2005 |volume=2 |issue=1 |pages=14 |doi=10.1186/1743-7075-2-14 |pmid=15958171 |pmc=1182393}}&lt;/ref&gt;. Tez qısqaratuǵın bulshıq et talshıqları anaerobikalıq [[Metabolizm|zat almasıw]] sisteması arqalı jumıs isleydi, sonlıqtan olardıń hár qanday jumısı anaerobikalıq energiya jumsawın arttıradı. Tórt minuttan aslam dawam etetuǵın kúshli shınıǵıwlarda da (mısalı, bir milge juwırıw jarısında) anaerobikalıq energiya jumsawı ádewir bolıwı múmkin. Anaerobikalıq energiya jumsawın anıq ólshew qıyın&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Svedahl |first1=Krista |last2=MacIntosh |first2=Brian R. |year=2003 |title=Anaerobic Threshold: The Concept and Methods of Measurement |journal=Canadian Journal of Applied Physiology |volume=28 |issue=2 |pages=299–323 |doi=10.1139/h03-023 |pmid=12825337}}&lt;/ref&gt;. Ayırım usıllar onı kislorod jetispewshiligin yamasa bulshıq etlerde sút kislotasınıń payda bolıwın ólshew arqalı bahalaydı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Medbø |first1=J. I. |last2=Mohn |first2=A. C. |last3=Tabata |first3=I. |display-authors=etal |title=Anaerobic capacity determined by maximal accumulated O2 deficit |journal=Journal of Applied Physiology |date=January 1988 |volume=64 |issue=1 |pages=50–60 |doi=10.1152/jappl.1988.64.1.50 |pmid=3356666}}&lt;/ref&gt;.

Al aerobikalıq shınıǵıw bolsa uzaǵıraq waqıt dawamında orınlanatuǵın tómenirek intensivliktegi háreketlerdi óz ishine aladı&lt;ref name=&quot;medlineplus&quot; /&gt;. Júriw, áste [[Juwırıw|juwırıw]], eskek esiw hám [[Velosiped|velosiped]] tebiw sıyaqlı háreketler uzaq waqıtlı shınıǵıw ushın kerekli energiyanı islep shıǵarıwda kislorodtı talap etedi. Qısqa, kúshli háreketlerdi qayta-qayta talap etetuǵın sport túrlerinde aerobikalıq sistema tikleniw dáwirinde keyingi háreket ushın energiyanı tolıqtıradı hám saqlaydı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vrenjo |first1=K. |last2=Kovaci |first2=F. |last3=Skenderi |first3=Dh. |last4=Kariqi |first4=A. |title=Measurement and Evaluation of Blood Lactic Acid, A Requirement for Predicting the Anaerobic Exercise Load |journal=International Journal of Ecosystems and Ecology Science |date=2021 |volume=11 |issue=3 |pages=629–632 |doi=10.31407/ijees11.335}}&lt;/ref&gt;. Sonlıqtan kóplegen sport túrlerinde aerobikalıq hám anaerobikalıq sistemalardıń ekewin de rawajlandırıw talap etiledi.

Anaerobikalıq energiya sistemaları:
* '''Laktatsız anaerobikalıq sistema''' — joqarı energiyalı fosfatlardan, adenozintrifosfat hám kreatinfosfattan ibarat&lt;ref name=&quot;Donatelli&quot;&gt;{{cite book |last=Donatelli |first=Robert |title=Sports-Specific Rehabilitation |page=40 |publisher=Elsevier |year=2007 |isbn=0-443-06642-6}}&lt;/ref&gt;;
* '''Laktatlı anaerobikalıq sistema''' — anaerobikalıq glikolizge tiykarlanadı&lt;ref name=&quot;Donatelli&quot; /&gt;.

Joqarı energiyalı fosfatlar bulshıq et kletkalarında sheklengen muǵdarda saqlanadı. Anaerobikalıq glikoliz kislorod bolmaǵanda yamasa ATF aerobikalıq zat almasıw beretuǵınnan tezirek kerek bolǵanda tek glyukoza menen glikogendi otın retinde paydalanadı. Glyukozanıń bunday tez ıdırawınıń nátiyjesinde sút kislotası (laktat) payda boladı. Shama menen 30 sekundqa shekem dawam etetuǵın háreketler tiykarınan ATF-KF (fosfagen) sistemasına súyenedi. Bunnan uzaǵıraq waqıtta aerobikalıq hám anaerobikalıq glikolizge tiykarlanǵan sistemalardıń ekewi de qollanıladı.

Anaerobikalıq glikolizdiń qosımsha ónimi bolǵan laktat dástúrli túrde bulshıq et jumısına zıyanlı dep esaplanǵan&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Westerblad |first=Håkan |title=Muscle Fatigue: Lactic Acid or Inorganic Phosphate the Major Cause? |journal=Physiology |date=February 2002 |volume=17 |issue=1 |pages=17–21 |doi=10.1152/physiologyonline.2002.17.1.17 |pmid=11821531}}&lt;/ref&gt;. Biraq bul tek laktat dárejesi júdá joqarı bolǵanda ǵana durıs bolıwı múmkin. Laktat dárejesiniń kóteriliwi kúshli shınıǵıw waqtında sharshawǵa alıp keletuǵın kóplegen ózgerislerdiń biri ǵana. Bulshıq ettiń sharshawı quramalı process bolıp, energiyanıń jetkilikliligine, kislorod jetkerip beriliwine, awırıwdı seziwge hám basqa psixologiyalıq faktorlarǵa baylanıslı. Anaerobikalıq háreketlerdiń nátiyjeliligin shınıǵıwlar arqalı arttırıwǵa boladı&lt;ref&gt;{{cite book |last=McMahon |first=Thomas A. |title=Muscles, Reflexes, and Locomotion |publisher=Princeton University Press |year=1984 |pages=37–51 |isbn=978-0-691-02376-2}}&lt;/ref&gt;.

Anaerobikalıq shınıǵıw adamnıń bazalıq zat almasıw dárejesin de arttıradı&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Plisk |first=Steven Scott |date=February 1991 |title=Anaerobic metabolic conditioning: a brief review of theory, strategy and practical application |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=5 |issue=1 |pages=23–34}}&lt;/ref&gt;.

== Mısallar ==
Anaerobikalıq shınıǵıwlar — qısqa waqıt ishinde orınlanatuǵın joqarı intensivlikli shınıǵıwlar, al aerobikalıq shınıǵıwlar uzaǵıraq waqıt dawamında hár túrli intensivlikte orınlanadı&lt;ref name=&quot;Bagchi&quot; /&gt;. Anaerobikalıq shınıǵıwlarǵa sprint (qısqa aralıqqa tez juwırıw), joqarı intensivlikli interval shınıǵıwlar hám [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwları]] mısal bola aladı&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Atkins |first=William A. |title=Anaerobic Exercise |encyclopedia=The Gale Encyclopedia of Fitness |publisher=Gale |date=2016}}&lt;/ref&gt;.

== Jáne de qarań ==
* [[Aerobikalıq shınıǵıw]]
* [[Bioenergetikalıq sistemalar]]
* [[Limon kislotası cikli]]
* [[Kori cikli]]
* [[Margariya-Kalamen quwat testi]]
* [[Qolǵa tirelip kóteriliw]]
* [[Kúsh shınıǵıwları]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[:Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>30o6smdxie6zh0txjc0cj5gonqi6wh9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276618</id>
      <parentid>276608</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T11:08:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>«Shıdamlılıq shınıǵıwları» qaralaması. Translated from [[:en:Endurance training]]</comment>
      <origin>276618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10094" sha1="c1c658z68zm4rcmodqnnkiqzljl1ni0" xml:space="preserve">[[Fayl:Biking at Pass'Portes du Soleil MTB festival.jpg|thumb|Taw velosipedi menen taw relyefinde shınıǵıw]]

'''Shıdamlılıq shınıǵıwları''' — shıdamlılıqtı arttırıw ushın orınlanatuǵın shınıǵıwlar. Bul termin ádette [[Anaerobikalıq shınıǵıw|anaerobikalıq]] sistemaǵa emes, al aerobikalıq sistemaǵa arnalǵan shınıǵıwlardı bildiredi. Sportta shıdamlılıq kóbinese júrek-qan tamır sistemasınıń hám ápiwayı bulshıq et shıdamlılıǵı retinde túsiniledi, biraq bul másele ádewir quramalıraq. Shıdamlılıq eki túrge bólinedi: ulıwma shıdamlılıq hám arnawlı shıdamlılıq. Sporttaǵı shıdamlılıq sheberlik hám texnikanı orınlaw menen tıǵız baylanıslı. Jaqsı tayarlanǵan sportshı — óz texnikasın eń az kúsh jumsap, turaqlı hám nátiyjeli orınlaytuǵın sportshı&lt;ref&gt;{{cite book |last=Yessis |first=Michael |title=Secrets of Russian Sports Fitness &amp; Training |year=2008 |publisher=Ultimate Athlete Concepts |isbn=978-0-9817180-2-6}}&lt;/ref&gt;. Shıdamlılıqtı ólshewde júrek urıwı, velosiped sportında quwat hám [[Juwırıw|juwırıwda]] tezlik tiykarǵı kórsetkishler bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friel |first=Joe |title=The Triathlete's Training Bible |year=2016 |location=Colorado |publisher=VeloPress |isbn=9781937715441}}&lt;/ref&gt;.

== Sporttaǵı shıdamlılıq ==
Shıdamlılıq shınıǵıwları kóplegen shıdamlılıq sport túrleri ushın zárúr. Eń belgili mısalı — uzaq aralıqqa juwırıw (800 metrden marafon hám ultramarafonǵa shekem), bunda aralıq qanshama uzın bolsa, shıdamlılıq shınıǵıwlarınıń kólemi de sonshama artadı. Taǵı eki keń tarqalǵan mısal — [[Velosiped|velosiped]] sportı (ásirese tas jol velosiped jarısları) hám jarıs [[Júziw|júziwi]]. Bul úsh sport túri triatlonda birlestirilgen. Úlken kólemdegi shıdamlılıq shınıǵıwların talap etetuǵın basqa sport túrlerine eskek esiw hám shańǵı jarısları kiredi. Tolıq mánisinde shıdamlılıq sport túri bolmasa da, belgili dárejede shıdamlılıqtı talap etetuǵın sport túrlerinde de sportshılar shıdamlılıq shınıǵıwların orınlaydı. Mısalı, raketka menen oynalatuǵın sport túrlerinde, [[Futbol|futbolda]], regbide, gúres túrlerinde, [[Basketbol|basketbolda]] hám kriketde aerobikalıq shıdamlılıq hár túrli dárejede kerek boladı. Sportshı emes adamlar arasında da shıdamlılıq shınıǵıwları ulıwma fizikalıq tayarlıqtı arttırıw yamasa kóbirek kaloriya jumsap, salmaq taslaw ushın keń tarqalǵan.

== Fiziologiyalıq tásiri ==
Shıdamlılıq shınıǵıwlarınıń tiykarı — superkompensaciya. Superkompensaciya bulshıq etlerdiń aldınǵı júklemege waqıt ótiwi menen beyimlesiwin súwretleydi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Brezhnev |first1=Yu. V. |last2=Zaitsev |first2=A. A. |last3=Sazonov |first3=S. V. |title=To the analytical theory of the supercompensation phenomenon |year=2011 |journal=Biophysics |volume=56 |issue=2 |pages=298–303 |doi=10.1134/S0006350911020072 |pmid=21542364}}&lt;/ref&gt;.

Uzaq múddetli shıdamlılıq shınıǵıwları organizmde kóplegen fiziologiyalıq beyimlesiwlerdi payda etedi&lt;ref name=&quot;Kenney&quot;&gt;{{cite book |last1=Kenney |first1=W. Larry |last2=Wilmore |first2=Jack H. |last3=Costill |first3=David L. |title=Physiology of Sport and Exercise |edition=6th |date=2015 |location=Champaign, IL |publisher=Human Kinetics |isbn=978-1-4504-7767-3}}&lt;/ref&gt;. Júrek-qan tamır sistemasındaǵı beyimlesiwlerge tınısh jaǵdaydaǵı júrek urıwınıń tómenlewi, júrektiń bir qısqarıwda shıǵaratuǵın qan kóleminiń hám minutlıq qan kóleminiń artıwı kiredi&lt;ref name=&quot;Kenney&quot; /&gt;. Jaqsı tayarlanǵan shıdamlılıq sportshılarında [[Mitoxondriya|mitoxondriyalarǵa]] azıq zatlarınan ATF payda etiwge járdem beretuǵın oksidlewshi fermentler 2,5 ese, al bulshıq ettegi mioglobin 75–80 % ke artadı&lt;ref name=&quot;Kenney&quot; /&gt;.

== Artıqsha shıdamlılıq shınıǵıwlarınıń qáwpi ==
Sońǵı jıllarda ilimiy ádebiyatlarda uzaq múddetli hám úlken kólemli shıdamlılıq shınıǵıwlarınıń densawlıqqa keri tásiri haqqında maǵlıwmatlar payda bola basladı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Möhlenkamp |first1=S. |last2=Lehmann |first2=N. |last3=Breuckmann |first3=F. |display-authors=etal |title=Running: the risk of coronary events: Prevalence and prognostic relevance of coronary atherosclerosis in marathon runners |journal=European Heart Journal |volume=29 |issue=15 |pages=1903–1910 |year=2008 |doi=10.1093/eurheartj/ehn163 |pmid=18426850}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wilson |first1=M. |last2=O'Hanlon |first2=R. |last3=Prasad |first3=S. |display-authors=etal |title=Diverse patterns of myocardial fibrosis in lifelong, veteran endurance athletes |journal=Journal of Applied Physiology |volume=110 |issue=6 |pages=1622–1626 |year=2011 |doi=10.1152/japplphysiol.01280.2010 |pmid=21330616 |pmc=3119133}}&lt;/ref&gt;. Belgili qáwipler tiykarınan júdá uzaq hám awır shıdamlılıq jarıslarına tayarlanıw hám olarǵa qatnasıw menen baylanıslı. Olar júrek hám qan tamırlarınıń dúzilisiniń zıyanlı ózgeriwi arqalı júrek-qan tamır sistemasına tásir etedi, eń kóp ushırasatuǵın belgisi — júrek ritminiń buzılıwı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=O'Keefe |first1=James H. |display-authors=etal |title=Potential Adverse Cardiovascular Effects From Excessive Endurance Exercise |journal=Mayo Clinic Proceedings |volume=87 |issue=6 |date=June 2012 |pages=587–595 |doi=10.1016/j.mayocp.2012.04.005 |pmid=22677079 |pmc=3538475}}&lt;/ref&gt;. Shıdamlılıq shınıǵıwları testosteron dárejesin de tómenletiwi múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hackney |first1=A. C. |title=Effects of endurance exercise on the reproductive system of men: the 'exercise-hypogonadal male condition' |journal=Journal of Endocrinological Investigation |date=October 2008 |volume=31 |issue=10 |pages=932–938 |doi=10.1007/bf03346444 |pmid=19092301}}&lt;/ref&gt;.

== Usılları hám shınıǵıw jobaları ==
Keń tarqalǵan usıllarǵa periodizaciya, interval shınıǵıwları, «awır–jeńil» usılı, uzaq aralıqqa áste juwırıw hám sońǵı jılları joqarı intensivlikli interval shınıǵıwları kiredi. Periodizaciya usılı ádette hárbiri 4–12 hápteden ibarat waqıt bloklarınan turadı&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friel |first=Joe |title=The Triathlete's Training Bible |edition=2nd |page=28 |publisher=VeloPress |year=2004}}&lt;/ref&gt;.

Dástúrli túrde [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwları]] shıdamlılıq sportshıları ushın sáykes emes dep esaplanǵan. Sebebi olar shıdamlılıq shınıǵıwlarına organizmniń beyimlesiwine kesent beriwi múmkin dep oylanǵan. Sonday-aq bulshıq et massasınıń artıwı sportshınıń atqaratuǵın jumısın kóbeytip, shıdamlılıq nátiyjelerin tómenletedi degen nadurıs túsinikler bolǵan. Biraq sońǵı keń kólemli izertlewler shıdamlılıq shınıǵıwlarına qosımsha qısqa múddetli (8 háptelik) kúsh shınıǵıwları shıdamlılıqqa, ásirese uzaq aralıqqa juwırıwǵa paydalı ekenin dálillegen&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Beattie |first1=K. |last2=Kenny |first2=I. C. |last3=Lyons |first3=M. |last4=Carson |first4=B. P. |title=The Effect of Strength Training on Performance in Endurance Athletes |journal=Sports Medicine |date=2014 |volume=44 |issue=6 |pages=845–865 |doi=10.1007/s40279-014-0157-y |pmid=24532151}}&lt;/ref&gt;.

Ádebiyatlarda shıdamlılıq shınıǵıwlarınıń túrli formaları súwretlenedi:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Shınıǵıw forması !! Usılı !! Maqseti !! Intensivligi !! Kólemi
|-
| Tikleniw shınıǵıwı || Uzaq dawamlı usıl || Tikleniwge járdem beriw || Laktat dárejesi aerobikalıq shekten tómen || Uzaq yamasa júdá kólemli emes
|-
| Keń kólemli bazalıq shıdamlılıq shınıǵıwı || Uzaq dawamlı hám interval usılı || Densawlıq, shıdamlılıqtı bekkemlew, mayǵa baylanıslı zat almasıw || Laktat dárejesi aerobikalıq shekten anıq tómen (50–77 %) || 1–8 saat
|-
| Turaqlı júklemedegi intensiv bazalıq shıdamlılıq shınıǵıwı || Intensiv uzaq dawamlı usıl || Júrek-qan tamır sistemasınıń múmkinshiliklerin hám glikogennen paydalanıwdı jaqsılaw || Anaerobikalıq shekke shekem 77–85 % || 30–120 minut
|-
| Interval júklemedegi intensiv bazalıq shıdamlılıq shınıǵıwı || Keń kólemli interval usılı || Júrek-qan tamır sistemasınıń múmkinshiliklerin hám glikogennen paydalanıwdı jaqsılaw || Anaerobikalıq shek sheginde || 20–80 minut
|-
| Jarısqa arnawlı intensivlik shınıǵıwı || Uzaq dawamlı, intensiv interval, qaytalaw hám jarıs usılları || Jarıstaǵı arnawlı tezlikti jetilistiriw || Jarıstaǵı intensivlikke teń || Jarıs kóleminiń 50–120 %
|}

== Shıdamlılıqtı bahalaw ásbapları ==
Júrek urıwın ólshew ásbabı shıdamlılıq sportshılarınıń tayarlıǵın bahalawdıń salıstırmalı ańsat usıllarınıń biri. Belgili bir tezlikte juwırǵanda yamasa velosiped aydaǵanda júrek urıwı waqıt ótiwi menen tómenlese, bul tayarlıqtıń jaqsılanǵanın kórsetedi. Velosiped sportında samaldıń tezlikke tásirin esapqa alıw qıyın, sonlıqtan kóplegen velosipedshiler velosipedke ornatılǵan quwat ólshegishlerden paydalanadı. Quwat ólshegish sportshıǵa belgili bir waqıt yamasa aralıqtaǵı quwatın tikkeley ólshewge hám tayarlıqtıń ósiwin salıstırıwǵa múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friel |first=Joe |title=The Triathlete's Training Bible |edition=2nd |pages=64–65 |publisher=VeloPress |year=2004}}&lt;/ref&gt;. Laktat dárejesin ólsheytuǵın arzanıraq ásbaplar da bar, biraq ulıwma alǵanda laktattı ólshew ele de kásiplik trenerler menen joqarı dárejeli sportshılardıń tarawı bolıp qalmaqta.

== Jáne de qarań ==
* [[Aerobikalıq shınıǵıw]]
* [[Shıdamlılıq oyını]]
* [[Sportshı júregi sindromı]]
* [[:Kategoriya:Shıdamlılıq sport túrleri]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[:Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>c1c658z68zm4rcmodqnnkiqzljl1ni0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276623</id>
      <parentid>276618</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T11:09:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>Ayırım kishi ózgerisler</comment>
      <origin>276623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10091" sha1="px9bz6pq792ti4b0qfbfccd1o20sz5g" xml:space="preserve">[[Fayl:Biking at Pass'Portes du Soleil MTB festival.jpg|thumb|Taw velosipedi menen taw relyefinde shınıǵıw]]

'''Shıdamlılıq shınıǵıwları''' — shıdamlılıqtı arttırıw ushın orınlanatuǵın shınıǵıwlar. Bul termin ádette [[Anaerobikalıq shınıǵıw|anaerobikalıq]] sistemaǵa emes, al aerobikalıq sistemaǵa arnalǵan shınıǵıwlardı bildiredi. Sportta shıdamlılıq kóbinese júrek-qan tamır sistemasınıń hám ápiwayı bulshıq et shıdamlılıǵı retinde túsiniledi, biraq bul másele ádewir quramalıraq. Shıdamlılıq eki túrge bólinedi: ulıwma shıdamlılıq hám arnawlı shıdamlılıq. Sporttaǵı shıdamlılıq sheberlik hám texnikanı orınlaw menen tıǵız baylanıslı. Jaqsı tayarlanǵan sportshı — óz texnikasın eń az kúsh jumsap, turaqlı hám nátiyjeli orınlaytuǵın sportshı&lt;ref&gt;{{cite book |last=Yessis |first=Michael |title=Secrets of Russian Sports Fitness &amp; Training |year=2008 |publisher=Ultimate Athlete Concepts |isbn=978-0-9817180-2-6}}&lt;/ref&gt;. Shıdamlılıqtı ólshewde júrek urıwı, velosiped sportında quwat hám [[Juwırıw|juwırıwda]] tezlik tiykarǵı kórsetkishler bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friel |first=Joe |title=The Triathlete's Training Bible |year=2016 |location=Colorado |publisher=VeloPress |isbn=9781937715441}}&lt;/ref&gt;.

== Sporttaǵı shıdamlılıq ==
Shıdamlılıq shınıǵıwları kóplegen shıdamlılıq sport túrleri ushın zárúr. Eń belgili mısalı — uzaq aralıqqa juwırıw (800 metrden marafon hám ultramarafonǵa shekem), bunda aralıq qanshama uzın bolsa, shıdamlılıq shınıǵıwlarınıń kólemi de sonshama artadı. Taǵı eki keń tarqalǵan mısal — [[Velosiped|velosiped]] sportı (ásirese tas jol velosiped jarısları) hám jarıs [[Júziw|júziwi]]. Bul úsh sport túri triatlonda birlestirilgen. Úlken kólemdegi shıdamlılıq shınıǵıwların talap etetuǵın basqa sport túrlerine eskek esiw hám shańǵı jarısları kiredi. Tolıq mánisinde shıdamlılıq sport túri bolmasa da, belgili dárejede shıdamlılıqtı talap etetuǵın sport túrlerinde de sportshılar shıdamlılıq shınıǵıwların orınlaydı. Mısalı, raketka menen oynalatuǵın sport túrlerinde, [[Futbol|futbolda]], regbide, gúres túrlerinde, [[Basketbol|basketbolda]] hám kriketde aerobikalıq shıdamlılıq hár túrli dárejede kerek boladı. Sportshı emes adamlar arasında da shıdamlılıq shınıǵıwları ulıwma fizikalıq tayarlıqtı arttırıw yamasa kóbirek kaloriya jumsap, salmaq taslaw ushın keń tarqalǵan.

== Fiziologiyalıq tásiri ==
Shıdamlılıq shınıǵıwlarınıń tiykarı — superkompensaciya. Superkompensaciya bulshıq etlerdiń aldınǵı júklemege waqıt ótiwi menen beyimlesiwin súwretleydi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Brezhnev |first1=Yu. V. |last2=Zaitsev |first2=A. A. |last3=Sazonov |first3=S. V. |title=To the analytical theory of the supercompensation phenomenon |year=2011 |journal=Biophysics |volume=56 |issue=2 |pages=298–303 |doi=10.1134/S0006350911020072 |pmid=21542364}}&lt;/ref&gt;.

Uzaq múddetli shıdamlılıq shınıǵıwları organizmde kóplegen fiziologiyalıq beyimlesiwlerdi payda etedi&lt;ref name=&quot;Kenney&quot;&gt;{{cite book |last1=Kenney |first1=W. Larry |last2=Wilmore |first2=Jack H. |last3=Costill |first3=David L. |title=Physiology of Sport and Exercise |edition=6th |date=2015 |location=Champaign, IL |publisher=Human Kinetics |isbn=978-1-4504-7767-3}}&lt;/ref&gt;. Júrek-qan tamır sistemasındaǵı beyimlesiwlerge tınısh jaǵdaydaǵı júrek urıwınıń tómenlewi, júrektiń bir qısqarıwda shıǵaratuǵın qan kóleminiń hám minutlıq qan kóleminiń artıwı kiredi&lt;ref name=&quot;Kenney&quot; /&gt;. Jaqsı tayarlanǵan shıdamlılıq sportshılarında [[Mitoxondriya|mitoxondriyalarǵa]] azıq zatlarınan ATF payda etiwge járdem beretuǵın oksidlewshi fermentler 2,5 ese, al bulshıq ettegi mioglobin 75–80 % ke artadı&lt;ref name=&quot;Kenney&quot; /&gt;.

== Artıqsha shıdamlılıq shınıǵıwlarınıń qáwpi ==
Sońǵı jıllarda ilimiy ádebiyatlarda uzaq múddetli hám úlken kólemli shıdamlılıq shınıǵıwlarınıń densawlıqqa keri tásiri haqqında maǵlıwmatlar payda bola basladı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Möhlenkamp |first1=S. |last2=Lehmann |first2=N. |last3=Breuckmann |first3=F. |display-authors=etal |title=Running: the risk of coronary events: Prevalence and prognostic relevance of coronary atherosclerosis in marathon runners |journal=European Heart Journal |volume=29 |issue=15 |pages=1903–1910 |year=2008 |doi=10.1093/eurheartj/ehn163 |pmid=18426850}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wilson |first1=M. |last2=O'Hanlon |first2=R. |last3=Prasad |first3=S. |display-authors=etal |title=Diverse patterns of myocardial fibrosis in lifelong, veteran endurance athletes |journal=Journal of Applied Physiology |volume=110 |issue=6 |pages=1622–1626 |year=2011 |doi=10.1152/japplphysiol.01280.2010 |pmid=21330616 |pmc=3119133}}&lt;/ref&gt;. Belgili qáwipler tiykarınan júdá uzaq hám awır shıdamlılıq jarıslarına tayarlanıw hám olarǵa qatnasıw menen baylanıslı. Olar júrek hám qan tamırlarınıń dúzilisiniń zıyanlı ózgeriwi arqalı júrek-qan tamır sistemasına tásir etedi, eń kóp ushırasatuǵın belgisi — júrek ritminiń buzılıwı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=O'Keefe |first1=James H. |display-authors=etal |title=Potential Adverse Cardiovascular Effects From Excessive Endurance Exercise |journal=Mayo Clinic Proceedings |volume=87 |issue=6 |date=June 2012 |pages=587–595 |doi=10.1016/j.mayocp.2012.04.005 |pmid=22677079 |pmc=3538475}}&lt;/ref&gt;. Shıdamlılıq shınıǵıwları testosteron dárejesin de tómenletiwi múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hackney |first1=A. C. |title=Effects of endurance exercise on the reproductive system of men: the 'exercise-hypogonadal male condition' |journal=Journal of Endocrinological Investigation |date=October 2008 |volume=31 |issue=10 |pages=932–938 |doi=10.1007/bf03346444 |pmid=19092301}}&lt;/ref&gt;.

== Usılları hám shınıǵıw jobaları ==
Keń tarqalǵan usıllarǵa periodizaciya, interval shınıǵıwları, «awır–jeńil» usılı, uzaq aralıqqa áste juwırıw hám sońǵı jılları joqarı intensivlikli interval shınıǵıwları kiredi. Periodizaciya usılı ádette hárbiri 4–12 hápteden ibarat waqıt bloklarınan turadı&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friel |first=Joe |title=The Triathlete's Training Bible |edition=2nd |page=28 |publisher=VeloPress |year=2004}}&lt;/ref&gt;.

Dástúrli túrde [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwları]] shıdamlılıq sportshıları ushın sáykes emes dep esaplanǵan. Sebebi olar shıdamlılıq shınıǵıwlarına organizmniń beyimlesiwine kesent beriwi múmkin dep oylanǵan. Sonday-aq bulshıq et massasınıń artıwı sportshınıń atqaratuǵın jumısın kóbeytip, shıdamlılıq nátiyjelerin tómenletedi degen qáte túsinikler bolǵan. Biraq sońǵı keń kólemli izertlewler shıdamlılıq shınıǵıwlarına qosımsha qısqa múddetli (8 háptelik) kúsh shınıǵıwları shıdamlılıqqa, ásirese uzaq aralıqqa juwırıwǵa paydalı ekenin dálillegen&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Beattie |first1=K. |last2=Kenny |first2=I. C. |last3=Lyons |first3=M. |last4=Carson |first4=B. P. |title=The Effect of Strength Training on Performance in Endurance Athletes |journal=Sports Medicine |date=2014 |volume=44 |issue=6 |pages=845–865 |doi=10.1007/s40279-014-0157-y |pmid=24532151}}&lt;/ref&gt;.

Ádebiyatlarda shıdamlılıq shınıǵıwlarınıń túrli formaları súwretlenedi:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Shınıǵıw forması !! Usılı !! Maqseti !! Intensivligi !! Kólemi
|-
| Tikleniw shınıǵıwı || Uzaq dawamlı usıl || Tikleniwge járdem beriw || Laktat dárejesi aerobikalıq shekten tómen || Uzaq yamasa júdá kólemli emes
|-
| Keń kólemli bazalıq shıdamlılıq shınıǵıwı || Uzaq dawamlı hám interval usılı || Densawlıq, shıdamlılıqtı bekkemlew, mayǵa baylanıslı zat almasıw || Laktat dárejesi aerobikalıq shekten anıq tómen (50–77 %) || 1–8 saat
|-
| Turaqlı júklemedegi intensiv bazalıq shıdamlılıq shınıǵıwı || Intensiv uzaq dawamlı usıl || Júrek-qan tamır sistemasınıń múmkinshiliklerin hám glikogennen paydalanıwdı jaqsılaw || Anaerobikalıq shekke shekem 77–85 % || 30–120 minut
|-
| Interval júklemedegi intensiv bazalıq shıdamlılıq shınıǵıwı || Keń kólemli interval usılı || Júrek-qan tamır sistemasınıń múmkinshiliklerin hám glikogennen paydalanıwdı jaqsılaw || Anaerobikalıq shek sheginde || 20–80 minut
|-
| Jarısqa arnawlı intensivlik shınıǵıwı || Uzaq dawamlı, intensiv interval, qaytalaw hám jarıs usılları || Jarıstaǵı arnawlı tezlikti jetilistiriw || Jarıstaǵı intensivlikke teń || Jarıs kóleminiń 50–120 %
|}

== Shıdamlılıqtı bahalaw ásbapları ==
Júrek urıwın ólshew ásbabı shıdamlılıq sportshılarınıń tayarlıǵın bahalawdıń salıstırmalı ańsat usıllarınıń biri. Belgili bir tezlikte juwırǵanda yamasa velosiped aydaǵanda júrek urıwı waqıt ótiwi menen tómenlese, bul tayarlıqtıń jaqsılanǵanın kórsetedi. Velosiped sportında samaldıń tezlikke tásirin esapqa alıw qıyın, sonlıqtan kóplegen velosipedshiler velosipedke ornatılǵan quwat ólshegishlerden paydalanadı. Quwat ólshegish sportshıǵa belgili bir waqıt yamasa aralıqtaǵı quwatın tikkeley ólshewge hám tayarlıqtıń ósiwin salıstırıwǵa múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friel |first=Joe |title=The Triathlete's Training Bible |edition=2nd |pages=64–65 |publisher=VeloPress |year=2004}}&lt;/ref&gt;. Laktat dárejesin ólsheytuǵın arzanıraq ásbaplar da bar, biraq ulıwma alǵanda laktattı ólshew ele de kásiplik trenerler menen joqarı dárejeli sportshılardıń tarawı bolıp qalmaqta.

== Jáne de qarań ==
* [[Aerobikalıq shınıǵıw]]
* [[Shıdamlılıq oyını]]
* [[Sportshı júregi sindromı]]
* [[:Kategoriya:Shıdamlılıq sport túrleri]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[:Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>px9bz6pq792ti4b0qfbfccd1o20sz5g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276632</id>
      <parentid>276623</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T11:12:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>Ayırım kishi ózgerisler</comment>
      <origin>276632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10094" sha1="otkwkj4prmw2xcnygdphefbtts9jj7v" xml:space="preserve">[[Fayl:Biking at Pass'Portes du Soleil MTB festival.jpg|thumb|Taw velosipedi menen taw relyefinde shınıǵıw]]

'''Shıdamlılıq shınıǵıwları''' — shıdamlılıqtı arttırıw ushın orınlanatuǵın shınıǵıwlar. Bul termin ádette [[Anaerobikalıq shınıǵıw|anaerobikalıq]] sistemaǵa emes, al aerobikalıq sistemaǵa arnalǵan shınıǵıwlardı bildiredi. Sportta shıdamlılıq kóbinese júrek-qan tamır sistemasınıń hám ápiwayı bulshıq et shıdamlılıǵı retinde túsiniledi, biraq bul másele ádewir quramalıraq. Shıdamlılıq eki túrge bólinedi: ulıwma shıdamlılıq hám arnawlı shıdamlılıq. Sporttaǵı shıdamlılıq sheberlik hám texnikanı orınlaw menen tıǵız baylanıslı. Jaqsı tayarlanǵan sportshı — óz texnikasın eń az kúsh jumsap, turaqlı hám nátiyjeli orınlaytuǵın sportshı&lt;ref&gt;{{cite book |last=Yessis |first=Michael |title=Secrets of Russian Sports Fitness &amp; Training |year=2008 |publisher=Ultimate Athlete Concepts |isbn=978-0-9817180-2-6}}&lt;/ref&gt;. Shıdamlılıqtı ólshewde júrek urıwı, velosiped sportında quwat hám [[Juwırıw|juwırıwda]] tezlik tiykarǵı kórsetkishler bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friel |first=Joe |title=The Triathlete's Training Bible |year=2016 |location=Colorado |publisher=VeloPress |isbn=9781937715441}}&lt;/ref&gt;.

== Sporttaǵı shıdamlılıq ==
Shıdamlılıq shınıǵıwları kóplegen shıdamlılıq sport túrleri ushın zárúr. Eń belgili mısalı — uzaq aralıqqa juwırıw (800 metrden marafon hám ultramarafonǵa shekem), bunda aralıq qanshama uzın bolsa, shıdamlılıq shınıǵıwlarınıń kólemi de sonshama artadı. Taǵı eki keń tarqalǵan mısal — [[Velosiped|velosiped]] sportı (ásirese tas jol velosiped jarısları) hám jarıs [[Júziw|júziwi]]. Bul úsh sport túri triatlonda birlestirilgen. Úlken kólemdegi shıdamlılıq shınıǵıwların talap etetuǵın basqa sport túrlerine eskek esiw hám shańǵı jarısları kiredi. Tolıq mánisinde shıdamlılıq sport túri bolmasa da, belgili dárejede shıdamlılıqtı talap etetuǵın sport túrlerinde de sportshılar shıdamlılıq shınıǵıwların orınlaydı. Mısalı, raketka menen oynalatuǵın sport túrlerinde, [[Futbol|futbolda]], regbide, jekpe-jek túrlerinde, [[Basketbol|basketbolda]] hám kriketde aerobikalıq shıdamlılıq hár túrli dárejede kerek boladı. Sportshı emes adamlar arasında da shıdamlılıq shınıǵıwları ulıwma fizikalıq tayarlıqtı arttırıw yamasa kóbirek kaloriya jumsap, salmaq taslaw ushın keń tarqalǵan.

== Fiziologiyalıq tásiri ==
Shıdamlılıq shınıǵıwlarınıń tiykarı — superkompensaciya. Superkompensaciya bulshıq etlerdiń aldınǵı júklemege waqıt ótiwi menen beyimlesiwin súwretleydi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Brezhnev |first1=Yu. V. |last2=Zaitsev |first2=A. A. |last3=Sazonov |first3=S. V. |title=To the analytical theory of the supercompensation phenomenon |year=2011 |journal=Biophysics |volume=56 |issue=2 |pages=298–303 |doi=10.1134/S0006350911020072 |pmid=21542364}}&lt;/ref&gt;.

Uzaq múddetli shıdamlılıq shınıǵıwları organizmde kóplegen fiziologiyalıq beyimlesiwlerdi payda etedi&lt;ref name=&quot;Kenney&quot;&gt;{{cite book |last1=Kenney |first1=W. Larry |last2=Wilmore |first2=Jack H. |last3=Costill |first3=David L. |title=Physiology of Sport and Exercise |edition=6th |date=2015 |location=Champaign, IL |publisher=Human Kinetics |isbn=978-1-4504-7767-3}}&lt;/ref&gt;. Júrek-qan tamır sistemasındaǵı beyimlesiwlerge tınısh jaǵdaydaǵı júrek urıwınıń tómenlewi, júrektiń bir qısqarıwda shıǵaratuǵın qan kóleminiń hám minutlıq qan kóleminiń artıwı kiredi&lt;ref name=&quot;Kenney&quot; /&gt;. Jaqsı tayarlanǵan shıdamlılıq sportshılarında [[Mitoxondriya|mitoxondriyalarǵa]] azıq zatlarınan ATF payda etiwge járdem beretuǵın oksidlewshi fermentler 2,5 ese, al bulshıq ettegi mioglobin 75–80 % ke artadı&lt;ref name=&quot;Kenney&quot; /&gt;.

== Artıqsha shıdamlılıq shınıǵıwlarınıń qáwpi ==
Sońǵı jıllarda ilimiy ádebiyatlarda uzaq múddetli hám úlken kólemli shıdamlılıq shınıǵıwlarınıń densawlıqqa keri tásiri haqqında maǵlıwmatlar payda bola basladı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Möhlenkamp |first1=S. |last2=Lehmann |first2=N. |last3=Breuckmann |first3=F. |display-authors=etal |title=Running: the risk of coronary events: Prevalence and prognostic relevance of coronary atherosclerosis in marathon runners |journal=European Heart Journal |volume=29 |issue=15 |pages=1903–1910 |year=2008 |doi=10.1093/eurheartj/ehn163 |pmid=18426850}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wilson |first1=M. |last2=O'Hanlon |first2=R. |last3=Prasad |first3=S. |display-authors=etal |title=Diverse patterns of myocardial fibrosis in lifelong, veteran endurance athletes |journal=Journal of Applied Physiology |volume=110 |issue=6 |pages=1622–1626 |year=2011 |doi=10.1152/japplphysiol.01280.2010 |pmid=21330616 |pmc=3119133}}&lt;/ref&gt;. Belgili qáwipler tiykarınan júdá uzaq hám awır shıdamlılıq jarıslarına tayarlanıw hám olarǵa qatnasıw menen baylanıslı. Olar júrek hám qan tamırlarınıń dúzilisiniń zıyanlı ózgeriwi arqalı júrek-qan tamır sistemasına tásir etedi, eń kóp ushırasatuǵın belgisi — júrek ritminiń buzılıwı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=O'Keefe |first1=James H. |display-authors=etal |title=Potential Adverse Cardiovascular Effects From Excessive Endurance Exercise |journal=Mayo Clinic Proceedings |volume=87 |issue=6 |date=June 2012 |pages=587–595 |doi=10.1016/j.mayocp.2012.04.005 |pmid=22677079 |pmc=3538475}}&lt;/ref&gt;. Shıdamlılıq shınıǵıwları testosteron dárejesin de tómenletiwi múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hackney |first1=A. C. |title=Effects of endurance exercise on the reproductive system of men: the 'exercise-hypogonadal male condition' |journal=Journal of Endocrinological Investigation |date=October 2008 |volume=31 |issue=10 |pages=932–938 |doi=10.1007/bf03346444 |pmid=19092301}}&lt;/ref&gt;.

== Usılları hám shınıǵıw jobaları ==
Keń tarqalǵan usıllarǵa periodizaciya, interval shınıǵıwları, «awır–jeńil» usılı, uzaq aralıqqa áste juwırıw hám sońǵı jılları joqarı intensivlikli interval shınıǵıwları kiredi. Periodizaciya usılı ádette hárbiri 4–12 hápteden ibarat waqıt bloklarınan turadı&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friel |first=Joe |title=The Triathlete's Training Bible |edition=2nd |page=28 |publisher=VeloPress |year=2004}}&lt;/ref&gt;.

Dástúrli túrde [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwları]] shıdamlılıq sportshıları ushın sáykes emes dep esaplanǵan. Sebebi olar shıdamlılıq shınıǵıwlarına organizmniń beyimlesiwine kesent beriwi múmkin dep oylanǵan. Sonday-aq bulshıq et massasınıń artıwı sportshınıń atqaratuǵın jumısın kóbeytip, shıdamlılıq nátiyjelerin tómenletedi degen qáte túsinikler bolǵan. Biraq sońǵı keń kólemli izertlewler shıdamlılıq shınıǵıwlarına qosımsha qısqa múddetli (8 háptelik) kúsh shınıǵıwları shıdamlılıqqa, ásirese uzaq aralıqqa juwırıwǵa paydalı ekenin dálillegen&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Beattie |first1=K. |last2=Kenny |first2=I. C. |last3=Lyons |first3=M. |last4=Carson |first4=B. P. |title=The Effect of Strength Training on Performance in Endurance Athletes |journal=Sports Medicine |date=2014 |volume=44 |issue=6 |pages=845–865 |doi=10.1007/s40279-014-0157-y |pmid=24532151}}&lt;/ref&gt;.

Ádebiyatlarda shıdamlılıq shınıǵıwlarınıń túrli formaları súwretlenedi:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Shınıǵıw forması !! Usılı !! Maqseti !! Intensivligi !! Kólemi
|-
| Tikleniw shınıǵıwı || Uzaq dawamlı usıl || Tikleniwge járdem beriw || Laktat dárejesi aerobikalıq shekten tómen || Uzaq yamasa júdá kólemli emes
|-
| Keń kólemli bazalıq shıdamlılıq shınıǵıwı || Uzaq dawamlı hám interval usılı || Densawlıq, shıdamlılıqtı bekkemlew, mayǵa baylanıslı zat almasıw || Laktat dárejesi aerobikalıq shekten anıq tómen (50–77 %) || 1–8 saat
|-
| Turaqlı júklemedegi intensiv bazalıq shıdamlılıq shınıǵıwı || Intensiv uzaq dawamlı usıl || Júrek-qan tamır sistemasınıń múmkinshiliklerin hám glikogennen paydalanıwdı jaqsılaw || Anaerobikalıq shekke shekem 77–85 % || 30–120 minut
|-
| Interval júklemedegi intensiv bazalıq shıdamlılıq shınıǵıwı || Keń kólemli interval usılı || Júrek-qan tamır sistemasınıń múmkinshiliklerin hám glikogennen paydalanıwdı jaqsılaw || Anaerobikalıq shek sheginde || 20–80 minut
|-
| Jarısqa arnawlı intensivlik shınıǵıwı || Uzaq dawamlı, intensiv interval, qaytalaw hám jarıs usılları || Jarıstaǵı arnawlı tezlikti jetilistiriw || Jarıstaǵı intensivlikke teń || Jarıs kóleminiń 50–120 %
|}

== Shıdamlılıqtı bahalaw ásbapları ==
Júrek urıwın ólshew ásbabı shıdamlılıq sportshılarınıń tayarlıǵın bahalawdıń salıstırmalı ańsat usıllarınıń biri. Belgili bir tezlikte juwırǵanda yamasa velosiped aydaǵanda júrek urıwı waqıt ótiwi menen tómenlese, bul tayarlıqtıń jaqsılanǵanın kórsetedi. Velosiped sportında samaldıń tezlikke tásirin esapqa alıw qıyın, sonlıqtan kóplegen velosipedshiler velosipedke ornatılǵan quwat ólshegishlerden paydalanadı. Quwat ólshegish sportshıǵa belgili bir waqıt yamasa aralıqtaǵı quwatın tikkeley ólshewge hám tayarlıqtıń ósiwin salıstırıwǵa múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friel |first=Joe |title=The Triathlete's Training Bible |edition=2nd |pages=64–65 |publisher=VeloPress |year=2004}}&lt;/ref&gt;. Laktat dárejesin ólsheytuǵın arzanıraq ásbaplar da bar, biraq ulıwma alǵanda laktattı ólshew ele de kásiplik trenerler menen joqarı dárejeli sportshılardıń tarawı bolıp qalmaqta.

== Jáne de qarań ==
* [[Aerobikalıq shınıǵıw]]
* [[Shıdamlılıq oyını]]
* [[Sportshı júregi sindromı]]
* [[:Kategoriya:Shıdamlılıq sport túrleri]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[:Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>otkwkj4prmw2xcnygdphefbtts9jj7v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276633</id>
      <parentid>276632</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T11:19:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ayırım kishi ózgerisler</comment>
      <origin>276633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10094" sha1="9mer0n8qkldmx49mcu8szt9ieggjztt" xml:space="preserve">[[Fayl:Biking at Pass'Portes du Soleil MTB festival.jpg|thumb|Taw velosipedi menen taw relefinde shınıǵıw]]

'''Shıdamlılıq shınıǵıwları''' — shıdamlılıqtı arttırıw ushın orınlanatuǵın shınıǵıwlar. Bul termin ádette [[Anaerobikalıq shınıǵıw|anaerobikalıq]] sistemaǵa emes, al aerobikalıq sistemaǵa arnalǵan shınıǵıwlardı bildiredi. Sportta shıdamlılıq kóbinese júrek-qan tamır sistemasınıń hám ápiwayı bulshıq et shıdamlılıǵı retinde túsiniledi, biraq bul másele ádewir quramalıraq. Shıdamlılıq eki túrge bólinedi: ulıwma shıdamlılıq hám arnawlı shıdamlılıq. Sporttaǵı shıdamlılıq sheberlik hám texnikanı orınlaw menen tıǵız baylanıslı. Jaqsı tayarlanǵan sportshı — óz texnikasın eń az kúsh jumsap, turaqlı hám nátiyjeli orınlaytuǵın sportshı&lt;ref&gt;{{cite book |last=Yessis |first=Michael |title=Secrets of Russian Sports Fitness &amp; Training |year=2008 |publisher=Ultimate Athlete Concepts |isbn=978-0-9817180-2-6}}&lt;/ref&gt;. Shıdamlılıqtı ólshewde júrek urıwı, velosiped sportında quwat hám [[Juwırıw|juwırıwda]] tezlik tiykarǵı kórsetkishler bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friel |first=Joe |title=The Triathlete's Training Bible |year=2016 |location=Colorado |publisher=VeloPress |isbn=9781937715441}}&lt;/ref&gt;.

== Sporttaǵı shıdamlılıq ==
Shıdamlılıq shınıǵıwları kóplegen shıdamlılıq sport túrleri ushın zárúr. Eń belgili mısalı — uzaq aralıqqa juwırıw (800 metrden marafon hám ultramarafonǵa shekem), bunda aralıq qanshelli uzın bolsa, shıdamlılıq shınıǵıwlarınıń kólemi de sonshama artadı. Taǵı eki keń tarqalǵan mısal — [[Velosiped|velosiped]] sportı (ásirese tas jol velosiped jarısları) hám jarıs [[Júziw|júziwi]]. Bul úsh sport túri triatlonda birlestirilgen. Úlken kólemdegi shıdamlılıq shınıǵıwların talap etetuǵın basqa sport túrlerine eskek esiw hám shańǵı jarısları kiredi. Tolıq mánisinde shıdamlılıq sport túri bolmasa da, belgili dárejede shıdamlılıqtı talap etetuǵın sport túrlerinde de sportshılar shıdamlılıq shınıǵıwların orınlaydı. Mısalı, raketka menen oynalatuǵın sport túrlerinde, [[Futbol|futbolda]], regbide, jekpe-jek túrlerinde, [[Basketbol|basketbolda]] hám kriketde aerobikalıq shıdamlılıq hár túrli dárejede kerek boladı. Sportshı emes adamlar arasında da shıdamlılıq shınıǵıwları ulıwma fizikalıq tayarlıqtı arttırıw yamasa kóbirek kaloriya jumsap, salmaq taslaw ushın keń tarqalǵan.

== Fiziologiyalıq tásiri ==
Shıdamlılıq shınıǵıwlarınıń tiykarı — superkompensaciya. Superkompensaciya bulshıq etlerdiń aldınǵı júklemege waqıt ótiwi menen beyimlesiwin súwretleydi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Brezhnev |first1=Yu. V. |last2=Zaitsev |first2=A. A. |last3=Sazonov |first3=S. V. |title=To the analytical theory of the supercompensation phenomenon |year=2011 |journal=Biophysics |volume=56 |issue=2 |pages=298–303 |doi=10.1134/S0006350911020072 |pmid=21542364}}&lt;/ref&gt;.

Uzaq múddetli shıdamlılıq shınıǵıwları organizmde kóplegen fiziologiyalıq beyimlesiwlerdi payda etedi&lt;ref name=&quot;Kenney&quot;&gt;{{cite book |last1=Kenney |first1=W. Larry |last2=Wilmore |first2=Jack H. |last3=Costill |first3=David L. |title=Physiology of Sport and Exercise |edition=6th |date=2015 |location=Champaign, IL |publisher=Human Kinetics |isbn=978-1-4504-7767-3}}&lt;/ref&gt;. Júrek-qan tamır sistemasındaǵı beyimlesiwlerge tınısh jaǵdaydaǵı júrek urıwınıń tómenlewi, júrektiń bir qısqarıwda shıǵaratuǵın qan kóleminiń hám minutlıq qan kóleminiń artıwı kiredi&lt;ref name=&quot;Kenney&quot; /&gt;. Jaqsı tayarlanǵan shıdamlılıq sportshılarında [[Mitoxondriya|mitoxondriyalarǵa]] azıq zatlarınan ATF payda etiwge járdem beretuǵın oksidlewshi fermentler 2,5 ese, al bulshıq ettegi mioglobin 75–80 % ke artadı&lt;ref name=&quot;Kenney&quot; /&gt;.

== Artıqsha shıdamlılıq shınıǵıwlarınıń qáwpi ==
Sońǵı jıllarda ilimiy ádebiyatlarda uzaq múddetli hám úlken kólemli shıdamlılıq shınıǵıwlarınıń densawlıqqa keri tásiri haqqında maǵlıwmatlar payda bola basladı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Möhlenkamp |first1=S. |last2=Lehmann |first2=N. |last3=Breuckmann |first3=F. |display-authors=etal |title=Running: the risk of coronary events: Prevalence and prognostic relevance of coronary atherosclerosis in marathon runners |journal=European Heart Journal |volume=29 |issue=15 |pages=1903–1910 |year=2008 |doi=10.1093/eurheartj/ehn163 |pmid=18426850}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wilson |first1=M. |last2=O'Hanlon |first2=R. |last3=Prasad |first3=S. |display-authors=etal |title=Diverse patterns of myocardial fibrosis in lifelong, veteran endurance athletes |journal=Journal of Applied Physiology |volume=110 |issue=6 |pages=1622–1626 |year=2011 |doi=10.1152/japplphysiol.01280.2010 |pmid=21330616 |pmc=3119133}}&lt;/ref&gt;. Belgili qáwipler tiykarınan júdá uzaq hám awır shıdamlılıq jarıslarına tayarlanıw hám olarǵa qatnasıw menen baylanıslı. Olar júrek hám qan tamırlarınıń dúzilisiniń zıyanlı ózgeriwi arqalı júrek-qan tamır sistemasına tásir etedi, eń kóp ushırasatuǵın belgisi — júrek ritminiń buzılıwı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=O'Keefe |first1=James H. |display-authors=etal |title=Potential Adverse Cardiovascular Effects From Excessive Endurance Exercise |journal=Mayo Clinic Proceedings |volume=87 |issue=6 |date=June 2012 |pages=587–595 |doi=10.1016/j.mayocp.2012.04.005 |pmid=22677079 |pmc=3538475}}&lt;/ref&gt;. Shıdamlılıq shınıǵıwları testosteron dárejesin de tómenletiwi múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hackney |first1=A. C. |title=Effects of endurance exercise on the reproductive system of men: the 'exercise-hypogonadal male condition' |journal=Journal of Endocrinological Investigation |date=October 2008 |volume=31 |issue=10 |pages=932–938 |doi=10.1007/bf03346444 |pmid=19092301}}&lt;/ref&gt;.

== Usılları hám shınıǵıw jobaları ==
Keń tarqalǵan usıllarǵa periodizaciya, interval shınıǵıwları, «awır–jeńil» usılı, uzaq aralıqqa áste juwırıw hám sońǵı jılları joqarı intensivlikli interval shınıǵıwları kiredi. Periodizaciya usılı ádette hárbiri 4–12 hápteden ibarat waqıt bloklarınan turadı&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friel |first=Joe |title=The Triathlete's Training Bible |edition=2nd |page=28 |publisher=VeloPress |year=2004}}&lt;/ref&gt;.

Dástúrli túrde [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwları]] shıdamlılıq sportshıları ushın sáykes emes dep esaplanǵan. Sebebi olar shıdamlılıq shınıǵıwlarına organizmniń beyimlesiwine kesent beriwi múmkin dep oylanǵan. Sonday-aq bulshıq et massasınıń artıwı sportshınıń atqaratuǵın jumısın kóbeytip, shıdamlılıq nátiyjelerin tómenletedi degen qáte túsinikler bolǵan. Biraq sońǵı keń kólemli izertlewler shıdamlılıq shınıǵıwlarına qosımsha qısqa múddetli (8 háptelik) kúsh shınıǵıwları shıdamlılıqqa, ásirese uzaq aralıqqa juwırıwǵa paydalı ekenin dálillegen&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Beattie |first1=K. |last2=Kenny |first2=I. C. |last3=Lyons |first3=M. |last4=Carson |first4=B. P. |title=The Effect of Strength Training on Performance in Endurance Athletes |journal=Sports Medicine |date=2014 |volume=44 |issue=6 |pages=845–865 |doi=10.1007/s40279-014-0157-y |pmid=24532151}}&lt;/ref&gt;.

Ádebiyatlarda shıdamlılıq shınıǵıwlarınıń túrli formaları súwretlenedi:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Shınıǵıw forması !! Usılı !! Maqseti !! Intensivligi !! Kólemi
|-
| Tikleniw shınıǵıwı || Uzaq dawamlı usıl || Tikleniwge járdem beriw || Laktat dárejesi aerobikalıq shekten tómen || Uzaq yamasa júdá kólemli emes
|-
| Keń kólemli bazalıq shıdamlılıq shınıǵıwı || Uzaq dawamlı hám interval usılı || Densawlıq, shıdamlılıqtı bekkemlew, mayǵa baylanıslı zat almasıw || Laktat dárejesi aerobikalıq shekten anıq tómen (50–77 %) || 1–8 saat
|-
| Turaqlı júklemedegi intensiv bazalıq shıdamlılıq shınıǵıwı || Intensiv uzaq dawamlı usıl || Júrek-qan tamır sistemasınıń múmkinshiliklerin hám glikogennen paydalanıwdı jaqsılaw || Anaerobikalıq shekke shekem 77–85 % || 30–120 minut
|-
| Interval júklemedegi intensiv bazalıq shıdamlılıq shınıǵıwı || Keń kólemli interval usılı || Júrek-qan tamır sistemasınıń múmkinshiliklerin hám glikogennen paydalanıwdı jaqsılaw || Anaerobikalıq shek sheginde || 20–80 minut
|-
| Jarısqa arnawlı intensivlik shınıǵıwı || Uzaq dawamlı, intensiv interval, qaytalaw hám jarıs usılları || Jarıstaǵı arnawlı tezlikti jetilistiriw || Jarıstaǵı intensivlikke teń || Jarıs kóleminiń 50–120 %
|}

== Shıdamlılıqtı bahalaw ásbapları ==
Júrek urıwın ólshew ásbabı shıdamlılıq sportshılarınıń tayarlıǵın bahalawdıń salıstırmalı ańsat usıllarınıń biri. Belgili bir tezlikte juwırǵanda yamasa velosiped aydaǵanda júrek urıwı waqıt ótiwi menen tómenlese, bul tayarlıqtıń jaqsılanǵanın kórsetedi. Velosiped sportında samaldıń tezlikke tásirin esapqa alıw qıyın, sonlıqtan kóplegen velosipedshiler velosipedke ornatılǵan quwat ólshegishlerden paydalanadı. Quwat ólshegish sportshıǵa belgili bir waqıt yamasa aralıqtaǵı quwatın tikkeley ólshewge hám tayarlıqtıń ósiwin salıstırıwǵa múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friel |first=Joe |title=The Triathlete's Training Bible |edition=2nd |pages=64–65 |publisher=VeloPress |year=2004}}&lt;/ref&gt;. Laktat dárejesin ólsheytuǵın arzanıraq ásbaplar da bar, biraq ulıwma alǵanda laktattı ólshew ele de kásiplik trenerler menen joqarı dárejeli sportshılardıń tarawı bolıp qalmaqta.

== Jáne de qarań ==
* [[Aerobikalıq shınıǵıw]]
* [[Shıdamlılıq oyını]]
* [[Sportshı júregi sindromı]]
* [[:Kategoriya:Shıdamlılıq sport túrleri]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[:Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>9mer0n8qkldmx49mcu8szt9ieggjztt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276638</id>
      <parentid>276633</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T11:26:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>«Kalistenika» qaralaması. Translated from [[:en:Calisthenics]]</comment>
      <origin>276638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11917" sha1="j6hzybx77zelgv6agrz28h2hsk4t0vk" xml:space="preserve">[[Fayl:Planche.jpg|thumb|Plansh — kalistenikanıń joqarı dárejeli elementi]]

'''Kalistenika''' — adamnıń óz dene salmaǵın qarsılıq retinde paydalanıp, az ásbap penen yamasa ásbapsız orınlanatuǵın, bir neshe buwındı qamtıytuǵın quramalı háreketlerden turatuǵın [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwlarınıń]] túri&lt;ref name=&quot;Cleveland&quot;&gt;{{cite web |date=2022-12-03 |title=Why You Should Try Calisthenics |url=https://health.clevelandclinic.org/calisthenics/ |website=Cleveland Clinic |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Harrison&quot;&gt;{{cite journal |last=Harrison |first=Jeffrey S. |date=April 2010 |title=Bodyweight Training: A Return To Basics |journal=Strength and Conditioning Journal |volume=32 |issue=2 |pages=52–55 |doi=10.1519/ssc.0b013e3181d5575c}}&lt;/ref&gt;. Kalistenika qolaylılıǵı sebepli keń tarqalǵan, sebebi ol derlik ásbapsız hám hár qanday jerde orınlanıwı múmkin&lt;ref name=&quot;Harvard&quot;&gt;{{cite web |last=Restivo |first=Jenette |date=2024-10-03 |title=Calisthenics: An effective, low-frills way to stay fit |url=https://www.health.harvard.edu/exercise-and-fitness/calisthenics-an-effective-low-frills-way-to-stay-fit |website=Harvard Health |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Kalistenika kúsh, quwat, shıdamlılıq, tezlik, iyiliwsheńlik, koordinaciya hám teńsalmaqlılıq sıyaqlı túrli háreket qábiletlerin rawajlandıradı&lt;ref name=&quot;Patel&quot;&gt;{{cite book |last=Patel |first=Kesh |title=The Complete Guide to Bodyweight Training |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2014 |isbn=978-1-4729-0312-9 |location=London}}&lt;/ref&gt;. Bunday kúsh shınıǵıwları áweskeyler hám kásiplik sportshılar arasında barǵan sayın keń tarqalmaqta&lt;ref name=&quot;Patel&quot; /&gt;. Kalistenika iyteriw, tartıw, otırıw, iyiliw, burılıw hám teńsalmaqlılıqtı saqlaw sıyaqlı ápiwayı qábiletlerge tiykarlanadı&lt;ref name=&quot;Patel&quot; /&gt;. [[Qolǵa tirelip kóteriliw]], turnikte tartılıw hám jatqan poziciyadan kóteriliw eń kóp tarqalǵan kalistenika shınıǵıwları bolıp tabıladı.

== Kelip shıǵıwı hám atamanıń mánisi ==
Oksford inglis tili sózligi kalistenikanı fizikalıq tayarlıq hám háreketlerdiń sulıwlıǵına erisiw ushın orınlanatuǵın gimnastikalıq shınıǵıwlar dep táriyipleydi&lt;ref name=&quot;OED&quot;&gt;{{cite book |title=Paperback Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |year=2012 |isbn=978-0-19-964094-2 |page=95}}&lt;/ref&gt;. «Kalistenika» sózi [[Áyyemgi Greciya|áyyemgi]] [[Grek tili|grek tilindegi]] «kállos» (sulıwlıq) hám «sthénos» (kúsh) sózlerinen kelip shıqqan&lt;ref name=&quot;OED&quot; /&gt;.

Kalistenika áyyemgi Qıtayda da qollanılǵan. Han dinastiyası dáwirindegi shıpakerler awqatlanıw tártibi menen birge kalistenikanı densawlıqtı saqlawdıń usıllarınıń biri retinde usınıs etken&lt;ref&gt;{{cite book |last=Loewe |first=Michael |title=Divination, Mythology and Monarchy in Han China |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=978-0-521-45466-7 |page=65}}&lt;/ref&gt;.

== Kóp tarqalǵan shınıǵıwlar ==
[[Fayl:Pullup.gif|thumb|Turnikte tartılıw — keń tarqalǵan kalistenika shınıǵıwı]]
* '''[[Qolǵa tirelip kóteriliw]]''' — betin tómen qaratıp jatqan poziciyada alaqanlar iyinniń astında jerge qoyıladı. Qollar járdeminde dene bastan ókshege shekem tuwrı sızıqta kóteriledi. Bul shınıǵıw kókirek, iyin hám triceps bulshıq etlerin rawajlandıradı.
* '''Jatqan poziciyadan kóteriliw''' — adam arqası menen jatıp, ayaqların búgedi, keyin beldi búgip, basın hám gewdesin ayaqlarına qaray kóteredi hám qaytadan túsedi.
* '''Gewdeni búgiw''' — qarınnıń tuwrı bulshıq etin rawajlandıratuǵın shınıǵıw&lt;ref&gt;{{cite web |title=Core Anatomy: Muscles of the Core |url=https://www.acefitness.org/fitness-certifications/ace-answers/exam-preparation-blog/3562/core-anatomy-muscles-of-the-core/ |website=American Council on Exercise |date=2013-10-11 |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.
* '''[[Otırıp-turıw]]''' — ayaqlar iyin keńliginde qoyılıp, san jerge parallel bolǵansha otırıladı, keyin qaytadan turıladı. Otırıp-turıw az orındı talap etedi hám hár qanday jaǵdayda orınlanıwı múmkin, sonlıqtan ol eń qolaylı kalistenika shınıǵıwlarınıń biri. Ol kúsh hám shıdamlılıqtı arttırıwda eń nátiyjeli shınıǵıwlardıń biri dep esaplanadı&lt;ref&gt;{{cite book |last=Stryker |first=Krista |chapter=Squats for a strong lower body |title=The 12-Minute Athlete |location=New York |publisher=Tiller Press |year=2020 |page=43}}&lt;/ref&gt;.
* '''Berpi''' — qarın, kókirek, qol, ayaq hám arqa bulshıq etlerin jumısqa qosatuǵın pútkil dene ushın shınıǵıw. Adam otırıp, tez qolǵa tirelip kóteriliw poziciyasına ótedi, keyin ayaqların tartıp, joqarıǵa sekiredi.
* '''Turnikte tartılıw''' — turnikti iyin keńliginde uslap, iyek turnik dárejesine jetkenshe deneni kóteriw. Bul tiykarınan arqanıń keń bulshıq etin rawajlandıradı.
* '''Brusta kóteriliw''' — parallel brus arasında orınlanadı: dene shıǵanaqlar iyin dárejesine túskenshe tómenletiledi, keyin qollar tolıq jazılǵansha kóteriledi. Ol tiykarınan kókirek, triceps hám deltasımaq bulshıq etlerin rawajlandıradı&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Ciccantelli |first=Pat |date=December 1991 |title=Strength Exercise: The Dip |journal=National Strength and Conditioning Association Journal |volume=13 |issue=6}}&lt;/ref&gt;.
* '''Qolda turıw''' — denesin qollarǵa teńsalmaqlap, tik, tóńkerilgen poziciyada uslap turıw.
* '''L-otırıw''' — dene salmaǵı qollarǵa túsedi, al ayaqlar gewdege tuwrı múyesh astında gorizontal uslap turıladı. Bul kúshli qarın bulshıq etlerin hám joqarı iyiliwsheńlikti talap etedi.
* '''Plansh''' — eń quramalı shınıǵıwlardıń biri, ádette bir neshe jıllıq shınıǵıwdan keyin ǵana orınlanadı. Dene eki qolǵa teńsalmaqlanıp, jerge parallel uslap turıladı.
* '''Planka''' — qolǵa tirelip kóteriliwdiń joqarǵı poziciyasın uzaq waqıt uslap turıw. Bunda tiykarınan qarınnıń tuwrı bulshıq eti jumıs isleydi.
* '''Ókshe kóteriw''', '''aldıǵa adımlap otırıw''' hám '''jambasın ashıp sekiriw''' — basqa keń tarqalǵan shınıǵıwlar.

== Shınıǵıw usılları ==
[[Fayl:02025 0820 Street workout in Bielsko-Biała.jpg|thumb|Kóshe sharayatında kalistenika]]
Kalistenika bulshıq et massasın arttırıw, kúsh hám shıdamlılıqtı rawajlandırıw sıyaqlı túrli maqsetlerde qollanıladı. Qollanılatuǵın usıllar maqsetke baylanıslı ózgeredi: bulshıq et massasın arttırıw ushın júkleme kólemi, kúsh ushın shınıǵıwdıń intensivligi, al shıdamlılıq ushın demalıs waqtı áste-aqırın qısqartıladı. Kúsh shınıǵıwlarında júkleme kólemi bulshıq ettiń ósiwi ushın áhmiyetli faktor, biraq hár túrli bulshıq et toparları hár túrli kólemge hár qıylı juwap beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Baz-Valle |first1=Eneko |last2=Balsalobre-Fernández |first2=Carlos |last3=Alix-Fages |first3=Carlos |last4=Santos-Concejero |first4=Jordan |date=2022 |title=A Systematic Review of The Effects of Different Resistance Training Volumes on Muscle Hypertrophy |journal=Journal of Human Kinetics |volume=81 |pages=199–210 |doi=10.2478/hukin-2022-0017 |pmid=35291645 |pmc=8884877}}&lt;/ref&gt;.

=== Rawajlanıw ===
Kalistenikada rawajlanıw ádette shınıǵıwlardıń qıyınlıǵın áste-aqırın arttırıwdı óz ishine aladı hám júklemeni áste-aqırın arttırıw principine tiykarlanadı. Hár túrli tayarlıq dárejesine sáykes, shınıǵıwdı jeńillestiriw yamasa qıyınlastırıw ushın kóplegen variantlar bar. Rawajlanıw qaytalawlar sanın, setlerdi yamasa dene poziciyasın ózgertiwdi óz ishine alıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kraemer |first1=William J. |last2=Ratamess |first2=Nicholas A. |date=April 2004 |title=Fundamentals of Resistance Training: Progression and Exercise Prescription |journal=Medicine &amp; Science in Sports &amp; Exercise |volume=36 |issue=4 |pages=674–688 |doi=10.1249/01.MSS.0000121945.36635.61 |pmid=15064596}}&lt;/ref&gt;.

=== Tikleniw ===
Tikleniw — kalistenikada da, basqa barlıq fizikalıq shınıǵıwlarda da rawajlanıwdıń zárúr bólegi. Qısqa múddetli tikleniw qaytalawlar arasında hám setler arasında júz beredi, ol energiyanı tez tiklep, sharshaw qáwpin azaytadı. Uzaq múddetli tikleniw de kalistenika qábiletin rawajlandırıw ushın júdá áhmiyetli&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Porcari |first1=John P. |last2=Bryant |first2=Cedric X. |last3=Comana |first3=Fabio |title=Exercise Physiology |date=2015 |publisher=F. A. Davis Company |location=Philadelphia |isbn=978-0-8036-2555-6 |pages=419–420}}&lt;/ref&gt;.

== Artıqmashlıqları hám paydası ==
Kalistenika shınıǵıwlarınıń kópshiligi hesh qanday ásbaptı talap etpeydi. Ásbap kerek bolǵanda da úy buyımları jetkilikli boladı yamasa olardıń ornın basatuǵın nárseler tabıladı (mısalı, turnik ornına gorizontal aǵash shaqası). Sonlıqtan kalistenika saparda yamasa demalısta, sport zalı joq jerde qolaylı&lt;ref&gt;{{cite web |title=Resistance training – health benefits |url=https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/healthyliving/resistance-training-health-benefits |publisher=Better Health Channel |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Óz dene salmaǵı menen shınıǵıwdıń taǵı bir artıqmashlıǵı — ol hesh qanday qárejetti talap etpeydi&lt;ref name=&quot;Harvard&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Harrison&quot; /&gt;.

2017-jılǵı izertlew kalistenika shınıǵıwları úlken ásbaplarsız-aq deneniń tik turıwın, kúshti hám dene quramın jaqsılawdıń nátiyjeli usılı ekenin kórsetken&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Thomas |first1=E. |last2=Bianco |first2=A. |last3=Mancuso |first3=E. P. |display-authors=etal |date=2017 |title=The effects of a calisthenics training intervention on posture, strength and body composition |journal=Isokinetics and Exercise Science |volume=25 |issue=3 |pages=215–222 |doi=10.3233/IES-170001}}&lt;/ref&gt;. Kún dawamında az-azdan orınlanǵan kalistenika háreketsiz turmıs keshiretuǵın adamlarda qartayıwdıń nerv-bulshıq et funkciyasına tásirin azaytıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Mear |first=Emily |date=2022 |title=The Effect of Breaking Up Sedentary Time with Calisthenics on Neuromuscular Function: A Preliminary Study |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |volume=19 |issue=21 |pages=14597 |doi=10.3390/ijerph192114597 |pmid=36361476 |pmc=9653850}}&lt;/ref&gt;.

== Kalistenika parkleri ==
[[Fayl:Calisthenics in Osdorp.jpg|thumb|Amsterdamdaǵı kalistenika parki]]
Ayırım ashıq hawadaǵı fitnes maydanshaları hám sport alańları arnawlı kalistenika ushın dúzilgen, olardıń kópshiliginen hámme biypul paydalana aladı. Kalistenika parkleriniń ásbaplarına turnikler, shıǵıw baspaldaqları, parallel bruslar hám sekiriw qutıları kiredi&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://calisthenics-parks.com |title=Calisthenics Parks – Spots Map |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Kalistenika tez rawajlanıp atırǵan xalıqaralıq sport túri — kóshe sharayatındaǵı shınıǵıwlar (street workout) menen baylanıslı. Bul sportta sportshılar belgili waqıt ishinde kalistenika kombinaciyaların tóreshiler aldında orınlaydı.

== Jáne de qarań ==
{{div col|colwidth=18em}}
* [[Aleksandr texnikası]]
* [[Ballistikalıq shınıǵıw]]
* [[Aylanbalı kúsh shınıǵıwı]]
* [[Kompleks shınıǵıw]]
* [[KrossFit]]
* [[Fitnes jolaǵı]]
* [[Gimnastika]]
* [[Qolda turıw]]
* [[Kúsh penen shıǵıw]]
* [[Parkur]]
* [[Pilates]]
* [[Pliometrika]]
* [[Quwat shınıǵıwları]]
* [[Turnikte tartılıw]]
* [[Sport]]
* [[Kóshe sharayatındaǵı shınıǵıwlar]]
* [[Kúsh shınıǵıwları]]
* [[Bir tárepleme shınıǵıw]]
{{div col end}}

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[:Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>j6hzybx77zelgv6agrz28h2hsk4t0vk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276639</id>
      <parentid>276638</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T11:32:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>Ayırım kishi ózgerisler</comment>
      <origin>276639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11877" sha1="39i3f85hdesjmh63cd3dm8odpgseu4i" xml:space="preserve">[[Fayl:Planche.jpg|thumb|Plansh — kalistenikanıń joqarı dárejeli elementi]]

'''Kalistenika''' — adamnıń óz dene salmaǵın qarsılıq retinde paydalanıp, az ásbap penen yamasa ásbapsız orınlanatuǵın, bir neshe buwındı qamtıytuǵın quramalı háreketlerden turatuǵın [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwlarınıń]] túri&lt;ref name=&quot;Cleveland&quot;&gt;{{cite web |date=2022-12-03 |title=Why You Should Try Calisthenics |url=https://health.clevelandclinic.org/calisthenics/ |website=Cleveland Clinic |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Harrison&quot;&gt;{{cite journal |last=Harrison |first=Jeffrey S. |date=April 2010 |title=Bodyweight Training: A Return To Basics |journal=Strength and Conditioning Journal |volume=32 |issue=2 |pages=52–55 |doi=10.1519/ssc.0b013e3181d5575c}}&lt;/ref&gt;. Kalistenika qolaylılıǵı sebepli keń tarqalǵan, sebebi ol derlik ásbapsız hám hár qanday jerde orınlanıwı múmkin&lt;ref name=&quot;Harvard&quot;&gt;{{cite web |last=Restivo |first=Jenette |date=2024-10-03 |title=Calisthenics: An effective, low-frills way to stay fit |url=https://www.health.harvard.edu/exercise-and-fitness/calisthenics-an-effective-low-frills-way-to-stay-fit |website=Harvard Health |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Kalistenika kúsh, quwat, shıdamlılıq, tezlik, iyiliwsheńlik, koordinaciya hám teńsalmaqlılıq sıyaqlı túrli háreket qábiletlerin rawajlandıradı&lt;ref name=&quot;Patel&quot;&gt;{{cite book |last=Patel |first=Kesh |title=The Complete Guide to Bodyweight Training |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2014 |isbn=978-1-4729-0312-9 |location=London}}&lt;/ref&gt;. Bunday kúsh shınıǵıwları áweskeyler hám kásiplik sportshılar arasında barǵan sayın keń tarqalmaqta&lt;ref name=&quot;Patel&quot; /&gt;. Kalistenika iyteriw, tartıw, otırıw, iyiliw, burılıw hám teńsalmaqlılıqtı saqlaw sıyaqlı ápiwayı qábiletlerge tiykarlanadı&lt;ref name=&quot;Patel&quot; /&gt;. [[Qolǵa tirelip kóteriliw]], turnikke tartılıw hám jatqan poziciyadan kóteriliw eń kóp tarqalǵan kalistenika shınıǵıwları bolıp tabıladı.

== Kelip shıǵıwı hám atamanıń mánisi ==
Oksford inglis tili sózligi kalistenikanı fizikalıq tayarlıq hám háreketlerdiń sulıwlıǵına erisiw ushın orınlanatuǵın gimnastikalıq shınıǵıwlar dep táriyipleydi&lt;ref name=&quot;OED&quot;&gt;{{cite book |title=Paperback Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |year=2012 |isbn=978-0-19-964094-2 |page=95}}&lt;/ref&gt;. «Kalistenika» sózi [[Áyyemgi Greciya|áyyemgi]] [[Grek tili|grek tilindegi]] «kállos» (sulıwlıq) hám «sthénos» (kúsh) sózlerinen kelip shıqqan&lt;ref name=&quot;OED&quot; /&gt;.

Kalistenika áyyemgi Qıtayda da qollanılǵan. Han dinastiyası dáwirindegi shıpakerler awqatlanıw tártibi menen birge kalistenikanı densawlıqtı saqlawdıń usıllarınıń biri retinde usınıs etken&lt;ref&gt;{{cite book |last=Loewe |first=Michael |title=Divination, Mythology and Monarchy in Han China |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=978-0-521-45466-7 |page=65}}&lt;/ref&gt;.

== Kóp tarqalǵan shınıǵıwlar ==
[[Fayl:Pullup.gif|thumb|Turnikke tartılıw — keń tarqalǵan kalistenika shınıǵıwı]]
* '''[[Qolǵa tirelip kóteriliw]]''' — betin tómen qaratıp jatqan poziciyada alaqanlar iyinniń astında jerge qoyıladı. Qollar járdeminde dene bastan ókshege shekem tuwrı sızıqta kóteriledi. Bul shınıǵıw kókirek, iyin hám triceps bulshıq etlerin rawajlandıradı.
* '''Jatqan poziciyadan kóteriliw''' — adam arqası menen jatıp, ayaqların búgedi, keyin beldi búgip, basın hám gewdesin ayaqlarına qaray kóteredi hám qaytadan túsedi.
* '''Gewdeni búgiw''' — qarınnıń tuwrı bulshıq etin rawajlandıratuǵın shınıǵıw&lt;ref&gt;{{cite web |title=Core Anatomy: Muscles of the Core |url=https://www.acefitness.org/fitness-certifications/ace-answers/exam-preparation-blog/3562/core-anatomy-muscles-of-the-core/ |website=American Council on Exercise |date=2013-10-11 |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.
* '''[[Otırıp-turıw]]''' — ayaqlar iyin keńliginde qoyılıp, san jerge parallel bolǵansha otırıladı, keyin qaytadan turıladı. Otırıp-turıw az orındı talap etedi hám hár qanday jaǵdayda orınlanıwı múmkin, sonlıqtan ol eń qolaylı kalistenika shınıǵıwlarınıń biri. Ol kúsh hám shıdamlılıqtı arttırıwda eń nátiyjeli shınıǵıwlardıń biri dep esaplanadı&lt;ref&gt;{{cite book |last=Stryker |first=Krista |chapter=Squats for a strong lower body |title=The 12-Minute Athlete |location=New York |publisher=Tiller Press |year=2020 |page=43}}&lt;/ref&gt;.
* '''Berpi''' — qarın, kókirek, qol, ayaq hám arqa bulshıq etlerin jumısqa qosatuǵın pútkil dene ushın shınıǵıw. Adam otırıp, tez qolǵa tirelip kóteriliw poziciyasına ótedi, keyin ayaqların tartıp, joqarıǵa sekiredi.
* '''Turnikke tartılıw''' — turnikti iyin keńliginde uslap, iyek turnik dárejesine jetkenshe deneni kóteriw. Bul tiykarınan arqanıń keń bulshıq etin rawajlandıradı.
* '''Brusta kóteriliw''' — parallel brus arasında orınlanadı: dene shıǵanaqlar iyin dárejesine túskenshe tómenletiledi, keyin qollar tolıq jazılǵansha kóteriledi. Ol tiykarınan kókirek, triceps hám deltasımaq bulshıq etlerin rawajlandıradı&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Ciccantelli |first=Pat |date=December 1991 |title=Strength Exercise: The Dip |journal=National Strength and Conditioning Association Journal |volume=13 |issue=6}}&lt;/ref&gt;.
* '''Qolda turıw''' — denesin qollarǵa teńsalmaqlap, tik, tóńkerilgen poziciyada uslap turıw.
* '''L-otırıw''' — dene salmaǵı qollarǵa túsedi, al ayaqlar gewdege tuwrı múyesh astında gorizontal uslap turıladı. Bul kúshli qarın bulshıq etlerin hám joqarı iyiliwsheńlikti talap etedi.
* '''Plansh''' — eń quramalı shınıǵıwlardıń biri, ádette bir neshe jıllıq shınıǵıwdan keyin ǵana orınlanadı. Dene eki qolǵa teńsalmaqlanıp, jerge parallel uslap turıladı.
* '''Planka''' — qolǵa tirelip kóteriliwdiń joqarǵı poziciyasın uzaq waqıt uslap turıw. Bunda tiykarınan qarınnıń tuwrı bulshıq eti jumıs isleydi.
* '''Óksheni kóteriw''', '''aldıǵa adımlap otırıw''' hám '''ayaqtı ashıp sekiriw''' — basqa keń tarqalǵan shınıǵıwlar.

== Shınıǵıw usılları ==
[[Fayl:02025 0820 Street workout in Bielsko-Biała.jpg|thumb|Kóshe shınıǵıwları]]
Kalistenika bulshıq et massasın arttırıw, kúsh hám shıdamlılıqtı rawajlandırıw sıyaqlı túrli maqsetlerde qollanıladı. Qollanılatuǵın usıllar maqsetke baylanıslı ózgeredi: bulshıq et massasın arttırıw ushın júkleme kólemi, kúsh ushın shınıǵıwdıń intensivligi, al shıdamlılıq ushın demalıs waqtı áste-aqırın qısqartıladı. Kúsh shınıǵıwlarında júkleme kólemi bulshıq ettiń ósiwi ushın áhmiyetli faktor, biraq hár túrli bulshıq et toparları hár túrli kólemge hár qıylı juwap beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Baz-Valle |first1=Eneko |last2=Balsalobre-Fernández |first2=Carlos |last3=Alix-Fages |first3=Carlos |last4=Santos-Concejero |first4=Jordan |date=2022 |title=A Systematic Review of The Effects of Different Resistance Training Volumes on Muscle Hypertrophy |journal=Journal of Human Kinetics |volume=81 |pages=199–210 |doi=10.2478/hukin-2022-0017 |pmid=35291645 |pmc=8884877}}&lt;/ref&gt;.

=== Rawajlanıw ===
Kalistenikada rawajlanıw ádette shınıǵıwlardıń qıyınlıǵın áste-aqırın arttırıwdı óz ishine aladı hám júklemeni áste-aqırın arttırıw principine tiykarlanadı. Hár túrli tayarlıq dárejesine sáykes, shınıǵıwdı jeńillestiriw yamasa qıyınlastırıw ushın kóplegen variantlar bar. Rawajlanıw qaytalawlar sanın, setlerdi yamasa dene poziciyasın ózgertiwdi óz ishine alıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kraemer |first1=William J. |last2=Ratamess |first2=Nicholas A. |date=April 2004 |title=Fundamentals of Resistance Training: Progression and Exercise Prescription |journal=Medicine &amp; Science in Sports &amp; Exercise |volume=36 |issue=4 |pages=674–688 |doi=10.1249/01.MSS.0000121945.36635.61 |pmid=15064596}}&lt;/ref&gt;.

=== Tikleniw ===
Tikleniw — kalistenikada da, basqa barlıq fizikalıq shınıǵıwlarda da rawajlanıwdıń zárúr bólegi. Qısqa múddetli tikleniw qaytalawlar arasında hám setler arasında júz beredi, ol energiyanı tez tiklep, sharshaw qáwpin azaytadı. Uzaq múddetli tikleniw de kalistenika qábiletin rawajlandırıw ushın júdá áhmiyetli&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Porcari |first1=John P. |last2=Bryant |first2=Cedric X. |last3=Comana |first3=Fabio |title=Exercise Physiology |date=2015 |publisher=F. A. Davis Company |location=Philadelphia |isbn=978-0-8036-2555-6 |pages=419–420}}&lt;/ref&gt;.

== Artıqmashlıqları hám paydası ==
Kalistenika shınıǵıwlarınıń kópshiligi hesh qanday ásbaptı talap etpeydi. Ásbap kerek bolǵanda da úy buyımları jetkilikli boladı yamasa olardıń ornın basatuǵın nárseler tabıladı (mısalı, turnik ornına gorizontal aǵash shaqası). Sonlıqtan kalistenika saparda yamasa demalısta, sport zalı joq jerde qolaylı&lt;ref&gt;{{cite web |title=Resistance training – health benefits |url=https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/healthyliving/resistance-training-health-benefits |publisher=Better Health Channel |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Óz dene salmaǵı menen shınıǵıwdıń taǵı bir artıqmashlıǵı — ol hesh qanday qárejetti talap etpeydi&lt;ref name=&quot;Harvard&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Harrison&quot; /&gt;.

2017-jılǵı izertlew kalistenika shınıǵıwları úlken ásbaplarsız-aq deneniń tik turıwın, kúshti hám dene quramın jaqsılawdıń nátiyjeli usılı ekenin kórsetken&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Thomas |first1=E. |last2=Bianco |first2=A. |last3=Mancuso |first3=E. P. |display-authors=etal |date=2017 |title=The effects of a calisthenics training intervention on posture, strength and body composition |journal=Isokinetics and Exercise Science |volume=25 |issue=3 |pages=215–222 |doi=10.3233/IES-170001}}&lt;/ref&gt;. Kún dawamında az-azdan orınlanǵan kalistenika háreketsiz turmıs keshiretuǵın adamlarda qartayıwdıń nerv-bulshıq et funkciyasına tásirin azaytıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Mear |first=Emily |date=2022 |title=The Effect of Breaking Up Sedentary Time with Calisthenics on Neuromuscular Function: A Preliminary Study |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |volume=19 |issue=21 |pages=14597 |doi=10.3390/ijerph192114597 |pmid=36361476 |pmc=9653850}}&lt;/ref&gt;.

== Kalistenika parkleri ==
[[Fayl:Calisthenics in Osdorp.jpg|thumb|Amsterdamdaǵı kalistenika parki]]
Ayırım ashıq hawadaǵı fitnes maydanshaları hám sport alańları arnawlı kalistenika ushın dúzilgen, olardıń kópshiliginen hámme biypul paydalana aladı. Kalistenika parkleriniń ásbaplarına turnikler, shıǵıw baspaldaqları, parallel bruslar hám sekiriw qutıları kiredi&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://calisthenics-parks.com |title=Calisthenics Parks – Spots Map |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Kalistenika tez rawajlanıp atırǵan xalıqaralıq sport túri — kóshe shınıǵıwları (street workout) menen baylanıslı. Bul sportta sportshılar belgili waqıt ishinde kalistenika kombinaciyaların tóreshiler aldında orınlaydı.

== Jáne de qarań ==
{{div col|colwidth=18em}}
* [[Aleksandr texnikası]]
* [[Ballistikalıq shınıǵıw]]
* [[Aylanbalı kúsh shınıǵıwı]]
* [[Kompleks shınıǵıw]]
* [[KrossFit]]
* [[Fitnes jolaǵı]]
* [[Gimnastika]]
* [[Qolda turıw]]
* [[Kúsh penen shıǵıw]]
* [[Parkur]]
* [[Pilates]]
* [[Pliometrika]]
* [[Quwat shınıǵıwları]]
* [[Turnikke tartılıw]]
* [[Sport]]
* [[Kóshe shınıǵıwları]]
* [[Kúsh shınıǵıwları]]
* [[Bir tárepleme shınıǵıw]]
{{div col end}}

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[:Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>39i3f85hdesjmh63cd3dm8odpgseu4i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276640</id>
      <parentid>276639</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T11:40:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>Ayırım kishi ózgerisler</comment>
      <origin>276640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11875" sha1="ig907jjriu0mobczo42stsgim08fjgj" xml:space="preserve">[[Fayl:Planche.jpg|thumb|Plansh — kalistenikanıń joqarı dárejeli elementi]]

'''Kalistenika''' — adamnıń óz dene salmaǵın qarsılıq retinde paydalanıp, az ásbap penen yamasa ásbapsız orınlanatuǵın, bir neshe buwındı qamtıytuǵın quramalı háreketlerden turatuǵın [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwlarınıń]] túri&lt;ref name=&quot;Cleveland&quot;&gt;{{cite web |date=2022-12-03 |title=Why You Should Try Calisthenics |url=https://health.clevelandclinic.org/calisthenics/ |website=Cleveland Clinic |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Harrison&quot;&gt;{{cite journal |last=Harrison |first=Jeffrey S. |date=April 2010 |title=Bodyweight Training: A Return To Basics |journal=Strength and Conditioning Journal |volume=32 |issue=2 |pages=52–55 |doi=10.1519/ssc.0b013e3181d5575c}}&lt;/ref&gt;. Kalistenika qolaylılıǵı sebepli keń tarqalǵan, sebebi ol derlik ásbapsız hám hár qanday jerde orınlanıwı múmkin&lt;ref name=&quot;Harvard&quot;&gt;{{cite web |last=Restivo |first=Jenette |date=2024-10-03 |title=Calisthenics: An effective, low-frills way to stay fit |url=https://www.health.harvard.edu/exercise-and-fitness/calisthenics-an-effective-low-frills-way-to-stay-fit |website=Harvard Health |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Kalistenika kúsh, quwat, shıdamlılıq, tezlik, iyiliwsheńlik, koordinaciya hám teńsalmaqlılıq sıyaqlı túrli háreket qábiletlerin rawajlandıradı&lt;ref name=&quot;Patel&quot;&gt;{{cite book |last=Patel |first=Kesh |title=The Complete Guide to Bodyweight Training |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2014 |isbn=978-1-4729-0312-9 |location=London}}&lt;/ref&gt;. Bunday kúsh shınıǵıwları háweskerler hám kásiplik sportshılar arasında barǵan sayın keń tarqalmaqta&lt;ref name=&quot;Patel&quot; /&gt;. Kalistenika iyteriw, tartıw, otırıw, iyiliw, burılıw hám teńsalmaqlılıqtı saqlaw sıyaqlı ápiwayı qábiletlerge tiykarlanadı&lt;ref name=&quot;Patel&quot; /&gt;. [[Qolǵa tirelip kóteriliw]], turnikke tartılıw hám jatqan poziciyadan kóteriliw eń kóp tarqalǵan kalistenika shınıǵıwları bolıp tabıladı.

== Kelip shıǵıwı hám atamanıń mánisi ==
Oksford inglis tili sózligi kalistenikanı fizikalıq tayarlıq hám háreketlerdiń sulıwlıǵına erisiw ushın orınlanatuǵın gimnastikalıq shınıǵıwlar dep táriyipleydi&lt;ref name=&quot;OED&quot;&gt;{{cite book |title=Paperback Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |year=2012 |isbn=978-0-19-964094-2 |page=95}}&lt;/ref&gt;. «Kalistenika» sózi [[Áyyemgi Greciya|áyyemgi]] [[Grek tili|grek tilindegi]] «kállos» (sulıwlıq) hám «sthénos» (kúsh) sózlerinen kelip shıqqan&lt;ref name=&quot;OED&quot; /&gt;.

Kalistenika áyyemgi Qıtayda da qollanılǵan. Han dinastiyası dáwirindegi shıpakerler awqatlanıw tártibi menen birge kalistenikanı densawlıqtı saqlawdıń usıllarınıń biri retinde usınıs etken&lt;ref&gt;{{cite book |last=Loewe |first=Michael |title=Divination, Mythology and Monarchy in Han China |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=978-0-521-45466-7 |page=65}}&lt;/ref&gt;.

== Kóp tarqalǵan shınıǵıwlar ==
[[Fayl:Pullup.gif|thumb|Turnikke tartılıw — keń tarqalǵan kalistenika shınıǵıwı]]
* '''[[Qolǵa tirelip kóteriliw]]''' — betin tómen qaratıp jatqan poziciyada alaqanlar iyinniń astında jerge qoyıladı. Qollar járdeminde dene bastan ókshege shekem tuwrı sızıqta kóteriledi. Bul shınıǵıw kókirek, iyin hám triceps bulshıq etlerin rawajlandıradı.
* '''Jatqan poziciyadan kóteriliw''' — adam arqası menen jatıp, ayaqların búgedi, keyin beldi búgip, basın hám gewdesin ayaqlarına qaray kóteredi hám qaytadan túsedi.
* '''Gewdeni búgiw''' — qarınnıń tuwrı bulshıq etin rawajlandıratuǵın shınıǵıw&lt;ref&gt;{{cite web |title=Core Anatomy: Muscles of the Core |url=https://www.acefitness.org/fitness-certifications/ace-answers/exam-preparation-blog/3562/core-anatomy-muscles-of-the-core/ |website=American Council on Exercise |date=2013-10-11 |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.
* '''[[Otırıp-turıw]]''' — ayaqlar iyin keńliginde qoyılıp, san jerge parallel bolǵansha otırıladı, keyin qaytadan turıladı. Otırıp-turıw az orındı talap etedi hám hár qanday jaǵdayda orınlanıwı múmkin, sonlıqtan ol eń qolaylı kalistenika shınıǵıwlarınıń biri. Ol kúsh hám shıdamlılıqtı arttırıwda eń nátiyjeli shınıǵıwlardıń biri dep esaplanadı&lt;ref&gt;{{cite book |last=Stryker |first=Krista |chapter=Squats for a strong lower body |title=The 12-Minute Athlete |location=New York |publisher=Tiller Press |year=2020 |page=43}}&lt;/ref&gt;.
* '''Berpi''' — qarın, kókirek, qol, ayaq hám arqa bulshıq etlerin jumısqa qosatuǵın pútkil dene ushın shınıǵıw. Adam otırıp, tez qolǵa tirelip kóteriliw poziciyasına ótedi, keyin ayaqların tartıp, joqarıǵa sekiredi.
* '''Turnikke tartılıw''' — turnikti iyin keńliginde uslap, iyek turnik dárejesine jetkenshe deneni kóteriw. Bul tiykarınan arqanıń keń bulshıq etin rawajlandıradı.
* '''Brusta kóteriliw''' — parallel brus arasında orınlanadı: dene shıǵanaqlar iyin dárejesine túskenshe tómenletiledi, keyin qollar tolıq jazılǵansha kóteriledi. Ol tiykarınan kókirek, triceps hám deltasımaq bulshıq etlerin rawajlandıradı&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Ciccantelli |first=Pat |date=December 1991 |title=Strength Exercise: The Dip |journal=National Strength and Conditioning Association Journal |volume=13 |issue=6}}&lt;/ref&gt;.
* '''Qolda turıw''' — denesin qollarǵa teńsalmaqlap, tik, tóńkerilgen poziciyada uslap turıw.
* '''L-otırıw''' — dene salmaǵı qollarǵa túsedi, al ayaqlar gewdege tuwrı múyesh astında gorizontal uslap turıladı. Bul kúshli qarın bulshıq etlerin hám joqarı iyiliwsheńlikti talap etedi.
* '''Plansh''' — eń quramalı shınıǵıwlardıń biri, ádette bir neshe jıllıq shınıǵıwdan keyin ǵana orınlanadı. Dene eki qolǵa teńsalmaqlanıp, jerge parallel uslap turıladı.
* '''Planka''' — qolǵa tirelip kóteriliwdiń joqarǵı poziciyasın uzaq waqıt uslap turıw. Bunda tiykarınan qarınnıń tuwrı bulshıq eti jumıs isleydi.
* '''Óksheni kóteriw''', '''aldıǵa adımlap otırıw''' hám '''ayaqtı ashıp sekiriw''' — basqa keń tarqalǵan shınıǵıwlar.

== Shınıǵıw usılları ==
[[Fayl:02025 0820 Street workout in Bielsko-Biała.jpg|thumb|Kóshe shınıǵıwları]]
Kalistenika bulshıq et massasın arttırıw, kúsh hám shıdamlılıqtı rawajlandırıw sıyaqlı túrli maqsetlerde qollanıladı. Qollanılatuǵın usıllar maqsetke baylanıslı ózgeredi: bulshıq et massasın arttırıw ushın júkleme kólemi, kúsh ushın shınıǵıwdıń intensivligi, al shıdamlılıq ushın demalıs waqtı áste-aqırın qısqartıladı. Kúsh shınıǵıwlarında júkleme kólemi bulshıq ettiń ósiwi ushın áhmiyetli faktor, biraq hár túrli bulshıq et toparları hár túrli kólemge hár qıylı juwap beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Baz-Valle |first1=Eneko |last2=Balsalobre-Fernández |first2=Carlos |last3=Alix-Fages |first3=Carlos |last4=Santos-Concejero |first4=Jordan |date=2022 |title=A Systematic Review of The Effects of Different Resistance Training Volumes on Muscle Hypertrophy |journal=Journal of Human Kinetics |volume=81 |pages=199–210 |doi=10.2478/hukin-2022-0017 |pmid=35291645 |pmc=8884877}}&lt;/ref&gt;.

=== Rawajlanıw ===
Kalistenikada rawajlanıw ádette shınıǵıwlardıń qıyınlıǵın áste-aqırın arttırıwdı óz ishine aladı hám júklemeni áste-aqırın arttırıw principine tiykarlanadı. Hár túrli tayarlıq dárejesine sáykes, shınıǵıwdı jeńillestiriw yamasa qıyınlastırıw ushın kóplegen variantlar bar. Rawajlanıw qaytalawlar sanın, setlerdi yamasa dene poziciyasın ózgertiwdi óz ishine alıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kraemer |first1=William J. |last2=Ratamess |first2=Nicholas A. |date=April 2004 |title=Fundamentals of Resistance Training: Progression and Exercise Prescription |journal=Medicine &amp; Science in Sports &amp; Exercise |volume=36 |issue=4 |pages=674–688 |doi=10.1249/01.MSS.0000121945.36635.61 |pmid=15064596}}&lt;/ref&gt;.

=== Tikleniw ===
Tikleniw — kalistenikada da, basqa barlıq fizikalıq shınıǵıwlarda da rawajlanıwdıń zárúr bólegi. Qısqa múddetli tikleniw qaytalawlar arasında hám setler arasında júz beredi, ol energiyanı tez tiklep, sharshaw qáwpin azaytadı. Uzaq múddetli tikleniw de kalistenika qábiletin rawajlandırıw ushın júdá áhmiyetli&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Porcari |first1=John P. |last2=Bryant |first2=Cedric X. |last3=Comana |first3=Fabio |title=Exercise Physiology |date=2015 |publisher=F. A. Davis Company |location=Philadelphia |isbn=978-0-8036-2555-6 |pages=419–420}}&lt;/ref&gt;.

== Artıqmashlıqları hám paydası ==
Kalistenika shınıǵıwlarınıń kópshiligi hesh qanday ásbaptı talap etpeydi. Ásbap kerek bolǵanda da úy buyımları jetkilikli boladı yamasa olardıń ornın basatuǵın nárseler tabıladı (mısalı, turnik ornına gorizontal aǵash shaqası). Sonlıqtan kalistenika saparda yamasa demalısta, sport zalı joq jerde qolaylı&lt;ref&gt;{{cite web |title=Resistance training – health benefits |url=https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/healthyliving/resistance-training-health-benefits |publisher=Better Health Channel |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Óz dene salmaǵı menen shınıǵıwdıń taǵı bir artıqmashlıǵı — ol hesh qanday qárejetti talap etpeydi&lt;ref name=&quot;Harvard&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Harrison&quot; /&gt;.

2017-jılǵı izertlew kalistenika shınıǵıwları úlken ásbaplarsız-aq deneniń tik turıwın, kúshti hám dene quramın jaqsılawdıń nátiyjeli usılı ekenin kórsetken&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Thomas |first1=E. |last2=Bianco |first2=A. |last3=Mancuso |first3=E. P. |display-authors=etal |date=2017 |title=The effects of a calisthenics training intervention on posture, strength and body composition |journal=Isokinetics and Exercise Science |volume=25 |issue=3 |pages=215–222 |doi=10.3233/IES-170001}}&lt;/ref&gt;. Kún dawamında az-azdan orınlanǵan kalistenika háreketsiz turmıs keshiretuǵın adamlarda qartayıwdıń nerv-bulshıq et funkciyasına tásirin azaytıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Mear |first=Emily |date=2022 |title=The Effect of Breaking Up Sedentary Time with Calisthenics on Neuromuscular Function: A Preliminary Study |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |volume=19 |issue=21 |pages=14597 |doi=10.3390/ijerph192114597 |pmid=36361476 |pmc=9653850}}&lt;/ref&gt;.

== Kalistenika parkleri ==
[[Fayl:Calisthenics in Osdorp.jpg|thumb|Amsterdamdaǵı kalistenika parki]]
Ayırım ashıq hawadaǵı fitnes maydanshaları hám sport maydanları arnawlı kalistenika ushın dúzilgen, olardıń kópshiliginen hámme biypul paydalana aladı. Kalistenika parkleriniń ásbaplarına turnikler, shıǵıw teksheleri, parallel bruslar hám sekiriw qutıları kiredi&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://calisthenics-parks.com |title=Calisthenics Parks – Spots Map |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Kalistenika tez rawajlanıp atırǵan xalıqaralıq sport túri — kóshe shınıǵıwları (street workout) menen baylanıslı. Bul sportta sportshılar belgili waqıt ishinde kalistenika kombinaciyaların tóreshiler aldında orınlaydı.

== Jáne de qarań ==
{{div col|colwidth=18em}}
* [[Aleksandr texnikası]]
* [[Ballistikalıq shınıǵıw]]
* [[Aylanbalı kúsh shınıǵıwı]]
* [[Kompleks shınıǵıw]]
* [[KrossFit]]
* [[Fitnes jolaǵı]]
* [[Gimnastika]]
* [[Qolda turıw]]
* [[Kúsh penen shıǵıw]]
* [[Parkur]]
* [[Pilates]]
* [[Pliometrika]]
* [[Quwat shınıǵıwları]]
* [[Turnikke tartılıw]]
* [[Sport]]
* [[Kóshe shınıǵıwları]]
* [[Kúsh shınıǵıwları]]
* [[Bir tárepleme shınıǵıw]]
{{div col end}}

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[:Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>ig907jjriu0mobczo42stsgim08fjgj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276642</id>
      <parentid>276640</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T11:45:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>«Berpi» qaralaması. Translated from [[:en:Burpee (exercise)]]</comment>
      <origin>276642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6212" sha1="oxxb4jpd7v0fbzq7sak5u5gr7c1t57u" xml:space="preserve">[[Fayl:Burpee.gif|thumb|Berpi shınıǵıwın orınlaw]]

'''Berpi''' — [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwlarında]] qollanılatuǵın pútkil dene ushın shınıǵıw. Ol qaytalawlar arasında qosımsha tik turıw qosılǵan «otırıp-iyteriliw» shınıǵıwı bolıp tabıladı. Hárekettiń ózi tiykarınan [[Anaerobikalıq shınıǵıw|anaerobikalıq shınıǵıw]], biraq uzaǵıraq waqıt dawamında izbe-iz orınlanǵanda aerobikalıq shınıǵıw retinde de qollanılıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Podstawski |first1=R. |last2=Markowski |first2=P. |last3=Clark |first3=C. C. |display-authors=etal |title=International Standards for the 3-Minute Burpee Test: High-Intensity Motor Performance |date=2019 |journal=Journal of Human Kinetics |volume=69 |pages=137–147 |doi=10.2478/hukin-2019-0021 |pmid=31666896 |pmc=6815084}}&lt;/ref&gt;.

Shınıǵıwdıń atı berilgen fiziolog Royal Berpi súwretlegen tiykarǵı háreket tik turǵan poziciyadan tórt basqıshta orınlanadı hám «tórt esaplı berpi» dep ataladı&lt;ref name=&quot;PopSci&quot;&gt;{{cite magazine |last=Raymond |first=A. |title=Can we make our soldiers tough enough? |magazine=Popular Science |date=February 1944 |pages=57–60, 203}}&lt;/ref&gt;:
# Qolların jerge qoyıp, [[Otırıp-turıw|otırǵan]] poziciyaǵa ótiw.
# Qolların tuwrı uslap, ayaqların artqa ılaqtırıp, planka poziciyasına ótiw.
# Ayaqların dárhal otırǵan poziciyaǵa qaytarıw.
# Otırǵan poziciyadan tik turıw.

Bir ózgertilgen túrinde ayaqlar artqa ılaqtırılmay, adımlap planka poziciyasına ótiledi. Tiykarǵı berpiniń kóplegen variantları bar, olar kóbinese [[Qolǵa tirelip kóteriliw|qolǵa tirelip kóteriliwdi]] hám sekiriwdi óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{cite web |last=Dluginski |first=Sheryl |date=2013-01-04 |title=The Real Story Behind the Exercise You Love to Hate: The Burpee |url=https://web.archive.org/web/20170818135031/https://www.dnainfo.com/new-york/20130104/new-york-city/real-story-behind-exercise-you-love-hate-burpee |publisher=DNAinfo |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

== Kelip shıǵıwı ==
[[Fayl:CrossFit Burpee.gif|thumb|Qolǵa tirelip kóteriliw hám sekiriwdi óz ishine alǵan berpi variantı]]
Shınıǵıwdı 1939-jılı amerikalı fiziolog Royal Haddlston Berpi oylap tapqan. Ol onı fizikalıq tayarlıqtı bahalaw ushın «berpi testinde» qollanǵan&lt;ref name=&quot;MJ&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.mensjournal.com/health-fitness/history-burpee-origin-name-royal-trainer-bodyweight/ |title=The Badass History of the Burpee and the Legendary Man Who Created It |last=Rodio |first=Michael |work=Men's Journal |date=2016-06-25 |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Berpi 1940-jılı Kolumbiya universitetiniń Pedagogika kollejinde ámeliy fiziologiya boyınsha doktorlıq dárejesin alǵan hám bul shınıǵıwdı doktorlıq dissertaciyasınıń bir bólegi retinde tez hám ápiwayı fizikalıq tayarlıq testi sıpatında jaratqan&lt;ref&gt;{{cite book |last=Burpee |first=Royal Huddleston |title=Seven Quickly Administered Tests of Physical Capacity |date=1940 |publisher=Teachers College, Columbia University |series=Contributions to Education |volume=818}}&lt;/ref&gt;. Bul test epshillik hám koordinaciyanı ólshew ushın qollanılıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20110717135612/http://oxforddictionaries.com/definition/burpee |title=Definition of burpee |publisher=Oxford University Press |work=Oxford Dictionaries Online |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Dáslepki berpi tórt túrli poziciyadan ótetuǵın «tórt esaplı berpi» bolǵan. Testte berpi tórt ret orınlanǵan, al júrektiń qandı aydaw nátiyjeliligin hám júrek urıwınıń qanshelli tez normal jaǵdayǵa qaytatuǵının anıqlaw ushın tórt berpiden aldın hám keyin bes ret júrek urıwı ólshengen&lt;ref name=&quot;MJ&quot; /&gt;.

== Variantları ==
; Qutıǵa sekiriw menen berpi : Sportshı joqarıǵa emes, qutınıń ústine sekiredi.
; Gantel menen berpi : Sportshı shınıǵıwdı eki gantel uslap orınlaydı.
; Segiz esaplı berpi yamasa qos berpi : Sportshı planka poziciyasına ótkennen keyin eki ret qolǵa tirelip kóteriledi&lt;ref name=&quot;PopSci&quot; /&gt;.
; Kedergiden sekiriw menen berpi : Sportshı berpiler arasında kedergiden sekirip ótedi.
; Dizege tirelip orınlanatuǵın berpi : Sportshı qolǵa tirelip kóteriliwden aldın dizelerin búgip, jerge tireydi.
; Uzınlıqqa sekiriw menen berpi : Sportshı joqarıǵa emes, aldıǵa sekiredi.
; Bir qolda berpi : Sportshı pútkil shınıǵıwdı, sonıń ishinde qolǵa tirelip kóteriliwdi de bir qol menen orınlaydı.
; Bir ayaqta berpi : Sportshı bir ayaqta turıp, beldi búgip, qolların iyinge tuwrı keletuǵınday jerge qoyadı, keyin tirek ayaǵı menen artqa sekirip planka poziciyasına ótedi, qaytadan aldıǵa sekirip, bir ayaqta joqarıǵa sekiredi. Sonnan keyin ekinshi ayaq penen qaytalanadı.

== Dúnya rekordları ==
Kókirekti jerge tiygizip orınlanatuǵın berpi boyınsha Ginnesstiń dúnya júzilik rekordları:
* Bir minutta — 38 ret (2023-jıl 29-aprel, Kvebek, [[Kanada]])&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/501519-most-chest-to-ground-burpees-in-one-minute-male |title=Most chest to ground burpees in one minute (male) |publisher=Guinness World Records |date=2023-04-29 |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.
* Bir saatta — 951 ret (2021-jıl 25-iyun, [[Singapur]])&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Shan |first1=Lee Ying |last2=Campbell |first2=Joseph |date=2021-07-21 |title=Brazilian sets burpee Guinness Record in Singapore |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/brazilian-sets-burpee-guinness-record-singapore-2021-07-20/ |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.
* 12 saatta — 8523 ret (2024-jıl 11-may, Narbonna, [[Franciya]])&lt;ref&gt;{{cite web |title=8 523 burpees en 12 heures : Le record du monde établi à Narbonne par Joseph Salas a été validé par le Guinness World Record |url=https://www.lindependant.fr/2024/11/03/le-record-du-monde-etabli-a-narbonne-par-joseph-salas-a-ete-valide-par-le-guinness-world-record-12300924.php |work=L'Indépendant |date=2024-11-03 |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[:Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>oxxb4jpd7v0fbzq7sak5u5gr7c1t57u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276643</id>
      <parentid>276642</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T11:48:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>Ayırım kishi ózgerisler</comment>
      <origin>276643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6214" sha1="scp9wisiub85tkyl078z6kfd8bsr1ar" xml:space="preserve">[[Fayl:Burpee.gif|thumb|Berpi shınıǵıwın orınlaw]]

'''Berpi''' — [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwlarında]] qollanılatuǵın pútkil dene ushın shınıǵıw. Ol qaytalawlar arasında qosımsha tik turıw qosılǵan «otırıp-iyteriliw» shınıǵıwı bolıp tabıladı. Hárekettiń ózi tiykarınan [[Anaerobikalıq shınıǵıw|anaerobikalıq shınıǵıw]], biraq uzaǵıraq waqıt dawamında izbe-iz orınlanǵanda aerobikalıq shınıǵıw retinde de qollanılıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Podstawski |first1=R. |last2=Markowski |first2=P. |last3=Clark |first3=C. C. |display-authors=etal |title=International Standards for the 3-Minute Burpee Test: High-Intensity Motor Performance |date=2019 |journal=Journal of Human Kinetics |volume=69 |pages=137–147 |doi=10.2478/hukin-2019-0021 |pmid=31666896 |pmc=6815084}}&lt;/ref&gt;.

Shınıǵıwdıń atı berilgen fiziolog Royal Berpi súwretlegen tiykarǵı háreket tik turǵan poziciyadan tórt basqıshta orınlanadı hám «tórt esaplı berpi» dep ataladı&lt;ref name=&quot;PopSci&quot;&gt;{{cite magazine |last=Raymond |first=A. |title=Can we make our soldiers tough enough? |magazine=Popular Science |date=February 1944 |pages=57–60, 203}}&lt;/ref&gt;:
# Qolların jerge qoyıp, [[Otırıp-turıw|otırǵan]] poziciyaǵa ótiw.
# Qolların tuwrı uslap, ayaqtı artqa ılaqtırıp, planka poziciyasına ótiw.
# Ayaqların dárhal otırǵan poziciyaǵa qaytarıw.
# Otırǵan poziciyadan tik turıw.

Bir ózgertilgen túrinde ayaq artqa ılaqtırılmay, adımlap planka poziciyasına ótiledi. Tiykarǵı berpiniń kóplegen variantları bar, olar kóbinese [[Qolǵa tirelip kóteriliw|qolǵa tirelip kóteriliwdi]] hám sekiriwdi óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{cite web |last=Dluginski |first=Sheryl |date=2013-01-04 |title=The Real Story Behind the Exercise You Love to Hate: The Burpee |url=https://web.archive.org/web/20170818135031/https://www.dnainfo.com/new-york/20130104/new-york-city/real-story-behind-exercise-you-love-hate-burpee |publisher=DNAinfo |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

== Kelip shıǵıwı ==
[[Fayl:CrossFit Burpee.gif|thumb|Qolǵa tirelip kóteriliw hám sekiriwdi óz ishine alǵan berpi variantı]]
Shınıǵıwdı 1939-jılı amerikalı fiziolog Royal Haddlston Berpi oylap tapqan. Ol onı fizikalıq tayarlıqtı bahalaw ushın «berpi testinde» qollanǵan&lt;ref name=&quot;MJ&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.mensjournal.com/health-fitness/history-burpee-origin-name-royal-trainer-bodyweight/ |title=The Badass History of the Burpee and the Legendary Man Who Created It |last=Rodio |first=Michael |work=Men's Journal |date=2016-06-25 |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Berpi 1940-jılı Kolumbiya universitetiniń Pedagogika kollejinde ámeliy fiziologiya boyınsha doktorlıq dárejesin alǵan hám bul shınıǵıwdı doktorlıq dissertaciyasınıń bir bólegi retinde tez hám ápiwayı fizikalıq tayarlıq testi sıpatında jaratqan&lt;ref&gt;{{cite book |last=Burpee |first=Royal Huddleston |title=Seven Quickly Administered Tests of Physical Capacity |date=1940 |publisher=Teachers College, Columbia University |series=Contributions to Education |volume=818}}&lt;/ref&gt;. Bul test epshillik hám koordinaciyanı ólshew ushın qollanılıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20110717135612/http://oxforddictionaries.com/definition/burpee |title=Definition of burpee |publisher=Oxford University Press |work=Oxford Dictionaries Online |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Dáslepki berpi tórt túrli poziciyadan ótetuǵın «tórt esaplı berpi» bolǵan. Testte berpi tórt ret orınlanǵan, al júrektiń qandı aydaw nátiyjeliligin hám júrek urıwınıń qanshelli tez normal jaǵdayǵa qaytatuǵının anıqlaw ushın tórt berpiden aldın hám keyin bes ret júrek urıwı ólshengen&lt;ref name=&quot;MJ&quot; /&gt;.

== Variantları ==
; Qutıǵa sekiriw menen berpi : Sportshı joqarıǵa emes, qutınıń ústine sekiredi.
; Gantel menen berpi : Sportshı shınıǵıwdı eki gantel uslap orınlaydı.
; Segiz esaplı berpi yamasa qos berpi : Sportshı planka poziciyasına ótkennen keyin eki ret qolǵa tirelip kóteriledi&lt;ref name=&quot;PopSci&quot; /&gt;.
; Tosqınlıqtan sekiriw menen berpi : Sportshı berpiler arasında tosqınlıqtan sekirip ótedi.
; Dizege tirelip orınlanatuǵın berpi : Sportshı qolǵa tirelip kóteriliwden aldın dizelerin búgip, jerge tireydi.
; Uzınlıqqa sekiriw menen berpi : Sportshı joqarıǵa emes, aldıǵa sekiredi.
; Bir qolda berpi : Sportshı pútkil shınıǵıwdı, sonıń ishinde qolǵa tirelip kóteriliwdi de bir qol menen orınlaydı.
; Bir ayaqta berpi : Sportshı bir ayaqta turıp, beldi búgip, qolların iyinge tuwrı keletuǵınday jerge qoyadı, keyin tirek ayaǵı menen artqa sekirip planka poziciyasına ótedi, qaytadan aldıǵa sekirip, bir ayaqta joqarıǵa sekiredi. Sonnan keyin ekinshi ayaq penen qaytalanadı.

== Dúnya rekordları ==
Kókirekti jerge tiygizip orınlanatuǵın berpi boyınsha Ginnesstiń dúnya júzilik rekordları:
* Bir minutta — 38 ret (2023-jıl 29-aprel, Kvebek, [[Kanada]])&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/501519-most-chest-to-ground-burpees-in-one-minute-male |title=Most chest to ground burpees in one minute (male) |publisher=Guinness World Records |date=2023-04-29 |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.
* Bir saatta — 951 ret (2021-jıl 25-iyun, [[Singapur]])&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Shan |first1=Lee Ying |last2=Campbell |first2=Joseph |date=2021-07-21 |title=Brazilian sets burpee Guinness Record in Singapore |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/brazilian-sets-burpee-guinness-record-singapore-2021-07-20/ |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.
* 12 saatta — 8523 ret (2024-jıl 11-may, Narbonna, [[Franciya]])&lt;ref&gt;{{cite web |title=8 523 burpees en 12 heures : Le record du monde établi à Narbonne par Joseph Salas a été validé par le Guinness World Record |url=https://www.lindependant.fr/2024/11/03/le-record-du-monde-etabli-a-narbonne-par-joseph-salas-a-ete-valide-par-le-guinness-world-record-12300924.php |work=L'Indépendant |date=2024-11-03 |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[:Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>scp9wisiub85tkyl078z6kfd8bsr1ar</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qolǵa tirelip kóteriliw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49267</id>
    <revision>
      <id>276574</id>
      <timestamp>2026-10-28T09:19:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>Jańa maqala. Translated from [[:en:Push-up]]</comment>
      <origin>276574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6904" sha1="dg7uy93lkyvb2aa14ftx8h5qjaoci0o" xml:space="preserve">[[Fayl:Push up (PSF).png|thumb|Qolǵa tirelip kóteriliw (qaptaldan kórinisi)]]

'''Qolǵa tirelip kóteriliw''' — adam óz dene salmaǵı menen orınlaytuǵın [[kalistenika]] [[Shınıǵıw|shınıǵıwı]]. Shınıǵıw betin tómen qaratıp jatqan poziciyadan baslanadı: ayaqlar tirek bolıp xızmet etedi, al dene qollar járdeminde joqarıǵa kóteriledi hám tómenge túsiriledi. Bul shınıǵıw tiykarınan kókirektiń úlken bulshıq etin, qoldıń úsh baslı bulshıq etin (triceps) hám iyinniń deltasımaq bulshıq etiniń aldıńǵı bólegin rawajlandıradı; sonıń menen birge, qarın hám dene ortalıǵındaǵı bulshıq etler de jumısqa qatnasadı.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Contreras |first1=Bret |last2=Schoenfeld |first2=Brad |last3=Mike |first3=Jonathan |last4=Tiryaki-Sonmez |first4=Gul |last5=Cronin |first5=John |last6=Vaino |first6=Elsbeth |title=The Biomechanics of the Push-up: Implications for Resistance Training Programs |journal=Strength &amp; Conditioning Journal |date=October 2012 |volume=34 |issue=5 |pages=41–46 |doi=10.1519/SSC.0b013e31826d877b}}&lt;/ref&gt; Qolǵa tirelip kóteriliw [[Dene tárbiya|dene tárbiya]] sabaqlarında hám sport shınıǵıwlarında eń kóp qollanılatuǵın tiykarǵı shınıǵıwlardıń biri.

== Atamanıń kelip shıǵıwı ==
Amerika inglis tilindegi ''push-up'' (sózbe-sóz: «joqarıǵa iyteriw») termini shama menen 1905–1910-jıllar aralıǵında qollanıla baslaǵan,&lt;ref&gt;{{cite web |title=push-up |url=http://dictionary.reference.com/browse/push-up |year=2015 |publisher=Dictionary.com |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt; al britan variantı ''press-up'' birinshi ret 1920-jılı jazılıp alınǵan.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=press-up, n. |encyclopedia=Oxford English Dictionary |date=July 2023 |doi=10.1093/OED/3196785347}}&lt;/ref&gt;

== Kóteriletuǵın dene salmaǵı ==
''Journal of Strength and Conditioning Research'' jurnalında járiyalanǵan izertlewge qaraǵanda, ádettegi qolǵa tirelip kóteriliwde adam qolları menen ortasha esapta óz dene salmaǵınıń joqarǵı poziciyada 69,16 %, tómengi poziciyada 75,04 % bólegin kóteredi. Dizege tirelip orınlanatuǵın jeńillestirilgen variantta bul kórsetkishler sáykes túrde 53,56 % hám 61,80 % ti quraydı.&lt;ref name=&quot;suprak&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suprak |first1=David N |last2=Dawes |first2=Jay |last3=Stephenson |first3=Mark D |title=The Effect of Position on the Percentage of Body Mass Supported During Traditional and Modified Push-up Variants |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |date=February 2011 |volume=25 |issue=2 |pages=497–503 |doi=10.1519/JSC.0b013e3181bde2cf |pmid=20179649}}&lt;/ref&gt;

== Jumısqa qatnasatuǵın bulshıq etler ==
Shınıǵıw tiykarınan gewde, iyin hám qol bulshıq etlerine baǵdarlanǵan. Biraq deneni tuwrı poziciyada uslap turıw ushın basqa bulshıq etler de jumıs isleydi, sonlıqtan shınıǵıw deneniń kóp bólegin qamtıydı.&lt;ref name=&quot;ACE&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.acefitness.org/exerciselibrary/41/push-up/ |title=Push-up |publisher=American Council on Exercise |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;

=== Kókirek bulshıq etleri ===
Kókirektiń úlken hám kishi bulshıq etleri — deneniń joqarǵı bólegindegi tiykarǵı iyteriwshi bulshıq etler. Deneni kóterip-túsirgende jumıstıń kóp bólegin kókirektiń úlken bulshıq eti atqaradı.

=== Úsh baslı bulshıq et (triceps) ===
Kóteriliw basqıshında triceps shıǵanaq buwının jazıp, qollardı tolıq tuwrılaydı, al túsiw basqıshında háreket tezligin qadaǵalaydı. Qollar bir-birine qanshama jaqın qoyılsa, triceps sonshama kóp jumıs isleydi. Bul bulshıq et úsh bólekten (basdan) ibarat: qaptal, uzın hám ishki bas.

=== Buwınlar hám sińirler ===
Barmaqlardı, bilekti hám shıǵanaqtı uslap turatuǵın ishki bulshıq etler de statikalıq (izometriyalıq) túrde jumısqa qatnasadı.

== Túrleri ==
=== Dizege tirelip kóteriliw ===
Bul jeńillestirilgen variantta deneniń tómengi bólegi ayaq barmaqlarına emes, al dizege tirep turadı. Ol baslawshılar ushın, qızdırıw shınıǵıwlarında hám qayta tikleniw dáwirinde qollanıladı. Geyde fitnes testlerinde hayallar ushın ádettegi variantqa sáykes keletuǵın norma retinde de paydalanıladı.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Try This Test to Measure Upper Body Strength |url=https://www.verywellfit.com/push-up-test-for-upper-body-strength-and-endurance-3120272 |website=Verywell Fit |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;

=== Planshta kóteriliw ===
Júdá qıyın variant: ayaqlar jerge tiymeydi, dene tek qollarǵa tirelip, ''plansh'' poziciyasında kóteriledi hám túsiriledi. Bunıń ushın deneniń awırlıq orayı qollardıń ústinde uslap turılıwı kerek, bul úlken kúsh hám teńsalmaqlılıqtı talap etedi.

=== Qoldı jerden kóterip orınlaw ===
Hárbir qaytalawdan keyin qollar jerden kóteriledi. Bul háreketti tolıq orınlawǵa májbúrleydi hám inerciyanı joq etedi, nátiyjede dene ortalıǵı hám iyin bulshıq etleri qosımsha rawajlanadı.

=== Bir qolda kóteriliw ===
Kóplegen variantlardı eki qoldıń ornına bir qol menen orınlawǵa boladı. Bul bulshıq etlerge túsetuǵın júkti ádewir arttıradı.

== Rekordlar ==
* Bir saat ishinde eń kóp qolǵa tirelip kóteriliw boyınsha Ginnesstiń dúnya júzilik rekordı (erler arasında) — 3378 ret; ol 2023-jılı 30-iyunda Londonda ornatılǵan.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-push-ups-in-one-hour |title=Most push ups in one hour (male) |website=Guinness World Records |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;
* Hayallar arasında bir saattaǵı rekord — 1575 ret (2024-jıl 28-sentyabr).&lt;ref&gt;{{cite news |last=Yu |first=Yi-Jin |date=22 November 2024 |title=Grandma of 12 sets new world record with 1,575 pushups |url=https://abcnews.com/GMA/Wellness/grandma-12-sets-new-world-record-1575-pushups/story?id=116088335 |work=ABC News |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;
* 24 saat ishinde eń kóp kóteriliw — 46 001 ret (1993-jıl 25-aprel).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-push-ups-in-24-hours/ |title=Most push-ups in 24 hours |website=Guinness World Records |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;

== Haywanlar dúnyasında ==
Ayırım haywanlar da usıǵan uqsas háreket isleydi. Mısalı, Arqa Amerikada jasaytuǵın ayırım kesirtke túrleriniń erkekleri urǵashılardı ózine tartıw ushın «qolǵa tirelip kóteriliwge» uqsas háreketler isleydi.&lt;ref&gt;Maurice Burton, Robert Burton. ''International Wildlife Encyclopedia''. Marshall Cavendish, 2002. ISBN 0-7614-7272-X&lt;/ref&gt; Qızıǵı, Meksika ispan tilinde bul shınıǵıw ''lagartijas'', yaǵnıy «kesirtkeler» dep ataladı.

== Jáne de qarań ==
* [[Shınıǵıw]]
* [[Fitnes]]
* [[Dene tárbiya]]
* [[Kalistenika]]

== Derekler ==
{{reflist}}

[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>dg7uy93lkyvb2aa14ftx8h5qjaoci0o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276577</id>
      <parentid>276574</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T09:47:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Snoskalar noqattan aldınǵa kóshirildi</comment>
      <origin>276577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6904" sha1="5p1ly1p9pfssgg9sle40uocys38v8q0" xml:space="preserve">[[Fayl:Push up (PSF).png|thumb|Qolǵa tirelip kóteriliw (qaptaldan kórinisi)]]

'''Qolǵa tirelip kóteriliw''' — adam óz dene salmaǵı menen orınlaytuǵın [[kalistenika]] [[Shınıǵıw|shınıǵıwı]]. Shınıǵıw betin tómen qaratıp jatqan poziciyadan baslanadı: ayaqlar tirek bolıp xızmet etedi, al dene qollar járdeminde joqarıǵa kóteriledi hám tómenge túsiriledi. Bul shınıǵıw tiykarınan kókirektiń úlken bulshıq etin, qoldıń úsh baslı bulshıq etin (triceps) hám iyinniń deltasımaq bulshıq etiniń aldıńǵı bólegin rawajlandıradı; sonıń menen birge, qarın hám dene ortalıǵındaǵı bulshıq etler de jumısqa qatnasadı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Contreras |first1=Bret |last2=Schoenfeld |first2=Brad |last3=Mike |first3=Jonathan |last4=Tiryaki-Sonmez |first4=Gul |last5=Cronin |first5=John |last6=Vaino |first6=Elsbeth |title=The Biomechanics of the Push-up: Implications for Resistance Training Programs |journal=Strength &amp; Conditioning Journal |date=October 2012 |volume=34 |issue=5 |pages=41–46 |doi=10.1519/SSC.0b013e31826d877b}}&lt;/ref&gt;. Qolǵa tirelip kóteriliw [[Dene tárbiya|dene tárbiya]] sabaqlarında hám sport shınıǵıwlarında eń kóp qollanılatuǵın tiykarǵı shınıǵıwlardıń biri.

== Atamanıń kelip shıǵıwı ==
Amerika inglis tilindegi ''push-up'' (sózbe-sóz: «joqarıǵa iyteriw») termini shama menen 1905–1910-jıllar aralıǵında qollanıla baslaǵan&lt;ref&gt;{{cite web |title=push-up |url=http://dictionary.reference.com/browse/push-up |year=2015 |publisher=Dictionary.com |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;, al britan variantı ''press-up'' birinshi ret 1920-jılı jazılıp alınǵan&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=press-up, n. |encyclopedia=Oxford English Dictionary |date=July 2023 |doi=10.1093/OED/3196785347}}&lt;/ref&gt;.

== Kóteriletuǵın dene salmaǵı ==
''Journal of Strength and Conditioning Research'' jurnalında járiyalanǵan izertlewge qaraǵanda, ádettegi qolǵa tirelip kóteriliwde adam qolları menen ortasha esapta óz dene salmaǵınıń joqarǵı poziciyada 69,16 %, tómengi poziciyada 75,04 % bólegin kóteredi. Dizege tirelip orınlanatuǵın jeńillestirilgen variantta bul kórsetkishler sáykes túrde 53,56 % hám 61,80 % ti quraydı&lt;ref name=&quot;suprak&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suprak |first1=David N |last2=Dawes |first2=Jay |last3=Stephenson |first3=Mark D |title=The Effect of Position on the Percentage of Body Mass Supported During Traditional and Modified Push-up Variants |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |date=February 2011 |volume=25 |issue=2 |pages=497–503 |doi=10.1519/JSC.0b013e3181bde2cf |pmid=20179649}}&lt;/ref&gt;.

== Jumısqa qatnasatuǵın bulshıq etler ==
Shınıǵıw tiykarınan gewde, iyin hám qol bulshıq etlerine baǵdarlanǵan. Biraq deneni tuwrı poziciyada uslap turıw ushın basqa bulshıq etler de jumıs isleydi, sonlıqtan shınıǵıw deneniń kóp bólegin qamtıydı&lt;ref name=&quot;ACE&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.acefitness.org/exerciselibrary/41/push-up/ |title=Push-up |publisher=American Council on Exercise |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

=== Kókirek bulshıq etleri ===
Kókirektiń úlken hám kishi bulshıq etleri — deneniń joqarǵı bólegindegi tiykarǵı iyteriwshi bulshıq etler. Deneni kóterip-túsirgende jumıstıń kóp bólegin kókirektiń úlken bulshıq eti atqaradı.

=== Úsh baslı bulshıq et (triceps) ===
Kóteriliw basqıshında triceps shıǵanaq buwının jazıp, qollardı tolıq tuwrılaydı, al túsiw basqıshında háreket tezligin qadaǵalaydı. Qollar bir-birine qanshama jaqın qoyılsa, triceps sonshama kóp jumıs isleydi. Bul bulshıq et úsh bólekten (basdan) ibarat: qaptal, uzın hám ishki bas.

=== Buwınlar hám sińirler ===
Barmaqlardı, bilekti hám shıǵanaqtı uslap turatuǵın ishki bulshıq etler de statikalıq (izometriyalıq) túrde jumısqa qatnasadı.

== Túrleri ==
=== Dizege tirelip kóteriliw ===
Bul jeńillestirilgen variantta deneniń tómengi bólegi ayaq barmaqlarına emes, al dizege tirep turadı. Ol baslawshılar ushın, qızdırıw shınıǵıwlarında hám qayta tikleniw dáwirinde qollanıladı. Geyde fitnes testlerinde hayallar ushın ádettegi variantqa sáykes keletuǵın norma retinde de paydalanıladı&lt;ref&gt;{{cite web |title=Try This Test to Measure Upper Body Strength |url=https://www.verywellfit.com/push-up-test-for-upper-body-strength-and-endurance-3120272 |website=Verywell Fit |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

=== Planshta kóteriliw ===
Júdá qıyın variant: ayaqlar jerge tiymeydi, dene tek qollarǵa tirelip, ''plansh'' poziciyasında kóteriledi hám túsiriledi. Bunıń ushın deneniń awırlıq orayı qollardıń ústinde uslap turılıwı kerek, bul úlken kúsh hám teńsalmaqlılıqtı talap etedi.

=== Qoldı jerden kóterip orınlaw ===
Hárbir qaytalawdan keyin qollar jerden kóteriledi. Bul háreketti tolıq orınlawǵa májbúrleydi hám inerciyanı joq etedi, nátiyjede dene ortalıǵı hám iyin bulshıq etleri qosımsha rawajlanadı.

=== Bir qolda kóteriliw ===
Kóplegen variantlardı eki qoldıń ornına bir qol menen orınlawǵa boladı. Bul bulshıq etlerge túsetuǵın júkti ádewir arttıradı.

== Rekordlar ==
* Bir saat ishinde eń kóp qolǵa tirelip kóteriliw boyınsha Ginnesstiń dúnya júzilik rekordı (erler arasında) — 3378 ret; ol 2023-jılı 30-iyunda Londonda ornatılǵan&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-push-ups-in-one-hour |title=Most push ups in one hour (male) |website=Guinness World Records |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.
* Hayallar arasında bir saattaǵı rekord — 1575 ret (2024-jıl 28-sentyabr)&lt;ref&gt;{{cite news |last=Yu |first=Yi-Jin |date=22 November 2024 |title=Grandma of 12 sets new world record with 1,575 pushups |url=https://abcnews.com/GMA/Wellness/grandma-12-sets-new-world-record-1575-pushups/story?id=116088335 |work=ABC News |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.
* 24 saat ishinde eń kóp kóteriliw — 46 001 ret (1993-jıl 25-aprel)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-push-ups-in-24-hours/ |title=Most push-ups in 24 hours |website=Guinness World Records |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

== Haywanlar dúnyasında ==
Ayırım haywanlar da usıǵan uqsas háreket isleydi. Mısalı, Arqa Amerikada jasaytuǵın ayırım kesirtke túrleriniń erkekleri urǵashılardı ózine tartıw ushın «qolǵa tirelip kóteriliwge» uqsas háreketler isleydi&lt;ref&gt;Maurice Burton, Robert Burton. ''International Wildlife Encyclopedia''. Marshall Cavendish, 2002. ISBN 0-7614-7272-X&lt;/ref&gt;. Qızıǵı, Meksika ispan tilinde bul shınıǵıw ''lagartijas'', yaǵnıy «kesirtkeler» dep ataladı.

== Jáne de qarań ==
* [[Shınıǵıw]]
* [[Fitnes]]
* [[Dene tárbiya]]
* [[Kalistenika]]

== Derekler ==
{{reflist}}

[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>5p1ly1p9pfssgg9sle40uocys38v8q0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276584</id>
      <parentid>276577</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T10:08:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>{{reflist}} → {{Derekler}}; ishki siltemeler qosıldı</comment>
      <origin>276584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7042" sha1="5y7k9wxw293w4cq4bpbcwimrqrqukj8" xml:space="preserve">[[Fayl:Push up (PSF).png|thumb|Qolǵa tirelip kóteriliw (qaptaldan kórinisi)]]

'''Qolǵa tirelip kóteriliw''' — adam óz dene salmaǵı menen orınlaytuǵın [[kalistenika]] [[Shınıǵıw|shınıǵıwı]]. Shınıǵıw betin tómen qaratıp jatqan poziciyadan baslanadı: ayaqlar tirek bolıp xızmet etedi, al dene qollar járdeminde joqarıǵa kóteriledi hám tómenge túsiriledi. Bul shınıǵıw tiykarınan kókirektiń úlken bulshıq etin, qoldıń úsh baslı bulshıq etin (triceps) hám iyinniń deltasımaq bulshıq etiniń aldıńǵı bólegin rawajlandıradı; sonıń menen birge, qarın hám dene ortalıǵındaǵı bulshıq etler de jumısqa qatnasadı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Contreras |first1=Bret |last2=Schoenfeld |first2=Brad |last3=Mike |first3=Jonathan |last4=Tiryaki-Sonmez |first4=Gul |last5=Cronin |first5=John |last6=Vaino |first6=Elsbeth |title=The Biomechanics of the Push-up: Implications for Resistance Training Programs |journal=Strength &amp; Conditioning Journal |date=October 2012 |volume=34 |issue=5 |pages=41–46 |doi=10.1519/SSC.0b013e31826d877b}}&lt;/ref&gt;. Qolǵa tirelip kóteriliw [[Dene tárbiya|dene tárbiya]] sabaqlarında hám sport shınıǵıwlarında eń kóp qollanılatuǵın tiykarǵı shınıǵıwlardıń biri.

== Atamanıń kelip shıǵıwı ==
Amerika inglis tilindegi ''push-up'' (sózbe-sóz: «joqarıǵa iyteriw») termini shama menen 1905–1910-jıllar aralıǵında qollanıla baslaǵan&lt;ref&gt;{{cite web |title=push-up |url=http://dictionary.reference.com/browse/push-up |year=2015 |publisher=Dictionary.com |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;, al britan variantı ''press-up'' birinshi ret 1920-jılı jazılıp alınǵan&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=press-up, n. |encyclopedia=Oxford English Dictionary |date=July 2023 |doi=10.1093/OED/3196785347}}&lt;/ref&gt;.

== Kóteriletuǵın dene salmaǵı ==
''Journal of Strength and Conditioning Research'' jurnalında járiyalanǵan izertlewge qaraǵanda, ádettegi qolǵa tirelip kóteriliwde adam qolları menen ortasha esapta óz dene salmaǵınıń joqarǵı poziciyada 69,16 %, tómengi poziciyada 75,04 % bólegin kóteredi. Dizege tirelip orınlanatuǵın jeńillestirilgen variantta bul kórsetkishler sáykes túrde 53,56 % hám 61,80 % ti quraydı&lt;ref name=&quot;suprak&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suprak |first1=David N |last2=Dawes |first2=Jay |last3=Stephenson |first3=Mark D |title=The Effect of Position on the Percentage of Body Mass Supported During Traditional and Modified Push-up Variants |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |date=February 2011 |volume=25 |issue=2 |pages=497–503 |doi=10.1519/JSC.0b013e3181bde2cf |pmid=20179649}}&lt;/ref&gt;.

== Jumısqa qatnasatuǵın bulshıq etler ==
Shınıǵıw tiykarınan gewde, iyin hám qol bulshıq etlerine baǵdarlanǵan. Biraq deneni tuwrı poziciyada uslap turıw ushın basqa bulshıq etler de jumıs isleydi, sonlıqtan shınıǵıw deneniń kóp bólegin qamtıydı&lt;ref name=&quot;ACE&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.acefitness.org/exerciselibrary/41/push-up/ |title=Push-up |publisher=American Council on Exercise |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

=== Kókirek bulshıq etleri ===
Kókirektiń úlken hám kishi bulshıq etleri — deneniń joqarǵı bólegindegi tiykarǵı iyteriwshi bulshıq etler. Deneni kóterip-túsirgende jumıstıń kóp bólegin kókirektiń úlken bulshıq eti atqaradı.

=== Úsh baslı bulshıq et (triceps) ===
Kóteriliw basqıshında triceps shıǵanaq buwının jazıp, qollardı tolıq tuwrılaydı, al túsiw basqıshında háreket tezligin qadaǵalaydı. Qollar bir-birine qanshama jaqın qoyılsa, triceps sonshama kóp jumıs isleydi. Bul bulshıq et úsh bólekten (basdan) ibarat: qaptal, uzın hám ishki bas.

=== Buwınlar hám sińirler ===
Barmaqlardı, bilekti hám shıǵanaqtı uslap turatuǵın ishki bulshıq etler de statikalıq (izometriyalıq) túrde jumısqa qatnasadı.

== Túrleri ==
=== Dizege tirelip kóteriliw ===
Bul jeńillestirilgen variantta deneniń tómengi bólegi ayaq barmaqlarına emes, al dizege tirep turadı. Ol baslawshılar ushın, [[Qızdırıw shınıǵıwları|qızdırıw shınıǵıwlarında]] hám qayta tikleniw dáwirinde qollanıladı. Geyde [[Fitnes|fitnes]] testlerinde hayallar ushın ádettegi variantqa sáykes keletuǵın norma retinde de paydalanıladı&lt;ref&gt;{{cite web |title=Try This Test to Measure Upper Body Strength |url=https://www.verywellfit.com/push-up-test-for-upper-body-strength-and-endurance-3120272 |website=Verywell Fit |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

=== Planshta kóteriliw ===
Júdá qıyın variant: ayaqlar jerge tiymeydi, dene tek qollarǵa tirelip, ''plansh'' poziciyasında kóteriledi hám túsiriledi. Bunıń ushın deneniń awırlıq orayı qollardıń ústinde uslap turılıwı kerek, bul úlken kúsh hám teńsalmaqlılıqtı talap etedi.

=== Qoldı jerden kóterip orınlaw ===
Hárbir qaytalawdan keyin qollar jerden kóteriledi. Bul háreketti tolıq orınlawǵa májbúrleydi hám inerciyanı joq etedi, nátiyjede dene ortalıǵı hám iyin bulshıq etleri qosımsha rawajlanadı.

=== Bir qolda kóteriliw ===
Kóplegen variantlardı eki qoldıń ornına bir qol menen orınlawǵa boladı. Bul bulshıq etlerge túsetuǵın júkti ádewir arttıradı.

== Rekordlar ==
* Bir saat ishinde eń kóp qolǵa tirelip kóteriliw boyınsha Ginnesstiń dúnya júzilik rekordı (erler arasında) — 3378 ret; ol 2023-jılı 30-iyunda Londonda ornatılǵan&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-push-ups-in-one-hour |title=Most push ups in one hour (male) |website=Guinness World Records |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.
* Hayallar arasında bir saattaǵı rekord — 1575 ret (2024-jıl 28-sentyabr)&lt;ref&gt;{{cite news |last=Yu |first=Yi-Jin |date=22 November 2024 |title=Grandma of 12 sets new world record with 1,575 pushups |url=https://abcnews.com/GMA/Wellness/grandma-12-sets-new-world-record-1575-pushups/story?id=116088335 |work=ABC News |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.
* 24 saat ishinde eń kóp kóteriliw — 46 001 ret (1993-jıl 25-aprel)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-push-ups-in-24-hours/ |title=Most push-ups in 24 hours |website=Guinness World Records |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

== Haywanlar dúnyasında ==
Ayırım haywanlar da usıǵan uqsas háreket isleydi. Mısalı, Arqa Amerikada jasaytuǵın ayırım kesirtke túrleriniń erkekleri urǵashılardı ózine tartıw ushın «qolǵa tirelip kóteriliwge» uqsas háreketler isleydi&lt;ref&gt;Maurice Burton, Robert Burton. ''International Wildlife Encyclopedia''. Marshall Cavendish, 2002. ISBN 0-7614-7272-X&lt;/ref&gt;. Qızıǵı, Meksika ispan tilinde bul shınıǵıw ''lagartijas'', yaǵnıy «kesirtkeler» dep ataladı.

== Jáne de qarań ==
* [[Shınıǵıw]]
* [[Fitnes]]
* [[Dene tárbiya]]
* [[Otırıp-turıw]]
* [[Qızdırıw shınıǵıwları]]
* [[Suwıtıw shınıǵıwları]]
* [[Kalistenika]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>5y7k9wxw293w4cq4bpbcwimrqrqukj8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276595</id>
      <parentid>276584</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T10:26:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ [[Kúsh shınıǵıwları]]</comment>
      <origin>276595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7072" sha1="pik17w7shwj0z4mu6m1bwqw1y5y21hd" xml:space="preserve">[[Fayl:Push up (PSF).png|thumb|Qolǵa tirelip kóteriliw (qaptaldan kórinisi)]]

'''Qolǵa tirelip kóteriliw''' — adam óz dene salmaǵı menen orınlaytuǵın [[kalistenika]] [[Shınıǵıw|shınıǵıwı]]. Shınıǵıw betin tómen qaratıp jatqan poziciyadan baslanadı: ayaqlar tirek bolıp xızmet etedi, al dene qollar járdeminde joqarıǵa kóteriledi hám tómenge túsiriledi. Bul shınıǵıw tiykarınan kókirektiń úlken bulshıq etin, qoldıń úsh baslı bulshıq etin (triceps) hám iyinniń deltasımaq bulshıq etiniń aldıńǵı bólegin rawajlandıradı; sonıń menen birge, qarın hám dene ortalıǵındaǵı bulshıq etler de jumısqa qatnasadı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Contreras |first1=Bret |last2=Schoenfeld |first2=Brad |last3=Mike |first3=Jonathan |last4=Tiryaki-Sonmez |first4=Gul |last5=Cronin |first5=John |last6=Vaino |first6=Elsbeth |title=The Biomechanics of the Push-up: Implications for Resistance Training Programs |journal=Strength &amp; Conditioning Journal |date=October 2012 |volume=34 |issue=5 |pages=41–46 |doi=10.1519/SSC.0b013e31826d877b}}&lt;/ref&gt;. Qolǵa tirelip kóteriliw [[Dene tárbiya|dene tárbiya]] sabaqlarında hám sport shınıǵıwlarında eń kóp qollanılatuǵın tiykarǵı shınıǵıwlardıń biri.

== Atamanıń kelip shıǵıwı ==
Amerika inglis tilindegi ''push-up'' (sózbe-sóz: «joqarıǵa iyteriw») termini shama menen 1905–1910-jıllar aralıǵında qollanıla baslaǵan&lt;ref&gt;{{cite web |title=push-up |url=http://dictionary.reference.com/browse/push-up |year=2015 |publisher=Dictionary.com |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;, al britan variantı ''press-up'' birinshi ret 1920-jılı jazılıp alınǵan&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=press-up, n. |encyclopedia=Oxford English Dictionary |date=July 2023 |doi=10.1093/OED/3196785347}}&lt;/ref&gt;.

== Kóteriletuǵın dene salmaǵı ==
''Journal of Strength and Conditioning Research'' jurnalında járiyalanǵan izertlewge qaraǵanda, ádettegi qolǵa tirelip kóteriliwde adam qolları menen ortasha esapta óz dene salmaǵınıń joqarǵı poziciyada 69,16 %, tómengi poziciyada 75,04 % bólegin kóteredi. Dizege tirelip orınlanatuǵın jeńillestirilgen variantta bul kórsetkishler sáykes túrde 53,56 % hám 61,80 % ti quraydı&lt;ref name=&quot;suprak&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suprak |first1=David N |last2=Dawes |first2=Jay |last3=Stephenson |first3=Mark D |title=The Effect of Position on the Percentage of Body Mass Supported During Traditional and Modified Push-up Variants |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |date=February 2011 |volume=25 |issue=2 |pages=497–503 |doi=10.1519/JSC.0b013e3181bde2cf |pmid=20179649}}&lt;/ref&gt;.

== Jumısqa qatnasatuǵın bulshıq etler ==
Shınıǵıw tiykarınan gewde, iyin hám qol bulshıq etlerine baǵdarlanǵan. Biraq deneni tuwrı poziciyada uslap turıw ushın basqa bulshıq etler de jumıs isleydi, sonlıqtan shınıǵıw deneniń kóp bólegin qamtıydı&lt;ref name=&quot;ACE&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.acefitness.org/exerciselibrary/41/push-up/ |title=Push-up |publisher=American Council on Exercise |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

=== Kókirek bulshıq etleri ===
Kókirektiń úlken hám kishi bulshıq etleri — deneniń joqarǵı bólegindegi tiykarǵı iyteriwshi bulshıq etler. Deneni kóterip-túsirgende jumıstıń kóp bólegin kókirektiń úlken bulshıq eti atqaradı.

=== Úsh baslı bulshıq et (triceps) ===
Kóteriliw basqıshında triceps shıǵanaq buwının jazıp, qollardı tolıq tuwrılaydı, al túsiw basqıshında háreket tezligin qadaǵalaydı. Qollar bir-birine qanshama jaqın qoyılsa, triceps sonshama kóp jumıs isleydi. Bul bulshıq et úsh bólekten (basdan) ibarat: qaptal, uzın hám ishki bas.

=== Buwınlar hám sińirler ===
Barmaqlardı, bilekti hám shıǵanaqtı uslap turatuǵın ishki bulshıq etler de statikalıq (izometriyalıq) túrde jumısqa qatnasadı.

== Túrleri ==
=== Dizege tirelip kóteriliw ===
Bul jeńillestirilgen variantta deneniń tómengi bólegi ayaq barmaqlarına emes, al dizege tirep turadı. Ol baslawshılar ushın, [[Qızdırıw shınıǵıwları|qızdırıw shınıǵıwlarında]] hám qayta tikleniw dáwirinde qollanıladı. Geyde [[Fitnes|fitnes]] testlerinde hayallar ushın ádettegi variantqa sáykes keletuǵın norma retinde de paydalanıladı&lt;ref&gt;{{cite web |title=Try This Test to Measure Upper Body Strength |url=https://www.verywellfit.com/push-up-test-for-upper-body-strength-and-endurance-3120272 |website=Verywell Fit |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

=== Planshta kóteriliw ===
Júdá qıyın variant: ayaqlar jerge tiymeydi, dene tek qollarǵa tirelip, ''plansh'' poziciyasında kóteriledi hám túsiriledi. Bunıń ushın deneniń awırlıq orayı qollardıń ústinde uslap turılıwı kerek, bul úlken kúsh hám teńsalmaqlılıqtı talap etedi.

=== Qoldı jerden kóterip orınlaw ===
Hárbir qaytalawdan keyin qollar jerden kóteriledi. Bul háreketti tolıq orınlawǵa májbúrleydi hám inerciyanı joq etedi, nátiyjede dene ortalıǵı hám iyin bulshıq etleri qosımsha rawajlanadı.

=== Bir qolda kóteriliw ===
Kóplegen variantlardı eki qoldıń ornına bir qol menen orınlawǵa boladı. Bul bulshıq etlerge túsetuǵın júkti ádewir arttıradı.

== Rekordlar ==
* Bir saat ishinde eń kóp qolǵa tirelip kóteriliw boyınsha Ginnesstiń dúnya júzilik rekordı (erler arasında) — 3378 ret; ol 2023-jılı 30-iyunda Londonda ornatılǵan&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-push-ups-in-one-hour |title=Most push ups in one hour (male) |website=Guinness World Records |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.
* Hayallar arasında bir saattaǵı rekord — 1575 ret (2024-jıl 28-sentyabr)&lt;ref&gt;{{cite news |last=Yu |first=Yi-Jin |date=22 November 2024 |title=Grandma of 12 sets new world record with 1,575 pushups |url=https://abcnews.com/GMA/Wellness/grandma-12-sets-new-world-record-1575-pushups/story?id=116088335 |work=ABC News |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.
* 24 saat ishinde eń kóp kóteriliw — 46 001 ret (1993-jıl 25-aprel)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-push-ups-in-24-hours/ |title=Most push-ups in 24 hours |website=Guinness World Records |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

== Haywanlar dúnyasında ==
Ayırım haywanlar da usıǵan uqsas háreket isleydi. Mısalı, Arqa Amerikada jasaytuǵın ayırım kesirtke túrleriniń erkekleri urǵashılardı ózine tartıw ushın «qolǵa tirelip kóteriliwge» uqsas háreketler isleydi&lt;ref&gt;Maurice Burton, Robert Burton. ''International Wildlife Encyclopedia''. Marshall Cavendish, 2002. ISBN 0-7614-7272-X&lt;/ref&gt;. Qızıǵı, Meksika ispan tilinde bul shınıǵıw ''lagartijas'', yaǵnıy «kesirtkeler» dep ataladı.

== Jáne de qarań ==
* [[Shınıǵıw]]
* [[Fitnes]]
* [[Dene tárbiya]]
* [[Otırıp-turıw]]
* [[Qızdırıw shınıǵıwları]]
* [[Suwıtıw shınıǵıwları]]
* [[Kalistenika]]
* [[Kúsh shınıǵıwları]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>pik17w7shwj0z4mu6m1bwqw1y5y21hd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276634</id>
      <parentid>276595</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T11:19:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ayırım kishi ózgerisler</comment>
      <origin>276634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7073" sha1="cts4wc6d6lynuy9ju8ognojc2wqh2kk" xml:space="preserve">[[Fayl:Push up (PSF).png|thumb|Qolǵa tirelip kóteriliw (qaptaldan kórinisi)]]

'''Qolǵa tirelip kóteriliw''' — adam óz dene salmaǵı menen orınlaytuǵın [[kalistenika]] [[Shınıǵıw|shınıǵıwı]]. Shınıǵıw betin tómen qaratıp jatqan poziciyadan baslanadı: ayaqlar tirek bolıp xızmet etedi, al dene qollar járdeminde joqarıǵa kóteriledi hám tómenge túsiriledi. Bul shınıǵıw tiykarınan kókirektiń úlken bulshıq etin, qoldıń úsh baslı bulshıq etin (triceps) hám iyinniń deltasımaq bulshıq etiniń aldıńǵı bólegin rawajlandıradı; sonıń menen birge, qarın hám dene ortalıǵındaǵı bulshıq etler de jumısqa qatnasadı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Contreras |first1=Bret |last2=Schoenfeld |first2=Brad |last3=Mike |first3=Jonathan |last4=Tiryaki-Sonmez |first4=Gul |last5=Cronin |first5=John |last6=Vaino |first6=Elsbeth |title=The Biomechanics of the Push-up: Implications for Resistance Training Programs |journal=Strength &amp; Conditioning Journal |date=October 2012 |volume=34 |issue=5 |pages=41–46 |doi=10.1519/SSC.0b013e31826d877b}}&lt;/ref&gt;. Qolǵa tirelip kóteriliw [[Dene tárbiya|dene tárbiya]] sabaqlarında hám sport shınıǵıwlarında eń kóp qollanılatuǵın tiykarǵı shınıǵıwlardıń biri.

== Atamanıń kelip shıǵıwı ==
Amerika inglis tilindegi ''push-up'' (sózbe-sóz: «joqarıǵa iyteriw») termini shama menen 1905–1910-jıllar aralıǵında qollanıla baslaǵan&lt;ref&gt;{{cite web |title=push-up |url=http://dictionary.reference.com/browse/push-up |year=2015 |publisher=Dictionary.com |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;, al britan variantı ''press-up'' birinshi ret 1920-jılı jazılıp alınǵan&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=press-up, n. |encyclopedia=Oxford English Dictionary |date=July 2023 |doi=10.1093/OED/3196785347}}&lt;/ref&gt;.

== Kóteriletuǵın dene salmaǵı ==
''Journal of Strength and Conditioning Research'' jurnalında járiyalanǵan izertlewge qaraǵanda, ádettegi qolǵa tirelip kóteriliwde adam qolları menen ortasha esapta óz dene salmaǵınıń joqarǵı poziciyada 69,16 %, tómengi poziciyada 75,04 % bólegin kóteredi. Dizege tirelip orınlanatuǵın jeńillestirilgen variantta bul kórsetkishler sáykes túrde 53,56 % hám 61,80 % ti quraydı&lt;ref name=&quot;suprak&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suprak |first1=David N |last2=Dawes |first2=Jay |last3=Stephenson |first3=Mark D |title=The Effect of Position on the Percentage of Body Mass Supported During Traditional and Modified Push-up Variants |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |date=February 2011 |volume=25 |issue=2 |pages=497–503 |doi=10.1519/JSC.0b013e3181bde2cf |pmid=20179649}}&lt;/ref&gt;.

== Jumısqa qatnasatuǵın bulshıq etler ==
Shınıǵıw tiykarınan gewde, iyin hám qol bulshıq etlerine baǵdarlanǵan. Biraq deneni tuwrı poziciyada uslap turıw ushın basqa bulshıq etler de jumıs isleydi, sonlıqtan shınıǵıw deneniń kóp bólegin qamtıydı&lt;ref name=&quot;ACE&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.acefitness.org/exerciselibrary/41/push-up/ |title=Push-up |publisher=American Council on Exercise |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

=== Kókirek bulshıq etleri ===
Kókirektiń úlken hám kishi bulshıq etleri — deneniń joqarǵı bólegindegi tiykarǵı iyteriwshi bulshıq etler. Deneni kóterip-túsirgende jumıstıń kóp bólegin kókirektiń úlken bulshıq eti atqaradı.

=== Úsh baslı bulshıq et (triceps) ===
Kóteriliw basqıshında triceps shıǵanaq buwının jazıp, qollardı tolıq tuwrılaydı, al túsiw basqıshında háreket tezligin qadaǵalaydı. Qollar bir-birine qanshelli jaqın qoyılsa, triceps sonshama kóp jumıs isleydi. Bul bulshıq et úsh bólekten (basdan) ibarat: qaptal, uzın hám ishki bas.

=== Buwınlar hám sińirler ===
Barmaqlardı, bilekti hám shıǵanaqtı uslap turatuǵın ishki bulshıq etler de statikalıq (izometriyalıq) túrde jumısqa qatnasadı.

== Túrleri ==
=== Dizege tirelip kóteriliw ===
Bul jeńillestirilgen variantta deneniń tómengi bólegi ayaq barmaqlarına emes, al dizege tirep turadı. Ol baslawshılar ushın, [[Qızdırıw shınıǵıwları|qızdırıw shınıǵıwlarında]] hám qayta tikleniw dáwirinde qollanıladı. Geyde [[Fitnes|fitnes]] testlerinde hayallar ushın ádettegi variantqa sáykes keletuǵın norma retinde de paydalanıladı&lt;ref&gt;{{cite web |title=Try This Test to Measure Upper Body Strength |url=https://www.verywellfit.com/push-up-test-for-upper-body-strength-and-endurance-3120272 |website=Verywell Fit |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

=== Planshta kóteriliw ===
Júdá qıyın variant: ayaqlar jerge tiymeydi, dene tek qollarǵa tirelip, ''plansh'' poziciyasında kóteriledi hám túsiriledi. Bunıń ushın deneniń awırlıq orayı qollardıń ústinde uslap turılıwı kerek, bul úlken kúsh hám teńsalmaqlılıqtı talap etedi.

=== Qoldı jerden kóterip orınlaw ===
Hárbir qaytalawdan keyin qollar jerden kóteriledi. Bul háreketti tolıq orınlawǵa májbúrleydi hám inerciyanı joq etedi, nátiyjede dene ortalıǵı hám iyin bulshıq etleri qosımsha rawajlanadı.

=== Bir qolda kóteriliw ===
Kóplegen variantlardı eki qoldıń ornına bir qol menen orınlawǵa boladı. Bul bulshıq etlerge túsetuǵın júkti ádewir arttıradı.

== Rekordlar ==
* Bir saat ishinde eń kóp qolǵa tirelip kóteriliw boyınsha Ginnesstiń dúnya júzilik rekordı (erler arasında) — 3378 ret; ol 2023-jılı 30-iyunda Londonda ornatılǵan&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-push-ups-in-one-hour |title=Most push ups in one hour (male) |website=Guinness World Records |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.
* Hayallar arasında bir saattaǵı rekord — 1575 ret (2024-jıl 28-sentyabr)&lt;ref&gt;{{cite news |last=Yu |first=Yi-Jin |date=22 November 2024 |title=Grandma of 12 sets new world record with 1,575 pushups |url=https://abcnews.com/GMA/Wellness/grandma-12-sets-new-world-record-1575-pushups/story?id=116088335 |work=ABC News |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.
* 24 saat ishinde eń kóp kóteriliw — 46 001 ret (1993-jıl 25-aprel)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-push-ups-in-24-hours/ |title=Most push-ups in 24 hours |website=Guinness World Records |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

== Haywanlar dúnyasında ==
Ayırım haywanlar da usıǵan uqsas háreket isleydi. Mısalı, Arqa Amerikada jasaytuǵın ayırım kesirtke túrleriniń erkekleri urǵashılardı ózine tartıw ushın «qolǵa tirelip kóteriliwge» uqsas háreketler isleydi&lt;ref&gt;Maurice Burton, Robert Burton. ''International Wildlife Encyclopedia''. Marshall Cavendish, 2002. ISBN 0-7614-7272-X&lt;/ref&gt;. Qızıǵı, Meksika ispan tilinde bul shınıǵıw ''lagartijas'', yaǵnıy «kesirtkeler» dep ataladı.

== Jáne de qarań ==
* [[Shınıǵıw]]
* [[Fitnes]]
* [[Dene tárbiya]]
* [[Otırıp-turıw]]
* [[Qızdırıw shınıǵıwları]]
* [[Suwıtıw shınıǵıwları]]
* [[Kalistenika]]
* [[Kúsh shınıǵıwları]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>cts4wc6d6lynuy9ju8ognojc2wqh2kk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Otırıp-turıw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49268</id>
    <revision>
      <id>276578</id>
      <timestamp>2026-10-28T09:47:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>Jańa maqala. Translated from [[:en:Squat (exercise)]]</comment>
      <origin>276578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6706" sha1="349bkd611vdr2n488ea4u2cyan9fvrj" xml:space="preserve">[[Fayl:Kniebeuge.jpg|thumb|Óz dene salmaǵı menen otırıp-turıw]]
[[Fayl:Squats.svg|thumb|Shtanga menen otırıp-turıw]]

'''Otırıp-turıw''' — adam tik turǵan poziciyadan jambasın tómen túsirip, keyin qaytadan turatuǵın kúsh [[Shınıǵıw|shınıǵıwı]]. Tómen túskende jambas hám dize buwınları búgiledi, al tik turǵanda olar qaytadan jazıladı.

Otırıp-turıw deneniń tómengi bóleginiń bulshıq etlerin kúsheytiw hám úlkeytiw, sonday-aq dene ortalıǵınıń turaqlılıǵın rawajlandırıw ushın eń áhmiyetli shınıǵıwlardıń biri bolıp esaplanadı. Shınıǵıwda tiykarınan sannıń tórt baslı bulshıq eti, úlken jaqınlastırıwshı bulshıq et hám úlken bókse bulshıq eti jumıs isleydi&lt;ref name=&quot;ExRx&quot;&gt;{{cite web |title=BB Squat |url=https://exrx.net/WeightExercises/Quadriceps/BBSquat |website=ExRx |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Sonıń menen birge, omırtqanı tiklewshi bulshıq et hám qarın bulshıq etleri statikalıq (izometriyalıq) túrde jumısqa qatnasadı&lt;ref name=&quot;Rippetoe&quot;&gt;{{cite book |last=Rippetoe |first=Mark |title=Starting Strength: Basic Barbell Training |year=2007 |publisher=The Aasgaard Company |isbn=978-0-9768054-2-7}}&lt;/ref&gt;.

Otırıp-turıw pauerlifting sportındaǵı úsh tiykarǵı jarıs shınıǵıwınıń biri. Ol kóplegen ápiwayı fitnes programmalarında da tiykarǵı shınıǵıw retinde qollanıladı.

== Orınlaw texnikası ==
Shınıǵıw tik turǵan poziciyadan baslanadı. Adam jambasın artqa jıljıtıp, dizelerin hám jambasın búgedi hám gewdesin tómenge túsiredi, keyin qaytadan tik poziciyaǵa qaytadı.

Kóbinese qosımsha salmaq qollanıladı, ádette bul — shtanga. Sonday-aq gantel hám girler de paydalanıladı. Shtanga iyinniń joqarǵı bóleginde yamasa arqanıń tómenirek bóleginde uslap turıladı&lt;ref name=&quot;Brown&quot;&gt;{{cite book |last=Brown |first=S. P. |title=Introduction to Exercise Science |year=2000 |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins |isbn=0-683-30280-9 |pages=280–281}}&lt;/ref&gt;.

=== Tereńligi ===
Otırıp-turıw hár túrli tereńlikte orınlanıwı múmkin. Xalıqaralıq pauerlifting federaciyasınıń qaǵıydaları boyınsha jarıslarda jambas buwınınıń búgilgen jeri dizeniń joqarǵı noqatınan tómen túsiwi kerek&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130319094920/http://www.powerlifting-ipf.com/fileadmin/data/Technical_Rules/2013_Technical_Rules_english.pdf |title=Technical Rules Book 2013 |publisher=International Powerlifting Federation |date=January 2013 |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Bunnan tómen otırıw tolıq yamasa tereń otırıp-turıw, al bunnan joqarı toqtaw tolıq emes otırıp-turıw dep ataladı&lt;ref name=&quot;Brown&quot; /&gt;.

=== Kóp ushırasatuǵın qáteler ===
* Júdá tez túsiw. Bul salmaqtı kóteriwdi qıyınlastıradı hám jaraqat alıw qáwipin arttıradı&lt;ref name=&quot;Brown&quot; /&gt;.
* Gewdeni aldıǵa artıq iyiw. Bunda beldiń tómengi bólegine túsetuǵın júk kúsheyedi hám omırtqa aralıq diskiniń jaraqatı qáwipi payda boladı&lt;ref name=&quot;Brown&quot; /&gt;.
* Dizelerdiń ishke qaray búgiliwi, yaǵnıy olardıń ayaq barmaqları baǵdarında bolmawı. Bul dize buwınına zıyan keltiriwi múmkin.
* Ókshelerdiń jerden kóteriliwi. Bunda bókse bulshıq etleriniń jumısı azayadı.

== Jumısqa qatnasatuǵın bulshıq etler ==
'''Tiykarǵı jumıs isleytuǵın bulshıq etler:'''&lt;ref name=&quot;ExRx&quot; /&gt;
* Sannıń tórt baslı bulshıq eti
* Úlken bókse bulshıq eti
* Úlken jaqınlastırıwshı bulshıq et
* Baltırdıń kambala tárizli bulshıq eti

'''Deneni turaqlı uslap turatuǵın bulshıq etler:'''
* Omırtqanı tiklewshi bulshıq et
* Qarınnıń tuwrı hám qıya bulshıq etleri
* Sannıń arqa bulshıq etleri
* Orta hám kishi bókse bulshıq etleri
* Baltırdıń eki baslı bulshıq eti

== Ásbap-úskeneler ==
Otırıp-turıwdı qáwipsiz orınlaw ushın arnawlı ramalar (tirek ramaları) qollanıladı. Olar shtanganı uslap turadı hám járdemshisiz shınıǵıw islewge múmkinshilik beredi. Awır atletika belbewleri qarın ishindegi basımdı arttırıp, deneni turaqlı uslawǵa járdem beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lander |first1=J. E. |last2=Simonton |first2=R. L. |last3=Giacobbe |first3=J. K. |title=The effectiveness of weight-belts during the squat exercise |journal=Medicine and Science in Sports and Exercise |date=February 1990 |volume=22 |issue=1 |pages=117–126 |pmid=2304406}}&lt;/ref&gt;.

== Túrleri ==
=== Shtanga menen ===
* '''Arqada shtanga menen otırıp-turıw''' — shtanga arqanıń joqarǵı bóleginde, moynınıń túbinde uslap turıladı. Bul eń kóp tarqalǵan túri.
* '''Aldında shtanga menen otırıp-turıw''' — shtanga kókirektiń aldında, buǵana súyekleri hám iyinlerde uslap turıladı. Bunda arqanıń joqarǵı bóleginiń bulshıq etleri de qosımsha jumıs isleydi&lt;ref&gt;{{cite web |title=Front Squat |url=https://exrx.net/WeightExercises/Quadriceps/BBFrontSquat |website=ExRx |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.
* '''Bastan joqarı shtanga menen otırıp-turıw''' — shtanga kóterilgen qollarda bastan joqarı uslap turıladı.
* '''Sumo otırıp-turıw''' — ayaqlar iyinnen keńirek qoyılıp, ayaq barmaqları sırtqa qaratıladı.

=== Bir ayaqta ===
* '''Bir ayaqta otırıp-turıw''' — shınıǵıw eki ayaqtıń ornına bir ayaqta orınlanadı. Ol teńsalmaqlılıqtı jaqsılaydı hám eki ayaqtıń kúshin teńlestiriwge járdem beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Eliassen |first1=William |last2=Saeterbakken |first2=Atle Hole |last3=van den Tillaar |first3=Roland |title=Comparison of bilateral and unilateral squat exercises on barbell kinematics and muscle activation |journal=International Journal of Sports Physical Therapy |date=2018 |volume=13 |issue=5 |pages=871–881 |pmid=30276019 |pmc=6159498}}&lt;/ref&gt;.
* '''«Pistolet»''' — bir ayaqta tolıq tereńlikke shekem otırıw, bunda ekinshi ayaq aldıǵa sozılıp, jerge tiymey turadı.
* '''Bolgar otırıp-turıwı''' — artqı ayaq ornıqlı platformaǵa qoyılıp, aldıńǵı ayaqta otırıp-turıw orınlanadı.

=== Óz dene salmaǵı menen ===
* '''Ápiwayı otırıp-turıw''' — qosımsha salmaqsız orınlanadı, ádette kóp ret qaytalanadı.
* '''Sekiriw menen otırıp-turıw''' — adam otırǵan poziciyadan kúshli túrde joqarıǵa sekiredi. Bul [[Pliometrika|pliometrikalıq]] shınıǵıw bolıp tabıladı.
* '''Gantel yamasa gir menen otırıp-turıw''' — gantel yamasa gir eki qol menen kókirektiń aldında uslap turıladı.

== Jáne de qarań ==
* [[Shınıǵıw]]
* [[Qolǵa tirelip kóteriliw]]
* [[Fitnes]]
* [[Awır atletika]]

== Derekler ==
{{reflist}}

[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>349bkd611vdr2n488ea4u2cyan9fvrj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276585</id>
      <parentid>276578</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T10:08:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>{{reflist}} → {{Derekler}}; ishki siltemeler qosıldı</comment>
      <origin>276585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6792" sha1="rk3z0x8stub2dpqrhgq85kj47sfd8ku" xml:space="preserve">[[Fayl:Kniebeuge.jpg|thumb|Óz dene salmaǵı menen otırıp-turıw]]
[[Fayl:Squats.svg|thumb|Shtanga menen otırıp-turıw]]

'''Otırıp-turıw''' — adam tik turǵan poziciyadan jambasın tómen túsirip, keyin qaytadan turatuǵın kúsh [[Shınıǵıw|shınıǵıwı]]. Tómen túskende jambas hám dize buwınları búgiledi, al tik turǵanda olar qaytadan jazıladı.

Otırıp-turıw deneniń tómengi bóleginiń bulshıq etlerin kúsheytiw hám úlkeytiw, sonday-aq dene ortalıǵınıń turaqlılıǵın rawajlandırıw ushın eń áhmiyetli shınıǵıwlardıń biri bolıp esaplanadı. Shınıǵıwda tiykarınan sannıń tórt baslı bulshıq eti, úlken jaqınlastırıwshı bulshıq et hám úlken bókse bulshıq eti jumıs isleydi&lt;ref name=&quot;ExRx&quot;&gt;{{cite web |title=BB Squat |url=https://exrx.net/WeightExercises/Quadriceps/BBSquat |website=ExRx |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Sonıń menen birge, omırtqanı tiklewshi bulshıq et hám qarın bulshıq etleri statikalıq (izometriyalıq) túrde jumısqa qatnasadı&lt;ref name=&quot;Rippetoe&quot;&gt;{{cite book |last=Rippetoe |first=Mark |title=Starting Strength: Basic Barbell Training |year=2007 |publisher=The Aasgaard Company |isbn=978-0-9768054-2-7}}&lt;/ref&gt;.

Otırıp-turıw pauerlifting sportındaǵı úsh tiykarǵı jarıs shınıǵıwınıń biri. Ol kóplegen ápiwayı [[Fitnes|fitnes]] programmalarında da tiykarǵı shınıǵıw retinde qollanıladı.

== Orınlaw texnikası ==
Shınıǵıw tik turǵan poziciyadan baslanadı. Adam jambasın artqa jıljıtıp, dizelerin hám jambasın búgedi hám gewdesin tómenge túsiredi, keyin qaytadan tik poziciyaǵa qaytadı.

Kóbinese qosımsha salmaq qollanıladı, ádette bul — shtanga. Sonday-aq gantel hám girler de paydalanıladı. Shtanga iyinniń joqarǵı bóleginde yamasa arqanıń tómenirek bóleginde uslap turıladı&lt;ref name=&quot;Brown&quot;&gt;{{cite book |last=Brown |first=S. P. |title=Introduction to Exercise Science |year=2000 |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins |isbn=0-683-30280-9 |pages=280–281}}&lt;/ref&gt;.

=== Tereńligi ===
Otırıp-turıw hár túrli tereńlikte orınlanıwı múmkin. Xalıqaralıq pauerlifting federaciyasınıń qaǵıydaları boyınsha jarıslarda jambas buwınınıń búgilgen jeri dizeniń joqarǵı noqatınan tómen túsiwi kerek&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130319094920/http://www.powerlifting-ipf.com/fileadmin/data/Technical_Rules/2013_Technical_Rules_english.pdf |title=Technical Rules Book 2013 |publisher=International Powerlifting Federation |date=January 2013 |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Bunnan tómen otırıw tolıq yamasa tereń otırıp-turıw, al bunnan joqarı toqtaw tolıq emes otırıp-turıw dep ataladı&lt;ref name=&quot;Brown&quot; /&gt;.

=== Kóp ushırasatuǵın qáteler ===
* Júdá tez túsiw. Bul salmaqtı kóteriwdi qıyınlastıradı hám jaraqat alıw qáwipin arttıradı&lt;ref name=&quot;Brown&quot; /&gt;.
* Gewdeni aldıǵa artıq iyiw. Bunda beldiń tómengi bólegine túsetuǵın júk kúsheyedi hám omırtqa aralıq diskiniń jaraqatı qáwipi payda boladı&lt;ref name=&quot;Brown&quot; /&gt;.
* Dizelerdiń ishke qaray búgiliwi, yaǵnıy olardıń ayaq barmaqları baǵdarında bolmawı. Bul dize buwınına zıyan keltiriwi múmkin.
* Ókshelerdiń jerden kóteriliwi. Bunda bókse bulshıq etleriniń jumısı azayadı.

== Jumısqa qatnasatuǵın bulshıq etler ==
'''Tiykarǵı jumıs isleytuǵın bulshıq etler:'''&lt;ref name=&quot;ExRx&quot; /&gt;
* Sannıń tórt baslı bulshıq eti
* Úlken bókse bulshıq eti
* Úlken jaqınlastırıwshı bulshıq et
* Baltırdıń kambala tárizli bulshıq eti

'''Deneni turaqlı uslap turatuǵın bulshıq etler:'''
* Omırtqanı tiklewshi bulshıq et
* Qarınnıń tuwrı hám qıya bulshıq etleri
* Sannıń arqa bulshıq etleri
* Orta hám kishi bókse bulshıq etleri
* Baltırdıń eki baslı bulshıq eti

== Ásbap-úskeneler ==
Otırıp-turıwdı qáwipsiz orınlaw ushın arnawlı ramalar (tirek ramaları) qollanıladı. Olar shtanganı uslap turadı hám járdemshisiz shınıǵıw islewge múmkinshilik beredi. [[Awır atletika]] belbewleri qarın ishindegi basımdı arttırıp, deneni turaqlı uslawǵa járdem beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lander |first1=J. E. |last2=Simonton |first2=R. L. |last3=Giacobbe |first3=J. K. |title=The effectiveness of weight-belts during the squat exercise |journal=Medicine and Science in Sports and Exercise |date=February 1990 |volume=22 |issue=1 |pages=117–126 |pmid=2304406}}&lt;/ref&gt;.

== Túrleri ==
=== Shtanga menen ===
* '''Arqada shtanga menen otırıp-turıw''' — shtanga arqanıń joqarǵı bóleginde, moynınıń túbinde uslap turıladı. Bul eń kóp tarqalǵan túri.
* '''Aldında shtanga menen otırıp-turıw''' — shtanga kókirektiń aldında, buǵana súyekleri hám iyinlerde uslap turıladı. Bunda arqanıń joqarǵı bóleginiń bulshıq etleri de qosımsha jumıs isleydi&lt;ref&gt;{{cite web |title=Front Squat |url=https://exrx.net/WeightExercises/Quadriceps/BBFrontSquat |website=ExRx |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.
* '''Bastan joqarı shtanga menen otırıp-turıw''' — shtanga kóterilgen qollarda bastan joqarı uslap turıladı.
* '''Sumo otırıp-turıw''' — ayaqlar iyinnen keńirek qoyılıp, ayaq barmaqları sırtqa qaratıladı.

=== Bir ayaqta ===
* '''Bir ayaqta otırıp-turıw''' — shınıǵıw eki ayaqtıń ornına bir ayaqta orınlanadı. Ol teńsalmaqlılıqtı jaqsılaydı hám eki ayaqtıń kúshin teńlestiriwge járdem beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Eliassen |first1=William |last2=Saeterbakken |first2=Atle Hole |last3=van den Tillaar |first3=Roland |title=Comparison of bilateral and unilateral squat exercises on barbell kinematics and muscle activation |journal=International Journal of Sports Physical Therapy |date=2018 |volume=13 |issue=5 |pages=871–881 |pmid=30276019 |pmc=6159498}}&lt;/ref&gt;.
* '''«Pistolet»''' — bir ayaqta tolıq tereńlikke shekem otırıw, bunda ekinshi ayaq aldıǵa sozılıp, jerge tiymey turadı.
* '''Bolgar otırıp-turıwı''' — artqı ayaq ornıqlı platformaǵa qoyılıp, aldıńǵı ayaqta otırıp-turıw orınlanadı.

=== Óz dene salmaǵı menen ===
* '''Ápiwayı otırıp-turıw''' — qosımsha salmaqsız orınlanadı, ádette kóp ret qaytalanadı.
* '''Sekiriw menen otırıp-turıw''' — adam otırǵan poziciyadan kúshli túrde joqarıǵa sekiredi. Bul [[Pliometrika|pliometrikalıq]] shınıǵıw bolıp tabıladı.
* '''Gantel yamasa gir menen otırıp-turıw''' — gantel yamasa gir eki qol menen kókirektiń aldında uslap turıladı.

== Jáne de qarań ==
* [[Shınıǵıw]]
* [[Qolǵa tirelip kóteriliw]]
* [[Fitnes]]
* [[Awır atletika]]
* [[Qızdırıw shınıǵıwları]]
* [[Suwıtıw shınıǵıwları]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>rk3z0x8stub2dpqrhgq85kj47sfd8ku</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276592</id>
      <parentid>276585</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T10:26:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>qáwipin → qáwpin; h.t.b. → hám t.b.</comment>
      <origin>276592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6790" sha1="oevo0ne3e4nku8hw7hp0lt74xgd3hiq" xml:space="preserve">[[Fayl:Kniebeuge.jpg|thumb|Óz dene salmaǵı menen otırıp-turıw]]
[[Fayl:Squats.svg|thumb|Shtanga menen otırıp-turıw]]

'''Otırıp-turıw''' — adam tik turǵan poziciyadan jambasın tómen túsirip, keyin qaytadan turatuǵın kúsh [[Shınıǵıw|shınıǵıwı]]. Tómen túskende jambas hám dize buwınları búgiledi, al tik turǵanda olar qaytadan jazıladı.

Otırıp-turıw deneniń tómengi bóleginiń bulshıq etlerin kúsheytiw hám úlkeytiw, sonday-aq dene ortalıǵınıń turaqlılıǵın rawajlandırıw ushın eń áhmiyetli shınıǵıwlardıń biri bolıp esaplanadı. Shınıǵıwda tiykarınan sannıń tórt baslı bulshıq eti, úlken jaqınlastırıwshı bulshıq et hám úlken bókse bulshıq eti jumıs isleydi&lt;ref name=&quot;ExRx&quot;&gt;{{cite web |title=BB Squat |url=https://exrx.net/WeightExercises/Quadriceps/BBSquat |website=ExRx |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Sonıń menen birge, omırtqanı tiklewshi bulshıq et hám qarın bulshıq etleri statikalıq (izometriyalıq) túrde jumısqa qatnasadı&lt;ref name=&quot;Rippetoe&quot;&gt;{{cite book |last=Rippetoe |first=Mark |title=Starting Strength: Basic Barbell Training |year=2007 |publisher=The Aasgaard Company |isbn=978-0-9768054-2-7}}&lt;/ref&gt;.

Otırıp-turıw pauerlifting sportındaǵı úsh tiykarǵı jarıs shınıǵıwınıń biri. Ol kóplegen ápiwayı [[Fitnes|fitnes]] programmalarında da tiykarǵı shınıǵıw retinde qollanıladı.

== Orınlaw texnikası ==
Shınıǵıw tik turǵan poziciyadan baslanadı. Adam jambasın artqa jıljıtıp, dizelerin hám jambasın búgedi hám gewdesin tómenge túsiredi, keyin qaytadan tik poziciyaǵa qaytadı.

Kóbinese qosımsha salmaq qollanıladı, ádette bul — shtanga. Sonday-aq gantel hám girler de paydalanıladı. Shtanga iyinniń joqarǵı bóleginde yamasa arqanıń tómenirek bóleginde uslap turıladı&lt;ref name=&quot;Brown&quot;&gt;{{cite book |last=Brown |first=S. P. |title=Introduction to Exercise Science |year=2000 |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins |isbn=0-683-30280-9 |pages=280–281}}&lt;/ref&gt;.

=== Tereńligi ===
Otırıp-turıw hár túrli tereńlikte orınlanıwı múmkin. Xalıqaralıq pauerlifting federaciyasınıń qaǵıydaları boyınsha jarıslarda jambas buwınınıń búgilgen jeri dizeniń joqarǵı noqatınan tómen túsiwi kerek&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130319094920/http://www.powerlifting-ipf.com/fileadmin/data/Technical_Rules/2013_Technical_Rules_english.pdf |title=Technical Rules Book 2013 |publisher=International Powerlifting Federation |date=January 2013 |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Bunnan tómen otırıw tolıq yamasa tereń otırıp-turıw, al bunnan joqarı toqtaw tolıq emes otırıp-turıw dep ataladı&lt;ref name=&quot;Brown&quot; /&gt;.

=== Kóp ushırasatuǵın qáteler ===
* Júdá tez túsiw. Bul salmaqtı kóteriwdi qıyınlastıradı hám jaraqat alıw qáwpin arttıradı&lt;ref name=&quot;Brown&quot; /&gt;.
* Gewdeni aldıǵa artıq iyiw. Bunda beldiń tómengi bólegine túsetuǵın júk kúsheyedi hám omırtqa aralıq diskiniń jaraqatı qáwpi payda boladı&lt;ref name=&quot;Brown&quot; /&gt;.
* Dizelerdiń ishke qaray búgiliwi, yaǵnıy olardıń ayaq barmaqları baǵdarında bolmawı. Bul dize buwınına zıyan keltiriwi múmkin.
* Ókshelerdiń jerden kóteriliwi. Bunda bókse bulshıq etleriniń jumısı azayadı.

== Jumısqa qatnasatuǵın bulshıq etler ==
'''Tiykarǵı jumıs isleytuǵın bulshıq etler:'''&lt;ref name=&quot;ExRx&quot; /&gt;
* Sannıń tórt baslı bulshıq eti
* Úlken bókse bulshıq eti
* Úlken jaqınlastırıwshı bulshıq et
* Baltırdıń kambala tárizli bulshıq eti

'''Deneni turaqlı uslap turatuǵın bulshıq etler:'''
* Omırtqanı tiklewshi bulshıq et
* Qarınnıń tuwrı hám qıya bulshıq etleri
* Sannıń arqa bulshıq etleri
* Orta hám kishi bókse bulshıq etleri
* Baltırdıń eki baslı bulshıq eti

== Ásbap-úskeneler ==
Otırıp-turıwdı qáwipsiz orınlaw ushın arnawlı ramalar (tirek ramaları) qollanıladı. Olar shtanganı uslap turadı hám járdemshisiz shınıǵıw islewge múmkinshilik beredi. [[Awır atletika]] belbewleri qarın ishindegi basımdı arttırıp, deneni turaqlı uslawǵa járdem beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lander |first1=J. E. |last2=Simonton |first2=R. L. |last3=Giacobbe |first3=J. K. |title=The effectiveness of weight-belts during the squat exercise |journal=Medicine and Science in Sports and Exercise |date=February 1990 |volume=22 |issue=1 |pages=117–126 |pmid=2304406}}&lt;/ref&gt;.

== Túrleri ==
=== Shtanga menen ===
* '''Arqada shtanga menen otırıp-turıw''' — shtanga arqanıń joqarǵı bóleginde, moynınıń túbinde uslap turıladı. Bul eń kóp tarqalǵan túri.
* '''Aldında shtanga menen otırıp-turıw''' — shtanga kókirektiń aldında, buǵana súyekleri hám iyinlerde uslap turıladı. Bunda arqanıń joqarǵı bóleginiń bulshıq etleri de qosımsha jumıs isleydi&lt;ref&gt;{{cite web |title=Front Squat |url=https://exrx.net/WeightExercises/Quadriceps/BBFrontSquat |website=ExRx |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.
* '''Bastan joqarı shtanga menen otırıp-turıw''' — shtanga kóterilgen qollarda bastan joqarı uslap turıladı.
* '''Sumo otırıp-turıw''' — ayaqlar iyinnen keńirek qoyılıp, ayaq barmaqları sırtqa qaratıladı.

=== Bir ayaqta ===
* '''Bir ayaqta otırıp-turıw''' — shınıǵıw eki ayaqtıń ornına bir ayaqta orınlanadı. Ol teńsalmaqlılıqtı jaqsılaydı hám eki ayaqtıń kúshin teńlestiriwge járdem beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Eliassen |first1=William |last2=Saeterbakken |first2=Atle Hole |last3=van den Tillaar |first3=Roland |title=Comparison of bilateral and unilateral squat exercises on barbell kinematics and muscle activation |journal=International Journal of Sports Physical Therapy |date=2018 |volume=13 |issue=5 |pages=871–881 |pmid=30276019 |pmc=6159498}}&lt;/ref&gt;.
* '''«Pistolet»''' — bir ayaqta tolıq tereńlikke shekem otırıw, bunda ekinshi ayaq aldıǵa sozılıp, jerge tiymey turadı.
* '''Bolgar otırıp-turıwı''' — artqı ayaq ornıqlı platformaǵa qoyılıp, aldıńǵı ayaqta otırıp-turıw orınlanadı.

=== Óz dene salmaǵı menen ===
* '''Ápiwayı otırıp-turıw''' — qosımsha salmaqsız orınlanadı, ádette kóp ret qaytalanadı.
* '''Sekiriw menen otırıp-turıw''' — adam otırǵan poziciyadan kúshli túrde joqarıǵa sekiredi. Bul [[Pliometrika|pliometrikalıq]] shınıǵıw bolıp tabıladı.
* '''Gantel yamasa gir menen otırıp-turıw''' — gantel yamasa gir eki qol menen kókirektiń aldında uslap turıladı.

== Jáne de qarań ==
* [[Shınıǵıw]]
* [[Qolǵa tirelip kóteriliw]]
* [[Fitnes]]
* [[Awır atletika]]
* [[Qızdırıw shınıǵıwları]]
* [[Suwıtıw shınıǵıwları]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>oevo0ne3e4nku8hw7hp0lt74xgd3hiq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276596</id>
      <parentid>276592</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T10:26:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ [[Kúsh shınıǵıwları]]</comment>
      <origin>276596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6820" sha1="kuqlhs8j49utd4ki9gvhrikhpmqvsi6" xml:space="preserve">[[Fayl:Kniebeuge.jpg|thumb|Óz dene salmaǵı menen otırıp-turıw]]
[[Fayl:Squats.svg|thumb|Shtanga menen otırıp-turıw]]

'''Otırıp-turıw''' — adam tik turǵan poziciyadan jambasın tómen túsirip, keyin qaytadan turatuǵın kúsh [[Shınıǵıw|shınıǵıwı]]. Tómen túskende jambas hám dize buwınları búgiledi, al tik turǵanda olar qaytadan jazıladı.

Otırıp-turıw deneniń tómengi bóleginiń bulshıq etlerin kúsheytiw hám úlkeytiw, sonday-aq dene ortalıǵınıń turaqlılıǵın rawajlandırıw ushın eń áhmiyetli shınıǵıwlardıń biri bolıp esaplanadı. Shınıǵıwda tiykarınan sannıń tórt baslı bulshıq eti, úlken jaqınlastırıwshı bulshıq et hám úlken bókse bulshıq eti jumıs isleydi&lt;ref name=&quot;ExRx&quot;&gt;{{cite web |title=BB Squat |url=https://exrx.net/WeightExercises/Quadriceps/BBSquat |website=ExRx |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Sonıń menen birge, omırtqanı tiklewshi bulshıq et hám qarın bulshıq etleri statikalıq (izometriyalıq) túrde jumısqa qatnasadı&lt;ref name=&quot;Rippetoe&quot;&gt;{{cite book |last=Rippetoe |first=Mark |title=Starting Strength: Basic Barbell Training |year=2007 |publisher=The Aasgaard Company |isbn=978-0-9768054-2-7}}&lt;/ref&gt;.

Otırıp-turıw pauerlifting sportındaǵı úsh tiykarǵı jarıs shınıǵıwınıń biri. Ol kóplegen ápiwayı [[Fitnes|fitnes]] programmalarında da tiykarǵı shınıǵıw retinde qollanıladı.

== Orınlaw texnikası ==
Shınıǵıw tik turǵan poziciyadan baslanadı. Adam jambasın artqa jıljıtıp, dizelerin hám jambasın búgedi hám gewdesin tómenge túsiredi, keyin qaytadan tik poziciyaǵa qaytadı.

Kóbinese qosımsha salmaq qollanıladı, ádette bul — shtanga. Sonday-aq gantel hám girler de paydalanıladı. Shtanga iyinniń joqarǵı bóleginde yamasa arqanıń tómenirek bóleginde uslap turıladı&lt;ref name=&quot;Brown&quot;&gt;{{cite book |last=Brown |first=S. P. |title=Introduction to Exercise Science |year=2000 |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins |isbn=0-683-30280-9 |pages=280–281}}&lt;/ref&gt;.

=== Tereńligi ===
Otırıp-turıw hár túrli tereńlikte orınlanıwı múmkin. Xalıqaralıq pauerlifting federaciyasınıń qaǵıydaları boyınsha jarıslarda jambas buwınınıń búgilgen jeri dizeniń joqarǵı noqatınan tómen túsiwi kerek&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130319094920/http://www.powerlifting-ipf.com/fileadmin/data/Technical_Rules/2013_Technical_Rules_english.pdf |title=Technical Rules Book 2013 |publisher=International Powerlifting Federation |date=January 2013 |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Bunnan tómen otırıw tolıq yamasa tereń otırıp-turıw, al bunnan joqarı toqtaw tolıq emes otırıp-turıw dep ataladı&lt;ref name=&quot;Brown&quot; /&gt;.

=== Kóp ushırasatuǵın qáteler ===
* Júdá tez túsiw. Bul salmaqtı kóteriwdi qıyınlastıradı hám jaraqat alıw qáwpin arttıradı&lt;ref name=&quot;Brown&quot; /&gt;.
* Gewdeni aldıǵa artıq iyiw. Bunda beldiń tómengi bólegine túsetuǵın júk kúsheyedi hám omırtqa aralıq diskiniń jaraqatı qáwpi payda boladı&lt;ref name=&quot;Brown&quot; /&gt;.
* Dizelerdiń ishke qaray búgiliwi, yaǵnıy olardıń ayaq barmaqları baǵdarında bolmawı. Bul dize buwınına zıyan keltiriwi múmkin.
* Ókshelerdiń jerden kóteriliwi. Bunda bókse bulshıq etleriniń jumısı azayadı.

== Jumısqa qatnasatuǵın bulshıq etler ==
'''Tiykarǵı jumıs isleytuǵın bulshıq etler:'''&lt;ref name=&quot;ExRx&quot; /&gt;
* Sannıń tórt baslı bulshıq eti
* Úlken bókse bulshıq eti
* Úlken jaqınlastırıwshı bulshıq et
* Baltırdıń kambala tárizli bulshıq eti

'''Deneni turaqlı uslap turatuǵın bulshıq etler:'''
* Omırtqanı tiklewshi bulshıq et
* Qarınnıń tuwrı hám qıya bulshıq etleri
* Sannıń arqa bulshıq etleri
* Orta hám kishi bókse bulshıq etleri
* Baltırdıń eki baslı bulshıq eti

== Ásbap-úskeneler ==
Otırıp-turıwdı qáwipsiz orınlaw ushın arnawlı ramalar (tirek ramaları) qollanıladı. Olar shtanganı uslap turadı hám járdemshisiz shınıǵıw islewge múmkinshilik beredi. [[Awır atletika]] belbewleri qarın ishindegi basımdı arttırıp, deneni turaqlı uslawǵa járdem beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lander |first1=J. E. |last2=Simonton |first2=R. L. |last3=Giacobbe |first3=J. K. |title=The effectiveness of weight-belts during the squat exercise |journal=Medicine and Science in Sports and Exercise |date=February 1990 |volume=22 |issue=1 |pages=117–126 |pmid=2304406}}&lt;/ref&gt;.

== Túrleri ==
=== Shtanga menen ===
* '''Arqada shtanga menen otırıp-turıw''' — shtanga arqanıń joqarǵı bóleginde, moynınıń túbinde uslap turıladı. Bul eń kóp tarqalǵan túri.
* '''Aldında shtanga menen otırıp-turıw''' — shtanga kókirektiń aldında, buǵana súyekleri hám iyinlerde uslap turıladı. Bunda arqanıń joqarǵı bóleginiń bulshıq etleri de qosımsha jumıs isleydi&lt;ref&gt;{{cite web |title=Front Squat |url=https://exrx.net/WeightExercises/Quadriceps/BBFrontSquat |website=ExRx |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.
* '''Bastan joqarı shtanga menen otırıp-turıw''' — shtanga kóterilgen qollarda bastan joqarı uslap turıladı.
* '''Sumo otırıp-turıw''' — ayaqlar iyinnen keńirek qoyılıp, ayaq barmaqları sırtqa qaratıladı.

=== Bir ayaqta ===
* '''Bir ayaqta otırıp-turıw''' — shınıǵıw eki ayaqtıń ornına bir ayaqta orınlanadı. Ol teńsalmaqlılıqtı jaqsılaydı hám eki ayaqtıń kúshin teńlestiriwge járdem beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Eliassen |first1=William |last2=Saeterbakken |first2=Atle Hole |last3=van den Tillaar |first3=Roland |title=Comparison of bilateral and unilateral squat exercises on barbell kinematics and muscle activation |journal=International Journal of Sports Physical Therapy |date=2018 |volume=13 |issue=5 |pages=871–881 |pmid=30276019 |pmc=6159498}}&lt;/ref&gt;.
* '''«Pistolet»''' — bir ayaqta tolıq tereńlikke shekem otırıw, bunda ekinshi ayaq aldıǵa sozılıp, jerge tiymey turadı.
* '''Bolgar otırıp-turıwı''' — artqı ayaq ornıqlı platformaǵa qoyılıp, aldıńǵı ayaqta otırıp-turıw orınlanadı.

=== Óz dene salmaǵı menen ===
* '''Ápiwayı otırıp-turıw''' — qosımsha salmaqsız orınlanadı, ádette kóp ret qaytalanadı.
* '''Sekiriw menen otırıp-turıw''' — adam otırǵan poziciyadan kúshli túrde joqarıǵa sekiredi. Bul [[Pliometrika|pliometrikalıq]] shınıǵıw bolıp tabıladı.
* '''Gantel yamasa gir menen otırıp-turıw''' — gantel yamasa gir eki qol menen kókirektiń aldında uslap turıladı.

== Jáne de qarań ==
* [[Shınıǵıw]]
* [[Qolǵa tirelip kóteriliw]]
* [[Fitnes]]
* [[Awır atletika]]
* [[Qızdırıw shınıǵıwları]]
* [[Suwıtıw shınıǵıwları]]
* [[Kúsh shınıǵıwları]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>kuqlhs8j49utd4ki9gvhrikhpmqvsi6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qızdırıw shınıǵıwları</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49269</id>
    <revision>
      <id>276580</id>
      <timestamp>2026-10-28T09:54:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>Jańa maqala. Translated from [[:en:Warming up]]</comment>
      <origin>276580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6255" sha1="1v7pd4l2k7dud10k0iuddy9my8gh884" xml:space="preserve">[[Fayl:SMATrinitasGymnastic2.JPG|thumb|Dene tárbiya sabaǵında qızdırıw shınıǵıwların orınlap atırǵan oqıwshılar]]

'''Qızdırıw shınıǵıwları''' — tiykarǵı fizikalıq júkleme, jarıs yamasa óner kórsetiwden aldın orınlanatuǵın jeńil shınıǵıwlar. Sportshılar, qosıqshılar, aktyorlar hám basqalar bulshıq etlerin úlken júklemege tayarlaw ushın qızdırıw shınıǵıwların orınlaydı. Olar bulshıq etlerdi kúshli háreketlerge tayarlaydı hám artıq kúsh túsiwden payda bolatuǵın bulshıq et tartılıwı menen jaraqatlardıń aldın aladı dep esaplanadı.

== Shınıǵıwlar ==
Qızdırıw ádette fizikalıq háreketti áste-aqırın kúsheytiwden, buwınlardıń háreketsheńligin arttıratuǵın shınıǵıwlardan hám sozılıw shınıǵıwlarınan ibarat. Mısalı, juwırıw yamasa aktiv sport oyınınan aldın sportshılar bulshıq etlerin qızdırıw hám júrek urıwın tezletiw ushın áste juwıradı. Qızdırıw shınıǵıwları keyingi háreketke sáykes keliwi kerek, sonda jumıs isleytuǵın bulshıq etler aldınnan tayarlanadı. Qızdırıw sportshını fizikalıq jaqtan da, psixologiyalıq jaqtan da tayarlaydı dep esaplanadı.

== Sozılıw shınıǵıwları ==
Ayırım qızdırıw kompleksleri sozılıw shınıǵıwların da óz ishine aladı. Biraq 2013-jılǵı izertlewge qaraǵanda, qızdırıw waqtında orınlanǵan uzaq sozılıw bulshıq etlerdi álsiretiwi múmkin&lt;ref name=&quot;NatPost&quot;&gt;{{cite news |url=https://nationalpost.com/health/stretching-before-workouts-may-weaken-muscles-impair-athletic-performance-studies |title=Stretching before workout may weaken muscles, impair athletes: studies |newspaper=National Post |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Sozılıwdıń eki túri bar:
* '''Statikalıq sozılıw''' — bulshıq et sozılǵan poziciyada bir neshe waqıt uslap turıladı. Ol jaraqattıń aldın alıwǵa hám iyiliwsheńlikti arttırıwǵa járdem beriwi múmkin, biraq qızdırıw shınıǵıwlarınıń quramında usınıs etilmeydi, sebebi uzaq waqıt orınlanǵanda bulshıq etlerdi álsiretiwi múmkin&lt;ref name=&quot;NatPost&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Reynolds |first=Gretchen |date=2008-10-31 |title=Stretching: The Truth |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2008/11/02/sports/playmagazine/112pewarm.html |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.
* '''Dinamikalıq sozılıw''' — deneniń bólegi tolıq háreket kólemine jetkenshe qozǵaltıladı. Sozılıwdıń bul túri qızdırıw shınıǵıwlarınıń bir bólegi retinde usınıs etiledi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rössler |first1=Roland |last2=Junge |first2=Astrid |last3=Bizzini |first3=Mario |last4=Verhagen |first4=Evert |display-authors=etal |title=A Multinational Cluster Randomised Controlled Trial to Assess the Efficacy of '11+ Kids': A Warm-Up Programme to Prevent Injuries in Children's Football |journal=Sports Medicine |date=2017 |volume=48 |issue=6 |pages=1493–1504 |doi=10.1007/s40279-017-0834-8 |pmid=29273936 |pmc=5948238}}&lt;/ref&gt;.

== Basqa tarawlarda ==
Psixologlar, pedagoglar, qosıqshılar hám basqa da qánigeler sabaq yamasa shınıǵıw baslanıwınan aldın qızdırıw shınıǵıwların qollanadı. Olar dawıs shınıǵıwları, fizikalıq shınıǵıwlar, interaktiv oyınlar hám rollerdi atqarıwdı óz ishine alıwı múmkin. Aktyorlar hám qosıqshılar ushın dawıstı qızdırıw ayrıqsha áhmiyetke iye.

== Paydası ==
=== Jaraqattıń aldın alıw ===
Futbolshılarda keń kólemli qızdırıw shınıǵıwlarınıń jaraqattıń aldın alıwdaǵı paydası haqqında maǵlıwmatlar qarama-qarsı: ayırım izertlewler paydası barın kórsetedi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Daneshjoo |first1=A. |last2=Mokhtar |first2=A. H. |last3=Rahnama |first3=N. |last4=Yusof |first4=A. |year=2012 |title=The effects of injury preventive warm-up programs on knee strength ratio in young male professional soccer players |journal=PLOS ONE |volume=7 |issue=12 |pages=e50979 |doi=10.1371/journal.pone.0050979 |pmid=23226553 |pmc=3513304}}&lt;/ref&gt;, al basqaları paydası joq ekenin kórsetedi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Soligard |first1=T. |last2=Myklebust |first2=G. |last3=Steffen |first3=K. |display-authors=etal |year=2008 |title=Comprehensive warm-up programme to prevent injuries in young female footballers: cluster randomised controlled trial |journal=BMJ |volume=337 |pages=a2469 |doi=10.1136/bmj.a2469 |pmid=19066253 |pmc=2600961}}&lt;/ref&gt;. Jaraqattıń aldın alıwda sozılıwǵa emes, al dene temperaturasın kóteriwge baǵdarlanǵan qızdırıw shınıǵıwları paydalıraq bolıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Fradkin |first1=A. J. |last2=Gabbe |first2=B. J. |last3=Cameron |first3=P. A. |date=June 2006 |title=Does warming up prevent injury in sport? The evidence from randomised controlled trials? |journal=Journal of Science and Medicine in Sport |volume=9 |issue=3 |pages=214–220 |doi=10.1016/j.jsams.2006.03.026 |pmid=16679062}}&lt;/ref&gt;.

=== Nátiyjeni jaqsılaw ===
2010-jılǵı meta-analiz avtorlarınıń juwmaǵına qaraǵanda, izertlewlerdiń shama menen bes bólektiń tórt bóleginde qızdırıw shınıǵıwları túrli fizikalıq háreketlerdiń nátiyjesin jaqsılaǵan&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Fradkin |first1=A. J. |last2=Zazryn |first2=T. R. |last3=Smoliga |first3=J. M. |date=January 2010 |title=Effects of warming-up on physical performance: a systematic review with meta-analysis |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=24 |issue=1 |pages=140–148 |doi=10.1519/JSC.0b013e3181c643a0 |pmid=19996770}}&lt;/ref&gt;. Dene, ásirese bulshıq etler temperaturasınıń kóteriliwi sekiriw hám tez juwırıw sıyaqlı kúshli, tez háreketlerdiń nátiyjesin jaqsılaydı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Racinais |first1=Sébastien |last2=Cocking |first2=Scott |last3=Périard |first3=Julien D. |date=2017 |title=Sports and environmental temperature: From warming-up to heating-up |journal=Temperature |volume=4 |issue=3 |pages=227–257 |doi=10.1080/23328940.2017.1356427 |pmid=28944269 |pmc=5605167}}&lt;/ref&gt;.

== Jáne de qarań ==
* [[Shınıǵıw]]
* [[Otırıp-turıw]]
* [[Qolǵa tirelip kóteriliw]]
* [[Dene tárbiya]]

== Derekler ==
{{reflist}}

[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>1v7pd4l2k7dud10k0iuddy9my8gh884</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276581</id>
      <parentid>276580</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T09:58:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Avtordıń dúzetiwi: álsiretiw → hálsiretiw</comment>
      <origin>276581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6257" sha1="axxh5j4os4z2v9fe41ruiml0eqty1jj" xml:space="preserve">[[Fayl:SMATrinitasGymnastic2.JPG|thumb|Dene tárbiya sabaǵında qızdırıw shınıǵıwların orınlap atırǵan oqıwshılar]]

'''Qızdırıw shınıǵıwları''' — tiykarǵı fizikalıq júkleme, jarıs yamasa óner kórsetiwden aldın orınlanatuǵın jeńil shınıǵıwlar. Sportshılar, qosıqshılar, aktyorlar hám basqalar bulshıq etlerin úlken júklemege tayarlaw ushın qızdırıw shınıǵıwların orınlaydı. Olar bulshıq etlerdi kúshli háreketlerge tayarlaydı hám artıq kúsh túsiwden payda bolatuǵın bulshıq et tartılıwı menen jaraqatlardıń aldın aladı dep esaplanadı.

== Shınıǵıwlar ==
Qızdırıw ádette fizikalıq háreketti áste-aqırın kúsheytiwden, buwınlardıń háreketsheńligin arttıratuǵın shınıǵıwlardan hám sozılıw shınıǵıwlarınan ibarat. Mısalı, juwırıw yamasa aktiv sport oyınınan aldın sportshılar bulshıq etlerin qızdırıw hám júrek urıwın tezletiw ushın áste juwıradı. Qızdırıw shınıǵıwları keyingi háreketke sáykes keliwi kerek, sonda jumıs isleytuǵın bulshıq etler aldınnan tayarlanadı. Qızdırıw sportshını fizikalıq jaqtan da, psixologiyalıq jaqtan da tayarlaydı dep esaplanadı.

== Sozılıw shınıǵıwları ==
Ayırım qızdırıw kompleksleri sozılıw shınıǵıwların da óz ishine aladı. Biraq 2013-jılǵı izertlewge qaraǵanda, qızdırıw waqtında orınlanǵan uzaq sozılıw bulshıq etlerdi hálsiretiwi múmkin&lt;ref name=&quot;NatPost&quot;&gt;{{cite news |url=https://nationalpost.com/health/stretching-before-workouts-may-weaken-muscles-impair-athletic-performance-studies |title=Stretching before workout may weaken muscles, impair athletes: studies |newspaper=National Post |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Sozılıwdıń eki túri bar:
* '''Statikalıq sozılıw''' — bulshıq et sozılǵan poziciyada bir neshe waqıt uslap turıladı. Ol jaraqattıń aldın alıwǵa hám iyiliwsheńlikti arttırıwǵa járdem beriwi múmkin, biraq qızdırıw shınıǵıwlarınıń quramında usınıs etilmeydi, sebebi uzaq waqıt orınlanǵanda bulshıq etlerdi hálsiretiwi múmkin&lt;ref name=&quot;NatPost&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Reynolds |first=Gretchen |date=2008-10-31 |title=Stretching: The Truth |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2008/11/02/sports/playmagazine/112pewarm.html |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.
* '''Dinamikalıq sozılıw''' — deneniń bólegi tolıq háreket kólemine jetkenshe qozǵaltıladı. Sozılıwdıń bul túri qızdırıw shınıǵıwlarınıń bir bólegi retinde usınıs etiledi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rössler |first1=Roland |last2=Junge |first2=Astrid |last3=Bizzini |first3=Mario |last4=Verhagen |first4=Evert |display-authors=etal |title=A Multinational Cluster Randomised Controlled Trial to Assess the Efficacy of '11+ Kids': A Warm-Up Programme to Prevent Injuries in Children's Football |journal=Sports Medicine |date=2017 |volume=48 |issue=6 |pages=1493–1504 |doi=10.1007/s40279-017-0834-8 |pmid=29273936 |pmc=5948238}}&lt;/ref&gt;.

== Basqa tarawlarda ==
Psixologlar, pedagoglar, qosıqshılar hám basqa da qánigeler sabaq yamasa shınıǵıw baslanıwınan aldın qızdırıw shınıǵıwların qollanadı. Olar dawıs shınıǵıwları, fizikalıq shınıǵıwlar, interaktiv oyınlar hám rollerdi atqarıwdı óz ishine alıwı múmkin. Aktyorlar hám qosıqshılar ushın dawıstı qızdırıw ayrıqsha áhmiyetke iye.

== Paydası ==
=== Jaraqattıń aldın alıw ===
Futbolshılarda keń kólemli qızdırıw shınıǵıwlarınıń jaraqattıń aldın alıwdaǵı paydası haqqında maǵlıwmatlar qarama-qarsı: ayırım izertlewler paydası barın kórsetedi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Daneshjoo |first1=A. |last2=Mokhtar |first2=A. H. |last3=Rahnama |first3=N. |last4=Yusof |first4=A. |year=2012 |title=The effects of injury preventive warm-up programs on knee strength ratio in young male professional soccer players |journal=PLOS ONE |volume=7 |issue=12 |pages=e50979 |doi=10.1371/journal.pone.0050979 |pmid=23226553 |pmc=3513304}}&lt;/ref&gt;, al basqaları paydası joq ekenin kórsetedi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Soligard |first1=T. |last2=Myklebust |first2=G. |last3=Steffen |first3=K. |display-authors=etal |year=2008 |title=Comprehensive warm-up programme to prevent injuries in young female footballers: cluster randomised controlled trial |journal=BMJ |volume=337 |pages=a2469 |doi=10.1136/bmj.a2469 |pmid=19066253 |pmc=2600961}}&lt;/ref&gt;. Jaraqattıń aldın alıwda sozılıwǵa emes, al dene temperaturasın kóteriwge baǵdarlanǵan qızdırıw shınıǵıwları paydalıraq bolıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Fradkin |first1=A. J. |last2=Gabbe |first2=B. J. |last3=Cameron |first3=P. A. |date=June 2006 |title=Does warming up prevent injury in sport? The evidence from randomised controlled trials? |journal=Journal of Science and Medicine in Sport |volume=9 |issue=3 |pages=214–220 |doi=10.1016/j.jsams.2006.03.026 |pmid=16679062}}&lt;/ref&gt;.

=== Nátiyjeni jaqsılaw ===
2010-jılǵı meta-analiz avtorlarınıń juwmaǵına qaraǵanda, izertlewlerdiń shama menen bes bólektiń tórt bóleginde qızdırıw shınıǵıwları túrli fizikalıq háreketlerdiń nátiyjesin jaqsılaǵan&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Fradkin |first1=A. J. |last2=Zazryn |first2=T. R. |last3=Smoliga |first3=J. M. |date=January 2010 |title=Effects of warming-up on physical performance: a systematic review with meta-analysis |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=24 |issue=1 |pages=140–148 |doi=10.1519/JSC.0b013e3181c643a0 |pmid=19996770}}&lt;/ref&gt;. Dene, ásirese bulshıq etler temperaturasınıń kóteriliwi sekiriw hám tez juwırıw sıyaqlı kúshli, tez háreketlerdiń nátiyjesin jaqsılaydı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Racinais |first1=Sébastien |last2=Cocking |first2=Scott |last3=Périard |first3=Julien D. |date=2017 |title=Sports and environmental temperature: From warming-up to heating-up |journal=Temperature |volume=4 |issue=3 |pages=227–257 |doi=10.1080/23328940.2017.1356427 |pmid=28944269 |pmc=5605167}}&lt;/ref&gt;.

== Jáne de qarań ==
* [[Shınıǵıw]]
* [[Otırıp-turıw]]
* [[Qolǵa tirelip kóteriliw]]
* [[Dene tárbiya]]

== Derekler ==
{{reflist}}

[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>axxh5j4os4z2v9fe41ruiml0eqty1jj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276586</id>
      <parentid>276581</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T10:08:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>{{reflist}} → {{Derekler}}; ishki siltemeler qosıldı</comment>
      <origin>276586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6292" sha1="08zvyqwpnd36sezqn0kngkbj5ukloc9" xml:space="preserve">[[Fayl:SMATrinitasGymnastic2.JPG|thumb|Dene tárbiya sabaǵında qızdırıw shınıǵıwların orınlap atırǵan oqıwshılar]]

'''Qızdırıw shınıǵıwları''' — tiykarǵı fizikalıq júkleme, jarıs yamasa óner kórsetiwden aldın orınlanatuǵın jeńil shınıǵıwlar. Sportshılar, qosıqshılar, aktyorlar hám basqalar bulshıq etlerin úlken júklemege tayarlaw ushın qızdırıw shınıǵıwların orınlaydı. Olar bulshıq etlerdi kúshli háreketlerge tayarlaydı hám artıq kúsh túsiwden payda bolatuǵın bulshıq et tartılıwı menen jaraqatlardıń aldın aladı dep esaplanadı.

== Shınıǵıwlar ==
Qızdırıw ádette fizikalıq háreketti áste-aqırın kúsheytiwden, buwınlardıń háreketsheńligin arttıratuǵın shınıǵıwlardan hám sozılıw shınıǵıwlarınan ibarat. Mısalı, juwırıw yamasa aktiv sport oyınınan aldın sportshılar bulshıq etlerin qızdırıw hám júrek urıwın tezletiw ushın áste juwıradı. Qızdırıw shınıǵıwları keyingi háreketke sáykes keliwi kerek, sonda jumıs isleytuǵın bulshıq etler aldınnan tayarlanadı. Qızdırıw sportshını fizikalıq jaqtan da, psixologiyalıq jaqtan da tayarlaydı dep esaplanadı.

== Sozılıw shınıǵıwları ==
Ayırım qızdırıw kompleksleri sozılıw shınıǵıwların da óz ishine aladı. Biraq 2013-jılǵı izertlewge qaraǵanda, qızdırıw waqtında orınlanǵan uzaq sozılıw bulshıq etlerdi hálsiretiwi múmkin&lt;ref name=&quot;NatPost&quot;&gt;{{cite news |url=https://nationalpost.com/health/stretching-before-workouts-may-weaken-muscles-impair-athletic-performance-studies |title=Stretching before workout may weaken muscles, impair athletes: studies |newspaper=National Post |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Sozılıwdıń eki túri bar:
* '''Statikalıq sozılıw''' — bulshıq et sozılǵan poziciyada bir neshe waqıt uslap turıladı. Ol jaraqattıń aldın alıwǵa hám iyiliwsheńlikti arttırıwǵa járdem beriwi múmkin, biraq qızdırıw shınıǵıwlarınıń quramında usınıs etilmeydi, sebebi uzaq waqıt orınlanǵanda bulshıq etlerdi hálsiretiwi múmkin&lt;ref name=&quot;NatPost&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Reynolds |first=Gretchen |date=2008-10-31 |title=Stretching: The Truth |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2008/11/02/sports/playmagazine/112pewarm.html |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.
* '''Dinamikalıq sozılıw''' — deneniń bólegi tolıq háreket kólemine jetkenshe qozǵaltıladı. Sozılıwdıń bul túri qızdırıw shınıǵıwlarınıń bir bólegi retinde usınıs etiledi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rössler |first1=Roland |last2=Junge |first2=Astrid |last3=Bizzini |first3=Mario |last4=Verhagen |first4=Evert |display-authors=etal |title=A Multinational Cluster Randomised Controlled Trial to Assess the Efficacy of '11+ Kids': A Warm-Up Programme to Prevent Injuries in Children's Football |journal=Sports Medicine |date=2017 |volume=48 |issue=6 |pages=1493–1504 |doi=10.1007/s40279-017-0834-8 |pmid=29273936 |pmc=5948238}}&lt;/ref&gt;.

== Basqa tarawlarda ==
Psixologlar, pedagoglar, qosıqshılar hám basqa da qánigeler sabaq yamasa shınıǵıw baslanıwınan aldın qızdırıw shınıǵıwların qollanadı. Olar dawıs shınıǵıwları, fizikalıq shınıǵıwlar, interaktiv oyınlar hám rollerdi atqarıwdı óz ishine alıwı múmkin. Aktyorlar hám qosıqshılar ushın dawıstı qızdırıw ayrıqsha áhmiyetke iye.

== Paydası ==
=== Jaraqattıń aldın alıw ===
Futbolshılarda keń kólemli qızdırıw shınıǵıwlarınıń jaraqattıń aldın alıwdaǵı paydası haqqında maǵlıwmatlar qarama-qarsı: ayırım izertlewler paydası barın kórsetedi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Daneshjoo |first1=A. |last2=Mokhtar |first2=A. H. |last3=Rahnama |first3=N. |last4=Yusof |first4=A. |year=2012 |title=The effects of injury preventive warm-up programs on knee strength ratio in young male professional soccer players |journal=PLOS ONE |volume=7 |issue=12 |pages=e50979 |doi=10.1371/journal.pone.0050979 |pmid=23226553 |pmc=3513304}}&lt;/ref&gt;, al basqaları paydası joq ekenin kórsetedi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Soligard |first1=T. |last2=Myklebust |first2=G. |last3=Steffen |first3=K. |display-authors=etal |year=2008 |title=Comprehensive warm-up programme to prevent injuries in young female footballers: cluster randomised controlled trial |journal=BMJ |volume=337 |pages=a2469 |doi=10.1136/bmj.a2469 |pmid=19066253 |pmc=2600961}}&lt;/ref&gt;. Jaraqattıń aldın alıwda sozılıwǵa emes, al dene temperaturasın kóteriwge baǵdarlanǵan qızdırıw shınıǵıwları paydalıraq bolıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Fradkin |first1=A. J. |last2=Gabbe |first2=B. J. |last3=Cameron |first3=P. A. |date=June 2006 |title=Does warming up prevent injury in sport? The evidence from randomised controlled trials? |journal=Journal of Science and Medicine in Sport |volume=9 |issue=3 |pages=214–220 |doi=10.1016/j.jsams.2006.03.026 |pmid=16679062}}&lt;/ref&gt;.

=== Nátiyjeni jaqsılaw ===
2010-jılǵı meta-analiz avtorlarınıń juwmaǵına qaraǵanda, izertlewlerdiń shama menen bes bólektiń tórt bóleginde qızdırıw shınıǵıwları túrli fizikalıq háreketlerdiń nátiyjesin jaqsılaǵan&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Fradkin |first1=A. J. |last2=Zazryn |first2=T. R. |last3=Smoliga |first3=J. M. |date=January 2010 |title=Effects of warming-up on physical performance: a systematic review with meta-analysis |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=24 |issue=1 |pages=140–148 |doi=10.1519/JSC.0b013e3181c643a0 |pmid=19996770}}&lt;/ref&gt;. Dene, ásirese bulshıq etler temperaturasınıń kóteriliwi sekiriw hám tez juwırıw sıyaqlı kúshli, tez háreketlerdiń nátiyjesin jaqsılaydı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Racinais |first1=Sébastien |last2=Cocking |first2=Scott |last3=Périard |first3=Julien D. |date=2017 |title=Sports and environmental temperature: From warming-up to heating-up |journal=Temperature |volume=4 |issue=3 |pages=227–257 |doi=10.1080/23328940.2017.1356427 |pmid=28944269 |pmc=5605167}}&lt;/ref&gt;.

== Jáne de qarań ==
* [[Shınıǵıw]]
* [[Otırıp-turıw]]
* [[Qolǵa tirelip kóteriliw]]
* [[Dene tárbiya]]
* [[Suwıtıw shınıǵıwları]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>08zvyqwpnd36sezqn0kngkbj5ukloc9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276597</id>
      <parentid>276586</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T10:26:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ [[Kúsh shınıǵıwları]]</comment>
      <origin>276597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6322" sha1="i7i9ugxwz8x4gh2vhokwxqh3d58k3bg" xml:space="preserve">[[Fayl:SMATrinitasGymnastic2.JPG|thumb|Dene tárbiya sabaǵında qızdırıw shınıǵıwların orınlap atırǵan oqıwshılar]]

'''Qızdırıw shınıǵıwları''' — tiykarǵı fizikalıq júkleme, jarıs yamasa óner kórsetiwden aldın orınlanatuǵın jeńil shınıǵıwlar. Sportshılar, qosıqshılar, aktyorlar hám basqalar bulshıq etlerin úlken júklemege tayarlaw ushın qızdırıw shınıǵıwların orınlaydı. Olar bulshıq etlerdi kúshli háreketlerge tayarlaydı hám artıq kúsh túsiwden payda bolatuǵın bulshıq et tartılıwı menen jaraqatlardıń aldın aladı dep esaplanadı.

== Shınıǵıwlar ==
Qızdırıw ádette fizikalıq háreketti áste-aqırın kúsheytiwden, buwınlardıń háreketsheńligin arttıratuǵın shınıǵıwlardan hám sozılıw shınıǵıwlarınan ibarat. Mısalı, juwırıw yamasa aktiv sport oyınınan aldın sportshılar bulshıq etlerin qızdırıw hám júrek urıwın tezletiw ushın áste juwıradı. Qızdırıw shınıǵıwları keyingi háreketke sáykes keliwi kerek, sonda jumıs isleytuǵın bulshıq etler aldınnan tayarlanadı. Qızdırıw sportshını fizikalıq jaqtan da, psixologiyalıq jaqtan da tayarlaydı dep esaplanadı.

== Sozılıw shınıǵıwları ==
Ayırım qızdırıw kompleksleri sozılıw shınıǵıwların da óz ishine aladı. Biraq 2013-jılǵı izertlewge qaraǵanda, qızdırıw waqtında orınlanǵan uzaq sozılıw bulshıq etlerdi hálsiretiwi múmkin&lt;ref name=&quot;NatPost&quot;&gt;{{cite news |url=https://nationalpost.com/health/stretching-before-workouts-may-weaken-muscles-impair-athletic-performance-studies |title=Stretching before workout may weaken muscles, impair athletes: studies |newspaper=National Post |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Sozılıwdıń eki túri bar:
* '''Statikalıq sozılıw''' — bulshıq et sozılǵan poziciyada bir neshe waqıt uslap turıladı. Ol jaraqattıń aldın alıwǵa hám iyiliwsheńlikti arttırıwǵa járdem beriwi múmkin, biraq qızdırıw shınıǵıwlarınıń quramında usınıs etilmeydi, sebebi uzaq waqıt orınlanǵanda bulshıq etlerdi hálsiretiwi múmkin&lt;ref name=&quot;NatPost&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Reynolds |first=Gretchen |date=2008-10-31 |title=Stretching: The Truth |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2008/11/02/sports/playmagazine/112pewarm.html |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.
* '''Dinamikalıq sozılıw''' — deneniń bólegi tolıq háreket kólemine jetkenshe qozǵaltıladı. Sozılıwdıń bul túri qızdırıw shınıǵıwlarınıń bir bólegi retinde usınıs etiledi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rössler |first1=Roland |last2=Junge |first2=Astrid |last3=Bizzini |first3=Mario |last4=Verhagen |first4=Evert |display-authors=etal |title=A Multinational Cluster Randomised Controlled Trial to Assess the Efficacy of '11+ Kids': A Warm-Up Programme to Prevent Injuries in Children's Football |journal=Sports Medicine |date=2017 |volume=48 |issue=6 |pages=1493–1504 |doi=10.1007/s40279-017-0834-8 |pmid=29273936 |pmc=5948238}}&lt;/ref&gt;.

== Basqa tarawlarda ==
Psixologlar, pedagoglar, qosıqshılar hám basqa da qánigeler sabaq yamasa shınıǵıw baslanıwınan aldın qızdırıw shınıǵıwların qollanadı. Olar dawıs shınıǵıwları, fizikalıq shınıǵıwlar, interaktiv oyınlar hám rollerdi atqarıwdı óz ishine alıwı múmkin. Aktyorlar hám qosıqshılar ushın dawıstı qızdırıw ayrıqsha áhmiyetke iye.

== Paydası ==
=== Jaraqattıń aldın alıw ===
Futbolshılarda keń kólemli qızdırıw shınıǵıwlarınıń jaraqattıń aldın alıwdaǵı paydası haqqında maǵlıwmatlar qarama-qarsı: ayırım izertlewler paydası barın kórsetedi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Daneshjoo |first1=A. |last2=Mokhtar |first2=A. H. |last3=Rahnama |first3=N. |last4=Yusof |first4=A. |year=2012 |title=The effects of injury preventive warm-up programs on knee strength ratio in young male professional soccer players |journal=PLOS ONE |volume=7 |issue=12 |pages=e50979 |doi=10.1371/journal.pone.0050979 |pmid=23226553 |pmc=3513304}}&lt;/ref&gt;, al basqaları paydası joq ekenin kórsetedi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Soligard |first1=T. |last2=Myklebust |first2=G. |last3=Steffen |first3=K. |display-authors=etal |year=2008 |title=Comprehensive warm-up programme to prevent injuries in young female footballers: cluster randomised controlled trial |journal=BMJ |volume=337 |pages=a2469 |doi=10.1136/bmj.a2469 |pmid=19066253 |pmc=2600961}}&lt;/ref&gt;. Jaraqattıń aldın alıwda sozılıwǵa emes, al dene temperaturasın kóteriwge baǵdarlanǵan qızdırıw shınıǵıwları paydalıraq bolıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Fradkin |first1=A. J. |last2=Gabbe |first2=B. J. |last3=Cameron |first3=P. A. |date=June 2006 |title=Does warming up prevent injury in sport? The evidence from randomised controlled trials? |journal=Journal of Science and Medicine in Sport |volume=9 |issue=3 |pages=214–220 |doi=10.1016/j.jsams.2006.03.026 |pmid=16679062}}&lt;/ref&gt;.

=== Nátiyjeni jaqsılaw ===
2010-jılǵı meta-analiz avtorlarınıń juwmaǵına qaraǵanda, izertlewlerdiń shama menen bes bólektiń tórt bóleginde qızdırıw shınıǵıwları túrli fizikalıq háreketlerdiń nátiyjesin jaqsılaǵan&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Fradkin |first1=A. J. |last2=Zazryn |first2=T. R. |last3=Smoliga |first3=J. M. |date=January 2010 |title=Effects of warming-up on physical performance: a systematic review with meta-analysis |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=24 |issue=1 |pages=140–148 |doi=10.1519/JSC.0b013e3181c643a0 |pmid=19996770}}&lt;/ref&gt;. Dene, ásirese bulshıq etler temperaturasınıń kóteriliwi sekiriw hám tez juwırıw sıyaqlı kúshli, tez háreketlerdiń nátiyjesin jaqsılaydı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Racinais |first1=Sébastien |last2=Cocking |first2=Scott |last3=Périard |first3=Julien D. |date=2017 |title=Sports and environmental temperature: From warming-up to heating-up |journal=Temperature |volume=4 |issue=3 |pages=227–257 |doi=10.1080/23328940.2017.1356427 |pmid=28944269 |pmc=5605167}}&lt;/ref&gt;.

== Jáne de qarań ==
* [[Shınıǵıw]]
* [[Otırıp-turıw]]
* [[Qolǵa tirelip kóteriliw]]
* [[Dene tárbiya]]
* [[Suwıtıw shınıǵıwları]]
* [[Kúsh shınıǵıwları]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>i7i9ugxwz8x4gh2vhokwxqh3d58k3bg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276603</id>
      <parentid>276597</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T10:40:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ayırım kishi ózgerisler</comment>
      <origin>276603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6336" sha1="0f5ns16nrf3ksv0ys9qb20yii27ne43" xml:space="preserve">[[Fayl:SMATrinitasGymnastic2.JPG|thumb|Dene tárbiya sabaǵında qızdırıw shınıǵıwların orınlap atırǵan oqıwshılar]]

'''Qızdırıw shınıǵıwları''' — tiykarǵı fizikalıq júkleme, jarıs yamasa óner kórsetiwden aldın orınlanatuǵın jeńil shınıǵıwlar. Sportshılar, qosıqshılar, aktyorlar hám basqalar bulshıq etlerin úlken júklemege tayarlaw ushın qızdırıw shınıǵıwların orınlaydı. Olar bulshıq etlerdi kúshli háreketlerge tayarlaydı hám artıq kúsh túsiwden payda bolatuǵın bulshıq et tartılıwı menen jaraqatlardıń aldın aladı dep esaplanadı.

== Shınıǵıwlar ==
Qızdırıw ádette fizikalıq háreketti áste-aqırın kúsheytiwden, buwınlardıń háreketsheńligin arttıratuǵın shınıǵıwlardan hám sozılıw shınıǵıwlarınan ibarat. Mısalı, [[Juwırıw|juwırıw]] yamasa aktiv sport oyınınan aldın sportshılar bulshıq etlerin qızdırıw hám júrek urıwın tezletiw ushın áste juwıradı. Qızdırıw shınıǵıwları keyingi háreketke sáykes keliwi kerek, sonda jumıs isleytuǵın bulshıq etler aldınnan tayarlanadı. Qızdırıw sportshını fizikalıq jaqtan da, psixologiyalıq jaqtan da tayarlaydı dep esaplanadı.

== Sozılıw shınıǵıwları ==
Ayırım qızdırıw kompleksleri sozılıw shınıǵıwların da óz ishine aladı. Biraq 2013-jılǵı izertlewge qaraǵanda, qızdırıw waqtında orınlanǵan uzaq sozılıw bulshıq etlerdi hálsiretiwi múmkin&lt;ref name=&quot;NatPost&quot;&gt;{{cite news |url=https://nationalpost.com/health/stretching-before-workouts-may-weaken-muscles-impair-athletic-performance-studies |title=Stretching before workout may weaken muscles, impair athletes: studies |newspaper=National Post |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Sozılıwdıń eki túri bar:
* '''Statikalıq sozılıw''' — bulshıq et sozılǵan poziciyada bir neshe waqıt uslap turıladı. Ol jaraqattıń aldın alıwǵa hám iyiliwsheńlikti arttırıwǵa járdem beriwi múmkin, biraq qızdırıw shınıǵıwlarınıń quramında usınıs etilmeydi, sebebi uzaq waqıt orınlanǵanda bulshıq etlerdi hálsiretiwi múmkin&lt;ref name=&quot;NatPost&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Reynolds |first=Gretchen |date=2008-10-31 |title=Stretching: The Truth |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2008/11/02/sports/playmagazine/112pewarm.html |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.
* '''Dinamikalıq sozılıw''' — deneniń bólegi tolıq háreket kólemine jetkenshe qozǵaltıladı. Sozılıwdıń bul túri qızdırıw shınıǵıwlarınıń bir bólegi retinde usınıs etiledi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rössler |first1=Roland |last2=Junge |first2=Astrid |last3=Bizzini |first3=Mario |last4=Verhagen |first4=Evert |display-authors=etal |title=A Multinational Cluster Randomised Controlled Trial to Assess the Efficacy of '11+ Kids': A Warm-Up Programme to Prevent Injuries in Children's Football |journal=Sports Medicine |date=2017 |volume=48 |issue=6 |pages=1493–1504 |doi=10.1007/s40279-017-0834-8 |pmid=29273936 |pmc=5948238}}&lt;/ref&gt;.

== Basqa tarawlarda ==
Psixologlar, pedagoglar, qosıqshılar hám basqa da qánigeler sabaq yamasa shınıǵıw baslanıwınan aldın qızdırıw shınıǵıwların qollanadı. Olar dawıs shınıǵıwları, fizikalıq shınıǵıwlar, interaktiv oyınlar hám rollerdi atqarıwdı óz ishine alıwı múmkin. Aktyorlar hám qosıqshılar ushın dawıstı qızdırıw ayrıqsha áhmiyetke iye.

== Paydası ==
=== Jaraqattıń aldın alıw ===
Futbolshılarda keń kólemli qızdırıw shınıǵıwlarınıń jaraqattıń aldın alıwdaǵı paydası haqqında maǵlıwmatlar qarama-qarsı: ayırım izertlewler paydası barın kórsetedi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Daneshjoo |first1=A. |last2=Mokhtar |first2=A. H. |last3=Rahnama |first3=N. |last4=Yusof |first4=A. |year=2012 |title=The effects of injury preventive warm-up programs on knee strength ratio in young male professional soccer players |journal=PLOS ONE |volume=7 |issue=12 |pages=e50979 |doi=10.1371/journal.pone.0050979 |pmid=23226553 |pmc=3513304}}&lt;/ref&gt;, al basqaları paydası joq ekenin kórsetedi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Soligard |first1=T. |last2=Myklebust |first2=G. |last3=Steffen |first3=K. |display-authors=etal |year=2008 |title=Comprehensive warm-up programme to prevent injuries in young female footballers: cluster randomised controlled trial |journal=BMJ |volume=337 |pages=a2469 |doi=10.1136/bmj.a2469 |pmid=19066253 |pmc=2600961}}&lt;/ref&gt;. Jaraqattıń aldın alıwda sozılıwǵa emes, al dene temperaturasın kóteriwge baǵdarlanǵan qızdırıw shınıǵıwları paydalıraq bolıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Fradkin |first1=A. J. |last2=Gabbe |first2=B. J. |last3=Cameron |first3=P. A. |date=June 2006 |title=Does warming up prevent injury in sport? The evidence from randomised controlled trials? |journal=Journal of Science and Medicine in Sport |volume=9 |issue=3 |pages=214–220 |doi=10.1016/j.jsams.2006.03.026 |pmid=16679062}}&lt;/ref&gt;.

=== Nátiyjeni jaqsılaw ===
2010-jılǵı meta-analiz avtorlarınıń juwmaǵına qaraǵanda, izertlewlerdiń shama menen bes bólektiń tórt bóleginde qızdırıw shınıǵıwları túrli fizikalıq háreketlerdiń nátiyjesin jaqsılaǵan&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Fradkin |first1=A. J. |last2=Zazryn |first2=T. R. |last3=Smoliga |first3=J. M. |date=January 2010 |title=Effects of warming-up on physical performance: a systematic review with meta-analysis |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=24 |issue=1 |pages=140–148 |doi=10.1519/JSC.0b013e3181c643a0 |pmid=19996770}}&lt;/ref&gt;. Dene, ásirese bulshıq etler temperaturasınıń kóteriliwi sekiriw hám tez juwırıw sıyaqlı kúshli, tez háreketlerdiń nátiyjesin jaqsılaydı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Racinais |first1=Sébastien |last2=Cocking |first2=Scott |last3=Périard |first3=Julien D. |date=2017 |title=Sports and environmental temperature: From warming-up to heating-up |journal=Temperature |volume=4 |issue=3 |pages=227–257 |doi=10.1080/23328940.2017.1356427 |pmid=28944269 |pmc=5605167}}&lt;/ref&gt;.

== Jáne de qarań ==
* [[Shınıǵıw]]
* [[Otırıp-turıw]]
* [[Qolǵa tirelip kóteriliw]]
* [[Dene tárbiya]]
* [[Suwıtıw shınıǵıwları]]
* [[Kúsh shınıǵıwları]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>0f5ns16nrf3ksv0ys9qb20yii27ne43</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Suwıtıw shınıǵıwları</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49270</id>
    <revision>
      <id>276583</id>
      <timestamp>2026-10-28T10:04:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>Jańa maqala. Translated from [[:en:Cooling down]]</comment>
      <origin>276583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8104" sha1="f8ls9rip93s92cwbyecvblgopaurqy2" xml:space="preserve">[[Fayl:Stretching-muscles-579122 640.jpg|thumb|Statikalıq sozılıw — eń kóp tarqalǵan suwıtıw shınıǵıwlarınıń biri]]

'''Suwıtıw shınıǵıwları''' — kúshli fizikalıq háreketten ádettegi háreket dárejesine áste-aqırın ótiw. Shınıǵıwdan keyingi ádettegi suwıtıw bir neshe minut áste juwırıw yamasa júriwden ibarat bolıwı múmkin. Suwıtıw júrek urıwınıń tınısh jaǵdaydaǵı dárejesine qaytıwına múmkinshilik beredi.

Ulıwma alǵanda, suwıtıw shınıǵıwlarınıń qısqa yamasa uzaq múddetli paydaǵa, mısalı, keyinge qalǵan bulshıq et awırıwın azaytıwǵa yamasa jaraqattıń aldın alıwǵa tásiri az yamasa pútkilley joq&lt;ref name=&quot;VH&quot;&gt;{{cite journal |last1=Van Hooren |first1=Bas |last2=Peake |first2=Jonathan M. |date=July 2018 |title=Do We Need a Cool-Down After Exercise? A Narrative Review of the Psychophysiological Effects and the Effects on Performance, Injuries and the Long-Term Adaptive Response |journal=Sports Medicine |volume=48 |issue=7 |pages=1575–1595 |doi=10.1007/s40279-018-0916-2 |pmid=29663142 |pmc=5999142}}&lt;/ref&gt;. Biraq kóplegen sportshılar suwıtıw shınıǵıwların orınlaǵannan keyin ózlerin jaqsıraq sezetuǵının aytadı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

== Orınlaw tártibi ==
Shınıǵıwdan keyingi nátiyjeli suwıtıw háreket intensivliginiń áste-aqırın hám úzliksiz azayıwın óz ishine aladı, mısalı: tez juwırıwdan áste juwırıwǵa, keyin tez júriwge ótiw. Onıń dawamlılıǵı hár túrli adamlarda hár qıylı, biraq kópshilik ushın 3–10 minut jetkilikli dep esaplanadı. Suwıtıw kóbinese shınıǵıwdıń aqırında yamasa ol tamamlanǵannan keyin bir saat ishinde orınlanadı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

* '''Aktiv suwıtıw''' — júriw, áste juwırıw yamasa basseynde júriw sıyaqlı háreketler&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.
* '''Passiv suwıtıw''' — otırıw, jatıw yamasa saunadan paydalanıw&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

Nátiyjeli suwıtıw shınıǵıwları ádette qısqa, sportshıǵa unaytuǵın, jeńil yamasa orta dárejede orınlanatuǵın hám sharshaǵan bulshıq etlerge qosımsha júk túsirmeytuǵın háreketler bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

Organizmdegi suyıqlıqtı tolıqtırıw da suwıtıwdıń áhmiyetli bólegi bolıp esaplanadı. Suw hám elektrolitlerge bay ishimlikler, mısalı, sport ishimlikleri organizmdegi suw muǵdarın tiklewge járdem beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Del Coso |first1=J. |last2=Estevez |first2=E. |last3=Baquero |first3=R. A. |last4=Mora-Rodriguez |first4=R. |date=2008 |title=Anaerobic performance when rehydrating with water or commercially available sports drinks during prolonged exercise in the heat |journal=Applied Physiology, Nutrition, and Metabolism |volume=33 |issue=2 |pages=290–298 |doi=10.1139/H07-188 |pmid=18347684}}&lt;/ref&gt;.

== Sozılıw shınıǵıwları ==
Statikalıq sozılıw — suwıtıwdıń eń kóp tarqalǵan túrleriniń biri&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Sozılıw iyiliwsheńlikti arttıradı. Hárbir sozılıw keminde 10–20 sekund uslap turılıwı hám awırıw emes, al jeńil qolaysızlıq sezilgenshe orınlanıwı kerek&lt;ref name=&quot;AIS&quot;&gt;{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160504231157/http://www.ausport.gov.au/participating/resources/coaches/tools/the_training_session/Warmup-Cooldown |title=The warm up and cool down |publisher=Australian Institute of Sport |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Orta hám joqarı intensivlikte jumıs islegen hárbir bulshıq et suwıtıw waqtında sozılıwı kerek&lt;ref name=&quot;AIS&quot; /&gt;.

Sozılıw áyyemnen berli kelesi kúni bulshıq etlerdiń qatıp qalıwın azaytıw maqsetinde suwıtıw shınıǵıwı retinde usınıs etilip kelgen&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Biraq shınıǵıwdan keyingi sozılıw qısqa múddette bulshıq et hám sińirlerdiń qatıqlıǵın da, háreket kólemin de jaqsılamaydı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Joqarı iyiliwsheńliktiń paydalı bolıwı sport túrine baylanıslı. Mısalı, uzaq aralıqqa juwırıwshılardıń iyiliwsheńligi artqanda, olardıń juwırıw nátiyjeliligi tómenlewi múmkin&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

== Sport nátiyjelerine tásiri ==
Aktiv suwıtıw kelesi kúngi yamasa sol kúnniń ózindegi keyingi sport nátiyjelerin jaqsılamaydı (mısalı, adam erte azanda shınıǵıw islep, keshte jarısqa qatnasqanda)&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Joqarı intensivlikli háreketten keyingi aktiv suwıtıw jaqın arada (mısalı, sol hápte ishinde) nátiyjege azǵana tásir etiwi múmkin&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. 2018-jılǵa shekem onıń shıdamlılıq sport túrlerine tásiri izertlenbegen&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

== Júrek-qan tamır sisteması hám densawlıq ==
Aerobikalıq shınıǵıw waqtında, ásirese bulshıq etler ishindegi venalar keńeyip, jumıs islep atırǵan bulshıq etler arqalı kóbirek qan ótiwine múmkinshilik beredi. Skelet bulshıq etleriniń qısqarıwı qannıń júrekke qaytıwına járdem beredi. Kúshli shınıǵıwdı birden toqtatıw qannıń keńeygen venalarda toplanıp qalıwına alıp keliwi múmkin. Suwıtıw dáwiri venalardıń ádettegi jaǵdayına áste-aqırın qaytıwına múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20150807030551/http://doc.med.yale.edu/heartbk/12.pdf |title=High Blood Pressure |last=Moser |first=Marvin |publisher=Yale University School of Medicine |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Suwıtıw shınıǵıwları shınıǵıwdan keyin esinen tanıw qáwipin azaytadı dep usınıs etiledi, biraq onıń bul maqsette nátiyjeli ekeni belgisiz&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Bir izertlewde suwıtıw kúshli shınıǵıwdan keyin bas aylanıwın azaytıwı múmkin ekeni anıqlanǵan&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Olsen |first1=Olav |last2=Sjøhaug |first2=Mona |last3=Van Beekvelt |first3=Mireille |last4=Mork |first4=Paul Jarle |year=2012 |title=The Effect of Warm-Up and Cool-Down Exercise on Delayed Onset Muscle Soreness in the Quadriceps Muscle: a Randomized Controlled Trial |journal=Journal of Human Kinetics |volume=35 |pages=59–68 |doi=10.2478/v10078-012-0079-4 |pmid=23486850 |pmc=3588693}}&lt;/ref&gt;.

Júrek-qan tamır kesellikleri qáwipi bar adamlarda suwıtıw shınıǵıwları orınlanbasa, keri aqıbetler payda bolıwı múmkin dep boljanǵan. Biraq házirgi klinikalıq maǵlıwmatlar bunı tastıyıqlamaydı: turaqlı shınıǵıwlar, kerisinshe, júrek-qan tamır sistemasına uzaq múddetli paydalı tásir etip, ólim hám gospitalizaciya qáwipin azaytadı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Fiuza-Luces |first1=Carmen |last2=Santos-Lozano |first2=Alejandro |last3=Joyner |first3=Michael |display-authors=etal |date=2018 |title=Exercise benefits in cardiovascular disease: beyond attenuation of traditional risk factors |journal=Nature Reviews Cardiology |volume=15 |issue=12 |pages=731–743 |doi=10.1038/s41569-018-0065-1 |pmid=30115967}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Dibben |first1=Grace |last2=Faulkner |first2=James |last3=Oldridge |first3=Neil |display-authors=etal |date=2021 |title=Exercise-based cardiac rehabilitation for coronary heart disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2021 |issue=11 |pages=CD001800 |doi=10.1002/14651858.CD001800.pub4 |pmid=34741536 |pmc=8571912}}&lt;/ref&gt;.

== Bulshıq et awırıwı hám jaraqatlar ==
Ulıwma alǵanda, aktiv suwıtıw keyinge qalǵan bulshıq et awırıwına (kelesi kúni bulshıq etlerdiń awırıwına) áhmiyetli tásir etpeydi&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Geyde suwıtıw bulshıq et awırıwın kúsheytiwi de múmkin, mısalı, kásiplik emes sportshılar uzaq waqıt suwıtıw juwırıwın orınlaǵanda, qosımsha júklemeden bulshıq etler kóbirek zaqımlanadı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Basqa jaǵdaylarda, mısalı, kásiplik velosipedshi bir neshe minut jeńil tempte velosiped tepkende, suwıtıw paydalı bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

Suwıtıw áyyemnen berli jaraqattıń aldın alıw usılı retinde usınıs etilip kelgen, biraq aktiv suwıtıw jaraqattıń aldın almaydı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

== Jáne de qarań ==
* [[Qızdırıw shınıǵıwları]]
* [[Shınıǵıw]]
* [[Fitnes]]

== Derekler ==
{{reflist}}

[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>f8ls9rip93s92cwbyecvblgopaurqy2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276587</id>
      <parentid>276583</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T10:08:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>{{reflist}} → {{Derekler}}; ishki siltemeler qosıldı</comment>
      <origin>276587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8159" sha1="pmh9ehn3jv27tfgtj9211har0uk9ss3" xml:space="preserve">[[Fayl:Stretching-muscles-579122 640.jpg|thumb|Statikalıq sozılıw — eń kóp tarqalǵan suwıtıw shınıǵıwlarınıń biri]]

'''Suwıtıw shınıǵıwları''' — kúshli fizikalıq háreketten ádettegi háreket dárejesine áste-aqırın ótiw. Shınıǵıwdan keyingi ádettegi suwıtıw bir neshe minut áste juwırıw yamasa júriwden ibarat bolıwı múmkin. Suwıtıw júrek urıwınıń tınısh jaǵdaydaǵı dárejesine qaytıwına múmkinshilik beredi.

Ulıwma alǵanda, suwıtıw shınıǵıwlarınıń qısqa yamasa uzaq múddetli paydaǵa, mısalı, keyinge qalǵan bulshıq et awırıwın azaytıwǵa yamasa jaraqattıń aldın alıwǵa tásiri az yamasa pútkilley joq&lt;ref name=&quot;VH&quot;&gt;{{cite journal |last1=Van Hooren |first1=Bas |last2=Peake |first2=Jonathan M. |date=July 2018 |title=Do We Need a Cool-Down After Exercise? A Narrative Review of the Psychophysiological Effects and the Effects on Performance, Injuries and the Long-Term Adaptive Response |journal=Sports Medicine |volume=48 |issue=7 |pages=1575–1595 |doi=10.1007/s40279-018-0916-2 |pmid=29663142 |pmc=5999142}}&lt;/ref&gt;. Biraq kóplegen sportshılar suwıtıw shınıǵıwların orınlaǵannan keyin ózlerin jaqsıraq sezetuǵının aytadı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

== Orınlaw tártibi ==
Shınıǵıwdan keyingi nátiyjeli suwıtıw háreket intensivliginiń áste-aqırın hám úzliksiz azayıwın óz ishine aladı, mısalı: tez juwırıwdan áste juwırıwǵa, keyin tez júriwge ótiw. Onıń dawamlılıǵı hár túrli adamlarda hár qıylı, biraq kópshilik ushın 3–10 minut jetkilikli dep esaplanadı. Suwıtıw kóbinese shınıǵıwdıń aqırında yamasa ol tamamlanǵannan keyin bir saat ishinde orınlanadı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

* '''Aktiv suwıtıw''' — júriw, áste juwırıw yamasa basseynde júriw sıyaqlı háreketler&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.
* '''Passiv suwıtıw''' — otırıw, jatıw yamasa saunadan paydalanıw&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

Nátiyjeli suwıtıw shınıǵıwları ádette qısqa, sportshıǵa unaytuǵın, jeńil yamasa orta dárejede orınlanatuǵın hám sharshaǵan bulshıq etlerge qosımsha júk túsirmeytuǵın háreketler bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

Organizmdegi suyıqlıqtı tolıqtırıw da suwıtıwdıń áhmiyetli bólegi bolıp esaplanadı. Suw hám elektrolitlerge bay ishimlikler, mısalı, sport ishimlikleri organizmdegi suw muǵdarın tiklewge járdem beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Del Coso |first1=J. |last2=Estevez |first2=E. |last3=Baquero |first3=R. A. |last4=Mora-Rodriguez |first4=R. |date=2008 |title=Anaerobic performance when rehydrating with water or commercially available sports drinks during prolonged exercise in the heat |journal=Applied Physiology, Nutrition, and Metabolism |volume=33 |issue=2 |pages=290–298 |doi=10.1139/H07-188 |pmid=18347684}}&lt;/ref&gt;.

== Sozılıw shınıǵıwları ==
Statikalıq sozılıw — suwıtıwdıń eń kóp tarqalǵan túrleriniń biri&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Sozılıw iyiliwsheńlikti arttıradı. Hárbir sozılıw keminde 10–20 sekund uslap turılıwı hám awırıw emes, al jeńil qolaysızlıq sezilgenshe orınlanıwı kerek&lt;ref name=&quot;AIS&quot;&gt;{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160504231157/http://www.ausport.gov.au/participating/resources/coaches/tools/the_training_session/Warmup-Cooldown |title=The warm up and cool down |publisher=Australian Institute of Sport |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Orta hám joqarı intensivlikte jumıs islegen hárbir bulshıq et suwıtıw waqtında sozılıwı kerek&lt;ref name=&quot;AIS&quot; /&gt;.

Sozılıw áyyemnen berli kelesi kúni bulshıq etlerdiń qatıp qalıwın azaytıw maqsetinde suwıtıw shınıǵıwı retinde usınıs etilip kelgen&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Biraq shınıǵıwdan keyingi sozılıw qısqa múddette bulshıq et hám sińirlerdiń qatıqlıǵın da, háreket kólemin de jaqsılamaydı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Joqarı iyiliwsheńliktiń paydalı bolıwı sport túrine baylanıslı. Mısalı, uzaq aralıqqa juwırıwshılardıń iyiliwsheńligi artqanda, olardıń juwırıw nátiyjeliligi tómenlewi múmkin&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

== Sport nátiyjelerine tásiri ==
Aktiv suwıtıw kelesi kúngi yamasa sol kúnniń ózindegi keyingi sport nátiyjelerin jaqsılamaydı (mısalı, adam erte azanda shınıǵıw islep, keshte jarısqa qatnasqanda)&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Joqarı intensivlikli háreketten keyingi aktiv suwıtıw jaqın arada (mısalı, sol hápte ishinde) nátiyjege azǵana tásir etiwi múmkin&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. 2018-jılǵa shekem onıń shıdamlılıq sport túrlerine tásiri izertlenbegen&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

== Júrek-qan tamır sisteması hám densawlıq ==
Aerobikalıq shınıǵıw waqtında, ásirese bulshıq etler ishindegi venalar keńeyip, jumıs islep atırǵan bulshıq etler arqalı kóbirek qan ótiwine múmkinshilik beredi. Skelet bulshıq etleriniń qısqarıwı qannıń júrekke qaytıwına járdem beredi. Kúshli shınıǵıwdı birden toqtatıw qannıń keńeygen venalarda toplanıp qalıwına alıp keliwi múmkin. Suwıtıw dáwiri venalardıń ádettegi jaǵdayına áste-aqırın qaytıwına múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20150807030551/http://doc.med.yale.edu/heartbk/12.pdf |title=High Blood Pressure |last=Moser |first=Marvin |publisher=Yale University School of Medicine |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Suwıtıw shınıǵıwları shınıǵıwdan keyin esinen tanıw qáwipin azaytadı dep usınıs etiledi, biraq onıń bul maqsette nátiyjeli ekeni belgisiz&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Bir izertlewde suwıtıw kúshli shınıǵıwdan keyin bas aylanıwın azaytıwı múmkin ekeni anıqlanǵan&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Olsen |first1=Olav |last2=Sjøhaug |first2=Mona |last3=Van Beekvelt |first3=Mireille |last4=Mork |first4=Paul Jarle |year=2012 |title=The Effect of Warm-Up and Cool-Down Exercise on Delayed Onset Muscle Soreness in the Quadriceps Muscle: a Randomized Controlled Trial |journal=Journal of Human Kinetics |volume=35 |pages=59–68 |doi=10.2478/v10078-012-0079-4 |pmid=23486850 |pmc=3588693}}&lt;/ref&gt;.

Júrek-qan tamır kesellikleri qáwipi bar adamlarda suwıtıw shınıǵıwları orınlanbasa, keri aqıbetler payda bolıwı múmkin dep boljanǵan. Biraq házirgi klinikalıq maǵlıwmatlar bunı tastıyıqlamaydı: turaqlı shınıǵıwlar, kerisinshe, júrek-qan tamır sistemasına uzaq múddetli paydalı tásir etip, ólim hám gospitalizaciya qáwipin azaytadı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Fiuza-Luces |first1=Carmen |last2=Santos-Lozano |first2=Alejandro |last3=Joyner |first3=Michael |display-authors=etal |date=2018 |title=Exercise benefits in cardiovascular disease: beyond attenuation of traditional risk factors |journal=Nature Reviews Cardiology |volume=15 |issue=12 |pages=731–743 |doi=10.1038/s41569-018-0065-1 |pmid=30115967}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Dibben |first1=Grace |last2=Faulkner |first2=James |last3=Oldridge |first3=Neil |display-authors=etal |date=2021 |title=Exercise-based cardiac rehabilitation for coronary heart disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2021 |issue=11 |pages=CD001800 |doi=10.1002/14651858.CD001800.pub4 |pmid=34741536 |pmc=8571912}}&lt;/ref&gt;.

== Bulshıq et awırıwı hám jaraqatlar ==
Ulıwma alǵanda, aktiv suwıtıw keyinge qalǵan bulshıq et awırıwına (kelesi kúni bulshıq etlerdiń awırıwına) áhmiyetli tásir etpeydi&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Geyde suwıtıw bulshıq et awırıwın kúsheytiwi de múmkin, mısalı, kásiplik emes sportshılar uzaq waqıt suwıtıw juwırıwın orınlaǵanda, qosımsha júklemeden bulshıq etler kóbirek zaqımlanadı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Basqa jaǵdaylarda, mısalı, kásiplik velosipedshi bir neshe minut jeńil tempte velosiped tepkende, suwıtıw paydalı bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

Suwıtıw áyyemnen berli jaraqattıń aldın alıw usılı retinde usınıs etilip kelgen, biraq aktiv suwıtıw jaraqattıń aldın almaydı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

== Jáne de qarań ==
* [[Qızdırıw shınıǵıwları]]
* [[Shınıǵıw]]
* [[Fitnes]]
* [[Otırıp-turıw]]
* [[Qolǵa tirelip kóteriliw]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>pmh9ehn3jv27tfgtj9211har0uk9ss3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276593</id>
      <parentid>276587</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T10:26:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>qáwipin → qáwpin; h.t.b. → hám t.b.</comment>
      <origin>276593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8156" sha1="9eqr79yyq1ejlfacucn5478ouezrh1n" xml:space="preserve">[[Fayl:Stretching-muscles-579122 640.jpg|thumb|Statikalıq sozılıw — eń kóp tarqalǵan suwıtıw shınıǵıwlarınıń biri]]

'''Suwıtıw shınıǵıwları''' — kúshli fizikalıq háreketten ádettegi háreket dárejesine áste-aqırın ótiw. Shınıǵıwdan keyingi ádettegi suwıtıw bir neshe minut áste juwırıw yamasa júriwden ibarat bolıwı múmkin. Suwıtıw júrek urıwınıń tınısh jaǵdaydaǵı dárejesine qaytıwına múmkinshilik beredi.

Ulıwma alǵanda, suwıtıw shınıǵıwlarınıń qısqa yamasa uzaq múddetli paydaǵa, mısalı, keyinge qalǵan bulshıq et awırıwın azaytıwǵa yamasa jaraqattıń aldın alıwǵa tásiri az yamasa pútkilley joq&lt;ref name=&quot;VH&quot;&gt;{{cite journal |last1=Van Hooren |first1=Bas |last2=Peake |first2=Jonathan M. |date=July 2018 |title=Do We Need a Cool-Down After Exercise? A Narrative Review of the Psychophysiological Effects and the Effects on Performance, Injuries and the Long-Term Adaptive Response |journal=Sports Medicine |volume=48 |issue=7 |pages=1575–1595 |doi=10.1007/s40279-018-0916-2 |pmid=29663142 |pmc=5999142}}&lt;/ref&gt;. Biraq kóplegen sportshılar suwıtıw shınıǵıwların orınlaǵannan keyin ózlerin jaqsıraq sezetuǵının aytadı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

== Orınlaw tártibi ==
Shınıǵıwdan keyingi nátiyjeli suwıtıw háreket intensivliginiń áste-aqırın hám úzliksiz azayıwın óz ishine aladı, mısalı: tez juwırıwdan áste juwırıwǵa, keyin tez júriwge ótiw. Onıń dawamlılıǵı hár túrli adamlarda hár qıylı, biraq kópshilik ushın 3–10 minut jetkilikli dep esaplanadı. Suwıtıw kóbinese shınıǵıwdıń aqırında yamasa ol tamamlanǵannan keyin bir saat ishinde orınlanadı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

* '''Aktiv suwıtıw''' — júriw, áste juwırıw yamasa basseynde júriw sıyaqlı háreketler&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.
* '''Passiv suwıtıw''' — otırıw, jatıw yamasa saunadan paydalanıw&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

Nátiyjeli suwıtıw shınıǵıwları ádette qısqa, sportshıǵa unaytuǵın, jeńil yamasa orta dárejede orınlanatuǵın hám sharshaǵan bulshıq etlerge qosımsha júk túsirmeytuǵın háreketler bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

Organizmdegi suyıqlıqtı tolıqtırıw da suwıtıwdıń áhmiyetli bólegi bolıp esaplanadı. Suw hám elektrolitlerge bay ishimlikler, mısalı, sport ishimlikleri organizmdegi suw muǵdarın tiklewge járdem beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Del Coso |first1=J. |last2=Estevez |first2=E. |last3=Baquero |first3=R. A. |last4=Mora-Rodriguez |first4=R. |date=2008 |title=Anaerobic performance when rehydrating with water or commercially available sports drinks during prolonged exercise in the heat |journal=Applied Physiology, Nutrition, and Metabolism |volume=33 |issue=2 |pages=290–298 |doi=10.1139/H07-188 |pmid=18347684}}&lt;/ref&gt;.

== Sozılıw shınıǵıwları ==
Statikalıq sozılıw — suwıtıwdıń eń kóp tarqalǵan túrleriniń biri&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Sozılıw iyiliwsheńlikti arttıradı. Hárbir sozılıw keminde 10–20 sekund uslap turılıwı hám awırıw emes, al jeńil qolaysızlıq sezilgenshe orınlanıwı kerek&lt;ref name=&quot;AIS&quot;&gt;{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160504231157/http://www.ausport.gov.au/participating/resources/coaches/tools/the_training_session/Warmup-Cooldown |title=The warm up and cool down |publisher=Australian Institute of Sport |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Orta hám joqarı intensivlikte jumıs islegen hárbir bulshıq et suwıtıw waqtında sozılıwı kerek&lt;ref name=&quot;AIS&quot; /&gt;.

Sozılıw áyyemnen berli kelesi kúni bulshıq etlerdiń qatıp qalıwın azaytıw maqsetinde suwıtıw shınıǵıwı retinde usınıs etilip kelgen&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Biraq shınıǵıwdan keyingi sozılıw qısqa múddette bulshıq et hám sińirlerdiń qatıqlıǵın da, háreket kólemin de jaqsılamaydı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Joqarı iyiliwsheńliktiń paydalı bolıwı sport túrine baylanıslı. Mısalı, uzaq aralıqqa juwırıwshılardıń iyiliwsheńligi artqanda, olardıń juwırıw nátiyjeliligi tómenlewi múmkin&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

== Sport nátiyjelerine tásiri ==
Aktiv suwıtıw kelesi kúngi yamasa sol kúnniń ózindegi keyingi sport nátiyjelerin jaqsılamaydı (mısalı, adam erte azanda shınıǵıw islep, keshte jarısqa qatnasqanda)&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Joqarı intensivlikli háreketten keyingi aktiv suwıtıw jaqın arada (mısalı, sol hápte ishinde) nátiyjege azǵana tásir etiwi múmkin&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. 2018-jılǵa shekem onıń shıdamlılıq sport túrlerine tásiri izertlenbegen&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

== Júrek-qan tamır sisteması hám densawlıq ==
Aerobikalıq shınıǵıw waqtında, ásirese bulshıq etler ishindegi venalar keńeyip, jumıs islep atırǵan bulshıq etler arqalı kóbirek qan ótiwine múmkinshilik beredi. Skelet bulshıq etleriniń qısqarıwı qannıń júrekke qaytıwına járdem beredi. Kúshli shınıǵıwdı birden toqtatıw qannıń keńeygen venalarda toplanıp qalıwına alıp keliwi múmkin. Suwıtıw dáwiri venalardıń ádettegi jaǵdayına áste-aqırın qaytıwına múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20150807030551/http://doc.med.yale.edu/heartbk/12.pdf |title=High Blood Pressure |last=Moser |first=Marvin |publisher=Yale University School of Medicine |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Suwıtıw shınıǵıwları shınıǵıwdan keyin esinen tanıw qáwpin azaytadı dep usınıs etiledi, biraq onıń bul maqsette nátiyjeli ekeni belgisiz&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Bir izertlewde suwıtıw kúshli shınıǵıwdan keyin bas aylanıwın azaytıwı múmkin ekeni anıqlanǵan&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Olsen |first1=Olav |last2=Sjøhaug |first2=Mona |last3=Van Beekvelt |first3=Mireille |last4=Mork |first4=Paul Jarle |year=2012 |title=The Effect of Warm-Up and Cool-Down Exercise on Delayed Onset Muscle Soreness in the Quadriceps Muscle: a Randomized Controlled Trial |journal=Journal of Human Kinetics |volume=35 |pages=59–68 |doi=10.2478/v10078-012-0079-4 |pmid=23486850 |pmc=3588693}}&lt;/ref&gt;.

Júrek-qan tamır kesellikleri qáwpi bar adamlarda suwıtıw shınıǵıwları orınlanbasa, keri aqıbetler payda bolıwı múmkin dep boljanǵan. Biraq házirgi klinikalıq maǵlıwmatlar bunı tastıyıqlamaydı: turaqlı shınıǵıwlar, kerisinshe, júrek-qan tamır sistemasına uzaq múddetli paydalı tásir etip, ólim hám gospitalizaciya qáwpin azaytadı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Fiuza-Luces |first1=Carmen |last2=Santos-Lozano |first2=Alejandro |last3=Joyner |first3=Michael |display-authors=etal |date=2018 |title=Exercise benefits in cardiovascular disease: beyond attenuation of traditional risk factors |journal=Nature Reviews Cardiology |volume=15 |issue=12 |pages=731–743 |doi=10.1038/s41569-018-0065-1 |pmid=30115967}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Dibben |first1=Grace |last2=Faulkner |first2=James |last3=Oldridge |first3=Neil |display-authors=etal |date=2021 |title=Exercise-based cardiac rehabilitation for coronary heart disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2021 |issue=11 |pages=CD001800 |doi=10.1002/14651858.CD001800.pub4 |pmid=34741536 |pmc=8571912}}&lt;/ref&gt;.

== Bulshıq et awırıwı hám jaraqatlar ==
Ulıwma alǵanda, aktiv suwıtıw keyinge qalǵan bulshıq et awırıwına (kelesi kúni bulshıq etlerdiń awırıwına) áhmiyetli tásir etpeydi&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Geyde suwıtıw bulshıq et awırıwın kúsheytiwi de múmkin, mısalı, kásiplik emes sportshılar uzaq waqıt suwıtıw juwırıwın orınlaǵanda, qosımsha júklemeden bulshıq etler kóbirek zaqımlanadı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Basqa jaǵdaylarda, mısalı, kásiplik velosipedshi bir neshe minut jeńil tempte velosiped tepkende, suwıtıw paydalı bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

Suwıtıw áyyemnen berli jaraqattıń aldın alıw usılı retinde usınıs etilip kelgen, biraq aktiv suwıtıw jaraqattıń aldın almaydı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

== Jáne de qarań ==
* [[Qızdırıw shınıǵıwları]]
* [[Shınıǵıw]]
* [[Fitnes]]
* [[Otırıp-turıw]]
* [[Qolǵa tirelip kóteriliw]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>9eqr79yyq1ejlfacucn5478ouezrh1n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276598</id>
      <parentid>276593</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T10:26:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ [[Kúsh shınıǵıwları]]</comment>
      <origin>276598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8186" sha1="l6hruder93hk66ecuko3hfh0n2i81am" xml:space="preserve">[[Fayl:Stretching-muscles-579122 640.jpg|thumb|Statikalıq sozılıw — eń kóp tarqalǵan suwıtıw shınıǵıwlarınıń biri]]

'''Suwıtıw shınıǵıwları''' — kúshli fizikalıq háreketten ádettegi háreket dárejesine áste-aqırın ótiw. Shınıǵıwdan keyingi ádettegi suwıtıw bir neshe minut áste juwırıw yamasa júriwden ibarat bolıwı múmkin. Suwıtıw júrek urıwınıń tınısh jaǵdaydaǵı dárejesine qaytıwına múmkinshilik beredi.

Ulıwma alǵanda, suwıtıw shınıǵıwlarınıń qısqa yamasa uzaq múddetli paydaǵa, mısalı, keyinge qalǵan bulshıq et awırıwın azaytıwǵa yamasa jaraqattıń aldın alıwǵa tásiri az yamasa pútkilley joq&lt;ref name=&quot;VH&quot;&gt;{{cite journal |last1=Van Hooren |first1=Bas |last2=Peake |first2=Jonathan M. |date=July 2018 |title=Do We Need a Cool-Down After Exercise? A Narrative Review of the Psychophysiological Effects and the Effects on Performance, Injuries and the Long-Term Adaptive Response |journal=Sports Medicine |volume=48 |issue=7 |pages=1575–1595 |doi=10.1007/s40279-018-0916-2 |pmid=29663142 |pmc=5999142}}&lt;/ref&gt;. Biraq kóplegen sportshılar suwıtıw shınıǵıwların orınlaǵannan keyin ózlerin jaqsıraq sezetuǵının aytadı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

== Orınlaw tártibi ==
Shınıǵıwdan keyingi nátiyjeli suwıtıw háreket intensivliginiń áste-aqırın hám úzliksiz azayıwın óz ishine aladı, mısalı: tez juwırıwdan áste juwırıwǵa, keyin tez júriwge ótiw. Onıń dawamlılıǵı hár túrli adamlarda hár qıylı, biraq kópshilik ushın 3–10 minut jetkilikli dep esaplanadı. Suwıtıw kóbinese shınıǵıwdıń aqırında yamasa ol tamamlanǵannan keyin bir saat ishinde orınlanadı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

* '''Aktiv suwıtıw''' — júriw, áste juwırıw yamasa basseynde júriw sıyaqlı háreketler&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.
* '''Passiv suwıtıw''' — otırıw, jatıw yamasa saunadan paydalanıw&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

Nátiyjeli suwıtıw shınıǵıwları ádette qısqa, sportshıǵa unaytuǵın, jeńil yamasa orta dárejede orınlanatuǵın hám sharshaǵan bulshıq etlerge qosımsha júk túsirmeytuǵın háreketler bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

Organizmdegi suyıqlıqtı tolıqtırıw da suwıtıwdıń áhmiyetli bólegi bolıp esaplanadı. Suw hám elektrolitlerge bay ishimlikler, mısalı, sport ishimlikleri organizmdegi suw muǵdarın tiklewge járdem beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Del Coso |first1=J. |last2=Estevez |first2=E. |last3=Baquero |first3=R. A. |last4=Mora-Rodriguez |first4=R. |date=2008 |title=Anaerobic performance when rehydrating with water or commercially available sports drinks during prolonged exercise in the heat |journal=Applied Physiology, Nutrition, and Metabolism |volume=33 |issue=2 |pages=290–298 |doi=10.1139/H07-188 |pmid=18347684}}&lt;/ref&gt;.

== Sozılıw shınıǵıwları ==
Statikalıq sozılıw — suwıtıwdıń eń kóp tarqalǵan túrleriniń biri&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Sozılıw iyiliwsheńlikti arttıradı. Hárbir sozılıw keminde 10–20 sekund uslap turılıwı hám awırıw emes, al jeńil qolaysızlıq sezilgenshe orınlanıwı kerek&lt;ref name=&quot;AIS&quot;&gt;{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160504231157/http://www.ausport.gov.au/participating/resources/coaches/tools/the_training_session/Warmup-Cooldown |title=The warm up and cool down |publisher=Australian Institute of Sport |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Orta hám joqarı intensivlikte jumıs islegen hárbir bulshıq et suwıtıw waqtında sozılıwı kerek&lt;ref name=&quot;AIS&quot; /&gt;.

Sozılıw áyyemnen berli kelesi kúni bulshıq etlerdiń qatıp qalıwın azaytıw maqsetinde suwıtıw shınıǵıwı retinde usınıs etilip kelgen&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Biraq shınıǵıwdan keyingi sozılıw qısqa múddette bulshıq et hám sińirlerdiń qatıqlıǵın da, háreket kólemin de jaqsılamaydı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Joqarı iyiliwsheńliktiń paydalı bolıwı sport túrine baylanıslı. Mısalı, uzaq aralıqqa juwırıwshılardıń iyiliwsheńligi artqanda, olardıń juwırıw nátiyjeliligi tómenlewi múmkin&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

== Sport nátiyjelerine tásiri ==
Aktiv suwıtıw kelesi kúngi yamasa sol kúnniń ózindegi keyingi sport nátiyjelerin jaqsılamaydı (mısalı, adam erte azanda shınıǵıw islep, keshte jarısqa qatnasqanda)&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Joqarı intensivlikli háreketten keyingi aktiv suwıtıw jaqın arada (mısalı, sol hápte ishinde) nátiyjege azǵana tásir etiwi múmkin&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. 2018-jılǵa shekem onıń shıdamlılıq sport túrlerine tásiri izertlenbegen&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

== Júrek-qan tamır sisteması hám densawlıq ==
Aerobikalıq shınıǵıw waqtında, ásirese bulshıq etler ishindegi venalar keńeyip, jumıs islep atırǵan bulshıq etler arqalı kóbirek qan ótiwine múmkinshilik beredi. Skelet bulshıq etleriniń qısqarıwı qannıń júrekke qaytıwına járdem beredi. Kúshli shınıǵıwdı birden toqtatıw qannıń keńeygen venalarda toplanıp qalıwına alıp keliwi múmkin. Suwıtıw dáwiri venalardıń ádettegi jaǵdayına áste-aqırın qaytıwına múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20150807030551/http://doc.med.yale.edu/heartbk/12.pdf |title=High Blood Pressure |last=Moser |first=Marvin |publisher=Yale University School of Medicine |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Suwıtıw shınıǵıwları shınıǵıwdan keyin esinen tanıw qáwpin azaytadı dep usınıs etiledi, biraq onıń bul maqsette nátiyjeli ekeni belgisiz&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Bir izertlewde suwıtıw kúshli shınıǵıwdan keyin bas aylanıwın azaytıwı múmkin ekeni anıqlanǵan&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Olsen |first1=Olav |last2=Sjøhaug |first2=Mona |last3=Van Beekvelt |first3=Mireille |last4=Mork |first4=Paul Jarle |year=2012 |title=The Effect of Warm-Up and Cool-Down Exercise on Delayed Onset Muscle Soreness in the Quadriceps Muscle: a Randomized Controlled Trial |journal=Journal of Human Kinetics |volume=35 |pages=59–68 |doi=10.2478/v10078-012-0079-4 |pmid=23486850 |pmc=3588693}}&lt;/ref&gt;.

Júrek-qan tamır kesellikleri qáwpi bar adamlarda suwıtıw shınıǵıwları orınlanbasa, keri aqıbetler payda bolıwı múmkin dep boljanǵan. Biraq házirgi klinikalıq maǵlıwmatlar bunı tastıyıqlamaydı: turaqlı shınıǵıwlar, kerisinshe, júrek-qan tamır sistemasına uzaq múddetli paydalı tásir etip, ólim hám gospitalizaciya qáwpin azaytadı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Fiuza-Luces |first1=Carmen |last2=Santos-Lozano |first2=Alejandro |last3=Joyner |first3=Michael |display-authors=etal |date=2018 |title=Exercise benefits in cardiovascular disease: beyond attenuation of traditional risk factors |journal=Nature Reviews Cardiology |volume=15 |issue=12 |pages=731–743 |doi=10.1038/s41569-018-0065-1 |pmid=30115967}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Dibben |first1=Grace |last2=Faulkner |first2=James |last3=Oldridge |first3=Neil |display-authors=etal |date=2021 |title=Exercise-based cardiac rehabilitation for coronary heart disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2021 |issue=11 |pages=CD001800 |doi=10.1002/14651858.CD001800.pub4 |pmid=34741536 |pmc=8571912}}&lt;/ref&gt;.

== Bulshıq et awırıwı hám jaraqatlar ==
Ulıwma alǵanda, aktiv suwıtıw keyinge qalǵan bulshıq et awırıwına (kelesi kúni bulshıq etlerdiń awırıwına) áhmiyetli tásir etpeydi&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Geyde suwıtıw bulshıq et awırıwın kúsheytiwi de múmkin, mısalı, kásiplik emes sportshılar uzaq waqıt suwıtıw juwırıwın orınlaǵanda, qosımsha júklemeden bulshıq etler kóbirek zaqımlanadı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Basqa jaǵdaylarda, mısalı, kásiplik velosipedshi bir neshe minut jeńil tempte velosiped tepkende, suwıtıw paydalı bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

Suwıtıw áyyemnen berli jaraqattıń aldın alıw usılı retinde usınıs etilip kelgen, biraq aktiv suwıtıw jaraqattıń aldın almaydı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

== Jáne de qarań ==
* [[Qızdırıw shınıǵıwları]]
* [[Shınıǵıw]]
* [[Fitnes]]
* [[Otırıp-turıw]]
* [[Qolǵa tirelip kóteriliw]]
* [[Kúsh shınıǵıwları]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>l6hruder93hk66ecuko3hfh0n2i81am</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276604</id>
      <parentid>276598</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T10:40:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ayırım kishi ózgerisler</comment>
      <origin>276604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8200" sha1="dmsvdbh4ig7xl2owdd78vgaj5rmsm1z" xml:space="preserve">[[Fayl:Stretching-muscles-579122 640.jpg|thumb|Statikalıq sozılıw — eń kóp tarqalǵan suwıtıw shınıǵıwlarınıń biri]]

'''Suwıtıw shınıǵıwları''' — kúshli fizikalıq háreketten ádettegi háreket dárejesine áste-aqırın ótiw. Shınıǵıwdan keyingi ádettegi suwıtıw bir neshe minut áste [[Juwırıw|juwırıw]] yamasa júriwden ibarat bolıwı múmkin. Suwıtıw júrek urıwınıń tınısh jaǵdaydaǵı dárejesine qaytıwına múmkinshilik beredi.

Ulıwma alǵanda, suwıtıw shınıǵıwlarınıń qısqa yamasa uzaq múddetli paydaǵa, mısalı, keyinge qalǵan bulshıq et awırıwın azaytıwǵa yamasa jaraqattıń aldın alıwǵa tásiri az yamasa pútkilley joq&lt;ref name=&quot;VH&quot;&gt;{{cite journal |last1=Van Hooren |first1=Bas |last2=Peake |first2=Jonathan M. |date=July 2018 |title=Do We Need a Cool-Down After Exercise? A Narrative Review of the Psychophysiological Effects and the Effects on Performance, Injuries and the Long-Term Adaptive Response |journal=Sports Medicine |volume=48 |issue=7 |pages=1575–1595 |doi=10.1007/s40279-018-0916-2 |pmid=29663142 |pmc=5999142}}&lt;/ref&gt;. Biraq kóplegen sportshılar suwıtıw shınıǵıwların orınlaǵannan keyin ózlerin jaqsıraq sezetuǵının aytadı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

== Orınlaw tártibi ==
Shınıǵıwdan keyingi nátiyjeli suwıtıw háreket intensivliginiń áste-aqırın hám úzliksiz azayıwın óz ishine aladı, mısalı: tez juwırıwdan áste juwırıwǵa, keyin tez júriwge ótiw. Onıń dawamlılıǵı hár túrli adamlarda hár qıylı, biraq kópshilik ushın 3–10 minut jetkilikli dep esaplanadı. Suwıtıw kóbinese shınıǵıwdıń aqırında yamasa ol tamamlanǵannan keyin bir saat ishinde orınlanadı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

* '''Aktiv suwıtıw''' — júriw, áste juwırıw yamasa basseynde júriw sıyaqlı háreketler&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.
* '''Passiv suwıtıw''' — otırıw, jatıw yamasa saunadan paydalanıw&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

Nátiyjeli suwıtıw shınıǵıwları ádette qısqa, sportshıǵa unaytuǵın, jeńil yamasa orta dárejede orınlanatuǵın hám sharshaǵan bulshıq etlerge qosımsha júk túsirmeytuǵın háreketler bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

Organizmdegi suyıqlıqtı tolıqtırıw da suwıtıwdıń áhmiyetli bólegi bolıp esaplanadı. Suw hám elektrolitlerge bay ishimlikler, mısalı, sport ishimlikleri organizmdegi suw muǵdarın tiklewge járdem beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Del Coso |first1=J. |last2=Estevez |first2=E. |last3=Baquero |first3=R. A. |last4=Mora-Rodriguez |first4=R. |date=2008 |title=Anaerobic performance when rehydrating with water or commercially available sports drinks during prolonged exercise in the heat |journal=Applied Physiology, Nutrition, and Metabolism |volume=33 |issue=2 |pages=290–298 |doi=10.1139/H07-188 |pmid=18347684}}&lt;/ref&gt;.

== Sozılıw shınıǵıwları ==
Statikalıq sozılıw — suwıtıwdıń eń kóp tarqalǵan túrleriniń biri&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Sozılıw iyiliwsheńlikti arttıradı. Hárbir sozılıw keminde 10–20 sekund uslap turılıwı hám awırıw emes, al jeńil qolaysızlıq sezilgenshe orınlanıwı kerek&lt;ref name=&quot;AIS&quot;&gt;{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160504231157/http://www.ausport.gov.au/participating/resources/coaches/tools/the_training_session/Warmup-Cooldown |title=The warm up and cool down |publisher=Australian Institute of Sport |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Orta hám joqarı intensivlikte jumıs islegen hárbir bulshıq et suwıtıw waqtında sozılıwı kerek&lt;ref name=&quot;AIS&quot; /&gt;.

Sozılıw áyyemnen berli kelesi kúni bulshıq etlerdiń qatıp qalıwın azaytıw maqsetinde suwıtıw shınıǵıwı retinde usınıs etilip kelgen&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Biraq shınıǵıwdan keyingi sozılıw qısqa múddette bulshıq et hám sińirlerdiń qatıqlıǵın da, háreket kólemin de jaqsılamaydı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Joqarı iyiliwsheńliktiń paydalı bolıwı sport túrine baylanıslı. Mısalı, uzaq aralıqqa juwırıwshılardıń iyiliwsheńligi artqanda, olardıń juwırıw nátiyjeliligi tómenlewi múmkin&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

== Sport nátiyjelerine tásiri ==
Aktiv suwıtıw kelesi kúngi yamasa sol kúnniń ózindegi keyingi sport nátiyjelerin jaqsılamaydı (mısalı, adam erte azanda shınıǵıw islep, keshte jarısqa qatnasqanda)&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Joqarı intensivlikli háreketten keyingi aktiv suwıtıw jaqın arada (mısalı, sol hápte ishinde) nátiyjege azǵana tásir etiwi múmkin&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. 2018-jılǵa shekem onıń shıdamlılıq sport túrlerine tásiri izertlenbegen&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

== Júrek-qan tamır sisteması hám densawlıq ==
Aerobikalıq shınıǵıw waqtında, ásirese bulshıq etler ishindegi venalar keńeyip, jumıs islep atırǵan bulshıq etler arqalı kóbirek qan ótiwine múmkinshilik beredi. Skelet bulshıq etleriniń qısqarıwı qannıń júrekke qaytıwına járdem beredi. Kúshli shınıǵıwdı birden toqtatıw qannıń keńeygen venalarda toplanıp qalıwına alıp keliwi múmkin. Suwıtıw dáwiri venalardıń ádettegi jaǵdayına áste-aqırın qaytıwına múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20150807030551/http://doc.med.yale.edu/heartbk/12.pdf |title=High Blood Pressure |last=Moser |first=Marvin |publisher=Yale University School of Medicine |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Suwıtıw shınıǵıwları shınıǵıwdan keyin esinen tanıw qáwpin azaytadı dep usınıs etiledi, biraq onıń bul maqsette nátiyjeli ekeni belgisiz&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Bir izertlewde suwıtıw kúshli shınıǵıwdan keyin bas aylanıwın azaytıwı múmkin ekeni anıqlanǵan&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Olsen |first1=Olav |last2=Sjøhaug |first2=Mona |last3=Van Beekvelt |first3=Mireille |last4=Mork |first4=Paul Jarle |year=2012 |title=The Effect of Warm-Up and Cool-Down Exercise on Delayed Onset Muscle Soreness in the Quadriceps Muscle: a Randomized Controlled Trial |journal=Journal of Human Kinetics |volume=35 |pages=59–68 |doi=10.2478/v10078-012-0079-4 |pmid=23486850 |pmc=3588693}}&lt;/ref&gt;.

Júrek-qan tamır kesellikleri qáwpi bar adamlarda suwıtıw shınıǵıwları orınlanbasa, keri aqıbetler payda bolıwı múmkin dep boljanǵan. Biraq házirgi klinikalıq maǵlıwmatlar bunı tastıyıqlamaydı: turaqlı shınıǵıwlar, kerisinshe, júrek-qan tamır sistemasına uzaq múddetli paydalı tásir etip, ólim hám gospitalizaciya qáwpin azaytadı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Fiuza-Luces |first1=Carmen |last2=Santos-Lozano |first2=Alejandro |last3=Joyner |first3=Michael |display-authors=etal |date=2018 |title=Exercise benefits in cardiovascular disease: beyond attenuation of traditional risk factors |journal=Nature Reviews Cardiology |volume=15 |issue=12 |pages=731–743 |doi=10.1038/s41569-018-0065-1 |pmid=30115967}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Dibben |first1=Grace |last2=Faulkner |first2=James |last3=Oldridge |first3=Neil |display-authors=etal |date=2021 |title=Exercise-based cardiac rehabilitation for coronary heart disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2021 |issue=11 |pages=CD001800 |doi=10.1002/14651858.CD001800.pub4 |pmid=34741536 |pmc=8571912}}&lt;/ref&gt;.

== Bulshıq et awırıwı hám jaraqatlar ==
Ulıwma alǵanda, aktiv suwıtıw keyinge qalǵan bulshıq et awırıwına (kelesi kúni bulshıq etlerdiń awırıwına) áhmiyetli tásir etpeydi&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Geyde suwıtıw bulshıq et awırıwın kúsheytiwi de múmkin, mısalı, kásiplik emes sportshılar uzaq waqıt suwıtıw juwırıwın orınlaǵanda, qosımsha júklemeden bulshıq etler kóbirek zaqımlanadı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Basqa jaǵdaylarda, mısalı, kásiplik velosipedshi bir neshe minut jeńil tempte velosiped tepkende, suwıtıw paydalı bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

Suwıtıw áyyemnen berli jaraqattıń aldın alıw usılı retinde usınıs etilip kelgen, biraq aktiv suwıtıw jaraqattıń aldın almaydı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

== Jáne de qarań ==
* [[Qızdırıw shınıǵıwları]]
* [[Shınıǵıw]]
* [[Fitnes]]
* [[Otırıp-turıw]]
* [[Qolǵa tirelip kóteriliw]]
* [[Kúsh shınıǵıwları]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>dmsvdbh4ig7xl2owdd78vgaj5rmsm1z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276611</id>
      <parentid>276604</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T11:04:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ayırım kishi ózgerisler</comment>
      <origin>276611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8202" sha1="cik4zg22jp6lxim4b0go2uoosrjnmwx" xml:space="preserve">[[Fayl:Stretching-muscles-579122 640.jpg|thumb|Statikalıq sozılıw — eń kóp tarqalǵan suwıtıw shınıǵıwlarınıń biri]]

'''Suwıtıw shınıǵıwları''' — kúshli fizikalıq háreketten ádettegi háreket dárejesine áste-aqırın ótiw. Shınıǵıwdan keyingi ádettegi suwıtıw bir neshe minut áste [[Juwırıw|juwırıw]] yamasa júriwden ibarat bolıwı múmkin. Suwıtıw júrek urıwınıń tınısh jaǵdaydaǵı dárejesine qaytıwına múmkinshilik beredi.

Ulıwma alǵanda, suwıtıw shınıǵıwlarınıń qısqa yamasa uzaq múddetli paydaǵa, mısalı, keyinge qalǵan bulshıq et awırıwın azaytıwǵa yamasa jaraqattıń aldın alıwǵa tásiri az yamasa pútkilley joq&lt;ref name=&quot;VH&quot;&gt;{{cite journal |last1=Van Hooren |first1=Bas |last2=Peake |first2=Jonathan M. |date=July 2018 |title=Do We Need a Cool-Down After Exercise? A Narrative Review of the Psychophysiological Effects and the Effects on Performance, Injuries and the Long-Term Adaptive Response |journal=Sports Medicine |volume=48 |issue=7 |pages=1575–1595 |doi=10.1007/s40279-018-0916-2 |pmid=29663142 |pmc=5999142}}&lt;/ref&gt;. Biraq kóplegen sportshılar suwıtıw shınıǵıwların orınlaǵannan keyin ózlerin jaqsıraq sezetuǵının aytadı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

== Orınlaw tártibi ==
Shınıǵıwdan keyingi nátiyjeli suwıtıw háreket intensivliginiń áste-aqırın hám úzliksiz azayıwın óz ishine aladı, mısalı: tez juwırıwdan áste juwırıwǵa, keyin tez júriwge ótiw. Onıń dawamlılıǵı hár túrli adamlarda hár qıylı, biraq kópshilik ushın 3–10 minut jetkilikli dep esaplanadı. Suwıtıw kóbinese shınıǵıwdıń aqırında yamasa ol tamamlanǵannan keyin bir saat ishinde orınlanadı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

* '''Aktiv suwıtıw''' — júriw, áste juwırıw yamasa basseynde júriw sıyaqlı háreketler&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.
* '''Passiv suwıtıw''' — otırıw, jatıw yamasa saunadan paydalanıw&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

Nátiyjeli suwıtıw shınıǵıwları ádette qısqa, sportshıǵa unaytuǵın, jeńil yamasa orta dárejede orınlanatuǵın hám sharshaǵan bulshıq etlerge qosımsha júk túsirmeytuǵın háreketler bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

Organizmdegi suyıqlıqtı tolıqtırıw da suwıtıwdıń áhmiyetli bólegi bolıp esaplanadı. Suw hám elektrolitlerge bay ishimlikler, mısalı, sport ishimlikleri organizmdegi suw muǵdarın tiklewge járdem beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Del Coso |first1=J. |last2=Estevez |first2=E. |last3=Baquero |first3=R. A. |last4=Mora-Rodriguez |first4=R. |date=2008 |title=Anaerobic performance when rehydrating with water or commercially available sports drinks during prolonged exercise in the heat |journal=Applied Physiology, Nutrition, and Metabolism |volume=33 |issue=2 |pages=290–298 |doi=10.1139/H07-188 |pmid=18347684}}&lt;/ref&gt;.

== Sozılıw shınıǵıwları ==
Statikalıq sozılıw — suwıtıwdıń eń kóp tarqalǵan túrleriniń biri&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Sozılıw iyiliwsheńlikti arttıradı. Hárbir sozılıw keminde 10–20 sekund uslap turılıwı hám awırıw emes, al jeńil qolaysızlıq sezilgenshe orınlanıwı kerek&lt;ref name=&quot;AIS&quot;&gt;{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160504231157/http://www.ausport.gov.au/participating/resources/coaches/tools/the_training_session/Warmup-Cooldown |title=The warm up and cool down |publisher=Australian Institute of Sport |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Orta hám joqarı intensivlikte jumıs islegen hárbir bulshıq et suwıtıw waqtında sozılıwı kerek&lt;ref name=&quot;AIS&quot; /&gt;.

Sozılıw áyyemnen berli kelesi kúni bulshıq etlerdiń qatıp qalıwın azaytıw maqsetinde suwıtıw shınıǵıwı retinde usınıs etilip kelgen&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Biraq shınıǵıwdan keyingi sozılıw qısqa múddette bulshıq et hám sińirlerdiń qatıqlıǵın da, háreket kólemin de jaqsılamaydı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Joqarı iyiliwsheńliktiń paydalı bolıwı sport túrine baylanıslı. Mısalı, uzaq aralıqqa juwırıwshılardıń iyiliwsheńligi artqanda, olardıń juwırıw nátiyjeliligi tómenlewi múmkin&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

== Sport nátiyjelerine tásiri ==
Aktiv suwıtıw kelesi kúngi yamasa sol kúnniń ózindegi keyingi sport nátiyjelerin jaqsılamaydı (mısalı, adam erte azanda shınıǵıw islep, keshte jarısqa qatnasqanda)&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Joqarı intensivlikli háreketten keyingi aktiv suwıtıw jaqın arada (mısalı, sol hápte ishinde) nátiyjege azǵana tásir etiwi múmkin&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. 2018-jılǵa shekem onıń shıdamlılıq sport túrlerine tásiri izertlenbegen&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

== Júrek-qan tamır sisteması hám densawlıq ==
Aerobikalıq shınıǵıw waqtında, ásirese bulshıq etler ishindegi venalar keńeyip, jumıs islep atırǵan bulshıq etler arqalı kóbirek qan ótiwine múmkinshilik beredi. Skelet bulshıq etleriniń qısqarıwı qannıń júrekke qaytıwına járdem beredi. Kúshli shınıǵıwdı birden toqtatıw qannıń keńeygen venalarda toplanıp qalıwına alıp keliwi múmkin. Suwıtıw dáwiri venalardıń ádettegi jaǵdayına áste-aqırın qaytıwına múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20150807030551/http://doc.med.yale.edu/heartbk/12.pdf |title=High Blood Pressure |last=Moser |first=Marvin |publisher=Yale University School of Medicine |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Suwıtıw shınıǵıwları shınıǵıwdan keyin esinen tanıw qáwpin azaytadı dep usınıs etiledi, biraq onıń bul maqsette nátiyjeli ekeni belgisiz&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Bir izertlewde suwıtıw kúshli shınıǵıwdan keyin bas aylanıwın azaytıwı múmkin ekeni anıqlanǵan&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Olsen |first1=Olav |last2=Sjøhaug |first2=Mona |last3=Van Beekvelt |first3=Mireille |last4=Mork |first4=Paul Jarle |year=2012 |title=The Effect of Warm-Up and Cool-Down Exercise on Delayed Onset Muscle Soreness in the Quadriceps Muscle: a Randomized Controlled Trial |journal=Journal of Human Kinetics |volume=35 |pages=59–68 |doi=10.2478/v10078-012-0079-4 |pmid=23486850 |pmc=3588693}}&lt;/ref&gt;.

Júrek-qan tamır kesellikleri qáwpi bar adamlarda suwıtıw shınıǵıwları orınlanbasa, keri aqıbetler payda bolıwı múmkin dep boljanǵan. Biraq házirgi klinikalıq maǵlıwmatlar bunı tastıyıqlamaydı: turaqlı shınıǵıwlar, kerisinshe, júrek-qan tamır sistemasına uzaq múddetli paydalı tásir etip, ólim hám gospitalizaciya qáwpin azaytadı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Fiuza-Luces |first1=Carmen |last2=Santos-Lozano |first2=Alejandro |last3=Joyner |first3=Michael |display-authors=etal |date=2018 |title=Exercise benefits in cardiovascular disease: beyond attenuation of traditional risk factors |journal=Nature Reviews Cardiology |volume=15 |issue=12 |pages=731–743 |doi=10.1038/s41569-018-0065-1 |pmid=30115967}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Dibben |first1=Grace |last2=Faulkner |first2=James |last3=Oldridge |first3=Neil |display-authors=etal |date=2021 |title=Exercise-based cardiac rehabilitation for coronary heart disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2021 |issue=11 |pages=CD001800 |doi=10.1002/14651858.CD001800.pub4 |pmid=34741536 |pmc=8571912}}&lt;/ref&gt;.

== Bulshıq et awırıwı hám jaraqatlar ==
Ulıwma alǵanda, aktiv suwıtıw keyinge qalǵan bulshıq et awırıwına (kelesi kúni bulshıq etlerdiń awırıwına) áhmiyetli tásir etpeydi&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Geyde suwıtıw bulshıq et awırıwın kúsheytiwi de múmkin, mısalı, kásiplik emes sportshılar uzaq waqıt suwıtıw juwırıwın orınlaǵanda, qosımsha júklemeden bulshıq etler kóbirek zaqımlanadı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;. Basqa jaǵdaylarda, mısalı, kásiplik velosipedshi bir neshe minut jeńil tempte velosiped aydaǵanda, suwıtıw paydalı bolıwı múmkin&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

Suwıtıw áyyemnen berli jaraqattıń aldın alıw usılı retinde usınıs etilip kelgen, biraq aktiv suwıtıw jaraqattıń aldın almaydı&lt;ref name=&quot;VH&quot; /&gt;.

== Jáne de qarań ==
* [[Qızdırıw shınıǵıwları]]
* [[Shınıǵıw]]
* [[Fitnes]]
* [[Otırıp-turıw]]
* [[Qolǵa tirelip kóteriliw]]
* [[Kúsh shınıǵıwları]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>cik4zg22jp6lxim4b0go2uoosrjnmwx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kúsh shınıǵıwları</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49271</id>
    <revision>
      <id>276594</id>
      <timestamp>2026-10-28T10:26:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>Jańa maqala. Translated from [[:en:Strength training]]</comment>
      <origin>276594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13202" sha1="kgouqlwm9sd2k9egbwfgots6uuq98or" xml:space="preserve">[[Fayl:Small group fitness sessions bundall.jpg|thumb|Sport zalında túrli kúsh shınıǵıwların orınlaw]]

'''Kúsh shınıǵıwları''' — fizikalıq kúshti arttırıwǵa baǵdarlanǵan [[Shınıǵıw|shınıǵıwlar]]. Olar salmaq kóteriwdi, [[Qolǵa tirelip kóteriliw|qolǵa tirelip kóteriliw]] hám [[Otırıp-turıw|otırıp-turıw]] sıyaqlı óz dene salmaǵı menen orınlanatuǵın shınıǵıwlardı, bulshıq etler shımır jaǵdayda belgili bir poziciyanı qozǵalmay uslap turatuǵın izometriyalıq shınıǵıwlardı hám tez, kúshli háreketlerge tiykarlanǵan pliometrikalıq shınıǵıwlardı óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{cite web |title=Strength Training |url=http://www.fitnesshealth101.com/fitness/weight-training/strength-training |website=FitnessHealth101 |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Kúsh shınıǵıwları bulshıq etlerge túsetuǵın júklemeni áste-aqırın arttırıw principine tiykarlanadı hám túrli shınıǵıwlar menen ásbap-úskenelerdi qollanadı. Olar tiykarınan anaerobikalıq háreket bolıp tabıladı. Kúsh shınıǵıwları bulshıq etlerdiń, sińirler menen baylamlardıń kúshin, súyeklerdiń tıǵızlıǵın hám zat almasıwın arttıradı, buwınlar menen júrektiń jumısın jaqsılaydı, sonday-aq sportshılar menen jası úlken adamlarda jaraqat alıw qáwpin azaytadı.

== Tiykarǵı principleri ==
Kúsh shınıǵıwları belgili bir bulshıq et toparın qayta-qayta jumıs isletiwge tiykarlanadı. Ádette bulshıq etler shınıǵıw waqtında qısqarıp, keyin dene baslanǵısh poziciyaǵa qaytadı. Bul process bulshıq etler sharshap, háreketti qaytalay almaytuǵın jaǵdayǵa jetkenshe bir neshe ret qaytalanıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Schoenfeld |first1=B. J. |last2=Grgic |first2=J. |last3=Ogborn |first3=D. |last4=Krieger |first4=J. W. |title=Strength and Hypertrophy Adaptations Between Low- vs. High-Load Resistance Training: A Systematic Review and Meta-analysis |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=31 |issue=12 |pages=3508–3523 |date=December 2017 |doi=10.1519/JSC.0000000000002200 |pmid=28834797}}&lt;/ref&gt;. Kúsh shınıǵıwları júklemeni áste-aqırın arttırıw principine boysınadı: bulshıq etlerge túsetuǵın qarsılıq waqıt ótiwi menen kóbeytilip, olardıń beyimlesiwi hám ósiwi xoshametlenedi&lt;ref name=&quot;ACSM&quot;&gt;{{cite book |title=ACSM's Guidelines for Exercise Testing and Prescription |edition=11th |publisher=Wolters Kluwer |year=2021 |isbn=978-1-9751-5018-1}}&lt;/ref&gt;.

=== Qaytalawlar hám setler ===
Kúsh shınıǵıwlarında hárbir shınıǵıw ádette bir neshe ret izbe-iz orınlanadı. Hárbir orınlaw qaytalaw dep ataladı, al eki yamasa onnan da kóp qaytalaw set dúzedi&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Porcari |first1=John P. |last2=Bryant |first2=Cedric X. |last3=Comana |first3=Fabio |title=Exercise Physiology |date=2015 |publisher=F. A. Davis Company |location=Philadelphia |isbn=978-0-8036-2555-6 |page=416}}&lt;/ref&gt;. Mısalı, 10 ret qolǵa tirelip kóteriliw, keyin eki minut demalıs, jáne 10 ret qolǵa tirelip kóteriliw hám t.b.

Shınıǵıw waqtında, setler arasında hám shınıǵıw kúnleri arasında tikleniw júdá áhmiyetli. Eger organizm tiklenbese, sharshaw payda bolıp, nátiyje tómenleydi hám jaraqat alıw qáwpi artadı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Raeder |first1=Christian |last2=Wiewelhove |first2=Thimo |display-authors=etal |title=Assessment of Fatigue and Recovery in Male and Female Athletes After 6 Days of Intensified Strength Training |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |date=December 2016 |volume=30 |issue=12 |pages=3412–3427 |doi=10.1519/JSC.0000000000001427 |pmid=27093538}}&lt;/ref&gt;.

=== Durıs texnika ===
Kúsh shınıǵıwları durıs texnikanı talap etedi: háreketti kerekli bulshıq et toparı menen orınlaw hám awırıraq salmaqtı kóteriw ushın júkti deneniń basqa bóleklerine awdarmaw kerek. Durıs emes texnika jaraqatqa yamasa shınıǵıw maqsetine jete almawǵa alıp keliwi múmkin. Eger kerekli bulshıq et toparına jetkilikli júk túspese, bulshıq et kúshi artpaydı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hughes |first1=David C. |last2=Ellefsen |first2=Stian |last3=Baar |first3=Keith |date=June 2018 |title=Adaptations to Endurance and Strength Training |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=8 |issue=6 |pages=a029769 |doi=10.1101/cshperspect.a029769 |pmid=28490537 |pmc=5983157}}&lt;/ref&gt;.

=== Qızdırıw ===
Kúsh shınıǵıwların orınlawshılar ádette shınıǵıwdan aldın [[Qızdırıw shınıǵıwları|qızdırıw shınıǵıwların]] orınlaydı. Qızdırıw jeńil velotrenajerdi, iyiliwsheńlik hám buwınlardıń háreketsheńligin arttıratuǵın shınıǵıwlardı, sozılıwdı hám aldaǵı shınıǵıwdı jeńil salmaq penen yamasa salmaqsız orınlap kóriwdi óz ishine alıwı múmkin. Onıń maqseti — shınıǵıwdıń nátiyjeliligin arttırıw hám jaraqat qáwpin azaytıw&lt;ref name=&quot;Iversen&quot;&gt;{{cite journal |last1=Iversen |first1=V. M. |last2=Norum |first2=M. |last3=Schoenfeld |first3=B. J. |last4=Fimland |first4=M. S. |title=No Time to Lift? Designing Time-Efficient Training Programs for Strength and Hypertrophy: A Narrative Review |journal=Sports Medicine |date=October 2021 |volume=51 |issue=10 |pages=2079–2095 |doi=10.1007/s40279-021-01490-1 |pmid=34125411 |pmc=8449772}}&lt;/ref&gt;. Statikalıq sozılıw bulshıq et kúshin tómenletedi, sonlıqtan onı kúsh shınıǵıwlarınan aldın orınlamaw usınıs etiledi&lt;ref name=&quot;Iversen&quot; /&gt;.

=== Dem alıw ===
Kúsh shınıǵıwları waqtında demdi uslap turmay, tereń dem alıw usınıs etiledi. Bul kislorod jetispewiniń, esinen tanıwdıń hám qan basımınıń kóteriliwiniń aldın aladı. Ádette salmaqtı túsirgende dem alınadı, al kótergende dem shıǵarıladı, biraq kerisinshe usıl da usınıs etiliwi múmkin. Bul eki usıldıń júrek urıwı menen qan basımına tásirinde úlken parıq joq&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fleck |first1=Steven J. |last2=Kraemer |first2=William J. |title=Designing Resistance Training Programs |edition=4th |publisher=Human Kinetics |date=2014 |isbn=978-0-7360-8170-2 |page=12}}&lt;/ref&gt;.

Júdá awır salmaq penen islegende, mısalı, pauerliftingte kóbinese Valsalva manevri qollanıladı: adam tereń dem alıp, qarın hám beldiń tómengi bólegi bulshıq etlerin qatırıp, demdi qaytalaw tamamlanǵansha uslap turadı. Bul gewdeni turaqlı etip, omırtqanı qorǵaydı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hackett |first1=Daniel A. |last2=Chow |first2=Chin-Moi |date=August 2013 |title=The Valsalva maneuver: its effect on intra-abdominal pressure and safety issues during resistance exercise |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=27 |issue=8 |pages=2338–2345 |doi=10.1519/JSC.0b013e31827de07d |pmid=23222073}}&lt;/ref&gt;. Biraq bul usıl qan basımın kóteretuǵın hám dem alıwdı sheklegenlikten, gipertoniyası bar yamasa tez esinen tanatuǵın adamlar ushın qáwipli bolıwı múmkin.

=== Setler arasındaǵı demalıs ===
Setler arasında 3–5 minut demalıs 1–2 minut demalısqa qaraǵanda keyingi sette ádewir kóp qaytalaw orınlawǵa múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gonzalez |first1=Adam M. |title=Effect of Interset Rest Interval Length on Resistance Exercise Performance and Muscular Adaptation |journal=Strength &amp; Conditioning Journal |date=December 2016 |volume=38 |issue=6 |pages=65–68 |doi=10.1519/SSC.0000000000000257}}&lt;/ref&gt;. Tájiriybesiz adamlar ushın orta demalıs (60–160 sekund) qısqa demalısqa (20–40 sekund) qaraǵanda jaqsıraq, al uzaq demalıs (3–4 minut) ortasha demalıstan ayırmashılıqqa iye emes&lt;ref name=&quot;Grgic&quot;&gt;{{cite journal |last1=Grgic |first1=Jozo |last2=Schoenfeld |first2=Brad J. |last3=Skrepnik |first3=Mislav |last4=Davies |first4=Timothy B. |last5=Mikulic |first5=Pavle |title=Effects of Rest Interval Duration in Resistance Training on Measures of Muscular Strength: A Systematic Review |journal=Sports Medicine |year=2018 |volume=48 |issue=1 |pages=137–151 |doi=10.1007/s40279-017-0788-x |pmid=28933024}}&lt;/ref&gt;.

== Aerobikalıq hám anaerobikalıq shınıǵıw ==
Kúsh shınıǵıwları tiykarınan anaerobikalıq bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;Kraemer&quot;&gt;{{cite journal |last=Kraemer |first=W. J. |title=Strength training basics: designing workouts to meet patients' goals |journal=The Physician and Sportsmedicine |volume=31 |issue=8 |pages=39–45 |date=August 2003 |doi=10.3810/psm.2003.08.457 |pmid=20086485}}&lt;/ref&gt;. Awır salmaq kóteriw kóbinese anaerobikalıq shınıǵıw dep qabıl etiledi, al qayta tikleniw, salmaq taslaw hám bodibilding sıyaqlı maqsetlerde jeńilirek salmaqlar qollanılıp, shınıǵıwǵa aerobikalıq sıpat beriledi. Aylanbalı kúsh shınıǵıwında bir neshe shınıǵıw qısqa úzilisler menen izbe-iz orınlanadı, bunda júrek-qan tamır sistemasına túsetuǵın júk aerobikalıq shınıǵıwǵa uqsas boladı&lt;ref name=&quot;Kraemer&quot; /&gt;.

== Paydası ==
Kúsh shınıǵıwları bulshıq et kúshin arttıradı, bulshıq etlerdiń tonusın hám sırtqı kórinisin jaqsılaydı, shıdamlılıqtı, júrek-qan tamır sistemasınıń salamatlıǵın hám súyeklerdiń tıǵızlıǵın arttıradı&lt;ref name=&quot;Mayo&quot;&gt;{{cite news |title=Strength training: Get stronger, leaner, healthier |url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/in-depth/strength-training/art-20046670 |publisher=Mayo Clinic |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Kúshli bulshıq etler buwınlardı jaqsıraq qollap-quwatlaydı hám kúndelikli turmısta jaraqat alıw qáwpin azaytadı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Tieland |first1=Michael |last2=Trouwborst |first2=Inez |last3=Clark |first3=Brian C. |title=Skeletal muscle performance and ageing |journal=Journal of Cachexia, Sarcopenia and Muscle |date=2017 |volume=9 |issue=1 |pages=3–19 |doi=10.1002/jcsm.12238 |pmid=29151281 |pmc=5803609}}&lt;/ref&gt;. Salmaq túsetuǵın shınıǵıwlar osteoporozdıń aldın alıwǵa hám osteoporozı bar adamlarda súyeklerdi bekkemlewge járdem beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Body |first1=J. J. |last2=Bergmann |first2=P. |last3=Boonen |first3=S. |display-authors=etal |title=Non-pharmacological management of osteoporosis: a consensus of the Belgian Bone Club |journal=Osteoporosis International |volume=22 |issue=11 |pages=2769–2788 |date=November 2011 |doi=10.1007/s00198-011-1545-x |pmid=21360219 |pmc=3186889}}&lt;/ref&gt;. Insult yamasa ortopediyalıq operaciyadan keyingi qayta tikleniwde hálsiz bulshıq etlerdi kúsheytiw áhmiyetli faktor bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ada |first1=L. |last2=Dorsch |first2=S. |last3=Canning |first3=C. G. |title=Strengthening interventions increase strength and improve activity after stroke: a systematic review |journal=Australian Journal of Physiotherapy |volume=52 |issue=4 |pages=241–248 |year=2006 |doi=10.1016/S0004-9514(06)70003-4 |pmid=17132118}}&lt;/ref&gt;.

Kúsh shınıǵıwları menen turaqlı shuǵıllanıw barlıq sebeplerden, sonıń ishinde júrek-qan tamır keselliklerinen, rak hám diabetten bolatuǵın ólim qáwpiniń 10–17 % ke tómenlewi menen baylanıslı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Momma |first1=Haruki |last2=Kawakami |first2=Ryoko |last3=Honda |first3=Takanori |last4=Sawada |first4=Susumu S. |date=2022 |title=Muscle-strengthening activities are associated with lower risk and mortality in major non-communicable diseases: a systematic review and meta-analysis of cohort studies |journal=British Journal of Sports Medicine |volume=56 |issue=13 |pages=755–763 |doi=10.1136/bjsports-2021-105061 |pmid=35228201 |pmc=9209691}}&lt;/ref&gt;.

== Jası úlken adamlar ==
Qartayıw sarkopeniya, yaǵnıy bulshıq et massası menen kúshiniń azayıwı menen baylanıslı. Kúsh shınıǵıwları bul processti tómenletiwi múmkin, hátte 85 jastan asqan adamlar da bulshıq et massasın arttıra aladı, biraq jaslarǵa qaraǵanda azıraq dárejede&lt;ref name=&quot;Fragala&quot;&gt;{{cite journal |last1=Fragala |first1=Maren S. |last2=Cadore |first2=Eduardo L. |last3=Dorgo |first3=Sandor |display-authors=etal |title=Resistance Training for Older Adults: Position Statement From the National Strength and Conditioning Association |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |year=2019 |volume=33 |issue=8 |pages=2019–2052 |doi=10.1519/JSC.0000000000003230 |pmid=31343601}}&lt;/ref&gt;. Kúshlirek bolǵan jası úlken adamlardıń densawlıǵı, turmıs sapası hám fizikalıq jaǵdayı jaqsıraq boladı, olar azıraq jıǵıladı hám kúndelikli jumıslardı ańsatıraq orınlaydı&lt;ref name=&quot;Fragala&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Liu |first1=C. J. |last2=Latham |first2=N. K. |title=Progressive resistance strength training for improving physical function in older adults |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |issue=3 |pages=CD002759 |date=July 2009 |volume=2009 |doi=10.1002/14651858.CD002759.pub2 |pmid=19588334 |pmc=4324332}}&lt;/ref&gt;.

== Jáne de qarań ==
* [[Shınıǵıw]]
* [[Qolǵa tirelip kóteriliw]]
* [[Otırıp-turıw]]
* [[Qızdırıw shınıǵıwları]]
* [[Suwıtıw shınıǵıwları]]
* [[Awır atletika]]
* [[Fitnes]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>kgouqlwm9sd2k9egbwfgots6uuq98or</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276602</id>
      <parentid>276594</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T10:40:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ayırım kishi ózgerisler</comment>
      <origin>276602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13221" sha1="b5w2p89tzcw3mjurlqr4irvrxf45rv1" xml:space="preserve">[[Fayl:Small group fitness sessions bundall.jpg|thumb|Sport zalında túrli kúsh shınıǵıwların orınlaw]]

'''Kúsh shınıǵıwları''' — fizikalıq kúshti arttırıwǵa baǵdarlanǵan [[Shınıǵıw|shınıǵıwlar]]. Olar salmaq kóteriwdi, [[Qolǵa tirelip kóteriliw|qolǵa tirelip kóteriliw]] hám [[Otırıp-turıw|otırıp-turıw]] sıyaqlı óz dene salmaǵı menen orınlanatuǵın shınıǵıwlardı, bulshıq etler shımır jaǵdayda belgili bir poziciyanı qozǵalmay uslap turatuǵın izometriyalıq shınıǵıwlardı hám tez, kúshli háreketlerge tiykarlanǵan pliometrikalıq shınıǵıwlardı óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{cite web |title=Strength Training |url=http://www.fitnesshealth101.com/fitness/weight-training/strength-training |website=FitnessHealth101 |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Kúsh shınıǵıwları bulshıq etlerge túsetuǵın júklemeni áste-aqırın arttırıw principine tiykarlanadı hám túrli shınıǵıwlar menen ásbap-úskenelerdi qollanadı. Olar tiykarınan anaerobikalıq háreket bolıp tabıladı. Kúsh shınıǵıwları bulshıq etlerdiń, sińirler menen baylamlardıń kúshin, súyeklerdiń tıǵızlıǵın hám [[Metabolizm|zat almasıwın]] arttıradı, buwınlar menen júrektiń jumısın jaqsılaydı, sonday-aq sportshılar menen jası úlken adamlarda jaraqat alıw qáwpin azaytadı.

== Tiykarǵı principleri ==
Kúsh shınıǵıwları belgili bir bulshıq et toparın qayta-qayta jumıs isletiwge tiykarlanadı. Ádette bulshıq etler shınıǵıw waqtında qısqarıp, keyin dene baslanǵısh poziciyaǵa qaytadı. Bul process bulshıq etler sharshap, háreketti qaytalay almaytuǵın jaǵdayǵa jetkenshe bir neshe ret qaytalanıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Schoenfeld |first1=B. J. |last2=Grgic |first2=J. |last3=Ogborn |first3=D. |last4=Krieger |first4=J. W. |title=Strength and Hypertrophy Adaptations Between Low- vs. High-Load Resistance Training: A Systematic Review and Meta-analysis |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=31 |issue=12 |pages=3508–3523 |date=December 2017 |doi=10.1519/JSC.0000000000002200 |pmid=28834797}}&lt;/ref&gt;. Kúsh shınıǵıwları júklemeni áste-aqırın arttırıw principine boysınadı: bulshıq etlerge túsetuǵın qarsılıq waqıt ótiwi menen kóbeytilip, olardıń beyimlesiwi hám ósiwi xoshametlenedi&lt;ref name=&quot;ACSM&quot;&gt;{{cite book |title=ACSM's Guidelines for Exercise Testing and Prescription |edition=11th |publisher=Wolters Kluwer |year=2021 |isbn=978-1-9751-5018-1}}&lt;/ref&gt;.

=== Qaytalawlar hám setler ===
Kúsh shınıǵıwlarında hárbir shınıǵıw ádette bir neshe ret izbe-iz orınlanadı. Hárbir orınlaw qaytalaw dep ataladı, al eki yamasa onnan da kóp qaytalaw set dúzedi&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Porcari |first1=John P. |last2=Bryant |first2=Cedric X. |last3=Comana |first3=Fabio |title=Exercise Physiology |date=2015 |publisher=F. A. Davis Company |location=Philadelphia |isbn=978-0-8036-2555-6 |page=416}}&lt;/ref&gt;. Mısalı, 10 ret qolǵa tirelip kóteriliw, keyin eki minut demalıs, jáne 10 ret qolǵa tirelip kóteriliw hám t.b.

Shınıǵıw waqtında, setler arasında hám shınıǵıw kúnleri arasında tikleniw júdá áhmiyetli. Eger organizm tiklenbese, sharshaw payda bolıp, nátiyje tómenleydi hám jaraqat alıw qáwpi artadı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Raeder |first1=Christian |last2=Wiewelhove |first2=Thimo |display-authors=etal |title=Assessment of Fatigue and Recovery in Male and Female Athletes After 6 Days of Intensified Strength Training |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |date=December 2016 |volume=30 |issue=12 |pages=3412–3427 |doi=10.1519/JSC.0000000000001427 |pmid=27093538}}&lt;/ref&gt;.

=== Durıs texnika ===
Kúsh shınıǵıwları durıs texnikanı talap etedi: háreketti kerekli bulshıq et toparı menen orınlaw hám awırıraq salmaqtı kóteriw ushın júkti deneniń basqa bóleklerine awdarmaw kerek. Durıs emes texnika jaraqatqa yamasa shınıǵıw maqsetine jete almawǵa alıp keliwi múmkin. Eger kerekli bulshıq et toparına jetkilikli júk túspese, bulshıq et kúshi artpaydı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hughes |first1=David C. |last2=Ellefsen |first2=Stian |last3=Baar |first3=Keith |date=June 2018 |title=Adaptations to Endurance and Strength Training |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=8 |issue=6 |pages=a029769 |doi=10.1101/cshperspect.a029769 |pmid=28490537 |pmc=5983157}}&lt;/ref&gt;.

=== Qızdırıw ===
Kúsh shınıǵıwların orınlawshılar ádette shınıǵıwdan aldın [[Qızdırıw shınıǵıwları|qızdırıw shınıǵıwların]] orınlaydı. Qızdırıw jeńil velotrenajerdi, iyiliwsheńlik hám buwınlardıń háreketsheńligin arttıratuǵın shınıǵıwlardı, sozılıwdı hám aldaǵı shınıǵıwdı jeńil salmaq penen yamasa salmaqsız orınlap kóriwdi óz ishine alıwı múmkin. Onıń maqseti — shınıǵıwdıń nátiyjeliligin arttırıw hám jaraqat qáwpin azaytıw&lt;ref name=&quot;Iversen&quot;&gt;{{cite journal |last1=Iversen |first1=V. M. |last2=Norum |first2=M. |last3=Schoenfeld |first3=B. J. |last4=Fimland |first4=M. S. |title=No Time to Lift? Designing Time-Efficient Training Programs for Strength and Hypertrophy: A Narrative Review |journal=Sports Medicine |date=October 2021 |volume=51 |issue=10 |pages=2079–2095 |doi=10.1007/s40279-021-01490-1 |pmid=34125411 |pmc=8449772}}&lt;/ref&gt;. Statikalıq sozılıw bulshıq et kúshin tómenletedi, sonlıqtan onı kúsh shınıǵıwlarınan aldın orınlamaw usınıs etiledi&lt;ref name=&quot;Iversen&quot; /&gt;.

=== Dem alıw ===
Kúsh shınıǵıwları waqtında demdi uslap turmay, tereń dem alıw usınıs etiledi. Bul kislorod jetispewiniń, esinen tanıwdıń hám qan basımınıń kóteriliwiniń aldın aladı. Ádette salmaqtı túsirgende dem alınadı, al kótergende dem shıǵarıladı, biraq kerisinshe usıl da usınıs etiliwi múmkin. Bul eki usıldıń júrek urıwı menen qan basımına tásirinde úlken parıq joq&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fleck |first1=Steven J. |last2=Kraemer |first2=William J. |title=Designing Resistance Training Programs |edition=4th |publisher=Human Kinetics |date=2014 |isbn=978-0-7360-8170-2 |page=12}}&lt;/ref&gt;.

Júdá awır salmaq penen islegende, mısalı, pauerliftingte kóbinese Valsalva manevri qollanıladı: adam tereń dem alıp, qarın hám beldiń tómengi bólegi bulshıq etlerin qatırıp, demdi qaytalaw tamamlanǵansha uslap turadı. Bul gewdeni turaqlı etip, omırtqanı qorǵaydı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hackett |first1=Daniel A. |last2=Chow |first2=Chin-Moi |date=August 2013 |title=The Valsalva maneuver: its effect on intra-abdominal pressure and safety issues during resistance exercise |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=27 |issue=8 |pages=2338–2345 |doi=10.1519/JSC.0b013e31827de07d |pmid=23222073}}&lt;/ref&gt;. Biraq bul usıl qan basımın kóteretuǵın hám dem alıwdı sheklegenlikten, gipertoniyası bar yamasa tez esinen tanatuǵın adamlar ushın qáwipli bolıwı múmkin.

=== Setler arasındaǵı demalıs ===
Setler arasında 3–5 minut demalıs 1–2 minut demalısqa qaraǵanda keyingi sette ádewir kóp qaytalaw orınlawǵa múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gonzalez |first1=Adam M. |title=Effect of Interset Rest Interval Length on Resistance Exercise Performance and Muscular Adaptation |journal=Strength &amp; Conditioning Journal |date=December 2016 |volume=38 |issue=6 |pages=65–68 |doi=10.1519/SSC.0000000000000257}}&lt;/ref&gt;. Tájiriybesiz adamlar ushın orta demalıs (60–160 sekund) qısqa demalısqa (20–40 sekund) qaraǵanda jaqsıraq, al uzaq demalıs (3–4 minut) ortasha demalıstan ayırmashılıqqa iye emes&lt;ref name=&quot;Grgic&quot;&gt;{{cite journal |last1=Grgic |first1=Jozo |last2=Schoenfeld |first2=Brad J. |last3=Skrepnik |first3=Mislav |last4=Davies |first4=Timothy B. |last5=Mikulic |first5=Pavle |title=Effects of Rest Interval Duration in Resistance Training on Measures of Muscular Strength: A Systematic Review |journal=Sports Medicine |year=2018 |volume=48 |issue=1 |pages=137–151 |doi=10.1007/s40279-017-0788-x |pmid=28933024}}&lt;/ref&gt;.

== Aerobikalıq hám anaerobikalıq shınıǵıw ==
Kúsh shınıǵıwları tiykarınan anaerobikalıq bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;Kraemer&quot;&gt;{{cite journal |last=Kraemer |first=W. J. |title=Strength training basics: designing workouts to meet patients' goals |journal=The Physician and Sportsmedicine |volume=31 |issue=8 |pages=39–45 |date=August 2003 |doi=10.3810/psm.2003.08.457 |pmid=20086485}}&lt;/ref&gt;. Awır salmaq kóteriw kóbinese anaerobikalıq shınıǵıw dep qabıl etiledi, al qayta tikleniw, salmaq taslaw hám bodibilding sıyaqlı maqsetlerde jeńilirek salmaqlar qollanılıp, shınıǵıwǵa aerobikalıq sıpat beriledi. Aylanbalı kúsh shınıǵıwında bir neshe shınıǵıw qısqa úzilisler menen izbe-iz orınlanadı, bunda júrek-qan tamır sistemasına túsetuǵın júk aerobikalıq shınıǵıwǵa uqsas boladı&lt;ref name=&quot;Kraemer&quot; /&gt;.

== Paydası ==
Kúsh shınıǵıwları bulshıq et kúshin arttıradı, bulshıq etlerdiń tonusın hám sırtqı kórinisin jaqsılaydı, shıdamlılıqtı, júrek-qan tamır sistemasınıń salamatlıǵın hám súyeklerdiń tıǵızlıǵın arttıradı&lt;ref name=&quot;Mayo&quot;&gt;{{cite news |title=Strength training: Get stronger, leaner, healthier |url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/in-depth/strength-training/art-20046670 |publisher=Mayo Clinic |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Kúshli bulshıq etler buwınlardı jaqsıraq qollap-quwatlaydı hám kúndelikli turmısta jaraqat alıw qáwpin azaytadı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Tieland |first1=Michael |last2=Trouwborst |first2=Inez |last3=Clark |first3=Brian C. |title=Skeletal muscle performance and ageing |journal=Journal of Cachexia, Sarcopenia and Muscle |date=2017 |volume=9 |issue=1 |pages=3–19 |doi=10.1002/jcsm.12238 |pmid=29151281 |pmc=5803609}}&lt;/ref&gt;. Salmaq túsetuǵın shınıǵıwlar osteoporozdıń aldın alıwǵa hám osteoporozı bar adamlarda súyeklerdi bekkemlewge járdem beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Body |first1=J. J. |last2=Bergmann |first2=P. |last3=Boonen |first3=S. |display-authors=etal |title=Non-pharmacological management of osteoporosis: a consensus of the Belgian Bone Club |journal=Osteoporosis International |volume=22 |issue=11 |pages=2769–2788 |date=November 2011 |doi=10.1007/s00198-011-1545-x |pmid=21360219 |pmc=3186889}}&lt;/ref&gt;. [[Insult]] yamasa ortopediyalıq operaciyadan keyingi qayta tikleniwde hálsiz bulshıq etlerdi kúsheytiw áhmiyetli faktor bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ada |first1=L. |last2=Dorsch |first2=S. |last3=Canning |first3=C. G. |title=Strengthening interventions increase strength and improve activity after stroke: a systematic review |journal=Australian Journal of Physiotherapy |volume=52 |issue=4 |pages=241–248 |year=2006 |doi=10.1016/S0004-9514(06)70003-4 |pmid=17132118}}&lt;/ref&gt;.

Kúsh shınıǵıwları menen turaqlı shuǵıllanıw barlıq sebeplerden, sonıń ishinde júrek-qan tamır keselliklerinen, rak hám diabetten bolatuǵın ólim qáwpiniń 10–17 % ke tómenlewi menen baylanıslı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Momma |first1=Haruki |last2=Kawakami |first2=Ryoko |last3=Honda |first3=Takanori |last4=Sawada |first4=Susumu S. |date=2022 |title=Muscle-strengthening activities are associated with lower risk and mortality in major non-communicable diseases: a systematic review and meta-analysis of cohort studies |journal=British Journal of Sports Medicine |volume=56 |issue=13 |pages=755–763 |doi=10.1136/bjsports-2021-105061 |pmid=35228201 |pmc=9209691}}&lt;/ref&gt;.

== Jası úlken adamlar ==
Qartayıw sarkopeniya, yaǵnıy bulshıq et massası menen kúshiniń azayıwı menen baylanıslı. Kúsh shınıǵıwları bul processti tómenletiwi múmkin, hátte 85 jastan asqan adamlar da bulshıq et massasın arttıra aladı, biraq jaslarǵa qaraǵanda azıraq dárejede&lt;ref name=&quot;Fragala&quot;&gt;{{cite journal |last1=Fragala |first1=Maren S. |last2=Cadore |first2=Eduardo L. |last3=Dorgo |first3=Sandor |display-authors=etal |title=Resistance Training for Older Adults: Position Statement From the National Strength and Conditioning Association |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |year=2019 |volume=33 |issue=8 |pages=2019–2052 |doi=10.1519/JSC.0000000000003230 |pmid=31343601}}&lt;/ref&gt;. Kúshlirek bolǵan jası úlken adamlardıń densawlıǵı, turmıs sapası hám fizikalıq jaǵdayı jaqsıraq boladı, olar azıraq jıǵıladı hám kúndelikli jumıslardı ańsatıraq orınlaydı&lt;ref name=&quot;Fragala&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Liu |first1=C. J. |last2=Latham |first2=N. K. |title=Progressive resistance strength training for improving physical function in older adults |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |issue=3 |pages=CD002759 |date=July 2009 |volume=2009 |doi=10.1002/14651858.CD002759.pub2 |pmid=19588334 |pmc=4324332}}&lt;/ref&gt;.

== Jáne de qarań ==
* [[Shınıǵıw]]
* [[Qolǵa tirelip kóteriliw]]
* [[Otırıp-turıw]]
* [[Qızdırıw shınıǵıwları]]
* [[Suwıtıw shınıǵıwları]]
* [[Awır atletika]]
* [[Fitnes]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>b5w2p89tzcw3mjurlqr4irvrxf45rv1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276610</id>
      <parentid>276602</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T10:59:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ayırım kishi ózgerisler</comment>
      <origin>276610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13253" sha1="82dj7qr1wpkqg9hrwj1k9saz8ee3u24" xml:space="preserve">[[Fayl:Small group fitness sessions bundall.jpg|thumb|Sport zalında túrli kúsh shınıǵıwların orınlaw]]

'''Kúsh shınıǵıwları''' — fizikalıq kúshti arttırıwǵa baǵdarlanǵan [[Shınıǵıw|shınıǵıwlar]]. Olar salmaq kóteriwdi, [[Qolǵa tirelip kóteriliw|qolǵa tirelip kóteriliw]] hám [[Otırıp-turıw|otırıp-turıw]] sıyaqlı óz dene salmaǵı menen orınlanatuǵın shınıǵıwlardı, bulshıq etler shımır jaǵdayda belgili bir poziciyanı qozǵalmay uslap turatuǵın izometriyalıq shınıǵıwlardı hám tez, kúshli háreketlerge tiykarlanǵan pliometrikalıq shınıǵıwlardı óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{cite web |title=Strength Training |url=http://www.fitnesshealth101.com/fitness/weight-training/strength-training |website=FitnessHealth101 |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Kúsh shınıǵıwları bulshıq etlerge túsetuǵın júklemeni áste-aqırın arttırıw principine tiykarlanadı hám túrli shınıǵıwlar menen ásbap-úskenelerdi qollanadı. Olar tiykarınan [[Anaerobikalıq shınıǵıw|anaerobikalıq]] háreket bolıp tabıladı. Kúsh shınıǵıwları bulshıq etlerdiń, sińirler menen baylamlardıń kúshin, súyeklerdiń tıǵızlıǵın hám [[Metabolizm|zat almasıwın]] arttıradı, buwınlar menen júrektiń jumısın jaqsılaydı, sonday-aq sportshılar menen jası úlken adamlarda jaraqat alıw qáwpin azaytadı.

== Tiykarǵı principleri ==
Kúsh shınıǵıwları belgili bir bulshıq et toparın qayta-qayta jumıs isletiwge tiykarlanadı. Ádette bulshıq etler shınıǵıw waqtında qısqarıp, keyin dene baslanǵısh poziciyaǵa qaytadı. Bul process bulshıq etler sharshap, háreketti qaytalay almaytuǵın jaǵdayǵa jetkenshe bir neshe ret qaytalanıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Schoenfeld |first1=B. J. |last2=Grgic |first2=J. |last3=Ogborn |first3=D. |last4=Krieger |first4=J. W. |title=Strength and Hypertrophy Adaptations Between Low- vs. High-Load Resistance Training: A Systematic Review and Meta-analysis |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=31 |issue=12 |pages=3508–3523 |date=December 2017 |doi=10.1519/JSC.0000000000002200 |pmid=28834797}}&lt;/ref&gt;. Kúsh shınıǵıwları júklemeni áste-aqırın arttırıw principine boysınadı: bulshıq etlerge túsetuǵın qarsılıq waqıt ótiwi menen kóbeytilip, olardıń beyimlesiwi hám ósiwi xoshametlenedi&lt;ref name=&quot;ACSM&quot;&gt;{{cite book |title=ACSM's Guidelines for Exercise Testing and Prescription |edition=11th |publisher=Wolters Kluwer |year=2021 |isbn=978-1-9751-5018-1}}&lt;/ref&gt;.

=== Qaytalawlar hám setler ===
Kúsh shınıǵıwlarında hárbir shınıǵıw ádette bir neshe ret izbe-iz orınlanadı. Hárbir orınlaw qaytalaw dep ataladı, al eki yamasa onnan da kóp qaytalaw set dúzedi&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Porcari |first1=John P. |last2=Bryant |first2=Cedric X. |last3=Comana |first3=Fabio |title=Exercise Physiology |date=2015 |publisher=F. A. Davis Company |location=Philadelphia |isbn=978-0-8036-2555-6 |page=416}}&lt;/ref&gt;. Mısalı, 10 ret qolǵa tirelip kóteriliw, keyin eki minut demalıs, jáne 10 ret qolǵa tirelip kóteriliw hám t.b.

Shınıǵıw waqtında, setler arasında hám shınıǵıw kúnleri arasında tikleniw júdá áhmiyetli. Eger organizm tiklenbese, sharshaw payda bolıp, nátiyje tómenleydi hám jaraqat alıw qáwpi artadı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Raeder |first1=Christian |last2=Wiewelhove |first2=Thimo |display-authors=etal |title=Assessment of Fatigue and Recovery in Male and Female Athletes After 6 Days of Intensified Strength Training |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |date=December 2016 |volume=30 |issue=12 |pages=3412–3427 |doi=10.1519/JSC.0000000000001427 |pmid=27093538}}&lt;/ref&gt;.

=== Durıs texnika ===
Kúsh shınıǵıwları durıs texnikanı talap etedi: háreketti kerekli bulshıq et toparı menen orınlaw hám awırıraq salmaqtı kóteriw ushın júkti deneniń basqa bóleklerine awdarmaw kerek. Durıs emes texnika jaraqatqa yamasa shınıǵıw maqsetine jete almawǵa alıp keliwi múmkin. Eger kerekli bulshıq et toparına jetkilikli júk túspese, bulshıq et kúshi artpaydı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hughes |first1=David C. |last2=Ellefsen |first2=Stian |last3=Baar |first3=Keith |date=June 2018 |title=Adaptations to Endurance and Strength Training |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=8 |issue=6 |pages=a029769 |doi=10.1101/cshperspect.a029769 |pmid=28490537 |pmc=5983157}}&lt;/ref&gt;.

=== Qızdırıw ===
Kúsh shınıǵıwların orınlawshılar ádette shınıǵıwdan aldın [[Qızdırıw shınıǵıwları|qızdırıw shınıǵıwların]] orınlaydı. Qızdırıw jeńil velotrenajerdi, iyiliwsheńlik hám buwınlardıń háreketsheńligin arttıratuǵın shınıǵıwlardı, sozılıwdı hám aldaǵı shınıǵıwdı jeńil salmaq penen yamasa salmaqsız orınlap kóriwdi óz ishine alıwı múmkin. Onıń maqseti — shınıǵıwdıń nátiyjeliligin arttırıw hám jaraqat qáwpin azaytıw&lt;ref name=&quot;Iversen&quot;&gt;{{cite journal |last1=Iversen |first1=V. M. |last2=Norum |first2=M. |last3=Schoenfeld |first3=B. J. |last4=Fimland |first4=M. S. |title=No Time to Lift? Designing Time-Efficient Training Programs for Strength and Hypertrophy: A Narrative Review |journal=Sports Medicine |date=October 2021 |volume=51 |issue=10 |pages=2079–2095 |doi=10.1007/s40279-021-01490-1 |pmid=34125411 |pmc=8449772}}&lt;/ref&gt;. Statikalıq sozılıw bulshıq et kúshin tómenletedi, sonlıqtan onı kúsh shınıǵıwlarınan aldın orınlamaw usınıs etiledi&lt;ref name=&quot;Iversen&quot; /&gt;.

=== Dem alıw ===
Kúsh shınıǵıwları waqtında demdi uslap turmay, tereń dem alıw usınıs etiledi. Bul kislorod jetispewiniń, esinen tanıwdıń hám qan basımınıń kóteriliwiniń aldın aladı. Ádette salmaqtı túsirgende dem alınadı, al kótergende dem shıǵarıladı, biraq kerisinshe usıl da usınıs etiliwi múmkin. Bul eki usıldıń júrek urıwı menen qan basımına tásirinde úlken parıq joq&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fleck |first1=Steven J. |last2=Kraemer |first2=William J. |title=Designing Resistance Training Programs |edition=4th |publisher=Human Kinetics |date=2014 |isbn=978-0-7360-8170-2 |page=12}}&lt;/ref&gt;.

Júdá awır salmaq penen islegende, mısalı, pauerliftingte kóbinese Valsalva manevri qollanıladı: adam tereń dem alıp, qarın hám beldiń tómengi bólegi bulshıq etlerin qatırıp, demdi qaytalaw tamamlanǵansha uslap turadı. Bul gewdeni turaqlı etip, omırtqanı qorǵaydı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hackett |first1=Daniel A. |last2=Chow |first2=Chin-Moi |date=August 2013 |title=The Valsalva maneuver: its effect on intra-abdominal pressure and safety issues during resistance exercise |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=27 |issue=8 |pages=2338–2345 |doi=10.1519/JSC.0b013e31827de07d |pmid=23222073}}&lt;/ref&gt;. Biraq bul usıl qan basımın kóteretuǵın hám dem alıwdı sheklegenlikten, gipertoniyası bar yamasa tez esinen tanatuǵın adamlar ushın qáwipli bolıwı múmkin.

=== Setler arasındaǵı demalıs ===
Setler arasında 3–5 minut demalıs 1–2 minut demalısqa qaraǵanda keyingi sette ádewir kóp qaytalaw orınlawǵa múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gonzalez |first1=Adam M. |title=Effect of Interset Rest Interval Length on Resistance Exercise Performance and Muscular Adaptation |journal=Strength &amp; Conditioning Journal |date=December 2016 |volume=38 |issue=6 |pages=65–68 |doi=10.1519/SSC.0000000000000257}}&lt;/ref&gt;. Tájiriybesiz adamlar ushın orta demalıs (60–160 sekund) qısqa demalısqa (20–40 sekund) qaraǵanda jaqsıraq, al uzaq demalıs (3–4 minut) ortasha demalıstan ayırmashılıqqa iye emes&lt;ref name=&quot;Grgic&quot;&gt;{{cite journal |last1=Grgic |first1=Jozo |last2=Schoenfeld |first2=Brad J. |last3=Skrepnik |first3=Mislav |last4=Davies |first4=Timothy B. |last5=Mikulic |first5=Pavle |title=Effects of Rest Interval Duration in Resistance Training on Measures of Muscular Strength: A Systematic Review |journal=Sports Medicine |year=2018 |volume=48 |issue=1 |pages=137–151 |doi=10.1007/s40279-017-0788-x |pmid=28933024}}&lt;/ref&gt;.

== Aerobikalıq hám anaerobikalıq shınıǵıw ==
Kúsh shınıǵıwları tiykarınan anaerobikalıq bolıp tabıladı&lt;ref name=&quot;Kraemer&quot;&gt;{{cite journal |last=Kraemer |first=W. J. |title=Strength training basics: designing workouts to meet patients' goals |journal=The Physician and Sportsmedicine |volume=31 |issue=8 |pages=39–45 |date=August 2003 |doi=10.3810/psm.2003.08.457 |pmid=20086485}}&lt;/ref&gt;. Awır salmaq kóteriw kóbinese anaerobikalıq shınıǵıw dep qabıl etiledi, al qayta tikleniw, salmaq taslaw hám bodibilding sıyaqlı maqsetlerde jeńilirek salmaqlar qollanılıp, shınıǵıwǵa aerobikalıq sıpat beriledi. Aylanbalı kúsh shınıǵıwında bir neshe shınıǵıw qısqa úzilisler menen izbe-iz orınlanadı, bunda júrek-qan tamır sistemasına túsetuǵın júk aerobikalıq shınıǵıwǵa uqsas boladı&lt;ref name=&quot;Kraemer&quot; /&gt;.

== Paydası ==
Kúsh shınıǵıwları bulshıq et kúshin arttıradı, bulshıq etlerdiń tonusın hám sırtqı kórinisin jaqsılaydı, shıdamlılıqtı, júrek-qan tamır sistemasınıń salamatlıǵın hám súyeklerdiń tıǵızlıǵın arttıradı&lt;ref name=&quot;Mayo&quot;&gt;{{cite news |title=Strength training: Get stronger, leaner, healthier |url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/in-depth/strength-training/art-20046670 |publisher=Mayo Clinic |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Kúshli bulshıq etler buwınlardı jaqsıraq qollap-quwatlaydı hám kúndelikli turmısta jaraqat alıw qáwpin azaytadı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Tieland |first1=Michael |last2=Trouwborst |first2=Inez |last3=Clark |first3=Brian C. |title=Skeletal muscle performance and ageing |journal=Journal of Cachexia, Sarcopenia and Muscle |date=2017 |volume=9 |issue=1 |pages=3–19 |doi=10.1002/jcsm.12238 |pmid=29151281 |pmc=5803609}}&lt;/ref&gt;. Salmaq túsetuǵın shınıǵıwlar osteoporozdıń aldın alıwǵa hám osteoporozı bar adamlarda súyeklerdi bekkemlewge járdem beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Body |first1=J. J. |last2=Bergmann |first2=P. |last3=Boonen |first3=S. |display-authors=etal |title=Non-pharmacological management of osteoporosis: a consensus of the Belgian Bone Club |journal=Osteoporosis International |volume=22 |issue=11 |pages=2769–2788 |date=November 2011 |doi=10.1007/s00198-011-1545-x |pmid=21360219 |pmc=3186889}}&lt;/ref&gt;. [[Insult]] yamasa ortopediyalıq operaciyadan keyingi qayta tikleniwde hálsiz bulshıq etlerdi kúsheytiw áhmiyetli faktor bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ada |first1=L. |last2=Dorsch |first2=S. |last3=Canning |first3=C. G. |title=Strengthening interventions increase strength and improve activity after stroke: a systematic review |journal=Australian Journal of Physiotherapy |volume=52 |issue=4 |pages=241–248 |year=2006 |doi=10.1016/S0004-9514(06)70003-4 |pmid=17132118}}&lt;/ref&gt;.

Kúsh shınıǵıwları menen turaqlı shuǵıllanıw barlıq sebeplerden, sonıń ishinde júrek-qan tamır keselliklerinen, rak hám diabetten bolatuǵın ólim qáwpiniń 10–17 % ke tómenlewi menen baylanıslı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Momma |first1=Haruki |last2=Kawakami |first2=Ryoko |last3=Honda |first3=Takanori |last4=Sawada |first4=Susumu S. |date=2022 |title=Muscle-strengthening activities are associated with lower risk and mortality in major non-communicable diseases: a systematic review and meta-analysis of cohort studies |journal=British Journal of Sports Medicine |volume=56 |issue=13 |pages=755–763 |doi=10.1136/bjsports-2021-105061 |pmid=35228201 |pmc=9209691}}&lt;/ref&gt;.

== Jası úlken adamlar ==
Qartayıw sarkopeniya, yaǵnıy bulshıq et massası menen kúshiniń azayıwı menen baylanıslı. Kúsh shınıǵıwları bul processti tómenletiwi múmkin, hátte 85 jastan asqan adamlar da bulshıq et massasın arttıra aladı, biraq jaslarǵa qaraǵanda azıraq dárejede&lt;ref name=&quot;Fragala&quot;&gt;{{cite journal |last1=Fragala |first1=Maren S. |last2=Cadore |first2=Eduardo L. |last3=Dorgo |first3=Sandor |display-authors=etal |title=Resistance Training for Older Adults: Position Statement From the National Strength and Conditioning Association |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |year=2019 |volume=33 |issue=8 |pages=2019–2052 |doi=10.1519/JSC.0000000000003230 |pmid=31343601}}&lt;/ref&gt;. Kúshlirek bolǵan jası úlken adamlardıń densawlıǵı, turmıs sapası hám fizikalıq jaǵdayı jaqsıraq boladı, olar azıraq jıǵıladı hám kúndelikli jumıslardı ańsatıraq orınlaydı&lt;ref name=&quot;Fragala&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Liu |first1=C. J. |last2=Latham |first2=N. K. |title=Progressive resistance strength training for improving physical function in older adults |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |issue=3 |pages=CD002759 |date=July 2009 |volume=2009 |doi=10.1002/14651858.CD002759.pub2 |pmid=19588334 |pmc=4324332}}&lt;/ref&gt;.

== Jáne de qarań ==
* [[Shınıǵıw]]
* [[Qolǵa tirelip kóteriliw]]
* [[Otırıp-turıw]]
* [[Qızdırıw shınıǵıwları]]
* [[Suwıtıw shınıǵıwları]]
* [[Awır atletika]]
* [[Fitnes]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>82dj7qr1wpkqg9hrwj1k9saz8ee3u24</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paydalanıwshı talqılawı:ČarnaruskiVoin</title>
    <ns>3</ns>
    <id>49272</id>
    <revision>
      <id>276600</id>
      <timestamp>2026-10-28T10:32:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Doniyor Yóldoshev</username>
        <id>10298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Assalawma áleykum! */ taza bólim</comment>
      <origin>276600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="345" sha1="go0m3now4zcxqy72goc2jmgwu4qyqfw" xml:space="preserve">== Assalawma áleykum! ==
{{Hello|[[Paydalanıwshı:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Doniyor Yóldoshev|talqılaw]]) 10:32, 2026-jıl 28-oktyabr (UTC)}} [[Paydalanıwshı:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Doniyor Yóldoshev|talqılaw]]) 10:32, 2026-jıl 28-oktyabr (UTC)</text>
      <sha1>go0m3now4zcxqy72goc2jmgwu4qyqfw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aerobika</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49273</id>
    <revision>
      <id>276601</id>
      <timestamp>2026-10-28T10:40:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>Jańa maqala. Translated from [[:en:Aerobics]]</comment>
      <origin>276601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6385" sha1="di3wi1ndj05vdtvluzigk7j6c1jvmb1" xml:space="preserve">[[Fayl:Step Aerobics Class at a Gym.JPG|thumb|Sport zalında step-aerobika]]

'''Aerobika''' — ritmli aerobikalıq shınıǵıwlardı sozılıw hám [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwları]] menen biriktiretuǵın fizikalıq shınıǵıw túri. Onıń maqseti — [[Fitnes|fitnestiń]] barlıq qásiyetlerin, yaǵnıy iyiliwsheńlikti, bulshıq et kúshin hám júrek-qan tamır sistemasınıń shıdamlılıǵın jaqsılaw. Aerobika ádette [[Muzıka|muzıka]] astında orınlanadı hám trener basshılıǵında topar bolıp shuǵıllanıwı múmkin. Aerobika sabaqları hár túrli intensivlik hám quramalılıq dárejelerine bólinedi hám ádette bes bólimnen ibarat boladı: [[Qızdırıw shınıǵıwları|qızdırıw]] (5–10 minut), júrek-qan tamır sistemasın shınıqtırıw (25–30 minut), bulshıq et kúshin rawajlandırıw (10–15 minut), [[Suwıtıw shınıǵıwları|suwıtıw]] (5–8 minut) hám sozılıw (5–8 minut). Qatnasıwshılar óz fizikalıq tayarlıǵına qaray qatnasıw dárejesin tańlay aladı.

== Tariyxı ==
[[Fayl:Aqua Aerobics.JPG|thumb|Basseynde suw aerobikası sabaǵı]]
«Aerobika» termini menen shınıǵıw usılın amerikalı fiziolog Kennet Kuper islep shıqqan. Kuper jaqsı bulshıq et kúshine iye ayırım adamlardıń uzaq aralıqqa [[Juwırıw|juwırıw]], [[Júziw|júziw]] hám [[Velosiped|velosiped]] tebiw sıyaqlı háreketlerde nege tómen nátiyje kórsetetuǵınına qızıqqan. Ol adamnıń uzaq waqıt jumıs islew qábiletin organizmniń kislorodtı paydalanıw qábileti arqalı ólshey baslaǵan. 1968-jılı ol juwırıw, júriw, júziw hám velosiped tebiwge tiykarlanǵan shınıǵıw programmaların óz ishine alǵan «Aerobics» kitabın basıp shıǵarǵan&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://web.archive.org/web/20200617013052/https://www.hsph.harvard.edu/news/press-releases/aerobics-kenneth-cooper-to-receive-harvard-healthy-cup-award/ |title=&quot;Father of Aerobics&quot; Kenneth Cooper, MD, MPH to receive Healthy Cup Award from Harvard School of Public Health |date=2008-04-16 |publisher=Harvard School of Public Health |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Aerobikalıq ayaq oyınlardı 1969-jılı Kuperdiń kitabınan ilham alǵan Jeki Sorensen oylap tapqan. 1970-jıllarda bul usıl júzlegen trenerler arqalı [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] boyınsha keń tarqalǵan&lt;ref name=&quot;Black&quot;&gt;{{cite book |last=Black |first=Jonathan |date=2020 |title=Making the American Body: The Remarkable Saga of the Men and Women Whose Feats, Feuds, and Passions Shaped Fitness History |pages=111–113 |publisher=University of Nebraska Press |isbn=9781496209504}}&lt;/ref&gt;. 1980-jıllarda aerobika pútkil dúnyaǵa tarqalıp, úlken tarawǵa aylanǵan&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hendricks |first=Nancy |date=2018 |title=Popular Fads and Crazes Through American History |publisher=ABC-CLIO |isbn=9781440851834 |page=526}}&lt;/ref&gt;.

== Step-aerobika ==
Step-aerobika — biyikligin adamnıń múmkinshiligine qaray ózgertiwge bolatuǵın tómen platforma (step) qollanılatuǵın aerobika túri. Step-aerobika sabaqları kóplegen sport zallarında ótkeriledi&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Agarwal |first1=Mukesh |last2=Arora |first2=Sunita |last3=Singh |first3=Neeva |title=Aerobics: Fitness and Style |publisher=Friends Publications (India)}}&lt;/ref&gt;. Ol 1980-jıllardıń ortasında bir neshe amerikalı trener tárepinen óz aldına islep shıǵılǵan&lt;ref name=&quot;Brit&quot;&gt;{{cite web |title=Aerobics |url=https://www.britannica.com/topic/aerobics |website=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

=== Háreketler ===
Tiykarǵı («bazalıq») qádemde adam bir ayaǵın stepke qoyadı, keyin ekinshisin qoyıp, eki ayaǵı da stepte turadı, sonnan keyin birinshi ayaǵın jerge túsiredi hám onıń izinen ekinshisin túsiredi. Kóp qollanılatuǵın háreketlerge tiykarǵı qádem, dizeni kóteriw, T-qádem, V-qádem, L-qádem hám basqalar kiredi.

=== Xoreografiya ===
Kóplegen trenerler sabaq ushın birge orınlanatuǵın háreketler toplamın, yaǵnıy xoreografiyanı aldınnan tayarlaydı. Ádette bir toplam 32 taktqa esaplanadı hám ayaqlar almasıp, toplamdı aynadaǵıday keri tárepke qaytalawǵa bolatuǵınday etip dúziledi. Mısalı, tiykarǵı qádem 4 taktta orınlanadı. Baslawshılar sabaqlarında ápiwayı háreketler izbe-iz qosıladı, al tájiriybeli toparlarda burılıwlar sıyaqlı ayaq oyın elementleri de qollanıladı.

== Aerobikalıq ayaq oyınlar ==
[[Fayl:Exercices d'aérobic.jpg|thumb|Aerobika sabaǵı]]
Aerobikalıq ayaq oyınlar — trener bir neshe qısqa ayaq oyın kombinaciyasın oylap tawıp, onı toparǵa úyretetuǵın muzıkalı fitnes shınıǵıwları. Ádette trener bir yamasa eki háreketti úyretip, topar pútkil xoreografiyanı birlestire alǵansha olardı qaytalaydı. Sabaq dawamında zamanagóy muzıka qollanıladı. Geyde onnan keyin óz dene salmaǵı menen orınlanatuǵın kúsh shınıǵıwları hám suwıtıw ushın sozılıw shınıǵıwları orınlanadı. Sabaqlar ádette 30–60 minutqa sozıladı hám step, gantel sıyaqlı ásbaplar qollanılıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20210416084130/http://www.safe-stretch.info/tag/freestyle-aerobics/ |title=Freestyle Aerobics |website=Safe Stretch |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

== Sport aerobikası ==
[[Fayl:Figuraaerobic.jpg|thumb|Sport aerobikası toparı]]
Sport aerobikası (aerobikalıq gimnastika) quramalı xoreografiyanı, ritmikalıq hám akrobatikalıq gimnastika elementlerin aerobika menen biriktiredi&lt;ref&gt;{{cite web |title=About Aerobic |url=https://www.fig-gymnastics.com/site/page/view?id=277 |publisher=Fédération Internationale de Gymnastique |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Shıǵıwlar jas, jınıs hám topar (jeke, aralas jup hám úshlik) boyınsha bólinedi hám dinamikalıq hám statikalıq kúsh, sekiriwler, ayaqtı siltew, teńsalmaqlılıq hám iyiliwsheńlik boyınsha bahalanadı. Bahalawda kórkemlik sapası, dóretiwshilik, orınlaw sapası hám quramalılıq esapqa alınadı. Sport aerobikası boyınsha milliy hám xalıqaralıq jarıslar ótkeriledi, biraq ol [[Olimpiada oyınları|Olimpiada]] sport túri emes.

== Jáne de qarań ==
* [[XX ásirdegi hayallar fitnes mádeniyatı]]
* [[Jazzersayz]]
* [[Suw aerobikası]]
* [[Zumba]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>di3wi1ndj05vdtvluzigk7j6c1jvmb1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276612</id>
      <parentid>276601</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T11:04:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ayırım kishi ózgerisler</comment>
      <origin>276612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6385" sha1="4ctowg4uf4cl71fls3qgqd008ot93fo" xml:space="preserve">[[Fayl:Step Aerobics Class at a Gym.JPG|thumb|Sport zalında step-aerobika]]

'''Aerobika''' — ritmli aerobikalıq shınıǵıwlardı sozılıw hám [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwları]] menen biriktiretuǵın fizikalıq shınıǵıw túri. Onıń maqseti — [[Fitnes|fitnestiń]] barlıq qásiyetlerin, yaǵnıy iyiliwsheńlikti, bulshıq et kúshin hám júrek-qan tamır sistemasınıń shıdamlılıǵın jaqsılaw. Aerobika ádette [[Muzıka|muzıka]] astında orınlanadı hám trener basshılıǵında topar bolıp shuǵıllanıwı múmkin. Aerobika sabaqları hár túrli intensivlik hám quramalılıq dárejelerine bólinedi hám ádette bes bólimnen ibarat boladı: [[Qızdırıw shınıǵıwları|qızdırıw]] (5–10 minut), júrek-qan tamır sistemasın shınıqtırıw (25–30 minut), bulshıq et kúshin rawajlandırıw (10–15 minut), [[Suwıtıw shınıǵıwları|suwıtıw]] (5–8 minut) hám sozılıw (5–8 minut). Qatnasıwshılar óz fizikalıq tayarlıǵına qaray qatnasıw dárejesin tańlay aladı.

== Tariyxı ==
[[Fayl:Aqua Aerobics.JPG|thumb|Basseynde suw aerobikası sabaǵı]]
«Aerobika» termini menen shınıǵıw usılın amerikalı fiziolog Kennet Kuper islep shıqqan. Kuper jaqsı bulshıq et kúshine iye ayırım adamlardıń uzaq aralıqqa [[Juwırıw|juwırıw]], [[Júziw|júziw]] hám [[Velosiped|velosiped]] aydaw sıyaqlı háreketlerde nege tómen nátiyje kórsetetuǵınına qızıqqan. Ol adamnıń uzaq waqıt jumıs islew qábiletin organizmniń kislorodtı paydalanıw qábileti arqalı ólshey baslaǵan. 1968-jılı ol juwırıw, júriw, júziw hám velosiped aydawge tiykarlanǵan shınıǵıw programmaların óz ishine alǵan «Aerobics» kitabın basıp shıǵarǵan&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://web.archive.org/web/20200617013052/https://www.hsph.harvard.edu/news/press-releases/aerobics-kenneth-cooper-to-receive-harvard-healthy-cup-award/ |title=&quot;Father of Aerobics&quot; Kenneth Cooper, MD, MPH to receive Healthy Cup Award from Harvard School of Public Health |date=2008-04-16 |publisher=Harvard School of Public Health |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Aerobikalıq ayaq oyınlardı 1969-jılı Kuperdiń kitabınan ilham alǵan Jeki Sorensen oylap tapqan. 1970-jıllarda bul usıl júzlegen trenerler arqalı [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] boyınsha keń tarqalǵan&lt;ref name=&quot;Black&quot;&gt;{{cite book |last=Black |first=Jonathan |date=2020 |title=Making the American Body: The Remarkable Saga of the Men and Women Whose Feats, Feuds, and Passions Shaped Fitness History |pages=111–113 |publisher=University of Nebraska Press |isbn=9781496209504}}&lt;/ref&gt;. 1980-jıllarda aerobika pútkil dúnyaǵa tarqalıp, úlken tarawǵa aylanǵan&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hendricks |first=Nancy |date=2018 |title=Popular Fads and Crazes Through American History |publisher=ABC-CLIO |isbn=9781440851834 |page=526}}&lt;/ref&gt;.

== Step-aerobika ==
Step-aerobika — biyikligin adamnıń múmkinshiligine qaray ózgertiwge bolatuǵın tómen platforma (step) qollanılatuǵın aerobika túri. Step-aerobika sabaqları kóplegen sport zallarında ótkeriledi&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Agarwal |first1=Mukesh |last2=Arora |first2=Sunita |last3=Singh |first3=Neeva |title=Aerobics: Fitness and Style |publisher=Friends Publications (India)}}&lt;/ref&gt;. Ol 1980-jıllardıń ortasında bir neshe amerikalı trener tárepinen óz aldına islep shıǵılǵan&lt;ref name=&quot;Brit&quot;&gt;{{cite web |title=Aerobics |url=https://www.britannica.com/topic/aerobics |website=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

=== Háreketler ===
Tiykarǵı («bazalıq») qádemde adam bir ayaǵın stepke qoyadı, keyin ekinshisin qoyıp, eki ayaǵı da stepte turadı, sonnan keyin birinshi ayaǵın jerge túsiredi hám onıń izinen ekinshisin túsiredi. Kóp qollanılatuǵın háreketlerge tiykarǵı qádem, dizeni kóteriw, T-qádem, V-qádem, L-qádem hám basqalar kiredi.

=== Xoreografiya ===
Kóplegen trenerler sabaq ushın birge orınlanatuǵın háreketler toplamın, yaǵnıy xoreografiyanı aldınnan tayarlaydı. Ádette bir toplam 32 taktqa esaplanadı hám ayaqlar almasıp, toplamdı aynadaǵıday keri tárepke qaytalawǵa bolatuǵınday etip dúziledi. Mısalı, tiykarǵı qádem 4 taktta orınlanadı. Baslawshılar sabaqlarında ápiwayı háreketler izbe-iz qosıladı, al tájiriybeli toparlarda burılıwlar sıyaqlı ayaq oyın elementleri de qollanıladı.

== Aerobikalıq ayaq oyınlar ==
[[Fayl:Exercices d'aérobic.jpg|thumb|Aerobika sabaǵı]]
Aerobikalıq ayaq oyınlar — trener bir neshe qısqa ayaq oyın kombinaciyasın oylap tawıp, onı toparǵa úyretetuǵın muzıkalı fitnes shınıǵıwları. Ádette trener bir yamasa eki háreketti úyretip, topar pútkil xoreografiyanı birlestire alǵansha olardı qaytalaydı. Sabaq dawamında zamanagóy muzıka qollanıladı. Geyde onnan keyin óz dene salmaǵı menen orınlanatuǵın kúsh shınıǵıwları hám suwıtıw ushın sozılıw shınıǵıwları orınlanadı. Sabaqlar ádette 30–60 minutqa sozıladı hám step, gantel sıyaqlı ásbaplar qollanılıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20210416084130/http://www.safe-stretch.info/tag/freestyle-aerobics/ |title=Freestyle Aerobics |website=Safe Stretch |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

== Sport aerobikası ==
[[Fayl:Figuraaerobic.jpg|thumb|Sport aerobikası toparı]]
Sport aerobikası (aerobikalıq gimnastika) quramalı xoreografiyanı, ritmikalıq hám akrobatikalıq gimnastika elementlerin aerobika menen biriktiredi&lt;ref&gt;{{cite web |title=About Aerobic |url=https://www.fig-gymnastics.com/site/page/view?id=277 |publisher=Fédération Internationale de Gymnastique |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Shıǵıwlar jas, jınıs hám topar (jeke, aralas jup hám úshlik) boyınsha bólinedi hám dinamikalıq hám statikalıq kúsh, sekiriwler, ayaqtı siltew, teńsalmaqlılıq hám iyiliwsheńlik boyınsha bahalanadı. Bahalawda kórkemlik sapası, dóretiwshilik, orınlaw sapası hám quramalılıq esapqa alınadı. Sport aerobikası boyınsha milliy hám xalıqaralıq jarıslar ótkeriledi, biraq ol [[Olimpiada oyınları|Olimpiada]] sport túri emes.

== Jáne de qarań ==
* [[XX ásirdegi hayallar fitnes mádeniyatı]]
* [[Jazzersayz]]
* [[Suw aerobikası]]
* [[Zumba]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>4ctowg4uf4cl71fls3qgqd008ot93fo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276614</id>
      <parentid>276612</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T11:05:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ayırım kishi ózgerisler</comment>
      <origin>276614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6386" sha1="3pv8wwz8cb0iyvgm1ts1ydebmapbq95" xml:space="preserve">[[Fayl:Step Aerobics Class at a Gym.JPG|thumb|Sport zalında step-aerobika]]

'''Aerobika''' — ritmli aerobikalıq shınıǵıwlardı sozılıw hám [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwları]] menen biriktiretuǵın fizikalıq shınıǵıw túri. Onıń maqseti — [[Fitnes|fitnestiń]] barlıq qásiyetlerin, yaǵnıy iyiliwsheńlikti, bulshıq et kúshin hám júrek-qan tamır sistemasınıń shıdamlılıǵın jaqsılaw. Aerobika ádette [[Muzıka|muzıka]] astında orınlanadı hám trener basshılıǵında topar bolıp shuǵıllanıwı múmkin. Aerobika sabaqları hár túrli intensivlik hám quramalılıq dárejelerine bólinedi hám ádette bes bólimnen ibarat boladı: [[Qızdırıw shınıǵıwları|qızdırıw]] (5–10 minut), júrek-qan tamır sistemasın shınıqtırıw (25–30 minut), bulshıq et kúshin rawajlandırıw (10–15 minut), [[Suwıtıw shınıǵıwları|suwıtıw]] (5–8 minut) hám sozılıw (5–8 minut). Qatnasıwshılar óz fizikalıq tayarlıǵına qaray qatnasıw dárejesin tańlay aladı.

== Tariyxı ==
[[Fayl:Aqua Aerobics.JPG|thumb|Basseynde suw aerobikası sabaǵı]]
«Aerobika» termini menen shınıǵıw usılın amerikalı fiziolog Kennet Kuper islep shıqqan. Kuper jaqsı bulshıq et kúshine iye ayırım adamlardıń uzaq aralıqqa [[Juwırıw|juwırıw]], [[Júziw|júziw]] hám [[Velosiped|velosiped]] aydaw sıyaqlı háreketlerde nege tómen nátiyje kórsetetuǵınına qızıqqan. Ol adamnıń uzaq waqıt jumıs islew qábiletin organizmniń kislorodtı paydalanıw qábileti arqalı ólshey baslaǵan. 1968-jılı ol juwırıw, júriw, júziw hám velosiped aydawǵa tiykarlanǵan shınıǵıw programmaların óz ishine alǵan «Aerobics» kitabın basıp shıǵarǵan&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://web.archive.org/web/20200617013052/https://www.hsph.harvard.edu/news/press-releases/aerobics-kenneth-cooper-to-receive-harvard-healthy-cup-award/ |title=&quot;Father of Aerobics&quot; Kenneth Cooper, MD, MPH to receive Healthy Cup Award from Harvard School of Public Health |date=2008-04-16 |publisher=Harvard School of Public Health |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Aerobikalıq ayaq oyınlardı 1969-jılı Kuperdiń kitabınan ilham alǵan Jeki Sorensen oylap tapqan. 1970-jıllarda bul usıl júzlegen trenerler arqalı [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] boyınsha keń tarqalǵan&lt;ref name=&quot;Black&quot;&gt;{{cite book |last=Black |first=Jonathan |date=2020 |title=Making the American Body: The Remarkable Saga of the Men and Women Whose Feats, Feuds, and Passions Shaped Fitness History |pages=111–113 |publisher=University of Nebraska Press |isbn=9781496209504}}&lt;/ref&gt;. 1980-jıllarda aerobika pútkil dúnyaǵa tarqalıp, úlken tarawǵa aylanǵan&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hendricks |first=Nancy |date=2018 |title=Popular Fads and Crazes Through American History |publisher=ABC-CLIO |isbn=9781440851834 |page=526}}&lt;/ref&gt;.

== Step-aerobika ==
Step-aerobika — biyikligin adamnıń múmkinshiligine qaray ózgertiwge bolatuǵın tómen platforma (step) qollanılatuǵın aerobika túri. Step-aerobika sabaqları kóplegen sport zallarında ótkeriledi&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Agarwal |first1=Mukesh |last2=Arora |first2=Sunita |last3=Singh |first3=Neeva |title=Aerobics: Fitness and Style |publisher=Friends Publications (India)}}&lt;/ref&gt;. Ol 1980-jıllardıń ortasında bir neshe amerikalı trener tárepinen óz aldına islep shıǵılǵan&lt;ref name=&quot;Brit&quot;&gt;{{cite web |title=Aerobics |url=https://www.britannica.com/topic/aerobics |website=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

=== Háreketler ===
Tiykarǵı («bazalıq») qádemde adam bir ayaǵın stepke qoyadı, keyin ekinshisin qoyıp, eki ayaǵı da stepte turadı, sonnan keyin birinshi ayaǵın jerge túsiredi hám onıń izinen ekinshisin túsiredi. Kóp qollanılatuǵın háreketlerge tiykarǵı qádem, dizeni kóteriw, T-qádem, V-qádem, L-qádem hám basqalar kiredi.

=== Xoreografiya ===
Kóplegen trenerler sabaq ushın birge orınlanatuǵın háreketler toplamın, yaǵnıy xoreografiyanı aldınnan tayarlaydı. Ádette bir toplam 32 taktqa esaplanadı hám ayaqlar almasıp, toplamdı aynadaǵıday keri tárepke qaytalawǵa bolatuǵınday etip dúziledi. Mısalı, tiykarǵı qádem 4 taktta orınlanadı. Baslawshılar sabaqlarında ápiwayı háreketler izbe-iz qosıladı, al tájiriybeli toparlarda burılıwlar sıyaqlı ayaq oyın elementleri de qollanıladı.

== Aerobikalıq ayaq oyınlar ==
[[Fayl:Exercices d'aérobic.jpg|thumb|Aerobika sabaǵı]]
Aerobikalıq ayaq oyınlar — trener bir neshe qısqa ayaq oyın kombinaciyasın oylap tawıp, onı toparǵa úyretetuǵın muzıkalı fitnes shınıǵıwları. Ádette trener bir yamasa eki háreketti úyretip, topar pútkil xoreografiyanı birlestire alǵansha olardı qaytalaydı. Sabaq dawamında zamanagóy muzıka qollanıladı. Geyde onnan keyin óz dene salmaǵı menen orınlanatuǵın kúsh shınıǵıwları hám suwıtıw ushın sozılıw shınıǵıwları orınlanadı. Sabaqlar ádette 30–60 minutqa sozıladı hám step, gantel sıyaqlı ásbaplar qollanılıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20210416084130/http://www.safe-stretch.info/tag/freestyle-aerobics/ |title=Freestyle Aerobics |website=Safe Stretch |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

== Sport aerobikası ==
[[Fayl:Figuraaerobic.jpg|thumb|Sport aerobikası toparı]]
Sport aerobikası (aerobikalıq gimnastika) quramalı xoreografiyanı, ritmikalıq hám akrobatikalıq gimnastika elementlerin aerobika menen biriktiredi&lt;ref&gt;{{cite web |title=About Aerobic |url=https://www.fig-gymnastics.com/site/page/view?id=277 |publisher=Fédération Internationale de Gymnastique |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Shıǵıwlar jas, jınıs hám topar (jeke, aralas jup hám úshlik) boyınsha bólinedi hám dinamikalıq hám statikalıq kúsh, sekiriwler, ayaqtı siltew, teńsalmaqlılıq hám iyiliwsheńlik boyınsha bahalanadı. Bahalawda kórkemlik sapası, dóretiwshilik, orınlaw sapası hám quramalılıq esapqa alınadı. Sport aerobikası boyınsha milliy hám xalıqaralıq jarıslar ótkeriledi, biraq ol [[Olimpiada oyınları|Olimpiada]] sport túri emes.

== Jáne de qarań ==
* [[XX ásirdegi hayallar fitnes mádeniyatı]]
* [[Jazzersayz]]
* [[Suw aerobikası]]
* [[Zumba]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>3pv8wwz8cb0iyvgm1ts1ydebmapbq95</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276636</id>
      <parentid>276614</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T11:19:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ayırım kishi ózgerisler</comment>
      <origin>276636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6423" sha1="ixy6v6h6heysmgi0i1ay0lflqwn7y1t" xml:space="preserve">[[Fayl:Step Aerobics Class at a Gym.JPG|thumb|Sport zalında step-aerobika]]

'''Aerobika''' — ritmli aerobikalıq shınıǵıwlardı sozılıw hám [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwları]] menen biriktiretuǵın fizikalıq shınıǵıw túri. Onıń maqseti — [[Fitnes|fitnestiń]] barlıq qásiyetlerin, yaǵnıy iyiliwsheńlikti, bulshıq et kúshin hám júrek-qan tamır sistemasınıń [[Shıdamlılıq shınıǵıwları|shıdamlılıǵın]] jaqsılaw. Aerobika ádette [[Muzıka|muzıka]] astında orınlanadı hám trener basshılıǵında topar bolıp shuǵıllanıwı múmkin. Aerobika sabaqları hár túrli intensivlik hám quramalılıq dárejelerine bólinedi hám ádette bes bólimnen ibarat boladı: [[Qızdırıw shınıǵıwları|qızdırıw]] (5–10 minut), júrek-qan tamır sistemasın shınıqtırıw (25–30 minut), bulshıq et kúshin rawajlandırıw (10–15 minut), [[Suwıtıw shınıǵıwları|suwıtıw]] (5–8 minut) hám sozılıw (5–8 minut). Qatnasıwshılar óz fizikalıq tayarlıǵına qaray qatnasıw dárejesin tańlay aladı.

== Tariyxı ==
[[Fayl:Aqua Aerobics.JPG|thumb|Basseynde suw aerobikası sabaǵı]]
«Aerobika» termini menen shınıǵıw usılın amerikalı fiziolog Kennet Kuper islep shıqqan. Kuper jaqsı bulshıq et kúshine iye ayırım adamlardıń uzaq aralıqqa [[Juwırıw|juwırıw]], [[Júziw|júziw]] hám [[Velosiped|velosiped]] aydaw sıyaqlı háreketlerde nege tómen nátiyje kórsetetuǵınına qızıqqan. Ol adamnıń uzaq waqıt jumıs islew qábiletin organizmniń kislorodtı paydalanıw qábileti arqalı ólshey baslaǵan. 1968-jılı ol juwırıw, júriw, júziw hám velosiped aydawǵa tiykarlanǵan shınıǵıw programmaların óz ishine alǵan «Aerobics» kitabın basıp shıǵarǵan&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://web.archive.org/web/20200617013052/https://www.hsph.harvard.edu/news/press-releases/aerobics-kenneth-cooper-to-receive-harvard-healthy-cup-award/ |title=&quot;Father of Aerobics&quot; Kenneth Cooper, MD, MPH to receive Healthy Cup Award from Harvard School of Public Health |date=2008-04-16 |publisher=Harvard School of Public Health |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Aerobikalıq ayaq oyınlardı 1969-jılı Kuperdiń kitabınan ilham alǵan Jeki Sorensen oylap tapqan. 1970-jıllarda bul usıl júzlegen trenerler arqalı [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] boyınsha keń tarqalǵan&lt;ref name=&quot;Black&quot;&gt;{{cite book |last=Black |first=Jonathan |date=2020 |title=Making the American Body: The Remarkable Saga of the Men and Women Whose Feats, Feuds, and Passions Shaped Fitness History |pages=111–113 |publisher=University of Nebraska Press |isbn=9781496209504}}&lt;/ref&gt;. 1980-jıllarda aerobika pútkil dúnyaǵa tarqalıp, úlken tarawǵa aylanǵan&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hendricks |first=Nancy |date=2018 |title=Popular Fads and Crazes Through American History |publisher=ABC-CLIO |isbn=9781440851834 |page=526}}&lt;/ref&gt;.

== Step-aerobika ==
Step-aerobika — biyikligin adamnıń múmkinshiligine qaray ózgertiwge bolatuǵın tómen platforma (step) qollanılatuǵın aerobika túri. Step-aerobika sabaqları kóplegen sport zallarında ótkeriledi&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Agarwal |first1=Mukesh |last2=Arora |first2=Sunita |last3=Singh |first3=Neeva |title=Aerobics: Fitness and Style |publisher=Friends Publications (India)}}&lt;/ref&gt;. Ol 1980-jıllardıń ortasında bir neshe amerikalı trener tárepinen óz aldına islep shıǵılǵan&lt;ref name=&quot;Brit&quot;&gt;{{cite web |title=Aerobics |url=https://www.britannica.com/topic/aerobics |website=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

=== Háreketler ===
Tiykarǵı («bazalıq») qádemde adam bir ayaǵın stepke qoyadı, keyin ekinshisin qoyıp, eki ayaǵı da stepte turadı, sonnan keyin birinshi ayaǵın jerge túsiredi hám onıń izinen ekinshisin túsiredi. Kóp qollanılatuǵın háreketlerge tiykarǵı qádem, dizeni kóteriw, T-qádem, V-qádem, L-qádem hám basqalar kiredi.

=== Xoreografiya ===
Kóplegen trenerler sabaq ushın birge orınlanatuǵın háreketler toplamın, yaǵnıy xoreografiyanı aldınnan tayarlaydı. Ádette bir toplam 32 taktqa esaplanadı hám ayaqlar almasıp, toplamdı aynadaǵıday keri tárepke qaytalawǵa bolatuǵınday etip dúziledi. Mısalı, tiykarǵı qádem 4 taktta orınlanadı. Baslawshılar sabaqlarında ápiwayı háreketler izbe-iz qosıladı, al tájiriybeli toparlarda burılıwlar sıyaqlı ayaq oyın elementleri de qollanıladı.

== Aerobikalıq ayaq oyınlar ==
[[Fayl:Exercices d'aérobic.jpg|thumb|Aerobika sabaǵı]]
Aerobikalıq ayaq oyınlar — trener bir neshe qısqa ayaq oyın kombinaciyasın oylap tawıp, onı toparǵa úyretetuǵın muzıkalı fitnes shınıǵıwları. Ádette trener bir yamasa eki háreketti úyretip, topar pútkil xoreografiyanı birlestire alǵansha olardı qaytalaydı. Sabaq dawamında zamanagóy muzıka qollanıladı. Geyde onnan keyin óz dene salmaǵı menen orınlanatuǵın kúsh shınıǵıwları hám suwıtıw ushın sozılıw shınıǵıwları orınlanadı. Sabaqlar ádette 30–60 minutqa sozıladı hám step, gantel sıyaqlı ásbaplar qollanılıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20210416084130/http://www.safe-stretch.info/tag/freestyle-aerobics/ |title=Freestyle Aerobics |website=Safe Stretch |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

== Sport aerobikası ==
[[Fayl:Figuraaerobic.jpg|thumb|Sport aerobikası toparı]]
Sport aerobikası (aerobikalıq gimnastika) quramalı xoreografiyanı, ritmikalıq hám akrobatikalıq gimnastika elementlerin aerobika menen biriktiredi&lt;ref&gt;{{cite web |title=About Aerobic |url=https://www.fig-gymnastics.com/site/page/view?id=277 |publisher=Fédération Internationale de Gymnastique |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Shıǵıwlar jas, jınıs hám topar (jeke, aralas jup hám úshlik) boyınsha bólinedi hám dinamikalıq hám statikalıq kúsh, sekiriwler, ayaqtı siltew, teńsalmaqlılıq hám iyiliwsheńlik boyınsha bahalanadı. Bahalawda kórkemlik sapası, dóretiwshilik, orınlaw sapası hám quramalılıq esapqa alınadı. Sport aerobikası boyınsha milliy hám xalıqaralıq jarıslar ótkeriledi, biraq ol [[Olimpiada oyınları|Olimpiada]] sport túri emes.

== Jáne de qarań ==
* [[XX ásirdegi hayallar fitnes mádeniyatı]]
* [[Jazzersayz]]
* [[Suw aerobikası]]
* [[Zumba]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>ixy6v6h6heysmgi0i1ay0lflqwn7y1t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anaerobikalıq shınıǵıw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49274</id>
    <revision>
      <id>276609</id>
      <timestamp>2026-10-28T10:59:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>Jańa maqala. Translated from [[:en:Anaerobic exercise]]</comment>
      <origin>276609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8188" sha1="mraqntmled0oxsllealim4892o1ufzf" xml:space="preserve">[[Fayl:Small group fitness sessions bundall.jpg|thumb|[[Kúsh shınıǵıwları]] anaerobikalıq shınıǵıwǵa kiredi]]

'''Anaerobikalıq shınıǵıw''' — organizmde glyukozanı kislorodsız ıdıratatuǵın shınıǵıw túri. «Anaerobikalıq» sózi «kislorodsız» degen mánisti bildiredi&lt;ref name=&quot;medlineplus&quot;&gt;{{cite web |title=Anaerobic: MedlinePlus Medical Encyclopedia |url=https://medlineplus.gov/ency/article/002230.htm |website=MedlinePlus |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Bunday shınıǵıw sút kislotasınıń toplanıwına alıp keledi&lt;ref name=&quot;medlineplus&quot; /&gt;. Ámeliyatta bul anaerobikalıq shınıǵıwdıń aerobikalıq shınıǵıwǵa qaraǵanda intensivlirek, biraq qısqa waqıtlı ekenin bildiredi&lt;ref name=&quot;Bagchi&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Bagchi |editor1-first=Debasis |editor2-last=Nair |editor2-first=Sreejayan |editor3-last=Sen |editor3-first=Chandan K. |title=Nutrition and Enhanced Sports Performance: Muscle Building, Endurance, and Strength |date=2013 |location=Amsterdam |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-396477-9}}&lt;/ref&gt;.

Anaerobikalıq shınıǵıwdıń bioximiyası glikoliz dep atalatuǵın processti óz ishine aladı. Bul processte glyukoza [[Kletka|kletkalardaǵı]] reakciyalar ushın tiykarǵı [[Energiya|energiya]] deregi bolǵan adenozintrifosfatqa (ATF) aylanadı&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cooper |first=Geoffrey M. |date=2000 |chapter=Metabolic Energy |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9903/ |title=The Cell: A Molecular Approach |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;.

Anaerobikalıq shınıǵıw shıdamlılıqtı, bulshıq et kúshin hám quwatın rawajlandırıw ushın qollanılıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=d'Hooge |first1=R. |last2=Hellinckx |first2=T. |last3=Van Laethem |first3=C. |display-authors=etal |year=2011 |title=Influence of combined aerobic and resistance training on metabolic control, cardiovascular fitness and quality of life in adolescents with type 1 diabetes: a randomized controlled trial |journal=Clinical Rehabilitation |volume=25 |issue=4 |pages=349–359 |doi=10.1177/0269215510386254 |pmid=21112904}}&lt;/ref&gt;.

== Zat almasıw ==
Anaerobikalıq zat almasıw — organizmniń energiya jumsalıwınıń tábiyiy bólegi&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Scott |first=Christopher B. |title=Contribution of anaerobic energy expenditure to whole body thermogenesis |journal=Nutrition &amp; Metabolism |date=June 2005 |volume=2 |issue=1 |pages=14 |doi=10.1186/1743-7075-2-14 |pmid=15958171 |pmc=1182393}}&lt;/ref&gt;. Tez qısqaratuǵın bulshıq et talshıqları anaerobikalıq [[Metabolizm|zat almasıw]] sisteması arqalı jumıs isleydi, sonlıqtan olardıń hár qanday jumısı anaerobikalıq energiya jumsawın arttıradı. Tórt minuttan aslam dawam etetuǵın kúshli shınıǵıwlarda da (mısalı, bir milge juwırıw jarısında) anaerobikalıq energiya jumsawı ádewir bolıwı múmkin. Anaerobikalıq energiya jumsawın anıq ólshew qıyın&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Svedahl |first1=Krista |last2=MacIntosh |first2=Brian R. |year=2003 |title=Anaerobic Threshold: The Concept and Methods of Measurement |journal=Canadian Journal of Applied Physiology |volume=28 |issue=2 |pages=299–323 |doi=10.1139/h03-023 |pmid=12825337}}&lt;/ref&gt;. Ayırım usıllar onı kislorod jetispewshiligin yamasa bulshıq etlerde sút kislotasınıń payda bolıwın ólshew arqalı bahalaydı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Medbø |first1=J. I. |last2=Mohn |first2=A. C. |last3=Tabata |first3=I. |display-authors=etal |title=Anaerobic capacity determined by maximal accumulated O2 deficit |journal=Journal of Applied Physiology |date=January 1988 |volume=64 |issue=1 |pages=50–60 |doi=10.1152/jappl.1988.64.1.50 |pmid=3356666}}&lt;/ref&gt;.

Al aerobikalıq shınıǵıw bolsa uzaǵıraq waqıt dawamında orınlanatuǵın tómenirek intensivliktegi háreketlerdi óz ishine aladı&lt;ref name=&quot;medlineplus&quot; /&gt;. Júriw, áste [[Juwırıw|juwırıw]], eskek esiw hám [[Velosiped|velosiped]] tebiw sıyaqlı háreketler uzaq waqıtlı shınıǵıw ushın kerekli energiyanı islep shıǵarıwda kislorodtı talap etedi. Qısqa, kúshli háreketlerdi qayta-qayta talap etetuǵın sport túrlerinde aerobikalıq sistema tikleniw dáwirinde keyingi háreket ushın energiyanı tolıqtıradı hám saqlaydı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vrenjo |first1=K. |last2=Kovaci |first2=F. |last3=Skenderi |first3=Dh. |last4=Kariqi |first4=A. |title=Measurement and Evaluation of Blood Lactic Acid, A Requirement for Predicting the Anaerobic Exercise Load |journal=International Journal of Ecosystems and Ecology Science |date=2021 |volume=11 |issue=3 |pages=629–632 |doi=10.31407/ijees11.335}}&lt;/ref&gt;. Sonlıqtan kóplegen sport túrlerinde aerobikalıq hám anaerobikalıq sistemalardıń ekewin de rawajlandırıw talap etiledi.

Anaerobikalıq energiya sistemaları:
* '''Laktatsız anaerobikalıq sistema''' — joqarı energiyalı fosfatlardan, adenozintrifosfat hám kreatinfosfattan ibarat&lt;ref name=&quot;Donatelli&quot;&gt;{{cite book |last=Donatelli |first=Robert |title=Sports-Specific Rehabilitation |page=40 |publisher=Elsevier |year=2007 |isbn=0-443-06642-6}}&lt;/ref&gt;;
* '''Laktatlı anaerobikalıq sistema''' — anaerobikalıq glikolizge tiykarlanadı&lt;ref name=&quot;Donatelli&quot; /&gt;.

Joqarı energiyalı fosfatlar bulshıq et kletkalarında sheklengen muǵdarda saqlanadı. Anaerobikalıq glikoliz kislorod bolmaǵanda yamasa ATF aerobikalıq zat almasıw beretuǵınnan tezirek kerek bolǵanda tek glyukoza menen glikogendi otın retinde paydalanadı. Glyukozanıń bunday tez ıdırawınıń nátiyjesinde sút kislotası (laktat) payda boladı. Shama menen 30 sekundqa shekem dawam etetuǵın háreketler tiykarınan ATF-KF (fosfagen) sistemasına súyenedi. Bunnan uzaǵıraq waqıtta aerobikalıq hám anaerobikalıq glikolizge tiykarlanǵan sistemalardıń ekewi de qollanıladı.

Anaerobikalıq glikolizdiń qosımsha ónimi bolǵan laktat dástúrli túrde bulshıq et jumısına zıyanlı dep esaplanǵan&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Westerblad |first=Håkan |title=Muscle Fatigue: Lactic Acid or Inorganic Phosphate the Major Cause? |journal=Physiology |date=February 2002 |volume=17 |issue=1 |pages=17–21 |doi=10.1152/physiologyonline.2002.17.1.17 |pmid=11821531}}&lt;/ref&gt;. Biraq bul tek laktat dárejesi júdá joqarı bolǵanda ǵana durıs bolıwı múmkin. Laktat dárejesiniń kóteriliwi kúshli shınıǵıw waqtında sharshawǵa alıp keletuǵın kóplegen ózgerislerdiń biri ǵana. Bulshıq ettiń sharshawı quramalı process bolıp, energiyanıń jetkilikliligine, kislorod jetkerip beriliwine, awırıwdı seziwge hám basqa psixologiyalıq faktorlarǵa baylanıslı. Anaerobikalıq háreketlerdiń nátiyjeliligin shınıǵıwlar arqalı arttırıwǵa boladı&lt;ref&gt;{{cite book |last=McMahon |first=Thomas A. |title=Muscles, Reflexes, and Locomotion |publisher=Princeton University Press |year=1984 |pages=37–51 |isbn=978-0-691-02376-2}}&lt;/ref&gt;.

Anaerobikalıq shınıǵıw adamnıń bazalıq zat almasıw dárejesin de arttıradı&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Plisk |first=Steven Scott |date=February 1991 |title=Anaerobic metabolic conditioning: a brief review of theory, strategy and practical application |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=5 |issue=1 |pages=23–34}}&lt;/ref&gt;.

== Mısallar ==
Anaerobikalıq shınıǵıwlar — qısqa waqıt ishinde orınlanatuǵın joqarı intensivlikli shınıǵıwlar, al aerobikalıq shınıǵıwlar uzaǵıraq waqıt dawamında hár túrli intensivlikte orınlanadı&lt;ref name=&quot;Bagchi&quot; /&gt;. Anaerobikalıq shınıǵıwlarǵa sprint (qısqa aralıqqa tez juwırıw), joqarı intensivlikli interval shınıǵıwlar hám [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwları]] mısal bola aladı&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Atkins |first=William A. |title=Anaerobic Exercise |encyclopedia=The Gale Encyclopedia of Fitness |publisher=Gale |date=2016}}&lt;/ref&gt;.

== Jáne de qarań ==
* [[Aerobikalıq shınıǵıw]]
* [[Bioenergetikalıq sistemalar]]
* [[Limon kislotası cikli]]
* [[Kori cikli]]
* [[Margariya-Kalamen quwat testi]]
* [[Qolǵa tirelip kóteriliw]]
* [[Kúsh shınıǵıwları]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>mraqntmled0oxsllealim4892o1ufzf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276613</id>
      <parentid>276609</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T11:04:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ayırım kishi ózgerisler</comment>
      <origin>276613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8188" sha1="5tsgeyeoec84o2emuph49araogb64po" xml:space="preserve">[[Fayl:Small group fitness sessions bundall.jpg|thumb|[[Kúsh shınıǵıwları]] anaerobikalıq shınıǵıwǵa kiredi]]

'''Anaerobikalıq shınıǵıw''' — organizmde glyukozanı kislorodsız ıdıratatuǵın shınıǵıw túri. «Anaerobikalıq» sózi «kislorodsız» degen mánisti bildiredi&lt;ref name=&quot;medlineplus&quot;&gt;{{cite web |title=Anaerobic: MedlinePlus Medical Encyclopedia |url=https://medlineplus.gov/ency/article/002230.htm |website=MedlinePlus |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Bunday shınıǵıw sút kislotasınıń toplanıwına alıp keledi&lt;ref name=&quot;medlineplus&quot; /&gt;. Ámeliyatta bul anaerobikalıq shınıǵıwdıń aerobikalıq shınıǵıwǵa qaraǵanda intensivlirek, biraq qısqa waqıtlı ekenin bildiredi&lt;ref name=&quot;Bagchi&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Bagchi |editor1-first=Debasis |editor2-last=Nair |editor2-first=Sreejayan |editor3-last=Sen |editor3-first=Chandan K. |title=Nutrition and Enhanced Sports Performance: Muscle Building, Endurance, and Strength |date=2013 |location=Amsterdam |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-396477-9}}&lt;/ref&gt;.

Anaerobikalıq shınıǵıwdıń bioximiyası glikoliz dep atalatuǵın processti óz ishine aladı. Bul processte glyukoza [[Kletka|kletkalardaǵı]] reakciyalar ushın tiykarǵı [[Energiya|energiya]] deregi bolǵan adenozintrifosfatqa (ATF) aylanadı&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cooper |first=Geoffrey M. |date=2000 |chapter=Metabolic Energy |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9903/ |title=The Cell: A Molecular Approach |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;.

Anaerobikalıq shınıǵıw shıdamlılıqtı, bulshıq et kúshin hám quwatın rawajlandırıw ushın qollanılıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=d'Hooge |first1=R. |last2=Hellinckx |first2=T. |last3=Van Laethem |first3=C. |display-authors=etal |year=2011 |title=Influence of combined aerobic and resistance training on metabolic control, cardiovascular fitness and quality of life in adolescents with type 1 diabetes: a randomized controlled trial |journal=Clinical Rehabilitation |volume=25 |issue=4 |pages=349–359 |doi=10.1177/0269215510386254 |pmid=21112904}}&lt;/ref&gt;.

== Zat almasıw ==
Anaerobikalıq zat almasıw — organizmniń energiya jumsalıwınıń tábiyiy bólegi&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Scott |first=Christopher B. |title=Contribution of anaerobic energy expenditure to whole body thermogenesis |journal=Nutrition &amp; Metabolism |date=June 2005 |volume=2 |issue=1 |pages=14 |doi=10.1186/1743-7075-2-14 |pmid=15958171 |pmc=1182393}}&lt;/ref&gt;. Tez qısqaratuǵın bulshıq et talshıqları anaerobikalıq [[Metabolizm|zat almasıw]] sisteması arqalı jumıs isleydi, sonlıqtan olardıń hár qanday jumısı anaerobikalıq energiya jumsawın arttıradı. Tórt minuttan aslam dawam etetuǵın kúshli shınıǵıwlarda da (mısalı, bir milge juwırıw jarısında) anaerobikalıq energiya jumsawı ádewir bolıwı múmkin. Anaerobikalıq energiya jumsawın anıq ólshew qıyın&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Svedahl |first1=Krista |last2=MacIntosh |first2=Brian R. |year=2003 |title=Anaerobic Threshold: The Concept and Methods of Measurement |journal=Canadian Journal of Applied Physiology |volume=28 |issue=2 |pages=299–323 |doi=10.1139/h03-023 |pmid=12825337}}&lt;/ref&gt;. Ayırım usıllar onı kislorod jetispewshiligin yamasa bulshıq etlerde sút kislotasınıń payda bolıwın ólshew arqalı bahalaydı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Medbø |first1=J. I. |last2=Mohn |first2=A. C. |last3=Tabata |first3=I. |display-authors=etal |title=Anaerobic capacity determined by maximal accumulated O2 deficit |journal=Journal of Applied Physiology |date=January 1988 |volume=64 |issue=1 |pages=50–60 |doi=10.1152/jappl.1988.64.1.50 |pmid=3356666}}&lt;/ref&gt;.

Al aerobikalıq shınıǵıw bolsa uzaǵıraq waqıt dawamında orınlanatuǵın tómenirek intensivliktegi háreketlerdi óz ishine aladı&lt;ref name=&quot;medlineplus&quot; /&gt;. Júriw, áste [[Juwırıw|juwırıw]], eskek esiw hám [[Velosiped|velosiped]] aydaw sıyaqlı háreketler uzaq waqıtlı shınıǵıw ushın kerekli energiyanı islep shıǵarıwda kislorodtı talap etedi. Qısqa, kúshli háreketlerdi qayta-qayta talap etetuǵın sport túrlerinde aerobikalıq sistema tikleniw dáwirinde keyingi háreket ushın energiyanı tolıqtıradı hám saqlaydı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vrenjo |first1=K. |last2=Kovaci |first2=F. |last3=Skenderi |first3=Dh. |last4=Kariqi |first4=A. |title=Measurement and Evaluation of Blood Lactic Acid, A Requirement for Predicting the Anaerobic Exercise Load |journal=International Journal of Ecosystems and Ecology Science |date=2021 |volume=11 |issue=3 |pages=629–632 |doi=10.31407/ijees11.335}}&lt;/ref&gt;. Sonlıqtan kóplegen sport túrlerinde aerobikalıq hám anaerobikalıq sistemalardıń ekewin de rawajlandırıw talap etiledi.

Anaerobikalıq energiya sistemaları:
* '''Laktatsız anaerobikalıq sistema''' — joqarı energiyalı fosfatlardan, adenozintrifosfat hám kreatinfosfattan ibarat&lt;ref name=&quot;Donatelli&quot;&gt;{{cite book |last=Donatelli |first=Robert |title=Sports-Specific Rehabilitation |page=40 |publisher=Elsevier |year=2007 |isbn=0-443-06642-6}}&lt;/ref&gt;;
* '''Laktatlı anaerobikalıq sistema''' — anaerobikalıq glikolizge tiykarlanadı&lt;ref name=&quot;Donatelli&quot; /&gt;.

Joqarı energiyalı fosfatlar bulshıq et kletkalarında sheklengen muǵdarda saqlanadı. Anaerobikalıq glikoliz kislorod bolmaǵanda yamasa ATF aerobikalıq zat almasıw beretuǵınnan tezirek kerek bolǵanda tek glyukoza menen glikogendi otın retinde paydalanadı. Glyukozanıń bunday tez ıdırawınıń nátiyjesinde sút kislotası (laktat) payda boladı. Shama menen 30 sekundqa shekem dawam etetuǵın háreketler tiykarınan ATF-KF (fosfagen) sistemasına súyenedi. Bunnan uzaǵıraq waqıtta aerobikalıq hám anaerobikalıq glikolizge tiykarlanǵan sistemalardıń ekewi de qollanıladı.

Anaerobikalıq glikolizdiń qosımsha ónimi bolǵan laktat dástúrli túrde bulshıq et jumısına zıyanlı dep esaplanǵan&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Westerblad |first=Håkan |title=Muscle Fatigue: Lactic Acid or Inorganic Phosphate the Major Cause? |journal=Physiology |date=February 2002 |volume=17 |issue=1 |pages=17–21 |doi=10.1152/physiologyonline.2002.17.1.17 |pmid=11821531}}&lt;/ref&gt;. Biraq bul tek laktat dárejesi júdá joqarı bolǵanda ǵana durıs bolıwı múmkin. Laktat dárejesiniń kóteriliwi kúshli shınıǵıw waqtında sharshawǵa alıp keletuǵın kóplegen ózgerislerdiń biri ǵana. Bulshıq ettiń sharshawı quramalı process bolıp, energiyanıń jetkilikliligine, kislorod jetkerip beriliwine, awırıwdı seziwge hám basqa psixologiyalıq faktorlarǵa baylanıslı. Anaerobikalıq háreketlerdiń nátiyjeliligin shınıǵıwlar arqalı arttırıwǵa boladı&lt;ref&gt;{{cite book |last=McMahon |first=Thomas A. |title=Muscles, Reflexes, and Locomotion |publisher=Princeton University Press |year=1984 |pages=37–51 |isbn=978-0-691-02376-2}}&lt;/ref&gt;.

Anaerobikalıq shınıǵıw adamnıń bazalıq zat almasıw dárejesin de arttıradı&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Plisk |first=Steven Scott |date=February 1991 |title=Anaerobic metabolic conditioning: a brief review of theory, strategy and practical application |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=5 |issue=1 |pages=23–34}}&lt;/ref&gt;.

== Mısallar ==
Anaerobikalıq shınıǵıwlar — qısqa waqıt ishinde orınlanatuǵın joqarı intensivlikli shınıǵıwlar, al aerobikalıq shınıǵıwlar uzaǵıraq waqıt dawamında hár túrli intensivlikte orınlanadı&lt;ref name=&quot;Bagchi&quot; /&gt;. Anaerobikalıq shınıǵıwlarǵa sprint (qısqa aralıqqa tez juwırıw), joqarı intensivlikli interval shınıǵıwlar hám [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwları]] mısal bola aladı&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Atkins |first=William A. |title=Anaerobic Exercise |encyclopedia=The Gale Encyclopedia of Fitness |publisher=Gale |date=2016}}&lt;/ref&gt;.

== Jáne de qarań ==
* [[Aerobikalıq shınıǵıw]]
* [[Bioenergetikalıq sistemalar]]
* [[Limon kislotası cikli]]
* [[Kori cikli]]
* [[Margariya-Kalamen quwat testi]]
* [[Qolǵa tirelip kóteriliw]]
* [[Kúsh shınıǵıwları]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>5tsgeyeoec84o2emuph49araogb64po</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276637</id>
      <parentid>276613</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T11:19:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ayırım kishi ózgerisler</comment>
      <origin>276637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8225" sha1="anrl4hcyu6mnwev20tgrbo2kmbvvvej" xml:space="preserve">[[Fayl:Small group fitness sessions bundall.jpg|thumb|[[Kúsh shınıǵıwları]] anaerobikalıq shınıǵıwǵa kiredi]]

'''Anaerobikalıq shınıǵıw''' — organizmde glyukozanı kislorodsız ıdıratatuǵın shınıǵıw túri. «Anaerobikalıq» sózi «kislorodsız» degen mánisti bildiredi&lt;ref name=&quot;medlineplus&quot;&gt;{{cite web |title=Anaerobic: MedlinePlus Medical Encyclopedia |url=https://medlineplus.gov/ency/article/002230.htm |website=MedlinePlus |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Bunday shınıǵıw sút kislotasınıń toplanıwına alıp keledi&lt;ref name=&quot;medlineplus&quot; /&gt;. Ámeliyatta bul anaerobikalıq shınıǵıwdıń aerobikalıq shınıǵıwǵa qaraǵanda intensivlirek, biraq qısqa waqıtlı ekenin bildiredi&lt;ref name=&quot;Bagchi&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Bagchi |editor1-first=Debasis |editor2-last=Nair |editor2-first=Sreejayan |editor3-last=Sen |editor3-first=Chandan K. |title=Nutrition and Enhanced Sports Performance: Muscle Building, Endurance, and Strength |date=2013 |location=Amsterdam |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-396477-9}}&lt;/ref&gt;.

Anaerobikalıq shınıǵıwdıń bioximiyası glikoliz dep atalatuǵın processti óz ishine aladı. Bul processte glyukoza [[Kletka|kletkalardaǵı]] reakciyalar ushın tiykarǵı [[Energiya|energiya]] deregi bolǵan adenozintrifosfatqa (ATF) aylanadı&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cooper |first=Geoffrey M. |date=2000 |chapter=Metabolic Energy |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9903/ |title=The Cell: A Molecular Approach |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;.

Anaerobikalıq shınıǵıw [[Shıdamlılıq shınıǵıwları|shıdamlılıqtı]], bulshıq et kúshin hám quwatın rawajlandırıw ushın qollanılıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=d'Hooge |first1=R. |last2=Hellinckx |first2=T. |last3=Van Laethem |first3=C. |display-authors=etal |year=2011 |title=Influence of combined aerobic and resistance training on metabolic control, cardiovascular fitness and quality of life in adolescents with type 1 diabetes: a randomized controlled trial |journal=Clinical Rehabilitation |volume=25 |issue=4 |pages=349–359 |doi=10.1177/0269215510386254 |pmid=21112904}}&lt;/ref&gt;.

== Zat almasıw ==
Anaerobikalıq zat almasıw — organizmniń energiya jumsalıwınıń tábiyiy bólegi&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Scott |first=Christopher B. |title=Contribution of anaerobic energy expenditure to whole body thermogenesis |journal=Nutrition &amp; Metabolism |date=June 2005 |volume=2 |issue=1 |pages=14 |doi=10.1186/1743-7075-2-14 |pmid=15958171 |pmc=1182393}}&lt;/ref&gt;. Tez qısqaratuǵın bulshıq et talshıqları anaerobikalıq [[Metabolizm|zat almasıw]] sisteması arqalı jumıs isleydi, sonlıqtan olardıń hár qanday jumısı anaerobikalıq energiya jumsawın arttıradı. Tórt minuttan aslam dawam etetuǵın kúshli shınıǵıwlarda da (mısalı, bir milge juwırıw jarısında) anaerobikalıq energiya jumsawı ádewir bolıwı múmkin. Anaerobikalıq energiya jumsawın anıq ólshew qıyın&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Svedahl |first1=Krista |last2=MacIntosh |first2=Brian R. |year=2003 |title=Anaerobic Threshold: The Concept and Methods of Measurement |journal=Canadian Journal of Applied Physiology |volume=28 |issue=2 |pages=299–323 |doi=10.1139/h03-023 |pmid=12825337}}&lt;/ref&gt;. Ayırım usıllar onı kislorod jetispewshiligin yamasa bulshıq etlerde sút kislotasınıń payda bolıwın ólshew arqalı bahalaydı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Medbø |first1=J. I. |last2=Mohn |first2=A. C. |last3=Tabata |first3=I. |display-authors=etal |title=Anaerobic capacity determined by maximal accumulated O2 deficit |journal=Journal of Applied Physiology |date=January 1988 |volume=64 |issue=1 |pages=50–60 |doi=10.1152/jappl.1988.64.1.50 |pmid=3356666}}&lt;/ref&gt;.

Al aerobikalıq shınıǵıw bolsa uzaǵıraq waqıt dawamında orınlanatuǵın tómenirek intensivliktegi háreketlerdi óz ishine aladı&lt;ref name=&quot;medlineplus&quot; /&gt;. Júriw, áste [[Juwırıw|juwırıw]], eskek esiw hám [[Velosiped|velosiped]] aydaw sıyaqlı háreketler uzaq waqıtlı shınıǵıw ushın kerekli energiyanı islep shıǵarıwda kislorodtı talap etedi. Qısqa, kúshli háreketlerdi qayta-qayta talap etetuǵın sport túrlerinde aerobikalıq sistema tikleniw dáwirinde keyingi háreket ushın energiyanı tolıqtıradı hám saqlaydı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vrenjo |first1=K. |last2=Kovaci |first2=F. |last3=Skenderi |first3=Dh. |last4=Kariqi |first4=A. |title=Measurement and Evaluation of Blood Lactic Acid, A Requirement for Predicting the Anaerobic Exercise Load |journal=International Journal of Ecosystems and Ecology Science |date=2021 |volume=11 |issue=3 |pages=629–632 |doi=10.31407/ijees11.335}}&lt;/ref&gt;. Sonlıqtan kóplegen sport túrlerinde aerobikalıq hám anaerobikalıq sistemalardıń ekewin de rawajlandırıw talap etiledi.

Anaerobikalıq energiya sistemaları:
* '''Laktatsız anaerobikalıq sistema''' — joqarı energiyalı fosfatlardan, adenozintrifosfat hám kreatinfosfattan ibarat&lt;ref name=&quot;Donatelli&quot;&gt;{{cite book |last=Donatelli |first=Robert |title=Sports-Specific Rehabilitation |page=40 |publisher=Elsevier |year=2007 |isbn=0-443-06642-6}}&lt;/ref&gt;;
* '''Laktatlı anaerobikalıq sistema''' — anaerobikalıq glikolizge tiykarlanadı&lt;ref name=&quot;Donatelli&quot; /&gt;.

Joqarı energiyalı fosfatlar bulshıq et kletkalarında sheklengen muǵdarda saqlanadı. Anaerobikalıq glikoliz kislorod bolmaǵanda yamasa ATF aerobikalıq zat almasıw beretuǵınnan tezirek kerek bolǵanda tek glyukoza menen glikogendi otın retinde paydalanadı. Glyukozanıń bunday tez ıdırawınıń nátiyjesinde sút kislotası (laktat) payda boladı. Shama menen 30 sekundqa shekem dawam etetuǵın háreketler tiykarınan ATF-KF (fosfagen) sistemasına súyenedi. Bunnan uzaǵıraq waqıtta aerobikalıq hám anaerobikalıq glikolizge tiykarlanǵan sistemalardıń ekewi de qollanıladı.

Anaerobikalıq glikolizdiń qosımsha ónimi bolǵan laktat dástúrli túrde bulshıq et jumısına zıyanlı dep esaplanǵan&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Westerblad |first=Håkan |title=Muscle Fatigue: Lactic Acid or Inorganic Phosphate the Major Cause? |journal=Physiology |date=February 2002 |volume=17 |issue=1 |pages=17–21 |doi=10.1152/physiologyonline.2002.17.1.17 |pmid=11821531}}&lt;/ref&gt;. Biraq bul tek laktat dárejesi júdá joqarı bolǵanda ǵana durıs bolıwı múmkin. Laktat dárejesiniń kóteriliwi kúshli shınıǵıw waqtında sharshawǵa alıp keletuǵın kóplegen ózgerislerdiń biri ǵana. Bulshıq ettiń sharshawı quramalı process bolıp, energiyanıń jetkilikliligine, kislorod jetkerip beriliwine, awırıwdı seziwge hám basqa psixologiyalıq faktorlarǵa baylanıslı. Anaerobikalıq háreketlerdiń nátiyjeliligin shınıǵıwlar arqalı arttırıwǵa boladı&lt;ref&gt;{{cite book |last=McMahon |first=Thomas A. |title=Muscles, Reflexes, and Locomotion |publisher=Princeton University Press |year=1984 |pages=37–51 |isbn=978-0-691-02376-2}}&lt;/ref&gt;.

Anaerobikalıq shınıǵıw adamnıń bazalıq zat almasıw dárejesin de arttıradı&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Plisk |first=Steven Scott |date=February 1991 |title=Anaerobic metabolic conditioning: a brief review of theory, strategy and practical application |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=5 |issue=1 |pages=23–34}}&lt;/ref&gt;.

== Mısallar ==
Anaerobikalıq shınıǵıwlar — qısqa waqıt ishinde orınlanatuǵın joqarı intensivlikli shınıǵıwlar, al aerobikalıq shınıǵıwlar uzaǵıraq waqıt dawamında hár túrli intensivlikte orınlanadı&lt;ref name=&quot;Bagchi&quot; /&gt;. Anaerobikalıq shınıǵıwlarǵa sprint (qısqa aralıqqa tez juwırıw), joqarı intensivlikli interval shınıǵıwlar hám [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwları]] mısal bola aladı&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Atkins |first=William A. |title=Anaerobic Exercise |encyclopedia=The Gale Encyclopedia of Fitness |publisher=Gale |date=2016}}&lt;/ref&gt;.

== Jáne de qarań ==
* [[Aerobikalıq shınıǵıw]]
* [[Bioenergetikalıq sistemalar]]
* [[Limon kislotası cikli]]
* [[Kori cikli]]
* [[Margariya-Kalamen quwat testi]]
* [[Qolǵa tirelip kóteriliw]]
* [[Kúsh shınıǵıwları]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>anrl4hcyu6mnwev20tgrbo2kmbvvvej</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Shıdamlılıq shınıǵıwları</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49275</id>
    <revision>
      <id>276635</id>
      <timestamp>2026-10-28T11:19:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>Jańa maqala. Translated from [[:en:Endurance training]]</comment>
      <origin>276635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10093" sha1="8s7gm3aimap3il2zivn2y2rvqmkekfy" xml:space="preserve">[[Fayl:Biking at Pass'Portes du Soleil MTB festival.jpg|thumb|Taw velosipedi menen taw relefinde shınıǵıw]]

'''Shıdamlılıq shınıǵıwları''' — shıdamlılıqtı arttırıw ushın orınlanatuǵın shınıǵıwlar. Bul termin ádette [[Anaerobikalıq shınıǵıw|anaerobikalıq]] sistemaǵa emes, al aerobikalıq sistemaǵa arnalǵan shınıǵıwlardı bildiredi. Sportta shıdamlılıq kóbinese júrek-qan tamır sistemasınıń hám ápiwayı bulshıq et shıdamlılıǵı retinde túsiniledi, biraq bul másele ádewir quramalıraq. Shıdamlılıq eki túrge bólinedi: ulıwma shıdamlılıq hám arnawlı shıdamlılıq. Sporttaǵı shıdamlılıq sheberlik hám texnikanı orınlaw menen tıǵız baylanıslı. Jaqsı tayarlanǵan sportshı — óz texnikasın eń az kúsh jumsap, turaqlı hám nátiyjeli orınlaytuǵın sportshı&lt;ref&gt;{{cite book |last=Yessis |first=Michael |title=Secrets of Russian Sports Fitness &amp; Training |year=2008 |publisher=Ultimate Athlete Concepts |isbn=978-0-9817180-2-6}}&lt;/ref&gt;. Shıdamlılıqtı ólshewde júrek urıwı, velosiped sportında quwat hám [[Juwırıw|juwırıwda]] tezlik tiykarǵı kórsetkishler bolıp tabıladı&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friel |first=Joe |title=The Triathlete's Training Bible |year=2016 |location=Colorado |publisher=VeloPress |isbn=9781937715441}}&lt;/ref&gt;.

== Sporttaǵı shıdamlılıq ==
Shıdamlılıq shınıǵıwları kóplegen shıdamlılıq sport túrleri ushın zárúr. Eń belgili mısalı — uzaq aralıqqa juwırıw (800 metrden marafon hám ultramarafonǵa shekem), bunda aralıq qanshelli uzın bolsa, shıdamlılıq shınıǵıwlarınıń kólemi de sonshama artadı. Taǵı eki keń tarqalǵan mısal — [[Velosiped|velosiped]] sportı (ásirese tas jol velosiped jarısları) hám jarıs [[Júziw|júziwi]]. Bul úsh sport túri triatlonda birlestirilgen. Úlken kólemdegi shıdamlılıq shınıǵıwların talap etetuǵın basqa sport túrlerine eskek esiw hám shańǵı jarısları kiredi. Tolıq mánisinde shıdamlılıq sport túri bolmasa da, belgili dárejede shıdamlılıqtı talap etetuǵın sport túrlerinde de sportshılar shıdamlılıq shınıǵıwların orınlaydı. Mısalı, raketka menen oynalatuǵın sport túrlerinde, [[Futbol|futbolda]], regbide, jekpe-jek túrlerinde, [[Basketbol|basketbolda]] hám kriketde aerobikalıq shıdamlılıq hár túrli dárejede kerek boladı. Sportshı emes adamlar arasında da shıdamlılıq shınıǵıwları ulıwma fizikalıq tayarlıqtı arttırıw yamasa kóbirek kaloriya jumsap, salmaq taslaw ushın keń tarqalǵan.

== Fiziologiyalıq tásiri ==
Shıdamlılıq shınıǵıwlarınıń tiykarı — superkompensaciya. Superkompensaciya bulshıq etlerdiń aldınǵı júklemege waqıt ótiwi menen beyimlesiwin súwretleydi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Brezhnev |first1=Yu. V. |last2=Zaitsev |first2=A. A. |last3=Sazonov |first3=S. V. |title=To the analytical theory of the supercompensation phenomenon |year=2011 |journal=Biophysics |volume=56 |issue=2 |pages=298–303 |doi=10.1134/S0006350911020072 |pmid=21542364}}&lt;/ref&gt;.

Uzaq múddetli shıdamlılıq shınıǵıwları organizmde kóplegen fiziologiyalıq beyimlesiwlerdi payda etedi&lt;ref name=&quot;Kenney&quot;&gt;{{cite book |last1=Kenney |first1=W. Larry |last2=Wilmore |first2=Jack H. |last3=Costill |first3=David L. |title=Physiology of Sport and Exercise |edition=6th |date=2015 |location=Champaign, IL |publisher=Human Kinetics |isbn=978-1-4504-7767-3}}&lt;/ref&gt;. Júrek-qan tamır sistemasındaǵı beyimlesiwlerge tınısh jaǵdaydaǵı júrek urıwınıń tómenlewi, júrektiń bir qısqarıwda shıǵaratuǵın qan kóleminiń hám minutlıq qan kóleminiń artıwı kiredi&lt;ref name=&quot;Kenney&quot; /&gt;. Jaqsı tayarlanǵan shıdamlılıq sportshılarında [[Mitoxondriya|mitoxondriyalarǵa]] azıq zatlarınan ATF payda etiwge járdem beretuǵın oksidlewshi fermentler 2,5 ese, al bulshıq ettegi mioglobin 75–80 % ke artadı&lt;ref name=&quot;Kenney&quot; /&gt;.

== Artıqsha shıdamlılıq shınıǵıwlarınıń qáwpi ==
Sońǵı jıllarda ilimiy ádebiyatlarda uzaq múddetli hám úlken kólemli shıdamlılıq shınıǵıwlarınıń densawlıqqa keri tásiri haqqında maǵlıwmatlar payda bola basladı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Möhlenkamp |first1=S. |last2=Lehmann |first2=N. |last3=Breuckmann |first3=F. |display-authors=etal |title=Running: the risk of coronary events: Prevalence and prognostic relevance of coronary atherosclerosis in marathon runners |journal=European Heart Journal |volume=29 |issue=15 |pages=1903–1910 |year=2008 |doi=10.1093/eurheartj/ehn163 |pmid=18426850}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wilson |first1=M. |last2=O'Hanlon |first2=R. |last3=Prasad |first3=S. |display-authors=etal |title=Diverse patterns of myocardial fibrosis in lifelong, veteran endurance athletes |journal=Journal of Applied Physiology |volume=110 |issue=6 |pages=1622–1626 |year=2011 |doi=10.1152/japplphysiol.01280.2010 |pmid=21330616 |pmc=3119133}}&lt;/ref&gt;. Belgili qáwipler tiykarınan júdá uzaq hám awır shıdamlılıq jarıslarına tayarlanıw hám olarǵa qatnasıw menen baylanıslı. Olar júrek hám qan tamırlarınıń dúzilisiniń zıyanlı ózgeriwi arqalı júrek-qan tamır sistemasına tásir etedi, eń kóp ushırasatuǵın belgisi — júrek ritminiń buzılıwı&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=O'Keefe |first1=James H. |display-authors=etal |title=Potential Adverse Cardiovascular Effects From Excessive Endurance Exercise |journal=Mayo Clinic Proceedings |volume=87 |issue=6 |date=June 2012 |pages=587–595 |doi=10.1016/j.mayocp.2012.04.005 |pmid=22677079 |pmc=3538475}}&lt;/ref&gt;. Shıdamlılıq shınıǵıwları testosteron dárejesin de tómenletiwi múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hackney |first1=A. C. |title=Effects of endurance exercise on the reproductive system of men: the 'exercise-hypogonadal male condition' |journal=Journal of Endocrinological Investigation |date=October 2008 |volume=31 |issue=10 |pages=932–938 |doi=10.1007/bf03346444 |pmid=19092301}}&lt;/ref&gt;.

== Usılları hám shınıǵıw jobaları ==
Keń tarqalǵan usıllarǵa periodizaciya, interval shınıǵıwları, «awır–jeńil» usılı, uzaq aralıqqa áste juwırıw hám sońǵı jılları joqarı intensivlikli interval shınıǵıwları kiredi. Periodizaciya usılı ádette hárbiri 4–12 hápteden ibarat waqıt bloklarınan turadı&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friel |first=Joe |title=The Triathlete's Training Bible |edition=2nd |page=28 |publisher=VeloPress |year=2004}}&lt;/ref&gt;.

Dástúrli túrde [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwları]] shıdamlılıq sportshıları ushın sáykes emes dep esaplanǵan. Sebebi olar shıdamlılıq shınıǵıwlarına organizmniń beyimlesiwine kesent beriwi múmkin dep oylanǵan. Sonday-aq bulshıq et massasınıń artıwı sportshınıń atqaratuǵın jumısın kóbeytip, shıdamlılıq nátiyjelerin tómenletedi degen qáte túsinikler bolǵan. Biraq sońǵı keń kólemli izertlewler shıdamlılıq shınıǵıwlarına qosımsha qısqa múddetli (8 háptelik) kúsh shınıǵıwları shıdamlılıqqa, ásirese uzaq aralıqqa juwırıwǵa paydalı ekenin dálillegen&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Beattie |first1=K. |last2=Kenny |first2=I. C. |last3=Lyons |first3=M. |last4=Carson |first4=B. P. |title=The Effect of Strength Training on Performance in Endurance Athletes |journal=Sports Medicine |date=2014 |volume=44 |issue=6 |pages=845–865 |doi=10.1007/s40279-014-0157-y |pmid=24532151}}&lt;/ref&gt;.

Ádebiyatlarda shıdamlılıq shınıǵıwlarınıń túrli formaları súwretlenedi:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Shınıǵıw forması !! Usılı !! Maqseti !! Intensivligi !! Kólemi
|-
| Tikleniw shınıǵıwı || Uzaq dawamlı usıl || Tikleniwge járdem beriw || Laktat dárejesi aerobikalıq shekten tómen || Uzaq yamasa júdá kólemli emes
|-
| Keń kólemli bazalıq shıdamlılıq shınıǵıwı || Uzaq dawamlı hám interval usılı || Densawlıq, shıdamlılıqtı bekkemlew, mayǵa baylanıslı zat almasıw || Laktat dárejesi aerobikalıq shekten anıq tómen (50–77 %) || 1–8 saat
|-
| Turaqlı júklemedegi intensiv bazalıq shıdamlılıq shınıǵıwı || Intensiv uzaq dawamlı usıl || Júrek-qan tamır sistemasınıń múmkinshiliklerin hám glikogennen paydalanıwdı jaqsılaw || Anaerobikalıq shekke shekem 77–85 % || 30–120 minut
|-
| Interval júklemedegi intensiv bazalıq shıdamlılıq shınıǵıwı || Keń kólemli interval usılı || Júrek-qan tamır sistemasınıń múmkinshiliklerin hám glikogennen paydalanıwdı jaqsılaw || Anaerobikalıq shek sheginde || 20–80 minut
|-
| Jarısqa arnawlı intensivlik shınıǵıwı || Uzaq dawamlı, intensiv interval, qaytalaw hám jarıs usılları || Jarıstaǵı arnawlı tezlikti jetilistiriw || Jarıstaǵı intensivlikke teń || Jarıs kóleminiń 50–120 %
|}

== Shıdamlılıqtı bahalaw ásbapları ==
Júrek urıwın ólshew ásbabı shıdamlılıq sportshılarınıń tayarlıǵın bahalawdıń salıstırmalı ańsat usıllarınıń biri. Belgili bir tezlikte juwırǵanda yamasa velosiped aydaǵanda júrek urıwı waqıt ótiwi menen tómenlese, bul tayarlıqtıń jaqsılanǵanın kórsetedi. Velosiped sportında samaldıń tezlikke tásirin esapqa alıw qıyın, sonlıqtan kóplegen velosipedshiler velosipedke ornatılǵan quwat ólshegishlerden paydalanadı. Quwat ólshegish sportshıǵa belgili bir waqıt yamasa aralıqtaǵı quwatın tikkeley ólshewge hám tayarlıqtıń ósiwin salıstırıwǵa múmkinshilik beredi&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friel |first=Joe |title=The Triathlete's Training Bible |edition=2nd |pages=64–65 |publisher=VeloPress |year=2004}}&lt;/ref&gt;. Laktat dárejesin ólsheytuǵın arzanıraq ásbaplar da bar, biraq ulıwma alǵanda laktattı ólshew ele de kásiplik trenerler menen joqarı dárejeli sportshılardıń tarawı bolıp qalmaqta.

== Jáne de qarań ==
* [[Aerobikalıq shınıǵıw]]
* [[Shıdamlılıq oyını]]
* [[Sportshı júregi sindromı]]
* [[:Kategoriya:Shıdamlılıq sport túrleri]]

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>8s7gm3aimap3il2zivn2y2rvqmkekfy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kalistenika</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49276</id>
    <revision>
      <id>276641</id>
      <timestamp>2026-10-28T11:40:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>Jańa maqala. Translated from [[:en:Calisthenics]]</comment>
      <origin>276641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11874" sha1="hxt2sbk9sx5z3hck3psmfbf55hvop9j" xml:space="preserve">[[Fayl:Planche.jpg|thumb|Plansh — kalistenikanıń joqarı dárejeli elementi]]

'''Kalistenika''' — adamnıń óz dene salmaǵın qarsılıq retinde paydalanıp, az ásbap penen yamasa ásbapsız orınlanatuǵın, bir neshe buwındı qamtıytuǵın quramalı háreketlerden turatuǵın [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwlarınıń]] túri&lt;ref name=&quot;Cleveland&quot;&gt;{{cite web |date=2022-12-03 |title=Why You Should Try Calisthenics |url=https://health.clevelandclinic.org/calisthenics/ |website=Cleveland Clinic |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Harrison&quot;&gt;{{cite journal |last=Harrison |first=Jeffrey S. |date=April 2010 |title=Bodyweight Training: A Return To Basics |journal=Strength and Conditioning Journal |volume=32 |issue=2 |pages=52–55 |doi=10.1519/ssc.0b013e3181d5575c}}&lt;/ref&gt;. Kalistenika qolaylılıǵı sebepli keń tarqalǵan, sebebi ol derlik ásbapsız hám hár qanday jerde orınlanıwı múmkin&lt;ref name=&quot;Harvard&quot;&gt;{{cite web |last=Restivo |first=Jenette |date=2024-10-03 |title=Calisthenics: An effective, low-frills way to stay fit |url=https://www.health.harvard.edu/exercise-and-fitness/calisthenics-an-effective-low-frills-way-to-stay-fit |website=Harvard Health |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Kalistenika kúsh, quwat, shıdamlılıq, tezlik, iyiliwsheńlik, koordinaciya hám teńsalmaqlılıq sıyaqlı túrli háreket qábiletlerin rawajlandıradı&lt;ref name=&quot;Patel&quot;&gt;{{cite book |last=Patel |first=Kesh |title=The Complete Guide to Bodyweight Training |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2014 |isbn=978-1-4729-0312-9 |location=London}}&lt;/ref&gt;. Bunday kúsh shınıǵıwları háweskerler hám kásiplik sportshılar arasında barǵan sayın keń tarqalmaqta&lt;ref name=&quot;Patel&quot; /&gt;. Kalistenika iyteriw, tartıw, otırıw, iyiliw, burılıw hám teńsalmaqlılıqtı saqlaw sıyaqlı ápiwayı qábiletlerge tiykarlanadı&lt;ref name=&quot;Patel&quot; /&gt;. [[Qolǵa tirelip kóteriliw]], turnikke tartılıw hám jatqan poziciyadan kóteriliw eń kóp tarqalǵan kalistenika shınıǵıwları bolıp tabıladı.

== Kelip shıǵıwı hám atamanıń mánisi ==
Oksford inglis tili sózligi kalistenikanı fizikalıq tayarlıq hám háreketlerdiń sulıwlıǵına erisiw ushın orınlanatuǵın gimnastikalıq shınıǵıwlar dep táriyipleydi&lt;ref name=&quot;OED&quot;&gt;{{cite book |title=Paperback Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |year=2012 |isbn=978-0-19-964094-2 |page=95}}&lt;/ref&gt;. «Kalistenika» sózi [[Áyyemgi Greciya|áyyemgi]] [[Grek tili|grek tilindegi]] «kállos» (sulıwlıq) hám «sthénos» (kúsh) sózlerinen kelip shıqqan&lt;ref name=&quot;OED&quot; /&gt;.

Kalistenika áyyemgi Qıtayda da qollanılǵan. Han dinastiyası dáwirindegi shıpakerler awqatlanıw tártibi menen birge kalistenikanı densawlıqtı saqlawdıń usıllarınıń biri retinde usınıs etken&lt;ref&gt;{{cite book |last=Loewe |first=Michael |title=Divination, Mythology and Monarchy in Han China |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=978-0-521-45466-7 |page=65}}&lt;/ref&gt;.

== Kóp tarqalǵan shınıǵıwlar ==
[[Fayl:Pullup.gif|thumb|Turnikke tartılıw — keń tarqalǵan kalistenika shınıǵıwı]]
* '''[[Qolǵa tirelip kóteriliw]]''' — betin tómen qaratıp jatqan poziciyada alaqanlar iyinniń astında jerge qoyıladı. Qollar járdeminde dene bastan ókshege shekem tuwrı sızıqta kóteriledi. Bul shınıǵıw kókirek, iyin hám triceps bulshıq etlerin rawajlandıradı.
* '''Jatqan poziciyadan kóteriliw''' — adam arqası menen jatıp, ayaqların búgedi, keyin beldi búgip, basın hám gewdesin ayaqlarına qaray kóteredi hám qaytadan túsedi.
* '''Gewdeni búgiw''' — qarınnıń tuwrı bulshıq etin rawajlandıratuǵın shınıǵıw&lt;ref&gt;{{cite web |title=Core Anatomy: Muscles of the Core |url=https://www.acefitness.org/fitness-certifications/ace-answers/exam-preparation-blog/3562/core-anatomy-muscles-of-the-core/ |website=American Council on Exercise |date=2013-10-11 |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.
* '''[[Otırıp-turıw]]''' — ayaqlar iyin keńliginde qoyılıp, san jerge parallel bolǵansha otırıladı, keyin qaytadan turıladı. Otırıp-turıw az orındı talap etedi hám hár qanday jaǵdayda orınlanıwı múmkin, sonlıqtan ol eń qolaylı kalistenika shınıǵıwlarınıń biri. Ol kúsh hám shıdamlılıqtı arttırıwda eń nátiyjeli shınıǵıwlardıń biri dep esaplanadı&lt;ref&gt;{{cite book |last=Stryker |first=Krista |chapter=Squats for a strong lower body |title=The 12-Minute Athlete |location=New York |publisher=Tiller Press |year=2020 |page=43}}&lt;/ref&gt;.
* '''Berpi''' — qarın, kókirek, qol, ayaq hám arqa bulshıq etlerin jumısqa qosatuǵın pútkil dene ushın shınıǵıw. Adam otırıp, tez qolǵa tirelip kóteriliw poziciyasına ótedi, keyin ayaqların tartıp, joqarıǵa sekiredi.
* '''Turnikke tartılıw''' — turnikti iyin keńliginde uslap, iyek turnik dárejesine jetkenshe deneni kóteriw. Bul tiykarınan arqanıń keń bulshıq etin rawajlandıradı.
* '''Brusta kóteriliw''' — parallel brus arasında orınlanadı: dene shıǵanaqlar iyin dárejesine túskenshe tómenletiledi, keyin qollar tolıq jazılǵansha kóteriledi. Ol tiykarınan kókirek, triceps hám deltasımaq bulshıq etlerin rawajlandıradı&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Ciccantelli |first=Pat |date=December 1991 |title=Strength Exercise: The Dip |journal=National Strength and Conditioning Association Journal |volume=13 |issue=6}}&lt;/ref&gt;.
* '''Qolda turıw''' — denesin qollarǵa teńsalmaqlap, tik, tóńkerilgen poziciyada uslap turıw.
* '''L-otırıw''' — dene salmaǵı qollarǵa túsedi, al ayaqlar gewdege tuwrı múyesh astında gorizontal uslap turıladı. Bul kúshli qarın bulshıq etlerin hám joqarı iyiliwsheńlikti talap etedi.
* '''Plansh''' — eń quramalı shınıǵıwlardıń biri, ádette bir neshe jıllıq shınıǵıwdan keyin ǵana orınlanadı. Dene eki qolǵa teńsalmaqlanıp, jerge parallel uslap turıladı.
* '''Planka''' — qolǵa tirelip kóteriliwdiń joqarǵı poziciyasın uzaq waqıt uslap turıw. Bunda tiykarınan qarınnıń tuwrı bulshıq eti jumıs isleydi.
* '''Óksheni kóteriw''', '''aldıǵa adımlap otırıw''' hám '''ayaqtı ashıp sekiriw''' — basqa keń tarqalǵan shınıǵıwlar.

== Shınıǵıw usılları ==
[[Fayl:02025 0820 Street workout in Bielsko-Biała.jpg|thumb|Kóshe shınıǵıwları]]
Kalistenika bulshıq et massasın arttırıw, kúsh hám shıdamlılıqtı rawajlandırıw sıyaqlı túrli maqsetlerde qollanıladı. Qollanılatuǵın usıllar maqsetke baylanıslı ózgeredi: bulshıq et massasın arttırıw ushın júkleme kólemi, kúsh ushın shınıǵıwdıń intensivligi, al shıdamlılıq ushın demalıs waqtı áste-aqırın qısqartıladı. Kúsh shınıǵıwlarında júkleme kólemi bulshıq ettiń ósiwi ushın áhmiyetli faktor, biraq hár túrli bulshıq et toparları hár túrli kólemge hár qıylı juwap beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Baz-Valle |first1=Eneko |last2=Balsalobre-Fernández |first2=Carlos |last3=Alix-Fages |first3=Carlos |last4=Santos-Concejero |first4=Jordan |date=2022 |title=A Systematic Review of The Effects of Different Resistance Training Volumes on Muscle Hypertrophy |journal=Journal of Human Kinetics |volume=81 |pages=199–210 |doi=10.2478/hukin-2022-0017 |pmid=35291645 |pmc=8884877}}&lt;/ref&gt;.

=== Rawajlanıw ===
Kalistenikada rawajlanıw ádette shınıǵıwlardıń qıyınlıǵın áste-aqırın arttırıwdı óz ishine aladı hám júklemeni áste-aqırın arttırıw principine tiykarlanadı. Hár túrli tayarlıq dárejesine sáykes, shınıǵıwdı jeńillestiriw yamasa qıyınlastırıw ushın kóplegen variantlar bar. Rawajlanıw qaytalawlar sanın, setlerdi yamasa dene poziciyasın ózgertiwdi óz ishine alıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kraemer |first1=William J. |last2=Ratamess |first2=Nicholas A. |date=April 2004 |title=Fundamentals of Resistance Training: Progression and Exercise Prescription |journal=Medicine &amp; Science in Sports &amp; Exercise |volume=36 |issue=4 |pages=674–688 |doi=10.1249/01.MSS.0000121945.36635.61 |pmid=15064596}}&lt;/ref&gt;.

=== Tikleniw ===
Tikleniw — kalistenikada da, basqa barlıq fizikalıq shınıǵıwlarda da rawajlanıwdıń zárúr bólegi. Qısqa múddetli tikleniw qaytalawlar arasında hám setler arasında júz beredi, ol energiyanı tez tiklep, sharshaw qáwpin azaytadı. Uzaq múddetli tikleniw de kalistenika qábiletin rawajlandırıw ushın júdá áhmiyetli&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Porcari |first1=John P. |last2=Bryant |first2=Cedric X. |last3=Comana |first3=Fabio |title=Exercise Physiology |date=2015 |publisher=F. A. Davis Company |location=Philadelphia |isbn=978-0-8036-2555-6 |pages=419–420}}&lt;/ref&gt;.

== Artıqmashlıqları hám paydası ==
Kalistenika shınıǵıwlarınıń kópshiligi hesh qanday ásbaptı talap etpeydi. Ásbap kerek bolǵanda da úy buyımları jetkilikli boladı yamasa olardıń ornın basatuǵın nárseler tabıladı (mısalı, turnik ornına gorizontal aǵash shaqası). Sonlıqtan kalistenika saparda yamasa demalısta, sport zalı joq jerde qolaylı&lt;ref&gt;{{cite web |title=Resistance training – health benefits |url=https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/healthyliving/resistance-training-health-benefits |publisher=Better Health Channel |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Óz dene salmaǵı menen shınıǵıwdıń taǵı bir artıqmashlıǵı — ol hesh qanday qárejetti talap etpeydi&lt;ref name=&quot;Harvard&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Harrison&quot; /&gt;.

2017-jılǵı izertlew kalistenika shınıǵıwları úlken ásbaplarsız-aq deneniń tik turıwın, kúshti hám dene quramın jaqsılawdıń nátiyjeli usılı ekenin kórsetken&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Thomas |first1=E. |last2=Bianco |first2=A. |last3=Mancuso |first3=E. P. |display-authors=etal |date=2017 |title=The effects of a calisthenics training intervention on posture, strength and body composition |journal=Isokinetics and Exercise Science |volume=25 |issue=3 |pages=215–222 |doi=10.3233/IES-170001}}&lt;/ref&gt;. Kún dawamında az-azdan orınlanǵan kalistenika háreketsiz turmıs keshiretuǵın adamlarda qartayıwdıń nerv-bulshıq et funkciyasına tásirin azaytıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Mear |first=Emily |date=2022 |title=The Effect of Breaking Up Sedentary Time with Calisthenics on Neuromuscular Function: A Preliminary Study |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |volume=19 |issue=21 |pages=14597 |doi=10.3390/ijerph192114597 |pmid=36361476 |pmc=9653850}}&lt;/ref&gt;.

== Kalistenika parkleri ==
[[Fayl:Calisthenics in Osdorp.jpg|thumb|Amsterdamdaǵı kalistenika parki]]
Ayırım ashıq hawadaǵı fitnes maydanshaları hám sport maydanları arnawlı kalistenika ushın dúzilgen, olardıń kópshiliginen hámme biypul paydalana aladı. Kalistenika parkleriniń ásbaplarına turnikler, shıǵıw teksheleri, parallel bruslar hám sekiriw qutıları kiredi&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://calisthenics-parks.com |title=Calisthenics Parks – Spots Map |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Kalistenika tez rawajlanıp atırǵan xalıqaralıq sport túri — kóshe shınıǵıwları (street workout) menen baylanıslı. Bul sportta sportshılar belgili waqıt ishinde kalistenika kombinaciyaların tóreshiler aldında orınlaydı.

== Jáne de qarań ==
{{div col|colwidth=18em}}
* [[Aleksandr texnikası]]
* [[Ballistikalıq shınıǵıw]]
* [[Aylanbalı kúsh shınıǵıwı]]
* [[Kompleks shınıǵıw]]
* [[KrossFit]]
* [[Fitnes jolaǵı]]
* [[Gimnastika]]
* [[Qolda turıw]]
* [[Kúsh penen shıǵıw]]
* [[Parkur]]
* [[Pilates]]
* [[Pliometrika]]
* [[Quwat shınıǵıwları]]
* [[Turnikke tartılıw]]
* [[Sport]]
* [[Kóshe shınıǵıwları]]
* [[Kúsh shınıǵıwları]]
* [[Bir tárepleme shınıǵıw]]
{{div col end}}

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>hxt2sbk9sx5z3hck3psmfbf55hvop9j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>276645</id>
      <parentid>276641</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T11:54:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ayırım kishi ózgerisler</comment>
      <origin>276645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11878" sha1="tsmgvr1jr3gvrfjgtaahewnx5ha22fa" xml:space="preserve">[[Fayl:Planche.jpg|thumb|Plansh — kalistenikanıń joqarı dárejeli elementi]]

'''Kalistenika''' — adamnıń óz dene salmaǵın qarsılıq retinde paydalanıp, az ásbap penen yamasa ásbapsız orınlanatuǵın, bir neshe buwındı qamtıytuǵın quramalı háreketlerden turatuǵın [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwlarınıń]] túri&lt;ref name=&quot;Cleveland&quot;&gt;{{cite web |date=2022-12-03 |title=Why You Should Try Calisthenics |url=https://health.clevelandclinic.org/calisthenics/ |website=Cleveland Clinic |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Harrison&quot;&gt;{{cite journal |last=Harrison |first=Jeffrey S. |date=April 2010 |title=Bodyweight Training: A Return To Basics |journal=Strength and Conditioning Journal |volume=32 |issue=2 |pages=52–55 |doi=10.1519/ssc.0b013e3181d5575c}}&lt;/ref&gt;. Kalistenika qolaylılıǵı sebepli keń tarqalǵan, sebebi ol derlik ásbapsız hám hár qanday jerde orınlanıwı múmkin&lt;ref name=&quot;Harvard&quot;&gt;{{cite web |last=Restivo |first=Jenette |date=2024-10-03 |title=Calisthenics: An effective, low-frills way to stay fit |url=https://www.health.harvard.edu/exercise-and-fitness/calisthenics-an-effective-low-frills-way-to-stay-fit |website=Harvard Health |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Kalistenika kúsh, quwat, shıdamlılıq, tezlik, iyiliwsheńlik, koordinaciya hám teńsalmaqlılıq sıyaqlı túrli háreket qábiletlerin rawajlandıradı&lt;ref name=&quot;Patel&quot;&gt;{{cite book |last=Patel |first=Kesh |title=The Complete Guide to Bodyweight Training |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2014 |isbn=978-1-4729-0312-9 |location=London}}&lt;/ref&gt;. Bunday kúsh shınıǵıwları háweskerler hám kásiplik sportshılar arasında barǵan sayın keń tarqalmaqta&lt;ref name=&quot;Patel&quot; /&gt;. Kalistenika iyteriw, tartıw, otırıw, iyiliw, burılıw hám teńsalmaqlılıqtı saqlaw sıyaqlı ápiwayı qábiletlerge tiykarlanadı&lt;ref name=&quot;Patel&quot; /&gt;. [[Qolǵa tirelip kóteriliw]], turnikke tartılıw hám jatqan poziciyadan kóteriliw eń kóp tarqalǵan kalistenika shınıǵıwları bolıp tabıladı.

== Kelip shıǵıwı hám atamanıń mánisi ==
Oksford inglis tili sózligi kalistenikanı fizikalıq tayarlıq hám háreketlerdiń sulıwlıǵına erisiw ushın orınlanatuǵın gimnastikalıq shınıǵıwlar dep táriyipleydi&lt;ref name=&quot;OED&quot;&gt;{{cite book |title=Paperback Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |year=2012 |isbn=978-0-19-964094-2 |page=95}}&lt;/ref&gt;. «Kalistenika» sózi [[Áyyemgi Greciya|áyyemgi]] [[Grek tili|grek tilindegi]] «kállos» (sulıwlıq) hám «sthénos» (kúsh) sózlerinen kelip shıqqan&lt;ref name=&quot;OED&quot; /&gt;.

Kalistenika áyyemgi Qıtayda da qollanılǵan. Han dinastiyası dáwirindegi shıpakerler awqatlanıw tártibi menen birge kalistenikanı densawlıqtı saqlawdıń usıllarınıń biri retinde usınıs etken&lt;ref&gt;{{cite book |last=Loewe |first=Michael |title=Divination, Mythology and Monarchy in Han China |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=978-0-521-45466-7 |page=65}}&lt;/ref&gt;.

== Kóp tarqalǵan shınıǵıwlar ==
[[Fayl:Pullup.gif|thumb|Turnikke tartılıw — keń tarqalǵan kalistenika shınıǵıwı]]
* '''[[Qolǵa tirelip kóteriliw]]''' — betin tómen qaratıp jatqan poziciyada alaqanlar iyinniń astında jerge qoyıladı. Qollar járdeminde dene bastan ókshege shekem tuwrı sızıqta kóteriledi. Bul shınıǵıw kókirek, iyin hám triceps bulshıq etlerin rawajlandıradı.
* '''Jatqan poziciyadan kóteriliw''' — adam arqası menen jatıp, ayaqların búgedi, keyin beldi búgip, basın hám gewdesin ayaqlarına qaray kóteredi hám qaytadan túsedi.
* '''Gewdeni búgiw''' — qarınnıń tuwrı bulshıq etin rawajlandıratuǵın shınıǵıw&lt;ref&gt;{{cite web |title=Core Anatomy: Muscles of the Core |url=https://www.acefitness.org/fitness-certifications/ace-answers/exam-preparation-blog/3562/core-anatomy-muscles-of-the-core/ |website=American Council on Exercise |date=2013-10-11 |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.
* '''[[Otırıp-turıw]]''' — ayaqlar iyin keńliginde qoyılıp, san jerge parallel bolǵansha otırıladı, keyin qaytadan turıladı. Otırıp-turıw az orındı talap etedi hám hár qanday jaǵdayda orınlanıwı múmkin, sonlıqtan ol eń qolaylı kalistenika shınıǵıwlarınıń biri. Ol kúsh hám shıdamlılıqtı arttırıwda eń nátiyjeli shınıǵıwlardıń biri dep esaplanadı&lt;ref&gt;{{cite book |last=Stryker |first=Krista |chapter=Squats for a strong lower body |title=The 12-Minute Athlete |location=New York |publisher=Tiller Press |year=2020 |page=43}}&lt;/ref&gt;.
* '''[[Berpi]]''' — qarın, kókirek, qol, ayaq hám arqa bulshıq etlerin jumısqa qosatuǵın pútkil dene ushın shınıǵıw. Adam otırıp, tez qolǵa tirelip kóteriliw poziciyasına ótedi, keyin ayaqların tartıp, joqarıǵa sekiredi.
* '''Turnikke tartılıw''' — turnikti iyin keńliginde uslap, iyek turnik dárejesine jetkenshe deneni kóteriw. Bul tiykarınan arqanıń keń bulshıq etin rawajlandıradı.
* '''Brusta kóteriliw''' — parallel brus arasında orınlanadı: dene shıǵanaqlar iyin dárejesine túskenshe tómenletiledi, keyin qollar tolıq jazılǵansha kóteriledi. Ol tiykarınan kókirek, triceps hám deltasımaq bulshıq etlerin rawajlandıradı&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Ciccantelli |first=Pat |date=December 1991 |title=Strength Exercise: The Dip |journal=National Strength and Conditioning Association Journal |volume=13 |issue=6}}&lt;/ref&gt;.
* '''Qolda turıw''' — denesin qollarǵa teńsalmaqlap, tik, tóńkerilgen poziciyada uslap turıw.
* '''L-otırıw''' — dene salmaǵı qollarǵa túsedi, al ayaqlar gewdege tuwrı múyesh astında gorizontal uslap turıladı. Bul kúshli qarın bulshıq etlerin hám joqarı iyiliwsheńlikti talap etedi.
* '''Plansh''' — eń quramalı shınıǵıwlardıń biri, ádette bir neshe jıllıq shınıǵıwdan keyin ǵana orınlanadı. Dene eki qolǵa teńsalmaqlanıp, jerge parallel uslap turıladı.
* '''Planka''' — qolǵa tirelip kóteriliwdiń joqarǵı poziciyasın uzaq waqıt uslap turıw. Bunda tiykarınan qarınnıń tuwrı bulshıq eti jumıs isleydi.
* '''Óksheni kóteriw''', '''aldıǵa adımlap otırıw''' hám '''ayaqtı ashıp sekiriw''' — basqa keń tarqalǵan shınıǵıwlar.

== Shınıǵıw usılları ==
[[Fayl:02025 0820 Street workout in Bielsko-Biała.jpg|thumb|Kóshe shınıǵıwları]]
Kalistenika bulshıq et massasın arttırıw, kúsh hám shıdamlılıqtı rawajlandırıw sıyaqlı túrli maqsetlerde qollanıladı. Qollanılatuǵın usıllar maqsetke baylanıslı ózgeredi: bulshıq et massasın arttırıw ushın júkleme kólemi, kúsh ushın shınıǵıwdıń intensivligi, al shıdamlılıq ushın demalıs waqtı áste-aqırın qısqartıladı. Kúsh shınıǵıwlarında júkleme kólemi bulshıq ettiń ósiwi ushın áhmiyetli faktor, biraq hár túrli bulshıq et toparları hár túrli kólemge hár qıylı juwap beredi&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Baz-Valle |first1=Eneko |last2=Balsalobre-Fernández |first2=Carlos |last3=Alix-Fages |first3=Carlos |last4=Santos-Concejero |first4=Jordan |date=2022 |title=A Systematic Review of The Effects of Different Resistance Training Volumes on Muscle Hypertrophy |journal=Journal of Human Kinetics |volume=81 |pages=199–210 |doi=10.2478/hukin-2022-0017 |pmid=35291645 |pmc=8884877}}&lt;/ref&gt;.

=== Rawajlanıw ===
Kalistenikada rawajlanıw ádette shınıǵıwlardıń qıyınlıǵın áste-aqırın arttırıwdı óz ishine aladı hám júklemeni áste-aqırın arttırıw principine tiykarlanadı. Hár túrli tayarlıq dárejesine sáykes, shınıǵıwdı jeńillestiriw yamasa qıyınlastırıw ushın kóplegen variantlar bar. Rawajlanıw qaytalawlar sanın, setlerdi yamasa dene poziciyasın ózgertiwdi óz ishine alıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kraemer |first1=William J. |last2=Ratamess |first2=Nicholas A. |date=April 2004 |title=Fundamentals of Resistance Training: Progression and Exercise Prescription |journal=Medicine &amp; Science in Sports &amp; Exercise |volume=36 |issue=4 |pages=674–688 |doi=10.1249/01.MSS.0000121945.36635.61 |pmid=15064596}}&lt;/ref&gt;.

=== Tikleniw ===
Tikleniw — kalistenikada da, basqa barlıq fizikalıq shınıǵıwlarda da rawajlanıwdıń zárúr bólegi. Qısqa múddetli tikleniw qaytalawlar arasında hám setler arasında júz beredi, ol energiyanı tez tiklep, sharshaw qáwpin azaytadı. Uzaq múddetli tikleniw de kalistenika qábiletin rawajlandırıw ushın júdá áhmiyetli&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Porcari |first1=John P. |last2=Bryant |first2=Cedric X. |last3=Comana |first3=Fabio |title=Exercise Physiology |date=2015 |publisher=F. A. Davis Company |location=Philadelphia |isbn=978-0-8036-2555-6 |pages=419–420}}&lt;/ref&gt;.

== Artıqmashlıqları hám paydası ==
Kalistenika shınıǵıwlarınıń kópshiligi hesh qanday ásbaptı talap etpeydi. Ásbap kerek bolǵanda da úy buyımları jetkilikli boladı yamasa olardıń ornın basatuǵın nárseler tabıladı (mısalı, turnik ornına gorizontal aǵash shaqası). Sonlıqtan kalistenika saparda yamasa demalısta, sport zalı joq jerde qolaylı&lt;ref&gt;{{cite web |title=Resistance training – health benefits |url=https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/healthyliving/resistance-training-health-benefits |publisher=Better Health Channel |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Óz dene salmaǵı menen shınıǵıwdıń taǵı bir artıqmashlıǵı — ol hesh qanday qárejetti talap etpeydi&lt;ref name=&quot;Harvard&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Harrison&quot; /&gt;.

2017-jılǵı izertlew kalistenika shınıǵıwları úlken ásbaplarsız-aq deneniń tik turıwın, kúshti hám dene quramın jaqsılawdıń nátiyjeli usılı ekenin kórsetken&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Thomas |first1=E. |last2=Bianco |first2=A. |last3=Mancuso |first3=E. P. |display-authors=etal |date=2017 |title=The effects of a calisthenics training intervention on posture, strength and body composition |journal=Isokinetics and Exercise Science |volume=25 |issue=3 |pages=215–222 |doi=10.3233/IES-170001}}&lt;/ref&gt;. Kún dawamında az-azdan orınlanǵan kalistenika háreketsiz turmıs keshiretuǵın adamlarda qartayıwdıń nerv-bulshıq et funkciyasına tásirin azaytıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Mear |first=Emily |date=2022 |title=The Effect of Breaking Up Sedentary Time with Calisthenics on Neuromuscular Function: A Preliminary Study |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |volume=19 |issue=21 |pages=14597 |doi=10.3390/ijerph192114597 |pmid=36361476 |pmc=9653850}}&lt;/ref&gt;.

== Kalistenika parkleri ==
[[Fayl:Calisthenics in Osdorp.jpg|thumb|Amsterdamdaǵı kalistenika parki]]
Ayırım ashıq hawadaǵı fitnes maydanshaları hám sport maydanları arnawlı kalistenika ushın dúzilgen, olardıń kópshiliginen hámme biypul paydalana aladı. Kalistenika parkleriniń ásbaplarına turnikler, shıǵıw teksheleri, parallel bruslar hám sekiriw qutıları kiredi&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://calisthenics-parks.com |title=Calisthenics Parks – Spots Map |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Kalistenika tez rawajlanıp atırǵan xalıqaralıq sport túri — kóshe shınıǵıwları (street workout) menen baylanıslı. Bul sportta sportshılar belgili waqıt ishinde kalistenika kombinaciyaların tóreshiler aldında orınlaydı.

== Jáne de qarań ==
{{div col|colwidth=18em}}
* [[Aleksandr texnikası]]
* [[Ballistikalıq shınıǵıw]]
* [[Aylanbalı kúsh shınıǵıwı]]
* [[Kompleks shınıǵıw]]
* [[KrossFit]]
* [[Fitnes jolaǵı]]
* [[Gimnastika]]
* [[Qolda turıw]]
* [[Kúsh penen shıǵıw]]
* [[Parkur]]
* [[Pilates]]
* [[Pliometrika]]
* [[Quwat shınıǵıwları]]
* [[Turnikke tartılıw]]
* [[Sport]]
* [[Kóshe shınıǵıwları]]
* [[Kúsh shınıǵıwları]]
* [[Bir tárepleme shınıǵıw]]
{{div col end}}

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>tsmgvr1jr3gvrfjgtaahewnx5ha22fa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berpi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49277</id>
    <revision>
      <id>276644</id>
      <timestamp>2026-10-28T11:54:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AbzalM</username>
        <id>13445</id>
      </contributor>
      <comment>Jańa maqala. Translated from [[:en:Burpee (exercise)]]</comment>
      <origin>276644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6213" sha1="ntexqn7kuwqll3gy02005hsjyy44nzu" xml:space="preserve">[[Fayl:Burpee.gif|thumb|Berpi shınıǵıwın orınlaw]]

'''Berpi''' — [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwlarında]] qollanılatuǵın pútkil dene ushın shınıǵıw. Ol qaytalawlar arasında qosımsha tik turıw qosılǵan «otırıp-iyteriliw» shınıǵıwı bolıp tabıladı. Hárekettiń ózi tiykarınan [[Anaerobikalıq shınıǵıw|anaerobikalıq shınıǵıw]], biraq uzaǵıraq waqıt dawamında izbe-iz orınlanǵanda aerobikalıq shınıǵıw retinde de qollanılıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Podstawski |first1=R. |last2=Markowski |first2=P. |last3=Clark |first3=C. C. |display-authors=etal |title=International Standards for the 3-Minute Burpee Test: High-Intensity Motor Performance |date=2019 |journal=Journal of Human Kinetics |volume=69 |pages=137–147 |doi=10.2478/hukin-2019-0021 |pmid=31666896 |pmc=6815084}}&lt;/ref&gt;.

Shınıǵıwdıń atı berilgen fiziolog Royal Berpi súwretlegen tiykarǵı háreket tik turǵan poziciyadan tórt basqıshta orınlanadı hám «tórt esaplı berpi» dep ataladı&lt;ref name=&quot;PopSci&quot;&gt;{{cite magazine |last=Raymond |first=A. |title=Can we make our soldiers tough enough? |magazine=Popular Science |date=February 1944 |pages=57–60, 203}}&lt;/ref&gt;:
# Qolların jerge qoyıp, [[Otırıp-turıw|otırǵan]] poziciyaǵa ótiw.
# Qolların tuwrı uslap, ayaqtı artqa ılaqtırıp, planka poziciyasına ótiw.
# Ayaqların dárhal otırǵan poziciyaǵa qaytarıw.
# Otırǵan poziciyadan tik turıw.

Bir ózgertilgen túrinde ayaq artqa ılaqtırılmay, adımlap planka poziciyasına ótiledi. Tiykarǵı berpiniń kóplegen variantları bar, olar kóbinese [[Qolǵa tirelip kóteriliw|qolǵa tirelip kóteriliwdi]] hám sekiriwdi óz ishine aladı&lt;ref&gt;{{cite web |last=Dluginski |first=Sheryl |date=2013-01-04 |title=The Real Story Behind the Exercise You Love to Hate: The Burpee |url=https://web.archive.org/web/20170818135031/https://www.dnainfo.com/new-york/20130104/new-york-city/real-story-behind-exercise-you-love-hate-burpee |publisher=DNAinfo |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

== Kelip shıǵıwı ==
[[Fayl:CrossFit Burpee.gif|thumb|Qolǵa tirelip kóteriliw hám sekiriwdi óz ishine alǵan berpi variantı]]
Shınıǵıwdı 1939-jılı amerikalı fiziolog Royal Haddlston Berpi oylap tapqan. Ol onı fizikalıq tayarlıqtı bahalaw ushın «berpi testinde» qollanǵan&lt;ref name=&quot;MJ&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.mensjournal.com/health-fitness/history-burpee-origin-name-royal-trainer-bodyweight/ |title=The Badass History of the Burpee and the Legendary Man Who Created It |last=Rodio |first=Michael |work=Men's Journal |date=2016-06-25 |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Berpi 1940-jılı Kolumbiya universitetiniń Pedagogika kollejinde ámeliy fiziologiya boyınsha doktorlıq dárejesin alǵan hám bul shınıǵıwdı doktorlıq dissertaciyasınıń bir bólegi retinde tez hám ápiwayı fizikalıq tayarlıq testi sıpatında jaratqan&lt;ref&gt;{{cite book |last=Burpee |first=Royal Huddleston |title=Seven Quickly Administered Tests of Physical Capacity |date=1940 |publisher=Teachers College, Columbia University |series=Contributions to Education |volume=818}}&lt;/ref&gt;. Bul test epshillik hám koordinaciyanı ólshew ushın qollanılıwı múmkin&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20110717135612/http://oxforddictionaries.com/definition/burpee |title=Definition of burpee |publisher=Oxford University Press |work=Oxford Dictionaries Online |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;. Dáslepki berpi tórt túrli poziciyadan ótetuǵın «tórt esaplı berpi» bolǵan. Testte berpi tórt ret orınlanǵan, al júrektiń qandı aydaw nátiyjeliligin hám júrek urıwınıń qanshelli tez normal jaǵdayǵa qaytatuǵının anıqlaw ushın tórt berpiden aldın hám keyin bes ret júrek urıwı ólshengen&lt;ref name=&quot;MJ&quot; /&gt;.

== Variantları ==
; Qutıǵa sekiriw menen berpi : Sportshı joqarıǵa emes, qutınıń ústine sekiredi.
; Gantel menen berpi : Sportshı shınıǵıwdı eki gantel uslap orınlaydı.
; Segiz esaplı berpi yamasa qos berpi : Sportshı planka poziciyasına ótkennen keyin eki ret qolǵa tirelip kóteriledi&lt;ref name=&quot;PopSci&quot; /&gt;.
; Tosqınlıqtan sekiriw menen berpi : Sportshı berpiler arasında tosqınlıqtan sekirip ótedi.
; Dizege tirelip orınlanatuǵın berpi : Sportshı qolǵa tirelip kóteriliwden aldın dizelerin búgip, jerge tireydi.
; Uzınlıqqa sekiriw menen berpi : Sportshı joqarıǵa emes, aldıǵa sekiredi.
; Bir qolda berpi : Sportshı pútkil shınıǵıwdı, sonıń ishinde qolǵa tirelip kóteriliwdi de bir qol menen orınlaydı.
; Bir ayaqta berpi : Sportshı bir ayaqta turıp, beldi búgip, qolların iyinge tuwrı keletuǵınday jerge qoyadı, keyin tirek ayaǵı menen artqa sekirip planka poziciyasına ótedi, qaytadan aldıǵa sekirip, bir ayaqta joqarıǵa sekiredi. Sonnan keyin ekinshi ayaq penen qaytalanadı.

== Dúnya rekordları ==
Kókirekti jerge tiygizip orınlanatuǵın berpi boyınsha Ginnesstiń dúnya júzilik rekordları:
* Bir minutta — 38 ret (2023-jıl 29-aprel, Kvebek, [[Kanada]])&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/501519-most-chest-to-ground-burpees-in-one-minute-male |title=Most chest to ground burpees in one minute (male) |publisher=Guinness World Records |date=2023-04-29 |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.
* Bir saatta — 951 ret (2021-jıl 25-iyun, [[Singapur]])&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Shan |first1=Lee Ying |last2=Campbell |first2=Joseph |date=2021-07-21 |title=Brazilian sets burpee Guinness Record in Singapore |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/brazilian-sets-burpee-guinness-record-singapore-2021-07-20/ |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.
* 12 saatta — 8523 ret (2024-jıl 11-may, Narbonna, [[Franciya]])&lt;ref&gt;{{cite web |title=8 523 burpees en 12 heures : Le record du monde établi à Narbonne par Joseph Salas a été validé par le Guinness World Record |url=https://www.lindependant.fr/2024/11/03/le-record-du-monde-etabli-a-narbonne-par-joseph-salas-a-ete-valide-par-le-guinness-world-record-12300924.php |work=L'Indépendant |date=2024-11-03 |access-date=2026-10-28}}&lt;/ref&gt;.

== Derekler ==
{{Derekler}}

[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]]</text>
      <sha1>ntexqn7kuwqll3gy02005hsjyy44nzu</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>