Wikipedia kaawiki https://kaa.wikipedia.org/wiki/Bas_bet MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Media Arnawlı Talqılaw Paydalanıwshı Paydalanıwshı talqılawı Wikipedia Wikipedia talqılawı Fayl Fayl talqılawı MediaWiki MediaWiki talqılawı Úlgi Úlgi talqılawı Járdem Járdem talqılawı Kategoriya Kategoriya talqılawı Portal Portal talqılawı TimedText TimedText talk Modul Modul talqılawı Event Event talk 0 398 276784 266904 2026-10-29T10:59:07Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 276784 wikitext text/x-wiki {{Shayır infoqutısı |qaraqalpaqsha atı = Ibrayım Yusupov |negizgi atı = |súwret = Ibrayım_Yusupov.jpg |súwret eni = 200 |súwret táriypi = I. Yusupov portreti |tolıq atı = Ibrayım Yusupovich Yusupov |ádebiy laqabı = Ayaziy |tuwılǵan sánesi = 05.05.1929 |tuwılǵan jeri = [[Shımbay rayonı]], {{bayraqlastırıw|Qaraqalpaq ASSR}}, {{bayraqlastırıw|Ózbek SSR}}, {{bayraqlastırıw|SSRA}} |qaytıs bolǵan sánesi = 24.07.2008 |qaytıs bolǵan jeri = [[Nókis]], {{bayraqlastırıw|Qaraqalpaqstan}}, {{bayraqlastırıw|Ózbekstan}} |puqaralıǵı = {{bayraqlastırıw|SSRA}}, {{bayraqlastırıw|Ózbekstan}} |milleti = [[qaraqalpaq]] |dóretiwshilik túri = shayır, [[dramaturg]], awdarmashı, jazıwshı, [[pedagog]] |oqıǵan jeri = [[Qaraqalpaq mámleketlik pedagogika institutı]] |dóretiwshilik jılları = 1946–2008-jıllar |baǵdarları = [[poeziya]], [[dramaturgiya]] |belgili pikirleri = «Tır jalańash qalsańdaǵı,<br> Bek bol, bala, qalpaǵıńa!...» |ákesi = Yusup axun Sayekeev (1875–1932) |anası = Xanbiybi Xojamurat qızı (1898–1974) |ómirlik joldası = Biybizada Jumanazarova (1934–1980) |ómirlik joldasları = |perzentleri = Shahzada Yusupova (qızı)<br> Paydam Yusupov (ulı)<br> Madiyar Yusupov (ulı) <br> Aruxan Yusupova (qızı) <br> Ayjamal Yusupova (qızı) |ataqları = [[Qaraqalpaqstan Respublikası xalıq shayırı|Qaraqalpaqstan xalıq shayırı]], [[Ózbekstan xalıq shayırı]] |sıylıqları = [[Ózbekstan Qaharmanı]] (2004)<br>{{El-jurt húrmeti ordeni}} (1999)<br> {{Doslıq ordeni}}<br> «Miynet qızıl bayraq» ordeni (1979) |sayt = |qolı = }} '''Ibrayım Yusupov ''' (''tolıq atı '''Ibrayım Yusupovich Yusupov''''', [[1929|1929-jıl]] [[5-may]], [[Shımbay rayonı]], [[Qaraqalpaq Avtonom Sovet Socialistlik Respublikası|QQASSR]], [[ÓzSSR]], [[Sovet Socialistlik Respublikalar Awqamı|SSRA]] – [[2008|2008-jıl]] [[24-iyul]], [[Nókis]], [[Qaraqalpaqstan]], [[Ózbekstan]]) — [[qaraqalpaqlar|qaraqalpaq]] shayırı, XX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń iri tulǵası, awdarmashı, dramaturg hám pedagog. [[Qaraqalpaqstan Respublikası xalıq shayırı|Qaraqalpaqstan]] hám [[Ózbekstan xalıq shayırı]]. [[Ózbekstan|Ózbekstan Qaharmanı]] ([[2004|2004-jıl]]ı). [[Qaraqalpaqstan gimni|Qaraqalpaqstan Respublikası mámleketlik gimni]]niń sóziniń avtorı<ref name="ziyouz1">{{Web deregi | url = https://www.ziyouz.com/portal-haqida/xarita/jahon-she-riyati/qoraqalpoq-she-riyati/ibroyim-yusupov-1929-2008| bet = IBROYIM YUSUPOV (1929-2008)| baspaxana = ziyo.uz| qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-noyabr | jumıs = ziyo.uz| til = uz}}</ref>.<br>Ádebiy laqabı – ''Ayaziy''. == Ómirbayanı hám miynet jolı == Ibrayım Yusupovich Yusupov 1929-jıl 5-mayda Qaraqalpaqstan Respublikası, Shımbay rayonı, Azat awılında tuwılǵan. Bolajaq shayırdıń ákesi Yusup (axun) Sayekeev (1875-1931-jıllar) óz dáwiriniń diniy ǵayratkeri hámde iri jer iyesi bolıp, Sovet húkimeti tárepinen quwdalawǵa ushırap, 1931-jılı [[Túrkmenstan]]ǵa súrgin etilgen hám onnan qaytpaǵan. Ayırım tastıyqlanbaǵan maǵlıwmatlarǵa bola, Yusup (axun) Sayekeev Tashawız qamaqxanasınan qashıp, [[Tórtkúl|Tórtkúl qalası]] átirapında orıs basqınshılarına qarsı sawashta qaytıs bolǵan. Anası Xanbiybi eki ul hám tórt qızdı tárbiyalaǵan. Shańaraqtı baǵıwda anasına járdem beriw ushın jas Ibrayım 13 jasınan baslap jumıs islewdi basladı. Onıń tuwısqan ajaǵası Mádenbay Yusupov ekinshi duniya júzlik urısında qatnasqan. Belorus aymaǵında jaralanǵan. Urıstan keyin óz eline demobilizaciyadan keyin qaytıs bolǵan. [[Qaraqalpaq mámleketlik universiteti|Qaraqalpaq mámleketlik pedagogika institutı]]nda oqıǵan. Instituttı 1949-jılda tamamlaǵan Ibrayım ózi oqıǵan bilim dárgayında ádebiyat páninen sabaq bere basladı<ref name="ziyouz12">{{Web deregi | url = https://www.ziyouz.com/portal-haqida/xarita/jahon-she-riyati/qoraqalpoq-she-riyati/ibroyim-yusupov-1929-2008| bet = IBROYIM YUSUPOV (1929-2008)| baspaxana = ziyo.uz| qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-noyabr | jumıs = ziyo.uz| til = uz}}</ref>. 1961-1962-jıllarda «Ámiwdárya» jurnalı redaktorı, keyingi 3 jıl [[Sovet Socialistlik Respublikalar Awqamı|SSSR]] Pánler Akademiyası Qaraqalpaq filialınıń N. Dáwqaraev atındaǵı til, ádebiyat hám tariyx institutında ilimiy jumıs alıp bardı<ref>{{Web deregi | url = https://lex.uz/docs/2375371| bet = УП-3476-сон 25.08.2004. О присвоении звания «Узбекистон Кахрамони»| til = ru| qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-fevral | jumıs = lex.uz}}</ref>. 1965-1980-jıllarda Qaraqalpaq ASSR jazıwshılar awqamına basshılıq etken. Onıń baslaması menen SSSRdıń kóplegen qalalarında, atap aytqanda, [[Moskva]], [[Kiev]], [[Alma-Ata]], Vilnyus hám basqa qalalarda birinshe márte Qaraqalpaq mádeniyatı kúnleri ótkerildi. 1980-1988-jıllarda «Sovet Qaraqalpaqstanı» (házirgi atı [[Erkin Qaraqalpaqstan|«Erkin Qaraqalpaqstan»]]) gazetasında bas redaktor boldı. Bıraq Ózbekstan kompartiyasınıń Qaraqalpaqstan obkomınıń birinshi xatkeri K.Salıqovtıń basımı menen lawazımnan bosatılǵan. Keyinirek ol 1988-1994-jıllarda Qaraqalpaqstan Tınıshlıqtı qorǵaw komiteti baslıǵı bolıp is júritti. 1994-2000-jıllarda Ruwxıylıq hám aǵartıwshılıq orayı basshısı lawazımında islegen. [[Fayl:I.Yusupov.jpg|left|thumb|Ibrayım Yusupovtıń «[[Shorsha Baba qoyımshılıǵı]]»ndaǵı qábiri, [[Nókis]], [[Qaraqalpaqstan]].]] Qaraqalpaq xalqınıń XX ásirdegi ullı tulǵalarınan biri I.Yusupov 2008-jıl 24-iyul kúni dúnyadan ótti. [[Ózbekstan|Ózbekstan Respublikası]] birinshi prezidenti [[Islam Karimov|I.A.Karimov]] shayır qaza bolǵanda onıń shańaraǵına muńlaslıq bildirdi: ''«Ol qayda islese de, shólkemlestiriwshilik uqıplılıǵı, bilim hám tájiriybesi menen barlıq jerde xalıqtıń abıroyı hám húrmetine iye boldı»''. Shayırdıń qábiri Nókis qalasındaǵı «Shorsha Baba» áwliyesinde jaylasqan. === Siyasiy iskerligi === I.Yusupov 1952-jılda ol burjua-milletshil toparlar menen sherikles bolıwda gúmanlanǵan hámde oǵan qarsı jınayat isi qozǵatılǵan. Biraq Stalinniń qaytıs bolǵannan keyingi siyasiy salıstıramı erkinlik jaǵdayı nátiyjeside «dálillerdiń jetispewshiligi» degen sebep penen aqlandı. Ol bir neshe márte QASSR Joqarǵı Keńesi deputatı etip saylandı. 1990-jıl M. Gorbashyovqa qarsı sınlanǵan «Kórsetken kúniń usıma» dep atalǵan qosıǵı ushın bir qansha quwdalawlarǵa ushıraydı. 1990-1994-jıllarda ÓzSSR hám Ózbekstan Joqarǵı Soveti deputatlıǵına saylandı. Birneshe márte [[Islam Karimov|I.A.Karimov]]<nowiki/>tıń Ózbekstan Respublikası prezidenti saylawlarında isenimli wákili bolǵan hámde onıń talabanlıǵın belsendi qollap-quwatlaǵan. == Dóretiwshiligi == === Poemalıq shıǵarmaları hám qosıqlar toplamları === Shayırdıń dáslepki shıǵarmaları 1946-jılda baspadan shıǵarılǵan («Watanım» qosıǵı). Ol tárepinen «Joldas muǵallim» (1949), «Akaciya gúllegen jerde» (1952), «Gilemshi hayal haqqında haqıyqatlıq» (1955), «Eski fontan ertegi» (1957), «Aktrisanıń ıǵbalı» (1958), «Dala ármanları» (1964), «Tumaris» (1970), «Qaraqalpaq haqqında sóz» (1977), «Búlbúl uyası» (1987) poemaları dóretildi. Shayırdıń «Baxıt lirikası» (1955), «Kúnshıǵıs jolawshısına» (1959), «Oylar» (1960), «Jeti asırım» (1962), «Dala ármanları» (1966), «Zaman aǵımı» (1968), «Kewil kewilden suw isher» (1971), «Tumaris» (1974), «Yosh» (1977), «Dáwir samalları» (1982), «Alasatlı dúnya bul» (1987), «Duzlı samallar» (1988), «Kewildegi keń dúnya» (1989), «Úmit jaǵısı» (1990) atamalı poemalar hámde qosıqlar toplamları jarıqqa shıqtı. Ibrayım Yusupov ǵárezsizlik jıllarında da jemisli dóretiwshilik etip, «Begligińdi buzba sen» (1995), «Ómir, saǵan ashıqpan» (1999), «Hárkimniń óz zamanı bar» (2006) shıǵarmalar toplamların baspadan shıǵardı. === Prozalıq shıǵarmaları hám gúrrińleri === I.Yusupov proza jónelisinde da miynet etken bolıp, «Seydan ǵarrınıń gewishi» gúrrińi buǵan ayqın mısal bola aladı. Onıń gúrrińler toplamı «Ǵarrı tuttaǵı gúz» (1963) ataması menen baspadan shıqqan. === Dramalıq shıǵarmaları hám pyesaları === Shayır «Qaraqalpaq muzıkalı drama teatrı ushın «Qırq qız» ([[Ámet Shamuratov]] penen birgelikte, 1965-jılı qoyılǵan), «Aktrisanıń ıǵbalı» (1967-jılı qoyılǵan), «Ómirbek laqqı» (1971-jılı qoyılǵan) pyesaların, «Ájiniyaz» operası ushın libretto (1973), Iskender Zulqarnayn haqqında ańızǵa tiykarlanǵan «Mángi bulaq» (1986) dramaların jazǵan. === Awdarma miynetleri === Yusupov sonıń menen birge kórkem awdarma salasında da tabıslı iskerlik kórsetti. Ol [[William Shakespeare|Shekspir]], [[Johann Wolfgang von Goethe|Gyote]], [[George Byron|Bayron]], [[Fridrix Shiller|Shiller]], Geyne sonetlerin, [[Aleksandr Pushkin|Pushkin]] qosıqların, [[Mixail Lermontov|Lermontov]]<nowiki/>tıń «Mtsyri» poemasın, [[Omar Hayyam]] rubayıların, [[Alisher Nawayı|Nawayı]] hámde Hafiz ǵázzellerin, [[Abay Qunanbay ulı|Abay]], [[Maqtumqulı]] qosıqların, [[Taras Shevchenko|Shevchenko]]<nowiki/>nıń «Katerina»sın, shayır Mayakovskiydiń qosıqların, Ǵabdulla Toqaydıń qosıqlar kitabın, [[Rasul Gamzatov]], [[Mustay Karim]], Samed Vurǵun, [[Ǵafur Ǵulam]], [[Zulfiya]] sıyaqlı ullı shayırlardıń dóretpelerin, noǵay xalıq qosıqları toplamı hám basqa kóplegen shıǵarmalardı qaraqalpaq tiline sheberlik penen awdarmaladı. == Sıylıqları == * Ózbekstan Qaharmanı ([[2004]])<ref>[https://lex.uz/ru/docs/2375371]{{Lang-ru|Указ Президента Республики Узбекистан}}</ref> * «El-jurt húrmeti» ordeni ([[1999]])<ref>[https://lex.uz/ru/docs/2388467]{{Lang-ru|Указ Президента Республики Узбекистан}}</ref> * «Doslıq» ordeni * «Miynet qızıl bayraq» ordeni ([[1979|1979-jıl]] [[4-may]]) * Ózbekstan xalıq shayırı == Shańaraǵı == '''Ákesi:''' Yusup axun Sayekeev (1875-1932-jıllar ómiriniń shamalıq jılları). '''Anası:''' Xanbiybi Xojamurat qızı (1898-1974-jıllar ómiriniń shamalıq jılları). '''Ómirlik joldası:''' Biybizada Jumanazarova (1934-1980). '''Perzentleri''': * Shahzada Yusupova (ómirlik joldası Tolıbay Ibragimov [[Qanlıkól rayonı]] hákimi (2002-2014) bolıp islegen) ('''aqlıqları:''' Sultan, Xansulıw, Aliya). * Baxram Yusupov (ómirlik joldası Roza Rzaeva Qaraqalpaqstan ASSR Joqarǵı Keńesi prezidiumı baslıǵı Kamal Rzaevtiń qızı, sol waqıttaǵı Respublikadaǵı eń joqarǵı mámleketlik lawazım) ('''aqlıqları:''' Atabek) * Madiyar Yusupov (Madiyar Yusupov Qaraqalpaqstan Respublikası Mámleketlik salıq basqarması baslıǵı orınbasarı lawazımında jumıs islegen 1991-1997-jıllar) ('''aqlıqları:''' Allayar hám Daniyar). * Aruxan Yusupova ('''aqlıqları:''' Timur hám Zuxra). * [[Ayjamal Yusupova]] ('''aqlıqları:''' Ilyas, Bahawatdin, Aysulıw, Ayzada) (Qaraqalpaqstan tarıyxı hám kórkem óner muzey direktorı). == Shayır haqqında == [[Fayl:Aymatov Qaraqalpaqstanda.jpg|thumb|[[Shıńǵız Aytmatov]], [[Tólepbergen Qayıpbergenov]], Ibrayım Yusupov. [[Qaraqalpaqstan]]]] Qaysın Kuliev Qırımda [[Rasul Gamzatov]], [[Shıńǵız Aytmatov]] hámde Ibrayım Yusupov ózi qatnasıwında [[SSRA]] shayırları hám jazıwshılarınıń ushırasıwlarınan birinde: ''«Ibrayım Yusupov [[Nawayı]] hámde [[Maqtumqulı]] menen bir qatarda túrkiy tilles xalıqlar poeziyasınıń payǵambarı esaplanadı»'' degen edi. Ataqlı ózbek shayırı [[Zulfiya]] I.Yusupovtı «Qaraqalpaq milletiniń XX ásirdegi Pushkini» dep ataǵan. Ózbekstan qaharmanı Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalq shayırı Abdulla Aripov I.Yusupovtı «Óz ustazım» dep ataǵan. Qırǵız jazıwshısı [[Shıńǵız Aytmatov]] «Pravda vostoka»nıń 1991-jılǵı bir sanında bılay dep jazadı: ''«Men Ibrayım Yusupov qosıqların tek awdarma etilgen halında oqıǵanman. Mine awdarmalanǵan formasınıń ózinde onıń dóretiwshiligi bizdi tań qaldırıp tereń oyǵa saladı. Onıń qosıqların hasıl negizgi variantında oqıyalmaǵanımnan ókinemen. Eger bul insan óz qábiliyetin prozada sınap kórgeninde Alla biledi ol qanday biytákrar dóretpeler jaratar edi. Oylawımsha bunday joqarı jetik danalıq penen ol dúnyada Еrnest Xeminguey, Robindranat Tagorlar qatarında bolıwǵa ılayıq.»'' == Shayırǵa estelikler == Ibrayım Yusupov háykeli [[Tashkent]]tegi «Jazıwshılar alleyası»nda ornatılǵan. Nókis qalasında shayır estelegine qaraqalpaq tili hám ádebiyatına qániygelestirilgen dóretiwshilik mektebi bar. Sonday-aq Qaraqalpaqstan Respublikasınıń rayon hám qalalarınıń oraylıq kósheleri shayır húrmetine atalǵan. <gallery> I. Yusupov eskertkishi.jpg|I. Yusupov eskertkishi ([[Tashkent]]) I. Yusupov mektebi.jpg|I. Yusupov mektep-internatı ([[Nókis]]) </gallery> == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Ibrayım Yusupov}} {{Wikicitata}} {{Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń aǵzaları}} {{Ámiwdárya jurnalınıń bas redaktorları}} {{«Erkin Qaraqalpaqstan» gazetasınıń bas redaktorları}} {{Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń laureatları}} {{Ózbekstan Qaharmanı sıylıǵın alǵan Qaraqalpaqstanlılar}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Ibrayım Yusupov| ]] [[Kategoriya:Qaraqalpaq shayırları]] [[Kategoriya:Qaraqalpaqstan gimni]] [[Kategoriya:Berdaq atındaǵı Qaraqalpaqstan Respublikası mámleketlik sıylıǵınıń laureatları]] [[Kategoriya:Shorsha baba qoyımshılıǵına jerlengenler]] [[Kategoriya:Shımbay rayonında tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Ózbekstan xalıq shayırları]] [[Kategoriya:Ámiwdárya jurnalınıń bas redaktorları]] [[Kategoriya:Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń aǵzaları]] [[Kategoriya:Miynet Qızıl Bayraq ordeni iyeleri]] 4rveak1ow0xdo6h80fsvwrk4s1vhfyq 0 3514 276776 161821 2026-10-29T07:57:19Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları|Dene shınıǵıwları]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 276776 wikitext text/x-wiki [[Súwret:Andrei Rybakou.jpg|thumb|180px|]] [[Súwret:Zulfiya Chinshanlo 2009.jpg|thumb|180px|]] Awır atletika sport túrleriniń biri. {{Shala}} [[Kategoriya:Sport]] [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] == Derekler == {{Derekler}} 4qxm3tbjgcvvidv8lmwlxhrn0kakuu0 0 6832 276668 266381 2026-10-28T15:28:54Z Qareken Balasi 8937 Infokarta hám foto, tariyx, imarat, diriktorlar (ru maqalası tiykarında) 276668 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" style="float:right; width:300px; margin:0 0 1em 1em; text-align:left" |- ! colspan="2" style="text-align:center" | Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik muzıkalı-akademiyalıq teatrı |- | colspan="2" style="text-align:center" | [[Fayl:Karakalpak State Academic Musical Theatre named after Berdakh (Stanislavski).jpg|300px|Teatr imaratı]] |- ! Túri | Teatr |- ! Ornalasıwı | [[Nókis|Nókis qalası]] |- ! Shólkemlestirilgen waqtı | 1926-jıl 11-aprel |- ! Mámleketlik teatr mártebesi | 1930-jıl |- ! Akademiyalıq mártebe | 2017-jıl |- ! Sıylıqları | «Húrmet belgisi» ordeni (1977) |- ! Direktor | [https://berdax-teatr.uz/938-mamutov-paraxat-allambergen-ul-direktor.html Mamutov Paraxat Allambergen ulı] |- ! Telefon (kassa) | '''70-474-58-18''' |- ! Websaytı | [https://berdax-teatr.uz/ berdax-teatr.uz] |} '''Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik muzıkalı-akademiyalıq teatrı''' — Qaraqalpaqstannıń eski teatrlarınan. == Tariyxı == 1926-jıl «Tań nurı» truppası tiykarında shólkemlestirilgen. Shólkemlestiriwshileri [[Zarip Qasımov]], [[Ábdiraman Ótepov]], [[Qasım Áwezov]] hám [[Asan Begimov]]. Birinshi kórkem basshısı — Zarip Qasımov. [[Ábdiraman Ótepov|A.Ótepov]], [[Jolmurza Aymurzaev|J.Aymurzaev]], G.Ubaydullaev, M.Matjonov, B.Seytov, J.Seytova, T.Seytmamutovlar teatrdıń dáslepki dóretiwshileri bolıp tabıladı. == Repertuarı == Teatr «Tilek jolında» ([[Qasım Áwezov]]) spektaklı menen ashılǵan. Teatr iskerligin «Odekolon», «Áneqalas», «Teńin tapqan qız», «Seytmurat jalqaw», «Kóz boyamashı wákil», «Bul kim» sıyaqlı spektakller menen baslanadı. 1930-jıl «Qaraqalpaq mámleketlik teatrı» mártebesi beriledi. 1934-jıl [[Moskva]] mámleketlik teatr kórkem-óneri institutı qasında [[Qaraqalpaq studiyası]] ashıladı. 1939-jıl teatrǵa sol instituttı tamamlap kelgen 27 aktyor hám rejissiorlar kelip qosıladı. Bulardıń arasında [[Ózbekstan]] hám [[Qaraqalpaqstan]] xalıq artistleri Joldas Sharıpov, [[Tóresh Allanazarov]], Xalmurat Saparov, Joldas Mamutov, Sabırbay Ótepbergenov, Mádreyim Mátjanov, Yaqut Allamuratovalar bar edi. Teatr turmısında jańa dáwir baslanadı. 1939-jıl teatrǵa K.S.Stanislavskiy atı beriledi hám teatr «Stanislavskiy atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik muzıkalı drama hám komediya teatrı» dep júritile baslaydı. «Vassa Jeleznova» ([[Maksim Gorkiy|M.Gorkiy]]), «Maysaranıń isi» ([[Hamza]]), «Kámbaǵallıq ayıp emes» ([[A.Ostrovskiy]]), «Skapenniń focusları» ([[Molyer]]), «Alpamıs» ([[Nájim Dáwqaraev|N.Dáwqaraev]]), «Orıs adamları» ([[K.Simonov]]) hám basqa da spektakller milliy rejissura hám aktyorlıq kórkem-óneri óz shıńına jetti. === Urıs jıllarında === 1941-45-jılları teatr jámááti óz repertuarın milliy hám tuwısqan xalıqlar dramaturgiyasi úlgileri menen bayıttı. «Leytenant Elmuratov» ([[Jolmurza Aymurzaev|J.Aymurzaev]]), «Jábirleniwshi Umarov» ([[S.Abdulla]], [[Chustiy]]), «Áptápxan» ([[K.Jıldırım]]), «Tayır hám Sholpan» (S.Abdulla; T.Jalilov muzıkası), «Bes somlıq kelin» ([[Urdubodu]]) sıyaqlı muzıkalı drama hám publicistikalıq baǵdardaǵı saxna dóretpeleri usılar qatarına kiredi. 1950-jılı teatr [[Tashkent]] teatr hám súwretshilik kórkem-óneri institutın tamamlap kelgen jas qánigeler menen toldı. Rejissiyorlıq bólimin tamamlap kelgen [[Tóresh Allanazarov|T.Allanazarov]] birinshi qaraqalpaq professional rejissiorı boldı. === Urıstan keyingi jıllarda === Urıstan keyingi jıllarda teatrda [[Ayımxan Shamuratova|A.Shamuratova]], [[Ámet Shamuratov]], B.Kamenev, A.Hashimov, [[Gúlxan Sheraziyeva|G.Sherazieva]], T.Rahmanova, R.Seytov, [[Sapar Xojaniyazov|S.Xojaniyazov]], G.Doshumov, Z.Zaripov. S.Ótepbergenov, T.Jolımbetova, S.Yusupova, S.Qarabaeva, Ya.Allamuratova, X.Saparov, S.Allamuratova, S.Áwezova, O.Dáwletova, O.Úmitqulov hám basqalar iskerlik kórsetken. === 1950-jıllarda === Teatrdıń keyingi repertuarı tema hám janr tárepinen bayıdı. Zamanagóy, tariyxıy temalarda, milliy dramaturgiya, ózbek hám qazaq dramaturgiyası úlgileri hám de [[Batıs Evropa]] dramaturgiyasınıń eski dóretpeleri saqnalastırıldı: «Aygúl hám Abat» ([[Jolmurza Aymurzaev|J.Aymurzaev]]), «Súymegenge súykenbe» ([[Sapar Xojaniyazov|S.Xojaniyazov]]), «Altın kól» (Uyqas; M.Leviyev muzıkası), «Shohi qol óneri dóretpeleri» (A.Qahhor), «Ǵarip ashıq» ([[Asan Begimov|A.Begimov]], [[Tóresh Allanazarov|T.Allanazarov]]), «Tartyuf» (J.Molyer), «Urlıq baxıt» (I.Franko), «Júrek sırları» (B.Rahmanov), «Qozı Kórpesh hám Bayan sulıw» (G.Musrepov) hám basqa «Berdaq», «Qádirdan doktor», «Sheberxannıń shırmawıǵı» ([[Jolmurza Aymurzaev|J.Aymurzaev]]), «Talwas», «Ziyada», «Baxıt» ([[Sapar Xojaniyazov|S.Xojaniyazov]]), «Tasbalta ashıq» ([[Ǵafur Ǵulam|Ǵ.Ǵulam]]), «Dayılı-jiyenliler» (R.Babajon), «Gúman» (Uyqas), «Prokuror» (Yo.Shukurov) sıyaqlılar 50—60-jıllardıń eń jaqsı spektaklleri boldı. === 1960-jıllarda === 60-jıllardıń aqırlarına kelip, teatrda áwladlar almasıwı nátiyjesinde turaqlılıq dáwiri baslandı. 70-jıllar jaslar esabına teatr taǵı óz poziciyasin tiklep aldı. Teatrǵa kelgen Quwatbay Ábdreymov, Nájimatdin Ańsatbaev, Dosbergen Ranov, Rayxan Saparova, Jalǵas Sultanbaev, Bayram Mátjanov hám basqalar qaraqalpaq teatr kórkem-ónerin jańa ideyalar hám sheshimler, obraz hám temalar menen bayıttı. «Otello» (U.Shekspir), «Tartyuf» (J.Molyer), «Eki bayǵa bir malay» (K.Goldoni), «Ana jer, ana» ([[Shıńǵız Aytmatov|Sh.Aytmatov]]), «Revizor» (N. Gogol), «Ay tutılǵan túnde» (M.Saqıy), «On úshinshi baslıq» (A.Abdullin), «Tabıttan dawıs» (A.Qahhor), «Arzasına kóre» (Ó.Umarbekov), «Andermushlik Atmandar» (T.Minullin), «Xonuma» (Sagareli) sıyaqlı spektakllar qoyıldı. 1987-jıl teatr jámááti [[Ibrayım Yusupov|I.Yusupov]] librettosına [[Nájimaddin Muhammeddinov|N.Muhammeddinov]] muzıkası menen birinshi qaraqalpaq operası «Ájiniyaz» saxnalastırdı. 1991-jıl teatrǵa Berdaq atı berildi. Keyinirek, «Maysaranıń isi», «Aleko» operaları, 1996-jıl birinshi qaraqalpaq baleti «Ayjamal» saxnaǵa qoyıldı. === Nókiske kóshiriliwi hám sıylıqlar === Uly Watanlıq urıs jıllarında teatr Tórtkúlden respublikanıń jańa paytaxtı Nókiske kóshirildi (Úlken sovet ensiklopediyası boyınsha — 1942-jıl)<ref name="bse2">[https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/058/953.htm Karakalpakskaya Avtonomnaya Sovetskaya Sotsialisticheskaya Respublika] // Bolshaya sovetskaya entsiklopediya, 3-basılım (rus tilinde).</ref>. 1977-jılı teatr «Húrmet belgisi» ordeni menen sıylandı<ref name="h90">[https://berdax-teatr.uz/45-teatr-tarijhy.html Teatr tariyxına — 90 jıl, 1926—2016] // Teatrdıń rásmiy saytı.</ref>. 2009-jılı teatr Ózbekstan teatrları arasında «Jıldıń eń belsendi teatrı» nominaciyasında jeńimpaz boldı hám Kairdegi XXI xalıqaralıq teatr festivalında qatnastı<ref name="h90" />. 1987-jılı birinshi qaraqalpaq operası «Ájiniyaz» saxnalastırıldı<ref name="h90" />. === Imaratı === 2013-jıl yanvar ayında Gazeta.uz Nókistegi teatr imaratınıń qayta jóndelgenin xabarladı: fasadı házirgi zaman materialları menen jańalandı, ishki bólmeleri milliy ornamentler menen bezeldi, tamashagóylerdiń zalına jańa kreslolar ornatıldı. Joybardı Berdaq atındaǵı Mámleketlik sıylıqtıń laureatı Urınbay Turaniyazov basshılıǵındaǵı arxitektorlar toparı («Arxtorus» sheberxanası) islep shıqtı. Kollektiv jańa máwsimdi jańalanǵan imaratta «Alpamıs» spektakli menen ashtı<ref name="gz">[https://www.gazeta.uz/ru/2013/01/23/theatre/ Teatr imeni Berdaxa v Nukuse rekonstruirovan (foto)] // Gazeta.uz, 2013-01-23 (rus tilinde).</ref>. == Teatr diriktorları == Teatrdıń rásmiy saytındaǵı maǵlıwmatlarǵa kóre, hár túrli jıllarda teatrdı tómendegiler basqardı<ref name="dr">[https://berdax-teatr.uz/direktori/ Teatr diriktorları] // Teatrdıń rásmiy saytı.</ref>: {| class="wikitable" ! Direktor !! Jılları |- | Ábdiraman Ótepov || 1926—1927 |- | Asan Begimov || 1928—1929 |- | Nájim Dáwqaraev || — |- | Joldas Sharıpov || — |- | Sapar Xojaniyazov || 1953—1962 |- | Bazarbay Sharıpov || 1970—1973 |- | Quwatbay Ábdreymov || 1966—1970, 1973—1975, 1981—1983 |- | Genjemurat Izimbetov || 1975—1983 |- | Sharap Usnatdinov || 1983—1984 |- | Bayram Mátjanov || 1985—1988 |- | Begebay Allaniyazov || 1988—1991 |- | Joldasbay Seytmuratovich Turdımuratov || 1991—1999 |- | Polat Aytmuratov || 1999—2000 |- | Sarsenbay Uzaqbaev || 2000—2001 |- | Najımatdin Ańsatbaev || 2001—2011 |- | Janabay Kánnizarovich Ótepbergenov (1958—2020) || 2013—2014, 2018—2019 |- | Asan Xojabaevich Nietullaev || 2019—2024 |- | Parahat Allambergenovich Mamutov || 2024-jıl noyabrden |} Maǵlıwmatlar saytta kórsetilgendey berilgen. == Saxnalastırılǵan shıǵarmalar == 1926-2022-jıllar arasında teatr saxnasına qoyılǵan shıǵarmalar dizimi<ref>{{Web deregi | url = https://berdax-teatr.uz/446-1926-2021-zhyllarda-sahnalastyrylan-spektakller.html| bet = berdax-teatr.uz - 1926-2022 жылларда сахналастырылған спектакльлер = 15-dekabr 2021}}</ref>: {| class="wikitable" |- ! Jıl ! Spektakl ataması ! Avtorı ! Rejissyorı ! Xudojnik ! Kompazitor |- !1926 |«Tilek jolında» |[[Qasım Áwezov]] |[[Zárip Qasımov]] | | |- !1927 |«Ernazar Alakóz» |[[Seyfulǵábit Májitov]] |[[Zárip Qasımov]] | | |- !1927 |«Jay bayı» |[[Hamza Hakimzada Niyaziy|Hamza]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1927 |«Sháleke bay» |[[Ábdiraman Ótepov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1928 |«Zindan» |[[Ábdiraman Ótepov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1928 |«Jezdejan» |[[Ábdiraman Ótepov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1928 |«Jigit boldıq» |[[Seyfulǵábit Májitov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1929 |«Ashlıq zarı» |[[Ábdiraman Ótepov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1928 |«Sońǵı selteń» |[[Seyfulǵábit Májitov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1928 |«Xorlıqtan azat» |[[Asan Begimov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1929 |«Boyawshı wákil» |[[Ábdiraman Ótepov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1929 |«Stolovoy» |[[Ábdiraman Ótepov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1929 |«Shın muxabbat» |[[K.Ablamov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1930 |«Jalqaw diyqan» |[[Ábdiraman Ótepov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1930 |«Jasırın móldek» |[[Ábdiraman Ótepov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1930 |«Kóknarshı» |[[A. Matyakubov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1930 |«Qabıl qallash» |[[T. Seytmamutov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1930 |«Teńin tapqan qız» |[[Ábdiraman Ótepov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1931 |«Hákisliler» |[[Jolmurza Aymurzaev]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1931 |«Jamilay» |[[Jolmurza Aymurzaev]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1932 |«Eki baslı suw qabaq» |[[Ábdiraman Ótepov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1932 |«Gúman» |[[Ábdiraman Ótepov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1932 |«Galiya banıw» |[[M. Fayziy]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1932 |«900 gramm» |[[Ábdiraman Ótepov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1932 |«Bul kim?» |[[Ábdiraman Ótepov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1932 |«Qara júrekler» |[[R. Májitov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1932 |«Tabanlı tartıs» |[[Asan Begimov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1933 |«Odekolon» |[[Ábdiraman Ótepov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1933 |«Háy, qayda barasań?» |[[Ábdiraman Ótepov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1933 |«Shaxta» |[[J. Shanin]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1933 |«Hákisliler» |[[Jolmurza Aymurzaev]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1934 |«Arshın mal alan» |[[Uzeyir Gadjibekov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1934 |«Xalima» |[[G. Zafariy]] |[[R. Fayziev]] | |[[G. Zafariy]] |- !1934 |«Kóklen batır» |[[Mırzaǵaliy Dáribaev]] |[[Sadulla Jumaniyazov]] |[[B. Kamenov]] |[[Tumanyan]] |- |} == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == [https://web.archive.org/web/20240916140202/https://berdax-teatr.uz/ berdax-teatr.uz - Teatrdıń rásmiy saytı] [[Kategoriya:Teatr]] [[Kategoriya:Mádeniyat]] [[Kategoriya:Qaraqalpaqstandaǵı teatrlar]] q5kyh6xc8rly78fz06n5in9ukhdxc7v 276669 276668 2026-10-28T15:30:25Z Qareken Balasi 8937 Foto: ru-maqaladaǵı sáwlelew / Rasm: ruscha maqoladagi rasm 276669 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" style="float:right; width:300px; margin:0 0 1em 1em; text-align:left" |- ! colspan="2" style="text-align:center" | Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik muzıkalı-akademiyalıq teatrı |- | colspan="2" style="text-align:center" | [[Fayl:Театр имени Бердаха, Нукус.png|300px|Teatr imaratı]] |- ! Túri | Teatr |- ! Ornalasıwı | [[Nókis|Nókis qalası]] |- ! Shólkemlestirilgen waqtı | 1926-jıl 11-aprel |- ! Mámleketlik teatr mártebesi | 1930-jıl |- ! Akademiyalıq mártebe | 2017-jıl |- ! Sıylıqları | «Húrmet belgisi» ordeni (1977) |- ! Direktor | [https://berdax-teatr.uz/938-mamutov-paraxat-allambergen-ul-direktor.html Mamutov Paraxat Allambergen ulı] |- ! Telefon (kassa) | '''70-474-58-18''' |- ! Websaytı | [https://berdax-teatr.uz/ berdax-teatr.uz] |} '''Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik muzıkalı-akademiyalıq teatrı''' — Qaraqalpaqstannıń eski teatrlarınan. == Tariyxı == 1926-jıl «Tań nurı» truppası tiykarında shólkemlestirilgen. Shólkemlestiriwshileri [[Zarip Qasımov]], [[Ábdiraman Ótepov]], [[Qasım Áwezov]] hám [[Asan Begimov]]. Birinshi kórkem basshısı — Zarip Qasımov. [[Ábdiraman Ótepov|A.Ótepov]], [[Jolmurza Aymurzaev|J.Aymurzaev]], G.Ubaydullaev, M.Matjonov, B.Seytov, J.Seytova, T.Seytmamutovlar teatrdıń dáslepki dóretiwshileri bolıp tabıladı. == Repertuarı == Teatr «Tilek jolında» ([[Qasım Áwezov]]) spektaklı menen ashılǵan. Teatr iskerligin «Odekolon», «Áneqalas», «Teńin tapqan qız», «Seytmurat jalqaw», «Kóz boyamashı wákil», «Bul kim» sıyaqlı spektakller menen baslanadı. 1930-jıl «Qaraqalpaq mámleketlik teatrı» mártebesi beriledi. 1934-jıl [[Moskva]] mámleketlik teatr kórkem-óneri institutı qasında [[Qaraqalpaq studiyası]] ashıladı. 1939-jıl teatrǵa sol instituttı tamamlap kelgen 27 aktyor hám rejissiorlar kelip qosıladı. Bulardıń arasında [[Ózbekstan]] hám [[Qaraqalpaqstan]] xalıq artistleri Joldas Sharıpov, [[Tóresh Allanazarov]], Xalmurat Saparov, Joldas Mamutov, Sabırbay Ótepbergenov, Mádreyim Mátjanov, Yaqut Allamuratovalar bar edi. Teatr turmısında jańa dáwir baslanadı. 1939-jıl teatrǵa K.S.Stanislavskiy atı beriledi hám teatr «Stanislavskiy atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik muzıkalı drama hám komediya teatrı» dep júritile baslaydı. «Vassa Jeleznova» ([[Maksim Gorkiy|M.Gorkiy]]), «Maysaranıń isi» ([[Hamza]]), «Kámbaǵallıq ayıp emes» ([[A.Ostrovskiy]]), «Skapenniń focusları» ([[Molyer]]), «Alpamıs» ([[Nájim Dáwqaraev|N.Dáwqaraev]]), «Orıs adamları» ([[K.Simonov]]) hám basqa da spektakller milliy rejissura hám aktyorlıq kórkem-óneri óz shıńına jetti. === Urıs jıllarında === 1941-45-jılları teatr jámááti óz repertuarın milliy hám tuwısqan xalıqlar dramaturgiyasi úlgileri menen bayıttı. «Leytenant Elmuratov» ([[Jolmurza Aymurzaev|J.Aymurzaev]]), «Jábirleniwshi Umarov» ([[S.Abdulla]], [[Chustiy]]), «Áptápxan» ([[K.Jıldırım]]), «Tayır hám Sholpan» (S.Abdulla; T.Jalilov muzıkası), «Bes somlıq kelin» ([[Urdubodu]]) sıyaqlı muzıkalı drama hám publicistikalıq baǵdardaǵı saxna dóretpeleri usılar qatarına kiredi. 1950-jılı teatr [[Tashkent]] teatr hám súwretshilik kórkem-óneri institutın tamamlap kelgen jas qánigeler menen toldı. Rejissiyorlıq bólimin tamamlap kelgen [[Tóresh Allanazarov|T.Allanazarov]] birinshi qaraqalpaq professional rejissiorı boldı. === Urıstan keyingi jıllarda === Urıstan keyingi jıllarda teatrda [[Ayımxan Shamuratova|A.Shamuratova]], [[Ámet Shamuratov]], B.Kamenev, A.Hashimov, [[Gúlxan Sheraziyeva|G.Sherazieva]], T.Rahmanova, R.Seytov, [[Sapar Xojaniyazov|S.Xojaniyazov]], G.Doshumov, Z.Zaripov. S.Ótepbergenov, T.Jolımbetova, S.Yusupova, S.Qarabaeva, Ya.Allamuratova, X.Saparov, S.Allamuratova, S.Áwezova, O.Dáwletova, O.Úmitqulov hám basqalar iskerlik kórsetken. === 1950-jıllarda === Teatrdıń keyingi repertuarı tema hám janr tárepinen bayıdı. Zamanagóy, tariyxıy temalarda, milliy dramaturgiya, ózbek hám qazaq dramaturgiyası úlgileri hám de [[Batıs Evropa]] dramaturgiyasınıń eski dóretpeleri saqnalastırıldı: «Aygúl hám Abat» ([[Jolmurza Aymurzaev|J.Aymurzaev]]), «Súymegenge súykenbe» ([[Sapar Xojaniyazov|S.Xojaniyazov]]), «Altın kól» (Uyqas; M.Leviyev muzıkası), «Shohi qol óneri dóretpeleri» (A.Qahhor), «Ǵarip ashıq» ([[Asan Begimov|A.Begimov]], [[Tóresh Allanazarov|T.Allanazarov]]), «Tartyuf» (J.Molyer), «Urlıq baxıt» (I.Franko), «Júrek sırları» (B.Rahmanov), «Qozı Kórpesh hám Bayan sulıw» (G.Musrepov) hám basqa «Berdaq», «Qádirdan doktor», «Sheberxannıń shırmawıǵı» ([[Jolmurza Aymurzaev|J.Aymurzaev]]), «Talwas», «Ziyada», «Baxıt» ([[Sapar Xojaniyazov|S.Xojaniyazov]]), «Tasbalta ashıq» ([[Ǵafur Ǵulam|Ǵ.Ǵulam]]), «Dayılı-jiyenliler» (R.Babajon), «Gúman» (Uyqas), «Prokuror» (Yo.Shukurov) sıyaqlılar 50—60-jıllardıń eń jaqsı spektaklleri boldı. === 1960-jıllarda === 60-jıllardıń aqırlarına kelip, teatrda áwladlar almasıwı nátiyjesinde turaqlılıq dáwiri baslandı. 70-jıllar jaslar esabına teatr taǵı óz poziciyasin tiklep aldı. Teatrǵa kelgen Quwatbay Ábdreymov, Nájimatdin Ańsatbaev, Dosbergen Ranov, Rayxan Saparova, Jalǵas Sultanbaev, Bayram Mátjanov hám basqalar qaraqalpaq teatr kórkem-ónerin jańa ideyalar hám sheshimler, obraz hám temalar menen bayıttı. «Otello» (U.Shekspir), «Tartyuf» (J.Molyer), «Eki bayǵa bir malay» (K.Goldoni), «Ana jer, ana» ([[Shıńǵız Aytmatov|Sh.Aytmatov]]), «Revizor» (N. Gogol), «Ay tutılǵan túnde» (M.Saqıy), «On úshinshi baslıq» (A.Abdullin), «Tabıttan dawıs» (A.Qahhor), «Arzasına kóre» (Ó.Umarbekov), «Andermushlik Atmandar» (T.Minullin), «Xonuma» (Sagareli) sıyaqlı spektakllar qoyıldı. 1987-jıl teatr jámááti [[Ibrayım Yusupov|I.Yusupov]] librettosına [[Nájimaddin Muhammeddinov|N.Muhammeddinov]] muzıkası menen birinshi qaraqalpaq operası «Ájiniyaz» saxnalastırdı. 1991-jıl teatrǵa Berdaq atı berildi. Keyinirek, «Maysaranıń isi», «Aleko» operaları, 1996-jıl birinshi qaraqalpaq baleti «Ayjamal» saxnaǵa qoyıldı. === Nókiske kóshiriliwi hám sıylıqlar === Uly Watanlıq urıs jıllarında teatr Tórtkúlden respublikanıń jańa paytaxtı Nókiske kóshirildi (Úlken sovet ensiklopediyası boyınsha — 1942-jıl)<ref name="bse2">[https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/058/953.htm Karakalpakskaya Avtonomnaya Sovetskaya Sotsialisticheskaya Respublika] // Bolshaya sovetskaya entsiklopediya, 3-basılım (rus tilinde).</ref>. 1977-jılı teatr «Húrmet belgisi» ordeni menen sıylandı<ref name="h90">[https://berdax-teatr.uz/45-teatr-tarijhy.html Teatr tariyxına — 90 jıl, 1926—2016] // Teatrdıń rásmiy saytı.</ref>. 2009-jılı teatr Ózbekstan teatrları arasında «Jıldıń eń belsendi teatrı» nominaciyasında jeńimpaz boldı hám Kairdegi XXI xalıqaralıq teatr festivalında qatnastı<ref name="h90" />. 1987-jılı birinshi qaraqalpaq operası «Ájiniyaz» saxnalastırıldı<ref name="h90" />. === Imaratı === 2013-jıl yanvar ayında Gazeta.uz Nókistegi teatr imaratınıń qayta jóndelgenin xabarladı: fasadı házirgi zaman materialları menen jańalandı, ishki bólmeleri milliy ornamentler menen bezeldi, tamashagóylerdiń zalına jańa kreslolar ornatıldı. Joybardı Berdaq atındaǵı Mámleketlik sıylıqtıń laureatı Urınbay Turaniyazov basshılıǵındaǵı arxitektorlar toparı («Arxtorus» sheberxanası) islep shıqtı. Kollektiv jańa máwsimdi jańalanǵan imaratta «Alpamıs» spektakli menen ashtı<ref name="gz">[https://www.gazeta.uz/ru/2013/01/23/theatre/ Teatr imeni Berdaxa v Nukuse rekonstruirovan (foto)] // Gazeta.uz, 2013-01-23 (rus tilinde).</ref>. == Teatr diriktorları == Teatrdıń rásmiy saytındaǵı maǵlıwmatlarǵa kóre, hár túrli jıllarda teatrdı tómendegiler basqardı<ref name="dr">[https://berdax-teatr.uz/direktori/ Teatr diriktorları] // Teatrdıń rásmiy saytı.</ref>: {| class="wikitable" ! Direktor !! Jılları |- | Ábdiraman Ótepov || 1926—1927 |- | Asan Begimov || 1928—1929 |- | Nájim Dáwqaraev || — |- | Joldas Sharıpov || — |- | Sapar Xojaniyazov || 1953—1962 |- | Bazarbay Sharıpov || 1970—1973 |- | Quwatbay Ábdreymov || 1966—1970, 1973—1975, 1981—1983 |- | Genjemurat Izimbetov || 1975—1983 |- | Sharap Usnatdinov || 1983—1984 |- | Bayram Mátjanov || 1985—1988 |- | Begebay Allaniyazov || 1988—1991 |- | Joldasbay Seytmuratovich Turdımuratov || 1991—1999 |- | Polat Aytmuratov || 1999—2000 |- | Sarsenbay Uzaqbaev || 2000—2001 |- | Najımatdin Ańsatbaev || 2001—2011 |- | Janabay Kánnizarovich Ótepbergenov (1958—2020) || 2013—2014, 2018—2019 |- | Asan Xojabaevich Nietullaev || 2019—2024 |- | Parahat Allambergenovich Mamutov || 2024-jıl noyabrden |} Maǵlıwmatlar saytta kórsetilgendey berilgen. == Saxnalastırılǵan shıǵarmalar == 1926-2022-jıllar arasında teatr saxnasına qoyılǵan shıǵarmalar dizimi<ref>{{Web deregi | url = https://berdax-teatr.uz/446-1926-2021-zhyllarda-sahnalastyrylan-spektakller.html| bet = berdax-teatr.uz - 1926-2022 жылларда сахналастырылған спектакльлер = 15-dekabr 2021}}</ref>: {| class="wikitable" |- ! Jıl ! Spektakl ataması ! Avtorı ! Rejissyorı ! Xudojnik ! Kompazitor |- !1926 |«Tilek jolında» |[[Qasım Áwezov]] |[[Zárip Qasımov]] | | |- !1927 |«Ernazar Alakóz» |[[Seyfulǵábit Májitov]] |[[Zárip Qasımov]] | | |- !1927 |«Jay bayı» |[[Hamza Hakimzada Niyaziy|Hamza]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1927 |«Sháleke bay» |[[Ábdiraman Ótepov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1928 |«Zindan» |[[Ábdiraman Ótepov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1928 |«Jezdejan» |[[Ábdiraman Ótepov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1928 |«Jigit boldıq» |[[Seyfulǵábit Májitov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1929 |«Ashlıq zarı» |[[Ábdiraman Ótepov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1928 |«Sońǵı selteń» |[[Seyfulǵábit Májitov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1928 |«Xorlıqtan azat» |[[Asan Begimov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1929 |«Boyawshı wákil» |[[Ábdiraman Ótepov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1929 |«Stolovoy» |[[Ábdiraman Ótepov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1929 |«Shın muxabbat» |[[K.Ablamov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1930 |«Jalqaw diyqan» |[[Ábdiraman Ótepov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1930 |«Jasırın móldek» |[[Ábdiraman Ótepov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1930 |«Kóknarshı» |[[A. Matyakubov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1930 |«Qabıl qallash» |[[T. Seytmamutov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1930 |«Teńin tapqan qız» |[[Ábdiraman Ótepov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1931 |«Hákisliler» |[[Jolmurza Aymurzaev]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1931 |«Jamilay» |[[Jolmurza Aymurzaev]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1932 |«Eki baslı suw qabaq» |[[Ábdiraman Ótepov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1932 |«Gúman» |[[Ábdiraman Ótepov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1932 |«Galiya banıw» |[[M. Fayziy]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1932 |«900 gramm» |[[Ábdiraman Ótepov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1932 |«Bul kim?» |[[Ábdiraman Ótepov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1932 |«Qara júrekler» |[[R. Májitov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1932 |«Tabanlı tartıs» |[[Asan Begimov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1933 |«Odekolon» |[[Ábdiraman Ótepov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1933 |«Háy, qayda barasań?» |[[Ábdiraman Ótepov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1933 |«Shaxta» |[[J. Shanin]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1933 |«Hákisliler» |[[Jolmurza Aymurzaev]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1934 |«Arshın mal alan» |[[Uzeyir Gadjibekov]] |[[Ábdiraman Ótepov]] | | |- !1934 |«Xalima» |[[G. Zafariy]] |[[R. Fayziev]] | |[[G. Zafariy]] |- !1934 |«Kóklen batır» |[[Mırzaǵaliy Dáribaev]] |[[Sadulla Jumaniyazov]] |[[B. Kamenov]] |[[Tumanyan]] |- |} == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == [https://web.archive.org/web/20240916140202/https://berdax-teatr.uz/ berdax-teatr.uz - Teatrdıń rásmiy saytı] [[Kategoriya:Teatr]] [[Kategoriya:Mádeniyat]] [[Kategoriya:Qaraqalpaqstandaǵı teatrlar]] f1muix00s31v86o2nhvfx4awhxk16mu 0 12580 276777 112167 2026-10-29T07:57:45Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları|Dene shınıǵıwları]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 276777 wikitext text/x-wiki '''Dene tárbiya''' dene tárbiya — den sawlıqtı bekkemlewge, adam organizmin uyqas túrde rawajlandırıwǵa qaratılǵan ulıwma tárbiyanıń ajıralmas bólegi. Jámiyettegi fizikalıq mádeniyat jaǵdayın bildiriwshi kórsetkishlerden biri. D. t. nıń tiykarǵı quralları : fizikalıq shınıǵıwlar, organizmdi shınıqtırıw, miynet hám turmıs gigiyenasi. D. t. intellektual, etikalıq, miynet hám estetik tárbiya m-n qosıp alıp barıladı. Áyyemgi dáwirden baslap D. t.ǵa bólek itibar qaratılǵan. Dáslep ol fizikalıq shınıǵıwlar, túrli oyınlar, miynet processleri, ańshılıq, áskeriy háreketlerge uqsatılǵan jarıslar hám sınaqlar formasında ámelde bolǵan, túrli dástúrlerdi sáwlelendirgen. Keyinirek jaslardı qılıshbazlıq, shabandozlıq, oq jaydan atıw, jekpe-jek gúres uqıpına úyretiw jámiyettiń tiykarǵı wazıypalarınan birine aylanıp barǵan. Oyanıw dáwirinde D. t.ǵa itibar jáne de kúsheydi. Gumanistler D. t. ni oqıw programmasına kirgiziwge háreket qılǵan. D. t.ǵa orta ásirlerde Evropada shańaraqqa tiyisli tárbiya hám mektep degi pedagogikalıq processtiń zárúrli bólegi retinde qarala baslandı. J. J. Russo " Emil, yamasa Tárbiya tuwrısında" dep atalǵan pedagogikalıq qollanbasında D. t. dıń balalardıń intellektual kamalı hám miynet tárbiyasındaǵı áhmiyetin aytıp ótken. 18-asirde tiykarlanıp Russo ideyaları tásirinde Germaniyada payda bolǵan " adamgershilik hám jaqsı qulıq mektepleri" — filantropinlar D. t. nıń forma hám usıllarınıń rawajlanıwına alıp keledi. Gimnastika shınıǵıwları mektep programmalarınan bekkem orın aladı. 19 -ásir aqırı hám 20 -ásir basında Fransiya, Ullı Britaniya hám b. mámleketlerde D. t. nıń milliy sistemaları quram taptı. Ózbekstanda D. t.ǵa júdá áyyemgiden salamatlıqtı bekkemlewdiń tiykarǵı quralı dep qaralgan. Mahmud Qashqarıydıń " Toplamu luǵotit turk" shıǵarmasında 100 den zıyat xalıq oyınları tuwrısında maǵlıwmat berilgen. " Alpamıs" ózbek xalıq qaharmanlıq dástanı, [[Álisher Nawayı]]nıń " Farhod hám Shıyrın", Zayniddinnıń " Badoye ul-vaqoye" (" Kemde-kem ushraytuǵın waqıyalar"), Boburdıń " Boburnoma" shıǵarması hám b. da fizikalıq, jawınger shınıǵıwlar, kúshlilik tartıslarınıń hár túrli úlgilerinen hikaya etiledi. Ózbekstanda ǵárezsizlik jıllarına kelip D. t. hám sport mámleket siyasatı dárejesine kóterildi. 1992-jılda (2000-jılda bolsa jańa tahrirda) " Dene tárbiyası hám sport tuwrısında" ǵı nızamnıń qabıl etiliwi, 1993-jılda Saw áwlad mámleket programmasınıń islep shıǵilıwı, ministrler Mekemesiniń sporttıń bólek túrlerin rawajlandırıwǵa tiyisli hám aqır-aqıbetde 1999 -jılda " [[Ózbekstan]]da dene tárbiyası hám sporttı jáne de rawajlandırıw ilajları tuwrısında" ǵı sheshimi D. t. dıń huqıqıy tiykarların jarattı. D. t. nıń keń tarmaqlı sisteması : shańaraqqa tiyisli-mektepge shekem dáwir (bópelikten baslap baqsha jasındaǵı ), mektep jası, orta arnawlı hám joqarı tálim dáwiri hám de úlken jas daǵı (er adam hám hayal) lar D. t. sını óz ishine aladı. Ózbekstanda ulıwma bilim beriw mekteplerindegi D. t.pedagogikalıq process esaplanıp, D. t. sabaqları, sport seksiyalaridagi shınıǵıwlar arqalı ámelge asıriladı. " Ulıwma orta bilim beriw mektepleri ushın dene tárbiyasınan mámleket tálimi standarta" boyınsha 1 — 9 -klaslarda háptesine 2 saattan D. t. sabaqları engizilgen. Oqıwshı -jaslar ortasında D. t. ni jáne de ǵalabalastırıw hám olardıń salamatlıǵın bekkemlew maqsetinde 1999 -jılda arnawlı test sınaqları islep shıǵıldı. Usı testlerdi tabıslı tapsırganlar ushın 3 dárejeli " Alpamıs" hám " Barshınay" nıshanları shólkemlestirildi. 1. 588. 298 dana oqıwshı usı testlerdi tabıslı tapsırdı (2002). Sonıń menen birge, mektep oqıwshıları ushın " Úmit nálsheleri", licey-kolledj oqıwshıları ushın " Bárkámal áwlad", joqarı oqıw jurtı studentleri ushın " Universiada" ǵalabalıq jarısların hár 2 jılda ótkeriw jolǵa qoyıldı. Xalıq oyınları hám ǵalabalıq sport túrleri boyınsha hár 2 jılda " Alpamıs oyınlari" festivali hám de " Tumaris oyınlari" ótkerip kelinedi. D. t. nıń ilimiy-ámeliy tiykarları hám sol tarawdıń qánigeleri Ózbekstan mámleket dene tárbiyası institutı, joqarı oqıw orınlarınıń fakultetleri hám de bólimlerinde tayarlanadı. Respublikada 6 olimpiada orın basarları bilim jurtı, 8 joqarı sport uqıpı mektep hám 369 balalar -óspirimler mektepte de oqıwshılarǵa D. t. dan sabaq beriledi. " Jaslıq" valantyor sport shólkemi, " patriot" qorǵawǵa kómeklesiwshi shólkemi, " Dinamo" sport klubı sıyaqlı sport jámiyetleri xalıqtıń túrli qatlamların D. t. shınıǵıwlarına qosıwǵa xızmet etedi. == Derekler == ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl {{ÓzME}} [[Kategoriya:Sport]] [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] n5436kwz9a8r16un7ggqlmt06w0w28v 0 21034 276778 265796 2026-10-29T07:58:23Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları|Dene shınıǵıwları]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 276778 wikitext text/x-wiki '''Jekpe-jek óneri''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Martial arts)'' — bul bir qatar sebepler ushın ámelge asırılatuǵın birge-bir shıǵıw [[jawıngerlik]] sistemaları hám dástúrleri, mısalı: ózin qorǵaw; jarıslar; fizikalıq, ruwxıy hám ruwxıy rawajlanıw; kórsetiw óneri<ref>{{Web deregi | url = https://www.britannica.com/sports/martial-art| bet = martial art {{!}} Definition, History, Types, & Facts| til = en| jumıs = Encyclopedia Britannica| qaralǵan sáne = 2020-jıl 13-yanvar }}</ref>. == Etimologiyası == [[Fayl:Martial_arts_-_Fragrant_Hills.JPG|nobaý|[[Pekin]] qalasındaǵı Xosh iyisli tóbeler parkinde Chen stilindegi Tayсziсyuan sabaǵı]] «Martial arts» sózi [[Qıtay tili|qıtay]]-[[Yapon tili|yapon]] sóziniń ([[Yapon tili|yaponsha]]: 武芸, latın háriplerinde: bu-gei, [[Qıtay tili|qıtaysha]]: 武藝) tikkeley inglis tiline awdarması bolıp tabıladı. Sózbe-sóz bul «jekpe-jek" hám óner» degen mánisti ańlatadı. Pol Bowmannıń pikirine qaraǵanda, «jekpe-jek óneri» termini 1960-1970-jıllar aralıǵında kópshilik mádeniyatı tárepinen keń qollanıwǵa engizilgen, ásirese 1970-jıllardıń basındaǵı «chopsoki» tolqını dáwirinde Gonkong jekpe-jek filmleri (eń ataqlısı [[Bryus Li|Bryus Lidiń]] filmleri) arqalı<ref>{{Cite book|last1=Bowman|first1=Paul|title=The Invention of Martial Arts: Popular Culture Between Asia and America| sáne =2021|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-754033-6|url=https://books.google.com/books?id=p-MJEAAAQBAJ}}</ref>. Djon Klementstiń aytıwı boyınsha, «jekpe-jek óneri» termini ózi [[Latın tili|latın tilindegi]] «Marstıń ónerleri» degen mánisti ańlatatuǵın gónergen sózden kelip shıqqan, Mars — urıs qudayı bolıp, bul termin 1550-jıllardan baslap-aq [[Evropa]] urıs sistemaların (Evropa jekpe-jek óneri) táriyiplew ushın qollanılǵan<ref>{{Cite journal|last=Clements|first=John|date=January 2006|title=A Short Introduction to Historical European Martial Arts|url=http://meibukanmagazine.org/Downloads/MMSpecialEdition1.pdf|journal=Meibukan Magazine|issue=Special Edition No. 1|pages=2–4|access-date=21 December 2012}}</ref>. «Jekpe-jek ilimi» yamasa «jekpe-jek ilimleri» termini 1970-jıllarǵa shekem [[Shıǵıs Aziya]] jawıngerlik ónerlerin (Aziya jekpe-jek óneri) táriyiplew ushın keń qollanılǵan, sonday-aq sol waqıtqa shekem qıtay jekpe-jek ónerin táriyiplew ushın «qıtay boks» termini de qollanılǵan<ref>{{Cite news|last1=Lewis|first1=Dan|title=Newest Movie Craze: Chinese Agents|url=https://newspaperarchive.com/lima-news-apr-22-1973-p-30/|access-date=15 April 2022|work=[[Lima News]]|date=22 April 1973|page=30|quote=First there were "spaghetti westerns" made in Italy, and then the Spanish got into the act and they became "gaspacho westerns." <br> Now, there's going to be an invasion of "chow mein spies." It's the newest rage, the superhero Chinese agent, who takes on 84 adversaries at one time and pounds them into the ground — without a dangerous weapon, except his hands and his feet. <br> They're coming here under the label of "martial sciences," an umbrella label that takes in all of the oriental arts of self-defense, such as karate, jujitso, kung fu and so on. <br> They're made in Hong Kong and the biggest hero of them all at the moment, surely the biggest box-office attraction there, is a face pretty familiar to American television audiences. Remember Bruce Lee, the swift, agile oriental chauffeur in "The Green Hornet"? <br> (...) Lee already has starred in three Chinese boxer (another label) pictures and there are several dozen others available to the international market. They reportedly are sweeping the European market and have just started to infiltrate the American scene. <br> Warner Brothers has just released one called "The Five Fingers of Death" and, with Fred Weintraub as producer, is now involved in the first American-Chinese production of a martial-science picture, a film that stars Bruce (Kato) Lee.}}</ref>. Ayırım avtorlar kóp jekpe-jek ónerleriniń kásiplik jawıngerler tárepinen dóretilmegeni yamasa qollanılmaǵanı sebepli, «jekpe-jek óneri» termininen góre «'''jawıngerlik óneri»''' yamasa «'''jawıngerlik sistemaları»''' terminlerin qollanıw orınlıraq bolar edi dep esaplaydı<ref>{{Cite book|author=[[Donn F. Draeger]] and P'ng Chye Khim|title=Shaolin Lohan Kung-fu|year=1979|publisher=Tuttle Publishing}}</ref>. ==== XX ásir (1914-1989) ==== Xalıqaralıq Boks Assoсiaсiyası 1920-jılı qurılǵan. Dúnya qılıshlasıw chempionatları 1921-jıldan baslap ótkerilip kiyatır Batıstıń Aziyaǵa tásiri kúsheyip atırǵan waqıtta, [[Ekinshi jáhán urısı]] hám Koreya urısı dáwirinde kóplegen áskeriy xızmetkerler [[Qıtay]], [[Yaponiya]] hám [[Qubla Koreya|Qubla Koreyada]] bolıp, jergilikli urıs stilleri menen tanıstı. Djiu-djitsu, [[dzyudo]] hám karate 1950-1960-jıllardan baslap kópshilik arasında keń tarqaldı. Aziya hám [[Gollivud]] jekpe-jek filmleriniń tásiri sebepli, házirgi zaman amerikalıq jekpe-jek ónerleriniń kópshiligi ya Aziyadan kelip shıqqan ya bolmasa Aziyanıń tásirine ushıraǵan<ref>{{Cite news|title=The Martial Arts as Moneymakers|newspaper=The New York Times|date=28 August 1988|url=https://www.nytimes.com/1988/08/28/business/the-martial-arts-as-moneymakers.html?scp=84&sq=chuck%20norris&st=cse|access-date=4 December 2010|first=David|last=Berreby}}</ref>. «Kikboksing» termini yapon boks promouteri Osamu Noguchi tárepinen 1950-jılları ol dóretken muay-tay hám karateniń bir túri ushın oylap tabılǵan. Amerika kikboksingi 1970-jıllarda [[boks]] hám karateniń birlesiwi sıpatında rawajlandı. [[Taekwando|Taekvondo]] 1950-jıllarda Koreya urısı dáwirinde rawajlanǵan. 1960-jıllardıń aqırı hám 1970-jıllarda jekpe-jek sheberi Bryus Lidiń tásirinde qıtay jekpe-jek ónerlerine medianıń qızıǵıwshılıǵı arttı. [[Bryus Li]] qıtay jekpe-jek ónerlerin batıslılarǵa ashıq túrde úyretken dáslepki ustazlardıń biri sıpatında tán alınadı<ref name="absolutedefense.net">{{Web deregi | url = http://absolutedefense.net/html/jeet_kune_do.html| bet = Jeet Kune Do| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140717143650/http://absolutedefense.net/html/jeet_kune_do.html| arxivsáne = 2014-jıl 17-iyul | baspaxana = absolutedefense.net| qaralǵan sáne = 2014-jıl 27-may }}</ref>. Dúnya Dzyudo chempionatları 1956-jıldan baslap ótkerilip kiyatır, Jazǵı Olimpiada oyınlarına Dzyudo 1964-jılı kirgizilgen. Karate boyınsha dúnya chempionatları 1970-jılı baslanǵan. 1970-jıllarda [[Gonkong]] kino ónerindegi «kung-fu tolqını», ásirese Bryus Lidiń filmleri, jekpe-jek ónerin dúnya júzi mádeniyatında keń tarqalıwına alıp keldi. 1980-jıllarda islengen bir qatar kópshilik filmler de batıs mádeniyatında jekpe-jek óneri haqqındaǵı túsinikke úlken úles qostı. Bularǵa «Karate bala» (1984) hám «Qanlı sport» (1988) filmleri kiredi. Bul dáwirde [[Jan-Klod Van Damm]] hám Chak Norris sıyaqlı jekpe-jek óneri tájiriybesine iye [[Gollivud]] ekshn juldızları payda boldı. ==== 1990-jıldan házirge shekem ==== 1993-jılı Yaponiyada birinshi Pankreys jarısı ótkerildi. 1980-jıllarda Seydokaykan karatesi tiykarında K-1 kikboksing qaǵıydaları engizildi. 1990-jıllar dawamında braziliyalı djiu-djitsu keń tarqaldı hám UFC hám PRIDE sıyaqlı aralas jekpe-jek (MMA) jarıslarında nátiyjeli ekenligin dálilledi<ref name="UNCstyles">{{Web deregi | url = http://www.ufc.com/index.cfm?fa=LearnUFC.Styles| bet = fighting art used in the UFC| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100523232346/http://www.ufc.com/index.cfm?fa=LearnUFC.Styles| arxivsáne = 2010-jıl 23-may | jumıs = UFC.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 7-noyabr }}</ref>. [[Fayl:EU_MMA_Championship_2021,_Kazan,_Russia_4.jpg|solğa|nobaý|250x250 nükte|Aralas jekpe-jekten [[Rossiya]] chempionatı, 2021-jıl]] [[Jackie Chan|Djeki Chan]] hám [[Bryus Li]] úlken kino juldızlarına aylanǵan kórnekli jekpe-jek sheberleri edi. Olardıń ataqlılıǵı hám mediadaǵı qatnası XX ásirdiń aqırı hám XXI ásirdiń basınan baslap batıs dúnyasında qıtay jekpe-jek ónerlerin en jayıwda aldıńǵı orında turdı<ref>{{Cite journal|last=Shu|first=Yuan| sáne =2003|title=Reading the Kung Fu Film in an American Context: From Bruce Lee to Jackie Chan|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01956050309603666|journal=Journal of Popular Film and Television| til =en|volume=31|issue=2|pages=50–59|doi=10.1080/01956050309603666|issn=0195-6051}}</ref>. Orta ásir hám Renessans dáwiriniń urıs qollanbaları kóbirek tabılıwı menen, Tariyxıy Evropa Jekpe-jek Óneri hám basqa da Batıs Jekpe-jek ónerlerin ámelde qollanıw Qurama Shtatlar hám Evropa boylap barǵan sayın kóbeyip barmaqta. 2011-jıldıń 29-noyabrinde [[YuNESKO|YUNESKO]] Tekkyondı óziniń Insaniyat Materiallıq Emes Mádeniy Miyrası Dizimine kirgizdi<ref>{{Web deregi | url = http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/00452| bet = UNESCO Culture Sector — Intangible Heritage — 2003 Convention| jumıs = UNESCO.org}}</ref>. === Qayta tikleniw === [[Britaniya Hindstanı|Hindistanda britan basqarıwı]] dáwirinde kóplegen hind jekpe-jek óneri túrleri kolonial hákimiyat tárepinen qadaǵan etildi, bul olardıń ataqlılıǵınıń tómenlewine alıp keldi<ref>{{Web deregi | url = http://armchairlounge.com/reviving-lost-martial-arts-of-india/| bet = Reviving the Lost Martial Arts of India| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180821232513/http://armchairlounge.com/reviving-lost-martial-arts-of-india/| arxivsáne = 2018-jıl 21-avgust | avtor = Tandon| at = Nikita| jumıs = The Armchair Lounge| qaralǵan sáne = 2016-jıl 1-mart }}</ref>. Kalari-payattu sıyaqlı ayırımları jasırın túrde shınıǵıw arqalı bul tómenlewge qarsı tura aldı. Silambam sıyaqlı basqa hind jekpe-jek ónerleri Hindistanda keń tarqalmaǵan bolsa da, [[Indoneziya]] hám [[Malayziya]] sıyaqlı hind mádeniyatı tarqalǵan basqa ellerde dawam etip kelmekte. Mardxani Kxel hám Payka Akxada sıyaqlı kóplegen basqa hind jekpe-jek ónerleri sheberlerdiń ónerdi jasırın túrde shınıǵıwı yamasa kolonial hákimiyatqa bunı oyınnıń bir túri dep aytıwı arqalı saqlanıp qaldı. Kóplegen aymaqlıq hind jekpe-jek óneri túrleri umıtılıp baratırǵan bolsa da, Gatka hám Kalari-payattu sıyaqlı jekpe-jek ónerleri áste-aqırın qayta tiklenbekte<ref>{{Web deregi | url = http://www.varmam.org/articles/HistoryOfVarmaKalai.php| bet = History of Varmakalai| avtor = Manoharan| at = Suresh K| jumıs = www.varmam.org| qaralǵan sáne = 2016-jıl 1-mart }}</ref>. === Jekpe-jek sportı === [[Fayl:050907-M-7747B-002-Judo.jpg|solğa|nobaý|Bir qansha jekpe-jek túrleri, máselen [[dzyudo]], Olimpiada sport túrleri bolıp esaplanadı.]] Jekpe-jek ónerleri sportqa aylanǵan, qashan sparring formaları jarıs túrine ótkende, óziniń dáslepki jawıngerlik maqsetinen ajıralıp, óz aldına sport túrine aylanǵan, mısalı batıs qılıshlasıw sıyaqlı. [[Jazǵı Olimpiada oyınları|Jazǵı Olimpiada oyınlarına]] [[dzyudo]], [[Taekwando|taekvondo]], batıs sadaq atıw, boks, nayza ılaqtırıw, gúres hám qılıshlasıw sıyaqlı túrler kiredi, al [[Qıtay]] ushuı jaqında qosılıwǵa talaban boldı, biraq ámelge aspadı, degen menen dúnya júzi boyınsha turnirlerde belsendi qatnasıp atır. Kikboksing hám [[Braziliya]] djiu-djitsu sıyaqlı ayırım túrlerdiń shuǵıllanıwshıları kóbinese sport jarısları ushın shınıǵadı, al aykido sıyaqlı basqa túrlerdiń shuǵıllanıwshıları bunday jarıslardı ulıwma maqullamaydı. Ayırım mektepler jarıslar jaqsıraq hám nátiyjelirek shuǵıllanıwshılardı jetilistiredi hám jaqsı sportshılıq ruwxın qáliplestiredi dep esaplaydı. Basqaları bolsa, jarıs qaǵıydaları jekpe-jek ónerleriniń jawıngerlik nátiyjeliligin tómenletken yamasa belgili bir ádep-ikramlılıq qásiyetlerdi rawajlandırıwdan góre jeńimpazlıq kubokların utıp alıwǵa tiykarlanǵan shınıǵıwlardı xoshlametleydi dep esaplaydı. «Qaysı jekpe-jek óneri eń jaqsı?» degen soraw kóp qaǵıydasız, hár qıylı jekpe-jek stillerine qatnasıwǵa múmkinshilik beretuǵın stiller aralıq jarıslarǵa alıp keldi. Bul [[Braziliya|Braziliyanıń]] Vale tudo dástúrinen ilham alǵan [[Amerika Qurama Shtatları|AQShtaǵı]] birinshi Ultimate Fighting Championship turniriniń (keyin UFC 1: The Beginning dep qayta atalǵan) payda bolıwına sebep boldı hám basqa da az qaǵıydalı jarıslar, ásirese [[Yaponiya|Yaponiyanıń]] Shooto hám Pancrase sıyaqlı jarısları menen birge Aralas jekpe-jek ónerleri (MMA) dep atalǵan jekpe-jek sportına aylandı. Ayırım jekpe-jek óneri shuǵıllanıwshıları sparring emes jarıslarda, máselen sındırıw yamasa pumse, kata hám aka sıyaqlı texnikalardıń xoreografiyalıq dizbeklerinde, ya bolmasa triking sıyaqlı oyın tásirine ushıraǵan jekpe-jek ónerleriniń zamanagóy variantlarında básekilesedi<ref name="Mastering Yang Style Taijiquan">{{Cite book|title=Mastering Yang Style Taijiquan}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Sport túrleri]] [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] fx5l68aymlfnxx2a9zfuk0oeidyvlnz 0 21322 276779 271887 2026-10-29T07:58:50Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport|Dene shınıǵıwları hám sport]]» kategoriyası alıp taslandı; «[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları|Dene shınıǵıwları]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 276779 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Cycling in Amsterdam (893).jpg|thumb|[[Velosiped]] aydaw - bul keń tarqalǵan shınıǵıw túri.]] [[Fayl:BCRL.jpg|thumb|Awırlıq kóteriw shınıǵıwları.|220x220px]] '''Shınıǵıw,''' sonday-aq '''dene shınıǵıwları''' yamasa '''fizikalıq shınıǵıw''' ([[Inglis tili|inglisshe]] exercise or workout) - bul fizikalıq salamatlıqtı hám ulıwma densawlıqtı jaqsılaytuǵın yamasa saqlaytuǵın fizikalıq iskerlik<ref>{{cite book |vauthors= Kylasov A, Gavrov S| year = 2011 | title = Diversity Of Sport: non-destructive evaluation| location = Paris| publisher = UNESCO: Encyclopedia of Life Support Systems|pages = 462–91|isbn = 978-5-89317-227-0}}</ref><ref>{{cite book |title=Exercised |date=2020 |url= https://books.google.com/books?id=BS6OEAAAQBAJ |last=Liberman |first=Daniel |publisher=Vintage Books |isbn=978-0593295397 |author-link1=Daniel Liberman }}</ref>. Ol hár túrli maqsetlerde orınlanadı, sonıń ishinde salmaq taslaw (azıw) yamasa saqlaw, ósiwge járdem beriw hám kúshti arttırıw, bulshıq etlerdi hám júrek-qan tamır sistemasın rawajlandırıw, jaraqatlardıń aldın alıw, [[sport]] kónlikpelerin jetilistiriw, densawlıqtı jaqsılaw<ref>{{Cite news|url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/in-depth/exercise/art-20048389|title=7 great reasons why exercise matters|work=Mayo Clinic|access-date=2 November 2018| til =en}}</ref> yamasa ápiwayı ráhátleniw ushın. Kóp adamlar sırtta shınıǵıwdı tańlaydı, sebebi olar toparlarǵa jıynalıp, sociallıq baylanıs ornatıp, ózleriniń jaqsı turmıs hám ruwxıy densawlıǵın jaqsılay aladı<ref name="Fitness for Foreigners">{{Web deregi | vauthors = Bergstrom K, Muse T, Tsai M, Strangio S| sáne = 2011-jıl 19-yanvar | bet = Fitness for Foreigners| url = http://www.slate.com/articles/life/fitness/2011/01/fitness_for_foreigners.html| qaralǵan sáne = 2016-jıl 5-dekabr | jumıs = Slate}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Deslandes A, Moraes H, Ferreira C, Veiga H, Silveira H, Mouta R, Pompeu FA, Coutinho ES, Laks J | display-authors = 6 | title = Exercise and mental health: many reasons to move | journal = Neuropsychobiology | volume = 59 | issue = 4 | pages = 191–198 |year = 2009 | pmid = 19521110 | doi = 10.1159/000223730 | s2cid = 14580554 | doi-access = free }}</ref>. Densawlıqqa paydası jaǵınan, ádette, densawlıq mashqalalarınıń qáwpin tómenletiw ushın háptesine 150 minut ortasha intensivliktegi shınıǵıw usınıs etiledi<ref>{{Web deregi | familiya = | sáne = 2022-jıl 25-yanvar | bet = Physical activity guidelines for adults aged 19 to 64| url = https://www.nhs.uk/live-well/exercise/exercise-guidelines/physical-activity-guidelines-for-adults-aged-19-to-64/| qaralǵan sáne = 2023-jıl 21-avgust | jumıs = NHS| til = en}}</ref><ref>{{Web deregi | sáne = 2023-jıl 22-iyun | bet = How much physical activity do adults need?| url = https://www.cdc.gov/physicalactivity/basics/adults/index.htm| qaralǵan sáne = 2023-jıl 21-avgust | jumıs = Centers for Disease Control and Prevention| til = en-us}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Physical activity| url = https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/physical-activity| qaralǵan sáne = 2023-jıl 21-avgust | jumıs = WHO| til = en}}</ref>. Sonnıń menen birge, hátte az muǵdarda shınıǵıw islew de, hesh qanday shınıǵıw islemegennen góre paydalıraq. Tek bir saat penen on bes minut (kúnine 11 minut) shınıǵıw islew erte ólim, júrek-qan tamır kesellikleri, insult hám rak qáwpin tómenletiwi múmkin<ref>{{Cite journal | sáne =2023-08-14 |title=Small amounts of exercise protect against early death, heart disease and cancer |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/small-amounts-of-exercise-protect-against-early-death-heart-disease-and-cancer/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_59256|s2cid=260908783 }}</ref><ref>{{Cite journal|display-authors=3 |last1=Garcia |first1=Leandro |last2=Pearce |first2=Matthew |last3=Abbas |first3=Ali |last4=Mok |first4=Alexander |last5=Strain |first5=Tessa |last6=Ali |first6=Sara |last7=Crippa |first7=Alessio |last8=Dempsey |first8=Paddy C |last9=Golubic |first9=Rajna |last10=Kelly |first10=Paul |last11=Laird |first11=Yvonne |last12=McNamara |first12=Eoin |last13=Moore |first13=Samuel |last14=de Sa |first14=Thiago Herick |last15=Smith |first15=Andrea D |date=2023-02-28 |title=Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies |journal=British Journal of Sports Medicine | til =en |volume=57 |issue=15 |pages=979–989 |doi=10.1136/bjsports-2022-105669 |issn=0306-3674 |pmc=10423495 |pmid=36854652}}</ref>. == Klassifikaciya == Fizikalıq shınıǵıwlar ádette adam denesine bolǵan ulıwma tásirine baylanıslı úsh túrge bólinedi:<ref name="phy_active">{{Web deregi | avtor = ((National Institutes of Health, National Heart, Lung, and Blood Institute))| bet = Your Guide to Physical Activity and Your Heart| baspaxana = U.S. Department of Health and Human Services| sáne = June 2006 | url = http://www.nhlbi.nih.gov/health/public/heart/obesity/phy_active.pdf}}</ref> * Aerobikalıq shınıǵıw - bul úlken bulshıq et toparların paydalanatuǵın hám deneniń tınıshlıq halatına qaraǵanda kóbirek kislorod paydalanıwına sebep bolatuǵın hár qanday fizikalıq iskerlik<ref name="phy_active" /> Aerobikalıq shınıǵıwdıń maqseti - júrek-qan tamır shıdamlılıǵın arttırıw.<ref>{{cite journal | vauthors = Wilmore JH | title = Aerobic exercise and endurance: improving fitness for health benefits | url = https://archive.org/details/sim_physician-and-sportsmedicine_2003-05_31_5/page/45 | journal = The Physician and Sportsmedicine | volume = 31 | issue = 5 | pages = 45–51 | date = May 2003 | pmid = 20086470 | doi = 10.3810/psm.2003.05.367 | s2cid = 2253889 }}</ref>. Aerobikalıq shınıǵıwǵa mısallar: juwırıw, velosiped aydaw, [[júziw]], tez júriw, arqan sekiriw, [[eskek esiw]], tawǵa shıǵıw, ayaq-oyın, [[tennis]] oynaw, úziliksiz shınıǵıw hám uzaq aralıqqa juwırıw.<ref name="phy_active" /> * Anaerobikalıq shınıǵıw, onıń ishine kúsh hám qarsılıq shınıǵıwları kiredi, bulshıq etlerdi bekkemlep, kúsheytip hám kólemin arttırıp, sonday-aq súyek tıǵızlıǵın, teń salmaqlılıqtı hám koordinaciyanı jaqsılay aladı<ref name="phy_active" /> Kúsh shınıǵıwlarına mısallar: otırıp-turıw, tartılıw, lunj, otırıp turıw, shtanga kóteriw. Anaerobikalıq shınıǵıwǵa sonday-aq salmaq kóteriw, funkcionallıq shınıǵıwlar, ekscentrik shınıǵıwlar, interval shınıǵıwları, sprint hám qısqa múddetli bulshıq et kúshin arttıratuǵın joqarı intensivli interval shınıǵıwları kiredi.<ref name="phy_active" /><ref>{{cite journal | vauthors = de Vos NJ, Singh NA, Ross DA, Stavrinos TM, Orr R, Fiatarone Singh MA | title = Optimal load for increasing muscle power during explosive resistance training in older adults | journal = The Journals of Gerontology. Series A, Biological Sciences and Medical Sciences | volume = 60 | issue = 5 | pages = 638–647 | date = May 2005 | pmid = 15972618 | doi = 10.1093/gerona/60.5.638 | doi-access = free }}</ref>. * Iykemlilik shınıǵıwları bulshıq etlerdi sozadı hám uzartadı<ref name="phy_active" /> Sozılıw sıyaqlı iskerlikler buwınlardıń iykemliligin jaqsılawǵa hám bulshıq etlerdi jumsaq saqlawǵa járdem beredi.<ref name="phy_active" /> Maqset - qozǵalıs diapazonın jaqsılaw, bul jaraqatlanıw itimallıǵın tómenletiwi múmkin.<ref name="phy_active" /><ref>{{cite journal | vauthors = O'Connor DM, Crowe MJ, Spinks WL | title = Effects of static stretching on leg power during cycling | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-sports-medicine-and-physical-fitness_2006-03_46_1/page/52 | journal = The Journal of Sports Medicine and Physical Fitness | volume = 46 | issue = 1 | pages = 52–56 | date = March 2006 | pmid = 16596099 }}</ref>. Fizikalıq shınıǵıwlar sonday-aq dállik, shaqqanlıq, kúsh hám tezlikke baǵdarlanǵan shınıǵıwlardı óz ishine alıwı múmkin<ref name="crossfit">{{Web deregi | url = http://library.crossfit.com/free/pdf/CFJ-trial.pdf| qaralǵan sáne = 2010-jıl 12-sentyabr | bet = What Is Fitness?| page = 4| sáne = October 2002 | baspaxana = The CrossFit Journal}}</ref>. Shınıǵıw túrlerin sonday-aq dinamikalıq yamasa statikalıq dep jiklewge (klassifikaciyalawǵa) boladı. Turaqlı juwırıw sıyaqlı "dinamikalıq" shınıǵıwlar qan aylanıwınıń jaqsılanıwı sebepli shınıǵıw waqtında diastolalıq qan basımınıń tómenlewine alıp keledi. Kerisinshe, salmaq kóteriw sıyaqlı statikalıq shınıǵıwlar shınıǵıw orınlanǵan waqıtta sistolalıq basımnıń ádewir kóteriliwine alıp keliwi múmkin, biraq bul waqtınsha boladı<ref>{{cite journal | vauthors = de Souza Nery S, Gomides RS, da Silva GV, de Moraes Forjaz CL, Mion D, Tinucci T | title = Intra-arterial blood pressure response in hypertensive subjects during low- and high-intensity resistance exercise | journal = Clinics | volume = 65 | issue = 3 | pages = 271–277 | date = March 2010 | pmid = 20360917 | pmc = 2845767 | doi = 10.1590/S1807-59322010000300006 }}</ref>. == Densawlıqqa tásiri == [[Fayl:Effects of exercise on the organ systems of the body (cropped).jpg|thumb|Shınıǵıw kóp organlarǵa tásir etedi]] Fizikalıq shınıǵıw fizikalıq fitnesti saqlaw ushın áhmiyetli hám ol salamatlıqtı saqlawǵa, as siniriw sistemasın retlestiriwge, salamat súyek tıǵızlıǵın, bulshıq et kúshin hám buwın qozǵalǵıshlıǵın qurıw hám saqlawǵa, fiziologiyalıq sawlıqtı alǵa ilgerletiwge, xirurgiyalıq qáwiplerdi azaytıwǵa hám immun sistemasın kúsheytiwge járdem ete aladı. Geypara izertlewler shınıǵıwdıń ómir uzaqlıǵın hám ulıwma ómir sapasın arttırıwı múmkinligin kórsetedi<ref>{{cite journal | vauthors = Gremeaux V, Gayda M, Lepers R, Sosner P, Juneau M, Nigam A | title = Exercise and longevity | journal = Maturitas | volume = 73 | issue = 4 | pages = 312–317 | date = December 2012 | pmid = 23063021 | doi = 10.1016/j.maturitas.2012.09.012 }}</ref>. Ortasha hám joqarı dárejedegi fizikalıq shınıǵıwlarǵa qatnasatuǵın adamlardıń ólim dárejesi, salıstırmalı túrde fizikalıq belsendi emes adamlarǵa qaraǵanda tómenirek<ref>{{Cite journal|title=Physical Activity and Health|url=https://books.google.com/books?id=WZZPc1FmL7QC&pg=PA3|journal=United States Department of Health|isbn=978-1-4289-2794-0| author = United States Department Of Health And Human Services |year=1996}}</ref>. Ortasha dárejedegi shınıǵıwlar qabınıw potencialın tómenletiw arqalı qartayıwdıń aldın alıw menen baylanıslı bolǵan<ref>{{cite journal | vauthors = Woods JA, Wilund KR, Martin SA, Kistler BM | title = Exercise, inflammation and aging | journal = Aging and Disease | volume = 3 | issue = 1 | pages = 130–140 | date = February 2012 | pmid = 22500274 | pmc = 3320801 }}</ref>. Shınıǵıwdan alınatuǵın paydanıń kópshiligi háptesine shama menen 3500 metabolikalıq ekvivalent (MET) minutında erisiledi, al joqarıraq belsendіlik dárejelerinde qaytım azayadı<ref name=BMJ2016 /> Mısalı, kúndelikli 10 minut basqısh kóteriliw, 15 minut shańjutqısh penen tazalaw, 20 minut baǵ isleri menen shuǵıllanıw, 20 minut juwırıw hám transport ornına 25 minut jayaw júriw yamasa velosiped aydaw birgelikte háptesine shama menen 3000 MET minutın quraydı.<ref name=BMJ2016>{{cite journal | vauthors = Kyu HH, Bachman VF, Alexander LT, Mumford JE, Afshin A, Estep K, Veerman JL, Delwiche K, Iannarone ML, Moyer ML, Cercy K, Vos T, Murray CJ, Forouzanfar MH | display-authors = 6 | title = Physical activity and risk of breast cancer, colon cancer, diabetes, ischemic heart disease, and ischemic stroke events: systematic review and dose-response meta-analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 | journal = BMJ | volume = 354 | pages = i3857 | date = August 2016 | pmid = 27510511 | pmc = 4979358 | doi = 10.1136/bmj.i3857 }}</ref>. Fizikalıq belsendiliktiń jetispewshiligi dúnya júzi boyınsha júrek táj keselliginen kelip shıǵatuǵın awırıwlardıń shama menen 6%, 2-tip diabettiń 7%, emshek raginiń 10% hám ishek raginiń 10% sebebi bolıp tabıladı<ref name=":2">{{cite journal | vauthors = Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT | title = Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_july-21-27-2012_380_9838/page/219 | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9838 | pages = 219–229 | date = July 2012 | pmid = 22818936 | pmc = 3645500 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61031-9 }}</ref>. Ulıwma alǵanda, fizikalıq belsendisizlik dúnya júzi boyınsha erte ólimniń 9% sebebi boladı.<ref name=":2" /> Amerika-Britaniya jazıwshısı Bill Brayson bılay dep jazǵan: "Eger birew ortasha muǵdardaǵı shınıǵıwdıń bizge beretuǵın barlıq paydasın bere alatuǵın dári oylap tapqanda, ol dárhal tariyxtaǵı eń tabıslı dárige aylanǵan bolar edi."<ref>{{Cite book |last=Bryson |first=Bill |author-link=Bill Bryson |title=[[The Body: A Guide for Occupants]] |publisher=[[Doubleday (publisher)|Doubleday]] |year=2019 |isbn=978-0857522405}}</ref> === Fitness === Kópshilik adamlar fizikalıq belsendilik dárejesin arttırıw arqalı fitnesin jaqsılay aladı<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Neil-Sztramko SE, Caldwell H, Dobbins M | title = School-based physical activity programs for promoting physical activity and fitness in children and adolescents aged 6 to 18 | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2021 | issue = 9 | pages = CD007651 | date = September 2021 | pmid = 34555181 | pmc = 8459921 | doi = 10.1002/14651858.CD007651.pub3 }}</ref>. Qarsılıq shınıǵıwlarınan bulshıq etlerdiń kóleminiń artıwı tiykarınan awqatlanıw hám testosteron menen anıqlanadı<ref>{{cite journal | vauthors = Hubal MJ, Gordish-Dressman H, Thompson PD, Price TB, Hoffman EP, Angelopoulos TJ, Gordon PM, Moyna NM, Pescatello LS, Visich PS, Zoeller RF, Seip RL, Clarkson PM | display-authors = 3 | title = Variability in muscle size and strength gain after unilateral resistance training | url = https://archive.org/details/sim_medicine-and-science-in-sports-and-exercise_2005-06_37_6/page/964 | journal = Medicine and Science in Sports and Exercise | volume = 37 | issue = 6 | pages = 964–972 | date = June 2005 | pmid = 15947721 }}</ref>. Shınıǵıwdan alınatuǵın paydanıń bul genetikalıq ózgesheligi elitar sportshılar menen keń xalıq arasındaǵı tiykarǵı fiziologiyalıq ayırmashılıqlardıń biri bolıp tabıladı<ref>{{cite journal | vauthors = Brutsaert TD, Parra EJ | title = What makes a champion? Explaining variation in human athletic performance | journal = Respiratory Physiology & Neurobiology | volume = 151 | issue = 2–3 | pages = 109–123 | date = April 2006 | pmid = 16448865 | doi = 10.1016/j.resp.2005.12.013 | s2cid = 13711090 }}{{cbignore|bot=medic}}</ref><ref name="newsci_geddes">{{cite magazine| vauthors = Geddes L | title = Superhuman| pages = 35–41| magazine = New Scientist| date = 28 July 2007}}</ref>. Orta jasta shınıǵıwdıń ómirdiń keyingi dáwirinde jaqsıraq fizikalıq uqıplılıqqa alıp keliwi múmkinligin kórsetetuǵın dáliller bar<ref>{{cite news| url=http://www.medicineonline.com/news/12/10297/Being-active-combats-risk-of-functional-problems.html | title=Being active combats risk of functional problems}}</ref>. Erte qozǵalıs kónlikpeleri hám rawajlanıw ómirdiń keyingi dáwirindegi fizikalıq belsendilik hám jetiskenlikler menen de baylanıslı. Erte jastan qozǵalıs kónlikpeleri joqarı bolǵan balalar fizikalıq jaqtan belsendi bolıwǵa kóbirek beyim bolıp, sportta jaqsı nátiyjelerge erisiwge hám joqarı fitnes dárejesine iye bolıwǵa umtıladı. Erte qozǵalıs sheberligi balalıq dáwirdegi fizikalıq belsendilik hám fitnes dárejesi menen unamlı baylanısqa iye, al qozǵalıs kónlikpelerdiń tómen bolıwı kóbirek háreketsiz ómir saltına alıp keledi<ref>{{cite journal | vauthors = Wrotniak BH, Epstein LH, Dorn JM, Jones KE, Kondilis VA | title = The relationship between motor proficiency and physical activity in children | journal = Pediatrics | volume = 118 | issue = 6 | pages = e1758–e1765 | date = December 2006 | pmid = 17142498 | doi = 10.1542/peds.2006-0742 | s2cid = 41653923 }}</ref>. Orınlanǵan fizikalıq belsendiliktiń túri hám intensivligi adamnıń fitnes dárejesine tásir etiwi múmkin. Joqarı intensivli interval shınıǵıwlarınıń adamnıń VO2 max kórsetkishin tómen intensivli shıdamlılıq shınıǵıwlarına qaraǵanda biraz kóbirek jaqsılaytuǵının kórsetetuǵın geybir hálsiz dáliller bar<ref>{{cite journal | vauthors = Milanović Z, Sporiš G, Weston M | title = Effectiveness of High-Intensity Interval Training (HIT) and Continuous Endurance Training for VO2max Improvements: A Systematic Review and Meta-Analysis of Controlled Trials | journal = Sports Medicine | volume = 45 | issue = 10 | pages = 1469–1481 | date = October 2015 | pmid = 26243014 | doi = 10.1007/s40279-015-0365-0 | s2cid = 41092016 | url = https://research.tees.ac.uk/ws/files/6460688/561180.pdf }}</ref>. Biraq, ilimiy emes fitnes usılları sport jaraqatlarına alıp keliwi múmkin. === Júrek-qan tamır sisteması === [[Fayl:Central (cardiovascular) and peripheral (skeletal muscle) adaptations to exercise training.jpg|thumb|upright=1.5|Shınıǵıwǵa oraylıq (júrek-qan tamır) hám shetkeri (skelet bulshıq etleri) beyimlesiwler]] Shınıǵıwdıń júrek-qan tamır sistemasına paydalı tásiri jaqsı dálillengen. Fizikalıq belsensizlik penen júrek-qan tamır kesellikleri arasında tuwrı baylanıs bar, hám fizikalıq belsensizlik táj arteriya keselliginiń rawajlanıwında ǵárezsiz qáwip faktorı bolıp tabıladı. Fizikalıq shınıǵıwlardıń tómen dárejesi júrek-qan tamır keselliklerinen ólim qáwpin arttıradı<ref>{{cite journal | vauthors = Warburton DE, Nicol CW, Bredin SS | title = Health benefits of physical activity: the evidence | url = https://archive.org/details/sim_canadian-medical-association-journal_2006-03-14_174_6/page/n70 | journal = CMAJ | volume = 174 | issue = 6 | pages = 801–809 | date = March 2006 | pmid = 16534088 | pmc = 1402378 | doi = 10.1503/cmaj.051351 | doi-access = free }}</ref><ref name="aha2017">{{Web deregi | url = http://www.heart.org/HEARTORG/HealthyLiving/PhysicalActivity/FitnessBasics/American-Heart-Association-Recommendations-for-Physical-Activity-in-Adults_UCM_307976_Article.jsp| bet = American Heart Association Recommendations for Physical Activity in Adults| baspaxana = American Heart Association| sáne = 2017-jıl 14-dekabr | qaralǵan sáne = 2018-jıl 5-may }}</ref>. Fizikalıq shınıǵıwlarǵa qatnasatuǵın balalarda dene mayınıń kóbirek joǵalıwı hám júrek-qan tamır fitnesiniń joqarılawı bayqaladı<ref>{{cite journal | vauthors = Lumeng JC | title = Small-group physical education classes result in important health benefits | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-pediatrics_2006-03_148_3/page/418 | journal = The Journal of Pediatrics | volume = 148 | issue = 3 | pages = 418–419 | date = March 2006 | pmid = 17243298 | doi = 10.1016/j.jpeds.2006.02.025 }}</ref>. Izertlewler jaslarda akademiyalıq stresstiń keyingi jıllarda júrek-qan tamır kesellikleri qáwpin arttıratuǵının kórsetken; biraq, bul qáwipler úziliksiz fizikalıq shınıǵıwlar arqalı ádewir tómenletiliwi múmkin<ref>{{cite journal | vauthors = Ahaneku JE, Nwosu CM, Ahaneku GI | title = Academic stress and cardiovascular health | url = https://archive.org/details/sim_academic-medicine_2000-06_75_6/page/567 | journal = Academic Medicine | volume = 75 | issue = 6 | pages = 567–568 | date = June 2000 | pmid = 10875499 | doi = 10.1097/00001888-200006000-00002 | doi-access = free }}</ref>. Háptesine shama menen 700-2000 kkal energiya jumsaw menen orınlanǵan shınıǵıw muǵdarı menen orta jastaǵı hám jası úlken erkeklerdiń barlıq sebeplerden ólimi hám júrek-qan tamır keselliklerinen ólimi arasında doza-juwap qatnası bar. Ólimniń eń úlken potencial tómenlewi háreketsiz adamlardıń ortasha belsendi bolıwında kórinedi. Izertlewler júrek keselligi hayallar arasında ólimniń tiykarǵı sebebi bolǵanlıqtan, jası úlkeyip baratırǵan hayallarda úziliksiz shınıǵıwlar salamat júrek-qan tamır profillerine alıp keletuǵının kórsetken. Fizikalıq belsendiliktiń júrek-qan tamır keselliklerinen ólimge eń paydalı tásirleri ortasha intensivli belsendilik (jasqa baylanıslı, maksimal kislorod qabıllawdıń 40-60%) arqalı erisiliwi múmkin. Miokard infarktinen keyin, ómir saltın úziliksiz shınıǵıwlardı óz ishine alatuǵın etip ózgertken aman qalǵanlarda jasaw dárejesi joqarı bolǵan. Háreketsiz adamlar júrek-qan tamır hám basqa barlıq sebeplerden ólim ushın eń úlken qáwipte<ref>{{cite journal | vauthors = Fletcher GF, Balady G, Blair SN, Blumenthal J, Caspersen C, Chaitman B, Epstein S, Sivarajan Froelicher ES, Froelicher VF, Pina IL, Pollock ML | display-authors = 6 | title = Statement on exercise: benefits and recommendations for physical activity programs for all Americans. A statement for health professionals by the Committee on Exercise and Cardiac Rehabilitation of the Council on Clinical Cardiology, American Heart Association | url = https://archive.org/details/sim_circulation_1996-08-15_94_4/page/n324 | journal = Circulation | volume = 94 | issue = 4 | pages = 857–862 | date = August 1996 | pmid = 8772712 | doi = 10.1161/01.CIR.94.4.857 | s2cid = 2392781 }}</ref>. Amerika Júrek Associaciyası boyınsha, shınıǵıwlar júrek-qan tamır kesellikleri, sonıń ishinde júrek hújimi hám insult qáwpin tómenletedi.<ref name="aha2017" /> Ayırımlar fizikalıq shınıǵıwlardıń artıwı densawlıqtı saqlaw shıǵınların azaytıwı, jumısqa qatnasıw dárejesin arttırıwı, sonday-aq hayallardıń óz jumıslarına qoyatuǵın kúsh-jigerin arttırıwı múmkin dep usınıs etken<ref>{{cite journal | vauthors = Reed JL, Prince SA, Cole CA, Fodor JG, Hiremath S, Mullen KA, Tulloch HE, Wright E, Reid RD | display-authors = 6 | title = Workplace physical activity interventions and moderate-to-vigorous intensity physical activity levels among working-age women: a systematic review protocol | journal = Systematic Reviews | volume = 3 | issue = 1 | pages = 147 | date = December 2014 | pmid = 25526769 | pmc = 4290810 | doi = 10.1186/2046-4053-3-147 | doi-access = free }}</ref>. === Immunlıq sistema === Fizikalıq shınıǵıw hám immunlıq sistema boyınsha júzlegen izertlewler júrgizilgen bolsa da, onıń kesellikke baylanısı haqqında az ǵana tikkeley dáliller bar<ref name="Gleeson2007" /> Epidemiologiyalıq dáliller ortasha shınıǵıwdıń adam immunlıq sistemasına paydalı tásir etetuǵının kórsetedi; bul tásir J iymekligi túrinde modellestiriledi. Ortasha shınıǵıw joqarǵı dem alıw jolları infekciyalarınıń (JDJI) 29% tómenlewi menen baylanıslı bolǵan, biraq marafon juwırıwshılar boyınsha izertlewler olardıń uzaq múddetli joqarı intensivli shınıǵıwları infekciya payda bolıw qáwpiniń artıwı menen baylanıslı ekenin anıqlaǵan.<ref name="Gleeson2007" /> Degen menen, basqa bir izertlew bul tásirdi tappaǵan. Uzaq múddetli, joqarı intensivli shınıǵıwlardıń anaǵurlım sessiyalarınan keyin immun kletkalarınıń funkciyaları buzıladı, hám ayırım izertlewler sportshılardıń infekciyalar ushın joqarı qáwipte ekenin anıqlaǵan. Izertlewler marafonǵa tayarlanıw sıyaqlı uzaq múddetli kúshli stresstiń limfocitler koncentraciyasın tómenletiw arqalı immunlıq sistemanı basıp taslay alatuǵının kórsetken.<ref>{{cite journal | vauthors = Brolinson PG, Elliott D | title = Exercise and the immune system | url = https://archive.org/details/sim_clinics-in-sports-medicine_2007-07_26_3/page/n20 | journal = Clinics in Sports Medicine | volume = 26 | issue = 3 | pages = 311–319 | date = July 2007 | pmid = 17826186 | doi = 10.1097/01893697-200220010-00013 | s2cid = 91074779 | doi-access = free }}</ref>. Sportshılar hám sportshı emeslerdiń immunlıq sistemaları ulıwma uqsas. Sportshılarda tábiyiy killer kletkalar sanı hám citolitikalıq belsendilik azǵana joqarı bolıwı múmkin, biraq olar klinikalıq jaqtan áhmiyetli bolıwı gúmanlı<ref name=Gleeson2007>{{cite journal | vauthors = Gleeson M | title = Immune function in sport and exercise | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-physiology_2007-08_103_2/page/693 | journal = Journal of Applied Physiology | volume = 103 | issue = 2 | pages = 693–699 | date = August 2007 | pmid = 17303714 | doi = 10.1152/japplphysiol.00008.2007 | s2cid = 18112931 }}</ref>. S vitamini menen qosımsha támiyinlew marafon juwırıwshılarında joqarǵı dem alıw jolları infekciyalarınıń tómenlewi menen baylanıslı bolǵan.<ref name=Gleeson2007 /> Sozılmalı kesellikler menen baylanıslı S-reaktiv belok sıyaqlı qabınıw biomarkerleri aktiv adamlarda háreketsiz adamlarǵa salıstırǵanda tómen boladı, hám shınıǵıwdıń unamlı tásirleri onıń qabınıwǵa qarsı tásirleri sebepli bolıwı múmkin. Júrek keselligi bar adamlarda shınıǵıw intervenciyaları qandaǵı fibrinogen hám S-reaktiv belok dárejesin tómenletedi, bul júrek-qan tamır qáwpiniń áhmiyetli markeri bolıp tabıladı<ref name=Swardfager2012>{{cite journal | vauthors = Swardfager W, Herrmann N, Cornish S, Mazereeuw G, Marzolini S, Sham L, Lanctôt KL | title = Exercise intervention and inflammatory markers in coronary artery disease: a meta-analysis | url = https://archive.org/details/sim_american-heart-journal_2012-04_163_4/page/666 | journal = American Heart Journal | volume = 163 | issue = 4 | pages = 666–676 | date = April 2012 | pmid = 22520533 | doi = 10.1016/j.ahj.2011.12.017 }}</ref>. Jedel shınıǵıwlardan keyin immunlıq sistemanıń basılıwı usı qabınıwǵa qarsı tásirdiń mexanizmleriniń biri bolıwı múmkin.<ref name=Gleeson2007 /> === Rak === Sistemalı sholıw fizikalıq aktivlik penen rak awırıwınan aman qalıw dárejesi arasındaǵı baylanıstı izertlegen 45 izertlewdi bahaladı. Sholıwǵa tiykarlanıp, "[27 baqlaw izertlewinen] fizikalıq aktivliktiń ulıwma ólim, emshek ragi – specifikalıq hám ishek ragi – specifikalıq ólim dárejesin tómenletetuǵını haqqında izbe-iz dáliller bar. Házirgi waqıtta basqa rak túrlerinen aman qalǵanlar ushın fizikalıq aktivlik penen ólim arasındaǵı baylanıs haqqında jetkiliksiz dáliller bar."<ref>{{cite journal | vauthors = Ballard-Barbash R, Friedenreich CM, Courneya KS, Siddiqi SM, McTiernan A, Alfano CM | title = Physical activity, biomarkers, and disease outcomes in cancer survivors: a systematic review | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-national-cancer-institute_2012-06-06_104_11/page/815 | journal = Journal of the National Cancer Institute | volume = 104 | issue = 11 | pages = 815–840 | date = June 2012 | pmid = 22570317 | pmc = 3465697 | doi = 10.1093/jnci/djs207 }}</ref> Dáliller shınıǵıwdıń raktan aman qalǵanlardıń ómir sapasına unamlı tásir etiwi múmkin ekenin kórsetedi, oǵan táshwish, ózin-ózi bahalaw hám emocionallıq aman-esenlik sıyaqlı faktorlar kiredi<ref>{{cite journal | vauthors = Mishra SI, Scherer RW, Geigle PM, Berlanstein DR, Topaloglu O, Gotay CC, Snyder C | title = Exercise interventions on health-related quality of life for cancer survivors | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 8 | pages = CD007566 | date = August 2012 | volume = 2012 | pmid = 22895961 | pmc = 7387117 | doi = 10.1002/14651858.cd007566.pub2 }}</ref>. Aktiv emleniwden ótip atırǵan rak keselligi bar adamlar ushın shınıǵıw sharshaw hám fizikalıq jumıs islew sıyaqlı densawlıqqa baylanıslı ómir sapasına da unamlı tásir etiwi múmkin<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Mishra SI, Scherer RW, Snyder C, Geigle PM, Berlanstein DR, Topaloglu O | title = Exercise interventions on health-related quality of life for people with cancer during active treatment | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 8 | pages = CD008465 | date = August 2012 | volume = 2012 | pmid = 22895974 | pmc = 7389071 | doi = 10.1002/14651858.cd008465.pub2 }}</ref>. Bul joqarı intensivliktegi shınıǵıwlarda anıǵıraq kórinedi.<ref name=":1" /> Shınıǵıw emshek raginen aman qalǵanlarda rak penen baylanıslı sharshawdı azaytıwǵa járdem beriwi múmkin<ref>{{cite journal | vauthors = Meneses-Echávez JF, González-Jiménez E, Ramírez-Vélez R | title = Effects of supervised exercise on cancer-related fatigue in breast cancer survivors: a systematic review and meta-analysis | journal = BMC Cancer | volume = 15 | issue = 1 | pages = 77 | date = February 2015 | pmid = 25885168 | pmc = 4364505 | doi = 10.1186/s12885-015-1069-4 | doi-access = free }}</ref>. Bul tema boyınsha ilimiy dáliller sheklengen bolsa da, rak kaxeksiyası bar adamlarǵa fizikalıq shınıǵıwlar menen shuǵıllanıw usınıladı<ref name="pmid26401466">{{cite journal | vauthors = Grande AJ, Silva V, Maddocks M | title = Exercise for cancer cachexia in adults: Executive summary of a Cochrane Collaboration systematic review | journal = Journal of Cachexia, Sarcopenia and Muscle | volume = 6 | issue = 3 | pages = 208–211 | date = September 2015 | pmid = 26401466 | pmc = 4575551 | doi = 10.1002/jcsm.12055 }}</ref>. Hár qıylı faktorlarǵa baylanıslı, rak kaxeksiyası bar ayırım adamlardıń fizikalıq shınıǵıwlar ushın múmkinshilikleri sheklengen<ref name="pmid29891116">{{cite journal | vauthors = Sadeghi M, Keshavarz-Fathi M, Baracos V, Arends J, Mahmoudi M, Rezaei N | title = Cancer cachexia: Diagnosis, assessment, and treatment | journal = Critical Reviews in Oncology/Hematology | volume = 127 | pages = 91–104 | date = July 2018 | pmid = 29891116 | doi = 10.1016/j.critrevonc.2018.05.006 | s2cid = 48363786 }}</ref><ref name="pmid29440149" /> Kaxeksiyası bar adamlarda belgilengen shınıǵıwlardı orınlaw dárejesi tómen hám bul populyaciyada ótkerilgen klinikalıq sınaqlarda kóbinese qatnasıwdan bas tartıw dárejesi joqarı boladı.<ref name="pmid29891116" /><ref name="pmid29440149">{{cite journal | vauthors = Solheim TS, Laird BJ, Balstad TR, Bye A, Stene G, Baracos V, Strasser F, Griffiths G, Maddocks M, Fallon M, Kaasa S, Fearon K | display-authors = 6 | title = Cancer cachexia: rationale for the MENAC (Multimodal-Exercise, Nutrition and Anti-inflammatory medication for Cachexia) trial | journal = BMJ Supportive & Palliative Care | volume = 8 | issue = 3 | pages = 258–265 | date = September 2018 | pmid = 29440149 | doi = 10.1136/bmjspcare-2017-001440 | s2cid = 3318359 | url = https://kclpure.kcl.ac.uk/portal/en/publications/cancer-cachexia(f73c13f1-e977-4b2a-aba8-37bb16aa4a79).html | hdl = 10852/73081 | hdl-access = free }}</ref>. Gematologiyalıq qáwipli isikleri bar úlkenlerde aerobikalıq fizikalıq shınıǵıwlardıń táshiwish hám awır jaǵımsız hádiyselerge tásiri haqqında tómen sapalı dáliller bar<ref name=":3" /> Aerobikalıq fizikalıq shınıǵıwlar ólim dárejesi, ómir sapası yamasa fizikalıq jumıs islewde az yamasa hesh qanday parıq payda etpewi múmkin.<ref name=":3" /> Bul shınıǵıwlar depressiyanıń azǵana kemeyiwine hám sharshawdıń azayıwına alıp keliwi múmkin.<ref name=":3">{{cite journal | vauthors = Knips L, Bergenthal N, Streckmann F, Monsef I, Elter T, Skoetz N | title = Aerobic physical exercise for adult patients with haematological malignancies | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 1 | issue = 1 | pages = CD009075 | date = January 2019 | pmid = 30702150 | pmc = 6354325 | doi = 10.1002/14651858.CD009075.pub3 | collaboration = Cochrane Hematological Malignancies Group }}</ref>. === Neyrobiologiyalıq === ==== Depressiya ==== Úziliksiz aerob shınıǵıwları ótkinshi eyforiya halatın payda etiwi múmkin, bul halat xalıq arasında uzaq juwırıwda "juwırıwshınıń joqarı keypiyatı" yamasa eskek esiwde "eskekshiniń joqarı keypiyatı" dep ataladı. Bul kem degende úsh eyforiya payda etiwshi neyroximiyalıq zattıń: anandamid (endokannabinoid)<ref name="endocannabinoids">{{cite journal | vauthors = Tantimonaco M, Ceci R, Sabatini S, Catani MV, Rossi A, Gasperi V, Maccarrone M | title = Physical activity and the endocannabinoid system: an overview | journal = Cellular and Molecular Life Sciences | volume = 71 | issue = 14 | pages = 2681–2698 | date = July 2014 | pmid = 24526057 | doi = 10.1007/s00018-014-1575-6 | s2cid = 14531019 | pmc = 11113821 }}</ref>,β-endorfin (endogen opioid)<ref name="Endorphin">{{cite journal | vauthors = Dinas PC, Koutedakis Y, Flouris AD | title = Effects of exercise and physical activity on depression | journal = Irish Journal of Medical Science | volume = 180 | issue = 2 | pages = 319–325 | date = June 2011 | pmid = 21076975 | doi = 10.1007/s11845-010-0633-9 | s2cid = 40951545 }}</ref>, hám fenetilamin (iz qaldırıwshı amin hám amfetamin analogı)<ref name="PEA exercise primary">{{cite journal | vauthors = Szabo A, Billett E, Turner J | title = Phenylethylamine, a possible link to the antidepressant effects of exercise? | url = https://archive.org/details/sim_british-journal-of-sports-medicine_2001-10_35_5/page/342 | journal = British Journal of Sports Medicine | volume = 35 | issue = 5 | pages = 342–343 | date = October 2001 | pmid = 11579070 | pmc = 1724404 | doi = 10.1136/bjsm.35.5.342 }}</ref><ref name="Renaissance">{{cite journal | vauthors = Lindemann L, Hoener MC | title = A renaissance in trace amines inspired by a novel GPCR family | journal = Trends in Pharmacological Sciences | volume = 26 | issue = 5 | pages = 274–281 | date = May 2005 | pmid = 15860375 | doi = 10.1016/j.tips.2005.03.007 }}</ref><ref name="Neuropsychiatric">{{cite journal | vauthors = Berry MD | title = The potential of trace amines and their receptors for treating neurological and psychiatric diseases | journal = Reviews on Recent Clinical Trials | volume = 2 | issue = 1 | pages = 3–19 | date = January 2007 | pmid = 18473983 | doi = 10.2174/157488707779318107 | s2cid = 7127324 }}</ref>biosinteziniń artıwı arqalı júzege keledi. ==== Miydiń shayqalıwı ==== 2012-jılǵı sholıwdıń dáslepki maǵlıwmatları 40 jastan asqan ereseklerde tórt ayǵa shekem fizikalıq shınıǵıwlar uyqı sapasın jaqsılawı múmkinligin kórsetti<ref>{{Cite journal |last1=De Luigi |first1=Arthur J. |last2=Bell |first2=Kathleen R. |last3=Bramhall |first3=Joe P. |last4=Choe |first4=Meeryo |last5=Dec |first5=Katherine |last6=Finnoff |first6=Jonathan T. |last7=Halstead |first7=Mark |last8=Herring |first8=Stanley A. |last9=Matuszak |first9=Jason |last10=Raksin |first10=P. B. |last11=Swanson |first11=Jennifer |last12=Millett |first12=Carolyn |date=2023 |title=Consensus statement: An evidence-based review of exercise, rehabilitation, rest, and return to activity protocols for the treatment of concussion and mild traumatic brain injury |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37794736 |journal=PM&R |volume=15 |issue=12 |pages=1605–1642 |doi=10.1002/pmrj.13070 |issn=1934-1563 |pmid=37794736}}</ref>. 2010-jılǵı sholıw shınıǵıwlar kópshilik adamlar ushın uyqını jaqsılaytuǵının hám uyqısızlıqqa járdem beriwi múmkinligin kórsetti, biraq shınıǵıw menen uyqı arasındaǵı baylanıs haqqında tolıǵı menen juwmaq shıǵarıw ushın jetkilikli dálil joq.[86] 2018-jılǵı sistemalı sholıw hám meta-analiz shınıǵıwlardıń uyqısızlıqtan azap shegetuǵın adamlardıń uyqı sapasın jaqsılay alatuǵının kórsetti<ref>{{Cite journal |last1=Ivanic |first1=Branimir |last2=Cronström |first2=Anna |last3=Johansson |first3=Kajsa |last4=Ageberg |first4=Eva |date=2024-09-06 |title=Efficacy of exercise interventions on prevention of sport-related concussion and related outcomes: a systematic review and meta-analysis |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39242177 |journal=British Journal of Sports Medicine |pages=bjsports–2024–108260 |doi=10.1136/bjsports-2024-108260 |issn=1473-0480 |pmid=39242177}}</ref>. === Libido === 2013-jılǵı bir izertlew shınıǵıwlardıń antidepressantlardı qollanıwǵa baylanıslı jınıslıq qozıw máselelerin jaqsılaǵanın anıqladı<ref>{{cite journal | vauthors = Lorenz TA, Meston CM | title = Acute exercise improves physical sexual arousal in women taking antidepressants | journal = Annals of Behavioral Medicine | volume = 43 | issue = 3 | pages = 352–361 | date = June 2012 | pmid = 22403029 | pmc = 3422071 | doi = 10.1007/s12160-011-9338-1 }}</ref>. === Respirator sistema === Fizikalıq shınıǵıwlarǵa qatnasatuǵın adamlar júrek-qan tamır sistemasınıń fitnesiniń joqarılawın sezedi.[medicinalıq dálil kerek] Sırtta, ásirese transport qozǵalısı jaqın jerde shınıǵıw waqtında hawa pataslanıwına qosımsha dus keliw haqqında belgili bir dárejede táshiwish bar<ref name="Laeremans et al. 2018">{{cite journal | vauthors = Laeremans M, Dons E, Avila-Palencia I, Carrasco-Turigas G, Orjuela-Mendoza JP, Anaya-Boig E, Cole-Hunter T, DE Nazelle A, Nieuwenhuijsen M, Standaert A, VAN Poppel M, DE Boever P, Int Panis L | display-authors = 6 | title = Black Carbon Reduces the Beneficial Effect of Physical Activity on Lung Function | journal = Medicine and Science in Sports and Exercise | volume = 50 | issue = 9 | pages = 1875–1881 | date = September 2018 | pmid = 29634643 | doi = 10.1249/MSS.0000000000001632 | hdl-access = free | s2cid = 207183760 | hdl = 10044/1/63478 }}</ref>. == Tásir etiw mexanizmi == === Skelet bulshıq etleri === Qarsılıq shınıǵıwları hám keyin proteinge bay awqat qabıl etiw miofibrillyar bulshıq et proteini sintezin (MPS) stimullastırıw hám bulshıq et proteininiń ıdırawın (MPB) toqtatıw arqalı bulshıq etler gipertrofiyasın hám bulshıq et kúshiniń artıwın qollap-quwatlaydı<ref name="Skeletal muscle homeostasis 2016 review" /><ref name="Muscle hypertrophy review">{{cite journal | vauthors = Phillips SM | title = A brief review of critical processes in exercise-induced muscular hypertrophy | journal = Sports Medicine | volume = 44 | issue = Suppl 1 | pages = S71–S77 | date = May 2014 | pmid = 24791918 | pmc = 4008813 | doi = 10.1007/s40279-014-0152-3 }}</ref>. Qarsılıq shınıǵıwları arqalı bulshıq et proteini sinteziniń stimullasıwı rapamicinnniń mexanistik baǵdarınıń (mTOR) fosforlanıwı hám keyin mTORC1 aktivlesiwi arqalı ámelge asadı, bul mTORC1 diń tikkeley baǵdarların (p70S6 kinaza hám translyaciya repressor proteini 4EBP1) fosforlaw arqalı kletka ribosomalarında protein biosintezine alıp keledi<ref name="Skeletal muscle homeostasis 2016 review" /><ref name="Molecular Aspects of Medicine 2016 review">{{cite journal | vauthors = Brioche T, Pagano AF, Py G, Chopard A | title = Muscle wasting and aging: Experimental models, fatty infiltrations, and prevention | journal = Molecular Aspects of Medicine | volume = 50 | pages = 56–87 | date = August 2016 | pmid = 27106402 | doi = 10.1016/j.mam.2016.04.006 | s2cid = 29717535 | url = https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01837630/file/2016_Brioche_MAM_1.pdf }}</ref>. Awqatlanǵannan keyin bulshıq et proteininiń ıdırawınıń basılıwı tiykarınan plazmadaǵı insulin muǵdarınıń artıwı arqalı júzege asadı<ref name="Skeletal muscle homeostasis 2016 review" /><ref name="HMB in vivo human pharmacodynamics" /><ref name="Pharmacodynamics and pharmacokinetics of HMB-CA in humans in vivo" /> Usıǵan uqsas, bulshıq et proteini sinteziniń artıwı (mTORC1 aktivlesiwi arqalı) hám bulshıq et proteini ıdırawınıń basılıwı (insulinge ǵárezsiz mexanizmler arqalı) β-gidroksi β-metilbutir kislotasın qabıl etkennen keyin de júz beretuǵını kórsetilgen.<ref name="Skeletal muscle homeostasis 2016 review" /><ref name="HMB in vivo human pharmacodynamics">{{cite journal | vauthors = Wilkinson DJ, Hossain T, Hill DS, Phillips BE, Crossland H, Williams J, Loughna P, Churchward-Venne TA, Breen L, Phillips SM, Etheridge T, Rathmacher JA, Smith K, Szewczyk NJ, Atherton PJ | display-authors = 3 | title = Effects of leucine and its metabolite β-hydroxy-β-methylbutyrate on human skeletal muscle protein metabolism | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-physiology_2013-06-01_591_11/page/2911 | journal = The Journal of Physiology | volume = 591 | issue = 11 | pages = 2911–2923 | date = June 2013 | pmid = 23551944 | pmc = 3690694 | doi = 10.1113/jphysiol.2013.253203 }}</ref><ref name="Pharmacodynamics and pharmacokinetics of HMB-CA in humans in vivo">{{cite journal | vauthors = Wilkinson DJ, Hossain T, Limb MC, Phillips BE, Lund J, Williams JP, Brook MS, Cegielski J, Philp A, Ashcroft S, Rathmacher JA, Szewczyk NJ, Smith K, Atherton PJ | display-authors = 3 | title = Impact of the calcium form of β-hydroxy-β-methylbutyrate upon human skeletal muscle protein metabolism | journal = Clinical Nutrition | volume = 37 | issue = 6 Pt A | pages = 2068–2075 | date = December 2018 | pmid = 29097038 | pmc = 6295980 | doi = 10.1016/j.clnu.2017.09.024 | quote =}}</ref><ref name="Sarcopenia July 2015 review">{{cite journal | vauthors = Phillips SM | title = Nutritional supplements in support of resistance exercise to counter age-related sarcopenia | journal = Advances in Nutrition | volume = 6 | issue = 4 | pages = 452–460 | date = July 2015 | pmid = 26178029 | pmc = 4496741 | doi = 10.3945/an.115.008367 }}</ref>. Aerob shınıǵıwları skelet bulshıq etleriniń mitoxondriyalarında mitoxondriyal biogenezdi hám oksidativ fosforlanıw qábiletiniń artıwın keltirip shıǵaradı, bul aerob shınıǵıwlarınıń submaksimal shıdamlılıq kórsetkishlerin jaqsılaytuǵın mexanizmlerdiń biri bolıp tabıladı<ref>{{cite journal | vauthors = Wibom R, Hultman E, Johansson M, Matherei K, Constantin-Teodosiu D, Schantz PG | title = Adaptation of mitochondrial ATP production in human skeletal muscle to endurance training and detraining | journal = Journal of Applied Physiology | volume = 73 | issue = 5 | pages = 2004–2010 | date = November 1992 | pmid = 1474078 | doi = 10.1152/jappl.1992.73.5.2004 | url = http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:gih:diva-184 }}</ref><ref name="Skeletal muscle homeostasis 2016 review" /><ref name="Aerobic exercise – mitochondrial biogenesis and OXPHOS capacity" /> Bul tásirler shınıǵıw nátiyjesinde kletka ishindegi AMP:ATP qatnasınıń artıwı arqalı ámelge asadı, bul óz gezeginde AMP-aktivlesken protein kinazanıń (AMPK) aktivlesiwine alıp keledi, ol bolsa keyinnen mitoxondriyal biogenezdiń tiykarǵı regulyatorı bolǵan peroksisoma proliferator-aktivlesken receptor gamma koaktivator-1α (PGC-1α) nı fosforlaydı.<ref name="Skeletal muscle homeostasis 2016 review" /><ref name="Aerobic exercise – mitochondrial biogenesis and OXPHOS capacity">{{cite journal | vauthors = Boushel R, Lundby C, Qvortrup K, Sahlin K | title = Mitochondrial plasticity with exercise training and extreme environments | journal = Exercise and Sport Sciences Reviews | volume = 42 | issue = 4 | pages = 169–174 | date = October 2014 | pmid = 25062000 | doi = 10.1249/JES.0000000000000025 | s2cid = 39267910 | doi-access = free }}</ref><ref name="Mitochondrial biogenesis">{{cite journal | vauthors = Valero T | title = Mitochondrial biogenesis: pharmacological approaches | journal = Current Pharmaceutical Design | volume = 20 | issue = 35 | pages = 5507–5509 |year = 2014 | pmid = 24606795 | doi = 10.2174/138161282035140911142118 | hdl-access = free | hdl = 10454/13341 }}</ref>. {{multiple image <!-- Layout parameters --> | align = center | direction = horizontal | total_width = 800 <!-- Header --> | header_align = <!-- center (default), left, right --> | header = <!--image 1--> | image1 = Muscle protein synthesis signaling cascades.jpg | alt1 = Signaling cascade diagram | width1 = 619 | height1 = 347 | caption1 = Fizikalıq shınıǵıwlar hám belgili bir amin kislotaları yamasa olardıń tuwındıları (tiykarınan L-leycin hám HMB) tásirinde miofibrillyar bulshıq proteini sintezi hám mitoxondriyal biogenezge qatnasatuǵın molekulyar signal kaskadlarınıń diagramması<ref name="Skeletal muscle homeostasis 2016 review">{{cite journal | vauthors = Brook MS, Wilkinson DJ, Phillips BE, Perez-Schindler J, Philp A, Smith K, Atherton PJ | title = Skeletal muscle homeostasis and plasticity in youth and ageing: impact of nutrition and exercise | journal = Acta Physiologica | volume = 216 | issue = 1 | pages = 15–41 | date = January 2016 | pmid = 26010896 | pmc = 4843955 | doi = 10.1111/apha.12532 }}</ref>. Awqat proteininen alınǵan kóplegen amin kislotaları Rag GTPazaları arqalı signal beriw jolı menen mTORC1 aktivlesiwin qollap-quwatlaydı hám protein sintezin arttıradı<ref name="Skeletal muscle homeostasis 2016 review" /><ref name="The neurology of mTOR">{{cite journal | vauthors = Lipton JO, Sahin M | title = The neurology of mTOR | journal = Neuron | volume = 84 | issue = 2 | pages = 275–291 | date = October 2014 | pmid = 25374355 | pmc = 4223653 | doi = 10.1016/j.neuron.2014.09.034 }}<br />[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4223653/figure/F2/ Figure 2: The mTOR Signaling Pathway]</ref>. <!--image 2--> | image2 = Resistance exercise-induced muscle protein synthesis.jpg | alt2 = Graph of muscle protein synthesis vs time | width2 = 387 | height2 = 221 | caption2 = Qarsılıq shınıǵıwları shınıǵıwdan keyin 48 saatqa shekem dawam etetuǵın dáwir ishinde bulshıq proteini sintezin (MPS) stimullastıradı (punktir sızıq penen kórsetilgen). Usı dáwir ishinde qálegen waqıtta proteinge bay awqat qabıl etiw shınıǵıw arqalı payda bolǵan bulshıq proteini sinteziniń artıwın kúsheytedi (tutas sızıqlar menen kórsetilgen) }} === Basqa periferiya organları === [[Fayl:Aerobic Anaerobic Exercise Adaptations.jpg|400px|thumb|Úziliksiz aerob hám anaerob shınıǵıwlarǵa uzaq múddetli beyimlesiwlerdiń qısqasha mazmunı. Aerob shınıǵıwlar bir qatar oraylıq júrek-qan tamır sistemasınıń beyimlesiwlerin keltirip shıǵarıwı múmkin, sonıń ishinde júrek soǵıwınıń kóleminiń (SV)<ref name=Exercise_SV>{{cite journal | vauthors = Wang E, Næss MS, Hoff J, Albert TL, Pham Q, Richardson RS, Helgerud J | title = Exercise-training-induced changes in metabolic capacity with age: the role of central cardiovascular plasticity | journal = Age | volume = 36 | issue = 2 | pages = 665–676 | date = April 2014 | pmid = 24243396 | pmc = 4039249 | doi = 10.1007/s11357-013-9596-x }}</ref> hám maksimal aerob qábiletiniń (VO2 max)<ref name=Exercise_SV /><ref name=AerobicMotorCapability>{{cite journal | vauthors = Potempa K, Lopez M, Braun LT, Szidon JP, Fogg L, Tincknell T | title = Physiological outcomes of aerobic exercise training in hemiparetic stroke patients | url = https://archive.org/details/sim_stroke_1995-01_26_1/page/101 | journal = Stroke | volume = 26 | issue = 1 | pages = 101–105 | date = January 1995 | pmid = 7839377 | doi = 10.1161/01.str.26.1.101 }}</ref> artıwı, sonday-aq tınıshlıq halatındaǵı júrek soǵıw jiyiliginiń (RHR) tómenlewi<ref name=Exercise_RHR1>{{cite journal | vauthors = Wilmore JH, Stanforth PR, Gagnon J, Leon AS, Rao DC, Skinner JS, Bouchard C | title = Endurance exercise training has a minimal effect on resting heart rate: the Heritage Study | url = https://archive.org/details/sim_medicine-and-science-in-sports-and-exercise_1996-07_28_7/page/829 | journal = Medicine and Science in Sports and Exercise | volume = 28 | issue = 7 | pages = 829–835 | date = July 1996 | pmid = 8832536 | doi = 10.1097/00005768-199607000-00009 | doi-access = free }}</ref><ref name=Exercise_RHR2>{{cite journal | vauthors = Carter JB, Banister EW, Blaber AP | title = Effect of endurance exercise on autonomic control of heart rate | journal = Sports Medicine | volume = 33 | issue = 1 | pages = 33–46 | year = 2003 | pmid = 12477376 | doi = 10.2165/00007256-200333010-00003 | s2cid = 40393053 }}</ref><ref name=Exercise_RHR3>{{cite journal| vauthors = Chen CY, Dicarlo SE |title=Endurance exercise training-induced resting Bradycardia: A brief review|journal=Sports Medicine, Training and Rehabilitation|date=January 1998|volume=8|issue=1|pages=37–77|doi=10.1080/15438629709512518}}</ref>. Qarsılıq shınıǵıwlarına, yaǵnıy anaerob shınıǵıwlardıń eń keń tarqalǵan túrine uzaq múddetli beyimlesiwler bulshıq et gipertrofiyasın<ref name=Exercise_Hypertrophy>{{cite journal | vauthors = Crewther BT, Heke TL, Keogh JW | title = The effects of a resistance-training program on strength, body composition and baseline hormones in male athletes training concurrently for rugby union 7's | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-sports-medicine-and-physical-fitness_2013-02_53_1/page/34 | journal = The Journal of Sports Medicine and Physical Fitness | volume = 53 | issue = 1 | pages = 34–41 | date = February 2013 | pmid = 23470909 }}</ref><ref name=Exercise_Hypertrophy2>{{cite journal | vauthors = Schoenfeld BJ | title = Postexercise hypertrophic adaptations: a reexamination of the hormone hypothesis and its applicability to resistance training program design | url = https://archive.org/details/journal-strength-conditioning-resesarch_2013-06_27_6/page/1720 | journal = Journal of Strength and Conditioning Research | volume = 27 | issue = 6 | pages = 1720–1730 | date = June 2013 | pmid = 23442269 | doi = 10.1519/JSC.0b013e31828ddd53 | s2cid = 25068522 | doi-access = free }}</ref>, bulshıq ettiń (lerdiń) fiziologiyalıq kóldeneń kesim maydanınıń (PCSA) úlkeyiwin hám nerv impulslarınıń kúsheyiwin<ref name=Exercise_Neuraldrive>{{cite journal | vauthors = Dalgas U, Stenager E, Lund C, Rasmussen C, Petersen T, Sørensen H, Ingemann-Hansen T, Overgaard K | display-authors = 6 | title = Neural drive increases following resistance training in patients with multiple sclerosis | journal = Journal of Neurology | volume = 260 | issue = 7 | pages = 1822–1832 | date = July 2013 | pmid = 23483214 | doi = 10.1007/s00415-013-6884-4 | s2cid = 848583 }}</ref><ref name=AnaerobicStrength>{{cite journal | vauthors = Staron RS, Karapondo DL, Kraemer WJ, Fry AC, Gordon SE, Falkel JE, Hagerman FC, Hikida RS | display-authors = 3 | title = Skeletal muscle adaptations during early phase of heavy-resistance training in men and women | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-physiology_1994-03_76_3/page/1247 | journal = Journal of Applied Physiology | volume = 76 | issue = 3 | pages = 1247–1255 | date = March 1994 | pmid = 8005869 | doi = 10.1152/jappl.1994.76.3.1247 | s2cid = 24328546 }}</ref> óz ishine aladı, bulardıń ekewi de bulshıq et kúshiniń artıwına alıp keledi<ref name=Exercise_MuscularStrength>{{cite journal | vauthors = Folland JP, Williams AG | title = The adaptations to strength training : morphological and neurological contributions to increased strength | journal = Sports Medicine | volume = 37 | issue = 2 | pages = 145–168 | year = 2007 | pmid = 17241104 | doi = 10.2165/00007256-200737020-00004 | s2cid = 9070800 }}</ref>. Nerv beyimlesiwleri tezirek baslanadı hám gipertrofiyalıq juwapqa shekem turaqlasadı<ref name=NeuralvsHypertrophy1>{{cite journal | vauthors = Moritani T, deVries HA | title = Neural factors versus hypertrophy in the time course of muscle strength gain | journal = American Journal of Physical Medicine | volume = 58 | issue = 3 | pages = 115–130 | date = June 1979 | pmid = 453338 }}</ref><ref name=NeuralvsHypertrophy2>{{cite journal | vauthors = Narici MV, Roi GS, Landoni L, Minetti AE, Cerretelli P | title = Changes in force, cross-sectional area and neural activation during strength training and detraining of the human quadriceps | journal = European Journal of Applied Physiology and Occupational Physiology | volume = 59 | issue = 4 | pages = 310–319 | year = 1989 | pmid = 2583179 | doi = 10.1007/bf02388334 | s2cid = 2231992 }}</ref>.]] Rawajlanıp atırǵan izertlewler shınıǵıwlardıń kóplegen paydaları skelet bulshıq etleriniń endokrin organ sıpatındaǵı roli arqalı ámelge asırılatuǵının kórsetti. Yaǵnıy, qısqarıwshı bulshıq etler jańa toqımanıń ósiwin, toqımanıń qayta tikleniwin hám kóplegen qabınıwǵa qarsı funkciyalardı qollap-quwatlaytuǵın miokinler dep atalatuǵın bir neshe zatlardı bólip shıǵaradı, bul óz gezeginde hár qıylı qabınıw kesellikleriniń rawajlanıw qáwpin tómenletedi<ref>{{cite journal | vauthors = Pedersen BK | title = Muscle as a secretory organ | journal = Comprehensive Physiology | volume = 3 | issue = 3 | pages = 1337–1362 | date = July 2013 | pmid = 23897689 | doi = 10.1002/cphy.c120033 | isbn = 978-0-470-65071-4 }}</ref>. Shınıǵıwlar densawlıqqa kóplegen zıyan keltiretuǵın, fizikalıq hám psixikalıq, kortizol dárejesin tómenletedi<ref>{{cite journal | vauthors = Cohen S, Williamson GM | title = Stress and infectious disease in humans | url = https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_1991-01_109_1/page/5 | journal = Psychological Bulletin | volume = 109 | issue = 1 | pages = 5–24 | date = January 1991 | pmid = 2006229 | doi = 10.1037/0033-2909.109.1.5 }}</ref>. Awqatlanıwdan aldın shıdamlılıq shınıǵıwları awqatlanıwdan keyingi usınday shınıǵıwlarǵa qaraǵanda qandaǵı glyukoza dárejesin kóbirek tómenletedi<ref>{{cite journal | vauthors = Borer KT, Wuorinen EC, Lukos JR, Denver JW, Porges SW, Burant CF | title = Two bouts of exercise before meals, but not after meals, lower fasting blood glucose | url = https://archive.org/details/sim_medicine-and-science-in-sports-and-exercise_2009-08_41_8/page/1606 | journal = Medicine and Science in Sports and Exercise | volume = 41 | issue = 8 | pages = 1606–1614 | date = August 2009 | pmid = 19568199 | doi = 10.1249/MSS.0b013e31819dfe14 | s2cid = 207184758 | doi-access = free }}</ref>. Qatań shınıǵıwlardıń (VO2 max nıń 90-95%) ortasha shınıǵıwlarǵa (VO2 max nıń 40-70%) qaraǵanda júrektiń fiziologiyalıq gipertrofiyasın kóbirek keltirip shıǵaratuǵını haqqında dáliller bar, biraq bunıń ulıwma awırıwshańlıq hám/yamasa ólimshilik kórsetkishlerine qanday da bir tásiri bar-joqlıǵı belgisiz<ref>{{cite journal | vauthors = Wisløff U, Ellingsen Ø, Kemi OJ | title = High-intensity interval training to maximize cardiac benefits of exercise training? | journal = Exercise and Sport Sciences Reviews | volume = 37 | issue = 3 | pages = 139–146 | date = July 2009 | pmid = 19550205 | doi = 10.1097/JES.0b013e3181aa65fc | s2cid = 25057561 | doi-access = free }}</ref>. Aerob hám anaerob shınıǵıwlardıń ekewi de júrek kólemin (aerob shınıǵıwlar) yamasa miokard qalıńlıǵın (kúsh shınıǵıwları) arttırıw arqalı júrektiń mexanikalıq nátiyjeliligin joqarılatıwǵa xızmet etedi. Qarınshalar gipertrofiyası, yaǵnıy qarınsha diywallarınıń qalıńlasıwı, eger ol shınıǵıwlarǵa juwap retinde júzege kelse, ulıwma alǵanda paydalı hám salamat bolıp esaplanadı. === Oraylıq nerv sisteması === Fizikalıq shınıǵıwlardıń oraylıq nerv sistemasına tásiri biraz bulshıq etler tárepinen qanǵa bólinip shıǵarılatuǵın ayırım neyrotrofikalıq faktor gormonları, sonıń ishinde BDNF, IGF-1 hám VEGF arqalı ámelge asırılıwı múmkin<ref name="Exercise – neurotrophic factors + basal ganglia">{{cite journal | vauthors = Paillard T, Rolland Y, de Souto Barreto P | title = Protective Effects of Physical Exercise in Alzheimer's Disease and Parkinson's Disease: A Narrative Review | journal = Journal of Clinical Neurology | volume = 11 | issue = 3 | pages = 212–219 | date = July 2015 | pmid = 26174783 | pmc = 4507374 | doi = 10.3988/jcn.2015.11.3.212 | quote = }}</ref><ref name="BDNF meta analysis">{{cite journal | vauthors = Szuhany KL, Bugatti M, Otto MW | title = A meta-analytic review of the effects of exercise on brain-derived neurotrophic factor | journal = Journal of Psychiatric Research | volume = 60 | pages = 56–64 | date = January 2015 | pmid = 25455510 | pmc = 4314337 | doi = 10.1016/j.jpsychires.2014.10.003 | quote =}}</ref><ref name="Cerebral hemodynamics and AD">{{cite journal | vauthors = Tarumi T, Zhang R | title = Cerebral hemodynamics of the aging brain: risk of Alzheimer disease and benefit of aerobic exercise | journal = Frontiers in Physiology | volume = 5 | pages = 6 | date = January 2014 | pmid = 24478719 | pmc = 3896879 | doi = 10.3389/fphys.2014.00006 | quote = | doi-access = free }}</ref>. == Jámiyetlik densawlıqtı saqlaw ilajları == Xalıqtıń fizikalıq belsendilik dárejesin arttırıw maqsetinde kóbinese jámiyet kólemindegi hám mektep kampaniyalarınan paydalanıladı. Bunday baǵdarlamalardıń nátiyjeliligin anıqlawǵa baǵıshlanǵan izertlewlerdi nátiyjeleriniń hár qıylı bolıwına baylanıslı abaylap talqılaw kerek<ref name=":0" /> Úlken jastaǵı adamlar ushın ayırım túrdegi shınıǵıw baǵdarlamaları, mısalı, júriw, teńsalmaqlılıq, koordinaciya hám funkcional tapsırmalardı óz ishine alǵan baǵdarlamalar teńsalmaqlılıqtı jaqsılay alatuǵını haqqında ayırım dáliller bar.<ref>{{cite journal | vauthors = Howe TE, Rochester L, Neil F, Skelton DA, Ballinger C | title = Exercise for improving balance in older people | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 11 | pages = CD004963 | date = November 2011 | volume = 2012 | pmid = 22071817 | doi = 10.1002/14651858.cd004963.pub3 | publisher = John Wiley & Sons, Ltd | s2cid = 205176433 | pmc = 11493176 }}</ref>. Progressiv qarsılıq shınıǵıwlarınan soń, eresekler fizikalıq funkciyalarınıń jaqsılanıwı menen juwap beredi<ref>{{cite journal | vauthors = Liu CJ, Latham NK | title = Progressive resistance strength training for improving physical function in older adults | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 3 | pages = CD002759 | date = July 2009 | volume = 2009 | pmid = 19588334 | pmc = 4324332 | doi = 10.1002/14651858.CD002759.pub2 }}</ref>. Fizikalıq belsendilikti alǵa ilgerletiwshi qısqa múddetli aralasıwlar ekonomikalıq jaqtan nátiyjeli bolıwı múmkin, biraq bul dálil hálsiz hám izertlewler arasında ayırmashılıqlar bar<ref>{{cite journal | vauthors = Gc V, Wilson EC, Suhrcke M, Hardeman W, Sutton S | title = Are brief interventions to increase physical activity cost-effective? A systematic review | journal = British Journal of Sports Medicine | volume = 50 | issue = 7 | pages = 408–417 | date = April 2016 | pmid = 26438429 | pmc = 4819643 | doi = 10.1136/bjsports-2015-094655 }}</ref>. Qorshaǵan ortalıq tásiller úmitli kórinedi: tekshelerden paydalanıwdı xoshemetleytuǵın belgiler, sonday-aq jámiyetlik kampaniyalar shınıǵıw dárejelerin arttırıwı múmkin<ref>{{cite journal | vauthors = Kahn EB, Ramsey LT, Brownson RC, Heath GW, Howze EH, Powell KE, Stone EJ, Rajab MW, Corso P | display-authors = 6 | title = The effectiveness of interventions to increase physical activity. A systematic review | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-preventive-medicine_2002-05_22_4/page/73 | journal = American Journal of Preventive Medicine | volume = 22 | issue = 4 Suppl | pages = 73–107 | date = May 2002 | pmid = 11985936 | doi = 10.1016/S0749-3797(02)00434-8 }}</ref>. Mısalı, Kolumbiyanıń [[Bogota]] qalası azamatlarına shınıǵıw islewdi ańsatlastırıw ushın ekshembi hám bayram kúnleri 113 kilometr (70 milya) joldı jawıp qoyadı. Bunday piyadalar zonaları sozılmalı keselliklerge qarsı gúres hám salamat dene massası indeksin (BMI) saqlap qalıw ilajlarınıń bir bólegi bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.paho.org/English/DD/PIN/ePersp001_article01.htm| bet = Stopping the rising tide of chronic diseases Everyone's Epidemic| vauthors = Durán VH| jumıs = Pan American Health Organization| baspaxana = paho.org| qaralǵan sáne = 2009-jıl 10-yanvar }}</ref>. Ata-analar fizikalıq belsendiliktiń salamat dárejelerin úlgi etip kórsetiw arqalı yamasa fizikalıq belsendilikti xoshemetlew arqalı fizikalıq belsendilikti kótere aladı<ref>{{cite journal | vauthors = Xu H, Wen LM, Rissel C | title = Associations of parental influences with physical activity and screen time among young children: a systematic review | journal = Journal of Obesity | volume = 2015 | pages = 546925 | sáne = 19 March 2015 | pmid = 25874123 | pmc = 4383435 | doi = 10.1155/2015/546925 | doi-access = free }}</ref>. AQSHtaǵı Keselliklerdi qadaǵalaw hám aldın alıw oraylarınıń maǵlıwmatları boyınsha, balalar hám jasóspirimler hár kúni 60 minut yamasa onnan da kóbirek fizikalıq jumıs islewi kerek<ref>{{Web deregi | url = https://www.cdc.gov/healthyschools/physicalactivity/guidelines.htm| bet = Youth Physical Activity Guidelines| jumıs = Centers for Disease Control and Prevention| sáne = 2019-jıl 23-yanvar }}</ref>. Mektep sistemasına fizikalıq shınıǵıwlardı engiziw hám balalardıń salamat turmıs tárizin saqlawdaǵı tosqınlıqlardı azayta alatuǵın ortalıqtı támiyinlew áhmiyetli. Evropa Komissiyasınıń Bilimlendiriw hám mádeniyat bas basqarması (DG EAC) óziniń Horizon 2020 hám Erasmus+ baǵdarlaması sheńberinde Densawlıqtı jaqsılawshı fizikalıq belsendilik (HEPA) joybarları ushın arnawlı baǵdarlamalar hám qarjılar ajıratqan<ref>{{Web deregi | url = https://ec.europa.eu/sport/policy/societal-role/health-participation_en| bet = Health and Participation| baspaxana = European Commission| sáne = 2013-jıl 25-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190705033323/https://ec.europa.eu/sport/policy/societal-role/health-participation_en| arxivsáne = 2019-jıl 5-iyul }}</ref>, óytkeni izertlewler kóplegen evropalılardıń jeterli dárejede fizikalıq belsendi emesligin kórsetken. Bul tarawda EA boylap hám dúnya júzi boyınsha belsendi oyınshılar arasındaǵı birge islesiwdi arttırıw, EA hám onıń sherik mámleketlerinde HEPA nı xoshametlew hám Evropa sport háptesi ushın qarjılandırıw jetkilikli. DG EAC úziliksiz túrde sport hám fizikalıq belsendilik boyınsha Ewrobarometr baspadan shıǵarıp turadı. == Shınıǵıw úrdisleri == Dúnya júzi boyınsha fizikalıq talap etiwshiligi tómen jumıslarǵa qaray úlken ózgeris boldı<ref name=WHO2009>{{Web deregi | url = https://www.who.int/dietphysicalactivity/publications/facts/obesity/en/| bet = WHO: Obesity and overweight| jumıs = World Health Organization| qaralǵan sáne = 2009-jıl 10-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20081218104805/http://www.who.int/dietphysicalactivity/publications/facts/obesity/en/ <!--Added by H3llBot-->| arxivsáne = 2008-jıl 18-dekabr }}</ref>. Bul mexanizaciyalastırılǵan transporttıń kóbeyip qollanılıwı, úyde miynetti jeńillestiriwshi texnologiyalardıń kóbirek tarqalıwı hám belsendi dem alıw shınıǵıwlarınıń azayıwı menen birge júrdi.<ref name=WHO2009 /> Biraq, jeke turmıs tárizindegi ózgerisler fizikalıq shınıǵıwlardıń jetispewshiligin dúzetiwi múmkin. 2015-jılı járiyalanǵan izertlew nátiyjeleri fizikalıq shınıǵıw intervenciyalarına pikirdi ulıwmalastırıwdı kirgiziw shınıǵıwǵa boysınıwshılıqtı hám ózin-ózi nátiyjelilikti arttıradı, sonıń menen birge psixologiyalıq hám fiziologiyalıq jaqtan unamlı tásir kórsetedi dep kórsetedi<ref name=Kennedy>{{cite journal | vauthors = Kennedy AB, Resnick PB | title = Mindfulness and Physical Activity | journal = American Journal of Lifestyle Medicine | volume = 9 | issue = 3 | pages = 3221–3323 | sáne = May 2015 | doi = 10.1177/1559827614564546 | s2cid = 73116017 | doi-access = free }}</ref>. <gallery |gallery="" widths="150px" heights="150px" caption="Shınıǵıw ushın sport jumısları"> File:Woman running barefoot on beach.jpg|[[Juwırıw]] fizikalıq fitneske erisiwge járdem beredi<ref>{{Web deregi |url= https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/healthyliving/running-and-jogging-health-benefits#goal-setting-for-running-and-jogging |title= Running and jogging - health benefits | work = Better Health | publisher = State of Victoria, Australia }}</ref>. File:Cruising on a Board.jpg|alt=Skateboarding is good for cardiovascular health[better source needed]|Skeytbording júrek-qan tamır salamatlıǵı ushın paydalı<ref>{{Web deregi |title=5 Reasons Why Skateboarding Is Good Exercise |url=https://longboardingnation.com/reasons-skateboarding-good-exercise/ |website=Longboarding Nation |access-date=6 July 2021 |sáne=25 January 2019 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20210924100618/https://longboardingnation.com/reasons-skateboarding-good-exercise/ |arxivsáne=24 September 2021}}</ref>. File:IDHM Wasserspringen 2018-02-18 3m mixed Vorkampf Sprung 3 18.jpg|[[Júziw]] shınıǵıw sıpatında bulshıq etlerdi bekkemleydi hám kúshti arttıradı<ref>{{Web deregi|url=https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/healthyliving/swimming-health-benefits#health-benefits-of-swimming |title= Swimming - health benefits | work = Better Health | publisher = State of Victoria, Australia }}</ref>. File:2018 USA Indoor Track and Field Championships (40357948141).jpg|Atletika (mısalı, sırıq penen sekiriw) shınıǵıw túri sıpatında. File:Cristiano Ronaldo Iran vs Portugal.jpg|[[Futbol]] shınıǵıw retinde. </gallery> === Sociallıq hám mádeniy ózgeshelikler === Shınıǵıw hárbir elde hár qıylı kórinedi, shınıǵıwdıń artındaǵı motivaciyalar da solay.<ref name="Fitness for Foreigners" /> Ayırım ellerde adamlar tiykarınan ishte shınıǵadı (mısalı, úyde yamasa fitnes klublarında), al basqalarında adamlar tiykarınan sırtta shınıǵadı. Adamlar jeke lázzet alıw, densawlıq hám salamatlıq, sociallıq qarım-qatnas, jarıs yamasa shınıǵıw ushın shınıǵıwı múmkin. Bul ayırmashılıqlar geografiyalıq jaylasıw hám sociallıq tendenciyalar sıyaqlı hár qıylı sebeplerge baylanıslı bolıwı múmkin. Mısalı, [[Kolumbiya|Kolumbiyada]] azamatlar óz eliniń sırtqı ortalıǵın bahalaydı hám qutlıqlaydı. Kóp jaǵdaylarda olar tábiyattı hám jámiyetlerin ráhátleniw ushın sociallıq jıynalıslar sıpatında sırttaǵı iskerliklerdi paydalanadı. Kolumbiyanıń Bogota qalasında hár ekshembi kúni Ciclovía dep atalatuǵın 70 millik jol velosipedshiler, juwırıwshılar, rolikli konkishiler, skeytbordshılar hám basqa shınıǵıwshılar ushın jabılıp, olar shınıǵıw hám átirapınan ráhátleniw ushın paydalanadı<ref>{{Web deregi | vauthors = Hernández J| bet = Car-Free Streets, a Colombian Export, Inspire Debate| url = https://www.nytimes.com/2008/06/24/nyregion/24streets.html| jumıs = The New York Times| sáne = 2008-jıl 24-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210427180825/https://www.nytimes.com/2008/06/24/nyregion/24streets.html| arxivsáne = 2021-jıl 27-aprel | url-status = live| qaralǵan sáne = 2022-jıl 1-yanvar }}</ref>. Kolumbiyaǵa uqsas, [[Kambodja]] azamatları da sırtta sociallıq shınıǵıwǵa beyim. Bul elde ashıq fitnes zalı anaǵurlım keń tarqalǵan. Adamlar bul sırttaǵı fitnes zallarına tek ǵana jámiyetlik imkaniyatlardan paydalanıw ushın emes, al jáne de jámiyetshilik ushın ashıq bolǵan aerobika hám ayaq oyın sessiyaların shólkemlestiriw ushın da jıynaladı<ref>{{Web deregi | vauthors = Sullivan N| bet = Gyms| url = https://www.travelfish.org/sight_profile/cambodia/phnom_penh_and_surrounds/phnom_penh/phnom_penh/2235| jumıs = Travel Fish| qaralǵan sáne = 2016-jıl 8-dekabr }}</ref>. [[Shveciya]] da sırtqı fitnes zalların, utegym dep atalatuǵın orınlardı rawajlandıra basladı. Bul fitnes zalları xalıq ushın biypul hám kóbinese ájayıp, kórkem ortalıqlarǵa jaylastırılǵan. Adamlar salamat bolıw hám átiraptaǵı tábiyiy dúnyadan ráhátleniw ushın dáryalarda júzedi, qayıqlardı paydalanadı hám toǵaylar arqalı juwıradı. Bul ásirese Shveciyada onıń geografiyalıq jaylasıwına baylanıslı jaqsı isleydi<ref>{{Web deregi | vauthors = Tatlow A| bet = When in Sweden...making the most of the great outdoors!| url = http://www.stockholmonashoestring.com/when-in-sweden-making-the-most-of-the-great-outdoors/| jumıs = Stockholm on a Shoestring| qaralǵan sáne = 2016-jıl 5-dekabr }}</ref>. [[Qıtay|Qıtaydıń]] ayırım aymaqlarında, ásirese pensiyaǵa shıqqanlar arasında shınıǵıw sociallıq tiykarǵa iye bolıp kórinedi. Azanda jámiyetlik baǵlarda maydan ayaq oyınları ótkeriledi; bul jıynalıslar latın xoreografiyasın, bal ayaq oyının, tango yamasa hátte djitterbagtı óz ishine alıwı múmkin. Jámiyetlik orınlarda oynaw adamlarǵa ádette qarım-qatnas jasamaytuǵın adamlar menen baylanısıwǵa múmkinshilik beredi, bul densawlıq hám sociallıq paydalardı támiyinleydi<ref>{{cite news| vauthors = Langfitt F |title=Beijing's Other Games: Dancing In The Park |url= https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=93503524 |newspaper=NPR.org|publisher=NPR|access-date=5 December 2016}}</ref>. Fizikalıq shınıǵıwdaǵı bul sociomádeniy ózgeshelikler hár qıylı geografiyalıq orınlar hám sociallıq ortalıqlardaǵı adamlardıń shınıǵıwdıń hár qıylı motivaciyaları hám usıllarına iye ekenligin kórsetedi. Fizikalıq shınıǵıw densawlıq hám salamatlıqtı jaqsılay aladı, sonday-aq jámiyetlik baylanıslardı hám tábiyiy gózzallıqtı bahalawdı kúsheyte aladı.<ref name="Fitness for Foreigners" /> === Baǵdarlamaǵa sadıqlıq === Shınıǵıw baǵdarlamasına sadıq bolıw yamasa onı izbe-iz dawam ettiriw kóp adamlar ushın qıyın bolıwı múmkin<ref>{{Cite journal |last1=MacDonald |first1=Christopher |last2=Bennekou |first2=Mia |last3=Midtgaard |first3=Julie |last4=Langberg |first4=Hennig |last5=Lieberman |first5=Daniel | sáne =2024-11-27 |title=Why exercise may never be effective medicine: an evolutionary perspective on the efficacy versus effectiveness of exercise in treating type 2 diabetes |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39603793 |journal=British Journal of Sports Medicine |pages=bjsports–2024–108396 |doi=10.1136/bjsports-2024-108396 |issn=1473-0480 |pmid=39603793}}</ref>. Izertlewler kóp hár qıylı faktorlardı anıqladı. Ayırım faktorlarǵa adamnıń ne ushın shınıǵıw islep atırǵanı (mısalı, densawlıq, sociallıq sebepler), qanday túrdegi shınıǵıwlar yamasa shınıǵıw baǵdarlamasınıń qalay dúzilgenligi, baǵdarlamada professionallardıń qatnasıwı bar ma yamasa joq pa, shınıǵıw hám densawlıq haqqında bilim beriw, shınıǵıw baǵdarlamasındaǵı monitoring hám alǵa ilgerilew, maqsetlerdi belgilew hám adamnıń shınıǵıw baǵdarlamasın tańlawǵa hám maqsetlerdi belgilewge qanshelli qatnasatuǵını kiredi<ref>{{Cite journal |last1=Collado-Mateo |first1=Daniel |last2=Lavín-Pérez |first2=Ana Myriam |last3=Peñacoba |first3=Cecilia |last4=Del Coso |first4=Juan |last5=Leyton-Román |first5=Marta |last6=Luque-Casado |first6=Antonio |last7=Gasque |first7=Pablo |last8=Fernández-Del-Olmo |first8=Miguel Ángel |last9=Amado-Alonso |first9=Diana |date=2021-02-19 |title=Key Factors Associated with Adherence to Physical Exercise in Patients with Chronic Diseases and Older Adults: An Umbrella Review |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |volume=18 |issue=4 |pages=2023 |doi=10.3390/ijerph18042023 |doi-access=free |issn=1660-4601 |pmc=7922504 |pmid=33669679}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] 2o49crg7kmegvxe3bxt89g4fpgxxeyj 4 23879 276647 276526 2026-10-28T12:01:38Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 276647 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25750}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 2 || [[User:Qaraqalpaqpan|<span style="color:gray">Qaraqalpaqpan</span>]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}} |- | 3 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:5279}}]] || {{Permissions|Bekan88}} |- | 4 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|<span style="color:gray">Srajatdin Usnatdinov</span>]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}} |- | 5 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4432}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}} |- | 6 || [[User:Inosham|<span style="color:gray">Inosham</span>]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}} |- | 7 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|<span style="color:gray">Abdullaeva Shaxnoza-Banu</span>]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}} |- | 8 || [[User:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2563}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}} |- | 9 || [[User:Рахман3|<span style="color:gray">Рахман3</span>]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}} |- | 10 || [[User:Rabiga Shabatova|<span style="color:gray">Rabiga Shabatova</span>]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1653}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}} |- | 11 || [[User:PirjanovNurlan|<span style="color:gray">PirjanovNurlan</span>]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}} |- | 12 || [[User:Anas1712|<span style="color:gray">Anas1712</span>]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}} |- | 13 || [[User:Qarahat|<span style="color:gray">Qarahat</span>]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}} |- | 14 || [[User:Gozzalina|<span style="color:gray">Gozzalina</span>]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}} |- | 15 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:927}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 16 || [[User:Kuwanishbek|<span style="color:gray">Kuwanishbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}} |- | 17 || [[User:AlefZet|<span style="color:gray">AlefZet</span>]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}} |- | 18 || [[User:Aysabirlijol|<span style="color:gray">Aysabirlijol</span>]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}} |- | 19 || [[User:Umarxon III|<span style="color:gray">Umarxon III</span>]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:618}}]] || {{Permissions|Umarxon III}} |- | 20 || [[User:Baurzhanuly|<span style="color:gray">Baurzhanuly</span>]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}} |- | 21 || [[User:Biypona|<span style="color:gray">Biypona</span>]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}} |- | 22 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:488}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}} |- | 23 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|<span style="color:gray">Bazarbaeva Eleonora</span>]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}} |- | 24 || [[User:QRNKS|<span style="color:gray">QRNKS</span>]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}} |- | 25 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 26 || [[User:Mrshaxas|<span style="color:gray">Mrshaxas</span>]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}} |- | 27 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 28 || [[User:Muxammedqudaynazarov|<span style="color:gray">Muxammedqudaynazarov</span>]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}} |- | 29 || [[User:Begdullaman|Begdullaman]] || [[Special:Contributions/Begdullaman|{{formatnum:330}}]] || {{Permissions|Begdullaman}} |- | 30 || [[User:Qareken Balasi|Qareken Balasi]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:329}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}} |- | 31 || [[User:Nurlibek Urgenichbaev|<span style="color:gray">Nurlibek Urgenichbaev</span>]] || [[Special:Contributions/Nurlibek Urgenichbaev|{{formatnum:297}}]] || {{Permissions|Nurlibek Urgenichbaev}} |- | 32 || [[User:AbzalM|AbzalM]] || [[Special:Contributions/AbzalM|{{formatnum:264}}]] || {{Permissions|AbzalM}} |- | 33 || [[User:BEGJIGIT|<span style="color:gray">BEGJIGIT</span>]] || [[Special:Contributions/BEGJIGIT|{{formatnum:252}}]] || {{Permissions|BEGJIGIT}} |- | 34 || [[User:Saxibjamal Esemuratova|<span style="color:gray">Saxibjamal Esemuratova</span>]] || [[Special:Contributions/Saxibjamal Esemuratova|{{formatnum:239}}]] || {{Permissions|Saxibjamal Esemuratova}} |- | 35 || [[User:Pirnazarova|<span style="color:gray">Pirnazarova</span>]] || [[Special:Contributions/Pirnazarova|{{formatnum:221}}]] || {{Permissions|Pirnazarova}} |- | 36 || [[User:Holder|<span style="color:gray">Holder</span>]] || [[Special:Contributions/Holder|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|Holder}} |- | 37 || [[User:Miracle0302|<span style="color:gray">Miracle0302</span>]] || [[Special:Contributions/Miracle0302|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Miracle0302}} |- | 38 || [[User:Begjigit|<span style="color:gray">Begjigit</span>]] || [[Special:Contributions/Begjigit|{{formatnum:208}}]] || {{Permissions|Begjigit}} |- | 39 || [[User:Kmoksy|<span style="color:gray">Kmoksy</span>]] || [[Special:Contributions/Kmoksy|{{formatnum:207}}]] || {{Permissions|Kmoksy}} |- | 40 || [[User:ДолбоЯщер|<span style="color:gray">ДолбоЯщер</span>]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:196}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}} |- | 41 || [[User:NurkaArzay|<span style="color:gray">NurkaArzay</span>]] || [[Special:Contributions/NurkaArzay|{{formatnum:173}}]] || {{Permissions|NurkaArzay}} |- | 42 || [[User:Gúlxan Medetbekovna|<span style="color:gray">Gúlxan Medetbekovna</span>]] || [[Special:Contributions/Gúlxan Medetbekovna|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Gúlxan Medetbekovna}} |- | 43 || [[User:Bakhit|<span style="color:gray">Bakhit</span>]] || [[Special:Contributions/Bakhit|{{formatnum:164}}]] || {{Permissions|Bakhit}} |- | 44 || [[User:Melek jurnalist|<span style="color:gray">Melek jurnalist</span>]] || [[Special:Contributions/Melek jurnalist|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Melek jurnalist}} |- | 45 || [[User:DARIO SEVERI|<span style="color:gray">DARIO SEVERI</span>]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:148}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}} |- | 46 || [[User:Jannazarova Sh|<span style="color:gray">Jannazarova Sh</span>]] || [[Special:Contributions/Jannazarova Sh|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Jannazarova Sh}} |- | 47 || [[User:Jámiy|<span style="color:gray">Jámiy</span>]] || [[Special:Contributions/Jámiy|{{formatnum:133}}]] || {{Permissions|Jámiy}} |- | 48 || [[User:İmmortalance|<span style="color:gray">İmmortalance</span>]] || [[Special:Contributions/İmmortalance|{{formatnum:131}}]] || {{Permissions|İmmortalance}} |- | 49 || [[User:Romaine|<span style="color:gray">Romaine</span>]] || [[Special:Contributions/Romaine|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Romaine}} |- | 50 || [[User:Kagansky|<span style="color:gray">Kagansky</span>]] || [[Special:Contributions/Kagansky|{{formatnum:124}}]] || {{Permissions|Kagansky}} {{/end}} p0qp8ps2bhgtgbkvi7ai2o8c0jjmhbe 4 26380 276649 276528 2026-10-28T12:01:44Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 276649 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:123042}}]] |- | 2 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:6013}}]] |- | 3 || [[User:MrshaxasBot|<span style="color:gray">MrshaxasBot</span>]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] |- | 4 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:4413}}]] |- | 5 || [[User:Xqbot|Xqbot]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3175}}]] |- | 6 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2914}}]] |- | 7 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] |- | 8 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] |- | 9 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1449}}]] |- | 10 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] |- | 11 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] |- | 12 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] |- | 13 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] |- | 14 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] |- | 15 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] |- | 16 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] |- | 17 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] |- | 18 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] |- | 19 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:575}}]] |- | 20 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] |- | 21 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] |- | 22 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:393}}]] |- | 23 || [[User:TjBot|<span style="color:gray">TjBot</span>]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:343}}]] |- | 24 || [[User:Idioma-bot|<span style="color:gray">Idioma-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:327}}]] |- | 25 || [[User:Legobot|<span style="color:gray">Legobot</span>]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:316}}]] |- | 26 || [[User:AvocatoBot|<span style="color:gray">AvocatoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:265}}]] |- | 27 || [[User:Ripchip Bot|<span style="color:gray">Ripchip Bot</span>]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:241}}]] |- | 28 || [[User:HRoestBot|<span style="color:gray">HRoestBot</span>]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:225}}]] |- | 29 || [[User:Synthebot|<span style="color:gray">Synthebot</span>]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:224}}]] |- | 30 || [[User:Alexbot|<span style="color:gray">Alexbot</span>]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:224}}]] |- | 31 || [[User:KamikazeBot|<span style="color:gray">KamikazeBot</span>]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:215}}]] |- | 32 || [[User:RedBot|<span style="color:gray">RedBot</span>]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:211}}]] |- | 33 || [[User:CarsracBot|<span style="color:gray">CarsracBot</span>]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:204}}]] |- | 34 || [[User:Movses-bot|<span style="color:gray">Movses-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:196}}]] |- | 35 || [[User:Mjbmrbot|<span style="color:gray">Mjbmrbot</span>]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:192}}]] |- | 36 || [[User:BOTijo|<span style="color:gray">BOTijo</span>]] || [[Special:Contributions/BOTijo|{{formatnum:186}}]] |- | 37 || [[User:MastiBot|<span style="color:gray">MastiBot</span>]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:180}}]] |- | 38 || [[User:JackieBot|<span style="color:gray">JackieBot</span>]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:178}}]] |- | 39 || [[User:Ptbotgourou|<span style="color:gray">Ptbotgourou</span>]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:169}}]] |- | 40 || [[User:SilvonenBot|<span style="color:gray">SilvonenBot</span>]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:158}}]] |- | 41 || [[User:YiFeiBot|<span style="color:gray">YiFeiBot</span>]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:156}}]] |- | 42 || [[User:AvicBot|<span style="color:gray">AvicBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:154}}]] |- | 43 || [[User:Rubinbot|<span style="color:gray">Rubinbot</span>]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:146}}]] |- | 44 || [[User:LaaknorBot|<span style="color:gray">LaaknorBot</span>]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:132}}]] |- | 45 || [[User:Zorrobot|<span style="color:gray">Zorrobot</span>]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:128}}]] |- | 46 || [[User:Vagobot|<span style="color:gray">Vagobot</span>]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:118}}]] |- | 47 || [[User:Maintenance script|Maintenance script]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:15}}]] |- | 48 || [[User:Flow talk page manager|<span style="color:gray">Flow talk page manager</span>]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]] |- | 49 || [[User:MediaWiki default|<span style="color:gray">MediaWiki default</span>]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:8}}]] {{/end}} 3wjykht4szi91x79m0f5ir1wirs1xrr 4 27432 276648 276527 2026-10-28T12:01:41Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 276648 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:123042}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 2 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25750}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 3 || [[User:Qaraqalpaqpan|<span style="color:gray">Qaraqalpaqpan</span>]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}} |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:6013}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}} |- | 5 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:5279}}]] || {{Permissions|Bekan88}} |- | 6 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|<span style="color:gray">Srajatdin Usnatdinov</span>]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}} |- | 7 || [[User:MrshaxasBot|<span style="color:gray">MrshaxasBot</span>]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] || {{Permissions|MrshaxasBot}} |- | 8 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4432}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}} |- | 9 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:4413}}]] || {{Permissions|Bot 3-f}} |- | 10 || [[User:Inosham|<span style="color:gray">Inosham</span>]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}} |- | 11 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|<span style="color:gray">Abdullaeva Shaxnoza-Banu</span>]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}} |- | 12 || [[User:Xqbot|Xqbot]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3175}}]] || {{Permissions|Xqbot}} |- | 13 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2914}}]] || {{Permissions|EmausBot}} |- | 14 || [[User:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2563}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}} |- | 15 || [[User:Рахман3|<span style="color:gray">Рахман3</span>]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}} |- | 16 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}} |- | 17 || [[User:Rabiga Shabatova|<span style="color:gray">Rabiga Shabatova</span>]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1653}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}} |- | 18 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}} |- | 19 || [[User:PirjanovNurlan|<span style="color:gray">PirjanovNurlan</span>]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}} |- | 20 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1449}}]] || {{Permissions|Jembot}} |- | 21 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] || {{Permissions|SieBot}} |- | 22 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] || {{Permissions|VolkovBot}} |- | 23 || [[User:Anas1712|<span style="color:gray">Anas1712</span>]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}} |- | 24 || [[User:Qarahat|<span style="color:gray">Qarahat</span>]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}} |- | 25 || [[User:Gozzalina|<span style="color:gray">Gozzalina</span>]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}} |- | 26 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}} |- | 27 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}} |- | 28 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:927}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 29 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] || {{Permissions|Addbot}} |- | 30 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] || {{Permissions|ZéroBot}} |- | 31 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] || {{Permissions|ArthurBot}} |- | 32 || [[User:Kuwanishbek|<span style="color:gray">Kuwanishbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}} |- | 33 || [[User:AlefZet|<span style="color:gray">AlefZet</span>]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}} |- | 34 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] || {{Permissions|JAnDbot}} |- | 35 || [[User:Aysabirlijol|<span style="color:gray">Aysabirlijol</span>]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}} |- | 36 || [[User:Umarxon III|<span style="color:gray">Umarxon III</span>]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:618}}]] || {{Permissions|Umarxon III}} |- | 37 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] || {{Permissions|FoxBot}} |- | 38 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:575}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}} |- | 39 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}} |- | 40 || [[User:Baurzhanuly|<span style="color:gray">Baurzhanuly</span>]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}} |- | 41 || [[User:Biypona|<span style="color:gray">Biypona</span>]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}} |- | 42 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:488}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}} |- | 43 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|<span style="color:gray">Bazarbaeva Eleonora</span>]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}} |- | 44 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] || {{Permissions|Escarbot}} |- | 45 || [[User:QRNKS|<span style="color:gray">QRNKS</span>]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}} |- | 46 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 47 || [[User:Mrshaxas|<span style="color:gray">Mrshaxas</span>]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}} |- | 48 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:393}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}} |- | 49 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 50 || [[User:Muxammedqudaynazarov|<span style="color:gray">Muxammedqudaynazarov</span>]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}} {{/end}} db3s12sk0e88fg2om2g2vp7v453u5uv 0 27839 276720 276508 2026-10-28T21:53:47Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276720 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Stoke City FC Pitch Invasion 2008.jpg|thumb|Stouk Siti ıqlasbentleri 2008-jılı [[Angliya Premyer Ligası|Premer-ligaǵa]] kóteriliwdi bayramlaw ushın matchtan keyin maydanǵa basıp kirdi]] [[Fayl:Pitch invader at Red Sox vs Orioles, 2011-09-27.jpg|thumb|Policiya xızmetkeri 2011-jılǵı Baltimor Oriols oyınında jalǵız maydanǵa basıp kiriwshini uslamaqta.]] '''Maydanǵa basıp kiriw''' (sonday-aq '''maydanǵa topılıw''', '''maydanǵa qaray juwırıw''' yamasa '''kortqa qaray juwırıw''' dep te ataladı) [[sport]] ilajın kórip atırǵan adam yamasa adamlar toparı qanday da bir waqıyanı bayramlaw yamasa oǵan narazılıq bildiriw ushın, yamasa geyde reklama tryugi retinde jarıs maydanına juwırıp shıqqanda júz beredi. Qatnasıwshılar ushın nátiyjeler qılmıslı ayıplawlar, shtraflar yamasa qamaq jazası, hám ásirese eger olar oyınǵa tosqınlıq etse, qatnasqan klubqa qarsı sankciyalarǵa alıp keliwi múmkin, degen menen eger tamashagóylerdiń úlken bólegi oyın waqtınan tıs bir waqıtta maydanǵa basıp kirse, bul kóbirek jaqsı qabıllanıwı múmkin. == Amerika futbolı == [[Fayl:2009-0919-USC-UW-StormtheField.jpg|thumb|Quwanıshlı «Vashington Xaskis kolledj futbol ıqlasbentleri kúshli favorit №3 USC Trojanstı kútilmegen jeńiste jeńgennen keyin bayramlaw ushın maydanǵa shıqtı.]] [[Fayl:Houston Cougars fans rush Robertson Stadium after 2009 win against Texas Tech.png|thumb|Xyuston Kugars futbol ıqlasbentleri 2009-jılı básekilesi Texas Techti jeńgennen keyin maydanǵa topılmaqta.]] [[Fayl:OSUrushingfield.JPG|thumb|Oregon State futbol ıqlasbentleri 2006-jılı №3 USC ti tariyxıy kútilmegen jeńiste jeńgende maydanǵa topılıwǵa tayarlanbaqta]] Bul ásirese kolledj hám joqarı mektep futbolında komanda úlken kútilmegen jeńiske erisse, úlken básekilesin jeńse, uzaq jeńilisler qatarın tamamlasa yamasa tariyxıy jeńiske erisse jiyi ushırasadı. Jasalma gazonnıń keń tarqalıwı menen, ayırım mektepler studentlerdiń maydanǵa basıp kiriwine qatań emesirek qatnas ete baslaǵan. Sońǵı bir neshe jılda, dárwaza baǵanaları da ıqlasbentlerdiń olarǵa órmelep, olardı uslap turǵan tirewge zıyan keltiriwi, baǵanalardaǵı televidenie kamera úskenelerine zıyan keltiriwi hám tamashagóylerdiń jaraqat alıwınıń aldın alıw ilajı retinde oyın tamamlanǵannan keyin bir neshe minut ishinde alıp taslanadı. Milliy Futbol Ligasında, maydanǵa topılıw ádette máwsimlik biletlerdiń iyesinen, hátte eger olar basqa adamǵa berilgen yamasa satılǵan bolsa da, ómirlik qaytarıp alınıwına, maydanǵa topılıwshıǵa komanda hám/yamasa stadion múlkine kiriwge ómirlik tıyım salatuǵın xabar beriliwine, yamasa bir neshe márte topılǵan jaǵdaylarda, liganıń basqa stadionlarına kiriwge qadaǵan etiliwine alıp keledi. == Futbol == [[Futbol maydanı|Maydanǵa]] basıp kiriwler házirgi joqarı dárejeli futbolda siyrek emes, biraq burınǵıday jiyi emes, degen menen tariyxıy jaqtan Kubok Finalı sıyaqlı úlken matchta jeńgen komandanıń ıqlasbentleriniń aqırǵı ısqırıqtan keyin maydanǵa topılıwı ádettegi jaǵday boldı. Mısalı, Kennet Uolstenxolmnıń BBCdiń 1966-jılǵı Jáhán Kubogı finalınıń televidenie translyaciyasındaǵı belgili «Maydanda ayırım adamlar bar, olar hámmesi tamam dep oyladı, endi tamam!» degen pikiri. «Olar» qosımsha waqıt tamamlanbastan aldın maydanǵa basıp kirgen ıqlasbentler edi. Intuiciyaǵa qarsı túrde, 1970 hám 1980-jıllar ıqlasbentler diywallar menen tribunalarda qamalıp turǵan waqıt bolǵanına qaramastan, maydanǵa basıp kiriwler siyrek bolmadı; topardı qadaǵalawdıń diywallaw usılı 1989-jılǵı Xillsboro apatshılıǵınan keyin biykar etilgende, maydanǵa basıp kiriwler siyreklese basladı. Maydanǵa basıp kiriwlerdiń azayıwınıń bir neshe sebebi bolıwı múmkin. Xillsboro apatshılıǵınan keyin, terrasalar [[Tolıq otırǵıshlı stadion|tolıq otırǵıshlı]] tribunalarǵa aylandırılıwı talap etildi, olardan tamashagóylerdiń, ásirese úlken sanda hám joqarı qatarlardaǵı orınlardan, maydanǵa jetiw ushın fizikalıq jaqtan tómen qaray juwırıwı ádewir qıyınıraq. Sonıń menen birge, maydanǵa basıp kiriwler 1991-jılı Birlesken Korollikte Futbol qaǵıyda buzıwları nızamı boyınsha qılmıs dep esaplandı<ref name="FootballOffencesAct001">{{Cite news|title=Football (Offences) Act 1991|publisher=[[legislation.gov.uk]]|url=http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1991/19/section/4|access-date=2013-12-12 }}</ref>. Sonday-aq, biletler bahasınıń, ásirese tómengi qatarlardaǵı orınlar ushın, bir waqıttaǵı hám ádewir ósiwi, bul orınlardı kóbirek maydanǵa basıp kiriwden kelip shıǵıwı múmkin bolǵan nızamlı, kásiplik yamasa basqa aqıbetlerge barıwǵa qálewi joq bayıraq ıqlasbentlerdiń iyelewine alıp keldi. Degen menen, maydanǵa basıp kiriwler ele de júz beredi, ásirese tómengi divizionlarda, onda terrasalarǵa ruqsat etiledi, biletler ádewir arzan hám policiya hám qáwipsizlik xızmetkerleri azıraq. == Avstraliya futbol qaǵıydaları == === Matchtan keyingi soqqı === Tamashagóylerdiń oyın maydanında bolıwı (yaǵnıy, «maydanǵa basıp kiriw» emes) Avstraliya futbol qaǵıydalarınıń uzaq dástúri bolıp kelgen. Avstraliya qaǵıydaları matchı tamamlanǵannan keyin, ıqlasbentlerdiń oyındı bayramlaw hám shańaraqları menen tebiw oyınların oynaw ushın maydanǵa juwırıp shıǵıwı dástúrge aylanǵan. Íqlasbentler burın bunı úzilis waqtında da isley alatuǵın edi. 2003-jıldan baslap, bul qatańıraq qadaǵalawǵa alındı, hám keyin joqarı dárejeli Avstraliya Futbol Ligasındaǵı Melburn arenasındaǵı oyınlarda tolıq qadaǵan etildi. Degen menen, bul Victorian Football League sıyaqlı qala sırtı hám shtat futbol ligalarında, sonday-aq Jańa Qubla Uels hám Kvinslendtegi Avstraliya Futbol Ligası matchlarında ele de keń tarqalǵan. === Belgili jetiskenlikler === Sonday-aq futbol jaqlawshılarınıń oyınshı belgili jetiskenlikke erisse, ádette máwsimde 100-gol, karerasında 1000-gol, yamasa Toni Lokkettiń 1999-jılı barlıq waqıtlardaǵı gol urıw rekordın buzǵan 1300-golı jaǵdayındaǵı sıyaqlı, match dawamında maydanǵa basıp kiriwi keń tarqalǵan. AFL bul match dawamındaǵı basıp kiriwlerdiń aldın alıwǵa ele erispegen, biraq ıqlasbentler maydanǵa topılǵan waqıtta oyınshılar dene qorǵawshılar, komandalaslar hám stadion qáwipsizlik xızmetkerleri tárepinen tiyisli túrde qorǵaladı<ref>{{Web deregi | bet = Lance Franklin kicks his 100th goal| sáne = 2008-jıl 30-avgust | url = https://www.youtube.com/watch?v=C6cTjUjabw4| arxivurl = https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211213/C6cTjUjabw4| arxivsáne = 2021-jıl 13-dekabr | url-status = live| via = YouTube| qaralǵan sáne = 2015-jıl 19-sentyabr }}{{cbignore}}</ref>. Maydanǵa basıp kiriwler jáne de áhmiyetli aqırǵı waqıyalar júz bergende boladı. Mısalı, maydanǵa basıp kiriwler Fitzroy Football Club tıń Viktoriyadaǵı aqırǵı VFL/AFL oyınınan keyin,<ref>{{Web deregi | bet = Richmond Tigers vs Fitzroy Lions - Round 21 - 1996 - Fitzroy's Last AFL Game In Victoria| url = https://www.youtube.com/watch?t=7345&v=B84hJPMYHRg&feature=youtu.be| jumıs = YouTube| sáne = 2015-jıl 30-mart | baspaxana = Mighty Roar| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-may }}</ref> sonday-aq Ueverli Parkte oynalǵan aqırǵı AFL matchınan keyin júz bergen<ref>{{cite news |last1=Miles |first1=Daniel |title=Twenty-five years after Waverley Park's last AFL game, political football moves to Tasmania stadium |url=https://www.abc.net.au/news/2024-04-04/waverley-vfl-afl-park-stadium-twenty-five-years-tasmania/103608408 |website=ABC News |date=3 April 2024 |publisher=Australian Broadcasting Corporation |access-date=18 May 2024}}</ref>. === Strikerler === «Striking» (maydanǵa jalańash juwırıp shıǵıw) qadaǵan etilgen tájiriybesi ayırım úlken matchlarda júz bergen, eń belgilisi 1982-jılǵı VFL Úlken Finalında Xelen d'Amikonıń háreketi<ref>{{Web deregi | bet = Naked Streaker – 1982 VFL Grand Final| url = https://www.youtube.com/watch?v=3FYMUSdVbpQ| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140227053330/http://www.youtube.com/watch?v=3FYMUSdVbpQ| arxivsáne = 2014-jıl 27-fevral | url-status = dead| via = YouTube| qaralǵan sáne = 2015-jıl 19-sentyabr }}</ref><ref>{{Web deregi| bet = Female streaker's big change| url = http://www.news.com.au/national/female-streakers-big-change/story-e6frfkp9-1111116079340| baspaxana = News.com.au| qaralǵan sáne = 2015-jıl 19-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20160207044728/http://www.news.com.au/national/female-streakers-big-change/story-e6frfkp9-1111116079340| arxivsáne = 2016-jıl 7-fevral }}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Frozen In Time: Helen D'Amico wows Richmond-Carlton fans at the 1982 Grand Final| url = http://www.heraldsun.com.au/sport/afl/frozen-in-time-helen-damico-wows-richmond-carlton-fans-at-the-1982-grand-final/story-fni5f22o-1226726977997| jumıs = Herald Sun| qaralǵan sáne = 2015-jıl 19-sentyabr }}</ref>. === Dushpanlıq qatnastaǵı tamashagóyler === VFLdiń dáslepki jıllarında zorlıq-zombılıq penen tamashagóylerdiń oyın maydanına match dawamında da, onnan keyin de basıp kiriwi siyrek emes edi - hám «tamashagóylerdiń háreketi» 1897-jılı VFAnıń Port Melbourne komandasınıń VFLdiń tiykarın salıwshı klublardıń biri bolıwǵa mirát etilmewiniń tiykarǵı sebepleriniń biri bolǵan - sońǵı waqıtlarda dushpanlıq penen maydanǵa basıp kiriwlerdiń bir neshe jaǵdayı bolǵan; bulardıń eń belgilisi 1967-jılǵı Tasmaniya Shtatı Chempionatı Finalında júz bergen, sol waqıtta júzlegen Uaynyard ıqlasbentleri maydanǵa basıp kirip, Nort Xobart tolıq hújimshisi Devid Kollinstiń aqırǵı sirenadan keyin gol urıwınıń aldın alıw ushın dárwaza baǵanaların qulatqan. Tasmaniya Futbol Ligası matchtı nátiyjesiz dep járiyalaǵan hám 1967-jılǵı Shtat Chempionatın toqtatıp qoyǵan. Basqa bir dushpanlıq qatnasta maydanǵa basıp kiriw 1996-jılı Sent-Kilda menen Essendon arasındaǵı AFL túngi oyınında júz bergen, sol waqıtta Ueverli Parktegi projektorlar úshinshi sherekte óship qalǵan; ıqlasbentler qarańǵıda daw shıǵarǵan hám, abaysızda jáne de dárwaza baǵanaların qulatqan. AFL jıynalısınan soń, oyınnıń aqırǵı sheregi úsh kúnnen keyin oynalǵan. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Futbol terminologiyası]] 2v1unul13ym6o1dpfl36xae9mv8t3nm 0 31046 276780 175084 2026-10-29T07:59:22Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları|Dene shınıǵıwları]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 276780 wikitext text/x-wiki '''Yoga''' (sanskritshe - birlesiw, sóylesiw) - 1) insan psixologiyası hám fiziologiyasın basqarıw táliymatı hám metodı. "Qutılıw" (moksha yamasa nirvana) halına erisiwdi maqset etip qoyǵan hind diniy hám filosofiyalıq sistemalarınıń quramlıq bólegi. Insanda (ruwxtı belgili bir tárizde sazlaw arqalı) organikalıq hám anorganikalıq procesler hám denelerdi basqarıw ushın qanday da bir kúsh hám imkaniyatlar bar ekenligin tán aladı. Yogada fizikalıq shınıǵıwlar sisteması islep shıǵılǵan hám organizmniń dem alıw hám t.b. fiziologiyalıq funkciyaların basqarıwda, insanda qálegen ruwxıy jaǵdaydı júzege keltiriwde belgili tabıslarǵa erisilgen. Tiykargı filosofiyalıq ideyası - insan psixofiziologiyası menen álem arasındaǵı únleslik; 2) hind filosofiyasındaǵı 6 ortodoksal (vedalardı tán alatuǵın) sistemalardan biri. Áyyemgi hind filosofı Patanjali (eramızǵa shekemgi 2-ásir menen eramızdıń 2-ásir aralıǵı) tiykar salǵan. Yoga metodları tábiyat hám funkciyaların, olardı qollanıw basqıshları hám basqalardı izertlegen. Ulıwmalıq filosofiyalıq máselelerde sankxya táliymatına kiredi<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>. == Derekler == {{derekler}} {{ÓzME}} [[Kategoriya:ÓzME maqalaları]] [[Kategoriya:Din]] [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] 0nu2io29cxlf68g2vocuagu7b6ka4dn 0 48358 276781 275052 2026-10-29T07:59:50Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Dene shınıǵıwları|Dene shınıǵıwları]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 276781 wikitext text/x-wiki [[File:USMC-Rich Froning Jr.jpg|thumb|Fitnes basqa faktorlar qatarında [[Shınıǵıw|shınıǵıwlar]] arqalı támiyinlenedi. Súwrettе Rich Froning Jr., "Jer betindegi eń qarıwlı adam" ataǵınıń tórt ret jeńimpazı kórsetilgen.]] '''Fitnes''' ({{lang-en|Physical fitness}}) – densawlıq hám abadanlıq jaǵdayı, anıǵıraq aytqanda, [[sport]], kásip hám kúndelikli iskerliklerdiń túrlerin orınlaw qábileti. Fitnes kóbinese durıs awqatlanıw<ref>{{cite journal | vauthors = Tremblay MS, Colley RC, Saunders TJ, Healy GN, Owen N | title = Physiological and health implications of a sedentary lifestyle | journal = Applied Physiology, Nutrition, and Metabolism| volume = 35 | issue = 6 | pages = 725–40 | date = December 2010 | pmid = 21164543 | doi = 10.1139/H10-079 | s2cid = 3080739 | hdl = 20.500.11937/11057 | hdl-access = free }}</ref>, ortasha-intensiv fizikalıq shınıǵıwlar<ref>{{cite journal | vauthors = de Groot GC, Fagerström L | title = Older adults' motivating factors and barriers to exercise to prevent falls | journal = Scandinavian Journal of Occupational Therapy | volume = 18 | issue = 2 | pages = 153–60 | date = June 2011 | pmid = 20545467 | doi = 10.3109/11038128.2010.487113 | s2cid = 41105819 }}</ref>, jetkilikli demalıw hám sonıń menen birge rásmiy tikleniw jobası arqalı támiyinlenedi<ref>{{Cite book|title = Physical activity and health of youth | vauthors = Malina R | publisher = Ovidius University Annals, Series Physical Education and Sport/Science, Movement and Health|year = 2010|location = Constanța}}</ref>. Sanaat revolyuciyasına shekem fitnes degende kúndelikli iskerliklerdi artıqsha sharshawsız yamasa hálsizliksiz orınlaw qábileti túsinilgen. Biraq avtomatlastırıw hám turmıs tárizindegi ózgerisler nátiyjesinde, házirgi waqıtta fitnes – organizmniń jumıs hám demalıs iskerliklerinde unamlı hám nátiyjeli islew, deni saw bolıw, gipokinetikalıq keselliklerge qarsılıq kórsetiw, immunitet sistemasınıń islewin jaqsılaw hám tosattan payda bolǵan jaǵdaylarǵa tayar bolıw qábileti ólshemi esaplanadı<ref>{{web deregi | bet =President's Council on Physical Fitness and Sports Definitions for Health, Fitness, and Physical Activity | url =http://www.fitness.gov/digest_mar2000.htm | arxivsáne = 2012-jıl 12-iyul | baspaxana =fitness.gov |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120712201046/http://www.fitness.gov/digest_mar2000.htm | qaralǵan sáne = 2026-jıl 1-aprel }}</ref>. == Sholıw == Fitnes – salamatlıq hám densawlıqqa iye bolıw sapası yamasa jaǵdayı retinde anıqlanadı<ref>{{web deregi | bet =Definition of FITNESS| url =https://www.merriam-webster.com/dictionary/fitness| qaralǵan sáne = 2021-jıl 19-sentyabr |website=www.merriam-webster.com}}</ref>. Shama menen 1950-jılları, bálkim Sanaat revolyuciyası hám Ekinshi jer júzilik urısı dáwirine sáykes túrde, "fitness" sózi batıs tilinde on ese kóp qollanıla basladı<ref>{{web deregi | bet =Google Books Ngram Viewer| url =https://books.google.com/ngrams/graph?year_start=1800&year_end=2008&corpus=15&smoothing=7&case_insensitive=on&content=fitness&direct_url=t4%3B%2Cfitness%3B%2Cc0%3B%2Cs0%3B%3Bfitness%3B%2Cc0%3B%3BFitness%3B%2Cc0t4| qaralǵan sáne = 2021-jıl 19-sentyabr |website=books.google.com}}</ref>. Fitnestiń házirgi waqıttaǵı anıqlaması adamnıń yamasa mashinanıń belgili bir wazıypanı atqarıw qábiletin, yamasa adamnıń túrli jaǵdaylarǵa beyimlesiwiniń tolıq anıqlamasın bildiredi. Bul adam fitnesi menen fizikalıq tartımlılıqtıń óz-ara baylanısına alıp keldi hám bul jáhán boyınsha fitnes hám fitnes úskeneleri tarawların rawajlandırdı. Belgili bir wazıypaǵa kelsek, fitnes áhmiyetli aerob yamasa anaerob qábiletke (yaǵnıy shıdamlılıq yamasa kúshke) iye adamlarǵa tán dep esaplanadı. Hár tárepleme fitnes baǵdarlaması, tek kardio/respiratorlıq yamasa tek awırlıq kótergish shınıǵıwlar sıyaqlı birewine ǵana itibar bergennen góre, fitnestiń barlıq táreplerin jaqsılaydı. Hárbir adamǵa say islengen keń qamtıwlı fitnes baǵdarlaması kóbinese bir yamasa birneshe arnawlı kónlikpege,<ref>{{web deregi | bet =Skill-related physical fitness essential for sports success| url =http://www.tradoc.army.mil/pao/Web_specials/H_and_PWB/013204.htm| arxivurl =https://web.archive.org/web/20110617084150/http://www.tradoc.army.mil/pao/Web_specials/H_and_PWB/013204.htm| arxivsáne = 2011-jıl 17-iyun |work=[[United States Army Training and Doctrine Command]]| sáne = 2004-jıl 19-yanvar | familiya = Colfer | at = George R. | name-list-style = vanc }}</ref> hám jasqa<ref>{{cite journal | vauthors = Nied RJ, Franklin B | title = Promoting and prescribing exercise for the elderly | journal = American Family Physician | volume = 65 | issue = 3 | pages = 419–26 | date = February 2002 | pmid = 11858624 | url = http://www.aafp.org/afp/2002/0201/p419.html }}</ref> yamasa súyek densawlıǵı sıyaqlı densawlıqqa baylanıslı zárúrliklerge itibar beredi<ref>{{web deregi | bet =Exercise for Your Bone Health {{!}} NIH Osteoporosis and Related Bone Diseases National Resource Center| url =https://www.bones.nih.gov/health-info/bone/bone-health/exercise/exercise-your-bone-health| arxivurl =https://web.archive.org/web/20171004235541/https://www.bones.nih.gov/health-info/bone/bone-health/exercise/exercise-your-bone-health|url-status=dead| arxivsáne = 2017-jıl 4-oktyabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 19-sentyabr |website=www.bones.nih.gov}}</ref>. Kóplegen derekler<ref>{{web deregi | url = http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/4177.0 | bet = Participation in Sport and Physical Recreation, Australia | sáne = 2015-jıl 18-fevral | baspaxana = Australian Bureau of Statistics }}</ref> sonday-aq aqıl-oy, sociallıq hám emocionallıq densawlıqtı ulıwma fitnestiń áhmiyetli bólegi dep atap ótedi. Bul kóbinese oqıw qollanbalarında fizikalıq, emocionallıq hám aqıllıq fitnesti bildiretuǵın úsh noqattan ibarat úshmúyeshlik retinde beriledi. Fitnes kesellikten saqlanıwda hám jaraqat yamasa kesellikten keyin tikleniwge járdem beriwde paydalı ekeni dálillengen. Fitnestiń denege tiygizetuǵın paydaları menen bir qatarda, ol qorqıw-qáweterleniwdi hám depressiyanı emlewge járdem beriw arqalı ruwxıy densawlıqqa da unamlı tásir kórsetetuǵını anıqlanǵan<ref>{{cite book |last1=Volkwein-Caplan |first1=Karin |title=Sport, Fitness, Culture |date=2014 |publisher=Meyer & Meyer Sport |isbn=9781782550419 |pages=78}}</ref>. Fitnes sonday-aq nadurıs turmıs tárizi yamasa jas úlkeygeni sebepli kelip shıǵatuǵın basqa da kóplegen sozılmalı keselliklerdiń aldın alıwı yamasa emlewi múmkin hám ol eń tanımal hám paydalı ózine-ózi qaraw terapiyalarınıń biri retinde jiyi atap ótiledi<ref>{{web deregi | url = http://aspe.hhs.gov/health/reports/physicalactivity/ | arxivurl = https://web.archive.org/web/20141111095756/http://aspe.hhs.gov/health/reports/physicalactivity/ | url-status = dead | arxivsáne = 2014-jıl 11-noyabr | bet = Physical Activity Fundamental To Preventing Disease | baspaxana = U.S. Department of Health & Human Services | sáne = 2002-jıl 20-iyun }}</ref>. Shınıǵıwlar sonday-aq uyqı basımın toplaw arqalı geypara adamlarǵa jaqsıraq uyqılawǵa járdem beriwi hám belgili adamlarda geybir kewil-xosh buzılıwların jeńillestiriwi múmkin<ref name=how>{{web deregi | bet =How much physical activity do adults need? | work=Centers for Disease Control and Prevention | url =https://www.cdc.gov/physicalactivity/everyone/guidelines/adults.html | sáne = 2011-jıl 1-dekabr | qaralǵan sáne = 2013-jıl 29-aprel }}</ref>. Rawajlanıp atırǵan izertlewler shınıǵıwlardıń kóplegen paydaları skelet muskulınıń endokrin aǵza retindegi roli arqalı júzege keletuǵının kórsetti. Yaǵnıy, qısqarıp atırǵan muskullar miokinler dep atalatuǵın kóplegen zatlardı shıǵaradı, olar jańa toqımalardıń ósiwine, toqımalardıń tikleniwine hám túrli qabınıwǵa qarsı funkciyalarǵa járdem beredi, bul óz gezeginde túrli qabınıw kesellikler rawajlanıw qáwpin azaytadı<ref>{{cite journal | vauthors = Pedersen BK, Febbraio MA | title = Muscles, exercise, and obesity: skeletal muscle as a secretory organ | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 8 | issue = 8 | pages = 457–65 | date = April 2012 | pmid = 22473333 | doi = 10.1038/nrendo.2012.49 | s2cid = 205480628 }}</ref>. == Aktivlik boyınsha usınıslar == 2018-jılı amerikalılar ushın fizikalıq aktivlik boyınsha usınıslar AQSH Densawlıqtı saqlaw hám xalıqqa xızmet kórsetiw ministrligi tárepinen 3 jas hám onnan úlken adamlarǵa kundelikli fizikalıq aktivlikte qatnasıw arqalı densawlıqtı jaqsılawǵa baylanıslı ilimiy tiykarlanǵan usınıslardı beriw maqsetinde járiyalandı. Bul usınıslarǵa muwapıq, barlıq úlken adamlar aqıl-oy, emocionallıq hám fizikalıq densawlıqtı óz ishine alatuǵın densawlıqqa baylanıslı turmıs sapasın jaqsılaw ushın kún dawamında kóbirek háreketlenip, azıraq otırıwı kerek. Densawlıqqa aytarlıqtay paydaǵa erisiw ushın úlken adamlar hápte dawamında ortasha intensivlikte keminde 150 ten 300 minutqa shekem yamasa joqarı intensivlikte 75 ten 150 minutqa shekem aerob fizikalıq aktivlikti, yamasa ekewiniń teń kombinaciyasın orınlawı kerek<ref>{{web deregi | sáne = 2018 | bet =Physical Activity Guidelines for Americans | url =https://health.gov/sites/default/files/2019-09/Physical_Activity_Guidelines_2nd_edition.pdf | qaralǵan sáne = 2023-jıl 22-may |website=U.S. Department of Health and Human Services. |edition=2nd}}</ref>. Fizikalıq aktivlik keminde 10 minutlıq bólimlerde orınlanıwı kerek degen usınıs alıp taslandı, sebebi jańa izertlewler hár qanday uzaqlıqtaǵı bólimlerdiń toplanǵan fizikalıq aktivlik kólemi menen baylanıslı densawlıq paydalarına úles qosatuǵının kórsetedi. Hápte dawamında ortasha intensivlikte 300 minuttan (5 saat) artıq fizikalıq aktivlik penen shuǵıllanıw arqalı qosımsha densawlıq paydalarına erisiwge boladı. Úlken adamlar sonday-aq hápteniń eki yamasa onnan artıq kúninde ortasha yamasa onnan joqarı intensivlikte hám barlıq tiykarǵı muskul toparların qamtıytuǵın muskullardı bekkemlew shınıǵıwların orınlawı kerek, sebebi bul shınıǵıwlar qosımsha densawlıq paydaların beredi<ref>{{web deregi | sáne =2018| bet =Physical Activity Guidelines for Americans 2nd edition| url =https://health.gov/sites/default/files/2019-09/Physical_Activity_Guidelines_2nd_edition.pdf| baspaxana =U.S. Department of Health and Human Services}}</ref>. 2011-jılı iyul ayında járiyalanǵan Birlesken Korolliktegi usınıslar tómendegi punktlerdi óz ishine aladı: Adamnıń shınıǵıw intensivligi áhmiyetli bolıp tabıladı, al seyil etiw hám úy jumısları sıyaqlı jeńil aktivlik kópshilik adamlardıń densawlıǵına unamlı tásir kórsetiwi gúmanlı. Aerob shınıǵıw paydalı bolıwı ushın ol júrek soǵıw jiyiligin asırıwı hám terlewge sebep bolıwı kerek. Adam hápte dawamında ortasha intensivlikte aerob shınıǵıwdı keminde 150 minut orınlawı kerek. Eger adam 150 minuttan artıq shınıǵıwdı orınlasa, kóbirek densawlıq paydalarına erisiledi. Qozǵalıssız waqıt (turmay, mısalı kresloda yamasa tósekte ótkerilgen waqıt) adamnıń densawlıǵı ushın zıyanlı, hám hesh qanday shınıǵıw kólemi uzaq otırıwdıń tásirin joq ete almaydı. Bul usınıslar házirgi waqıtta AQSHta qollanılatuǵın usınıslarǵa kóbirek sáykes keledi, olar sonday-aq bulshıq etti rawajlandırıw hám awırlıq kótergish hám [[yoga|yoga]] sıyaqlı súyekti bekkemlew shınıǵıwları boyınsha usınıslardı óz ishine aladı<ref>{{web deregi | sáne = 2018-jıl 26-aprel | bet =Exercise| url =https://www.nhs.uk/live-well/exercise/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 19-sentyabr |website=nhs.uk}}</ref>. == Shınıǵıwlar == {{Main|Shınıǵıw}} === Aerob shınıǵıwlar === [[File:Barbora Zahlavova Strycova San Diego.jpg|thumb|150px|Tennis sıyaqlı sport túrleri menen shuǵıllanıw fitnesti saqlawdıń/jaqsılawdıń keń tarqalǵan usılı bolıp tabıladı. Súwrette xalıqaralıq tennisshi Barbora Strıchova kórsetilgen.]] Kardiorespiratorlıq fitnes VO₂ max járdeminde ólshenedi, ol organizmniń qansha kislorodtı sińiriwi hám paydalanıwı múmkinligin kórsetetuǵın kórsetkish<ref name="pmid23025219">{{cite journal |vauthors = Chakravertty B, Parkavi K, Coumary SA, Felix AJ | title = Antepartum cardiorespiratory fitness (CRF) quantification by estimation of maximal oxygen consumption (Vo2 max) in pregnant South Indian women | journal = Journal of the Indian Medical Association | volume = 110 | issue = 4 | pages = 214–7 | date = April 2012 | pmid = 23025219 }}</ref>. Kardiorespiratorlıq fitnesti jaqsılaytuǵın hám shıdamlılıqtı asıratuǵın aerob shınıǵıwlar organizmniń kislorod jumsawın jaqsılaw ushın júrek soǵıw jiyiligin asıratuǵın háreketlerdi óz ishine aladı. Shınıǵıwdıń bul túri professional sportshılar ushın da, kúndelikli adamlar ushın da barlıq shınıǵıw jobalarında áhmiyetli bólek esaplanadı<ref>{{web deregi | sáne = 2003 | bet =Training for Cardiovascular Fitness | url =https://www.ucdenver.edu/docs/librariesprovider65/clinical-services/sports-medicine/training-for-cardiovascular-fitness.pdf | qaralǵan sáne = 2023-jıl 22-may |website=University of Colorado Hospital, Aurora}}</ref>. Aerob shınıǵıwlardıń belgili mısalları: *Jeńil juwırıw – Turaqlı hám jeńil tempte juwırıw. Shınıǵıwdıń bul túri salmaqtı saqlaw hám keyinirek intensivligi joqarıraq shınıǵıwlardı orınlaw ushın kardiovaskulyar tiykar qurıw ushın jaqsı. * Elliptikalıq trenajerde shuǵıllanıw – Bul júriw yamasa juwırıwdı buwınlarǵa artıqsha júk túspesten orınlaw ushın qollanılatuǵın qozǵalmaytuǵın shınıǵıw trenajeri. Shınıǵıwdıń bul túri bel, dize hám tobıq awıratuǵın adamlar ushın júdá qolaylı. *Júriw – Qısqa, ortasha yamasa uzaq aralıqqa ádettegidey tempte háreketleniw. *Juwırıw jolında shınıǵıw – Kóplegen juwırıw jollarında túrli shınıǵıw jobaların usınatuǵın tayar baǵdarlamalar bar. Nátiyjeli kardiovaskulyar iskerliklerdiń biri – juwırıw menen júriwdi almastırıp turıw. Kóbinese aldın júriw arqalı qızdırıw jasalıp, keyin úsh minut júriw hám úsh minut juwırıw almastırıladı. *Júziw – Qol hám ayaqlar járdeminde suwda ózin suw betinde uslap turıw hám alǵa yamasa artqa háreketleniw. Bul kardiovaskulyar shıdamlılıqtı jaqsılaw menen birge denеniń orayın (core) bekkemlewdi qáleytuǵınlar ushın jaqsı pútkil deneni qamtıytuǵın shınıǵıw. *Velosiped aydaw – Velosipedte júriw kóbinese júriw yamasa jeńil juwırıwǵa qaraǵanda uzaǵıraq aralıqtı qamtıydı. Bul da buwınlarǵa az júk túsetuǵın shınıǵıw bolıp, ayaq kúshin jaqsılawda júdá paydalı. === Anaerob shınıǵıwlar === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 350 | image1 = Mann mit ausgeprägten Muskeln am Arm.jpg | width1 = 150 | image2 = Amanda Françozo At The Runner Sports-5.jpg | width2 = 180 | footer = Er hám hayal adam fitnes klubında awırlıq kótergish shınıǵıwların orınlap atır }} Anaerob shınıǵıwlar qısqa waqıt ishinde orınlanatuǵın joqarı intensivlik háreketlerdi óz ishine aladı. Bul organizmniń energiya payda etiwi ushın kislorodtan paydalanıwdı talap etpeytuǵın tez hám joqarı intensiv shınıǵıw. Ol kúsh, shıdamlılıq, tezlik hám quwattı rawajlandırıwǵa járdem beredi hám bodibildinglerler tárepinen shınıǵıw intensivligin arttırıw ushın qollanıladı. Anaerob shınıǵıwlar zat almasıw tezligin asıradı dep esaplanadı, bul shınıǵıwdan keyin dene temperaturasınıń kóteriliwi hám shınıǵıwdan keyingi artıqsha kislorod jumsalıwı (EPOC) sebepli organizm tiklengen waqıtta qosımsha kaloriyalardı jaǵıwǵa múmkinshilik beredi. Anaerob shınıǵıwlardıń belgili mısalları: * Awırlıq kótergish shınıǵıwlar – Skelet muskulınıń kúshi hám kólemin rawajlandırıw ushın qollanılatuǵın kúsh shınıǵıwınıń keń tarqalǵan túri. *Izometrikalıq shınıǵıwlar – Kúshti saqlawǵa járdem beredi. Bunda kózge kórinetuǵın háreket bolmaydı hám qarsılıq muskul keriliwine teń boladı<ref>{{web deregi | bet =Are isometric exercises good for strength training? | url =https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/expert-answers/isometric-exercises/faq-20058186 | qaralǵan sáne = 2023-jıl 22-may |website=Mayo Clinic }}</ref>. *Sprint – Qısqa aralıqlardı múmkin bolǵanınsha tez juwırıw, muskullardıń jarılǵıshlıq qábiletin rawajlandırıw ushın shınıǵıw<ref>{{web deregi | familiya =Mateo | at =Ashley | sáne = 2022-jıl 8-dekabr | bet =The Best Sprint Workouts to Get Faster, Build Muscle, and Drop Fat | url =https://www.mensjournal.com/health-fitness/the-best-sprint-workouts-to-get-faster-build-muscle-and-drop-fat | qaralǵan sáne = 2023-jıl 22-may |website=Men's Journal }}</ref>. * Interval shınıǵıw – Qısqa (shama menen 30 sekund) intensiv iskerlik penen uzaǵıraq (úsh-tórt minut) az intensivli iskerlik intervallarınıń almasıp keliwi. Iskerliktiń bul túri sonday-aq tezlik hám shıdamlılıqtı rawajlandıradı<ref>{{web deregi | bet =Boost Your Speed and Endurance With a Simple Exercise Plan | url =https://www.verywellfit.com/interval-training-workouts-3120774 | qaralǵan sáne = 2023-jıl 22-may |website=Verywell Fit }}</ref>. == Qálpine keliw == Fizikalıq fitnestiń eń tiykarǵı áhmiyetli elementlerinen biri – tikleniw (qálpine keliw) qábileti. Ol tikkeley, qısqa múddetli yamasa uzaq múddetli bolıwı hám aktivrek yamasa passivrek bolıwı múmkin. '''Tikkeley aktiv tikleniw''' fizikalıq kúsh túsiriwshi háreketti orınlaǵannan keyin energiyanı qaytarıwǵa, dem alıwdı tiklewge hám ulıwma teńsalmaqlıq sezimin qaytarıwǵa háreket etiwdi óz ishine aladı. Mısalı, juwırıwshı hár bir qádemdi orınlaǵannan soń, al boksshı hár bir soqqı urǵannan soń dárriw tikleniwge háreket etedi. Bunday tikleniw basqıshları júdá tez bolıwı múmkin, biraq olar sharshawdıń hám teńsalmaqlıqtıń artıqsha joǵalıwınıń aldın alatuǵını ushın iskerliktiń dawam etiwine múmkinshilik beriw jaǵınan áhmiyetli<ref>{{cite journal |last1=Vasconcelos, B. B.; Protzen, G. V.; Galliano, L. M.; Kirk, C.; Del Vecchio, F. B. |title=Effects of High-Intensity Interval Training in Combat Sports: A Systematic Review with Meta-Analysis |journal=Journal of Strength & Conditioning Research |date=2020 |volume=34 |issue=3 |pages=888–900 |doi=10.1519/JSC.0000000000003255 |url=https://www.ovid.com/jnls/nsca-jscr/fulltext/10.1519/jsc.0000000000003255~effects-of-high-intensity-interval-training-in-combat-sports |access-date=21 September 2026|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book |last1=William D McArdle; Frank I. Katch; Victor L. Katch |title=Essentials of Exercise Physiology |url=https://archive.org/details/essentialsofexer0000mcar_w4w8 |date=2006 |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |location=Baltimore |isbn=9780781749916 |pages=[https://archive.org/details/essentialsofexer0000mcar_w4w8/page/217 217]-219 |edition=3}}</ref>. Tikleniwdiń sátliligi adamnıń óziniń tikleniw sezimine hám ózin qanday sezip atırǵanına tiykarlanıp ólsheniwi múmkin. Orınlaw dawamında usı tárizde tiklene alıw qábileti fitnestiń belgilerinen biri dep esaplanadı<ref>{{cite book |last1=Shorter |first1=Frank |title=Running For Health, Fitness, and Peak Performance |url=https://archive.org/details/frankshortersrun00fran |date=2005 |publisher=DK |location=London |isbn=1-4053-0339-5 |pages=[https://archive.org/details/frankshortersrun00fran/page/30 30]-31}}</ref>. Interval shınıǵıw da tikkeley aktiv tikleniwden paydalanadı, biraq uzaǵıraq waqıt shkalasında. Interval shınıǵıwda intensivligi joqarıraq shınıǵıw intensivligi tómenirek shınıǵıw yamasa dem alıw úzilisi menen almastırıladı. Aldınǵı mısalda, intensivligi tómenirek shınıǵıwda energiya jumsalıwınıń azayıwı hám energiyanıń tikleniwiniń artıwı eki shınıǵıw arasındaǵı qatnastı teńlestiredi hám adam tek joqarı intensiv shınıǵıwdı ǵana orınlaǵanǵa qaraǵanda kóbirek tikleniwi múmkin. Bul olarǵa shınıǵıw dawamında joqarı intensiv shınıǵıwdı basqa jaǵdayda orınlay alatuǵınınan kóbirek orınlawǵa múmkinshilik beredi<ref>{{cite book |last1=Shorter |first1=Frank |title=Running For Health, Fitness, and Peak Performance |url=https://archive.org/details/frankshortersrun00fran |date=2005 |publisher=DK |location=London |isbn=1-4053-0339-5 |pages=[https://archive.org/details/frankshortersrun00fran/page/110 110]-111}}</ref>. '''Qısqa múddetli aktiv tikleniw''' – shınıǵıw sessiyaları jeńilirek, tınıshıraq ótkeriletuǵın iskerlikler menen almasıp turatuǵın tikleniw. Mısalı, juwırıwshı dúyshembide shınıǵıwı, sárshembide tınısh velosiped aydawdan lázzet alıwı, keyin juma kúni qaytadan shınıǵıwı múmkin. Bul "awır/jeńil" qaǵıydası dep te ataladı hám oǵan ámel etilgende artıqsha shınıǵıwdıń aldın alıwǵa, júklemeni azaytıwǵa járdem beredi hám sonıń menen birge jeńil shınıǵıwdıń organizmnen artıqsha sút kislotasın shıǵarıw sıyaqlı paydaların da beredi<ref>{{cite book |last1=Shorter |first1=Frank |title=Running For Health, Fitness, and Peak Performance |url=https://archive.org/details/frankshortersrun00fran |date=2005 |publisher=DK |location=London |isbn=1-4053-0339-5 |pages=[https://archive.org/details/frankshortersrun00fran/page/62 62]-63}}</ref><ref>{{cite book |last1=William D McArdle; Frank I. Katch; Victor L. Katch |title=Essentials of Exercise Physiology |url=https://archive.org/details/essentialsofexer0000mcar_w4w8 |date=2006 |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |location=Baltimore |isbn=9780781749916 |page=[https://archive.org/details/essentialsofexer0000mcar_w4w8/page/218 218] |edition=3}}</ref>. '''Uzaq múddetli tikleniw''' – organizmniń tikleniwi ushın áhmiyetli dárejede kóbirek waqıt bolatuǵın hám ol ózin tolıǵıraq tikley alatuǵın tikleniw. Ol kúnlep, háptelер yamasa hátte aylar dawamında bolıwı múmkin hám bunda bulshıq etler jazılıp, qaytadan ósedi hám organizm belgili bir iskerlikti ámelde orınlawǵa jaqsıraq beyimlesedi. Uzaq múddetli tikleniwde uyqı hám awqatlanıw faktorları júdá áhmiyetli<ref>{{cite book |last1=Friel |first1=Joe |title=Fast After 50 |url=https://archive.org/details/fastafter50howto0000frie |date=2015 |publisher=Velo Press |location=Boulder |isbn=978-1-937715-26-7 |chapter='Recovery and sleep' and 'Recovery and nutrition'}}</ref>. Tikleniwdiń bul túrleri passivrek bolsa da, fitnes jaqsılanǵan sayın organizmniń uzaq múddetli tiklene alıw qábileti de nátiyjelirek boladı<ref>{{cite book |last1=Shorter |first1=Frank |title=Running For Health, Fitness, and Peak Performance |url=https://archive.org/details/frankshortersrun00fran |date=2005 |publisher=DK |location=London |isbn=1-4053-0339-5 |pages=[https://archive.org/details/frankshortersrun00fran/page/30 30]-31}}</ref>. === Sportta === Sanalı hám tez tiklene alıw – sportshı rawajlandırıwı múmkin bolǵan eń áhmiyetli qásiyetlerdiń biri. Olardıń tikkeley aktiv tiklene alıw qábileti sportqa tán kónlikpeler toplamı menen birlestirilgen bolıwı kerek, sonda orınlaw iskerligi múmkin bolǵanınsha nátiyjeli boladı. Mısalı, tennisshi hárbir soqqıdan soń, al regbishi hárbir uslawdan soń dárriw tikleniwdi úyreniwi kerek. Sátli sportshılar kóbinese tezirek hám kóbirek basqarılǵan túrde tiklene alıw qábiletine iye boladı<ref>{{cite book |last1=Shorter |first1=Frank |title=Running For Health, Fitness, and Peak Performance |url=https://archive.org/details/frankshortersrun00fran |date=2005 |publisher=DK |location=London |isbn=1-4053-0339-5 |page=[https://archive.org/details/frankshortersrun00fran/page/140 140]}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Vasconcelos, B. B.; Protzen, G. V.; Galliano, L. M.; Kirk, C.; Del Vecchio, F. B. |title=Effects of High-Intensity Interval Training in Combat Sports: A Systematic Review with Meta-Analysis |journal=Journal of Strength & Conditioning Research |date=2020 |volume=34 |issue=3 |pages=888–900 |doi=10.1519/JSC.0000000000003255 |url=https://www.ovid.com/jnls/nsca-jscr/fulltext/10.1519/jsc.0000000000003255~effects-of-high-intensity-interval-training-in-combat-sports |access-date=21 September 2026|url-access=subscription }}</ref>. === Bulshıq et sistemasına baylanıslı === Fizikalıq fitnes shınıǵıw arqalı maksimal dárejege jetkeriliwi ushın baylanıslı kúsh hám kondicionlıq shınıǵıwlar tek jumıs orınlaw qábiletine ǵana emes, sonday-aq tez tikleniw qábiletine de itibar beredi. Bul eki áhmiyetli hám bir-birin toltıratuǵın faktordı shınıqtırıw ulıwma fitnestiń joqarıraq dárejesine erisiwge múmkinshilik beredi<ref>{{cite book |last1=P. Swain |first1=David |title=ACSM's Resource Manual for Guidelines for Exercise Testing and Prescription |date=2014 |publisher=Wolters Kluwer Health |location=London |isbn=978-1-60913-956-8 |pages=342, 439-440 |edition=7th}}</ref>. Bunday shınıǵıw sonday-aq bulshıq et sistemasınıń ulıwma nátiyjeliligin maksimal dárejege jetkeriw ushın denedegi muskullardıń salıstırmalı kúshi hám kólemi bir-birine qatnasta belgili úlgide bolıwın támiyinlewge itibar beredi, mısalı, buldırıq muskulları tórt baslı muskulǵa salıstırǵanda artıqsha úlken bolmawı kerek, óytkeni bul biomexanikalıq nátiyjeliliktiń azayıwına hám sharshawdıń kóbirek bolıwına alıp keledi<ref>{{cite journal |last1=Myers MJ; Steudel K. |title=Effect of limb mass and its distribution on the energetic cost of running |journal=Journal of Experimental Biology |date=1985 |volume=116 |issue=1 |pages=363-73 |doi=10.1242/jeb.116.1.363 |pmid=4056656 |url=https://journals.biologists.com/jeb/article/116/1/363/4911/Effect-of-Limb-Mass-and-its-Distribution-on-the |access-date=29 September 2026 |issn=1477-9145}}</ref>. Tikleniwdiń nátiyjeliligi hám tezligi fizikalıq shınıǵıw arqalı jaqsılanıwı múmkin. Kúsh túsirgennen keyingi tikkeley aktiv tikleniw jaǵınan, denеniń muskulaturası onı jaqsılaw ushın bekkemleniwi múmkin. Bul túrli kóriniste bolıwı múmkin. Energiya jaǵınan, adamnıń tikleniwi energiyanı retlewde tiykarǵı rol atqaratuǵın júrektiń islewine baylanıslı. Júrek aerob hám anaerob shınıǵıwlar arqalı tikkeley bekkemleniwi hám onıń nátiyjeliligi qan aylanısına járdem beretuǵın skelet muskullarınıń tásiri menen jaqsılanıwı múmkin. Sońǵı mısalda, gluteal, tórt baslı hám artqı bel muskullarınıń háreketi qandı ayaqlardan joqarıǵa hám pútkil dene boylap ótkeriwge járdem beredi. Baltırlar da usıǵan megzes wazıypa atqaradı hám sonıń ushın olar kúndelikli sóylewde denеniń "ekinshi júregi" dep ataladı<ref>{{cite book |last1=Panday |first1=Deanne |title=Shut Up and Train: A Complete Fitness Guide for Men and Women |url=https://archive.org/details/isbn_9788184003130 |date=2013 |publisher=Random House India |location=Noida |isbn=9788184005240 |chapter=Legs}}</ref>. Bul muskullar kúshlirek bolıp, nátiyjelirek islegende, ol júrekke túsetuǵın júkti azaytadı, júrektiń zorıǵıw hám sharshaw múmkinshiligin kemeytedi hám joqarıraq dárejedegi tikleniwge tezirek erisiw múmkinligin bildiredi<ref>{{cite book |last1=Astrand |first1=Per-Olaf |title=Textbook of Work Physiology: Physiological Bases of Exercise |url=https://archive.org/details/textbookofworkph0000unse |date=2003 |publisher=Human Kinetics |location=Champaign |isbn=0-7360-0140-9 |pages=[https://archive.org/details/textbookofworkph0000unse/page/159 159]-160, 354 |edition=4th}}</ref>. Ulıwmalastırıp aytqanda, kúshlirek skelet muskulları denede qan aylanısınıń jaqsılanıwın, sonıń menen birge energiyanıń tikleniw tezliginiń de jaqsılanıwın bildiredi<ref>{{cite journal |last1=Popek |first1=Adam |title=How Does Physical Activity Affect the Circulatory System? |journal=ISRG Journal of Arts, Humanities and Social Sciences |date=2024 |volume=2 |issue=6 |page=133 |url=https://www.researchgate.net/profile/Adam-Popek/publication/386414664_How_Does_Physical_Activity_Affect_the_Circulatory_System/links/67503cd83d17281c7df9434a/How-Does-Physical-Activity-Affect-the-Circulatory-System.pdf |access-date=29 September 2026 |issn=2583-7672}}</ref>. Dem alıw hám dem alıwdı eń nátiyjeli túrde qaytarıw hám basqarıw qábileti gewde diafragması muskulın hám onıń islewin qollap-quwatlaytuǵın qarın, qabırǵaaralıq, qıysıq hám jambas muskulları sıyaqlı dene muskullardı shınıqtırıw hám bekkemlew arqalı jaqsılanıwı múmkin. Ulıwma aytqanda, bul dene orayın (core) bekkemlew shınıǵıwı dep atalıwı múmkin. Bul bulshıq etlerdiń nátiyjeliligin jaqsılaw dem alıwdı kóbirek basqarılatuǵın hám tolıǵıraq túrde, sonday-aq kúshlirek orınlawǵa múmkinshilik beredi. Ulıwma alǵanda, bul adamnıń shınıǵıw dawamında hám keyin dem alıwdı tezirek tikley alıwın ańlatadı<ref>{{cite journal |last1=Sengur, Emrah; Yaka Zehra |title=Investigation of the Effect of Core Exercises Applied to Football Players on Respiratory Parameters |journal=SHS Web of Conferences |date=2024 |volume=206 |issue=01027 |doi=10.1051/shsconf/202420601027 |url=https://www.shs-conferences.org/articles/shsconf/pdf/2024/26/shsconf_erpa2024_01027.pdf |access-date=29 September 2026}}</ref>. Teńsalmaqlıqtıń tikleniwi hám onıń tikleniw tezligi tereń dene orayı muskulları, ayaq bulshıq etleri hám jambas bulshıq etleri sıyaqlı turaqlandırıwshı muskullardı bekkemlew arqalı jaqsılanıwı múmkin. Bul muskullar kúshlirek bolıp, nátiyjelirek islegende, statikalıq hám dinamikalıq teńsalmaqlıqqa tezirek hám nátiyjelirek erisiledi, bul fizikalıq basqarıwdıń joqarıraq dárejelerine erisiwdi bildiredi<ref>{{cite journal |last1=Shudian Cao; Jia Liu; Zhaoran Wang; Soh Kim Geok |title=The effects of functional training on physical fitness and skill related performance among basketball players: a systematic review. |journal=Frontiers in Physiology |date=2024 |volume=15 |issue=1391394 |pages=2, 10 |doi=10.3389/fphys2024.1391394 |doi-access=free|url=https://www.frontiersin.org/journals/physiology/articles/10.3389/fphys.2024.1391394/full |access-date=29 September 2026}}</ref>. == Shınıǵıw túrleri == === Wazıypaǵa tán shınıǵıw === Wazıypaǵa tán (wazıypaǵa baǵdarlanǵan dep te ataladı) fitnes adamnıń sport yamasa áskeriy xızmet sıyaqlı belgili bir iskerlikti nátiyjeli orınlaw qábiletin bildiredi. Wazıypaǵa tán shınıǵıw sportshılardı óz sportında jaqsı nátiyje kórsetiwge usı yamasa oǵan jaqın háreketlerdi shınıqtırıw arqalı tayarlaydı. Olarǵa tómendegiler kiredi: [[File:Participants with the Water Warrior class perform squats prior to entering the pool at Camp Foster, Okinawa, Japan, July 6, 2011 110706-M-VD776-004 (cropped).jpg|thumb|300px|Júziwshiler jarıs kiyimlerinde AQSH áskeriy bazasında basseynge kirmesten aldın otırıp-turıw shınıǵıwların orınlap atır, 2011-jıl.]] * 100 m sprint: Sprintte sportshı jarıs dawamında anaerob túrde islewge shınıqtırılıwı kerek, buǵan interval shınıǵıw mısal bola aladı. * Júz mil velosiped jarısı: Velosipedshiler 100 mil yamasa onnan artıq velosiped jolına aerob túrde tayarlanıwı kerek. * Orta aralıqqa juwırıw: Bul shınıǵıwdan paydalanıw ushın sportshılarǵa tezlik te, shıdamlılıq ta kerek. Qattı islewshi muskullar sol dárejede uzaǵıraq waqıt paydalanılatuǵınlıqtan, óziniń eń joqarı dárejesinde uzaǵıraq waqıt boladı<ref>{{web deregi | url = http://www.brianmac.co.uk/middist/index.htm| bet = Middle Distance Running| jıl = 2001|website = Middle Distance Running| baspaxana = BrianMac Sports Coach|vauthors = Mackenzie B }}</ref>. * Marafon: Bul jaǵdayda sportshı aerob túrde islewge shınıǵıwı hám onıń shıdamlılıǵı maksimal dárejege shekem rawajlandırılıwı kerek. * Kóplegen órt óshiriwshiler hám policiyashılar jumıstıń talap etetuǵın fizikalıq awır wazıypaların orınlaw qábiletine iye ekenin anıqlaw ushın dene shınıqtırıw fitnes testinen ótedi<ref>{{web deregi | url = http://sccfd.org/physical_fitness.html#appendix2 | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140630055700/http://sccfd.org/physical_fitness.html#appendix2 | url-status = dead | arxivsáne = 2014-jıl 30-iyun | bet = Training: Physical Fitness Program | work = sccfd.org }}</ref>. * Qurallı kúshler aǵzaları kóbinese rásmiy fitnes testinen ótiwi talap etiledi. Mısalı, AQSH armiyası soldatları Armiyanıń fizikalıq fitnes testinen (APFT) óte alıwı kerek<ref>{{web deregi | bet =Enlist : Army Physical Fitness Test | url = http://www.army.com/enlist/APFT.html |work=Army.com |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100106111832/http://www.army.com/enlist/APFT.html | arxivsáne = 2010-jıl 6-yanvar }}</ref>. * Tawǵa juwırıw sprintleri: Dáslep joqarı dárejedegi fitnesti talap etedi; shınıǵıw ásirese ayaq bulshıq etleri ushın paydalı. Armiya kóbinese tawǵa órmelew hám jarıslarǵa shınıqtıradı. * Pliometrikalıq hám izometrikalıq shınıǵıwlar: Kúshti rawajlandırıwdıń hám muskul shıdamlılıǵın asırıwdıń ájayıp usılı. * Qumda juwırıw shóp ústinde yamasa betonda juwırıwǵa qaraǵanda ayaq muskullarına az júk túsiredi. Bul qum ayaq astında basılıp, jerge túsiwdi jumsartatuǵını sebepli. Qumda shınıqtırıw salmaq taslaw hám fitnes tiklew ushın nátiyjeli usıl, sebebi jumsaq qumda juwırıw ushın qattı betlerge qaraǵanda kóbirek kúsh (bir yarım ese) kerek<ref>{{cite news |last1=M.S |first1=Sasha Aparicio |title=The Benefits of Sand Running for Physical Fitness |url=https://www.afpafitness.com/blog/the-benefits-of-sand-running-for-physical-fitness |access-date=3 December 2022 |work=afpafitness.com }}</ref>. * Akvadjogging buwınlarǵa hám súyeklerge túsetuǵın júkti azaytatuǵın shınıǵıw túri<ref>{{web deregi |last1=Shelley |first1=Jake | bet =Aquajogging: how, when and why to try it |website=[[TheGuardian.com]] | sáne = 2016-jıl 11-may | url =https://www.theguardian.com/lifeandstyle/the-running-blog/2016/may/11/aquajogging-how-when-and-why-to-try-it | qaralǵan sáne = 2022-jıl 3-dekabr }}</ref>. Suwdıń kóteriw kúshi dene salmaǵın teńlestirgenlikten, suw muskullarǵa hám súyeklerge minimal tásir beredi, bul jaraqattan tiklenip atırǵanlar ushın jaqsı<ref>{{Cite journal |last1=Song |first1=Ji-Ah |last2=Oh |first2=Jae Woo |date=2022-03-16 |title=Effects of Aquatic Exercises for Patients with Osteoarthritis: Systematic Review with Meta-Analysis |journal=Healthcare (Basel, Switzerland) |volume=10 |issue=3 |pages=560 |doi=10.3390/healthcare10030560 |doi-access=free|issn=2227-9032 |pmc=8955208 |pmid=35327038}}</ref>. Bunnan tısqarı, suw arqalı juwırǵanda suwdıń qarsılıǵı shınıǵıwdıń tásirin arttıradı (qanshellli tereń bolsańız, ayaǵıńızdı tartıp shıǵarıw ushın sonshelli kóp kúsh kerek boladı)<ref>{{web deregi | url = http://www.livestrong.com/article/444522-aqua-jogging-for-runners/ | bet = Aqua Jogging for Runners| sáne = 2015-jıl 28-yanvar |website = livestrong.com| familiya = Harriman| at = Dan | name-list-style = vanc }}</ref>. * Júziw: Otırıp-turıw shınıǵıwı júziwshiniń shınıǵıwın jaqsılawǵa járdem beredi<ref>{{ cite book | url = https://books.google.com/books?id=VwiXl-ZzbT8C&pg=PA147 | title = Swimming Anatomy | publisher = Human Kinetics | year = 2010 | isbn = 9781450409179 | page = 147 }}</ref>. Fizikalıq fitnes iskerligi adamǵa paydalı bolıwı ushın kúsh túsiriw jetkilikli muǵdarda stimul payda etiwi kerek. Durıs intensivlik, dawamlılıq hám jiyilik penen orınlanǵan shınıǵıw aytarlıqtay jaqsılanıwǵa alıp keliwi múmkin. Adam ulıwma jaqsı seziniwi múmkin, biraq dene ushın fizikalıq tásirlerdi sezip bolıw ushın hápteler yamasa aylar kerek boladı hám tolıq rawajlanıw ushın, bálkim, jıllar kerek. Shınıqtırıw maqsetinde shınıǵıw yamasa funkciyaǵa, yamasa toqımaǵa júk yamasa talap qoyıwı kerek. Jaqsılanıwdı dawam ettiriw ushın bul talap uzaq waqıt dawamında ádewir kóbeyiwi kerek. Shınıǵıwdı shınıqtırıwdıń bunday túrinde úsh tiykarǵı princip bar: artıq júk, arnawlı hám izbe-iz rawajlanıw. Bul principlerdiń densawlıqqa baylanısı bar, biraq sonday-aq fizikalıq jumıs qábiletin asırıwǵa da baylanıslı<ref name= Blair>{{cite journal |vauthors = Blair SN | title = 1993 C.H. McCloy Research Lecture: physical activity, physical fitness, and health |url = https://archive.org/details/sim_research-quarterly-for-exercise-and-sport_1993-12_64_4/page/365 | journal = Research Quarterly for Exercise and Sport | volume = 64 | issue = 4 | pages = 365–76 | date = December 1993 | pmid = 8278662 | doi = 10.1080/02701367.1993.10607589 }}</ref>. === Joqarı intensivli interval shınıǵıw === {{multiple image | perrow = 1 | total_width = 310 | image1 = Jason.Khalipa.CrossFitGames.2014.jpg | width1 = 140 | image2 = Annie Thorisdottir Pushing the Sled in 2011 (cropped).jpg | width2 = 180 | footer = Er hám hayal adam fitnes jarısı dawamında joqarı intensivli iskerliklerde qatnasıp atır }} Joqarı intensivli interval shınıǵıw (HIIT) joqarı intensivlik dárejesinde orınlanatuǵın qayta-qayta qısqa shınıǵıw bólimlerinen ibarat. Bul intensiv iskerlik toplamlarınan keyin belgilengen dem alıs yamasa tómen intensivli iskerlik waqtı keledi<ref>{{cite journal |last1=Wisløff |first1=Ulrik |last2=Ellingsen |first2=Øyvind |last3=Kemi |first3=Ole J. |title=High-Intensity Interval Training to Maximize Cardiac Benefits of Exercise Training? |journal=Exercise and Sport Sciences Reviews |date=July 2009 |volume=37 |issue=3 |pages=139–146 |doi=10.1097/JES.0b013e3181aa65fc |pmid=19550205 |s2cid=25057561 |doi-access=free }}</ref>. Izertlewler joqarıraq intensivlikte shınıǵıw tómen yamasa ortasha dárejede shınıǵıwǵa salıstırǵanda adamlar ushın júrek paydaların asırıwı múmkinligin kórsetti<ref>{{cite journal|vauthors=Gillen JB, Gibala MJ|date=March 2014|title=Is high-intensity interval training a time-efficient exercise strategy to improve health and fitness?|journal=Applied Physiology, Nutrition, and Metabolism|volume=39|issue=3|pages=409–12|doi=10.1139/apnm-2013-0187|pmid=24552392}}</ref>. Adamnıń shınıǵıwı HIIT sessiyasınan ibarat bolǵanda, onıń denesi joǵaltqan kislorodtı almastırıw ushın kóbirek islewi kerek. HIIT paydaları boyınsha izertlewler onıń maydı, ásirese qarın tóbesindegi maydı azaytıwda júdá sátli bolıwı múmkinligin kórsetti<ref>{{cite journal |last1=Giannaki |first1=Christoforos D. |last2=Aphamis |first2=George |last3=Sakkis |first3=Panikos |last4=Hadjicharalambous |first4=Marios |title=Eight weeks of a combination of high intensity interval training and conventional training reduce visceral adiposity and improve physical fitness: a group-based intervention |journal=The Journal of Sports Medicine and Physical Fitness |date=April 2016 |volume=56 |issue=4 |pages=483–490 |pmid=25567049 |url=http://www.minervamedica.it/index2.t?show=R40Y2016N04A0483 }}</ref>. Bunnan tısqarı, úziliksiz ortasha shınıǵıwǵa salıstırǵanda HIIT kóbirek kaloriyanı jaǵadı hám HIIT sessiyasınan keyin jaǵılatuǵın may muǵdarın arttıradı<ref>{{cite journal|vauthors=Shiraev T, Barclay G|date=December 2012|title=Evidence based exercise - clinical benefits of high-intensity interval training|journal=Australian Family Physician|volume=41|issue=12|pages=960–2|pmid=23210120}}</ref>. Waqıttıń jetispewi shınıǵıwdan bas tartıwdıń tiykarǵı sebeplerinen biri; HIIT bunday adamlar ushın júdá jaqsı alternativa, sebebi HIIT sessiyasınıń dawamlılıǵı 10 minut sıyaqlı qısqa bolıwı múmkin, bul onı ádettegi shınıǵıwlarǵa qaraǵanda ádewir tezirek etedi<ref>{{cite journal |last1=Whitehurst |first1=Michael |title=High-Intensity Interval Training: An Alternative for Older Adults |journal=American Journal of Lifestyle Medicine |date=September 2012 |volume=6 |issue=5 |pages=382–386 |doi=10.1177/1559827612450262 |s2cid=72948004 }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] q3rzs0iubdrdfvo949gx4kn0dviust7 0 48432 276687 275049 2026-10-28T18:59:16Z Bekan88 11311 «[[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew|Programmalıq támiynattı testlew]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 276687 wikitext text/x-wiki '''Test maǵlıwmatları''' — programmalıq sistemalardıń durıslıǵın, ónimliligin hám isenimliligin tekseriw ushın qollanılatuǵın kiriw maǵlıwmatlarınıń yamasa informaciyanıń jıynaqları. Test maǵlıwmatları hár túrli tiplerdi óz ishine aladı, mısalı, unamlı hám unamsız scenariylerdi, shegaralıq jaǵdaylardı hám haqıyqıy paydalanıwshı scenariylerin. Olardıń maqseti — qátelerdi anıqlaw hám [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattıń]] minez-qulqın tekseriw ushın onıń hár túrli aspektlerin sınawdan ótkeriw. Test maǵlıwmatları regressiyalıq testlewde de qollanıladı. Bunda kodqa kirgizilgen jańa ózgerisler yamasa jaqsılawlar kútilmegen qosımsha tásirlerge alıp kelmeytuǵını hám bar funkcionallıqtı buzbaytuǵını tekseriledi<ref>{{web deregi | at =Viday| familiya =Shindar| bet =Software Testing: What is it and Why is it Important?| url =https://www.softwaretestinghelp.com/what-is-software-testing/|website=Software Testing Help| qaralǵan sáne = 2024-jıl 7-avgust }}</ref>. == Ulıwma túsinik == Test maǵlıwmatları funkciyaǵa berilgen belgili bir kiriw maǵlıwmatları jıynaǵınıń kútilgen nátiyjeni beretuǵının tekseriw ushın qollanılıwı múmkin. Sonday-aq maǵlıwmatlar programmanıń ádettegiden tıs, shegaralıq, ayrıqsha yamasa kútilmegen kiriw maǵlıwmatların qayta islew qábiletin sınaw ushın da qollanılıwı múmkin<ref>{{Cite journal |last=Weyuker |first=E. J. |date=1988-06-01 |title=The evaluation of program-based software test data adequacy criteria |url=https://archive.org/details/sim_association-for-computing-machinery-communications_1988-06_31_6/page/668 |journal=Communications of the ACM |volume=31 |issue=6 |pages=668–675 |doi=10.1145/62959.62963 |s2cid=15141475 |issn=0001-0782|doi-access=free }}</ref>. Test maǵlıwmatların maqsetli yamasa sistemalı túrde payda etiwge boladı, bul ádette domen testlewinde qollanıladı. Sonday-aq olardı azıraq maqsetli tásiller, mısalı, úlken kólemli tosınnan alınǵan avtomatlastırılǵan testler arqalı da payda etiwge boladı<ref>{{Cite book |last=Beizer |first=Boris |title=Software Testing Techniques |url=https://archive.org/details/softwaretestingt0000bori |date=1990-01-01 |publisher=ITP Media Group |isbn=978-1850328803}}</ref>. Test maǵlıwmatların testlewshiniń ózi yamasa testlewshige járdem beretuǵın programma yamasa funkciya generaciyalawı múmkin. Olar qayta paydalanıw ushın saqlanıwı yamasa tek bir ret qollanılıwı múmkin. Test maǵlıwmatları qolda, maǵlıwmatlardı generaciyalaw quralları (kóbinese tosınnanlıqqa tiykarlanǵan)<ref>{{web deregi | url =https://medium.com/@marian.jureczko/on-testing-in-ddd-f250482b5717| bet =On testing in DDD| sáne = 2022-jıl 24-aprel |website=Medium| til =en-GB| qaralǵan sáne = 2023-jıl 24-yanvar }}</ref> járdeminde dúziliwi yamasa bar jumıs ortalıǵınan alınıwı múmkin. Maǵlıwmatlar jıynaǵı sintetikalıq (jasalma) maǵlıwmatlardan turıwı múmkin, biraq ideal jaǵdayda ol reprezentativ (haqıyqıy) maǵlıwmatlardı óz ishine alıwı kerek<ref>{{web deregi | url =https://www.datprof.com/solutions/what-is-test-data/| bet =What is test data and how is it created?| sáne = 2019-jıl 26-iyun |website=DATPROF| til =en-US| qaralǵan sáne = 2020-jıl 29-aprel }}</ref>. == Sheklewler == GDPR, PCI hám HIPAA sıyaqlı jeke maǵlıwmatlardı qorǵaw boyınsha normativlik aktler sebepli testlew ushın sezimtal jeke maǵlıwmatlardı paydalanıw sheklengen<ref>{{web deregi | sáne = 2020-jıl 3-mart | bet =Get GDPR, PCI and HIPAA compliant| url =https://www.datprof.com/solutions/get-gdpr-pci-and-hipaa-compliant/| qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-iyul |website=DATPROF| til =en-US}}</ref>. Degen menen, anonimlestirilgen (hám múmkinshiligi bolsa kishi jıynaqqa ajıratılǵan) jumıs ortalıǵı maǵlıwmatların testlew hám islep shıǵıw ushın reprezentativ maǵlıwmatlar retinde paydalanıwǵa boladı<ref>{{web deregi | sáne = 2019-jıl 17-oktyabr | bet =Using production data for testing| url =https://www.datprof.com/blogs/using-production-data-for-testing/| qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-iyul |website=DATPROF| til =en-US}}</ref>. Baǵdarlamashılar haqıyqıy yamasa anonimlestirilgen maǵlıwmatlardıń ornına sintetikalıq maǵlıwmatlardı generaciyalawdı da tańlawı múmkin. Sintetikalıq maǵlıwmatlar jeke maǵlıwmatlardıń joqarıraq qorǵalıwı hám iykemlilik sıyaqlı úlken artıqmashılıqlar beriwi múmkin, biraq olardıń sheklewleri de bar. Mısalı, haqıyqıy dúnyanıń quramalılıǵın anıq sáwlelendiretuǵın sintetikalıq maǵlıwmatlardı generaciyalaw qıyın bolıwı múmkin. Sonday-aq sintetikalıq maǵlıwmatlar haqıyqıy maǵlıwmatlardıń barlıq názik táreplerin tolıq qamtımawı múmkin. Bul test qamtıwında itimal kemshiliklerge alıp keliwi múmkin<ref>{{Cite book |last=El Emam |first=Khaled |title=Practical Synthetic Data Generation: Balancing Privacy and the Broad Availability of Data |publisher=O'Reilly Media, Inc. |date=2020-05-19 |isbn=978-1492072744 |language=en}}</ref>. == Domen testlewi == Domen testlewi — test maǵlıwmatlarına baǵdarlanǵan usıllar jıynaǵı. Ol kritikalıq kiriw maǵlıwmatların, ekvivalentlik klassları arasındaǵı shegaralardaǵı mánislerdi hám sistemanı belgili bir shıǵıw nátiyjelerine alıp baratuǵın kiriw maǵlıwmatlarınıń kombinaciyaların anıqlawdı óz ishine aladı. Domen testlewi hár túrli scenariylerdiń, sonıń ishinde shegaralıq jaǵdaylar menen ádettegiden tıs shártlerdiń nátiyjeli testleniwin támiyinlewge járdem beredi<ref>{{Cite book |last=Fries |first=Richard C. |title=Handbook of Medical Device Design |date=2019-08-15 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-000-69695-0 |language=en}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] kdzsv03tdxs3jjpne8y70w91qwdyp4c 0 49240 276719 276529 2026-10-28T21:53:37Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276719 wikitext text/x-wiki '''Real waqıtta testlew''' — real waqıt kompyuter sistemaların [[Programmalıq támiynattı testlew|testlew]] processi. Programmalıq támiynattı testlew kompyuter programmalıq támiynatındaǵı qátelerdi anıqlaw hám dúzetiwge járdem beriw ushın ótkeriledi. Testlew programmalıq támiynattıń tek qátesiz ekenine ǵana emes, al onıń paydalanıwshıǵa kerekli funkcionallıqtı beretuǵınına isenim payda etiwdi de óz ishine aladı. Statikalıq hám dástúrli testlew usılları qátelerdi anıqlay aladı, biraq bunday usıllar real waqıt programmalıq sistemalarında durıs nátiyjelerdi támiyinlemewi múmkin.<br> Real waqıt programmalıq sistemalarında qatań waqıt sheklewleri bar hám olar deterministik minez-qulıqqa iye. Bul sistemalar óz wazıypaların olarǵa qoyılǵan waqıt sheklewleri orınlanatuǵınday etip jobalastırıwı kerek. Analizdiń dástúrli statikalıq usılı bunday waqıt sheklewlerin qarastırıw ushın jetkiliksiz, sonlıqtan qosımsha real waqıtta testlew áhmiyetli<ref name="real time testing & debugging IEEE paper">{{cite book|doi=10.1109/CMPSAC.1990.139423|chapter=On real-time software testing and debugging|title=Proceedings., Fourteenth Annual International Computer Software and Applications Conference|pages=512–518|year=1990|last1=Tsai|first1=J.J.P.|last2=Fang|first2=K.-Y.|last3=Bi|first3=Y.-D.|isbn=978-0-8186-2054-6}}</ref>. == Strategiya == Real waqıtta testlew ushın test jaǵdayların joybarlawdı tórt adımda usınıwǵa boladı<ref>{{Cite book|last=Pressman|first=Roger S.|title=Software engineering : a practitioner's approach|date=2005|publisher=McGraw-Hill|isbn=0-07-285318-2|edition=6th|location=Boston, Mass.|oclc=53848343}}</ref>: * ''Wazıypalardı testlew'' :Eń birinshi adımda hárbir wazıypa dástúrli statikalıq testlew menen óz aldına testlenedi. Bul testlew tek programmanıń logikasındaǵı yamasa sintaksisindegi qátelerdi anıqlaw ushın ótkeriledi. Waqıyalardıń tártibi áhmiyetli emes, sebebi wazıypalardı testlew waqıt sheklewlerin hám waqıyalardıń waqıt qásiyetlerin qarastırmaydı. * ''Minez-qulıqtı testlew'' :Avtomatlastırılǵan testlew quralları járdeminde joybarlanǵan sistema modellerin qollanıp, real waqıt sistemasınıń minez-qulqın hám parallel sırtqı waqıyalardıń onıń minez-qulqına tásirin imitaciyalawǵa boladı. * ''Wazıypalar aralıq testlew'' :Ayırım wazıypa menen testlew ótkerilgennen keyin, wazıypa kodlaw hám minez-qulıq jaǵınan qátesiz dep esaplanadı. Waqıtqa baylanıslı sheklewler wazıypalar aralıq testlew arqalı testlenedi. Baylanıstaǵı qátelerdi anıqlaw ushın asinxron wazıypalar ózgermeli maǵlıwmat tezlikleri hám hár túrli júklemeler menen testlenedi. * ''Sistemalıq testlew'' :Bul testlewde programmalıq támiynat hám apparatlıq támiynat integraciyalanadı hám programmalıq támiynat penen apparatlıq támiynattıń óz-ara baylanısı waqtında, eger bar bolsa, qátelerdi anıqlaw ushın sistemalıq testlerdiń tolıq jıynaǵı ótkeriledi. == Real waqıtta testlew quralları == Real waqıt sistemaların testlew barǵan sayın áhmiyetli bolıp atırǵanlıqtan, bunday testlewge arnalǵan geypara qurallar bar. === MSC === ''Xabarlar izbe-izligi diagrammaları'' (Message Sequence Charts, MSC) — talaplardı belgilew ushın xalıqaralıq dárejede qabıl etilgen standart<ref name="MSC">{{cite book|url=https://www.sdl-forum.org/issre04-witul/papers/EbnerTTCN3.pdf|title=TTCN-3 Test Case Generation from Message Sequence Charts}}</ref>. MSC talaplardı geypara óz-ara tásir scenariyleri arqalı jıynaw ushın kóbinese talap etiletuǵın grafikalıq 2D tildi usınadı. === SDL === ''Specifikaciyalaw hám táriyiplew tili'' (Specification and Description Language, SDL) — joybarlaw hám analiz ushın qollanılatuǵın standart. SDL<ref>{{web deregi | bet =SDL Forum Society - Home page| url =https://sdl-forum.org/index.htm| qaralǵan sáne = 2021-jıl 8-mart |website=sdl-forum.org}}</ref> quramalı programmalıq sistemalardı specifikaciyalawdı qollap-quwatlaydı hám ol telekommunikaciyalardan hám avtomatlastırıwdan baslap ulıwma programmalıq támiynattı islep shıǵıwǵa shekem keń tarawlarda qollanılǵan. === TTCN === ''Testlew hám testti basqarıw notaciyası'' (Testing and Test Control Notation, TTCN) — xalıqaralıq dárejede standartlastırılǵan jalǵız testlew tili. TTCN3<ref>{{web deregi | bet =Home| url =http://www.ttcn-3.org/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 8-mart |website=TTCN-3| til =en-gb| arxivsáne = 2008-jıl 24-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20080724171957/http://www.ttcn-3.org/|url-status=dead}}</ref> tiykarınan tek OSI protokollarına baǵdarlanǵan TTCN-niń aldınǵı versiyalarına salıstırǵanda keńirek qollanılıwǵa iye. Bul úsh standart birgelikte real waqıt qosımshaların testlew ushın qollanıladı. Talaplar usı modeller menen qanaatlandırılıwı hám generaciyalanǵan test jaǵdayları sistemalardı testlew ushın kerekli funkcional hám real waqıt maǵlıwmatların qamtıwı zárúr. Sonday-aq dizayn talaplarındaǵı ózgerisler hám sistemalardıń real waqıt qásiyetleri haqqındaǵı jańa maǵlıwmatlar olardıń tásirin anıqlaw ushın modellerge kirgiziliwi kerek. Berilgen test sistemasınıń real waqıt qásiyetlerin anıq qamtıw hám talaplar menen modellerdiń shınlıqqa jaqın hám orınlanatuǵın waqıt maǵlıwmatların generaciyalaw ushın qollanılıwın támiyinlew ushın tildiń (TTCN-3) ózinde waqıttıń jaqsı túsinilgen hám semantikalıq jaqtan durıs modeli bolıwı zárúr. === TTCN-3 === ==== Tiykarı ==== TTCN-3 — házirgi waqıtta qoljetimli, xalıqaralıq dárejede standartlastırılǵan jalǵız testlew tili. TTCN3-ke shekem onıń aldınǵı versiyaları sheklengen funkcionallıqqa hám OSI protokolı boyınsha sheklengen qamtıwǵa iye edi. Biraq TTCN3 — jetilistirilgen versiya hám ol keńirek qollanılıwǵa iye.<br> TTCN3-tiń ózgeshelikleri: * dinamikalıq parallel testlewdi belgilew múmkinshiligi * xabarlarǵa tiykarlanǵan hám proceduralarǵa tiykarlanǵan baylanıs ushın operaciyalar * kúshli sáykeslendiriw mexanizmleri bar maǵlıwmatlar hám signatura shablonların belgilew múmkinshiligi * tip hám mánis boyınsha parametrlew * test juwmaqların belgilew hám qayta islew * testler jıynaǵın parametrlew hám test jaǵdayların tańlaw mexanizmleri TTCN3-ti real waqıtta testlew ushın qollanıwdıń sebebi — onıń taymerleri. Bul taymerler funkcional testler jıynaqlarında anıqlanadı. TTCN3-te hesh qanday global taymerler qollanılmaydı. Bul taymerlerdi timer.start, timer.stop hám timer.read sıyaqlı ápiwayı funkciyalar járdeminde iske qosıwǵa, toqtatıwǵa hám tekseriwge boladı. «Súwret» semantikası (Snapshot Semantics) — TTCN3-tegi (sonday-aq TTCN2-degi) usıl. Ol baylanıs waqtında sistemadan sistemaǵa yamasa testlenip atırǵan ámelge asırıwǵa jiberiletuǵın xabarlardı qayta isleydi. Testlenip atırǵan sistema bir qatar juwaplardı alǵanda, «súwret» alınadı hám olar keliw tártibi boyınsha bahalanadı. Solay etip, hár ret atributlar jıynaǵı boyınsha «súwret» alınadı hám tek «súwrette» bar bolǵan waqıyalar ǵana bahalanadı. Biraq bul usıl nátiyjeli emes, sebebi «súwret» alınıp atırǵanda geypara waqıyalar hám olardıń atributları haqqındaǵı maǵlıwmatlar joǵalıp ketiwi múmkin. Geypara waqıyalar qayta islew gezeginde jazılıp, biraq «súwrette» jazılmawı múmkin. Bunday waqıyalar hesh qashan qayta islenbeydi. Sonday-aq, eger testti orınlaytuǵın úskene jetkilikli dárejede tez bolmasa, ol testlenip atırǵan sistema menen durıs baylanısa almaydı. Sonlıqtan bunday testti bahalaw waqtında nasazlıqlar payda bolıwı múmkin. === Linux quralları === Derekler:<ref>{{web deregi | familiya =Dahlke| at =Patrick| sáne = 2018-jıl 6-fevral | bet =Realtime Linux| url =https://medium.com/@patdhlk/realtime-linux-e97628b51d5d| qaralǵan sáne = 2021-jıl 10-mart |website=Medium| til =en}}</ref><ref>{{web deregi | bet =Realtime Testing Best Practices - eLinux.org| url =https://elinux.org/Realtime_Testing_Best_Practices| qaralǵan sáne = 2021-jıl 10-mart |website=elinux.org}}</ref> * rt-tests: https://git.kernel.org/pub/scm/utils/rt-tests/rt-tests.git/ * SUSE kompaniyasınıń cycletest quralı: https://documentation.suse.com/sle-rt/15-SP1/html/SLE-RT-all/art-slert-hwtest.html == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Real waqıt esaplawları]] b5wvav9lh2yqxnt4rku62iyxu81qozv 0 49241 276718 276530 2026-10-28T21:53:27Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276718 wikitext text/x-wiki '''Regressiyalıq testlew''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''regression testing''; siyrek jaǵdayda ''regressiyaǵa qarsı testlew'' dep te ataladı<ref>{{cite book |last1=Pezzè |first1=Mauro |last2=Young |first2=Michal |title=Software testing and analysis: process, principles, and techniques |date=2008 |publisher=Wiley |url=https://www.google.com/search?q=Mauro+%22non-regression%22+%22regression+testing%22 |quote=Testing activities that focus on regression problems are called (non) regression testing. Usually "non" is omitted}}</ref>) — aldın islep shıǵılǵan hám testlengen programmalıq támiynattıń ózgeristen keyin de kútilgendey isleytuǵınına isenim payda etiw ushın [[Funkcional testlew|funkcional]] hám [[Funkcional emes testlew|funkcional emes testlerdi]] qayta orınlaw<ref>{{cite book|last=Basu|first=Anirban| title=Software Quality Assurance, Testing and Metrics| year=2015| publisher=PHI Learning| isbn=978-81-203-5068-7| url=https://books.google.com/books?id=aNTiCQAAQBAJ&pg=PA150}}</ref>. Eger olay bolmasa, bul ''regressiya'' dep ataladı. Regressiyalıq testlewdi talap etiwi múmkin bolǵan ózgerislerge qátelerdi dúzetiw, programmalıq támiynattı jetilistiriw, konfiguraciyanı ózgertiw hám hátte elektron komponentlerdi ([[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynattı]]) almastırıw kiredi<ref>National Research Council Committee on Aging Avionics in Military Aircraft: [https://www.nap.edu/catalog/10108/aging-avionics-in-military-aircraft ''Aging Avionics in Military Aircraft'']. The National Academies Press, 2001, page 2: ″Each technology-refresh cycle requires regression testing.″</ref>. Regressiyalıq testler jıynaǵı hárbir tabılǵan kemshilik penen ósip baratuǵın bolǵanlıqtan, kóbinese testlewdi avtomatlastırıw qollanıladı. Geyde testlerdiń tiyisli kishi jıynaǵın anıqlaw ushın ózgeristiń tásirin analizlew ótkeriledi (''regressiyanıń joqlıǵın analizlew''<ref>{{cite book |last1=Boulanger |first1=Jean-Louis |title=CENELEC 50128 and IEC 62279 Standards |date=2015 |publisher=Wiley |isbn=978-1-119-12248-7 |url=https://books.google.com/books?id=IbZNCAAAQBAJ&pg=PA149}}</ref>). ==Tiykarı== Programmalıq támiynat jańalanǵanda yamasa ózgertilgende, yamasa ózgertilgen nıshanalı ortalıqta qayta qollanılǵanda, jańa nasazlıqlardıń payda bolıwı hám/yamasa eski nasazlıqlardıń qayta payda bolıwı júdá keń tarqalǵan jaǵday. Geyde qayta payda bolıw versiyalardı basqarıwdıń tómen (jaqsı emes) ámeliyatları (yamasa versiyalardı basqarıwdaǵı ápiwayı adam qátesi) sebepli dúzetiwdiń joǵalıp ketiwinen júz beredi. Kóbinese máseleni dúzetiw «ańsat buzılatuǵın» boladı: ol máseleni dáslep baqlanǵan tar jaǵdayda dúzetedi, biraq programmalıq támiynattıń xızmet múddeti dawamında payda bolıwı múmkin bolǵan ulıwmalıraq jaǵdaylarda dúzetpeydi. Jiyi bir tarawdaǵı máseleni dúzetiw basqa tarawda qasaqana emes programmalıq qátege sebep boladı. Funkciya qayta joybarlanǵanda, funkciyanıń dáslepki ámelge asırılıwında jiberilgen geypara qátelerdiń qayta joybarlawda da qaytalanıwı múmkin. Programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń kópshilik jaǵdaylarında qáte tabılıp, dúzetilgende, qáteni anıqlaytuǵın testti jazıp alıw hám programmaǵa keyingi ózgerisler kirgizilgennen keyin sol testti turaqlı túrde qayta orınlaw kodlawdıń jaqsı ámeliyatı dep esaplanadı<ref name="kolawa">{{cite book | last = Kolawa | first = Adam | author2 = Huizinga, Dorota | title = Automated Defect Prevention: Best Practices in Software Management | url = http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470042125.html | year = 2007 | publisher = Wiley-IEEE Computer Society Press | page = 73 | isbn = 978-0-470-04212-0 | archive-date = 2012-04-25 | access-date = 2010-07-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120425232401/http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470042125.html }}</ref>. Bul programmalastırıw usılların qollanıp, [[Qol menen testlew|qol menen testlew]] proceduraları arqalı ámelge asırılıwı múmkin bolsa da, kóbinese ol [[Testlewdi avtomatlastırıw|avtomatlastırılǵan testlew]] quralları járdeminde orınlanadı<ref>[http://safari.oreilly.com/0201794292/ch08lev1sec4 Automate Regression Tests When Feasible], Automated Testing: Selected Best Practices, Elfriede Dustin, Safari Books Online</ref>. Bunday testler jıynaǵı testlew ortalıǵına barlıq regressiyalıq [[Test jaǵdayı (programmalıq támiynat)|test jaǵdayların]] avtomatikalıq túrde orınlawǵa múmkinshilik beretuǵın programmalıq qurallardı óz ishine aladı. Kóplegen proektlerde barlıq regressiyalıq testlerdi belgilengen aralıqlarda qayta orınlaytuǵın hám hár qanday buzılıwlar (olar regressiyanı yamasa eskirgen testti bildiriwi múmkin) haqqında xabarlaytuǵın avtomatlastırılǵan úziliksiz integraciya sistemaları bar<ref>{{web deregi | url =http://www.drdobbs.com/tools/change-code-without-fear/206105233| bet =Change Code Without Fear: Utilize a Regression Safety Net| familiya =daVeiga| at =Nada|work=Dr. Dobb's Journal| sáne = 2008-jıl 6-fevral }}</ref>. Keń tarqalǵan strategiyalar — bunday sistemanı hárbir tabıslı kompilyaciyadan keyin (kishi proektler ushın), hár túni yamasa háptesine bir ret iske túsiriw. Bul strategiyalardı sırtqı qural arqalı avtomatlastırıwǵa boladı<ref>{{cite book |last1= Memon |first1= A. |last2= Banerjee |first2= I. |last3= Hashmi |first3= N. |last4= Nagarajan |first4= A. |chapter= DART: A framework for regression testing "nightly/Daily builds" of GUI applications |title= International Conference on Software Maintenance, 2003. ICSM 2003. Proceedings. |pages= 410–419 |doi= 10.1109/icsm.2003.1235451 |isbn= 0-7695-1905-9 |year= 2003|bibcode= 2003icsm.conf...51M }}</ref>. Regressiyalıq testlew — ekstremal programmalastırıw programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılınıń ajıralmas bólegi<ref>{{cite journal |last1=Andrea |first1=Jennitta |title= Envisioning Next-Generation Functional Testing Tools|journal=IEEE Software |date=2007 |volume=24 |issue=3 |pages=58–66 |doi=10.1109/MS.2007.73 |bibcode=2007ISoft..24c..58A |issn=0740-7459}}</ref>. Bul usılda joybarlaw hújjetleri [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi|programmalıq támiynattı islep shıǵıw processiniń]] hárbir basqıshında pútkil programmalıq paketti keń kólemli, qaytalanatuǵın hám avtomatlastırılǵan testlew menen almastırıladı. Regressiyalıq testlew basqa funkcionallıqlardıń isleytuǵının tekseriw ushın funkcional testlew tamamlanǵannan keyin ótkeriledi. Korporativ dúnyada regressiyalıq testlewdi dástúr boyınsha islep shıǵıw toparı jumısın tamamlaǵannan keyin programmalıq támiynat sapasın támiyinlew toparı ótkeredi. Biraq bul basqıshta tabılǵan kemshiliklerdi dúzetiw eń qımbatqa túsedi. Bul másele modullik testlewdiń rawajlanıwı menen sheshilip atır. Islep shıǵıwshılar islep shıǵıw cikliniń bir bólegi retinde mudamı test jaǵdayların jazıp kelgen bolsa da, bul test jaǵdayları ádette tek kútilgen nátiyjelerdi tekseretuǵın funkcional testler yamasa modullik testler bolǵan. Islep shıǵıwshınıń testlewi islep shıǵıwshını modullik testlewge itibar qaratıwǵa hám unamlı da, unamsız da test jaǵdayların qosıwǵa májbúrleydi<ref>{{web deregi | url =http://www.sys-con.com/read/47359.htm| bet =Developer Testing Is 'In': An interview with Alberto Savoia and Kent Beck| familiya =Dudney| at =Bill| sáne = 2004-jıl 8-dekabr | qaralǵan sáne = 2007-jıl 29-noyabr }}</ref>. == Usılları == Regressiyalıq testlewdiń hár túrli usılları tómendegishe: === Barlıǵın qayta testlew === Bul usıl ámeldegi programmanıń tutaslıǵın tekseriw ushın onıń barlıq test jaǵdayların tekseredi. Barlıq test jaǵdayların qayta orınlaw kerek bolǵanlıqtan, ol qımbat bolsa da, ózgertilgen kod sebepli qáteler joq ekenin támiyinleydi<ref name=":0">{{cite book|date=2008-03-29|chapter=Understanding Regression Testing Techniques|first1=Gaurav|last1=Duggal|first2=Bharti|last2=Suri|title=National Conference on Challenges and Opportunities|location=Mandi Gobindgarh, Punjab, India|citeseerx=10.1.1.460.5875}}</ref>. === Regressiyalıq testlerdi tańlaw === «Barlıǵın qayta testlew» usılınan ayırmashılıǵı, bul usıl (barlıǵın qayta testlewdiń qımbatlıǵı sebepli), eger testler jıynaǵınıń bir bólegin tańlawdıń qunı «Barlıǵın qayta testlew» usılınan arzanıraq bolsa, testler jıynaǵınıń bir bólegin orınlaydı<ref name=":0" />. === Test jaǵdaylarına ústemlik beriw === Testler jıynaǵınıń nasazlıqlardı anıqlaw tezligin arttırıw ushın test jaǵdaylarına ústemlik beriledi. Test jaǵdaylarına ústemlik beriw usılları test jaǵdayların ústemligi joqarıraq bolǵan test jaǵdayları ústemligi tómenirek bolǵan test jaǵdaylarınan aldın orınlanatuǵınday etip jobalastıradı<ref name=":0" />. ==== Test jaǵdaylarına ústemlik beriw túrleri ==== * Ulıwma ústemlik beriw — keyingi versiyalarda paydalı bolatuǵın test jaǵdaylarına ústemlik beriw. * Versiyaǵa tán ústemlik beriw — programmalıq támiynattıń belgili bir versiyasına qatnaslı test jaǵdaylarına ústemlik beriw. === Gibrid === Bul usıl — regressiyalıq testlerdi tańlaw menen test jaǵdaylarına ústemlik beriwdiń gibridi<ref name=":0" />. == Artıqmashılıqları hám kemshilikleri == Regressiyalıq testlew programmalıq támiynattıń bar funkcionallıǵına ózgerisler kirgizilgende yamasa programmalıq támiynatta qáte dúzetilgende ótkeriledi. Regressiyalıq testlewdi bir neshe tásil arqalı ámelge asırıwǵa boladı. Eger ''barlıǵın testlew'' tásiline ámel etilse, ol programmalıq támiynatqa kirgizilgen ózgerislerdiń ózgertilmegen bar funkcionallıqlarǵa tásir etpegenine isenim beredi<ref name=":1">{{cite journal |last1=Yoo |first1=S. |last2=Harman |first2=M. |title=Regression testing minimization, selection and prioritization: a survey |journal=Software Testing, Verification and Reliability |date=2010 |volume=22 |issue=2 |pages=67–120|doi=10.1002/stvr.430}}</ref>. [[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwda]] — programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik ciklleri júdá qısqa, resurslar az hám programmalıq támiynatqa ózgerisler júdá jiyi kirgiziletuǵın jaǵdayda — regressiyalıq testlew kóp keregi joq qosımsha júklemeni payda etiwi múmkin<ref name=":1" />. Úshinshi tárep «qara qutı» komponentlerin qollanıwǵa beyim programmalıq támiynattı islep shıǵıw ortalıǵında regressiyalıq testlewdi ótkeriw qıyın bolıwı múmkin, sebebi úshinshi tárep komponentindegi hár qanday ózgeris sistemanıń qalǵan bólegine kesent beriwi múmkin (al úshinshi tárep komponentinde regressiyalıq testlew ótkeriw qıyın, sebebi ol belgisiz subekt bolıp tabıladı)<ref name=":1" />. ==Qollanılıwı== Regressiyalıq testlewdi tek programmanıń ''durıslıǵın'' testlew ushın ǵana emes, al kóbinese onıń shıǵıs nátiyjeleriniń sapasın baqlaw ushın da qollanıwǵa boladı<ref>{{web deregi | url =http://www.wrox.com/WileyCDA/Section/id-291252.html | bet =Regression Testing, Programmer to Programmer | familiya =Kolawa | at =Adam |work=Wrox }}</ref>. Mısalı, [[Kompilyator|kompilyatordı]] joybarlawda regressiyalıq testlew kodtıń kólemin hám testler jıynaǵındaǵı jaǵdaylardı kompilyaciyalaw hám orınlaw ushın ketken waqıttı baqlay aladı. {{Blockquote|text=Jańa qátelerdiń payda bolıwınıń nátiyjesinde, programmaǵa xızmet kórsetiw basqa hár qanday programmalastırıwǵa qaraǵanda jazılǵan hárbir operatorǵa anaǵurlım kóp sistemalıq testlewdi talap etedi. Teoriyalıq jaqtan, hárbir dúzetiwden keyin sistemanıń qanday da bir jasırın túrde zıyan kórmegenine kóz jetkeriw ushın, sistemada aldın orınlanǵan test jaǵdaylarınıń pútkil toplamın orınlaw kerek. Ámeliyatta bunday ''regressiyalıq testlew'' haqıyqatında da bul teoriyalıq ideyaǵa jaqın bolıwı kerek hám ol júdá qımbatqa túsedi.|author=Fred Bruks|title=''The Mythical Man Month''|source=122-bet}} Regressiyalıq testlerdi modul dárejesinen baslap sistemalıq integraciyaǵa shekem qálegen dárejede ótkeriwge boladı. Funkcional testler pútkil programmanı hár túrli kiris maǵlıwmatları menen tekseredi. Bul testler qaytalaw zárúrligi sebepli kóbinese avtomatlastırıladı hám olar kompilyator jıynaǵına kirmeytuǵın testlew quralları arqalı orınlanıwı múmkin. Funkcional emes testler ónimlilik, qáwipsizlik yamasa isenimlilik sıyaqlı aspektlerdi bahalaydı. Funkcional emes regressiyalıq testlerdi ótkeriw qosımsha qıyınshılıqlar tuwdıradı. Mısalı, ónimliliktegi ózgerislerdi anıqlaw kóbinese statistikalıq jaqtan quramalı<ref>{{cite book |last1=Reichelt |first1=D. G. |last2=Kühne |first2=S. |last3=Hasselbring |first3=W. |chapter=Automated identification of performance changes at code level |title=2022 IEEE 22nd International Conference on Software Quality, Reliability and Security (QRS) |pages=916–925 |year=2022 |publisher=IEEE|doi=10.1109/QRS57517.2022.00096|arxiv=2303.14256 }}</ref>, al qáwipsizlik máseleleri ádette ayırım kod ózgerislerinen emes, al programmalıq támiynat ekosistemasındaǵı hálsizliklerden kelip shıǵadı<ref>{{cite journal |last1=Rajapakse |first1=R. N. |last2=Zahedi |first2=M. |last3=Babar |first3=M. A. |last4=Shen |first4=H. |title=Challenges and solutions when adopting DevSecOps: A systematic review |journal=Information and Software Technology |volume=141 |article-number=106700 |year=2022|doi=10.1016/j.infsof.2021.106700|arxiv=2103.08266 }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq támiynattı testlew}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Ekstremal programmalastırıw]] dpfxfon7wzzgqum4m6d0lszkq9c5uu7 0 49242 276717 276531 2026-10-28T21:53:17Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276717 wikitext text/x-wiki '''Masshtablanıwshılıqtı testlew''' — programmalıq qosımshanıń hár qanday funkcional emes múmkinshiligi boyınsha vertikal yamasa gorizontal masshtablanıw qábiletin ólshew ushın onı testlew. Ónimlilikti, masshtablanıwshılıqtı hám isenimlilikti testlewdi programmalıq támiynat sapası boyınsha analitikler ádette bir toparǵa biriktiredi. Masshtablanıwshılıqtı testlewdiń tiykarǵı maqsetleri — veb-qosımsha ushın paydalanıwshılar sanınıń shegin anıqlaw hám joqarı júkleme waqtında aqırǵı paydalanıwshı tájiriybesiniń tómenlemewin támiyinlew. Mısalı, [[Veb-bet|veb-betke]] juwap beriwdegi sheklengen keshigiw menen óz waqtında kiriwge bola ma, joq pa. Taǵı bir maqset — serverdiń júklemeni kótere alatuǵının tekseriw, yaǵnıy server awır júkleme astında isten shıǵa ma?<ref>{{web deregi | bet = Planning for Load Testing| url = https://docs.oracle.com/cd/E25292_01/doc.901/e15484/oltchap2.htm|website = docs.oracle.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 23-oktyabr }}</ref> Testlenip atırǵan qosımshaǵa qarap hár túrli parametrler testlenedi. Eger veb-bet testlenip atırǵan bolsa, bir waqıttaǵı paydalanıwshılardıń múmkin bolǵan eń kóp sanı testlenedi<ref>{{web deregi | bet = Scalability Testing| url = https://perfwork.wordpress.com/2012/03/14/scalability-testing/|website = Performance Blog| sáne = 2012-jıl 14-mart | qaralǵan sáne = 2015-jıl 25-oktyabr }}</ref>. Testlenetuǵın atributlar da testlenip atırǵan qosımshaǵa baylanıslı. Olar [[Oraylıq processor|oraylıq processordıń]] (CPU) júklemesin, tarmaqtıń qollanılıwın yamasa paydalanıwshı tájiriybesin óz ishine alıwı múmkin. Tabıslı testlew tarmaqqa, maǵlıwmatlar bazasına yamasa apparatlıq/programmalıq támiynatqa baylanıslı bolıwı múmkin bolǵan máselelerdiń kópshiligin aldın ala kórsetedi<ref>{{web deregi | bet = Why Do We Need Performance Testing?| url = http://prateekvjoshi.com/2013/08/21/why-do-we-need-performance-testing/|website = Perpetual Enigma| qaralǵan sáne = 2015-jıl 25-oktyabr | at = Prateek| familiya = Joshi| sáne = 2013-jıl 22-avgust }}</ref>. == Masshtablanıwshılıq testin dúziw == Jańa qosımshanı dúzgende, 1, 2 hátte 5 jıldan keyin paydalanıwshılar sanın anıq boljaw qıyın. Shama menen bahalawǵa bolsa da, bul anıq san emes. Paydalanıwshılar sanınıń artıwına baylanıslı másele sonda, ol buzılıwlardıń jańa tarawların payda etiwi múmkin. Mısalı, eger sizde 100 000 jańa kiriwshi bolsa, tek qosımshaǵa kiriw ǵana másele bolıp qoymawı múmkin. Sizde bul jańa klientlerdiń barlıq maǵlıwmatların saqlaw kerek bolǵan maǵlıwmatlar bazası menen de máseleler payda bolıwı múmkin<ref>{{web deregi | bet = Discovering the right metrics for scalability testing| url = http://www.theserverside.com/feature/Discovering-the-right-metrics-for-scalability-testing|website = www.theserverside.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 25-oktyabr }}</ref>. === Júklemeni adımba-adım arttırıw === Sonlıqtan masshtablanıwshılıq testin dúzgende júklemeni adımba-adım arttırıw áhmiyetli. Bul adımlardı kishi, orta hám joqarı júklemelerge bóliwge boladı. Júklemeni adımba-adım arttırıwımız kerek, sebebi hárbir basqısh hár túrli aspektti testleydi. Kishi júklemeler sistemanıń tiykarǵı dárejede kerekli túrde isleytuǵınına kóz jetkeriwge múmkinshilik beredi. Orta júklemeler sistemanıń kútilgen dárejede isley alatuǵının testleydi. Joqarı júklemeler sistemanıń joqarı júklemeni kótere alatuǵının testleydi<ref>{{web deregi | url = http://www.prace-ri.eu/IMG/pdf/wp122.pdf| bet = Prac Scalability Analysis| sáne = 2013 |website =Partnership for Advanced Computing in Europe | familiya = 'Cytowski' 'Bernardini'| at = 'Maciej' 'Matteo'}}</ref>. === Test ortalıǵı === Anıq hám isenimli nátiyjelerdi alıw ushın ortalıq testlew dawamında turaqlı bolıwı kerek. Eger testlew tabıslı bolsa, ónimlilikte proporcional ózgeristi kóriwimiz kerek. Mısalı, eger sistemadaǵı paydalanıwshılar sanın eki ese arttırsaq, ónimliliktiń 50% tómenlewin kóriwimiz kerek<ref name=":0">{{web deregi | bet = IBM Cognos Proven Practices: Designing a Successful Performance and Scalability Test for IBM Cognos BI| url = http://www.ibm.com/developerworks/data/library/cognos/performance/load_testing/page405.html|website = www.ibm.com| sáne = 2011-jıl 17-noyabr | qaralǵan sáne = 2015-jıl 25-oktyabr }}</ref>. Al eger waqıt ótiwi menen [[Kompyuter yadı|yadtıń]] yamasa CPU-dıń qollanılıwı sıyaqlı sistema statistikası ólshenip atırǵan bolsa, onıń grafigi proporcional emes, basqasha bolıwı múmkin, sebebi paydalanıwshılar hesh bir kósherde kórsetilmeydi. == Masshtablanıwshılıqtı testlewdiń nátiyjeleri == [[Fayl:Figure 1 Memory usage vs Time.png|thumb|285x285px|1-súwret. Grafik waqıt ótiwi menen resurslardıń (yadtıń) qollanılıwın kórsetedi]] Barlıq basqıshlardan maǵlıwmatlar jıynalǵannan keyin, analizlenip atırǵan anıq ózgeriwshiler menen metrikalarǵa ılayıqlastırılǵan hár túrli grafikler járdeminde nátiyjelerdi kórsetiwge ótiwge boladı. Tańlanǵan grafiklerdiń túri maǵlıwmatlardıń tábiyatına hám analizdiń maqsetlerine baylanıslı boladı. === Proporcional emes nátiyje === 1-súwrette waqıt ótiwi menen resurslardıń (bul jaǵdayda yadtıń) qollanılıwın kórsetetuǵın grafikti kóriwge boladı. Grafik proporcional emes, biraq onı ótken test dep esaplawǵa boladı, sebebi dáslep sistema iske túskende kóteriliw basqıshı boladı, biraq kóbirek paydalanıwshılar qosılǵan sayın yadtıń qollanılıwı azmaz ǵana ózgeredi<ref>{{web deregi | url = http://www.serena.com/docs/repository/products/sbm/sbm-enterprise-performance-and-test-results.pdf| bet = Enterprise performance and test results| sáne = 2011 |website = Serena}}</ref>. Bul házirgi yad kóleminiń testtiń barlıq 3 basqıshın kótere alatuǵının bildiredi. === Proporcional nátiyje === [[Fayl:Figure 2 User experience graph with trendline.png|thumb|286x286px|2-súwret. Bul grafik esabattı orınlawǵa ketken ortasha waqıttıń paydalanıwshılar sanına baylanıslılıǵın kórsetedi]] 2-súwrette paydalanıwshılar sanın esabattı orınlawǵa ketken waqıt penen salıstırǵanda, kóbirek proporcional ósiwdi kóriwge boladı. 20 paydalanıwshıdan ibarat tómen júklemede ortasha waqıt 5,5 sekund, al júklemeni ortaǵa (40 paydalanıwshı) hám joqarıǵa (60 paydalanıwshı) arttırǵanımızda, ortasha waqıt sáykes túrde 9,5 hám 18 sekundqa shekem artadı<ref name=":0" />. Geypara jaǵdaylarda server programmalıq támiynatına yamasa apparatlıq támiynatına ózgerisler kirgiziw kerek bolıwı múmkin. Kerekli jańalawlar ámelge asırılǵannan keyin, jańalawlardıń aldın anıqlanǵan máselelerdi sheshiwde nátiyjeli bolǵanına kóz jetkeriw ushın testlerdi qayta orınlawımız kerek<ref>{{web deregi | bet = Scalability Testing: Checking Whether a Site Performance Can Scale Up| url = http://support.smartbear.com/viewarticle/64772/|website = support.smartbear.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 28-oktyabr }}</ref>. Proporcional nátiyje alǵanımızda, júklemeni masshtablap arttırǵanda sistemada tar orınlar bolmaydı<ref>{{web deregi | bet = The Netflix Tech Blog: Benchmarking Cassandra Scalability on AWS - Over a million writes per second| url = http://techblog.netflix.com/2011/11/benchmarking-cassandra-scalability-on.html|website = techblog.netflix.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 4-noyabr }}</ref>. == Vertikal hám gorizontal masshtablaw == Masshtablanıwshılıqtı testlewdiń nátiyjesinde programmalıq támiynattı hám apparatlıq támiynattı jańalaw talap etiliwi múmkin. Bul jańalawlardı vertikal yamasa gorizontal masshtablawǵa bóliwge boladı. Vertikal masshtablaw (ingl. ''scaling up'') — komponentti ádette quwatlıraq yamasa jetilistirilgen qurılma menen almastırıw processi. Mısalı, processordı tezirek processor menen almastırıw. Gorizontal masshtablaw (ingl. ''scaling out'') — mısalı, jumıs júklemesin bólisiw ushın dáslepki server menen parallel isleytuǵın taǵı bir serverdi ornatıw<ref>{{Cite book|title = Foundations of Software and System Performance Engineering: Process, Performance Modeling, Requirements, Testing, Scalability, and Practice. Section 11.2|last = Bondi|first = André|year = 2014| publisher=Pearson Education |isbn = 978-0321833822}}</ref>. === Artıqmashılıqları hám kemshilikleri === Masshtablawdıń eki usılınıń da artıqmashılıqları hám kemshilikleri bar. Vertikal masshtablaw ápiwayıraq bolıwı múmkin bolsa da, apparatlıq resurslardı qosıw tabıstıń kemeyiwine alıp keliwi múmkin<ref name=":1">{{web deregi | url = http://www.comp.nus.edu.sg/~seer/book/2e/Ch06.%20Scalability.pdf| bet = Scalability Testing| sáne = | qaralǵan sáne = |website = Comp Nus Education| baspaxana = }}</ref>. Bul, mısalı, processordı hár ret jańalaǵanımızda, aldınǵı ózgeristegidey payda dárejesin mudamı ala bermeytuǵınımızdı bildiredi. Biraq gorizontal masshtablaw júdá qımbat bolıwı múmkin: tek serverler sıyaqlı pútkil sistemalardıń qunın ǵana emes, al olardıń turaqlı xızmet kórsetiw qárejetlerin de esapqa alıwımız kerek<ref name=":1" />. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] bop9xfpcvzziogrlk2iolzcd820rsah 0 49243 276716 276532 2026-10-28T21:53:07Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276716 wikitext text/x-wiki '''Scenariy boyınsha testlew''' — scenariylerdi, yaǵnıy testlewshige quramalı máseleni yamasa test sistemasın qarastırıwǵa járdem beretuǵın oydan shıǵarılǵan áńgimelerdi qollanatuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] iskerligi. Ideal scenariy testi — nátiyjesin bahalaw ańsat bolǵan isenimli, quramalı, qızıqtıratuǵın yamasa motivaciya beretuǵın áńgime<ref name="Kaner-Intro">{{web deregi | bet = An Introduction to Scenario Testing | url = https://kaner.com/pdfs/ScenarioIntroVer4.pdf | qaralǵan sáne = 2009-jıl 7-may | baspaxana = Cem Kaner }}</ref>. Bul testler ádette [[Test jaǵdayı (programmalıq támiynat)|test jaǵdaylarınan]] ayırmashılıqqa iye: test jaǵdayları — bir adımlı, al scenariyler bir neshe adımdı qamtıydı<ref name="Buwalda-Opera"/><ref name="Crispin-Agile">{{cite book |last= Crispin |first= Lisa |author2=Gregory, Janet |title= Agile Testing: A Practical Guide for Testers and Agile Teams |publisher= Addison-Wesley |year= 2009 |isbn= 978-81-317-3068-3 |pages=192–5}}</ref>. ==Tariyxı== Jem Kaner «scenariy testi» sóz dizbegin 2003-jıl oktyabr ayına shekem usınǵan<ref name="Kaner-Intro" />. Ol testlewdiń eń qıyın aspektleriniń biri adımba-adım test jaǵdayların olardıń kútilgen nátiyjeleri menen birge saqlap turıw ekenin atap ótken. Onıń maqalası quramalı jazılǵan testlerdi qayta islewdi azaytıwdıń hám qollanıw jaǵdaylarınıń ańsatlıǵın paydalanıwdıń jolın tabıwǵa urınǵan<ref name="Kaner-Intro" />.<!-- maqalanıń qısqasha mazmunın beriń --> Bir neshe aydan keyin Xans Buvalda ózi qollanıp kiyatırǵan hám «teleserial testlewi» dep ataǵan uqsas tásil haqqında jazdı. Televizion seriallar sıyaqlı bul testler de háreket jaǵınan kúsheytilgen, al waqıt jaǵınan qısqartılǵan edi<ref name="Buwalda-Opera">{{cite journal |author=Buwalda, Hans |year=2004 |title=Soap Opera Testing |journal=Better Software |issue=February 2004 |pages=30–7 |publisher=Software Quality Engineering |url=http://www.logigear.com/logi_media_dir/Documents/Soap_Opera_Testing.pdf |accessdate=2011-11-16}}</ref>. Eki tásildiń de tiykarǵı ideyası — kútilgen nátiyjeleri bar adımba-adım testlew kórsetpelerinen qashıw hám olardıń ornına testlewshige erkinlik beretuǵın, biraq testtiń kólemin sheklep turatuǵın bayan menen almastırıw<ref name="Crispin-Agile" />.<!-- Crispin kitabınan kóbirek maǵlıwmat qosıń --> == Usılları == === Sistemalıq scenariyler === Bul usılda scenariy testleri retinde tek sistemanıń bir neshe komponentin qamtıytuǵın, shınlıqqa jaqın paydalanıwshı háreketleriniń jıynaqları ǵana qollanıladı. Sistemalıq scenariydi tómendegilerdi qollanıp islep shıǵıwǵa boladı: # Syujet liniyaları # Jaǵday ótiwleri # Biznes vertikalları # Klientlerden alınǵan engiziw tariyxı === Qollanıw jaǵdaylarına hám rollerge tiykarlanǵan scenariyler === Bul usılda paydalanıwshınıń sistemanı hár túrli rollerde hám ortalıqlarda qalay qollanatuǵınına itibar qaratıladı<ref>{{Cite book |last=Desikan |first=Srinivasan |url=https://www.google.com/books/edition/Software_Testing/Yt2yRW6du9wC?hl=en&gbpv=1&bsq=Use-case%20and%20role-based%20scenarios |title=Software Testing: Principles and Practice |last2=Ramesh |first2=Gopalaswamy |date=2006 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-7758-121-8 |page=118 |language=en}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq támiynattı testlew}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] 5bo2hhq31qkmhw0jil1cqhw6ins9id3 0 49244 276715 276533 2026-10-28T21:52:57Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276715 wikitext text/x-wiki '''Izlewge tiykarlanǵan programmalıq injiniring''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''search-based software engineering'', '''SBSE''') — genetikalıq algoritmler, kúydiriwdi imitaciyalaw hám tabu izlewi sıyaqlı metaevristikalıq izlew usılların [[Programmalıq injiniring|programmalıq injiniring]] máselelerine qollanıw. Programmalıq injiniringtegi kóplegen iskerliklerdi optimallastırıw máseleleri retinde atawǵa boladı. Sızıqlı programmalastırıw yamasa dinamikalıq programmalastırıw sıyaqlı operaciyalardı izertlewdiń optimallastırıw usılları esaplaw quramalılıǵı yamasa máseleniń strukturası haqqındaǵı boljawları sebepli iri kólemli programmalıq injiniring máseleleri ushın kóbinese ámeliy emes. Izertlewshiler hám ámeliyatshılar optimalǵa jaqın yamasa «jetkilikli dárejede jaqsı» sheshimlerdi tabıw ushın máseleniń strukturası haqqında az boljawlar qoyatuǵın metaevristikalıq izlew usılların qollanadı<ref>{{Cite journal |last1=Mohan |first1=M. |last2=Greer |first2=D. |date=2019-08-01 |title=Using a many-objective approach to investigate automated refactoring |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0950584919300916 |journal=Information and Software Technology |volume=112 |pages=83–101 |doi=10.1016/j.infsof.2019.04.009 |issn=0950-5849|url-access=subscription }}</ref>. SBSE máselelerin eki túrge bóliwge boladı: * «qara qutı» optimallastırıw máseleleri, mısalı, adamlardı wazıypalarǵa bólistiriw (ádettegi kombinatorikalıq optimallastırıw máselesi); * derek kodı ústindegi operaciyalardı qarastırıw kerek bolǵan «aq qutı» máseleleri<ref> {{cite book | doi = 10.1109/SCAM.2010.28 | pages = 7–19 | last = Harman | first = Mark | chapter = Why Source Code Analysis and Manipulation Will Always be Important | title = 10th IEEE Working Conference on Source Code Analysis and Manipulation (SCAM 2010) | year = 2010 }}</ref>. ==Anıqlaması== SBSE programmalıq injiniring máselesin metaevristika járdeminde sheshiwge bolatuǵın esaplaw izlew máselesine aylandıradı. Bul izlew keńisligin, yaǵnıy múmkin bolǵan sheshimler jıynaǵın anıqlawdı óz ishine aladı. Bul keńislik ádette tolıq izertlew ushın júdá úlken boladı, sonlıqtan metaevristikalıq tásil usınıladı. Keyin múmkin bolǵan sheshimlerdiń sapasın ólshew ushın metrika<ref> {{cite book | doi = 10.1109/METRIC.2004.1357891 | pages = 58–69 | last = Harman | first = Mark |author2=John A. Clark | chapter = Metrics are fitness functions too | title = Proceedings of the 10th International Symposium on Software Metrics, 2004 | year = 2004 }}</ref> (sonday-aq jaramlılıq funkciyası, qun funkciyası, maqset funkciyası yamasa sapa ólshemi dep te ataladı) qollanıladı. Kóplegen programmalıq injiniring máselelerin esaplaw izlew máselesi retinde qayta atawǵa boladı<ref>{{Cite journal | doi = 10.1049/ip-sen:20030559 | issn = 1462-5970 | volume = 150 | issue = 3 | pages = 161–175 | last1 = Clark | first1 = John A. | last2 = Dolado | first2 = José Javier | last3 = Harman | first3 = Mark | last4 = Hierons | first4 = Robert M. | last5 = Jones | first5 = Bryan F. | last6 = Lumkin | first6 = M. | last7 = Mitchell | first7 = Brian S. | last8 = Mancoridis | first8 = Spiros | last9 = Rees | first9 = K. | last10 = Roper | first10 = Marc | last11 = Shepperd | first11 = Martin J. | title = Reformulating software engineering as a search problem | journal = IEE Proceedings - Software | year = 2003 | doi-broken-date = 12 July 2025 | citeseerx = 10.1.1.144.3059 }}</ref>. Al «izlewge tiykarlanǵan qosımsha» termini bolsa basqa sanaatlıq qosımshada izlew usılların emes, al izlew sisteması texnologiyasın qollanıwdı bildiredi. ==Qısqasha tariyxı== Optimallastırıwdı programmalıq injiniring máselesine qollanıw boyınsha eń dáslepki urınıslardıń biri haqqında 1976-jılı [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] tarawında Uebb Miller hám Deyvid Spuner xabarladı<ref> {{Cite journal | doi = 10.1109/TSE.1976.233818 | issn = 0098-5589 | volume = SE-2 | issue = 3 | pages = 223–226 | last1 = Miller | first1 = Webb | last2 = Spooner | first2 = David L. | title = Automatic Generation of Floating-Point Test Data | journal = IEEE Transactions on Software Engineering | year = 1976 | bibcode = 1976ITSEn...2..223M | s2cid = 18875300 }}</ref>. 1992-jılı S. Ksantakis hám onıń kásiplesleri birinshi ret izlew usılın programmalıq injiniring máselesine qolladı<ref>S. Xanthakis, C. Ellis, C. Skourlas, A. Le Gall, S. Katsikas and K. Karapoulios, "Application of genetic algorithms to software testing," in ''Proceedings of the 5th International Conference on Software Engineering and its Applications'', Toulouse, France, 1992, pp.&nbsp;625–636</ref>. SBSE terminin birinshi ret 2001-jılı Xarman hám Djouns qollandı<ref> {{Cite journal | doi = 10.1016/S0950-5849(01)00189-6 | issn = 0950-5849 | volume = 43 | issue = 14 | pages = 833–839 | last1 = Harman | first1 = Mark | last2 = Jones | first2 = Bryan F. | title = Search-based software engineering | journal = Information and Software Technology | date = 2001-12-15 | citeseerx = 10.1.1.143.9716 }}</ref>. 2013-jılǵa kelip izertlewshiler jámiyetshiligi 40 eldegi shama menen 270 mákemeden 800-den aslam avtordı óz ishine alatuǵınday dárejede ósti<ref>{{Cite journal|last1=Harman|first1=Mark|last2=Mansouri|first2=S. Afshin|last3=Zhang|first3=Yuanyuan|date=2012-11-01|title=Search-based software engineering: Trends, techniques and applications|journal=ACM Computing Surveys|language=en|volume=45|issue=1|pages=1–61|doi=10.1145/2379776.2379787|s2cid=207198163|url=http://bura.brunel.ac.uk/handle/2438/8811|url-access=subscription}}</ref>. ==Qollanılıw tarawları== Izlewge tiykarlanǵan programmalıq injiniringti [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi|programmalıq támiynattı islep shıǵıw processiniń]] derlik barlıq basqıshlarına qollanıwǵa boladı. Programmalıq támiynattı testlew onıń tiykarǵı qollanılıw tarawlarınıń biri bolıp kelgen<ref> {{Cite journal | doi = 10.1002/stvr.294 | issn = 1099-1689 | volume = 14 | issue = 2 | pages = 105–156 | last = McMinn | first = Phil | title = Search-based software test data generation: a survey | journal = Software Testing, Verification and Reliability | year = 2004 | citeseerx = 10.1.1.122.33 | s2cid = 17408871 }}</ref>. Izlew usılları programmalıq injiniringtiń basqa iskerliklerine de qollanılǵan, mısalı, talaplardı analizlewge<ref> {{Cite journal | doi = 10.1016/j.infsof.2003.07.002 | issn = 0950-5849 | volume = 46 | issue = 4 | pages = 243–253 | last1 = Greer | first1 = Des | last2 = Ruhe | first2 = Guenther | title = Software release planning: an evolutionary and iterative approach | journal = Information and Software Technology | date = 2004-03-15 | citeseerx = 10.1.1.195.321 | s2cid = 710923 }}</ref><ref>{{cite book | doi = 10.1109/SBES.2009.23 | pages = 207–215 | last1 = Colares | first1 = Felipe | last2 = Souza | first2 = Jerffeson | last3 = Carmo | first3 = Raphael | last4 = Pádua | first4 = Clarindo | last5 = Mateus | first5 = Geraldo R. | chapter = A New Approach to the Software Release Planning | title = XXIII Brazilian Symposium on Software Engineering, 2009. SBES '09 | year = 2009 }}</ref>, joybarlawǵa<ref> {{Cite journal | doi = 10.1016/S0950-5849(01)00195-1 | issn = 0950-5849 | volume = 43 | issue = 14 | pages = 891–904 | last1 = Clark | first1 = John A. | last2 = Jacob | first2 = Jeremy L. | title = Protocols are programs too: the meta-heuristic search for security protocols | journal = Information and Software Technology | date = 2001-12-15 | citeseerx = 10.1.1.102.6016 }}</ref><ref>{{Cite journal|last=Räihä|first=Outi|date=2010-11-01|title=A survey on search-based software design|journal=Computer Science Review|volume=4|issue=4|pages=203–249|doi=10.1016/j.cosrev.2010.06.001|issn=1574-0137|url=https://trepo.tuni.fi/bitstream/10024/65330/1/D-2009-1.pdf|citeseerx=10.1.1.188.9036}}</ref>, refaktoringke<ref>{{Cite journal|last1=Mariani|first1=Thainá|last2=Vergilio|first2=Silvia Regina|date=2017-03-01|title=A systematic review on search-based refactoring|journal=Information and Software Technology|volume=83|pages=14–34|doi=10.1016/j.infsof.2016.11.009|issn=0950-5849}}</ref>, [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|islep shıǵıwǵa]]<ref> {{Cite journal | doi = 10.1016/j.ins.2006.12.020 | issn = 0020-0255 | volume = 177 | issue = 11 | pages = 2380–2401 | last1 = Alba | first1 = Enrique | last2 = Chicano | first2 = J. Francisco | title = Software project management with GAs | journal = Information Sciences | date = 2007-06-01 | hdl = 10630/8145 | hdl-access = free }}</ref> hám xızmet kórsetiwge<ref> {{cite book | doi = 10.1109/ICSM.2005.79 | pages = 240–249 | last1 = Antoniol | first1 = Giuliano | last2 = Di Penta | first2 = Massimiliano | last3 = Harman | first3 = Mark | chapter = Search-based techniques applied to optimization of project planning for a massive maintenance project | title = Proceedings of the 21st IEEE International Conference on Software Maintenance, 2005. ICSM'05 | year = 2005 | citeseerx = 10.1.1.63.8069 }}</ref>. ===Talaplar injeneriyası=== Talaplar injeneriyası — programmalıq támiynat paydalanıwshılarınıń hám ortalıǵınıń mútájlikleri anıqlanatuǵın hám basqarılatuǵın process. Izlewge tiykarlanǵan usıllar sheklengen resurslar hám talaplar arasındaǵı óz-ara ǵárezlilikler sıyaqlı sheklewler jaǵdayında paydalanıwshı sorawlarına sáykes keletuǵın talaplardıń eń jaqsı kishi jıynaǵın tabıw maqsetinde talaplardı tańlaw hám optimallastırıw ushın qollanılǵan. Bul másele kóbinese kóp kriteriyalı sheshim qabıl etiw máselesi retinde sheshiledi hám ádette sheshim qabıl etiwshige qun menen paydalanıwshınıń qanaatlanıwı, sonday-aq talaplardıń táwekeli arasındaǵı jaqsı kompromissler jıynaǵın usınıwdı óz ishine aladı<ref> {{Cite thesis | type = PhD | publisher = University of London | last = Zhang | first = Yuanyuan | title = Multi-Objective Search-based Requirements Selection and Optimisation | location = Strand, London, UK | date = February 2010 | url = http://eprints.ucl.ac.uk/170695/ }}</ref><ref> Y.&nbsp;Zhang and M.&nbsp;Harman and S.&nbsp;L.&nbsp;Lim, "[http://www.cs.ucl.ac.uk/fileadmin/UCL-CS/images/Research_Student_Information/RN_11_12.pdf Search Based Optimization of Requirements Interaction Management]," Department of Computer Science, University College London, Research Note RN/11/12, 2011. </ref><ref>{{cite book|last1=Li|first1=Lingbo|last2=Harman|first2=Mark|last3=Letier|first3=Emmanuel|last4=Zhang|first4=Yuanyuan|title=Proceedings of the 2014 Annual Conference on Genetic and Evolutionary Computation |chapter=Robust next release problem |date=2014|pages=1247–1254|doi=10.1145/2576768.2598334|isbn=9781450326629|series=Gecco '14|s2cid=8423690}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Li|first1=L.|last2=Harman|first2=M.|last3=Wu|first3=F.|last4=Zhang|first4=Y.|title=The Value of Exact Analysis in Requirements Selection|journal=IEEE Transactions on Software Engineering|date=2017|volume=43|issue=6|pages=580–596|doi=10.1109/TSE.2016.2615100|bibcode=2017ITSEn..43..580L |s2cid=8398275|issn=0098-5589|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1554255/1/Harman_07582553.pdf}}</ref>. ===Dúzetiw (debugging) hám xızmet kórsetiw=== Programmalıq qáteni (yamasa kodtıń «iyisin») anıqlaw, al keyin programmalıq támiynattı dúzetiw (debugging) (yamasa refaktoringlew), bul process qurallar menen qollap-quwatlansa da, tiykarınan qol menen orınlanatuǵın hám kóp miynetti talap etetuǵın jumıs. SBSE-niń maqsetleriniń biri — qátelerdi avtomatikalıq túrde anıqlaw hám dúzetiw (mısalı, [[Mutaciyalıq testlew|mutaciyalıq testlew]] arqalı). Krossover hám mutaciyanı qollanıw arqalı programmalardı evolyuciyalawdı óz ishine alatuǵın, biologiyadan ilham alǵan usıl — genetikalıq programmalastırıw derek kodınıń bir neshe qatarın ózgertiw arqalı programmalardı dúzetiw usılların izlew ushın qollanılǵan. [http://dijkstra.cs.virginia.edu/genprog/ GenProg Evolutionary Program Repair] programmalıq támiynatı bir testte 105 qáteniń 55-in hárbirin shama menen 8 dollarǵa dúzetken<ref>{{cite book | doi = 10.1109/ICSE.2012.6227211 | pages = 3–13 | last1 = Le Goues | first1 = Claire | last2 = Dewey-Vogt | first2 = Michael | last3 = Forrest | first3 = Stephanie | last4 = Weimer | first4 = Westley | chapter = A systematic study of automated program repair: Fixing 55 out of 105 bugs for $8 each | title = 2012 34th International Conference on Software Engineering (ICSE) | year = 2012 }}</ref>. Programmalıq támiynat repozitoriylerinen alınǵan qáteni dúzetiw úlgilerin empirikalıq analizlew programmalardı avtomatikalıq dúzetiwdiń izlew keńisligin matematikalıq jaqtan sıpatlaw ushın qollanılǵan<ref>{{cite journal |last1=Martinez |first1=Matias |last2=Monperrus |first2=Martin |title=Mining software repair models for reasoning on the search space of automated program fixing |journal=Empirical Software Engineering |date=2015 |volume=20 |issue=1 |pages=176–205 |doi=10.1007/s10664-013-9282-8|arxiv=1311.3414 }}</ref>. Keyin bul izlew keńisligi Cardumen tásilinde ámelge asırıldı. Bul tásil dúzetilip atırǵan qosımshanıń derek kodınan avtomatikalıq túrde alınǵan kod shablonlarınan dúzetiw paketlerin sintezleydi<ref>{{cite journal |last1=Martinez |first1=Matias |last2=Monperrus |first2=Martin |title=Ultra-Large Repair Search Space with Automatically Mined Templates: The Cardumen Mode of Astor |journal=Search-Based Software Engineering |date=2018 |pages=65–86 |doi=10.1007/978-3-319-99241-9_3|arxiv=1712.03854 }}</ref>. Koevolyuciya «jırtqısh hám olja» metaforasın qollanadı. Onda programmalar jıynaǵı hám modullik testler jıynaǵı birge rawajlanadı hám bir-birine tásir etedi<ref>{{cite book | doi = 10.1109/CEC.2008.4630793 | pages = 162–168 | last1 = Arcuri | first1 = Andrea | last2 = Yao | first2 = Xin | chapter = A novel co-evolutionary approach to automatic software bug fixing | title = IEEE Congress on Evolutionary Computation, 2008. CEC 2008. (IEEE World Congress on Computational Intelligence) | year = 2008 | citeseerx = 10.1.1.159.7991 }}</ref>. ===Testlew=== Izlewge tiykarlanǵan programmalıq injiniring programmalıq támiynattı testlewge, sonıń ishinde test jaǵdayların (test maǵlıwmatların) avtomatikalıq túrde generaciyalawǵa, test jaǵdayların minimallastırıwǵa hám test jaǵdaylarına ústemlik beriwge qollanılǵan<ref>{{Cite book|last1=Harman|first1=Mark|last2=Jia|first2=Yue|last3=Zhang|first3=Yuanyuan|title=2015 IEEE 8th International Conference on Software Testing, Verification and Validation (ICST) |chapter=Achievements, Open Problems and Challenges for Search Based Software Testing |date=April 2015|location=Graz, Austria|publisher=IEEE|pages=1–12|doi=10.1109/ICST.2015.7102580|citeseerx=10.1.1.686.7418|isbn=978-1-4799-7125-1|s2cid=15272060}}</ref>. [[Regressiyalıq testlew]] de belgili dárejede itibarǵa iye boldı. ===Programmalıq támiynattı optimallastırıw=== SBSE-ni programmanı optimallastırıwda, yaǵnıy programmalıq támiynattı tezlik hám resurslardı qollanıw jaǵınan nátiyjelirek etiw ushın ózgertiwde qollanıw tabıslı izertlewlerdiń obekti bolǵan<ref>{{cite journal |last1=Memeti |first1=Suejb |last2=Pllana |first2=Sabri |last3=Binotto |first3=Alecio |last4=Kolodziej |first4=Joanna |last5=Brandic |first5=Ivona |title=Using meta-heuristics and machine learning for software optimization of parallel computing systems: a systematic literature review |journal=Computing |volume=101 |issue=8 |date=2018 |pages=893–936 |doi=10.1007/s00607-018-0614-9 |arxiv=1801.09444 |bibcode=2018arXiv180109444M |s2cid=13868111 }}</ref>. Bir jaǵdayda 50 000 qatarlı programma genetikalıq jaqtan jetilistirilip, nátiyjede ortasha 70 ese tezirek isleytuǵın programma alındı<ref> {{Cite journal | last1 = Langdon | first1 = William B. | last2 = Harman | first2 = Mark | title = Optimising Existing Software with Genetic Programming | journal = IEEE Transactions on Evolutionary Computation | url = http://www0.cs.ucl.ac.uk/staff/w.langdon/ftp/papers/Langdon_2013_ieeeTEC.pdf }}</ref>. Basios hám basqalardıń jaqında ótkerilgen jumısı maǵlıwmatlar strukturasın optimallastırıw arqalı Google Guava kitapxanasında orınlanıw waqtı boyınsha 9%, yad tutınıwı boyınsha 13% hám CPU-dıń qollanılıwı boyınsha 4% jaqsılanıw alınǵanın kórsetedi<ref>{{cite book|last1=Basios|first1=Michail|last2=Li|first2=Lingbo|last3=Wu|first3=Fan|last4=Kanthan|first4=Leslie|last5=Barr|first5=Earl T.|title=Search Based Software Engineering |chapter=Optimising Darwinian Data Structures on Google Guava |volume=10452|date=9 September 2017|pages=161–167|doi=10.1007/978-3-319-66299-2_14|language=en|series=Lecture Notes in Computer Science|isbn=978-3-319-66298-5|url=http://discovery.ucl.ac.uk/10062895/1/ssbse_dariwnian_guava.pdf}}</ref>. ===Proektti basqarıw=== Ádette proekt menedjeri qabıl etetuǵın bir qatar sheshimlerdi, mısalı, proektti jobalastırıwdı avtomatikalıq túrde qabıl etiwge boladı<ref> {{cite book | publisher = ACM | doi = 10.1145/2330163.2330332 | isbn = 978-1-4503-1177-9 | pages = 1221–1228 | last1 = Minku | first1 = Leandro L. | last2 = Sudholt | first2 = Dirk | last3 = Yao | first3 = Xin | chapter = Evolutionary algorithms for the project scheduling problem: runtime analysis and improved design | title = Proceedings of the fourteenth international conference on Genetic and evolutionary computation conference | location = New York, NY, USA | series = GECCO '12 | year = 2012 }}</ref>. ==Qurallar== SBSE ushın qoljetimli qurallarǵa OpenPAT<ref> {{cite book |last1 = Mayo |first1 = M. |last2 = Spacey |first2 = S. |title = Search Based Software Engineering |chapter = Predicting Regression Test Failures Using Genetic Algorithm-Selected Dynamic Performance Analysis Metrics |series = Lecture Notes in Computer Science |volume = 8084 |pages = 158–171 |year = 2013 |doi = 10.1007/978-3-642-39742-4_13 |chapter-url= https://researchcommons.waikato.ac.nz/bitstream/10289/7763/1/SBSE13.pdf |hdl= 10289/7763 |isbn = 978-3-642-39741-7 |hdl-access= free }}</ref>, EvoSuite<ref>{{web deregi | url =http://www.evosuite.org/ | bet =Home |website=evosuite.org}}</ref> hám Python ushın kod qamtıwın ólshew quralı [https://coverage.readthedocs.io/ Coverage]<ref>{{Citation|last=others|first=Ned Batchelder and 100|title=coverage: Code coverage measurement for Python|url=https://bitbucket.org/ned/coveragepy|access-date=2018-03-14|archive-date=28 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200728202100/https://bitbucket.org/ned/coveragepy|url-status=dead}}</ref> kiredi. ==Usıllar hám tásiller== Bir qatar usıllar hám tásiller bar, olarǵa tómendegiler kiredi: * Programma orınlanıp atırǵanda onıń belgili bir bólimlerin baqlaw ushın instrumentaciyalaw arqalı profillew<ref>{{web deregi | url =http://java-source.net/open-source/profilers | bet =Open Source Profilers in Java}}</ref>. * Programma menen baylanıslı abstrakt sintaksis teregin alıw. Onıń strukturası haqqında túsinik alıw ushın onı avtomatikalıq túrde tekseriwge boladı. * SBSE-ge tiyisli programmanı kesiw usılınıń qollanılıw tarawlarına programmalıq támiynatqa xızmet kórsetiw, optimallastırıw hám programma analizi kiredi. * Kod qamtıwı berilgen kiris maǵlıwmatları jıynaǵı menen kodtıń qansha bóliminiń orınlanatuǵının ólshewge múmkinshilik beredi. * [[Statikalıq programma analizi]] ==Sanaatta qabıl etiliwi== Salıstırmalı túrde jańa izertlew tarawı bolǵanlıqtan, SBSE ele sanaatta keń qabıl etilmegen. SBSE-niń sanaattaǵı tabıslı qollanılıwların kóbinese programmalıq támiynattı testlew tarawında tabıwǵa boladı. Bul jerde úlken kólemde qátelerdi anıqlaw ushın tosınnan test kiris maǵlıwmatların avtomatikalıq túrde generaciyalaw múmkinshiligi kompaniyalardı qızıqtıradı. 2017-jılı [[Facebook]] izlewge tiykarlanǵan qáte tabıw qosımshası Sapienz-ti islep shıqqan Majicke Limited programmalıq startapın satıp aldı<ref>{{web deregi | url = https://venturebeat.com/2018/12/30/sapienz-facebooks-push-to-automate-software-testing/ | bet = Sapienz: Facebook's push to automate software testing | sáne = 2018-jıl 30-dekabr |website = VentureBeat | qaralǵan sáne = 2020-jıl 29-sentyabr }}</ref>. Basqa qollanıw scenariylerinde programmalıq támiynat injenerleri ózleri az qadaǵalay alatuǵın yamasa adamlar jaratatuǵın sheshimlerge uqsamaytuǵın sheshimlerdi generaciyalaytuǵın quralları qabıl etiwge itibarsız bolıwı múmkin<ref> {{web deregi | url = http://shape-of-code.coding-guidelines.com/2013/10/18/programming-using-genetic-algorithms-isnt-that-what-humans-already-do/ | bet = Programming using genetic algorithms: isn't that what humans already do ;-) | familiya = Jones | at = Derek | sáne = 2013-jıl 18-oktyabr |website = The Shape of Code | qaralǵan sáne = 2013-jıl 31-oktyabr }} </ref>. Programmalardı dúzetiwde yamasa jetilistiriwde SBSE-ni qollanıw kontekstinde islep shıǵıwshılar avtomat túrde jaratılǵan hár qanday ózgeristiń sistemanıń talapları hám testlew ortalıǵı sheńberinen tısqarı kútilmegen minez-qulıqtı payda etpeytuǵınına isenimli bolıwı kerek. Tolıq avtomatlastırılǵan programmalastırıwǵa ele erisilmegenin esapqa alsaq, bunday ózgerislerdiń qálegen qásiyeti — xızmet kórsetiw iskerligin qollap-quwatlaw ushın olardıń adamlar tárepinen ańsat túsiniliwi<ref> {{Cite journal | doi = 10.1007/s11219-013-9208-0 | issn = 1573-1367 | volume = 21 | issue = 3 | pages = 421–443 | last1 = Le Goues | first1 = Claire | last2 = Forrest | first2 = Stephanie | last3 = Weimer | first3 = Westley | title = Current challenges in automatic software repair | journal = Software Quality Journal | date = 2013-09-01 | citeseerx = 10.1.1.371.5784 | s2cid = 16435531 }} </ref>. Taǵı bir táshwish — SBSE programmalıq támiynat injenerin keregi joq etip qoyıwı múmkin. Tárepdarlar SBSE-niń maqseti injener menen programma arasındaǵı qatnastı jaqsılaw ekenin aytadı<ref> {{cite book | publisher = IEEE Press | pages = 49–50 | last = Simons | first = Christopher L. | chapter = Whither (away) software engineers in SBSE? | title = First International Workshop on Combining Modelling with Search-Based Software Engineering | location = San Francisco, USA | access-date = 2013-10-31 | date = May 2013 | chapter-url = http://eprints.uwe.ac.uk/19938/ }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq injiniring}} [[Kategoriya:2001-jılı engizilgen kompyuterge baylanıslı jańalıqlar]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Izlew algoritmleri]] [[Kategoriya:Optimallastırıw algoritmleri hám usılları]] [[Kategoriya:Metaevristikalar]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynat sapası]] [[Kategoriya:Programma analizi]] 643dsvy9zp4heedolnfie9dk5ipq8x7 0 49246 276714 276535 2026-10-28T21:52:47Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276714 wikitext text/x-wiki '''Ózin-ózi tiklewshi testlewdi avtomatlastırıw''' — [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewdegi]] usıl. Onda avtomatlastırılǵan test skriptleri testlenip atırǵan qosımshadaǵı ózgerisler sebepli payda bolǵan buzılıwlardı programmalıq támiynat injeneriniń yamasa QA qánigesiniń qol menen aralasıwın talap etpey, avtomatikalıq túrde anıqlaydı, diagnostikalaydı hám dúzetedi. Bul tásil orınlanıw waqtında jańa yamasa ózgergen [[Paydalanıwshı interfeysi|paydalanıwshı interfeysi]] elementlerin anıqlaw hám buzılǵan lokatorlardı soǵan sáykes jańalaw ushın [[Jasalma intellekt|jasalma intellekt]] (JI) hám [[Mashinalıq oqıtıw|mashinalıq oqıtıw]] (MO) usıllarına súyenedi. Bul programmalıq támiynattaǵı úziliksiz ózgerislerge qaramastan testler jıynaǵınıń turaqlılıǵın saqlaydı. == Tiykarı == Dástúrli [[Testlewdi avtomatlastırıw|testlewdi avtomatlastırıwda]] test skriptleri veb yamasa mobil qosımsha menen lokatorlar arqalı óz-ara tásir etedi. Lokatorlar — Hújjet obekt modeliniń (DOM) belgili bir túyinlerin kórsetetuǵın XPath ańlatpaları, CSS selektorları yamasa element identifikatorları sıyaqlı identifikatorlar. Qosımshanıń paydalanıwshı interfeysi jańalanǵanda, bul lokatorlar kóbinese jaramsız bolıp qaladı. Nátiyjede testler ayrıqsha jaǵdaylardı (mısalı, Selenium-daǵı <code>NoSuchElementException</code>) payda etedi hám hátte haqıyqıy kemshilik bolmasa da, jıynawlar ótpegen dep belgilenedi. Bul qubılıs turaqsız testlerdiń keńirek máselesi menen tıǵız baylanıslı<ref name="abhichandani">{{cite book |last1=Abhichandani |first1=Sumit |last2=Vadrevu |first2=Naga Ravi Teja |last3=Bagmar |first3=Vivek |title=2025 3rd International Conference on Inventive Computing and Informatics (ICICI) |date=2025-06-05 |chapter=AI-Driven Self-Healing in Test Automation: A Review of Autonomous Quality Assurance |pages=1601–1608 |publisher=IEEE Xplore |doi=10.1109/ICICI65870.2025.11069937 |isbn=979-8-3315-3830-9 }}</ref>. Izertlewler aktiv islep shıǵılıp atırǵan qosımshalarda buzılǵan lokatorlar barlıq avtomatlastırılǵan test buzılıwlarınıń 15–20% yamasa onnan da kóbin quraytuǵının kórsetti. Bul QA toparları ushın xızmet kórsetiwdiń aytarlıqtay hám turaqlı awırlıǵın payda etedi<ref name="iprjb">{{cite journal |last1=Saarathy |first1=Sutharsan |last2=Bathrachalam |first2=Suresh |last3=Rajendran |first3=Bharath |year=2024 |title=Self-Healing Test Automation Framework using AI and ML |url=https://iprjb.org/journals/index.php/IJSM/article/view/2843 |journal=International Journal of Strategic Management |volume=3 |issue=3 |pages=45–77 |doi=10.47604/ijsm.2843 |access-date=2026-06-19|doi-access=free }}</ref>. == Mexanizmi == Ózin-ózi tiklewshi freymvorklar ádette úsh basqıshta isleydi<ref name="ijisae">{{cite journal |year=2023 |title=Self-Healing Test Automation Framework Using Autonomous ML Agents for Real-Time Test Maintenance and Failure Recovery |url=https://ijisae.org/index.php/IJISAE/article/view/7957 |journal=International Journal of Intelligent Systems and Applications in Engineering |access-date=2026-06-19}}</ref>: # '''Anıqlaw''' — freymvork orınlanıw waqtında buzılǵan lokator sebepli payda bolǵan test buzılıwın anıqlaydı hám onı qosımshanıń haqıyqıy kemshilikleri sebepli payda bolǵan buzılıwlardan ajıratadı. # '''Tiklew''' — sheshimler aǵashları, tosınnan toǵaylar, kosinuslıq uqsaslıq yamasa kúsheytip oqıtıw sıyaqlı MO algoritmlerin qollanıp, sistema házirgi DOM ishinen dáslep silteme berilgen elementke eń kóp sáykes keliwi múmkin bolǵan elementti izleydi. # '''Jańalaw''' — dúzetilgen lokator yamasa tek ámeldegi test orınlanıwı ushın qollanıladı, yamasa keyingi orınlanıwlarda dúzetilgen mánis qollanılıwı ushın test kod bazasına qayta jazıladı. Tiklew adımı kóbinese hárbir test sońǵı ret ótken waqıttaǵı DOM jaǵdayınıń súwretin saqlawdı, al keyin eń jaqsı sáykes keletuǵın túyindi anıqlaw ushın saqlanǵan hám házirgi DOM arasında aǵashlardı salıstırıwdı óz ishine aladı<ref>{{web deregi | bet =Self-Healing Test Automation: A Paradigm Shift in Quality Engineering | url =https://al-kindipublishers.org/index.php/jcsts/article/view/10277 | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-iyun | baspaxana =Al-Kindi Center for Research and Development}}</ref>. == Usılları == Ózin-ózi tiklewshi freymvorklarda JI hám MO-nıń bir neshe usılı qollanıladı: * '''Tábiyiy tildi qayta islew (NLP)''' — elementlerdi kórinip turǵan tekst, ARIA belgileri hám basqa semantikalıq atributlar tiykarında sáykeslendiriw ushın qollanıladı. Bul sistemaǵa, mısalı, «Jiberiw» dep belgilengen túymeniń identifikatorı ózgergen jaǵdayda da onı tabıwǵa múmkinshilik beredi<ref name="abhichandani" />. * '''Kúsheytip oqıtıw''' — sistemanı aldınǵı tiklew sheshimlerinen alınǵan keri baylanıs tiykarında waqıt ótiwi menen barǵan sayın anıǵıraq lokatorlardı tańlawǵa úyretiw ushın qollanıladı<ref name="ijisae" />. * '''Anomaliyalardı anıqlaw''' — qosımshanıń DOM strukturasındaǵı tiklew múmkinshiligin yamasa haqıyqıy kemshilikti bildiriwi múmkin bolǵan kútilmegen ózgerislerdi anıqlaw ushın qollanıladı<ref name="iprjb" />. * '''Tereń oqıtıw''' — konvoluciyalıq neyron tarmaqları (CNN) sıyaqlı arxitekturalar elementlerdi vizual anıqlawǵa qollanılǵan. Bul paydalanıwshı interfeysi komponentleriniń tiykarındaǵı kodqa emes, al olardıń ekranda kórinisine tiykarlanıp tiklewge múmkinshilik beredi<ref>{{cite journal |last1=Ajay Seelamneni |title=Self-Healing Test Automation Using Deep Learning Models |date=2025 |url=https://ijsrcseit.com/home/article/view/CSEIT25112724 |access-date=2026-06-19 |journal=International Journal of Scientific Research in Computer Science, Engineering and Information Technology |volume=11 |issue=2 |pages=2757–2766 |doi=10.32628/CSEIT25112724 |doi-access=free }}</ref>. == Ónimliligi == Ózin-ózi tiklewshi freymvorklardı empirikalıq bahalawlar nátiyjeliliktiń aytarlıqtay artqanın kórsetti. Tarawlıq standart qosımshalardı qollanǵan 2023-jılǵı izertlewde ózin-ózi tiklewshi MO agentleri freymvorkı engizilgennen keyin testlerge qol menen xızmet kórsetiw jumısınıń 38% azayǵanı hám testlerdi orınlaw turaqlılıǵınıń 45% jaqsılanǵanı anıqlandı<ref name="ijisae" />. 2021–2025-jılları járiyalanǵan, kásiplesler tárepinen recenziyalanǵan maqalalardıń keńirek sistemalı sholıwı JI-ge tiykarlanǵan freymvorklardıń programmalıq támiynattıń hár túrli tarawlarında nátiyjelilik, ónimlilik hám isenimlilik jaǵınan aytarlıqtay artıqmashılıqlar beretuǵının hám ózin-ózi tiklewshi test skriptleriniń sanaatlıq testlewdi avtomatlastırıw ámeliyatında eń keń qollanılatuǵın JI sheshimleriniń biri ekenin tastıyıqladı<ref>{{cite arXiv |last1=Ricca |first1=Filippo |last2=Marchetto |first2=Alessandro |last3=Stocco |first3=Andrea |date=2024-08-12 |title=A Multi-Year Grey Literature Review on AI-assisted Test Automation |class=cs.SE |eprint=2408.06224 }}</ref>. Dástúrli Selenium freymvorkları menen olardıń ózin-ózi tiklewshi analoglarınıń empirikalıq salıstırıwı tiklew tásiliniń paydalanıwshı interfeysi jiyi ózgeretuǵın qosımshalarda, ásirese úziliksiz integraciya hám úziliksiz engiziw (CI/CD) ortalıqlarında testlerdiń ańsat buzılıwshılıǵın aytarlıqtay azaytqanın kórsetti<ref>{{web deregi | jıl =2024 | bet =Self-Healing Web Automation: An Empirical Comparison of Traditional Selenium Frameworks and Healenium | url =https://www.academia.edu/145337602 | qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-iyun | baspaxana =Academia.edu}}</ref>. == Sheklewleri hám sın == Ózin-ózi tiklewshi testlewdi avtomatlastırıw qızıǵıwshılıq penen birge sınǵa da ushıradı. Tiykarǵı táshwish sonda, tiklew mexanizmleri qosımshanıń haqıyqıy kemshiliklerin jasırıwı múmkin: eger paydalanıwshı interfeysi elementi haqıyqıy regressiya sebepli kóshirilgen yamasa onıń atı ózgertilgen bolsa, ózin-ózi tiklewshi freymvork lokatordı «dúzetiwi» hám test ótpewi kerek bolǵan jaǵdayda onıń ótiwine jol qoyıwı múmkin<ref name="ijisae" />. Izertlew ádebiyatlarında anıqlanǵan basqa sheklewlerge tómendegiler kiredi: * Ásirese bir bette bir neshe uqsas element bolǵanda, ózgergen lokatordı haqıyqıy funkcional kemshilikten ajıratıwdıń qıyınlıǵı<ref name="abhichandani" />. * Miyras sistemalar ushın bolmawı múmkin bolǵan joqarı sapalı tariyxıy DOM súwretlerine hám belgilengen oqıtıw maǵlıwmatlarına ǵárezlilik<ref>{{cite book |last1=Baqar |first1=Mohammad |last2=Khanda |first2=Rajat |title=Intelligent Computing |date=2025 |series=Lecture Notes in Networks and Systems |volume=1424 |doi=10.1007/978-3-031-92605-1 |arxiv=2409.05808 |isbn=978-3-031-92604-4 }}</ref>. * Ásirese iri kárxanalardıń testler jıynaqları ushın bar CI/CD konveyerlerine hám qurallar dizbegine integraciyalawdıń quramalılıǵı<ref name="iprjb" />. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Jasalma intellekt]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynat sapası]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] ese1y41v8ofpnvlcpfkv3p6bggz68jq 0 49252 276713 276549 2026-10-28T21:52:37Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276713 wikitext text/x-wiki [[Programmalastırıw|Programmalastırıwda]] hám [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewde]] '''tútin testlew''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''smoke testing''; sonday-aq '''isenim testlewi''', '''aqılǵa muwapıqlıqtı testlew'''<ref name="ISTQB glossary">ISTQB® Glossary for the International Software Testing Qualification Board® software testing qualification scheme, [https://glossary.istqb.org ISTQB Glossary] International Software Testing Qualification Board.</ref>, '''jıynawdı tekseriw testi''' ('''BVT''')<ref name="DustinRashkaPaul1999"/><ref name="KanerBachPettichord2002"/><ref>{{web deregi | url = https://msdn.microsoft.com/en-us/library/ms182465%28v=VS.80%29.aspx | bet = How to: Configure and Run Build Verification Tests (BVTs) |work= MSDN Library for Visual Studio 2005 | qaralǵan sáne = 2010-jıl 20-noyabr }}</ref> hám '''jıynawdı qabıllaw testi''' dep te ataladı) — mısalı, programmalıq támiynattıń kelesi versiyasın biykar etiw ushın jetkilikli dárejede awır bolǵan ápiwayı buzılıwlardı anıqlawǵa arnalǵan dáslepki testlew yamasa aqılǵa muwapıqlıqtı testlew. Tútin testleri — komponenttiń yamasa sistemanıń eń áhmiyetli funkcionallıǵın qamtıytuǵın hám programmalıq támiynattıń tiykarǵı funkciyalarınıń durıs isleytuǵının bahalawǵa járdem beriw ushın qollanılatuǵın [[Test jaǵdayı (programmalıq támiynat)|test jaǵdaylarınıń]] kishi jıynaǵı<ref name="ISTQB glossary"/><ref name="DustinRashkaPaul1999">Dustin, Rashka, Paul. "Automated Software Testing -Introduction, Management, and Performance". Addison-Wesley 1999, p. 43-44. ISBN 0-201-43287-0.</ref>. Kompyuter programmasın keyingi, tolıǵıraq testlewge ótkeriw kerek pe ekenin anıqlaw ushın qollanılǵanda, tútin testi '''dáslepki test'''<ref>[http://www.istqb-norge.no/wp/wp-content/uploads/2015/04/2014-05-25-ISTQB-Terminologi-testing-v-2-3-no-2.pdf 2013-03-20 ISTQB Terminologi for test av programvare, versjon 2.2 Glossary Working Party, International Software Testing Qualifications Board, Erik van Veenendaal (engelsk), Ernst von Düring (norsk) "intake test: A special instance of a smoke test to decide if the component or system is ready for detailed and further testing. An intake test is typically carried out at the start of the test execution phase. See also smoke test."]</ref> yamasa '''kiris testi'''<ref name="ISTQB glossary"/> dep atalıwı múmkin. Basqasha aytqanda, bul ónimniń hárbir jańa jıynawında, jıynaw testlew toparına berilmesten aldın, onıń testlewge jaramlı ekenin tekseriw ushın orınlanatuǵın testler jıynaǵı<ref name="MenakerGuttigoli2014">{{cite book|author1=Samuel Menaker|author2=Sheetal Guttigoli|title=Managing Software Development|url=https://books.google.com/books?id=kuXXBQAAQBAJ&pg=PA40|date=14 December 2014|publisher=Samuel Menaker, Sheetal Guttigoli|page=40|id=GGKEY:JH61NP21TXJ}}</ref>. DevOps paradigmasında jıynawdı tekseriw testi adımın qollanıw úziliksiz integraciya jetiliskenlik basqıshınıń belgileriniń biri bolıp tabıladı<ref>[http://www.powershellmagazine.com/2016/01/05/devops-infrastructure-as-code-and-powershell-dsc-the-introduction/ PowerShell Magazine], DevOps, Infrastructure as Code, and PowerShell DSC: The Introduction, by Ravikanth C, January 5, 2016</ref>. Mısalı, tútin testi «programma iske túse me?», «paydalanıwshı interfeysi ashıla ma?» yamasa «tiykarǵı túymeni basıw bir nárse isley me?» sıyaqlı tiykarǵı sorawlardı qarastırıwı múmkin. Tútin testlew processiniń maqseti — qosımsha sonshelli buzılǵan bolıp, keyingi dárhal testlewdi keregi joq etetuǵın-etpeytuǵının anıqlaw. ''Lessons Learned in Software Testing''<ref>Cem Kaner, James Bach, Bret Pettichord, ''Lessons learned in software testing: a context-driven approach''. Wiley, 2001</ref> kitabında aytılǵanınday, «tútin testleri sheklengen waqıt ishinde ónimniń funkciyaların keń qamtıydı [...] eger tiykarǵı funkciyalar islemese yamasa tiykarǵı qáteler ele dúzetilmegen bolsa, siziń toparıńız ornatıwǵa yamasa testlewge qosımsha waqıt jumsamaydı»<ref name="KanerBachPettichord2002">{{cite book |first1=Cem |last1=Kaner |first2=James |last2=Bach |first3=Bret |last3=Pettichord |title=Lessons Learned in Software Testing |publisher=Wiley Computer Publishing |year=2002 |page=95 |isbn=0-471-08112-4}}</ref>. Tútin testleri kóbinese tez orınlanadı. Bul tezlik hám qolaylıq artıqmashılıqların beredi, al aqır-aqıbetinde, tábiyiy túrde kóbirek waqıt talap etetuǵın keń kólemli testler jıynaqların orınlawǵa qaraǵanda nátiyjelerdi tezirek alıwǵa múmkinshilik beriw arqalı qáwipsizirek boladı. Tútin testlew menen jiyi qayta integraciyalaw tarawdaǵı eń jaqsı ámeliyatlardıń biri bolıp tabıladı<ref>McConnell, Steve. "Rapid Development". Microsoft Press, p. 405</ref>. Ideal jaǵdayda, regressiyalardı ilajı barınsha tez anıqlaw ushın derek kodı repozitoriyine jiberilgen hárbir kommit Úziliksiz integraciya jıynawın iske túsiriwi kerek. Eger jıynawlar júdá uzaq waqıt alsa, bir neshe kommitti bir jıynawǵa biriktiriwińiz múmkin, al júdá úlken sistemalar kúnine bir ret qayta jıynalıwı múmkin. Ulıwma alǵanda, ilajı barınsha jiyi qayta jıynań hám qayta testleń. Tútin testlewdi sonday-aq testlewshiler jıynawdı keyingi testlewge qabıl etiwden aldın ótkeredi. [[Microsoft]] kompaniyası kodtı kózden ótkeriwden keyin «''tútin testlew'' programmalıq támiynattaǵı kemshiliklerdi anıqlaw hám dúzetiwdiń eń qárejet jaǵınan ónimli usılı» ekenin aytadı<ref>{{web deregi | url = https://msdn.microsoft.com/en-us/library/ms182613(VS.80).aspx | bet = Guidelines for Smoke Testing |work= MSDN Library for Visual Studio 2005 | sáne = 2007-jıl 26-iyun | qaralǵan sáne = 2010-jıl 20-noyabr }}</ref>. Tútin testlerin qol menen yamasa [[Testlewdi avtomatlastırıw|avtomatlastırılǵan qural]] járdeminde ótkeriwge boladı. Avtomatlastırılǵan qurallar jaǵdayında testlewdi kóbinese jıynawdı generaciyalaytuǵın processtiń ózi baslaydı. Tútin testleri [[Funkcional testlew|funkcional testler]] yamasa modullik testler bolıwı múmkin. Funkcional testler pútkil programmanı hár túrli kiris maǵlıwmatları menen tekseredi. Modullik testler ayırım funkciyalardı, úles programmalardı yamasa obekt metodların tekseredi. Funkcional testler programma kiris maǵlıwmatlarınıń skriptli izbe-izligin, múmkin, hátte tıshqanshanıń qozǵalısların basqarıwdıń avtomatlastırılǵan mexanizmin de óz ishine alıwı múmkin. Modullik testlerdi kodtıń ózindegi bólek funkciyalar retinde yamasa testlenip atırǵan kodtı ózgertpey, oǵan jalǵanatuǵın basqarıwshı qatlam retinde ámelge asırıwǵa boladı. ==Etimologiyası== Bul termin sistemanı haqıyqıy suw menen iske túsiriwden aldın, sistemaǵa ońlap bolmaytuǵın zıyan keltirmew ushın, jabıq trubalar sistemasındaǵı aǵıp ketiwlerdi anıqlaw maqsetinde haqıyqıy tútindi qollanatuǵın mexanikalıq usıllardan kelip shıqqan. Bul tútin testlewdiń real dúnyada qalay isleytuǵınına kóbirek uqsas: testlenip atırǵan sistema regressiyalıq yamasa funkcional testlew sıyaqlı keńirek testlewge ótkerilmesten aldın, dáslep onıń tiykarǵı jaramlılıǵı tekseriledi. Geypara derekler termindi elektron apparatlıq sistemalarda kórinetuǵın tútinniń payda bolıwı menen de baylanıstıradı. Bunda tútinniń bolıwı ishki qısqa tutasıwdıń yamasa kernewdiń durıs emes terbelisiniń belgisi bolıp tabıladı. Mısalı, ''Lessons Learned in Software Testing'' kitabında Jem Kaner, Djeyms Bax hám Bret Pettikord terminniń kelip shıǵıwın bılay túsindiredi: «''Tútin testi'' sóz dizbegi elektron apparatlıq támiynattı testlewden kelip shıqqan. Siz jańa platanı jalǵaysız hám tokqa qosasız. Eger platadan tútin shıǵıp atırǵanın kórseńiz, toktı óshiriń. Endi basqa hesh qanday testlew ótkeriwdiń keregi joq»<ref name="KanerBachPettichord2002"/>. == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq támiynattı testlew}} [[Kategoriya:Testler]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] kyahhavuxjvdnrlsxhnx7reno55wv8a 0 49254 276712 276551 2026-10-28T21:52:27Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276712 wikitext text/x-wiki '''Uzaq múddetli júkleme testlewi''' — óndiriste qollanılǵandaǵı sistemanıń minez-qulqın tekseriw ushın úziliksiz qoljetimlilik dáwiri dawamında ádettegi óndirislik júkleme menen ótkeriletuǵın sistemalıq testlewdiń bir túri<ref>{{web deregi | url = https://www.digitalocean.com/community/tutorials/an-introduction-to-continuous-integration-delivery-and-deployment | bet = An Introduction to Continuous Integration, Delivery, and Deployment | qaralǵan sáne = 2018-jıl 3-fevral | familiya = Ellingwood | at = Justin | sáne = 2017-jıl 20-may |website = DigitalOcean |quote = Soak testing involves testing software under significant production or production-like load for an extended period of time. | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171208171218/https://www.digitalocean.com/community/tutorials/an-introduction-to-continuous-integration-delivery-and-deployment | arxivsáne = 2017-jıl 8-dekabr |url-status = dead }}</ref>. Eger bunday uzaq múddetli testti ótkeriw múmkin bolmasa, nátiyjelerdi ekstrapolyaciyalaw talap etiliwi múmkin. Mısalı, eger sistema 100 saat ishinde 10 000 tranzakciyanı qayta islewi kerek bolsa, haqıyqıy óndiriste qollanıwdıń wákili (hám abaylı bahası) retinde usı 10 000 tranzakciyanı qayta islewdi qısqaraq waqıtta (mısalı, 50 saatta) tamamlawǵa bolıwı múmkin. Jaqsı uzaq múddetli júkleme testi tek ortasha júklemelerdi emes, al eń joqarı júklemelerdi imitaciyalaw múmkinshiligin de óz ishine alıwı kerek. Eger belgili bir waqıt aralıqlarında júklemeni ózgertiw múmkin bolmasa, alternativ túrde (hám abaylı túrde) test dawamında sistemanı eń joqarı óndirislik júklemelerde islewge qoyıw kerek. Mısalı, [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewde]] sistema bir saat testlengende tap kútilgendey islewi múmkin. Biraq ol úsh saat testlengende, yadtıń aǵıp ketiwi sıyaqlı máseleler sistemanıń isten shıǵıwına yamasa kútilmegen túrde islewine sebep boladı<ref>{{cite book |last1= Huang |first1= Y. |last2= Kintala |first2= C. |last3= Kolettis |first3= N. |last4= Fulton |first4= N.D. |chapter= Software rejuvenation: Analysis, module and applications |date= 1995 |title= Twenty-Fifth International Symposium on Fault-Tolerant Computing. Digest of Papers |pages= 381–390 |doi= 10.1109/FTCS.1995.466961 |bibcode= 1995ftcs.confR..18H |isbn= 0-8186-7079-7 }}</ref>. Uzaq múddetli júkleme testleri tiykarınan testlenip atırǵan subekttiń belgili bir waqıt dawamında hám belgili bir shekte múmkin bolǵan imitaciyalanǵan ortalıqtaǵı reakciyasın tekseriw ushın qollanıladı. Uzaq múddetli júkleme testi waqtında alınǵan baqlawlar keyingi testlerde subekttiń qásiyetlerin jaqsılaw ushın qollanıladı. Elektronikada uzaq múddetli júkleme testlewi sistemanı uzaq waqıt dawamında onıń maksimal nominal kórsetkishlerine shekem yamasa onnan joqarı dárejede testlewdi óz ishine alıwı múmkin. Geypara kompaniyalar ónimdi kóp aylar dawamında uzaq múddetli júkleme menen testlewi múmkin, bunda joqarı temperatura sıyaqlı sırtqı stresslerdi de qollanadı. Bul [[Júkleme testlewi|júkleme testlewine]] kiredi. == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq támiynattı testlew}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Qorshaǵan ortalıq sharayatlarında testlew]] betxxm9fl9kwbwj3t53yh3xzs9r57q5 0 49255 276711 276552 2026-10-28T21:52:17Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276711 wikitext text/x-wiki Programmalıq támiynat sapasın támiyinlewde '''ónimlilikti testlew''' — ulıwma alǵanda, sistemanıń belgili bir jumıs júklemesi astında juwap beriw qábileti hám turaqlılıǵı jaǵınan qalay isleytuǵının anıqlaw ushın ótkeriletuǵın testlew ámeliyatı<ref name="tha12">{{web deregi | familiya =Thakur | at =Nitish | jıl =2012 | bet =Rational Performance Tester: Tips & Tricks | url =https://public.dhe.ibm.com/software/in/downloads/pdf/4.Rational_Performance_Tester_Tips_and_Tricks-_Nitish_Thakur.pdf | baspaxana =IBM | qaralǵan sáne = 2024-jıl 3-fevral }}</ref>. Ol sonday-aq sistemanıń masshtablanıwshılıq, isenimlilik hám resurslardı qollanıw sıyaqlı basqa sapa atributların izertlew, ólshew, validaciyalaw yamasa verifikaciyalaw ushın da xızmet etedi. Ónimlilik injeneriyasınıń bir bólegi bolǵan ónimlilikti testlew — sistemanı ámelge asırıwǵa, joybarlawǵa hám onıń arxitekturasına ónimlilik standartların engiziwge umtılatuǵın kompyuter ilimi ámeliyatı. == Testlew túrleri == Júkleme astındaǵı minez-qulıqtı tekseretuǵın testler altı tiykarǵı túrge bólinedi: bazalıq test, júkleme testi, stress-test, uzaq múddetli júkleme testi, tútin testi yamasa izolyaciyalaw testi<ref name="mol14">{{cite book |last=Molyneaux |first=Ian |year=2014 |title=The Art of Application Performance Testing |isbn=978-1-491-90054-3}}</ref>. Bul tiykarǵı túrlerden basqa, konfiguraciyanı testlewdi hám Internet testlewin de ótkeriwge boladı. === Bazalıq testlew === Bazalıq testlew basqa test túrleri, mısalı, stress-test ushın salıstırıw noqatın jaratıw ushın qollanıladı. Sistemanıń «eń jaqsı jaǵdayda», mısalı, tek 5 parallel paydalanıwshı bolǵanda qalay reakciya bildiretuǵının ólshew arqalı, eń jaman jaǵdayda ónimliliktiń qalay tómenleytuǵının salıstırıw ushın basqa test túrlerin qollanıwǵa boladı. === Júkleme testlewi === [[Júkleme testlewi]] — ónimlilikti testlewdiń eń ápiwayı forması. Júkleme testi ádette sistemanıń belgili bir kútilgen júkleme astındaǵı minez-qulqın túsiniw ushın ótkeriledi. Bul júkleme belgilengen waqıt ishinde belgili bir sandaǵı tranzakciyalardı orınlaytuǵın qosımshadaǵı bir waqıttaǵı paydalanıwshılardıń kútilgen sanı bolıwı múmkin. Bul test biznes ushın áhmiyetli barlıq tranzakciyalardıń juwap beriw waqıtların beredi. Test waqtında [[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazası]], qosımsha serveri hám t.b. da baqlanadı, bul qosımsha programmalıq támiynatındaǵı hám programmalıq támiynat ornatılǵan apparatlıq támiynattaǵı tar orınlardı anıqlawǵa járdem beredi. === Stress-testlew === Stress-testlew ádette sistemanıń quwatlılıǵınıń joqarǵı shegaraların túsiniw ushın qollanıladı. Testtiń bul túri ekstremal júkleme jaǵınan sistemanıń shıdamlılıǵın anıqlaw ushın ótkeriledi hám ámeldegi júkleme kútilgen maksimumnan ádewir asıp ketse, sistemanıń jetkilikli dárejede isleytuǵının anıqlawda qosımsha administratorlarına járdem beredi. '''Sekiriw testlewi''' (ingl. ''spike testing'') — stress-testlewdiń arnawlı forması. Ol júdá kóp sanlı paydalanıwshılar payda etken júklemeni birden arttırıw yamasa azaytıw hám sistemanıń minez-qulqın baqlaw arqalı ótkeriledi. Maqset — ónimliliktiń tómenleytuǵının, sistemanıń isten shıǵatuǵının yamasa onıń júklemedegi keskin ózgerislerdi kótere ala ma ekenin anıqlaw. '''Shek noqatın testlew''' (ingl. ''breakpoint testing'') de stress-testlewdiń bir forması. Waqıt ótiwi menen júkleme adımba-adım arttırıladı, al sistema aldın ala belgilengen buzılıw shártleri boyınsha baqlanadı. Shek noqatın testlew geyde quwatlılıqtı testlew dep te ataladı, sebebi ol sistema talap etilgen specifikaciyalarǵa yamasa xızmet kórsetiw dárejesi tuwralı kelisimlerge sáykes isleytuǵın maksimal quwatlılıqtı anıqlaydı dep aytıwǵa boladı. Turaqlı ortalıqqa qollanılǵan shek noqatın analizlew nátiyjelerin kerekli apparatlıq támiynat yamasa bultlı ortalıqta gorizontal masshtablaw waqıyaların iske túsiriwi kerek bolǵan shártler jaǵınan optimal masshtablaw strategiyasın anıqlaw ushın qollanıwǵa boladı. === Uzaq múddetli júkleme testlewi === [[Uzaq múddetli júkleme testlewi]], sonday-aq shıdamlılıqtı testlew yamasa turaqlılıqtı testlew dep te ataladı, ádette sistemanıń úziliksiz kútilgen júklemeni kótere ala ma ekenin anıqlaw ushın ótkeriledi. Uzaq múddetli júkleme testleri waqtında itimal aǵıp ketiwlerdi anıqlaw ushın yadtıń qollanılıwı baqlanadı. Sonday-aq ónimliliktiń tómenlewi de áhmiyetli, biraq kóbinese esapqa alınbaydı. Yaǵnıy, uzaq waqıt úziliksiz iskerlikten keyin ótkeriw qábileti hám/yamasa juwap beriw waqıtları testtiń basındaǵıday yamasa onnan da jaqsı ekenine kóz jetkeriw kerek. Bul tiykarınan sistemaǵa uzaq, áhmiyetli waqıt dawamında aytarlıqtay júkleme beriwdi óz ishine aladı. Maqset — sistemanıń úziliksiz qollanılǵanda ózin qalay tutatuǵının anıqlaw. === Izolyaciyalaw testlewi === Izolyaciyalaw testlewi tek ónimlilikti testlewge tán emes, al sistemada máselege alıp kelgen testti qayta orınlawdı óz ishine aladı. Bunday testlew kóbinese nasazlıq tarawın izolyaciyalay aladı hám tastıyıqlay aladı. === Konfiguraciyanı testlew === Ónimlilikti júkleme kózqarasınan testlewdiń ornına, sistema komponentleriniń konfiguraciyasındaǵı ózgerislerdiń sistemanıń ónimliligine hám minez-qulqına tásirin anıqlaw ushın testler dúziledi. Keń tarqalǵan mısal — júklemeni teńlestiriwdiń hár túrli usılları menen eksperiment ótkeriw. === Internet testlewi === Bul — ónimlilikti testlewdiń salıstırmalı túrde jańa forması. Onda [[Facebook]], [[Google]] hám [[Wikipedia]] sıyaqlı global qosımshalardıń ónimliligi haqıyqıy nıshanalı materikte jaylasqan júkleme generatorlarınan (fizikalıq mashinalar yamasa bulttaǵı virtual mashinalar) testlenedi. Bul testlerdi tabıslı orınlaw ushın ádette júdá kóp tayarlıq hám baqlaw talap etiledi. == Ónimlilik maqsetlerin belgilew == Ónimlilikti testlew hár túrli maqsetlerge xızmet ete aladı: * Ol sistemanıń ónimlilik kriteriyalarına sáykes keletuǵının kórsete aladı. * Ol qaysısı jaqsıraq isleytuǵının anıqlaw ushın eki sistemanı salıstıra aladı. * Ol sistemanıń yamasa jumıs júklemesiniń qaysı bólimleri sistemanıń jaman islewine sebep bolatuǵının ólshey aladı. Kóplegen ónimlilik testleri jetkilikli dárejede reallıqqa jaqın, maqsetke baǵdarlanǵan ónimlilik maqsetlerin belgilemey-aq ótkeriledi. Biznes kózqarasınan birinshi soraw mudamı «nege biz ónimlilikti testlep atırmız?» bolıwı kerek. Bul qarawlar testlewdiń biznes tiykarınıń bir bólegi bolıp tabıladı. Ónimlilik maqsetleri sistemanıń texnologiyasına hám maqsetine qarap hár túrli boladı, biraq olar mudamı tómendegilerdiń geyparaların óz ishine alıwı kerek: === Parallellik hám ótkeriw qábileti === Eger sistema aqırǵı paydalanıwshılardı kiriw procedurasınıń qanday da bir forması arqalı anıqlasa, onda parallellik maqseti júdá qálegen boladı. Anıqlama boyınsha, bul sistema qálegen waqıtta qollap-quwatlawı kútilgen bir waqıttaǵı sistema paydalanıwshılarınıń eń kóp sanı. Skriptli tranzakciyanıń jumıs aǵımı haqıyqıy parallellikke tásir etiwi múmkin, ásirese eger iteraciyalıq bólimde kiriw hám shıǵıw háreketleri bolsa. Eger sistemada aqırǵı paydalanıwshılar túsinigi bolmasa, onda ónimlilik maqseti maksimal ótkeriw qábiletine yamasa tranzakciyalar tezligine tiykarlanıwı itimal. === Serverdiń juwap beriw waqtı === Bul sistemanıń bir túyininiń ekinshisiniń sorawına juwap beriwine ketken waqıttı bildiredi. Ápiwayı mısal — brauzer klientinen veb-serverge jiberiletuǵın HTTP 'GET' sorawı. Juwap beriw waqtı jaǵınan barlıq júkleme testlewi quralları is júzinde tap usını ólsheydi. Sistemanıń barlıq túyinleri arasında serverdiń juwap beriw waqtı boyınsha maqsetlerdi belgilew orınlı bolıwı múmkin. === Kórsetiwdiń juwap beriw waqtı === Júkleme testlewi quralları kórsetiwdiń (render) juwap beriw waqtın ólshewde qıyınshılıqqa ushıraydı, sebebi olarda ádette túyin ishinde ne bolıp atırǵanı haqqında túsinik bolmaydı, tek «sımda» hesh qanday iskerlik bolmaǵan waqıt aralıǵın tanıydı. Kórsetiwdiń juwap beriw waqtın ólshew ushın ádette ónimlilik testi scenariyiniń bir bólegi retinde funkcional test skriptlerin qosıw kerek boladı. Kóplegen júkleme testlewi quralları bul múmkinshilikti usınbaydı. === Ónimlilik specifikaciyaları === Ónimlilik specifikaciyaların (talapların) tolıq bayan etiw hám olardı hár qanday ónimlilik test jobasında hújjetlestiriw júdá áhmiyetli. Ideal jaǵdayda, bul hár qanday sistemanı islep shıǵıw proektiniń talapların islep shıǵıw basqıshında, hár qanday joybarlaw jumısınan aldın orınlanadı. Tolıǵıraq maǵlıwmat ushın ónimlilik injeneriyasın qarań. Juwap beriw waqtı, parallellik hám t.b. boyınsha ónimlilik specifikaciyası ádette xızmet kórsetiw dárejesi tuwralı kelisimde (SLA) belgilenedi<ref name="mol14" />. Bolmasa, regressiyalardı anıqlaw ushın test jaǵdayınıń ónimliligin onıń aldınǵı orınlanıwı menen salıstırıwǵa boladı. Ónimlilik ólshewleri deterministik emes bolǵanlıqtan, ónimlilik regressiyaların anıqlaw ónimlilik testleriniń jumıs júklemesin tiyisli túrde qaytalawdı hám tiyisli statistikalıq testlewdi talap etedi<ref name="reichelt22">{{cite book | last1=Reichelt | first1=David Georg | last2=Kühne | first2=Stefan | last3=Hasselbring | first3=Wilhelm | chapter=Automated identification of performance changes at code level | title=2022 IEEE 22nd International Conference on Software Quality, Reliability and Security (QRS) | pages=916–925 | year=2022 | publisher=IEEE | doi=10.1109/QRS57517.2022.00097 }}</ref>. Bunnan basqa, ónimlilikti testlew ónimlilik profilin sazlaw processiniń bir bólegi retinde jiyi qollanıladı. Ideya — tar orındı, yaǵnıy tezirek juwap beretuǵınday etilse, pútkil sistemanıń tezirek islewine alıp keletuǵın sistemanıń bólimin anıqlaw. Sistemanıń qaysı bólimi bul áhmiyetli joldı kórsetetuǵının anıqlaw geyde qıyın wazıypa. Geypara test quralları serverde isleytuǵın (agentler) hám tranzakciyalar waqıtların, maǵlıwmatlar bazasına kiriw waqıtların, tarmaqtıń qosımsha júklemesin hám basqa server kórsetkishlerin xabarlaytuǵın instrumentaciyanı óz ishine aladı (yamasa onı usınatuǵın qosımsha modullerge iye bolıwı múmkin). Bul maǵlıwmatlardı dáslepki ónimlilik statistikası menen birge analizlewge boladı. Bunday instrumentaciya bolmasa, sistemanı baqlawǵa súyeniwge tuwra keliwi múmkin. Ónimlilikti testlewdi internet arqalı, hátte eldiń hár túrli bólimlerinde de ótkeriwge boladı, sebebi internettiń ózindegi juwap beriw waqıtları regionlarǵa qarap hár túrli bolatuǵını belgili. Onı shólkemniń ishinde de ótkeriwge boladı, biraq bunda ádette ulıwma tarmaqlarda júz beretuǵın keshigiwdi payda etiw ushın marshrutizatorlardı sazlaw kerek boladı. Júklemeler sistemaǵa reallıqqa jaqın noqatlardan beriliwi kerek. Mısalı, eger sistema paydalanıwshılarınıń 50%-i sistemaǵa 56K modem baylanısı arqalı, al qalǵan yarımı T1 arqalı kiretuǵın bolsa, onda júkleme generatorları (haqıyqıy paydalanıwshılardı imitaciyalaytuǵın kompyuterler) júklemeni baylanıslardıń usınday aralaspası arqalı beriwi (ideal jaǵdayda) yamasa usınday baylanıslardıń tarmaq keshigiwin sol paydalanıwshı profiline sáykes imitaciyalawı kerek. Eń joqarı júkleme waqıtlarında sistemanı qollanıwı kútiliwi múmkin bolǵan paydalanıwshılardıń itimal eń kóp sanı haqqında maǵlıwmattıń bolıwı mudamı paydalı. Eger sonday-aq juwap beriw waqtınıń ruqsat etilgen maksimal 95-procentiliniń qanday ekeni haqqında maǵlıwmat bolsa, usınılǵan sistemanıń sol specifikaciyaǵa sáykes keletuǵının testlew ushın generator konfiguraciyasın qollanıwǵa boladı. === Beriliwi kerek bolǵan sorawlar === Ónimlilik specifikaciyaları keminde tómendegi sorawlardı beriwi kerek: * Tolıq aytqanda, ónimlilik testiniń kólemi qanday? Bul testke qaysı kishi sistemalar, interfeysler, komponentler hám t.b. kiredi hám qaysıları kirmeydi? * Qatnasatuǵın paydalanıwshı interfeysleriniń (UI) hárbiri ushın qansha bir waqıttaǵı paydalanıwshı kútiledi (eń joqarı hám nominal mánislerdi kórsetiń)? * Nıshanalı sistema (apparatlıq támiynat) qanday (barlıq server hám tarmaq úskeneleriniń konfiguraciyaların kórsetiń)? * Hárbir sistema komponentiniń qosımsha jumıs júklemesiniń aralaspası qanday? (mısalı: 20% kiriw, 40% izlew, 30% zattı tańlaw, 10% tólew). == Alǵı shártler == Óndirislik ortalıqqa ilajı barınsha uqsas bolıwı kerek bolǵan sistemanıń turaqlı jıynawı. Turaqlı nátiyjelerdi támiyinlew ushın ónimlilikti testlew ortalıǵı [[Qabıllaw testlewi|paydalanıwshı tárepinen qabıllaw testlewi]] (UAT) yamasa islep shıǵıw sıyaqlı basqa ortalıqlardan izolyaciyalanǵan bolıwı kerek. Eń jaqsı ámeliyat retinde óndirislik ortalıqqa ilajı barınsha uqsas bolǵan bólek ónimlilikti testlew ortalıǵına iye bolıw mudamı usınıladı. === Test sharayatları === Ónimlilikti testlewde test sharayatlarınıń kútilgen haqıyqıy qollanıwǵa uqsas bolıwı kóbinese júdá áhmiyetli. Biraq ámeliyatta bunı shólkemlestiriw qıyın hám tolıq múmkin emes, sebebi óndirislik sistemalar boljap bolmaytuǵın jumıs júklemelerine ushıraydı. Test jumıs júklemeleri óndirislik ortalıqtaǵı waqıyalardı ilajı barınsha imitaciyalawı múmkin, biraq jumıs júklemesiniń bul ózgeriwshiligin tek eń ápiwayı sistemalarda ǵana dál qaytalawǵa boladı. Hálsiz baylanıslı arxitekturalıq ámelge asırıwlar (mısalı, SOA) ónimlilikti testlewde qosımsha quramalılıqlardı payda etti. Óndiriske uqsas jaǵdaylardı haqıyqıy túrde qaytalaw ushın ulıwma infrastrukturanı yamasa platformanı bólisetuǵın korporativ xızmetler yamasa aktivler ónimlilikti muwapıqlastırılǵan túrde testlewdi talap etedi. Bunda barlıq tutınıwshılar ulıwma infrastrukturalarda yamasa platformalarda óndiriske uqsas tranzakciyalar kólemin hám júklemeni payda etedi. Bul iskerlik júdá quramalı hám aqsha menen waqıt jaǵınan qımbat bolǵanlıqtan, házir geypara shólkemler quwatlılıq hám resurslarǵa bolǵan talaplardı túsiniw hám sapa atributların tekseriw/validaciyalaw ushın óziniń ónimlilikti testlew ortalıqlarında (PTE) óndiriske uqsas sharayatlardı («shawqım» dep te ataladı) baqlaw hám imitaciyalaw quralların qollanadı. === Waqtı === Jańa sistemanıń qárejet nátiyjeliligi ushın ónimlilikti testlew jumısınıń islep shıǵıw proektiniń basınan baslanıp, engiziwge shekem dawam etiwi júdá áhmiyetli. Ónimlilik kemshiligi qanshelli keshirek anıqlansa, onı dúzetiwdiń qunı sonshelli joqarı boladı. Bul funkcional testlew jaǵdayında da durıs, biraq onıń qamtıwınıń basınan aqırına shekemgi xarakteri sebepli ónimlilikti testlewde bul jáne de áhmiyetlirek. Ónimlilikti testlew toparınıń ilajı barınsha erte qatnasıwı júdá áhmiyetli, sebebi testlew ortalıǵın hám ónimliliktiń basqa tiykarǵı talapların alıw hám tayarlaw kóp waqıttı talap etedi. == Qurallar == Ónimlilikti testlew tiykarınan eki tiykarǵı kategoriyaǵa bólinedi: === Ónimlilik skriptlerin jazıw === Ónimlilikti testlewdiń bul bólimi tiykarınan anıqlanǵan tiykarǵı biznes processleriniń jumıs aǵımların dúziwge/skriptlerin jazıwǵa baylanıslı. Bunı kóplegen hár túrli qurallar járdeminde orınlawǵa boladı. Joqarıdaǵı dizimde atalǵan qurallardıń hárbiri (dizim tolıq emes) aqırǵı paydalanıwshınıń jumıs aǵımların dúziw hám imitaciyalaw ushın skript tilin (C, Java, JS) yamasa vizual kórsetiwdiń qanday da bir formasın («tartıp taslaw») qollanadı. Qurallardıń kópshiligi «Jazıp alıw hám qayta oynatıw» dep atalatuǵın múmkinshilikti usınadı. Bunda ónimlilikti testlewshi testlew quralın iske túsiredi, onı brauzerge yamasa «qalıń klientke» jalǵaydı hám klient penen server arasında júz beretuǵın barlıq tarmaq tranzakciyaların jazıp aladı. Usılay etip, hár túrli biznes scenariylerin emulyaciyalaw ushın jetilistiriwge/ózgertiwge bolatuǵın skript islep shıǵıladı. === Ónimlilikti baqlaw === Bul ónimlilikti testlewdiń ekinshi tárepin quraydı. Ónimlilikti baqlaw arqalı testlenip atırǵan qosımshanıń minez-qulqı hám juwap beriw qásiyetleri baqlanadı. Ónimlilik testin orınlaw waqtında ádette tómendegi parametrler baqlanadı: Server apparatlıq támiynatınıń parametrleri * Oraylıq processordıń (CPU) qollanılıwı * Yadtıń qollanılıwı * Disktiń qollanılıwı * Tarmaqtıń qollanılıwı Birinshi adım retinde, usı 4 parametr payda etken úlgiler tar orınnıń qay jerde ekenin jaqsı kórsetedi. Máseleniń anıq tiykarǵı sebebin anıqlaw ushın programmalıq támiynat injenerleri qurılmanıń yamasa programmalıq támiynattıń qaysı bólimleri tómen ónimlilikke eń kóp úles qosatuǵının ólshew yamasa juwap beriw waqtın qabıl etiwge bolatuǵın dárejede saqlaw ushın ótkeriw qábiletiniń dárejelerin (hám shegaraların) belgilew ushın profiler sıyaqlı quralları qollanadı. == Texnologiya == Ónimlilikti testlew texnologiyası generator retinde xızmet etetuǵın bir yamasa bir neshe dara kompyuterdi yamasa Unix serverin qollanadı. Olardıń hárbiri belgili bir sandaǵı paydalanıwshılardıń bar ekenin emulyaciyalaydı hám ónimliligi testlenip atırǵan xost penen óz-ara tásirdiń avtomatlastırılǵan izbe-izligin (skript retinde yamasa paydalanıwshı óz-ara tásiriniń hár túrli túrlerin emulyaciyalaw ushın skriptler seriyası retinde jazılǵan) orınlaydı. Ádette bólek kompyuter test júrgiziwshisi retinde háreket etedi: ol hárbir generatordıń jumısın muwapıqlastıradı hám olardan kórsetkishlerdi jıynaydı, sonday-aq esabat ushın ónimlilik maǵlıwmatların toplaydı. Ádettegi izbe-izlik — júklemeni arttırıw: bir neshe virtual paydalanıwshıdan baslap, waqıt ótiwi menen olardıń sanın aldın ala belgilengen maksimumǵa shekem arttırıw. Test nátiyjesi ónimliliktiń júklemege qarap qalay ózgeretuǵının paydalanıwshılar sanı hám juwap beriw waqtı túrinde kórsetedi. Bunday testlerdi ótkeriw ushın hár túrli qurallar bar. Bul kategoriyadaǵı qurallar ádette sistemaǵa qarsı haqıyqıy paydalanıwshılardı emulyaciyalaytuǵın testler jıynaǵın orınlaydı. Geyde nátiyjeler ádettegiden tıs nárselerdi kórsetiwi múmkin. Mısalı, ortasha juwap beriw waqtı qabıl etiwge bolatuǵın bolıwı múmkin, biraq bir neshe tiykarǵı tranzakciyanı tamamlaw ádewir uzaǵıraq waqıt alatuǵın shetke shıǵatuǵın mánisler bar. Bul nátiyjesiz maǵlıwmatlar bazası sorawları, súwretler hám t.b. sebepli bolıwı múmkin. Qabıl etiwge bolatuǵın júkleme asıp ketkende ne bolatuǵının kóriw ushın ónimlilikti testlewdi stress-testlew menen biriktiriwge boladı. Sistema isten shıǵa ma? Eger úlken júkleme azaytılsa, onıń qayta tikleniwi ushın qansha waqıt kerek? Onıń buzılıwı qosımsha zıyan keltire me? Analitikalıq ónimlilik modellestiriw — sistemanıń minez-qulqın elektron kestede modellestiriw usılı. Modelge tranzakciyalar aralaspası (saatına biznes tranzakciyaları) boyınsha salmaqlanǵan tranzakciyalardıń resurslarǵa bolǵan talapların ólshew nátiyjeleri ([[Oraylıq processor|CPU]], disk kiris-shıǵısı, LAN, WAN) beriledi. Saatlıq resurslarǵa bolǵan talaplardı alıw ushın tranzakciyalardıń resurslarǵa bolǵan salmaqlanǵan talapları qosıladı, al resurslar júklemesin alıw ushın olar saatlıq resurs quwatlılıǵına bólinedi. Juwap beriw waqtı formulasın (R=S/(1-U), R — juwap beriw waqtı, S — xızmet kórsetiw waqtı, U — júkleme) qollanıp, juwap beriw waqıtların esaplawǵa hám olardı ónimlilik testleriniń nátiyjeleri menen kalibrlewge boladı. Analitikalıq ónimlilik modellestiriw haqıyqıy yamasa kútilgen biznes qollanıwına tiykarlanıp, joybarlaw variantların bahalawǵa hám sistemanıń ólshemin anıqlawǵa múmkinshilik beredi. Sonlıqtan ol ónimlilikti testlewge qaraǵanda anaǵurlım tezirek hám arzanıraq, biraq ol apparatlıq platformalardı tereń túsiniwdi talap etedi. == Orınlanıwı kerek bolǵan wazıypalar == Bunday testti ótkeriw wazıypalarına tómendegiler kiredi: * Shólkemniń ishki tájiriybesine (yamasa onıń jetispewshiligine) qarap, testlerdi ótkeriw ushın ishki yamasa sırtqı resurslardı qollanıw kerekligin sheshiw. * Paydalanıwshılardan hám/yamasa biznes analitiklerinen ónimlilik talapların (specifikaciyaların) jıynaw yamasa anıqlaw. * Talaplardı, resurslardı, waqıt kestelerin hám baqlaw noqatların óz ishine alatuǵın joqarı dárejeli jobanı (yamasa proekt ustavın) islep shıǵıw. * Tolıq ónimlilik [[Test jobası|test jobasın]] (sonıń ishinde tolıq scenariylerdi hám [[Test jaǵdayı (programmalıq támiynat)|test jaǵdayların]], jumıs júklemelerin, ortalıq haqqındaǵı maǵlıwmatlardı hám t.b.) islep shıǵıw. * Test quralın (quralların) tańlaw. * Kerekli test maǵlıwmatların hám jumıs kólemin belgilew (kóbinese esapqa alınbaydı, biraq jaramlı ónimlilik testin ótkeriw ushın júdá áhmiyetli). * Tańlanǵan test quralların hám strategiyaların qollanıp, testlenip atırǵan hárbir qosımsha/komponent ushın koncepciyanı tekseriw skriptlerin islep shıǵıw. * Barlıq ǵárezliliklerdi hám baylanıslı waqıt kestelerin óz ishine alatuǵın ónimlilik testi proektiniń tolıq jobasın islep shıǵıw. * Generatorlardı/kontrollerdi ornatıw hám sazlaw. * Test ortalıǵın (ideal jaǵdayda óndirislik platforma menen birdey apparatlıq támiynat), marshrutizator konfiguraciyasın, «tınısh tarmaqtı» (biz nátiyjelerdiń basqa paydalanıwshılar tárepinen buzılıwın qálemeymiz), server instrumentaciyasın engiziwdi, maǵlıwmatlar bazasınıń islep shıǵılǵan test jıynaqların hám t.b. sazlaw. * Testlerdi qurǵaq iske túsiriw — aldın ala belgilengen paydalanıwshılar menen júkleme testin haqıyqıy orınlawdan aldın, skripttiń durıslıǵın tekseriw ushın qurǵaq iske túsiriw ótkeriledi. * Testlerdi orınlaw — esapqa alınbaǵan qanday da bir faktordıń nátiyjelerge tásir etiwi múmkin be ekenin kóriw ushın, itimal, qayta-qayta (iteraciyalıq túrde). * Nátiyjelerdi analizlew — ótti/ótpedi, yamasa áhmiyetli joldı izertlew hám dúzetiwshi ilajlar boyınsha usınıslar beriw. == Metodologiya == === Veb-qosımshalardıń ónimliligin testlew === Microsoft Developer Network maǵlıwmatlarına sáykes, ónimlilikti testlew metodologiyası tómendegi iskerliklerden turadı: # '''Test ortalıǵın anıqlaw.''' Fizikalıq test ortalıǵın hám óndirislik ortalıqtı, sonday-aq test toparına qoljetimli quralları hám resurslardı anıqlań. Fizikalıq ortalıq apparatlıq támiynat, programmalıq támiynat hám tarmaq konfiguraciyaların óz ishine aladı. Pútkil test ortalıǵın basında tolıq túsiniw testti nátiyjelirek joybarlawǵa hám jobalastırıwǵa múmkinshilik beredi hám proekttiń erte basqıshında testlew qıyınshılıqların anıqlawǵa járdem beredi. Geypara jaǵdaylarda bul processti proekttiń ómirlik cikli dawamında waqtı-waqtı menen qayta qarap shıǵıw kerek. # '''Ónimlilik boyınsha qabıllaw kriteriyaların anıqlaw.''' Juwap beriw waqtı, ótkeriw qábileti hám resurslardı qollanıw boyınsha maqsetlerdi hám sheklewlerdi anıqlań. Ulıwma alǵanda, juwap beriw waqtı — paydalanıwshınıń táshwishi, ótkeriw qábileti — biznestiń táshwishi, al resurslardı qollanıw — sistemanıń táshwishi. Bunnan basqa, usı maqsetler hám sheklewler menen qamtılmawı múmkin bolǵan proekttiń tabıslılıq kriteriyaların anıqlań. Mısalı, konfiguraciya sazlawlarınıń qaysı kombinaciyası eń qálegen ónimlilik qásiyetlerin beretuǵının bahalaw ushın ónimlilik testlerin qollanıw. # '''Testlerdi jobalastırıw hám joybarlaw.''' Tiykarǵı scenariylerdi anıqlań, wákil paydalanıwshılar arasındaǵı ózgeriwshilikti hám bul ózgeriwshilikti qalay imitaciyalaw kerekligin anıqlań, test maǵlıwmatların belgileń hám jıynalatuǵın kórsetkishlerdi belgileń. Bul maǵlıwmatlardı ámelge asırılatuǵın, orınlanatuǵın hám analizlenetuǵın sistemanı qollanıwdıń bir yamasa bir neshe modeline biriktiriń. # '''Test ortalıǵın sazlaw.''' Funkciyalar hám komponentler testlew ushın qoljetimli bolǵan sayın, hárbir strategiyanı orınlaw ushın kerekli test ortalıǵın, quralların hám resursların tayarlań. Kerek bolǵan jaǵdayda test ortalıǵınıń resurslardı baqlaw ushın instrumentaciyalanǵanın túwelleń. # '''Test dizaynın ámelge asırıw.''' Test dizaynına sáykes ónimlilik testlerin islep shıǵıń. # '''Testti orınlaw.''' Testlerińizdi iske túsiriń hám baqlań. Testlerdi, test maǵlıwmatların hám nátiyjelerdi jıynawdı validaciyalań. Testti hám test ortalıǵın baqlap turıp, analiz ushın validaciyalanǵan testlerdi orınlań. # '''Nátiyjelerdi analizlew, sazlaw hám qayta testlew.''' Nátiyjeler maǵlıwmatların analizleń, biriktiriń hám bólisiń. Sazlaw ózgerisin kirgiziń hám qayta testleń. Eki testtiń nátiyjelerin salıstırıń. Hárbir jetilistiriw aldınǵı jetilistiriwge qaraǵanda azıraq jaqsılanıwdı beredi. Qashan toqtaw kerek? Oraylıq processordıń tar orınına jetkende, tańlaw yamasa kodtı jaqsılaw, yamasa oraylıq processor quwatın arttırıw boladı. == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq támiynattı testlew}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı optimallastırıw]] 5oot88g8eaye9hu8v6qu1e198q7c697 2 49266 276646 276643 2026-10-28T12:01:12Z AbzalM 13445 «Belsendi ómir súriw» qaralaması. Translated from [[:en:Active living]] 276646 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Holmens Kanal Cyclists (15325678721).jpg|thumb|[[Kopengagen|Kopengagende]] jumısqa velosiped penen baratuǵın adamlar]] '''Belsendi ómir súriw''' — háreketti kúndelikli turmıstıń tábiyiy bólegi retinde qabıl etetuǵın hám oǵan baha beretuǵın turmıs tárizi. Bul densawlıqtı bekkemlewge baǵdarlanǵan filosofiya hám usıl<ref name="Berkovitz">{{cite journal |last=Berkovitz |first=K. L. |year=2000 |title=A critical analysis of Canada's Active Living: Science or policies |journal=Critical Public Health |volume=10 |issue=1 |pages=19–39}}</ref>. Belsendi ómir súriw tek shólkemlestirilgen [[Shınıǵıw|shınıǵıwlarǵa]] ǵana emes, al adamnıń pútkil ómiri dawamında turaqlı túrde háreket etiwine múmkinshilik beretuǵın qolaylı sociallıq hám fizikalıq ortalıqtı jaratıwǵa itibar beredi. Shınıǵıw belsendi ómir súriwdiń bir bólegi bolsa da, bul túsinik keńirek háreketlerdi óz ishine aladı: densawlıqqa paydalı háreket júriw, velosiped aydaw, úy jumısları, kásiplik jumıs, dem alıs hám belsendi [[Transport|transport]] sıyaqlı kúndelikli islerde de júz beriwi múmkin. Belsendi ómir súriwdi xoshametleytuǵın orınlardı qurıw ushın qala qurılısın joybarlawshılar, arxitektorlar, transport injenerleri, jámiyetlik densawlıq qánigeleri hám basqa da qánigeler birlesip isleydi. Mısalı, balalardıń mektepke hám mektepten qáwipsiz piyada barıwı ushın piyadalar jolları, ótkeller hám piyadalar svetoforları qurıladı<ref>{{cite web |title=Safe Routes |url=http://www.saferoutesinfo.org/ |publisher=National Center for Safe Routes to School |access-date=2026-10-28}}</ref>. Úyge yamasa jumıs ornına jaqın jaylasqan dem alıs orınları (parkler, fitnes orayları hám t.b.), piyadalar jolaqları hám velosiped jolaqları da belsendi turmıs tárizine járdem beredi. == Tariyxı == Belsendi ómir súriw túsinigi 1980-jıllardıń aqırı hám 1990-jıllardıń basında [[Kanada|Kanadada]] payda bolǵan. Bul densawlıqtı bekkemlewde tek shólkemlestirilgen shınıǵıwlar menen fizikalıq tayarlıqqa itibar beriwden háreketti kúndelikli turmısqa qosıwǵa qaray ótiwdiń bir bólegi bolǵan. Bul filosofiyaǵa 1986-jılı qabıl etilgen densawlıqtı bekkemlew boyınsha [[Ottava]] xartiyasınıń principleri — qolaylı ortalıq, jámiyettiń qatnasıwı hám túrli tarawlardıń birge islesiwi úlken tásir etken<ref>{{cite web |title=The 1st International Conference on Health Promotion, Ottawa, 1986 |url=https://www.who.int/teams/health-promotion/enhanced-wellbeing/first-global-conference |publisher=World Health Organization |access-date=2026-10-28}}</ref>. Belsendi ómir súriw júriw, velosiped aydaw, dem alıs, jumıs, úy jumısları hám oyın sıyaqlı kúndelikli háreketlerdi xoshametlegen hám qatnasıwǵa kesent beretuǵın ortalıq hám sociallıq tosqınlıqlardı azaytıwǵa umtılǵan. Kanadalı izertlewshi Berkovitzdiń 2000-jılǵı izertlewi bul túsinik keń qollap-quwatlanǵanı menen, onıń hámme tárepinen qabıl etilgen birden-bir anıqlaması joq ekenin kórsetken. Izertlewshi bul túsiniktiń keńligi onıń eń úlken kúshli tárepi de, tiykarǵı qıyınshılıǵı da ekenin juwmaqlaǵan, sebebi hár túrli túsindiriwler onı ámeliyatqa engiziwdi hám bahalawdı qıyınlastırǵan<ref name="Berkovitz" />. 1990-jıllardıń aqırı hám 2000-jıllarda izertlewler kóbirek ólshewge bolatuǵın fizikalıq belsendilik túsinigine itibar bere basladı. «Belsendi ómir súriw» termini ilimiy ádebiyatta azıraq qollanılsa da, onıń tiykarǵı principleri — densawlıqqa ekologiyalıq qatnas, qolaylı ortalıq, belsendi transport hám qala qurılısı — izertlewlerge hám ámeliyatqa tásir etiwin dawam etti. == Paydası == Fizikalıq belsendiliktiń hám belsendi ómir súriwdiń densawlıqqa kóplegen paydası bar. Belsendi ómir súriw sozılmalı keselliklerdiń qáwpin azaytıwǵa, ulıwma densawlıqtı hám kewil-kúydi jaqsılawǵa, [[Stress|stressti]] azaytıwǵa, densawlıqqa baylanıslı medicinalıq qárejetlerdi kemeytiwge, salamat dene salmaǵın saqlawǵa, teńsalmaqlılıq penen deneniń durıs tik turıwına hám súyekler menen bulshıq etlerdiń bekkem bolıwına járdem beredi<ref>{{cite web |title=The Benefits of Physical Activity |date=2004-07-23 |url=http://www.phac-aspc.gc.ca/alw-vat/intro/key-cle-eng.php |publisher=Public Health Agency of Canada |access-date=2026-10-28}}</ref>. Belsendi ómir súriw [[Uyqı|uyqını]] jaqsılawı hám qandaǵı xolesterin dárejesi, diabet hám gipertoniya sıyaqlı júrek keselliklerine alıp keletuǵın qáwip faktorlarınıń aldın alıwǵa járdem beriwi múmkin<ref>{{cite web |title=Active Living Benefits |url=https://web.archive.org/web/20120320014025/http://www.asrpwf.ca/recreation-active-living/active-living.aspx |publisher=Alberta Sport, Recreation, Parks and Wildlife Foundation |access-date=2026-10-28}}</ref>. == Usınıslar == Kanada fizikalıq tayarlıq fiziologiyası jámiyetiniń usınıslarına qaraǵanda, 5–11 jastaǵı balalar hám 12–17 jastaǵı óspirimler kúnine keminde 60 minut orta yamasa joqarı intensivlikte fizikalıq belsendilik penen shuǵıllanıwı kerek. 18–64 jastaǵı úlkenler hám 65 jastan asqan adamlar ushın usınıs — háptesine keminde 2,5 saat orta yamasa joqarı intensivliktegi fizikalıq belsendilik<ref>{{cite web |title=Canadian Physical Activity Guidelines |url=http://www.csep.ca/CMFiles/Guidelines/CSEP-InfoSheetsComplete-ENG.pdf |publisher=The Canadian Society for Exercise Physiology |access-date=2026-10-28}}</ref>. Dúnya densawlıqtı saqlaw shólkemi «hár qanday fizikalıq belsendilik esapqa alınadı» dep kórsetedi. Bunıń ishine sport hám shınıǵıwlar menen birge jumıs, jol júriw hám úy jumısları waqtındaǵı háreketler de kiredi<ref>{{cite web |title=WHO guidelines on physical activity and sedentary behaviour: at a glance |url=https://www.who.int/europe/publications/i/item/9789240014886 |publisher=World Health Organization |date=2021-05-04 |access-date=2026-10-28}}</ref>. == Jáne de qarań == {{div col|colwidth=18em}} * [[Belsendi háreketsheńlik]] * [[Avtomobilge ǵárezlilik]] * [[Avtomobilge baǵdarlanǵan qala]] * [[Bazalıq zat almasıw dárejesi]] * [[Velosipedshilerge qolaylı ortalıq]] * [[Velosiped penen háreketleniw]] * [[Avtomobildiń jámiyetke tásiri]] * [[Adam kúshi menen háreketlenetuǵın transport]] * [[Semizlik hám júriw]] * [[Piyadalar awılı]] * [[Háreketsiz turmıs tárizi]] * [[Fizikalıq tayarlıqqa sociallıq tásirler]] * [[Qalanıń jánliligi]] {{div col end}} == Derekler == {{Derekler}} [[:Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]] pb1yyizu9zaazvmsfjoq76zapm8f0fx 276650 276646 2026-10-28T12:08:46Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276650 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Holmens Kanal Cyclists (15325678721).jpg|thumb|[[Kopengagen|Kopengagende]] jumısqa velosiped penen baratuǵın adamlar]] '''Belsendi ómir súriw''' — háreketti kúndelikli turmıstıń tábiyiy bólegi retinde qabıl etetuǵın hám oǵan baha beretuǵın turmıs tárizi. Bul densawlıqtı bekkemlewge baǵdarlanǵan filosofiya hám usıl<ref name="Berkovitz">{{cite journal |last=Berkovitz |first=K. L. |year=2000 |title=A critical analysis of Canada's Active Living: Science or policies |journal=Critical Public Health |volume=10 |issue=1 |pages=19–39}}</ref>. Belsendi ómir súriw tek shólkemlestirilgen [[Shınıǵıw|shınıǵıwlarǵa]] ǵana emes, al adamnıń pútkil ómiri dawamında turaqlı túrde háreket etiwine múmkinshilik beretuǵın qolaylı sociallıq hám fizikalıq ortalıqtı jaratıwǵa itibar beredi. Shınıǵıw belsendi ómir súriwdiń bir bólegi bolsa da, bul túsinik keńirek háreketlerdi óz ishine aladı: densawlıqqa paydalı háreket júriw, velosiped aydaw, úy jumısları, kásiplik jumıs, dem alıs hám belsendi [[Transport|transport]] sıyaqlı kúndelikli islerde de júz beriwi múmkin. Belsendi ómir súriwdi xoshametleytuǵın orınlardı qurıw ushın qala qurılısın joybarlawshılar, arxitektorlar, transport injenerleri, jámiyetlik densawlıq qánigeleri hám basqa da qánigeler birlesip isleydi. Mısalı, balalardıń mektepke hám mektepten qáwipsiz piyada barıwı ushın piyadalar jolları, ótkeller hám piyadalar svetoforları qurıladı<ref>{{cite web |title=Safe Routes |url=http://www.saferoutesinfo.org/ |publisher=National Center for Safe Routes to School |access-date=2026-10-28}}</ref>. Úyge yamasa jumıs ornına jaqın jaylasqan dem alıs orınları (parkler, fitnes orayları hám t.b.), piyadalar jolları hám velosiped jolları da belsendi turmıs tárizine járdem beredi. == Tariyxı == Belsendi ómir súriw túsinigi 1980-jıllardıń aqırı hám 1990-jıllardıń basında [[Kanada|Kanadada]] payda bolǵan. Bul densawlıqtı bekkemlewde tek shólkemlestirilgen shınıǵıwlar menen fizikalıq tayarlıqqa itibar beriwden háreketti kúndelikli turmısqa qosıwǵa qaray ótiwdiń bir bólegi bolǵan. Bul filosofiyaǵa 1986-jılı qabıl etilgen densawlıqtı bekkemlew boyınsha [[Ottava]] xartiyasınıń principleri — qolaylı ortalıq, jámiyettiń qatnasıwı hám túrli tarawlardıń birge islesiwi úlken tásir etken<ref>{{cite web |title=The 1st International Conference on Health Promotion, Ottawa, 1986 |url=https://www.who.int/teams/health-promotion/enhanced-wellbeing/first-global-conference |publisher=World Health Organization |access-date=2026-10-28}}</ref>. Belsendi ómir súriw júriw, velosiped aydaw, dem alıs, jumıs, úy jumısları hám oyın sıyaqlı kúndelikli háreketlerdi xoshametlegen hám qatnasıwǵa kesent beretuǵın ortalıq hám sociallıq tosqınlıqlardı azaytıwǵa umtılǵan. Kanadalı izertlewshi Berkovitzdiń 2000-jılǵı izertlewi bul túsinik keń qollap-quwatlanǵanı menen, onıń hámme tárepinen qabıl etilgen birden-bir anıqlaması joq ekenin kórsetken. Izertlewshi bul túsiniktiń keńligi onıń eń úlken kúshli tárepi de, tiykarǵı qıyınshılıǵı da ekenin juwmaqlaǵan, sebebi hár túrli túsindiriwler onı ámeliyatqa engiziwdi hám bahalawdı qıyınlastırǵan<ref name="Berkovitz" />. 1990-jıllardıń aqırı hám 2000-jıllarda izertlewler kóbirek ólshewge bolatuǵın fizikalıq belsendilik túsinigine itibar bere basladı. «Belsendi ómir súriw» termini ilimiy ádebiyatta azıraq qollanılsa da, onıń tiykarǵı principleri — densawlıqqa ekologiyalıq qatnas, qolaylı ortalıq, belsendi transport hám qala qurılısı — izertlewlerge hám ámeliyatqa tásir etiwin dawam etti. == Paydası == Fizikalıq belsendiliktiń hám belsendi ómir súriwdiń densawlıqqa kóplegen paydası bar. Belsendi ómir súriw sozılmalı keselliklerdiń qáwpin azaytıwǵa, ulıwma densawlıqtı hám kewil-xoshdi jaqsılawǵa, [[Stress|stressti]] azaytıwǵa, densawlıqqa baylanıslı medicinalıq qárejetlerdi kemeytiwge, salamat dene salmaǵın saqlawǵa, teńsalmaqlılıq penen deneniń durıs tik turıwına hám súyekler menen bulshıq etlerdiń bekkem bolıwına járdem beredi<ref>{{cite web |title=The Benefits of Physical Activity |date=2004-07-23 |url=http://www.phac-aspc.gc.ca/alw-vat/intro/key-cle-eng.php |publisher=Public Health Agency of Canada |access-date=2026-10-28}}</ref>. Belsendi ómir súriw [[Uyqı|uyqını]] jaqsılawı hám qandaǵı xolesterin dárejesi, diabet hám gipertoniya sıyaqlı júrek keselliklerine alıp keletuǵın qáwip faktorlarınıń aldın alıwǵa járdem beriwi múmkin<ref>{{cite web |title=Active Living Benefits |url=https://web.archive.org/web/20120320014025/http://www.asrpwf.ca/recreation-active-living/active-living.aspx |publisher=Alberta Sport, Recreation, Parks and Wildlife Foundation |access-date=2026-10-28}}</ref>. == Usınıslar == Kanada fizikalıq tayarlıq fiziologiyası jámiyetiniń usınıslarına qaraǵanda, 5–11 jastaǵı balalar hám 12–17 jastaǵı jasóspirimler kúnine keminde 60 minut orta yamasa joqarı intensivlikte fizikalıq belsendilik penen shuǵıllanıwı kerek. 18–64 jastaǵı úlkenler hám 65 jastan asqan adamlar ushın usınıs — háptesine keminde 2,5 saat orta yamasa joqarı intensivliktegi fizikalıq belsendilik<ref>{{cite web |title=Canadian Physical Activity Guidelines |url=http://www.csep.ca/CMFiles/Guidelines/CSEP-InfoSheetsComplete-ENG.pdf |publisher=The Canadian Society for Exercise Physiology |access-date=2026-10-28}}</ref>. Dúnya júzilik densawlıqtı saqlaw shólkemi «hár qanday fizikalıq belsendilik esapqa alınadı» dep kórsetedi. Bunıń ishine sport hám shınıǵıwlar menen birge jumıs, jol júriw hám úy jumısları waqtındaǵı háreketler de kiredi<ref>{{cite web |title=WHO guidelines on physical activity and sedentary behaviour: at a glance |url=https://www.who.int/europe/publications/i/item/9789240014886 |publisher=World Health Organization |date=2021-05-04 |access-date=2026-10-28}}</ref>. == Jáne de qarań == {{div col|colwidth=18em}} * [[Belsendi háreketsheńlik]] * [[Avtomobilge ǵárezlilik]] * [[Avtomobilge baǵdarlanǵan qala]] * [[Bazalıq zat almasıw dárejesi]] * [[Velosipedshilerge qolaylı ortalıq]] * [[Velosiped penen háreketleniw]] * [[Avtomobildiń jámiyetke tásiri]] * [[Adam kúshi menen háreketlenetuǵın transport]] * [[Semizlik hám júriw]] * [[Piyadalar awılı]] * [[Háreketsiz kúndelikli turmıs]] * [[Fizikalıq tayarlıqqa sociallıq tásirler]] * [[Qalanıń jánliligi]] {{div col end}} == Derekler == {{Derekler}} [[:Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]] rwizyikj348qzmckavc3bck4fzaxwom 276652 276650 2026-10-28T12:17:42Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276652 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Holmens Kanal Cyclists (15325678721).jpg|thumb|[[Kopengagen|Kopengagende]] jumısqa velosiped penen baratuǵın adamlar]] '''Belsendi ómir súriw''' — háreketti kúndelikli turmıstıń tábiyiy bólegi retinde qabıl etetuǵın hám oǵan baha beretuǵın turmıs. Bul densawlıqtı bekkemlewge baǵdarlanǵan filosofiya hám usıl<ref name="Berkovitz">{{cite journal |last=Berkovitz |first=K. L. |year=2000 |title=A critical analysis of Canada's Active Living: Science or policies |journal=Critical Public Health |volume=10 |issue=1 |pages=19–39}}</ref>. Belsendi ómir súriw tek shólkemlestirilgen [[Shınıǵıw|shınıǵıwlarǵa]] ǵana emes, al adamnıń pútkil ómiri dawamında turaqlı túrde háreket etiwine múmkinshilik beretuǵın qolaylı sociallıq hám fizikalıq ortalıqtı jaratıwǵa itibar beredi. Shınıǵıw belsendi ómir súriwdiń bir bólegi bolsa da, bul túsinik keńirek háreketlerdi óz ishine aladı: densawlıqqa paydalı háreket júriw, velosiped aydaw, úy jumısları, kásiplik jumıs, demalıs hám belsendi [[Transport|transport]] sıyaqlı kúndelikli islerde de júz beriwi múmkin. Belsendi ómir súriwdi xoshametleytuǵın orınlardı qurıw ushın qala qurılısın joybarlawshılar, arxitektorlar, transport injenerleri, jámiyetlik densawlıq qánigeleri hám basqa da qánigeler birlesip isleydi. Mısalı, balalardıń mektepke hám mektepten qáwipsiz piyada barıwı ushın piyadalar jolları, ótkeller hám piyadalar svetoforları qurıladı<ref>{{cite web |title=Safe Routes |url=http://www.saferoutesinfo.org/ |publisher=National Center for Safe Routes to School |access-date=2026-10-28}}</ref>. Úyge yamasa jumıs ornına jaqın jaylasqan demalıs orınları (parkler, fitnes orayları hám t.b.), piyadalar jolları hám velosiped jolları da belsendi turmısqa járdem beredi. == Tariyxı == Belsendi ómir súriw túsinigi 1980-jıllardıń aqırı hám 1990-jıllardıń basında [[Kanada|Kanadada]] payda bolǵan. Bul densawlıqtı bekkemlewde tek shólkemlestirilgen shınıǵıwlar menen fizikalıq tayarlıqqa itibar beriwden háreketti kúndelikli turmısqa qosıwǵa qaray ótiwdiń bir bólegi bolǵan. Bul filosofiyaǵa 1986-jılı qabıl etilgen densawlıqtı bekkemlew boyınsha [[Ottava]] xartiyasınıń principleri — qolaylı ortalıq, jámiyettiń qatnasıwı hám túrli tarawlardıń birge islesiwi úlken tásir etken<ref>{{cite web |title=The 1st International Conference on Health Promotion, Ottawa, 1986 |url=https://www.who.int/teams/health-promotion/enhanced-wellbeing/first-global-conference |publisher=World Health Organization |access-date=2026-10-28}}</ref>. Belsendi ómir súriw júriw, velosiped aydaw, demalıs, jumıs, úy jumısları hám oyın sıyaqlı kúndelikli háreketlerdi xoshametlegen hám qatnasıwǵa kesent beretuǵın ortalıq hám sociallıq tosqınlıqlardı azaytıwǵa umtılǵan. Kanadalı izertlewshi Berkovitzdiń 2000-jılǵı izertlewi bul túsinik keń qollap-quwatlanǵanı menen, onıń hámme tárepinen qabıl etilgen jalǵız anıqlaması joq ekenin kórsetken. Izertlewshi bul túsiniktiń keńligi onıń eń úlken kúshli tárepi de, tiykarǵı qıyınshılıǵı da ekenin juwmaqlaǵan, sebebi hár túrli túsindiriwler onı ámeliyatqa engiziwdi hám bahalawdı qıyınlastırǵan<ref name="Berkovitz" />. 1990-jıllardıń aqırı hám 2000-jıllarda izertlewler kóbirek ólshewge bolatuǵın fizikalıq belsendilik túsinigine itibar bere basladı. «Belsendi ómir súriw» termini ilimiy ádebiyatta azıraq qollanılsa da, onıń tiykarǵı principleri — densawlıqqa ekologiyalıq qatnas, qolaylı ortalıq, belsendi transport hám qala qurılısı — izertlewlerge hám ámeliyatqa tásir etiwin dawam etti. == Paydası == Fizikalıq belsendiliktiń hám belsendi ómir súriwdiń densawlıqqa kóplegen paydası bar. Belsendi ómir súriw sozılmalı keselliklerdiń qáwpin azaytıwǵa, ulıwma densawlıqtı hám kewil-xoshtı jaqsılawǵa, [[Stress|stressti]] azaytıwǵa, densawlıqqa baylanıslı medicinalıq qárejetlerdi kemeytiwge, salamat dene salmaǵın saqlawǵa, teńsalmaqlılıq penen deneniń durıs tik turıwına hám súyekler menen bulshıq etlerdiń bekkem bolıwına járdem beredi<ref>{{cite web |title=The Benefits of Physical Activity |date=2004-07-23 |url=http://www.phac-aspc.gc.ca/alw-vat/intro/key-cle-eng.php |publisher=Public Health Agency of Canada |access-date=2026-10-28}}</ref>. Belsendi ómir súriw [[Uyqı|uyqını]] jaqsılawı hám qandaǵı xolesterin dárejesi, diabet hám gipertoniya sıyaqlı júrek keselliklerine alıp keletuǵın qáwip faktorlarınıń aldın alıwǵa járdem beriwi múmkin<ref>{{cite web |title=Active Living Benefits |url=https://web.archive.org/web/20120320014025/http://www.asrpwf.ca/recreation-active-living/active-living.aspx |publisher=Alberta Sport, Recreation, Parks and Wildlife Foundation |access-date=2026-10-28}}</ref>. == Usınıslar == Kanada fizikalıq tayarlıq fiziologiyası jámiyetiniń usınıslarına qaraǵanda, 5–11 jastaǵı balalar hám 12–17 jastaǵı jasóspirimler kúnine keminde 60 minut orta yamasa joqarı intensivlikte fizikalıq belsendilik penen shuǵıllanıwı kerek. 18–64 jastaǵı úlkenler hám 65 jastan asqan adamlar ushın usınıs — háptesine keminde 2,5 saat orta yamasa joqarı intensivliktegi fizikalıq belsendilik<ref>{{cite web |title=Canadian Physical Activity Guidelines |url=http://www.csep.ca/CMFiles/Guidelines/CSEP-InfoSheetsComplete-ENG.pdf |publisher=The Canadian Society for Exercise Physiology |access-date=2026-10-28}}</ref>. Dúnya júzilik densawlıqtı saqlaw shólkemi «hár qanday fizikalıq belsendilik esapqa alınadı» dep kórsetedi. Bunıń ishine sport hám shınıǵıwlar menen birge jumıs, jol júriw hám úy jumısları waqtındaǵı háreketler de kiredi<ref>{{cite web |title=WHO guidelines on physical activity and sedentary behaviour: at a glance |url=https://www.who.int/europe/publications/i/item/9789240014886 |publisher=World Health Organization |date=2021-05-04 |access-date=2026-10-28}}</ref>. == Jáne de qarań == {{div col|colwidth=18em}} * [[Belsendi háreketsheńlik]] * [[Avtomobilge ǵárezlilik]] * [[Avtomobilge baǵdarlanǵan qala]] * [[Bazalıq zat almasıw dárejesi]] * [[Velosipedshilerge qolaylı ortalıq]] * [[Velosiped penen háreketleniw]] * [[Avtomobildiń jámiyetke tásiri]] * [[Adam kúshi menen háreketlenetuǵın transport]] * [[Semizlik hám júriw]] * [[Piyadalar awılı]] * [[Háreketsiz kúndelikli turmıs]] * [[Fizikalıq tayarlıqqa sociallıq tásirler]] * [[Qalanıń jánliligi]] {{div col end}} == Derekler == {{Derekler}} [[:Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]] kifhedu84ubswpq9o4w1k22kpkuhd9x 276654 276652 2026-10-28T12:19:22Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276654 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Holmens Kanal Cyclists (15325678721).jpg|thumb|[[Kopengagen|Kopengagende]] jumısqa velosiped penen baratuǵın adamlar]] '''Belsendi ómir súriw''' — háreketti kúndelikli turmıstıń tábiyiy bólegi retinde qabıl etetuǵın hám oǵan baha beretuǵın turmıs. Bul densawlıqtı bekkemlewge baǵdarlanǵan filosofiya hám usıl<ref name="Berkovitz">{{cite journal |last=Berkovitz |first=K. L. |year=2000 |title=A critical analysis of Canada's Active Living: Science or policies |journal=Critical Public Health |volume=10 |issue=1 |pages=19–39}}</ref>. Belsendi ómir súriw tek shólkemlestirilgen [[Shınıǵıw|shınıǵıwlarǵa]] ǵana emes, al adamnıń pútkil ómiri dawamında turaqlı túrde háreket etiwine múmkinshilik beretuǵın qolaylı sociallıq hám fizikalıq ortalıqtı jaratıwǵa itibar beredi. Shınıǵıw belsendi ómir súriwdiń bir bólegi bolsa da, bul túsinik keńirek háreketlerdi óz ishine aladı: densawlıqqa paydalı háreket júriw, velosiped aydaw, úy jumısları, kásiplik jumıs, demalıs hám belsendi [[Transport|transport]] sıyaqlı kúndelikli islerde de júz beriwi múmkin. Belsendi ómir súriwdi xoshametleytuǵın orınlardı qurıw ushın qala qurılısın joybarlawshılar, arxitektorlar, transport injenerleri, jámiyetlik densawlıq qánigeleri hám basqa da qánigeler birlesip isleydi. Mısalı, balalardıń mektepke hám mektepten qáwipsiz piyada barıwı ushın piyadalar jolları, ótkeller hám piyadalar svetoforları qurıladı<ref>{{cite web |title=Safe Routes |url=http://www.saferoutesinfo.org/ |publisher=National Center for Safe Routes to School |access-date=2026-10-28}}</ref>. Úyge yamasa jumıs ornına jaqın jaylasqan demalıs orınları (parkler, fitnes orayları hám t.b.), piyadalar jolları hám velosiped jolları da belsendi turmısqa járdem beredi. == Tariyxı == Belsendi ómir súriw túsinigi 1980-jıllardıń aqırı hám 1990-jıllardıń basında [[Kanada|Kanadada]] payda bolǵan. Bul densawlıqtı bekkemlewde tek shólkemlestirilgen shınıǵıwlar menen fizikalıq tayarlıqqa itibar beriwden háreketti kúndelikli turmısqa qosıwǵa qaray ótiwdiń bir bólegi bolǵan. Bul filosofiyaǵa 1986-jılı qabıl etilgen densawlıqtı bekkemlew boyınsha [[Ottava]] xartiyasınıń principleri — qolaylı ortalıq, jámiyettiń qatnasıwı hám túrli tarawlardıń birge islesiwi úlken tásir etken<ref>{{cite web |title=The 1st International Conference on Health Promotion, Ottawa, 1986 |url=https://www.who.int/teams/health-promotion/enhanced-wellbeing/first-global-conference |publisher=World Health Organization |access-date=2026-10-28}}</ref>. Belsendi ómir súriw júriw, velosiped aydaw, demalıs, jumıs, úy jumısları hám oyın sıyaqlı kúndelikli háreketlerdi xoshametlegen hám qatnasıwǵa kesent beretuǵın ortalıq hám sociallıq tosqınlıqlardı azaytıwǵa umtılǵan. Kanadalı izertlewshi Berkovitzdiń 2000-jılǵı izertlewi bul túsinik keń qollap-quwatlanǵanı menen, onıń hámme tárepinen qabıl etilgen jalǵız anıqlaması joq ekenin kórsetken. Izertlewshi bul túsiniktiń keńligi onıń eń úlken kúshli tárepi de, tiykarǵı qıyınshılıǵı da ekenin juwmaqlaǵan, sebebi hár túrli túsindiriwler onı ámeliyatqa engiziwdi hám bahalawdı qıyınlastırǵan<ref name="Berkovitz" />. 1990-jıllardıń aqırı hám 2000-jıllarda izertlewler kóbirek ólshewge bolatuǵın fizikalıq belsendilik túsinigine itibar bere basladı. «Belsendi ómir súriw» termini ilimiy ádebiyatta azıraq qollanılsa da, onıń tiykarǵı principleri — densawlıqqa ekologiyalıq qatnas, qolaylı ortalıq, belsendi transport hám qala qurılısı — izertlewlerge hám ámeliyatqa tásir etiwin dawam etti. == Paydası == Fizikalıq belsendiliktiń hám belsendi ómir súriwdiń densawlıqqa kóplegen paydası bar. Belsendi ómir súriw sozılmalı keselliklerdiń qáwpin azaytıwǵa, ulıwma densawlıqtı hám kewil-xoshtı jaqsılawǵa, [[Stress|stressti]] azaytıwǵa, densawlıqqa baylanıslı medicinalıq qárejetlerdi kemeytiwge, salamat dene salmaǵın saqlawǵa, teńsalmaqlılıq penen deneniń durıs tik turıwına hám súyekler menen bulshıq etlerdiń bekkem bolıwına járdem beredi<ref>{{cite web |title=The Benefits of Physical Activity |date=2004-07-23 |url=http://www.phac-aspc.gc.ca/alw-vat/intro/key-cle-eng.php |publisher=Public Health Agency of Canada |access-date=2026-10-28}}</ref>. Belsendi ómir súriw [[Uyqı|uyqını]] jaqsılawı hám qandaǵı xolesterin dárejesi, diabet hám gipertoniya sıyaqlı júrek keselliklerine alıp keletuǵın qáwip faktorlarınıń aldın alıwǵa járdem beriwi múmkin<ref>{{cite web |title=Active Living Benefits |url=https://web.archive.org/web/20120320014025/http://www.asrpwf.ca/recreation-active-living/active-living.aspx |publisher=Alberta Sport, Recreation, Parks and Wildlife Foundation |access-date=2026-10-28}}</ref>. == Usınıslar == Kanada fizikalıq tayarlıq fiziologiyası jámiyetiniń usınıslarına qaraǵanda, 5–11 jastaǵı balalar hám 12–17 jastaǵı jasóspirimler kúnine keminde 60 minut orta yamasa joqarı intensivlikte fizikalıq belsendilik penen shuǵıllanıwı kerek. 18–64 jastaǵı úlkenler hám 65 jastan asqan adamlar ushın usınıs — háptesine keminde 2,5 saat orta yamasa joqarı intensivliktegi fizikalıq belsendilik<ref>{{cite web |title=Canadian Physical Activity Guidelines |url=http://www.csep.ca/CMFiles/Guidelines/CSEP-InfoSheetsComplete-ENG.pdf |publisher=The Canadian Society for Exercise Physiology |access-date=2026-10-28}}</ref>. Dúnya júzilik densawlıqtı saqlaw shólkemi «hár qanday fizikalıq belsendilik esapqa alınadı» dep kórsetedi. Bunıń ishine sport hám shınıǵıwlar menen birge jumıs, jol júriw hám úy jumısları waqtındaǵı háreketler de kiredi<ref>{{cite web |title=WHO guidelines on physical activity and sedentary behaviour: at a glance |url=https://www.who.int/europe/publications/i/item/9789240014886 |publisher=World Health Organization |date=2021-05-04 |access-date=2026-10-28}}</ref>. == Jáne de qarań == {{div col|colwidth=18em}} * [[Belsendi háreketsheńlik]] * [[Avtomobilge ǵárezlilik]] * [[Avtomobilge baǵdarlanǵan qala]] * [[Bazalıq zat almasıw dárejesi]] * [[Velosipedshilerge qolaylı ortalıq]] * [[Velosiped penen háreketleniw]] * [[Avtomobildiń jámiyetke tásiri]] * [[Adam kúshi menen háreketlenetuǵın transport]] * [[Semizlik hám júriw]] * [[Piyadalar awılı]] * [[Háreketsiz kúndelikli turmıs]] * [[Fizikalıq tayarlıqqa sociallıq tásirler]] * [[Qala ómiriniń qızǵınlıǵı]] {{div col end}} == Derekler == {{Derekler}} [[:Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]] q3y53i7zy9t6iwkc4ysbhg6cp5a26sz 276656 276654 2026-10-28T12:25:31Z AbzalM 13445 «Jasqa baylanıslı háreket sheklewi» qaralaması. Translated from [[:en:Age-related mobility disability]] 276656 wikitext text/x-wiki '''Jasqa baylanıslı háreket sheklewi''' — adamnıń ózi xabarlaǵan, deneniń zaqımlanıwı, háreketsheńliktiń sheklengenligi, epshilliktiń yamasa [[Shıdamlılıq shınıǵıwları|shıdamlılıqtıń]] tómenlewi sebepli júre almawı<ref name="Ward">{{cite journal |last=Ward |first=Rachel E. |display-authors=etal |title=Sensory and Motor Peripheral Nerve Function and Incident Mobility Disability |journal=Journal of the American Geriatrics Society |volume=62 |issue=12 |year=2014 |pages=2273–2279}}</ref>. Ol kóbinese ayaqlarınıń kúshi tómenlegen jası úlken adamlarda ushırasadı<ref name="Guralnik">{{cite journal |last=Guralnik |first=Jack M. |display-authors=etal |title=Lower extremity function and subsequent disability: consistency across studies, predictive models, and value of gait speed alone compared with the Short Physical Performance Battery |journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences |volume=55 |issue=4 |year=2000 |pages=M221–M231}}</ref>. == Tariyxı == Boljawlarǵa qaraǵanda, 2030-jılǵa shekem AQSH-ta jası úlken adamlardıń sanı artadı, bul óz gezeginde jámiyette háreketi sheklengen adamlardıń sanınıń kóbeyiwine alıp keledi<ref>{{cite book |editor-last=Feasley |editor-first=Jill C. |title=Health Outcomes for Older People: Questions for the Coming Decade |publisher=National Academies Press |year=1996}}</ref>. Sonlıqtan júre almaw sebepli payda bolatuǵın sheklewdi erte basqıshta anıqlaw áhmiyetli, bul aqır-aqıbetinde densawlıqtı saqlaw qárejetlerin kemeytedi. Qartayıw fizikalıq kúshtiń, ásirese ayaqlardıń kúshiniń tómenlewine alıp keledi, bul óz gezeginde háreketsheńliktiń azayıwına sebep boladı<ref name="Guralnik" />. Háreket sheklewi hayallarda kóbirek ushırasadı<ref>{{cite journal |last=Zunzunegui |first=M. V. |display-authors=etal |title=The mobility gap between older men and women: the embodiment of gender |journal=Archives of Gerontology and Geriatrics |volume=61 |issue=2 |year=2015 |pages=140–148}}</ref>. Háreket sheklewin erte anıqlaw shıpakerler menen nawqaslarǵa keleshekte payda bolıwı múmkin sheklewdiń aldın alıw ilajların erte belgilewge járdem beredi. Háreket sheklewi tek jası úlken hám emlewxanada jatqan adamlarda ǵana emes, al jas hám emlewxanada jatpaǵan adamlarda da ushırasadı<ref>{{cite journal |last=Iezzoni |first=Lisa I. |display-authors=etal |title=Mobility Difficulties Are Not Only a Problem of Old Age |journal=Journal of General Internal Medicine |volume=16 |issue=4 |year=2001 |pages=235–243}}</ref>. Háreket sheklewiniń artıwı adamnıń óz-ózine xızmet etiw qábiletin joǵaltıwına<ref>{{cite journal |last1=Fried |first1=Linda P. |last2=Guralnik |first2=Jack M. |title=Disability in older adults: evidence regarding significance, etiology, and risk |journal=Journal of the American Geriatrics Society |volume=45 |issue=1 |year=1997 |pages=92–100}}</ref> hám keleshekte sozılmalı keselliklerdiń payda bolıw qáwpiniń artıwına alıp keledi<ref>{{cite journal |last=Reuben |first=David B. |display-authors=etal |title=Value of functional status as a predictor of mortality: results of a prospective study |journal=The American Journal of Medicine |volume=93 |issue=6 |year=1992 |pages=663–669}}</ref>. == Anıqlaması == Háreketsheńlik — adamnıń orın almastırıp háreket etiw qábileti. Háreket sheklewi adamda júriw, ornınan turıw yamasa teńsalmaqlılıqtı saqlaw sıyaqlı háreketlerde qıyınshılıqlar bolǵanda júz beredi<ref>{{cite web |title=Caregiver Guide: Mobility Problems |url=https://www.healthinaging.org/tools-and-tips/caregiver-guide-mobility-problems |website=HealthInAging.org |access-date=2026-10-28}}</ref>. Elektr arbası, mayıplar arbası, qoltıq tayaqlar yamasa júriwge járdemshi ásbap sıyaqlı háreketke járdem beretuǵın ásbaplar adamnıń jámiyette erkin júriwine járdem beredi<ref>{{cite web |title=Mobility Aids |url=https://medlineplus.gov/mobilityaids.html |website=MedlinePlus |access-date=2026-10-28}}</ref>. Háreket sheklewin orınlanǵan háreketke qarap anıqlaw ushın «orınlawǵa tiykarlanǵan háreket sheklewi» degen termin de qollanıladı<ref>{{cite journal |last=Goldman |first=Noreen |display-authors=etal |title=Performance-Based Measures of Physical Function as Mortality Predictors: Incremental Value beyond Self-Reports |journal=Demographic Research |volume=30 |issue=7 |year=2014 |pages=227–252}}</ref>. Bul — júriw tezligin sekundına 0,4 metrden arttıra almaw. Sekundına 0,4 metrden tez júre almaytuǵın adam awır dárejede háreketi sheklengen dep esaplanadı hám jámiyette júriw ushın járdemshi ásbaptı talap etedi<ref>{{cite journal |last=Rantanen |first=Taina |display-authors=etal |title=Coimpairments: strength and balance as predictors of severe walking disability |journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences |volume=54 |issue=4 |year=1999 |pages=M172–M176}}</ref>. == Qáwip faktorları == Háreket sheklewine baylanıslı bir qatar faktorlar bar, biraq Amerika júrek associaciyasınıń maǵlıwmatına qaraǵanda, [[Insult|insult]] háreket sheklewiniń tiykarǵı sebebi bolıp tabıladı: ol insulttan keyin aman qalǵan 65 jastan asqan adamlardıń yarımınan kóbiniń háreketsheńligin tómenletedi<ref>{{cite journal |last=Mozaffarian |first=Dariush |display-authors=etal |title=Executive summary: Heart Disease and Stroke Statistics—2016 update: A report from the American Heart Association |journal=Circulation |volume=133 |issue=4 |year=2016 |pages=447}}</ref>. == Ólshew usılları == Háreket sheklewin anıqlaw ushın bir neshe ólshew shkalası islep shıǵılǵan. Olar eki toparǵa bólinedi: adamnıń ózi xabarlaytuǵın usıllar hám orınlawǵa tiykarlanǵan usıllar. Háreket sheklewin anıqlaw ushın kóbinese ózi xabarlaytuǵın usıllar qollanıladı, biraq sońǵı waqıtları islep shıǵılǵan orınlawǵa tiykarlanǵan usıllar jası úlken adamlarda keleshektegi háreket sheklewin boljawda nátiyjeli ekeni dálillengen<ref>{{cite journal |last=Gill |first=Thomas M. |display-authors=etal |title=The dynamic nature of mobility disability in older persons |journal=Journal of the American Geriatrics Society |volume=54 |issue=2 |year=2006 |pages=248–254}}</ref>. === Ózi xabarlaytuǵın usıllar === Kóplegen sapalıq izertlewlerde jası úlken adamlarda háreketsheńliktiń tómenlewin anıqlaw yamasa keleshektegi háreket sheklewin boljaw ushın sorawnamalar hám anketalar qollanıladı<ref>{{cite journal |last=Pruitt |first=Leslie A. |display-authors=etal |title=Use of Accelerometry to Measure Physical Activity in Older Adults at Risk for Mobility Disability |journal=Journal of Aging and Physical Activity |volume=16 |issue=4 |year=2008 |pages=416–434}}</ref>. Olardıń artıqmashlıǵı — maǵlıwmat jıynawdıń ańsatlıǵı hám kóp sanlı adamlarda qollanıwǵa bolatuǵınlıǵı. Adamlardıń óz jaǵdayın túrlishe qabıl etiwi, sozılmalı keselliklerdiń túri hám yad penen pikirlewdegi jasqa baylanıslı ózgerisler nátiyjelerge tásir etiwi múmkin bolsa da, bul usıllar keń qollanıladı<ref>{{cite journal |last=Baranowski |first=Tom |title=Validity and reliability of self-report measures of physical activity: an information-processing perspective |journal=Research Quarterly for Exercise and Sport |volume=59 |issue=4 |year=1988 |pages=314–327}}</ref>. Kóp qollanılatuǵın shkalalarǵa Insulttıń tásiri shkalası, Rosov-Breslau shkalası, Bartel indeksi hám Tinettiniń jıǵılıwdan qorqıw shkalası kiredi. === Orınlawǵa tiykarlanǵan usıllar === Jasqa baylanıslı tayanısh-qozǵalıs apparatınıń awırıwı yamasa sozılmalı keselliklerdiń kóbeyiwi sebepli payda bolǵan háreket sheklewin orınlawǵa tiykarlanǵan usıllar menen anıqlaw ańsatıraq. Kóp qollanılatuǵın usıllarǵa 400 metrlik júriw testi, 5 minutlıq júriw testi, júriw tezligi hám qısqa fizikalıq orınlaw testleri kompleksi kiredi. Olardıń ishinde 400 metrlik júriw testi menen qısqa fizikalıq orınlaw testleri kompleksi jası úlken adamlarda háreket sheklewin boljawdıń kúshli kórsetkishleri ekeni dálillengen, al bul eki test arasında orta hám joqarı dárejedegi baylanıs bar<ref>{{cite journal |last=Vasunilashorn |first=Sarinnapha |display-authors=etal |title=Use of the Short Physical Performance Battery Score to Predict Loss of Ability to Walk 400 Meters: Analysis From the InCHIANTI Study |journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences |volume=64A |issue=2 |year=2009 |pages=223–229}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha ádebiyat == * {{cite journal |last1=Price |first1=Linda G. |last2=Hewett |first2=John E. |last3=Kay |first3=Donald R. |last4=Minor |first4=Marian A. |title=Five-minute walking test of aerobic fitness for people with arthritis |journal=Arthritis Care & Research |date=March 1988 |volume=1 |issue=1 |pages=33–37 |doi=10.1002/art.1790010108}} [[:Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]] kkantj1vrpitfl9gycarc1z7bg6g4c9 276657 276656 2026-10-28T12:32:48Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276657 wikitext text/x-wiki '''Jasqa baylanıslı háreket sheklewi''' — adamnıń ózi xabarlaǵan, deneniń zaqımlanıwı, háreketsheńliktiń sheklengenligi, epshilliktiń yamasa [[Shıdamlılıq shınıǵıwları|shıdamlılıqtıń]] tómenlewi sebepli júre almawı<ref name="Ward">{{cite journal |last=Ward |first=Rachel E. |display-authors=etal |title=Sensory and Motor Peripheral Nerve Function and Incident Mobility Disability |journal=Journal of the American Geriatrics Society |volume=62 |issue=12 |year=2014 |pages=2273–2279}}</ref>. Ol kóbinese ayaqlarınıń kúshi tómenlegen jası úlken adamlarda ushırasadı<ref name="Guralnik">{{cite journal |last=Guralnik |first=Jack M. |display-authors=etal |title=Lower extremity function and subsequent disability: consistency across studies, predictive models, and value of gait speed alone compared with the Short Physical Performance Battery |journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences |volume=55 |issue=4 |year=2000 |pages=M221–M231}}</ref>. == Tariyxı == Boljawlarǵa qaraǵanda, 2030-jılǵa shekem AQSH-ta jası úlken adamlardıń sanı artadı, bul óz gezeginde jámiyette háreketi sheklengen adamlardıń sanınıń kóbeyiwine alıp keledi<ref>{{cite book |editor-last=Feasley |editor-first=Jill C. |title=Health Outcomes for Older People: Questions for the Coming Decade |publisher=National Academies Press |year=1996}}</ref>. Sonlıqtan júre almaw sebepli payda bolatuǵın sheklewdi erte basqıshta anıqlaw áhmiyetli, bul aqır-aqıbetinde densawlıqtı saqlaw qárejetlerin kemeytedi. Qartayıw fizikalıq kúshtiń, ásirese ayaqlardıń kúshiniń tómenlewine alıp keledi, bul óz gezeginde háreketsheńliktiń azayıwına sebep boladı<ref name="Guralnik" />. Háreket sheklewi hayallarda kóbirek ushırasadı<ref>{{cite journal |last=Zunzunegui |first=M. V. |display-authors=etal |title=The mobility gap between older men and women: the embodiment of gender |journal=Archives of Gerontology and Geriatrics |volume=61 |issue=2 |year=2015 |pages=140–148}}</ref>. Háreket sheklewin erte anıqlaw shıpakerler menen nawqaslarǵa keleshekte payda bolıwı múmkin sheklewdiń aldın alıw ilajların erte belgilewge járdem beredi. Háreket sheklewi tek jası úlken hám emlewxanada jatqan adamlarda ǵana emes, al jas hám emlewxanada jatpaǵan adamlarda da ushırasadı<ref>{{cite journal |last=Iezzoni |first=Lisa I. |display-authors=etal |title=Mobility Difficulties Are Not Only a Problem of Old Age |journal=Journal of General Internal Medicine |volume=16 |issue=4 |year=2001 |pages=235–243}}</ref>. Háreket sheklewiniń artıwı adamnıń ózine-ózi xızmet etiw qábiletin joǵaltıwına<ref>{{cite journal |last1=Fried |first1=Linda P. |last2=Guralnik |first2=Jack M. |title=Disability in older adults: evidence regarding significance, etiology, and risk |journal=Journal of the American Geriatrics Society |volume=45 |issue=1 |year=1997 |pages=92–100}}</ref> hám keleshekte sozılmalı keselliklerdiń payda bolıw qáwpiniń artıwına alıp keledi<ref>{{cite journal |last=Reuben |first=David B. |display-authors=etal |title=Value of functional status as a predictor of mortality: results of a prospective study |journal=The American Journal of Medicine |volume=93 |issue=6 |year=1992 |pages=663–669}}</ref>. == Anıqlaması == Háreketsheńlik — adamnıń orın almastırıp háreket etiw qábileti. Háreket sheklewi adamda júriw, ornınan turıw yamasa teńsalmaqlılıqtı saqlaw sıyaqlı háreketlerde qıyınshılıqlar bolǵanda júz beredi<ref>{{cite web |title=Caregiver Guide: Mobility Problems |url=https://www.healthinaging.org/tools-and-tips/caregiver-guide-mobility-problems |website=HealthInAging.org |access-date=2026-10-28}}</ref>. Elektr arbası, mayıplar arbası, baldaqlar yamasa júriwge járdemshi qural sıyaqlı háreketke járdem beretuǵın ásbaplar adamnıń jámiyette erkin júriwine járdem beredi<ref>{{cite web |title=Mobility Aids |url=https://medlineplus.gov/mobilityaids.html |website=MedlinePlus |access-date=2026-10-28}}</ref>. Háreket sheklewin orınlanǵan háreketke qarap anıqlaw ushın «orınlawǵa tiykarlanǵan háreket sheklewi» degen termin de qollanıladı<ref>{{cite journal |last=Goldman |first=Noreen |display-authors=etal |title=Performance-Based Measures of Physical Function as Mortality Predictors: Incremental Value beyond Self-Reports |journal=Demographic Research |volume=30 |issue=7 |year=2014 |pages=227–252}}</ref>. Bul — júriw tezligin sekundına 0,4 metrden arttıra almaw. Sekundına 0,4 metrden tez júre almaytuǵın adam awır dárejede háreketi sheklengen dep esaplanadı hám jámiyette júriw ushın járdemshi ásbaptı talap etedi<ref>{{cite journal |last=Rantanen |first=Taina |display-authors=etal |title=Coimpairments: strength and balance as predictors of severe walking disability |journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences |volume=54 |issue=4 |year=1999 |pages=M172–M176}}</ref>. == Qáwip faktorları == Háreket sheklewine baylanıslı bir qatar faktorlar bar, biraq Amerika júrek associaciyasınıń maǵlıwmatına qaraǵanda, [[Insult|insult]] háreket sheklewiniń tiykarǵı sebebi bolıp tabıladı: ol insulttan keyin aman qalǵan 65 jastan asqan adamlardıń yarımınan kóbiniń háreketsheńligin tómenletedi<ref>{{cite journal |last=Mozaffarian |first=Dariush |display-authors=etal |title=Executive summary: Heart Disease and Stroke Statistics—2016 update: A report from the American Heart Association |journal=Circulation |volume=133 |issue=4 |year=2016 |pages=447}}</ref>. == Ólshew usılları == Háreket sheklewin anıqlaw ushın bir neshe ólshew shkalası islep shıǵılǵan. Olar eki toparǵa bólinedi: adamnıń ózi xabarlaytuǵın usıllar hám orınlawǵa tiykarlanǵan usıllar. Háreket sheklewin anıqlaw ushın kóbinese ózi xabarlaytuǵın usıllar qollanıladı, biraq sońǵı waqıtları islep shıǵılǵan orınlawǵa tiykarlanǵan usıllar jası úlken adamlarda keleshektegi háreket sheklewin boljawda nátiyjeli ekeni dálillengen<ref>{{cite journal |last=Gill |first=Thomas M. |display-authors=etal |title=The dynamic nature of mobility disability in older persons |journal=Journal of the American Geriatrics Society |volume=54 |issue=2 |year=2006 |pages=248–254}}</ref>. === Ózi xabarlaytuǵın usıllar === Kóplegen sapalıq izertlewlerde jası úlken adamlarda háreketsheńliktiń tómenlewin anıqlaw yamasa keleshektegi háreket sheklewin boljaw ushın sorawnamalar hám anketalar qollanıladı<ref>{{cite journal |last=Pruitt |first=Leslie A. |display-authors=etal |title=Use of Accelerometry to Measure Physical Activity in Older Adults at Risk for Mobility Disability |journal=Journal of Aging and Physical Activity |volume=16 |issue=4 |year=2008 |pages=416–434}}</ref>. Olardıń artıqmashlıǵı — maǵlıwmat jıynawdıń ańsatlıǵı hám kóp sanlı adamlarda qollanıwǵa bolatuǵınlıǵı. Adamlardıń óz jaǵdayın túrlishe qabıl etiwi, sozılmalı keselliklerdiń túri hám yad penen pikirlewdegi jasqa baylanıslı ózgerisler nátiyjelerge tásir etiwi múmkin bolsa da, bul usıllar keń qollanıladı<ref>{{cite journal |last=Baranowski |first=Tom |title=Validity and reliability of self-report measures of physical activity: an information-processing perspective |journal=Research Quarterly for Exercise and Sport |volume=59 |issue=4 |year=1988 |pages=314–327}}</ref>. Kóp qollanılatuǵın shkalalarǵa Insulttıń tásiri shkalası, Rosov-Breslau shkalası, Bartel indeksi hám Tinettidiń qulawdan qorqıw shkalası kiredi. === Orınlawǵa tiykarlanǵan usıllar === Jasqa baylanıslı tirek-qozǵalıs apparatınıń awırıwı yamasa sozılmalı keselliklerdiń kóbeyiwi sebepli payda bolǵan háreket sheklewin orınlawǵa tiykarlanǵan usıllar menen anıqlaw ańsatıraq. Kóp qollanılatuǵın usıllarǵa 400 metrlik júriw testi, 5 minutlıq júriw testi, júriw tezligi hám qısqa fizikalıq orınlaw testleri kompleksi kiredi. Olardıń ishinde 400 metrlik júriw testi menen qısqa fizikalıq orınlaw testleri kompleksi jası úlken adamlarda háreket sheklewin boljawdıń kúshli kórsetkishleri ekeni dálillengen, al bul eki test arasında orta hám joqarı dárejedegi baylanıs bar<ref>{{cite journal |last=Vasunilashorn |first=Sarinnapha |display-authors=etal |title=Use of the Short Physical Performance Battery Score to Predict Loss of Ability to Walk 400 Meters: Analysis From the InCHIANTI Study |journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences |volume=64A |issue=2 |year=2009 |pages=223–229}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha ádebiyat == * {{cite journal |last1=Price |first1=Linda G. |last2=Hewett |first2=John E. |last3=Kay |first3=Donald R. |last4=Minor |first4=Marian A. |title=Five-minute walking test of aerobic fitness for people with arthritis |journal=Arthritis Care & Research |date=March 1988 |volume=1 |issue=1 |pages=33–37 |doi=10.1002/art.1790010108}} [[:Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]] rvvo5iacajudasyoytzm9o42uyntli4 276658 276657 2026-10-28T12:33:00Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276658 wikitext text/x-wiki '''Jasqa baylanıslı háreket sheklewi''' — adamnıń ózi xabarlaǵan, deneniń zaqımlanıwı, háreketsheńliktiń sheklengenligi, epshilliktiń yamasa [[Shıdamlılıq shınıǵıwları|shıdamlılıqtıń]] tómenlewi sebepli júre almawı<ref name="Ward">{{cite journal |last=Ward |first=Rachel E. |display-authors=etal |title=Sensory and Motor Peripheral Nerve Function and Incident Mobility Disability |journal=Journal of the American Geriatrics Society |volume=62 |issue=12 |year=2014 |pages=2273–2279}}</ref>. Ol kóbinese ayaqlarınıń kúshi tómenlegen jası úlken adamlarda ushırasadı<ref name="Guralnik">{{cite journal |last=Guralnik |first=Jack M. |display-authors=etal |title=Lower extremity function and subsequent disability: consistency across studies, predictive models, and value of gait speed alone compared with the Short Physical Performance Battery |journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences |volume=55 |issue=4 |year=2000 |pages=M221–M231}}</ref>. == Tariyxı == Boljawlarǵa qaraǵanda, 2030-jılǵa shekem AQSH-ta jası úlken adamlardıń sanı artadı, bul óz gezeginde jámiyette háreketi sheklengen adamlardıń sanınıń kóbeyiwine alıp keledi<ref>{{cite book |editor-last=Feasley |editor-first=Jill C. |title=Health Outcomes for Older People: Questions for the Coming Decade |publisher=National Academies Press |year=1996}}</ref>. Sonlıqtan júre almaw sebepli payda bolatuǵın sheklewdi erte basqıshta anıqlaw áhmiyetli, bul aqır-aqıbetinde densawlıqtı saqlaw qárejetlerin kemeytedi. Qartayıw fizikalıq kúshtiń, ásirese ayaqlardıń kúshiniń tómenlewine alıp keledi, bul óz gezeginde háreketsheńliktiń azayıwına sebep boladı<ref name="Guralnik" />. Háreket sheklewi hayallarda kóbirek ushırasadı<ref>{{cite journal |last=Zunzunegui |first=M. V. |display-authors=etal |title=The mobility gap between older men and women: the embodiment of gender |journal=Archives of Gerontology and Geriatrics |volume=61 |issue=2 |year=2015 |pages=140–148}}</ref>. Háreket sheklewin erte anıqlaw shıpakerler menen nawqaslarǵa keleshekte payda bolıwı múmkin sheklewdiń aldın alıw ilajların erte belgilewge járdem beredi. Háreket sheklewi tek jası úlken hám emlewxanada jatqan adamlarda ǵana emes, al jas hám emlewxanada jatpaǵan adamlarda da ushırasadı<ref>{{cite journal |last=Iezzoni |first=Lisa I. |display-authors=etal |title=Mobility Difficulties Are Not Only a Problem of Old Age |journal=Journal of General Internal Medicine |volume=16 |issue=4 |year=2001 |pages=235–243}}</ref>. Háreket sheklewiniń artıwı adamnıń ózine-ózi xızmet etiw qábiletin joǵaltıwına<ref>{{cite journal |last1=Fried |first1=Linda P. |last2=Guralnik |first2=Jack M. |title=Disability in older adults: evidence regarding significance, etiology, and risk |journal=Journal of the American Geriatrics Society |volume=45 |issue=1 |year=1997 |pages=92–100}}</ref> hám keleshekte sozılmalı keselliklerdiń payda bolıw qáwpiniń artıwına alıp keledi<ref>{{cite journal |last=Reuben |first=David B. |display-authors=etal |title=Value of functional status as a predictor of mortality: results of a prospective study |journal=The American Journal of Medicine |volume=93 |issue=6 |year=1992 |pages=663–669}}</ref>. == Anıqlaması == Háreketsheńlik — adamnıń orın almastırıp háreket etiw qábileti. Háreket sheklewi adamda júriw, ornınan turıw yamasa teńsalmaqlılıqtı saqlaw sıyaqlı háreketlerde qıyınshılıqlar bolǵanda júz beredi<ref>{{cite web |title=Caregiver Guide: Mobility Problems |url=https://www.healthinaging.org/tools-and-tips/caregiver-guide-mobility-problems |website=HealthInAging.org |access-date=2026-10-28}}</ref>. Elektr arbası, mayıplar arbası, baldaqlar yamasa júriwge járdemshi qural sıyaqlı háreketke járdem beretuǵın qurallar adamnıń jámiyette erkin júriwine járdem beredi<ref>{{cite web |title=Mobility Aids |url=https://medlineplus.gov/mobilityaids.html |website=MedlinePlus |access-date=2026-10-28}}</ref>. Háreket sheklewin orınlanǵan háreketke qarap anıqlaw ushın «orınlawǵa tiykarlanǵan háreket sheklewi» degen termin de qollanıladı<ref>{{cite journal |last=Goldman |first=Noreen |display-authors=etal |title=Performance-Based Measures of Physical Function as Mortality Predictors: Incremental Value beyond Self-Reports |journal=Demographic Research |volume=30 |issue=7 |year=2014 |pages=227–252}}</ref>. Bul — júriw tezligin sekundına 0,4 metrden arttıra almaw. Sekundına 0,4 metrden tez júre almaytuǵın adam awır dárejede háreketi sheklengen dep esaplanadı hám jámiyette júriw ushın járdemshi quraldı talap etedi<ref>{{cite journal |last=Rantanen |first=Taina |display-authors=etal |title=Coimpairments: strength and balance as predictors of severe walking disability |journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences |volume=54 |issue=4 |year=1999 |pages=M172–M176}}</ref>. == Qáwip faktorları == Háreket sheklewine baylanıslı bir qatar faktorlar bar, biraq Amerika júrek associaciyasınıń maǵlıwmatına qaraǵanda, [[Insult|insult]] háreket sheklewiniń tiykarǵı sebebi bolıp tabıladı: ol insulttan keyin aman qalǵan 65 jastan asqan adamlardıń yarımınan kóbiniń háreketsheńligin tómenletedi<ref>{{cite journal |last=Mozaffarian |first=Dariush |display-authors=etal |title=Executive summary: Heart Disease and Stroke Statistics—2016 update: A report from the American Heart Association |journal=Circulation |volume=133 |issue=4 |year=2016 |pages=447}}</ref>. == Ólshew usılları == Háreket sheklewin anıqlaw ushın bir neshe ólshew shkalası islep shıǵılǵan. Olar eki toparǵa bólinedi: adamnıń ózi xabarlaytuǵın usıllar hám orınlawǵa tiykarlanǵan usıllar. Háreket sheklewin anıqlaw ushın kóbinese ózi xabarlaytuǵın usıllar qollanıladı, biraq sońǵı waqıtları islep shıǵılǵan orınlawǵa tiykarlanǵan usıllar jası úlken adamlarda keleshektegi háreket sheklewin boljawda nátiyjeli ekeni dálillengen<ref>{{cite journal |last=Gill |first=Thomas M. |display-authors=etal |title=The dynamic nature of mobility disability in older persons |journal=Journal of the American Geriatrics Society |volume=54 |issue=2 |year=2006 |pages=248–254}}</ref>. === Ózi xabarlaytuǵın usıllar === Kóplegen sapalıq izertlewlerde jası úlken adamlarda háreketsheńliktiń tómenlewin anıqlaw yamasa keleshektegi háreket sheklewin boljaw ushın sorawnamalar hám anketalar qollanıladı<ref>{{cite journal |last=Pruitt |first=Leslie A. |display-authors=etal |title=Use of Accelerometry to Measure Physical Activity in Older Adults at Risk for Mobility Disability |journal=Journal of Aging and Physical Activity |volume=16 |issue=4 |year=2008 |pages=416–434}}</ref>. Olardıń artıqmashlıǵı — maǵlıwmat jıynawdıń ańsatlıǵı hám kóp sanlı adamlarda qollanıwǵa bolatuǵınlıǵı. Adamlardıń óz jaǵdayın túrlishe qabıl etiwi, sozılmalı keselliklerdiń túri hám yad penen pikirlewdegi jasqa baylanıslı ózgerisler nátiyjelerge tásir etiwi múmkin bolsa da, bul usıllar keń qollanıladı<ref>{{cite journal |last=Baranowski |first=Tom |title=Validity and reliability of self-report measures of physical activity: an information-processing perspective |journal=Research Quarterly for Exercise and Sport |volume=59 |issue=4 |year=1988 |pages=314–327}}</ref>. Kóp qollanılatuǵın shkalalarǵa Insulttıń tásiri shkalası, Rosov-Breslau shkalası, Bartel indeksi hám Tinettidiń qulawdan qorqıw shkalası kiredi. === Orınlawǵa tiykarlanǵan usıllar === Jasqa baylanıslı tirek-qozǵalıs apparatınıń awırıwı yamasa sozılmalı keselliklerdiń kóbeyiwi sebepli payda bolǵan háreket sheklewin orınlawǵa tiykarlanǵan usıllar menen anıqlaw ańsatıraq. Kóp qollanılatuǵın usıllarǵa 400 metrlik júriw testi, 5 minutlıq júriw testi, júriw tezligi hám qısqa fizikalıq orınlaw testleri kompleksi kiredi. Olardıń ishinde 400 metrlik júriw testi menen qısqa fizikalıq orınlaw testleri kompleksi jası úlken adamlarda háreket sheklewin boljawdıń kúshli kórsetkishleri ekeni dálillengen, al bul eki test arasında orta hám joqarı dárejedegi baylanıs bar<ref>{{cite journal |last=Vasunilashorn |first=Sarinnapha |display-authors=etal |title=Use of the Short Physical Performance Battery Score to Predict Loss of Ability to Walk 400 Meters: Analysis From the InCHIANTI Study |journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences |volume=64A |issue=2 |year=2009 |pages=223–229}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha ádebiyat == * {{cite journal |last1=Price |first1=Linda G. |last2=Hewett |first2=John E. |last3=Kay |first3=Donald R. |last4=Minor |first4=Marian A. |title=Five-minute walking test of aerobic fitness for people with arthritis |journal=Arthritis Care & Research |date=March 1988 |volume=1 |issue=1 |pages=33–37 |doi=10.1002/art.1790010108}} [[:Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]] 5mqrsqmxmauntr4qcwjjrwmwj7szeml 276664 276658 2026-10-28T12:42:49Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276664 wikitext text/x-wiki '''Jasqa baylanıslı háreket sheklewi''' — adamnıń ózi xabarlaǵan, deneniń zaqımlanıwı, háreketsheńliktiń sheklengenligi, epshilliktiń yamasa [[Shıdamlılıq shınıǵıwları|shıdamlılıqtıń]] tómenlewi sebepli júre almawı<ref name="Ward">{{cite journal |last=Ward |first=Rachel E. |display-authors=etal |title=Sensory and Motor Peripheral Nerve Function and Incident Mobility Disability |journal=Journal of the American Geriatrics Society |volume=62 |issue=12 |year=2014 |pages=2273–2279}}</ref>. Ol kóbinese ayaqlarınıń kúshi tómenlegen jası úlken adamlarda ushırasadı<ref name="Guralnik">{{cite journal |last=Guralnik |first=Jack M. |display-authors=etal |title=Lower extremity function and subsequent disability: consistency across studies, predictive models, and value of gait speed alone compared with the Short Physical Performance Battery |journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences |volume=55 |issue=4 |year=2000 |pages=M221–M231}}</ref>. == Tariyxı == Boljawlarǵa qaraǵanda, 2030-jılǵa shekem AQSHta jası úlken adamlardıń sanı artadı, bul óz gezeginde jámiyette háreketi sheklengen adamlardıń sanınıń kóbeyiwine alıp keledi<ref>{{cite book |editor-last=Feasley |editor-first=Jill C. |title=Health Outcomes for Older People: Questions for the Coming Decade |publisher=National Academies Press |year=1996}}</ref>. Sonlıqtan júre almaw sebepli payda bolatuǵın sheklewdi erte basqıshta anıqlaw áhmiyetli, bul aqır-aqıbetinde densawlıqtı saqlaw qárejetlerin kemeytedi. Qartayıw fizikalıq kúshtiń, ásirese ayaqlardıń kúshiniń tómenlewine alıp keledi, bul óz gezeginde háreketsheńliktiń azayıwına sebep boladı<ref name="Guralnik" />. Háreket sheklewi hayallarda kóbirek ushırasadı<ref>{{cite journal |last=Zunzunegui |first=M. V. |display-authors=etal |title=The mobility gap between older men and women: the embodiment of gender |journal=Archives of Gerontology and Geriatrics |volume=61 |issue=2 |year=2015 |pages=140–148}}</ref>. Háreket sheklewin erte anıqlaw shıpakerler menen nawqaslarǵa keleshekte payda bolıwı múmkin sheklewdiń aldın alıw ilajların erte belgilewge járdem beredi. Háreket sheklewi tek jası úlken hám emlewxanada jatqan adamlarda ǵana emes, al jas hám emlewxanada jatpaǵan adamlarda da ushırasadı<ref>{{cite journal |last=Iezzoni |first=Lisa I. |display-authors=etal |title=Mobility Difficulties Are Not Only a Problem of Old Age |journal=Journal of General Internal Medicine |volume=16 |issue=4 |year=2001 |pages=235–243}}</ref>. Háreket sheklewiniń artıwı adamnıń ózine-ózi xızmet etiw qábiletin joǵaltıwına<ref>{{cite journal |last1=Fried |first1=Linda P. |last2=Guralnik |first2=Jack M. |title=Disability in older adults: evidence regarding significance, etiology, and risk |journal=Journal of the American Geriatrics Society |volume=45 |issue=1 |year=1997 |pages=92–100}}</ref> hám keleshekte sozılmalı keselliklerdiń payda bolıw qáwpiniń artıwına alıp keledi<ref>{{cite journal |last=Reuben |first=David B. |display-authors=etal |title=Value of functional status as a predictor of mortality: results of a prospective study |journal=The American Journal of Medicine |volume=93 |issue=6 |year=1992 |pages=663–669}}</ref>. == Anıqlaması == Háreketsheńlik — adamnıń orın almastırıp háreket etiw qábileti. Háreket sheklewi adamda júriw, ornınan turıw yamasa teńsalmaqlılıqtı saqlaw sıyaqlı háreketlerde qıyınshılıqlar bolǵanda júz beredi<ref>{{cite web |title=Caregiver Guide: Mobility Problems |url=https://www.healthinaging.org/tools-and-tips/caregiver-guide-mobility-problems |website=HealthInAging.org |access-date=2026-10-28}}</ref>. Elektr arbası, mayıplar arbası, baldaqlar yamasa júriwge járdemshi qural sıyaqlı háreketke járdem beretuǵın qurallar adamnıń jámiyette erkin júriwine járdem beredi<ref>{{cite web |title=Mobility Aids |url=https://medlineplus.gov/mobilityaids.html |website=MedlinePlus |access-date=2026-10-28}}</ref>. Háreket sheklewin orınlanǵan háreketke qarap anıqlaw ushın «orınlawǵa tiykarlanǵan háreket sheklewi» degen termin de qollanıladı<ref>{{cite journal |last=Goldman |first=Noreen |display-authors=etal |title=Performance-Based Measures of Physical Function as Mortality Predictors: Incremental Value beyond Self-Reports |journal=Demographic Research |volume=30 |issue=7 |year=2014 |pages=227–252}}</ref>. Bul — júriw tezligin sekundına 0,4 metrden arttıra almaw. Sekundına 0,4 metrden tez júre almaytuǵın adam awır dárejede háreketi sheklengen dep esaplanadı hám jámiyette júriw ushın járdemshi quraldı talap etedi<ref>{{cite journal |last=Rantanen |first=Taina |display-authors=etal |title=Coimpairments: strength and balance as predictors of severe walking disability |journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences |volume=54 |issue=4 |year=1999 |pages=M172–M176}}</ref>. == Qáwip faktorları == Háreket sheklewine baylanıslı bir qatar faktorlar bar, biraq Amerika júrek associaciyasınıń maǵlıwmatına qaraǵanda, [[Insult|insult]] háreket sheklewiniń tiykarǵı sebebi bolıp tabıladı: ol insulttan keyin aman qalǵan 65 jastan asqan adamlardıń yarımınan kóbiniń háreketsheńligin tómenletedi<ref>{{cite journal |last=Mozaffarian |first=Dariush |display-authors=etal |title=Executive summary: Heart Disease and Stroke Statistics—2016 update: A report from the American Heart Association |journal=Circulation |volume=133 |issue=4 |year=2016 |pages=447}}</ref>. == Ólshew usılları == Háreket sheklewin anıqlaw ushın bir neshe ólshew shkalası islep shıǵılǵan. Olar eki toparǵa bólinedi: adamnıń ózi xabarlaytuǵın usıllar hám orınlawǵa tiykarlanǵan usıllar. Háreket sheklewin anıqlaw ushın kóbinese ózi xabarlaytuǵın usıllar qollanıladı, biraq sońǵı waqıtları islep shıǵılǵan orınlawǵa tiykarlanǵan usıllar jası úlken adamlarda keleshektegi háreket sheklewin boljawda nátiyjeli ekeni dálillengen<ref>{{cite journal |last=Gill |first=Thomas M. |display-authors=etal |title=The dynamic nature of mobility disability in older persons |journal=Journal of the American Geriatrics Society |volume=54 |issue=2 |year=2006 |pages=248–254}}</ref>. === Ózi xabarlaytuǵın usıllar === Kóplegen sapalıq izertlewlerde jası úlken adamlarda háreketsheńliktiń tómenlewin anıqlaw yamasa keleshektegi háreket sheklewin boljaw ushın sorawnamalar hám anketalar qollanıladı<ref>{{cite journal |last=Pruitt |first=Leslie A. |display-authors=etal |title=Use of Accelerometry to Measure Physical Activity in Older Adults at Risk for Mobility Disability |journal=Journal of Aging and Physical Activity |volume=16 |issue=4 |year=2008 |pages=416–434}}</ref>. Olardıń artıqmashlıǵı — maǵlıwmat jıynawdıń ańsatlıǵı hám kóp sanlı adamlarda qollanıwǵa bolatuǵınlıǵı. Adamlardıń óz jaǵdayın hár túrli qabıl etiwi, sozılmalı keselliklerdiń túri hám yad penen pikirlewdegi jasqa baylanıslı ózgerisler nátiyjelerge tásir etiwi múmkin bolsa da, bul usıllar keń qollanıladı<ref>{{cite journal |last=Baranowski |first=Tom |title=Validity and reliability of self-report measures of physical activity: an information-processing perspective |journal=Research Quarterly for Exercise and Sport |volume=59 |issue=4 |year=1988 |pages=314–327}}</ref>. Kóp qollanılatuǵın shkalalarǵa Insulttıń tásiri shkalası, Rosov-Breslau shkalası, Bartel indeksi hám Tinettidiń qulawdan qorqıw shkalası kiredi. === Orınlawǵa tiykarlanǵan usıllar === Jasqa baylanıslı tirek-qozǵalıs apparatınıń awırıwı yamasa sozılmalı keselliklerdiń kóbeyiwi sebepli payda bolǵan háreket sheklewin orınlawǵa tiykarlanǵan usıllar menen anıqlaw ańsatıraq. Kóp qollanılatuǵın usıllarǵa 400 metrlik júriw testi, 5 minutlıq júriw testi, júriw tezligi hám qısqa fizikalıq orınlaw testleri kompleksi kiredi. Olardıń ishinde 400 metrlik júriw testi menen qısqa fizikalıq orınlaw testleri kompleksi jası úlken adamlarda háreket sheklewin boljawdıń kúshli kórsetkishleri ekeni dálillengen, al bul eki test arasında orta hám joqarı dárejedegi baylanıs bar<ref>{{cite journal |last=Vasunilashorn |first=Sarinnapha |display-authors=etal |title=Use of the Short Physical Performance Battery Score to Predict Loss of Ability to Walk 400 Meters: Analysis From the InCHIANTI Study |journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences |volume=64A |issue=2 |year=2009 |pages=223–229}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha ádebiyat == * {{cite journal |last1=Price |first1=Linda G. |last2=Hewett |first2=John E. |last3=Kay |first3=Donald R. |last4=Minor |first4=Marian A. |title=Five-minute walking test of aerobic fitness for people with arthritis |journal=Arthritis Care & Research |date=March 1988 |volume=1 |issue=1 |pages=33–37 |doi=10.1002/art.1790010108}} [[:Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]] foz94fgqxc8nwe382qq9tb1e0bhnls5 276666 276664 2026-10-28T12:46:35Z AbzalM 13445 «Epshillik» qaralaması. Translated from [[:en:Agility]] 276666 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Matten13.jpg|thumb|Balalardıń teńsalmaqlılıǵı menen epshilligin rawajlandırıwǵa arnalǵan úskene]] '''Epshillik''' — adamnıń dene poziciyasın tez ózgertiw qábileti. Ol teńsalmaqlılıq, koordinaciya, [[Tezlik|tezlik]], refleksler, kúsh hám [[Shıdamlılıq shınıǵıwları|shıdamlılıq]] sıyaqlı ayırım háreket kónlikpelerin birlestiriwdi talap etedi. Anıǵıraq aytqanda, epshillik mına altı qábiletke baylanıslı: * '''Teńsalmaqlılıq''' — sezim organlarınıń (kóz, qulaq hám buwınlardaǵı dene poziciyasın seziwshi organlar) úylesken háreketi arqalı turǵanda yamasa háreket etkende teńsalmaqlılıqtı saqlaw (yaǵnıy qulamaw) qábileti; * '''Statikalıq teńsalmaqlılıq''' — qozǵalmay turǵan poziciyada deneniń awırlıq orayın tirek maydanınıń ústinde uslap turıw qábileti; * '''Dinamikalıq teńsalmaqlılıq''' — dene háreket etkende teńsalmaqlılıqtı saqlaw, salmaqtı teń bólistiriw qábileti; * '''Tezlik''' — pútkil deneni yamasa onıń bir bólegin tez qozǵaltıw qábileti; * '''Kúsh''' — bulshıq ettiń yamasa bulshıq et toparınıń qarsılıqtı jeńiw qábileti; * '''Koordinaciya''' — deneniń háreketin sezim organları menen birgelikte basqarıw qábileti (mısalı, toptı uslaǵanda top, qol hám kóz koordinaciyası). Sportta epshillik kóbinese belgili bir sport túrine baylanıslı anıqlanadı, sebebi ol hár túrli sport túrlerinde hár túrli qollanılatuǵın kóplegen qurawshılardı birlestiredi. Sheppard hám Yang (2006) epshillikti «stimulǵa juwap retinde baǵdardı yamasa tezlikti ózgertiw menen pútkil denениń tez háreketi» dep anıqlaǵan<ref>{{cite journal |last1=Sheppard |first1=J. M. |last2=Young |first2=W. B. |title=Agility literature review: classifications, training and testing |journal=Journal of Sports Sciences |date=September 2006 |volume=24 |issue=9 |pages=919–932 |doi=10.1080/02640410500457109 |pmid=16882626}}</ref>. Joqarı intensivlikli reaktiv epshillik shınıǵıwları [[Badminton|badminton]] sıyaqlı raketka menen oynalatuǵın sport túrlerinde maydanshadaǵı háreket nátiyjeliligin hám oyın nátiyjelerin ádewir jaqsılaytuǵını dálillengen<ref>{{cite journal |last1=Komari |first1=A. |last2=Ihsan |first2=F. |last3=Rezha |first3=A. H. |last4=Sobko |first4=I. |title=Effects of high-intensity reactive agility training on on-court movement efficiency and match performance in competitive badminton players |journal=Health, Sport, Rehabilitation |year=2026 |volume=12 |issue=3 |pages=36–51 |doi=10.58962/HSR.1336}}</ref>. == Basqa tarawlarda == Epshillik kóplegen rol oyınlarında, mısalı, «Pokémon» video oyınlarında hám «Dungeons & Dragons» stol oyınında áhmiyetli qásiyet bolıp tabıladı. Ol qaharmannıń qarsılasınıń hújiminen qashıp qutılıw yamasa óziniń hújimin tabıslı ámelge asırıw qábiletine tásir etiwi múmkin. Házirgi [[Psixologiya|psixologiyada]] «emocionallıq epshillik» túsinigi de bar. Ol kúndelikli jaǵdaylarǵa eń jaqsı juwap beriw ushın óz pikirleri menen sezimlerine iykemli qatnasta bolıw dep anıqlanadı<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2016/10/04/well/family/teaching-your-child-emotional-agility.html |title=Teaching Your Child Emotional Agility |last=Dell'Antonia |first=K. J. |date=2016-10-04 |work=The New York Times |access-date=2026-10-28}}</ref>. Bul túsinik házirgi kino óndirisinde de qollanıladı: kinoreжissyorlar sapalı filmlerdi keshiktirmey jaratıw ushın ortalıqtaǵı, jaǵdaylardaǵı, syujettegi ózgerislerge hám sheklengen byudjetke tez beyimlesedi<ref>{{cite web |url=https://rejuvenate.digital/news/power-small-film-crews-maximising-creativity-and-efficiency-digital-filmmaking |title=The Power of Small Film Crews – Maximising Creativity and Efficiency in Digital Filmmaking |date=2023-09-06 |publisher=Rejuvenate Digital |access-date=2026-10-28}}</ref>. == Jáne de qarań == * [[Illinoys epshillik testi]] * [[Epshillik shınıǵıwları]] * [[Fitnes jolaǵı]] * [[Friran]] * [[Parkur]] == Derekler == {{Derekler}} [[:Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]] sjl99k44vbaombxqdno57g8z05gdwd5 276667 276666 2026-10-28T12:46:47Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276667 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Matten13.jpg|thumb|Balalardıń teńsalmaqlılıǵı menen epshilligin rawajlandırıwǵa arnalǵan úskene]] '''Epshillik''' — adamnıń dene poziciyasın tez ózgertiw qábileti. Ol teńsalmaqlılıq, koordinaciya, [[Tezlik|tezlik]], refleksler, kúsh hám [[Shıdamlılıq shınıǵıwları|shıdamlılıq]] sıyaqlı ayırım háreket kónlikpelerin birlestiriwdi talap etedi. Anıǵıraq aytqanda, epshillik mına altı qábiletke baylanıslı: * '''Teńsalmaqlılıq''' — sezim organlarınıń (kóz, qulaq hám buwınlardaǵı dene poziciyasın seziwshi organlar) úylesken háreketi arqalı turǵanda yamasa háreket etkende teńsalmaqlılıqtı saqlaw (yaǵnıy qulamaw) qábileti; * '''Statikalıq teńsalmaqlılıq''' — qozǵalmay turǵan poziciyada deneniń awırlıq orayın tirek maydanınıń ústinde uslap turıw qábileti; * '''Dinamikalıq teńsalmaqlılıq''' — dene háreket etkende teńsalmaqlılıqtı saqlaw, salmaqtı teń bólistiriw qábileti; * '''Tezlik''' — pútkil deneni yamasa onıń bir bólegin tez qozǵaltıw qábileti; * '''Kúsh''' — bulshıq ettiń yamasa bulshıq et toparınıń qarsılıqtı jeńiw qábileti; * '''Koordinaciya''' — deneniń háreketin sezim organları menen birgelikte basqarıw qábileti (mısalı, toptı uslaǵanda top, qol hám kóz koordinaciyası). Sportta epshillik kóbinese belgili bir sport túrine baylanıslı anıqlanadı, sebebi ol hár túrli sport túrlerinde hár túrli qollanılatuǵın kóplegen qurawshılardı birlestiredi. Sheppard hám Yang (2006) epshillikti «stimulǵa juwap retinde baǵdardı yamasa tezlikti ózgertiw menen pútkil deneniń tez háreketi» dep anıqlaǵan<ref>{{cite journal |last1=Sheppard |first1=J. M. |last2=Young |first2=W. B. |title=Agility literature review: classifications, training and testing |journal=Journal of Sports Sciences |date=September 2006 |volume=24 |issue=9 |pages=919–932 |doi=10.1080/02640410500457109 |pmid=16882626}}</ref>. Joqarı intensivlikli reaktiv epshillik shınıǵıwları [[Badminton|badminton]] sıyaqlı raketka menen oynalatuǵın sport túrlerinde maydanshadaǵı háreket nátiyjeliligin hám oyın nátiyjelerin ádewir jaqsılaytuǵını dálillengen<ref>{{cite journal |last1=Komari |first1=A. |last2=Ihsan |first2=F. |last3=Rezha |first3=A. H. |last4=Sobko |first4=I. |title=Effects of high-intensity reactive agility training on on-court movement efficiency and match performance in competitive badminton players |journal=Health, Sport, Rehabilitation |year=2026 |volume=12 |issue=3 |pages=36–51 |doi=10.58962/HSR.1336}}</ref>. == Basqa tarawlarda == Epshillik kóplegen rol oyınlarında, mısalı, «Pokémon» video oyınlarında hám «Dungeons & Dragons» stol oyınında áhmiyetli qásiyet bolıp tabıladı. Ol qaharmannıń qarsılasınıń hújiminen qashıp qutılıw yamasa óziniń hújimin tabıslı ámelge asırıw qábiletine tásir etiwi múmkin. Házirgi [[Psixologiya|psixologiyada]] «emocionallıq epshillik» túsinigi de bar. Ol kúndelikli jaǵdaylarǵa eń jaqsı juwap beriw ushın óz pikirleri menen sezimlerine iykemli qatnasta bolıw dep anıqlanadı<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2016/10/04/well/family/teaching-your-child-emotional-agility.html |title=Teaching Your Child Emotional Agility |last=Dell'Antonia |first=K. J. |date=2016-10-04 |work=The New York Times |access-date=2026-10-28}}</ref>. Bul túsinik házirgi [[Film|kino]] óndirisinde de qollanıladı: kinorejissyorlar sapalı filmlerdi keshiktirmey jaratıw ushın ortalıqtaǵı, jaǵdaylardaǵı, syujettegi ózgerislerge hám sheklengen byudjetke tez beyimlesedi<ref>{{cite web |url=https://rejuvenate.digital/news/power-small-film-crews-maximising-creativity-and-efficiency-digital-filmmaking |title=The Power of Small Film Crews – Maximising Creativity and Efficiency in Digital Filmmaking |date=2023-09-06 |publisher=Rejuvenate Digital |access-date=2026-10-28}}</ref>. == Jáne de qarań == * [[Illinoys epshillik testi]] * [[Epshillik shınıǵıwları]] * [[Fitnes jolaǵı]] * [[Friran]] * [[Parkur]] == Derekler == {{Derekler}} [[:Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]] 3mxridv4cjthalbnmutalocerb6ycx4 276672 276667 2026-10-28T16:22:39Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276672 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Matten13.jpg|thumb|Balalardıń teńsalmaqlılıǵı menen epshilligin rawajlandırıwǵa arnalǵan úskene]] '''Epshillik''' — adamnıń dene poziciyasın tez ózgertiw qábileti. Ol teńsalmaqlılıq, koordinaciya, [[Tezlik|tezlik]], refleksler, kúsh hám [[Shıdamlılıq shınıǵıwları|shıdamlılıq]] sıyaqlı ayırım háreket kónlikpelerin birlestiriwdi talap etedi. Anıǵıraq aytqanda, epshillik mına altı qábiletke baylanıslı: * '''Teńsalmaqlılıq''' — sezim organlarınıń (kóz, qulaq hám buwınlardaǵı dene poziciyasın seziwshi organlar) úylesken háreketi arqalı turǵanda yamasa háreket etkende teńsalmaqlılıqtı saqlaw (yaǵnıy qulamaw) qábileti; * '''Statikalıq teńsalmaqlılıq''' — qozǵalmay turǵan poziciyada deneniń awırlıq orayın tirek maydanınıń ústinde uslap turıw qábileti; * '''Dinamikalıq teńsalmaqlılıq''' — dene háreket etkende teńsalmaqlılıqtı saqlaw, salmaqtı teń bólistiriw qábileti; * '''Tezlik''' — pútkil deneni yamasa onıń bir bólegin tez qozǵaltıw qábileti; * '''Kúsh''' — bulshıq ettiń yamasa bulshıq et toparınıń qarsılıqtı jeńiw qábileti; * '''Koordinaciya''' — deneniń háreketin sezim organları menen birgelikte basqarıw qábileti (mısalı, toptı uslaǵanda top, qol hám kóz koordinaciyası). Sportta epshillik kóbinese belgili bir sport túrine baylanıslı anıqlanadı, sebebi ol hár túrli sport túrlerinde hár túrli qollanılatuǵın kóplegen komponentlerdi birlestiredi. Sheppard hám Yang (2006) epshillikti «stimulǵa juwap retinde baǵdardı yamasa tezlikti ózgertiw menen pútkil deneniń tez háreketi» dep anıqlaǵan<ref>{{cite journal |last1=Sheppard |first1=J. M. |last2=Young |first2=W. B. |title=Agility literature review: classifications, training and testing |journal=Journal of Sports Sciences |date=September 2006 |volume=24 |issue=9 |pages=919–932 |doi=10.1080/02640410500457109 |pmid=16882626}}</ref>. Joqarı intensivlikli reaktiv epshillik shınıǵıwları [[Badminton|badminton]] sıyaqlı raketka menen oynalatuǵın sport túrlerinde maydanshadaǵı háreket nátiyjeliligin hám oyın nátiyjelerin ádewir jaqsılaytuǵını dálillengen<ref>{{cite journal |last1=Komari |first1=A. |last2=Ihsan |first2=F. |last3=Rezha |first3=A. H. |last4=Sobko |first4=I. |title=Effects of high-intensity reactive agility training on on-court movement efficiency and match performance in competitive badminton players |journal=Health, Sport, Rehabilitation |year=2026 |volume=12 |issue=3 |pages=36–51 |doi=10.58962/HSR.1336}}</ref>. == Basqa tarawlarda == Epshillik kóplegen rol oyınlarında, mısalı, «Pokémon» video oyınlarında hám «Dungeons & Dragons» stol oyınında áhmiyetli qásiyet bolıp tabıladı. Ol qaharmannıń qarsılasınıń hújiminen qashıp qutılıw yamasa óziniń hújimin tabıslı ámelge asırıw qábiletine tásir etiwi múmkin. Házirgi [[Psixologiya|psixologiyada]] «emocionallıq epshillik» túsinigi de bar. Ol kúndelikli jaǵdaylarǵa eń jaqsı juwap beriw ushın óz pikirleri menen sezimlerine iykemli qatnasta bolıw dep anıqlanadı<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2016/10/04/well/family/teaching-your-child-emotional-agility.html |title=Teaching Your Child Emotional Agility |last=Dell'Antonia |first=K. J. |date=2016-10-04 |work=The New York Times |access-date=2026-10-28}}</ref>. Bul túsinik házirgi [[Film|kino]] óndirisinde de qollanıladı: kinorejissyorlar sapalı filmlerdi keshiktirmey jaratıw ushın ortalıqtaǵı, jaǵdaylardaǵı, syujettegi ózgerislerge hám sheklengen byudjetke tez beyimlesedi<ref>{{cite web |url=https://rejuvenate.digital/news/power-small-film-crews-maximising-creativity-and-efficiency-digital-filmmaking |title=The Power of Small Film Crews – Maximising Creativity and Efficiency in Digital Filmmaking |date=2023-09-06 |publisher=Rejuvenate Digital |access-date=2026-10-28}}</ref>. == Jáne de qarań == * [[Illinoys epshillik testi]] * [[Epshillik shınıǵıwları]] * [[Fitnes jolaǵı]] * [[Friran]] * [[Parkur]] == Derekler == {{Derekler}} [[:Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]] hwj7ayitn08q3yqxj3uzqz29jr8hbq6 0 49267 276694 276634 2026-10-28T20:48:10Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276694 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Push up (PSF).png|thumb|Qolǵa tirelip kóteriliw (qaptaldan kórinisi)]] '''Qolǵa tirelip kóteriliw''' — adam óz dene salmaǵı menen orınlaytuǵın [[kalistenika]] [[Shınıǵıw|shınıǵıwı]]. Shınıǵıw betin tómen qaratıp jatqan poziciyadan baslanadı: ayaqlar tirek bolıp xızmet etedi, al dene qollar járdeminde joqarıǵa kóteriledi hám tómenge túsiriledi. Bul shınıǵıw tiykarınan kókirektiń úlken bulshıq etin, qoldıń úsh baslı bulshıq etin (triceps) hám iyinniń deltasımaq bulshıq etiniń aldıńǵı bólegin rawajlandıradı; sonıń menen birge, qarın hám dene ortalıǵındaǵı bulshıq etler de jumısqa qatnasadı<ref>{{cite journal |last1=Contreras |first1=Bret |last2=Schoenfeld |first2=Brad |last3=Mike |first3=Jonathan |last4=Tiryaki-Sonmez |first4=Gul |last5=Cronin |first5=John |last6=Vaino |first6=Elsbeth |title=The Biomechanics of the Push-up: Implications for Resistance Training Programs |journal=Strength & Conditioning Journal |date=October 2012 |volume=34 |issue=5 |pages=41–46 |doi=10.1519/SSC.0b013e31826d877b}}</ref>. Qolǵa tirelip kóteriliw [[Dene tárbiya|dene tárbiya]] sabaqlarında hám sport shınıǵıwlarında eń kóp qollanılatuǵın tiykarǵı shınıǵıwlardıń biri. == Atamanıń kelip shıǵıwı == Amerika inglis tilindegi ''push-up'' (sózbe-sóz: «joqarıǵa iyteriw») termini shama menen 1905–1910-jıllar aralıǵında qollanıla baslaǵan<ref>{{cite web |title=push-up |url=http://dictionary.reference.com/browse/push-up |year=2015 |publisher=Dictionary.com |access-date=2026-10-28}}</ref>, al britan variantı ''press-up'' birinshi ret 1920-jılı jazılıp alınǵan<ref>{{cite encyclopedia |title=press-up, n. |encyclopedia=Oxford English Dictionary |date=July 2023 |doi=10.1093/OED/3196785347}}</ref>. == Kóteriletuǵın dene salmaǵı == ''Journal of Strength and Conditioning Research'' jurnalında járiyalanǵan izertlewge qaraǵanda, ádettegi qolǵa tirelip kóteriliwde adam qolları menen ortasha esapta óz dene salmaǵınıń joqarǵı poziciyada 69,16 %, tómengi poziciyada 75,04 % bólegin kóteredi. Dizege tirelip orınlanatuǵın jeńillestirilgen variantta bul kórsetkishler sáykes túrde 53,56 % hám 61,80 % ti quraydı<ref name="suprak">{{cite journal |last1=Suprak |first1=David N |last2=Dawes |first2=Jay |last3=Stephenson |first3=Mark D |title=The Effect of Position on the Percentage of Body Mass Supported During Traditional and Modified Push-up Variants |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |date=February 2011 |volume=25 |issue=2 |pages=497–503 |doi=10.1519/JSC.0b013e3181bde2cf |pmid=20179649}}</ref>. == Jumısqa qatnasatuǵın bulshıq etler == Shınıǵıw tiykarınan gewde, iyin hám qol bulshıq etlerine baǵdarlanǵan. Biraq deneni tuwrı poziciyada uslap turıw ushın basqa bulshıq etler de jumıs isleydi, sonlıqtan shınıǵıw deneniń kóp bólegin qamtıydı<ref name="ACE">{{cite web |url=http://www.acefitness.org/exerciselibrary/41/push-up/ |title=Push-up |publisher=American Council on Exercise |access-date=2026-10-28}}</ref>. === Kókirek bulshıq etleri === Kókirektiń úlken hám kishi bulshıq etleri — deneniń joqarǵı bólegindegi tiykarǵı iyteriwshi bulshıq etler. Deneni kóterip-túsirgende jumıstıń kóp bólegin kókirektiń úlken bulshıq eti atqaradı. === Úsh baslı bulshıq et (triceps) === Kóteriliw basqıshında triceps shıǵanaq buwının jazıp, qollardı tolıq tuwrılaydı, al túsiw basqıshında háreket tezligin qadaǵalaydı. Qollar bir-birine qanshelli jaqın qoyılsa, triceps sonshama kóp jumıs isleydi. Bul bulshıq et úsh bólekten (basdan) ibarat: qaptal, uzın hám ishki bas. === Buwınlar hám sińirler === Barmaqlardı, bilekti hám shıǵanaqtı uslap turatuǵın ishki bulshıq etler de statikalıq (izometriyalıq) túrde jumısqa qatnasadı. == Túrleri == === Dizege tirelip kóteriliw === Bul jeńillestirilgen variantta deneniń tómengi bólegi ayaq barmaqlarına emes, al dizege tirep turadı. Ol baslawshılar ushın, [[Qızdırıw shınıǵıwları|qızdırıw shınıǵıwlarında]] hám qayta tikleniw dáwirinde qollanıladı. Geyde [[Fitnes|fitnes]] testlerinde hayallar ushın ádettegi variantqa sáykes keletuǵın norma retinde de paydalanıladı<ref>{{cite web |title=Try This Test to Measure Upper Body Strength |url=https://www.verywellfit.com/push-up-test-for-upper-body-strength-and-endurance-3120272 |website=Verywell Fit |access-date=2026-10-28}}</ref>. === Planshta kóteriliw === Júdá qıyın variant: ayaqlar jerge tiymeydi, dene tek qollarǵa tirelip, ''plansh'' poziciyasında kóteriledi hám túsiriledi. Bunıń ushın deneniń awırlıq orayı qollardıń ústinde uslap turılıwı kerek, bul úlken kúsh hám teńsalmaqlılıqtı talap etedi. === Qoldı jerden kóterip orınlaw === Hárbir qaytalawdan keyin qollar jerden kóteriledi. Bul háreketti tolıq orınlawǵa májbúrleydi hám inerciyanı joq etedi, nátiyjede dene ortalıǵı hám iyin bulshıq etleri qosımsha rawajlanadı. === Bir qolda kóteriliw === Kóplegen variantlardı eki qoldıń ornına bir qol menen orınlawǵa boladı. Bul bulshıq etlerge túsetuǵın júkti ádewir arttıradı. == Rekordlar == * Bir saat ishinde eń kóp qolǵa tirelip kóteriliw boyınsha Ginnesstiń dúnya júzilik rekordı (erler arasında) — 3378 ret; ol 2023-jılı 30-iyunda Londonda ornatılǵan<ref>{{cite web |url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-push-ups-in-one-hour |title=Most push ups in one hour (male) |website=Guinness World Records |access-date=2026-10-28}}</ref>. * Hayallar arasında bir saattaǵı rekord — 1575 ret (2024-jıl 28-sentyabr)<ref>{{cite news |last=Yu |first=Yi-Jin |date=22 November 2024 |title=Grandma of 12 sets new world record with 1,575 pushups |url=https://abcnews.com/GMA/Wellness/grandma-12-sets-new-world-record-1575-pushups/story?id=116088335 |work=ABC News |access-date=2026-10-28}}</ref>. * 24 saat ishinde eń kóp kóteriliw — 46 001 ret (1993-jıl 25-aprel)<ref>{{cite web |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-push-ups-in-24-hours/ |title=Most push-ups in 24 hours |website=Guinness World Records |access-date=2026-10-28}}</ref>. == Haywanlar dúnyasında == Ayırım haywanlar da usıǵan uqsas háreket isleydi. Mısalı, Arqa Amerikada jasaytuǵın ayırım kesirtke túrleriniń erkekleri urǵashılardı ózine tartıw ushın «qolǵa tirelip kóteriliwge» uqsas háreketler isleydi<ref>Maurice Burton, Robert Burton. ''International Wildlife Encyclopedia''. Marshall Cavendish, 2002. ISBN 0-7614-7272-X</ref>. Qızıǵı, Meksika ispan tilinde bul shınıǵıw ''lagartijas'', yaǵnıy «kesirtkeler» dep ataladı. == Jáne de qarań == * [[Shınıǵıw]] * [[Fitnes]] * [[Dene tárbiya]] * [[Otırıp-turıw]] * [[Qızdırıw shınıǵıwları]] * [[Suwıtıw shınıǵıwları]] * [[Kalistenika]] * [[Kúsh shınıǵıwları]] == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] qheer9znvphgl12vbgvim41g47fecf9 0 49268 276662 276596 2026-10-28T12:36:18Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276662 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Kniebeuge.jpg|thumb|Óz dene salmaǵı menen otırıp-turıw]] [[Fayl:Squats.svg|thumb|Shtanga menen otırıp-turıw]] '''Otırıp-turıw''' — adam tik turǵan poziciyadan jambasın tómen túsirip, keyin qaytadan turatuǵın kúsh [[Shınıǵıw|shınıǵıwı]]. Tómen túskende jambas hám dize buwınları búgiledi, al tik turǵanda olar qaytadan jazıladı. Otırıp-turıw deneniń tómengi bóleginiń bulshıq etlerin kúsheytiw hám úlkeytiw, sonday-aq dene ortalıǵınıń turaqlılıǵın rawajlandırıw ushın eń áhmiyetli shınıǵıwlardıń biri bolıp esaplanadı. Shınıǵıwda tiykarınan sannıń tórt baslı bulshıq eti, úlken jaqınlastırıwshı bulshıq et hám úlken bókse bulshıq eti jumıs isleydi<ref name="ExRx">{{cite web |title=BB Squat |url=https://exrx.net/WeightExercises/Quadriceps/BBSquat |website=ExRx |access-date=2026-10-28}}</ref>. Sonıń menen birge, omırtqanı tiklewshi bulshıq et hám qarın bulshıq etleri statikalıq (izometriyalıq) túrde jumısqa qatnasadı<ref name="Rippetoe">{{cite book |last=Rippetoe |first=Mark |title=Starting Strength: Basic Barbell Training |year=2007 |publisher=The Aasgaard Company |isbn=978-0-9768054-2-7}}</ref>. Otırıp-turıw pauerlifting sportındaǵı úsh tiykarǵı jarıs shınıǵıwınıń biri. Ol kóplegen ápiwayı [[Fitnes|fitnes]] programmalarında da tiykarǵı shınıǵıw retinde qollanıladı. == Orınlaw texnikası == Shınıǵıw tik turǵan poziciyadan baslanadı. Adam jambasın artqa jıljıtıp, dizelerin hám jambasın búgedi hám gewdesin tómenge túsiredi, keyin qaytadan tik poziciyaǵa qaytadı. Kóbinese qosımsha salmaq qollanıladı, ádette bul — shtanga. Sonday-aq gantel hám girler de paydalanıladı. Shtanga iyinniń joqarǵı bóleginde yamasa arqanıń tómenirek bóleginde uslap turıladı<ref name="Brown">{{cite book |last=Brown |first=S. P. |title=Introduction to Exercise Science |year=2000 |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |isbn=0-683-30280-9 |pages=280–281}}</ref>. === Tereńligi === Otırıp-turıw hár túrli tereńlikte orınlanıwı múmkin. Xalıqaralıq pauerlifting federaciyasınıń qaǵıydaları boyınsha jarıslarda jambas buwınınıń búgilgen jeri dizeniń joqarǵı noqatınan tómen túsiwi kerek<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130319094920/http://www.powerlifting-ipf.com/fileadmin/data/Technical_Rules/2013_Technical_Rules_english.pdf |title=Technical Rules Book 2013 |publisher=International Powerlifting Federation |date=January 2013 |access-date=2026-10-28}}</ref>. Bunnan tómen otırıw tolıq yamasa tereń otırıp-turıw, al bunnan joqarı toqtaw tolıq emes otırıp-turıw dep ataladı<ref name="Brown" />. === Kóp ushırasatuǵın qáteler === * Júdá tez túsiw. Bul salmaqtı kóteriwdi qıyınlastıradı hám jaraqat alıw qáwpin arttıradı<ref name="Brown" />. * Gewdeni aldıǵa artıq iyiw. Bunda beldiń tómengi bólegine túsetuǵın júk kúsheyedi hám omırtqa aralıq diskiniń jaraqatı qáwpi payda boladı<ref name="Brown" />. * Dizelerdiń ishke qaray búgiliwi, yaǵnıy olardıń ayaq barmaqları baǵdarında bolmawı. Bul dize buwınına zıyan keltiriwi múmkin. * Ókshelerdiń jerden kóteriliwi. Bunda bókse bulshıq etleriniń jumısı azayadı. == Jumısqa qatnasatuǵın bulshıq etler == '''Tiykarǵı jumıs isleytuǵın bulshıq etler:'''<ref name="ExRx" /> * Sannıń tórt baslı bulshıq eti * Úlken bókse bulshıq eti * Úlken jaqınlastırıwshı bulshıq et * Baltırdıń kambala tárizli bulshıq eti '''Deneni turaqlı uslap turatuǵın bulshıq etler:''' * Omırtqanı tiklewshi bulshıq et * Qarınnıń tuwrı hám qıya bulshıq etleri * Sannıń arqa bulshıq etleri * Orta hám kishi bókse bulshıq etleri * Baltırdıń eki baslı bulshıq eti == Úskeneler == Otırıp-turıwdı qáwipsiz orınlaw ushın arnawlı ramalar (tirek ramaları) qollanıladı. Olar shtanganı uslap turadı hám járdemshisiz shınıǵıw islewge múmkinshilik beredi. [[Awır atletika]] belbewleri qarın ishindegi basımdı arttırıp, deneni turaqlı uslawǵa járdem beredi<ref>{{cite journal |last1=Lander |first1=J. E. |last2=Simonton |first2=R. L. |last3=Giacobbe |first3=J. K. |title=The effectiveness of weight-belts during the squat exercise |journal=Medicine and Science in Sports and Exercise |date=February 1990 |volume=22 |issue=1 |pages=117–126 |pmid=2304406}}</ref>. == Túrleri == === Shtanga menen === * '''Arqada shtanga menen otırıp-turıw''' — shtanga arqanıń joqarǵı bóleginde, moynınıń túbinde uslap turıladı. Bul eń kóp tarqalǵan túri. * '''Aldında shtanga menen otırıp-turıw''' — shtanga kókirektiń aldında, buǵana súyekleri hám iyinlerde uslap turıladı. Bunda arqanıń joqarǵı bóleginiń bulshıq etleri de qosımsha jumıs isleydi<ref>{{cite web |title=Front Squat |url=https://exrx.net/WeightExercises/Quadriceps/BBFrontSquat |website=ExRx |access-date=2026-10-28}}</ref>. * '''Bastan joqarı shtanga menen otırıp-turıw''' — shtanga kóterilgen qollarda bastan joqarı uslap turıladı. * '''Sumo otırıp-turıw''' — ayaqlar iyinnen keńirek qoyılıp, ayaq barmaqları sırtqa qaratıladı. === Bir ayaqta === * '''Bir ayaqta otırıp-turıw''' — shınıǵıw eki ayaqtıń ornına bir ayaqta orınlanadı. Ol teńsalmaqlılıqtı jaqsılaydı hám eki ayaqtıń kúshin teńlestiriwge járdem beredi<ref>{{cite journal |last1=Eliassen |first1=William |last2=Saeterbakken |first2=Atle Hole |last3=van den Tillaar |first3=Roland |title=Comparison of bilateral and unilateral squat exercises on barbell kinematics and muscle activation |journal=International Journal of Sports Physical Therapy |date=2018 |volume=13 |issue=5 |pages=871–881 |pmid=30276019 |pmc=6159498}}</ref>. * '''«Pistolet»''' — bir ayaqta tolıq tereńlikke shekem otırıw, bunda ekinshi ayaq aldıǵa sozılıp, jerge tiymey turadı. * '''Bolgar otırıp-turıwı''' — artqı ayaq ornıqlı platformaǵa qoyılıp, aldıńǵı ayaqta otırıp-turıw orınlanadı. === Óz dene salmaǵı menen === * '''Ápiwayı otırıp-turıw''' — qosımsha salmaqsız orınlanadı, ádette kóp ret qaytalanadı. * '''Sekiriw menen otırıp-turıw''' — adam otırǵan poziciyadan kúshli túrde joqarıǵa sekiredi. Bul [[Pliometrika|pliometrikalıq]] shınıǵıw bolıp tabıladı. * '''Gantel yamasa gir menen otırıp-turıw''' — gantel yamasa gir eki qol menen kókirektiń aldında uslap turıladı. == Jáne de qarań == * [[Shınıǵıw]] * [[Qolǵa tirelip kóteriliw]] * [[Fitnes]] * [[Awır atletika]] * [[Qızdırıw shınıǵıwları]] * [[Suwıtıw shınıǵıwları]] * [[Kúsh shınıǵıwları]] == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]] dovgj6wjk5yq2s2rzd1v3znghndbqj1 276695 276662 2026-10-28T20:48:11Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276695 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Kniebeuge.jpg|thumb|Óz dene salmaǵı menen otırıp-turıw]] [[Fayl:Squats.svg|thumb|Shtanga menen otırıp-turıw]] '''Otırıp-turıw''' — adam tik turǵan poziciyadan jambasın tómen túsirip, keyin qaytadan turatuǵın kúsh [[Shınıǵıw|shınıǵıwı]]. Tómen túskende jambas hám dize buwınları búgiledi, al tik turǵanda olar qaytadan jazıladı. Otırıp-turıw deneniń tómengi bóleginiń bulshıq etlerin kúsheytiw hám úlkeytiw, sonday-aq dene ortalıǵınıń turaqlılıǵın rawajlandırıw ushın eń áhmiyetli shınıǵıwlardıń biri bolıp esaplanadı. Shınıǵıwda tiykarınan sannıń tórt baslı bulshıq eti, úlken jaqınlastırıwshı bulshıq et hám úlken bókse bulshıq eti jumıs isleydi<ref name="ExRx">{{cite web |title=BB Squat |url=https://exrx.net/WeightExercises/Quadriceps/BBSquat |website=ExRx |access-date=2026-10-28}}</ref>. Sonıń menen birge, omırtqanı tiklewshi bulshıq et hám qarın bulshıq etleri statikalıq (izometriyalıq) túrde jumısqa qatnasadı<ref name="Rippetoe">{{cite book |last=Rippetoe |first=Mark |title=Starting Strength: Basic Barbell Training |year=2007 |publisher=The Aasgaard Company |isbn=978-0-9768054-2-7}}</ref>. Otırıp-turıw pauerlifting sportındaǵı úsh tiykarǵı jarıs shınıǵıwınıń biri. Ol kóplegen ápiwayı [[Fitnes|fitnes]] programmalarında da tiykarǵı shınıǵıw retinde qollanıladı. == Orınlaw texnikası == Shınıǵıw tik turǵan poziciyadan baslanadı. Adam jambasın artqa jıljıtıp, dizelerin hám jambasın búgedi hám gewdesin tómenge túsiredi, keyin qaytadan tik poziciyaǵa qaytadı. Kóbinese qosımsha salmaq qollanıladı, ádette bul — shtanga. Sonday-aq gantel hám girler de paydalanıladı. Shtanga iyinniń joqarǵı bóleginde yamasa arqanıń tómenirek bóleginde uslap turıladı<ref name="Brown">{{cite book |last=Brown |first=S. P. |title=Introduction to Exercise Science |year=2000 |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |isbn=0-683-30280-9 |pages=280–281}}</ref>. === Tereńligi === Otırıp-turıw hár túrli tereńlikte orınlanıwı múmkin. Xalıqaralıq pauerlifting federaciyasınıń qaǵıydaları boyınsha jarıslarda jambas buwınınıń búgilgen jeri dizeniń joqarǵı noqatınan tómen túsiwi kerek<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20130319094920/http://www.powerlifting-ipf.com/fileadmin/data/Technical_Rules/2013_Technical_Rules_english.pdf |title=Technical Rules Book 2013 |publisher=International Powerlifting Federation |date=January 2013 |access-date=2026-10-28}}</ref>. Bunnan tómen otırıw tolıq yamasa tereń otırıp-turıw, al bunnan joqarı toqtaw tolıq emes otırıp-turıw dep ataladı<ref name="Brown" />. === Kóp ushırasatuǵın qáteler === * Júdá tez túsiw. Bul salmaqtı kóteriwdi qıyınlastıradı hám jaraqat alıw qáwpin arttıradı<ref name="Brown" />. * Gewdeni aldıǵa artıq iyiw. Bunda beldiń tómengi bólegine túsetuǵın júk kúsheyedi hám omırtqa aralıq diskiniń jaraqatı qáwpi payda boladı<ref name="Brown" />. * Dizelerdiń ishke qaray búgiliwi, yaǵnıy olardıń ayaq barmaqları baǵdarında bolmawı. Bul dize buwınına zıyan keltiriwi múmkin. * Ókshelerdiń jerden kóteriliwi. Bunda bókse bulshıq etleriniń jumısı azayadı. == Jumısqa qatnasatuǵın bulshıq etler == '''Tiykarǵı jumıs isleytuǵın bulshıq etler:'''<ref name="ExRx" /> * Sannıń tórt baslı bulshıq eti * Úlken bókse bulshıq eti * Úlken jaqınlastırıwshı bulshıq et * Baltırdıń kambala tárizli bulshıq eti '''Deneni turaqlı uslap turatuǵın bulshıq etler:''' * Omırtqanı tiklewshi bulshıq et * Qarınnıń tuwrı hám qıya bulshıq etleri * Sannıń arqa bulshıq etleri * Orta hám kishi bókse bulshıq etleri * Baltırdıń eki baslı bulshıq eti == Úskeneler == Otırıp-turıwdı qáwipsiz orınlaw ushın arnawlı ramalar (tirek ramaları) qollanıladı. Olar shtanganı uslap turadı hám járdemshisiz shınıǵıw islewge múmkinshilik beredi. [[Awır atletika]] belbewleri qarın ishindegi basımdı arttırıp, deneni turaqlı uslawǵa járdem beredi<ref>{{cite journal |last1=Lander |first1=J. E. |last2=Simonton |first2=R. L. |last3=Giacobbe |first3=J. K. |title=The effectiveness of weight-belts during the squat exercise |journal=Medicine and Science in Sports and Exercise |date=February 1990 |volume=22 |issue=1 |pages=117–126 |pmid=2304406}}</ref>. == Túrleri == === Shtanga menen === * '''Arqada shtanga menen otırıp-turıw''' — shtanga arqanıń joqarǵı bóleginde, moynınıń túbinde uslap turıladı. Bul eń kóp tarqalǵan túri. * '''Aldında shtanga menen otırıp-turıw''' — shtanga kókirektiń aldında, buǵana súyekleri hám iyinlerde uslap turıladı. Bunda arqanıń joqarǵı bóleginiń bulshıq etleri de qosımsha jumıs isleydi<ref>{{cite web |title=Front Squat |url=https://exrx.net/WeightExercises/Quadriceps/BBFrontSquat |website=ExRx |access-date=2026-10-28}}</ref>. * '''Bastan joqarı shtanga menen otırıp-turıw''' — shtanga kóterilgen qollarda bastan joqarı uslap turıladı. * '''Sumo otırıp-turıw''' — ayaqlar iyinnen keńirek qoyılıp, ayaq barmaqları sırtqa qaratıladı. === Bir ayaqta === * '''Bir ayaqta otırıp-turıw''' — shınıǵıw eki ayaqtıń ornına bir ayaqta orınlanadı. Ol teńsalmaqlılıqtı jaqsılaydı hám eki ayaqtıń kúshin teńlestiriwge járdem beredi<ref>{{cite journal |last1=Eliassen |first1=William |last2=Saeterbakken |first2=Atle Hole |last3=van den Tillaar |first3=Roland |title=Comparison of bilateral and unilateral squat exercises on barbell kinematics and muscle activation |journal=International Journal of Sports Physical Therapy |date=2018 |volume=13 |issue=5 |pages=871–881 |pmid=30276019 |pmc=6159498}}</ref>. * '''«Pistolet»''' — bir ayaqta tolıq tereńlikke shekem otırıw, bunda ekinshi ayaq aldıǵa sozılıp, jerge tiymey turadı. * '''Bolgar otırıp-turıwı''' — artqı ayaq ornıqlı platformaǵa qoyılıp, aldıńǵı ayaqta otırıp-turıw orınlanadı. === Óz dene salmaǵı menen === * '''Ápiwayı otırıp-turıw''' — qosımsha salmaqsız orınlanadı, ádette kóp ret qaytalanadı. * '''Sekiriw menen otırıp-turıw''' — adam otırǵan poziciyadan kúshli túrde joqarıǵa sekiredi. Bul [[Pliometrika|pliometrikalıq]] shınıǵıw bolıp tabıladı. * '''Gantel yamasa gir menen otırıp-turıw''' — gantel yamasa gir eki qol menen kókirektiń aldında uslap turıladı. == Jáne de qarań == * [[Shınıǵıw]] * [[Qolǵa tirelip kóteriliw]] * [[Fitnes]] * [[Awır atletika]] * [[Qızdırıw shınıǵıwları]] * [[Suwıtıw shınıǵıwları]] * [[Kúsh shınıǵıwları]] == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] sn8n3k5vup7kic9bur24wlrf35qc6zh 0 49269 276696 276603 2026-10-28T20:48:13Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276696 wikitext text/x-wiki [[Fayl:SMATrinitasGymnastic2.JPG|thumb|Dene tárbiya sabaǵında qızdırıw shınıǵıwların orınlap atırǵan oqıwshılar]] '''Qızdırıw shınıǵıwları''' — tiykarǵı fizikalıq júkleme, jarıs yamasa óner kórsetiwden aldın orınlanatuǵın jeńil shınıǵıwlar. Sportshılar, qosıqshılar, aktyorlar hám basqalar bulshıq etlerin úlken júklemege tayarlaw ushın qızdırıw shınıǵıwların orınlaydı. Olar bulshıq etlerdi kúshli háreketlerge tayarlaydı hám artıq kúsh túsiwden payda bolatuǵın bulshıq et tartılıwı menen jaraqatlardıń aldın aladı dep esaplanadı. == Shınıǵıwlar == Qızdırıw ádette fizikalıq háreketti áste-aqırın kúsheytiwden, buwınlardıń háreketsheńligin arttıratuǵın shınıǵıwlardan hám sozılıw shınıǵıwlarınan ibarat. Mısalı, [[Juwırıw|juwırıw]] yamasa aktiv sport oyınınan aldın sportshılar bulshıq etlerin qızdırıw hám júrek urıwın tezletiw ushın áste juwıradı. Qızdırıw shınıǵıwları keyingi háreketke sáykes keliwi kerek, sonda jumıs isleytuǵın bulshıq etler aldınnan tayarlanadı. Qızdırıw sportshını fizikalıq jaqtan da, psixologiyalıq jaqtan da tayarlaydı dep esaplanadı. == Sozılıw shınıǵıwları == Ayırım qızdırıw kompleksleri sozılıw shınıǵıwların da óz ishine aladı. Biraq 2013-jılǵı izertlewge qaraǵanda, qızdırıw waqtında orınlanǵan uzaq sozılıw bulshıq etlerdi hálsiretiwi múmkin<ref name="NatPost">{{cite news |url=https://nationalpost.com/health/stretching-before-workouts-may-weaken-muscles-impair-athletic-performance-studies |title=Stretching before workout may weaken muscles, impair athletes: studies |newspaper=National Post |access-date=2026-10-28}}</ref>. Sozılıwdıń eki túri bar: * '''Statikalıq sozılıw''' — bulshıq et sozılǵan poziciyada bir neshe waqıt uslap turıladı. Ol jaraqattıń aldın alıwǵa hám iyiliwsheńlikti arttırıwǵa járdem beriwi múmkin, biraq qızdırıw shınıǵıwlarınıń quramında usınıs etilmeydi, sebebi uzaq waqıt orınlanǵanda bulshıq etlerdi hálsiretiwi múmkin<ref name="NatPost" /><ref>{{cite news |last=Reynolds |first=Gretchen |date=2008-10-31 |title=Stretching: The Truth |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2008/11/02/sports/playmagazine/112pewarm.html |access-date=2026-10-28}}</ref>. * '''Dinamikalıq sozılıw''' — deneniń bólegi tolıq háreket kólemine jetkenshe qozǵaltıladı. Sozılıwdıń bul túri qızdırıw shınıǵıwlarınıń bir bólegi retinde usınıs etiledi<ref>{{cite journal |last1=Rössler |first1=Roland |last2=Junge |first2=Astrid |last3=Bizzini |first3=Mario |last4=Verhagen |first4=Evert |display-authors=etal |title=A Multinational Cluster Randomised Controlled Trial to Assess the Efficacy of '11+ Kids': A Warm-Up Programme to Prevent Injuries in Children's Football |journal=Sports Medicine |date=2017 |volume=48 |issue=6 |pages=1493–1504 |doi=10.1007/s40279-017-0834-8 |pmid=29273936 |pmc=5948238}}</ref>. == Basqa tarawlarda == Psixologlar, pedagoglar, qosıqshılar hám basqa da qánigeler sabaq yamasa shınıǵıw baslanıwınan aldın qızdırıw shınıǵıwların qollanadı. Olar dawıs shınıǵıwları, fizikalıq shınıǵıwlar, interaktiv oyınlar hám rollerdi atqarıwdı óz ishine alıwı múmkin. Aktyorlar hám qosıqshılar ushın dawıstı qızdırıw ayrıqsha áhmiyetke iye. == Paydası == === Jaraqattıń aldın alıw === Futbolshılarda keń kólemli qızdırıw shınıǵıwlarınıń jaraqattıń aldın alıwdaǵı paydası haqqında maǵlıwmatlar qarama-qarsı: ayırım izertlewler paydası barın kórsetedi<ref>{{cite journal |last1=Daneshjoo |first1=A. |last2=Mokhtar |first2=A. H. |last3=Rahnama |first3=N. |last4=Yusof |first4=A. |year=2012 |title=The effects of injury preventive warm-up programs on knee strength ratio in young male professional soccer players |journal=PLOS ONE |volume=7 |issue=12 |pages=e50979 |doi=10.1371/journal.pone.0050979 |pmid=23226553 |pmc=3513304}}</ref>, al basqaları paydası joq ekenin kórsetedi<ref>{{cite journal |last1=Soligard |first1=T. |last2=Myklebust |first2=G. |last3=Steffen |first3=K. |display-authors=etal |year=2008 |title=Comprehensive warm-up programme to prevent injuries in young female footballers: cluster randomised controlled trial |journal=BMJ |volume=337 |pages=a2469 |doi=10.1136/bmj.a2469 |pmid=19066253 |pmc=2600961}}</ref>. Jaraqattıń aldın alıwda sozılıwǵa emes, al dene temperaturasın kóteriwge baǵdarlanǵan qızdırıw shınıǵıwları paydalıraq bolıwı múmkin<ref>{{cite journal |last1=Fradkin |first1=A. J. |last2=Gabbe |first2=B. J. |last3=Cameron |first3=P. A. |date=June 2006 |title=Does warming up prevent injury in sport? The evidence from randomised controlled trials? |journal=Journal of Science and Medicine in Sport |volume=9 |issue=3 |pages=214–220 |doi=10.1016/j.jsams.2006.03.026 |pmid=16679062}}</ref>. === Nátiyjeni jaqsılaw === 2010-jılǵı meta-analiz avtorlarınıń juwmaǵına qaraǵanda, izertlewlerdiń shama menen bes bólektiń tórt bóleginde qızdırıw shınıǵıwları túrli fizikalıq háreketlerdiń nátiyjesin jaqsılaǵan<ref>{{cite journal |last1=Fradkin |first1=A. J. |last2=Zazryn |first2=T. R. |last3=Smoliga |first3=J. M. |date=January 2010 |title=Effects of warming-up on physical performance: a systematic review with meta-analysis |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=24 |issue=1 |pages=140–148 |doi=10.1519/JSC.0b013e3181c643a0 |pmid=19996770}}</ref>. Dene, ásirese bulshıq etler temperaturasınıń kóteriliwi sekiriw hám tez juwırıw sıyaqlı kúshli, tez háreketlerdiń nátiyjesin jaqsılaydı<ref>{{cite journal |last1=Racinais |first1=Sébastien |last2=Cocking |first2=Scott |last3=Périard |first3=Julien D. |date=2017 |title=Sports and environmental temperature: From warming-up to heating-up |journal=Temperature |volume=4 |issue=3 |pages=227–257 |doi=10.1080/23328940.2017.1356427 |pmid=28944269 |pmc=5605167}}</ref>. == Jáne de qarań == * [[Shınıǵıw]] * [[Otırıp-turıw]] * [[Qolǵa tirelip kóteriliw]] * [[Dene tárbiya]] * [[Suwıtıw shınıǵıwları]] * [[Kúsh shınıǵıwları]] == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] eezi4w8392l8du6850wqzucoqce3a2k 0 49270 276697 276611 2026-10-28T20:48:14Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276697 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Stretching-muscles-579122 640.jpg|thumb|Statikalıq sozılıw — eń kóp tarqalǵan suwıtıw shınıǵıwlarınıń biri]] '''Suwıtıw shınıǵıwları''' — kúshli fizikalıq háreketten ádettegi háreket dárejesine áste-aqırın ótiw. Shınıǵıwdan keyingi ádettegi suwıtıw bir neshe minut áste [[Juwırıw|juwırıw]] yamasa júriwden ibarat bolıwı múmkin. Suwıtıw júrek urıwınıń tınısh jaǵdaydaǵı dárejesine qaytıwına múmkinshilik beredi. Ulıwma alǵanda, suwıtıw shınıǵıwlarınıń qısqa yamasa uzaq múddetli paydaǵa, mısalı, keyinge qalǵan bulshıq et awırıwın azaytıwǵa yamasa jaraqattıń aldın alıwǵa tásiri az yamasa pútkilley joq<ref name="VH">{{cite journal |last1=Van Hooren |first1=Bas |last2=Peake |first2=Jonathan M. |date=July 2018 |title=Do We Need a Cool-Down After Exercise? A Narrative Review of the Psychophysiological Effects and the Effects on Performance, Injuries and the Long-Term Adaptive Response |journal=Sports Medicine |volume=48 |issue=7 |pages=1575–1595 |doi=10.1007/s40279-018-0916-2 |pmid=29663142 |pmc=5999142}}</ref>. Biraq kóplegen sportshılar suwıtıw shınıǵıwların orınlaǵannan keyin ózlerin jaqsıraq sezetuǵının aytadı<ref name="VH" />. == Orınlaw tártibi == Shınıǵıwdan keyingi nátiyjeli suwıtıw háreket intensivliginiń áste-aqırın hám úzliksiz azayıwın óz ishine aladı, mısalı: tez juwırıwdan áste juwırıwǵa, keyin tez júriwge ótiw. Onıń dawamlılıǵı hár túrli adamlarda hár qıylı, biraq kópshilik ushın 3–10 minut jetkilikli dep esaplanadı. Suwıtıw kóbinese shınıǵıwdıń aqırında yamasa ol tamamlanǵannan keyin bir saat ishinde orınlanadı<ref name="VH" />. * '''Aktiv suwıtıw''' — júriw, áste juwırıw yamasa basseynde júriw sıyaqlı háreketler<ref name="VH" />. * '''Passiv suwıtıw''' — otırıw, jatıw yamasa saunadan paydalanıw<ref name="VH" />. Nátiyjeli suwıtıw shınıǵıwları ádette qısqa, sportshıǵa unaytuǵın, jeńil yamasa orta dárejede orınlanatuǵın hám sharshaǵan bulshıq etlerge qosımsha júk túsirmeytuǵın háreketler bolıp tabıladı<ref name="VH" />. Organizmdegi suyıqlıqtı tolıqtırıw da suwıtıwdıń áhmiyetli bólegi bolıp esaplanadı. Suw hám elektrolitlerge bay ishimlikler, mısalı, sport ishimlikleri organizmdegi suw muǵdarın tiklewge járdem beredi<ref>{{cite journal |last1=Del Coso |first1=J. |last2=Estevez |first2=E. |last3=Baquero |first3=R. A. |last4=Mora-Rodriguez |first4=R. |date=2008 |title=Anaerobic performance when rehydrating with water or commercially available sports drinks during prolonged exercise in the heat |journal=Applied Physiology, Nutrition, and Metabolism |volume=33 |issue=2 |pages=290–298 |doi=10.1139/H07-188 |pmid=18347684}}</ref>. == Sozılıw shınıǵıwları == Statikalıq sozılıw — suwıtıwdıń eń kóp tarqalǵan túrleriniń biri<ref name="VH" />. Sozılıw iyiliwsheńlikti arttıradı. Hárbir sozılıw keminde 10–20 sekund uslap turılıwı hám awırıw emes, al jeńil qolaysızlıq sezilgenshe orınlanıwı kerek<ref name="AIS">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20160504231157/http://www.ausport.gov.au/participating/resources/coaches/tools/the_training_session/Warmup-Cooldown |title=The warm up and cool down |publisher=Australian Institute of Sport |access-date=2026-10-28}}</ref>. Orta hám joqarı intensivlikte jumıs islegen hárbir bulshıq et suwıtıw waqtında sozılıwı kerek<ref name="AIS" />. Sozılıw áyyemnen berli kelesi kúni bulshıq etlerdiń qatıp qalıwın azaytıw maqsetinde suwıtıw shınıǵıwı retinde usınıs etilip kelgen<ref name="VH" />. Biraq shınıǵıwdan keyingi sozılıw qısqa múddette bulshıq et hám sińirlerdiń qatıqlıǵın da, háreket kólemin de jaqsılamaydı<ref name="VH" />. Joqarı iyiliwsheńliktiń paydalı bolıwı sport túrine baylanıslı. Mısalı, uzaq aralıqqa juwırıwshılardıń iyiliwsheńligi artqanda, olardıń juwırıw nátiyjeliligi tómenlewi múmkin<ref name="VH" />. == Sport nátiyjelerine tásiri == Aktiv suwıtıw kelesi kúngi yamasa sol kúnniń ózindegi keyingi sport nátiyjelerin jaqsılamaydı (mısalı, adam erte azanda shınıǵıw islep, keshte jarısqa qatnasqanda)<ref name="VH" />. Joqarı intensivlikli háreketten keyingi aktiv suwıtıw jaqın arada (mısalı, sol hápte ishinde) nátiyjege azǵana tásir etiwi múmkin<ref name="VH" />. 2018-jılǵa shekem onıń shıdamlılıq sport túrlerine tásiri izertlenbegen<ref name="VH" />. == Júrek-qan tamır sisteması hám densawlıq == Aerobikalıq shınıǵıw waqtında, ásirese bulshıq etler ishindegi venalar keńeyip, jumıs islep atırǵan bulshıq etler arqalı kóbirek qan ótiwine múmkinshilik beredi. Skelet bulshıq etleriniń qısqarıwı qannıń júrekke qaytıwına járdem beredi. Kúshli shınıǵıwdı birden toqtatıw qannıń keńeygen venalarda toplanıp qalıwına alıp keliwi múmkin. Suwıtıw dáwiri venalardıń ádettegi jaǵdayına áste-aqırın qaytıwına múmkinshilik beredi<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20150807030551/http://doc.med.yale.edu/heartbk/12.pdf |title=High Blood Pressure |last=Moser |first=Marvin |publisher=Yale University School of Medicine |access-date=2026-10-28}}</ref>. Suwıtıw shınıǵıwları shınıǵıwdan keyin esinen tanıw qáwpin azaytadı dep usınıs etiledi, biraq onıń bul maqsette nátiyjeli ekeni belgisiz<ref name="VH" />. Bir izertlewde suwıtıw kúshli shınıǵıwdan keyin bas aylanıwın azaytıwı múmkin ekeni anıqlanǵan<ref>{{cite journal |last1=Olsen |first1=Olav |last2=Sjøhaug |first2=Mona |last3=Van Beekvelt |first3=Mireille |last4=Mork |first4=Paul Jarle |year=2012 |title=The Effect of Warm-Up and Cool-Down Exercise on Delayed Onset Muscle Soreness in the Quadriceps Muscle: a Randomized Controlled Trial |journal=Journal of Human Kinetics |volume=35 |pages=59–68 |doi=10.2478/v10078-012-0079-4 |pmid=23486850 |pmc=3588693}}</ref>. Júrek-qan tamır kesellikleri qáwpi bar adamlarda suwıtıw shınıǵıwları orınlanbasa, keri aqıbetler payda bolıwı múmkin dep boljanǵan. Biraq házirgi klinikalıq maǵlıwmatlar bunı tastıyıqlamaydı: turaqlı shınıǵıwlar, kerisinshe, júrek-qan tamır sistemasına uzaq múddetli paydalı tásir etip, ólim hám gospitalizaciya qáwpin azaytadı<ref>{{cite journal |last1=Fiuza-Luces |first1=Carmen |last2=Santos-Lozano |first2=Alejandro |last3=Joyner |first3=Michael |display-authors=etal |date=2018 |title=Exercise benefits in cardiovascular disease: beyond attenuation of traditional risk factors |journal=Nature Reviews Cardiology |volume=15 |issue=12 |pages=731–743 |doi=10.1038/s41569-018-0065-1 |pmid=30115967}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dibben |first1=Grace |last2=Faulkner |first2=James |last3=Oldridge |first3=Neil |display-authors=etal |date=2021 |title=Exercise-based cardiac rehabilitation for coronary heart disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2021 |issue=11 |pages=CD001800 |doi=10.1002/14651858.CD001800.pub4 |pmid=34741536 |pmc=8571912}}</ref>. == Bulshıq et awırıwı hám jaraqatlar == Ulıwma alǵanda, aktiv suwıtıw keyinge qalǵan bulshıq et awırıwına (kelesi kúni bulshıq etlerdiń awırıwına) áhmiyetli tásir etpeydi<ref name="VH" />. Geyde suwıtıw bulshıq et awırıwın kúsheytiwi de múmkin, mısalı, kásiplik emes sportshılar uzaq waqıt suwıtıw juwırıwın orınlaǵanda, qosımsha júklemeden bulshıq etler kóbirek zaqımlanadı<ref name="VH" />. Basqa jaǵdaylarda, mısalı, kásiplik velosipedshi bir neshe minut jeńil tempte velosiped aydaǵanda, suwıtıw paydalı bolıwı múmkin<ref name="VH" />. Suwıtıw áyyemnen berli jaraqattıń aldın alıw usılı retinde usınıs etilip kelgen, biraq aktiv suwıtıw jaraqattıń aldın almaydı<ref name="VH" />. == Jáne de qarań == * [[Qızdırıw shınıǵıwları]] * [[Shınıǵıw]] * [[Fitnes]] * [[Otırıp-turıw]] * [[Qolǵa tirelip kóteriliw]] * [[Kúsh shınıǵıwları]] == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] 9r08dfms41avryddcg4axvyouubrfha 0 49271 276659 276610 2026-10-28T12:36:09Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276659 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Small group fitness sessions bundall.jpg|thumb|Sport zalında túrli kúsh shınıǵıwların orınlaw]] '''Kúsh shınıǵıwları''' — fizikalıq kúshti arttırıwǵa baǵdarlanǵan [[Shınıǵıw|shınıǵıwlar]]. Olar salmaq kóteriwdi, [[Qolǵa tirelip kóteriliw|qolǵa tirelip kóteriliw]] hám [[Otırıp-turıw|otırıp-turıw]] sıyaqlı óz dene salmaǵı menen orınlanatuǵın shınıǵıwlardı, bulshıq etler shımır jaǵdayda belgili bir poziciyanı qozǵalmay uslap turatuǵın izometriyalıq shınıǵıwlardı hám tez, kúshli háreketlerge tiykarlanǵan pliometrikalıq shınıǵıwlardı óz ishine aladı<ref>{{cite web |title=Strength Training |url=http://www.fitnesshealth101.com/fitness/weight-training/strength-training |website=FitnessHealth101 |access-date=2026-10-28}}</ref>. Kúsh shınıǵıwları bulshıq etlerge túsetuǵın júklemeni áste-aqırın arttırıw principine tiykarlanadı hám túrli shınıǵıwlar menen úskenelerdi qollanadı. Olar tiykarınan [[Anaerobikalıq shınıǵıw|anaerobikalıq]] háreket bolıp tabıladı. Kúsh shınıǵıwları bulshıq etlerdiń, sińirler menen baylamlardıń kúshin, súyeklerdiń tıǵızlıǵın hám [[Metabolizm|zat almasıwın]] arttıradı, buwınlar menen júrektiń jumısın jaqsılaydı, sonday-aq sportshılar menen jası úlken adamlarda jaraqat alıw qáwpin azaytadı. == Tiykarǵı principleri == Kúsh shınıǵıwları belgili bir bulshıq et toparın qayta-qayta jumıs isletiwge tiykarlanadı. Ádette bulshıq etler shınıǵıw waqtında qısqarıp, keyin dene baslanǵısh poziciyaǵa qaytadı. Bul process bulshıq etler sharshap, háreketti qaytalay almaytuǵın jaǵdayǵa jetkenshe bir neshe ret qaytalanıwı múmkin<ref>{{cite journal |last1=Schoenfeld |first1=B. J. |last2=Grgic |first2=J. |last3=Ogborn |first3=D. |last4=Krieger |first4=J. W. |title=Strength and Hypertrophy Adaptations Between Low- vs. High-Load Resistance Training: A Systematic Review and Meta-analysis |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=31 |issue=12 |pages=3508–3523 |date=December 2017 |doi=10.1519/JSC.0000000000002200 |pmid=28834797}}</ref>. Kúsh shınıǵıwları júklemeni áste-aqırın arttırıw principine boysınadı: bulshıq etlerge túsetuǵın qarsılıq waqıt ótiwi menen kóbeytilip, olardıń beyimlesiwi hám ósiwi xoshametlenedi<ref name="ACSM">{{cite book |title=ACSM's Guidelines for Exercise Testing and Prescription |edition=11th |publisher=Wolters Kluwer |year=2021 |isbn=978-1-9751-5018-1}}</ref>. === Qaytalawlar hám setler === Kúsh shınıǵıwlarında hárbir shınıǵıw ádette bir neshe ret izbe-iz orınlanadı. Hárbir orınlaw qaytalaw dep ataladı, al eki yamasa onnan da kóp qaytalaw set dúzedi<ref>{{cite book |last1=Porcari |first1=John P. |last2=Bryant |first2=Cedric X. |last3=Comana |first3=Fabio |title=Exercise Physiology |date=2015 |publisher=F. A. Davis Company |location=Philadelphia |isbn=978-0-8036-2555-6 |page=416}}</ref>. Mısalı, 10 ret qolǵa tirelip kóteriliw, keyin eki minut demalıs, jáne 10 ret qolǵa tirelip kóteriliw hám t.b. Shınıǵıw waqtında, setler arasında hám shınıǵıw kúnleri arasında tikleniw júdá áhmiyetli. Eger organizm tiklenbese, sharshaw payda bolıp, nátiyje tómenleydi hám jaraqat alıw qáwpi artadı<ref>{{cite journal |last1=Raeder |first1=Christian |last2=Wiewelhove |first2=Thimo |display-authors=etal |title=Assessment of Fatigue and Recovery in Male and Female Athletes After 6 Days of Intensified Strength Training |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |date=December 2016 |volume=30 |issue=12 |pages=3412–3427 |doi=10.1519/JSC.0000000000001427 |pmid=27093538}}</ref>. === Durıs texnika === Kúsh shınıǵıwları durıs texnikanı talap etedi: háreketti kerekli bulshıq et toparı menen orınlaw hám awırıraq salmaqtı kóteriw ushın júkti deneniń basqa bóleklerine awdarmaw kerek. Durıs emes texnika jaraqatqa yamasa shınıǵıw maqsetine jete almawǵa alıp keliwi múmkin. Eger kerekli bulshıq et toparına jetkilikli júk túspese, bulshıq et kúshi artpaydı<ref>{{cite journal |last1=Hughes |first1=David C. |last2=Ellefsen |first2=Stian |last3=Baar |first3=Keith |date=June 2018 |title=Adaptations to Endurance and Strength Training |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=8 |issue=6 |pages=a029769 |doi=10.1101/cshperspect.a029769 |pmid=28490537 |pmc=5983157}}</ref>. === Qızdırıw === Kúsh shınıǵıwların orınlawshılar ádette shınıǵıwdan aldın [[Qızdırıw shınıǵıwları|qızdırıw shınıǵıwların]] orınlaydı. Qızdırıw jeńil velotrenajerdi, iyiliwsheńlik hám buwınlardıń háreketsheńligin arttıratuǵın shınıǵıwlardı, sozılıwdı hám aldaǵı shınıǵıwdı jeńil salmaq penen yamasa salmaqsız orınlap kóriwdi óz ishine alıwı múmkin. Onıń maqseti — shınıǵıwdıń nátiyjeliligin arttırıw hám jaraqat qáwpin azaytıw<ref name="Iversen">{{cite journal |last1=Iversen |first1=V. M. |last2=Norum |first2=M. |last3=Schoenfeld |first3=B. J. |last4=Fimland |first4=M. S. |title=No Time to Lift? Designing Time-Efficient Training Programs for Strength and Hypertrophy: A Narrative Review |journal=Sports Medicine |date=October 2021 |volume=51 |issue=10 |pages=2079–2095 |doi=10.1007/s40279-021-01490-1 |pmid=34125411 |pmc=8449772}}</ref>. Statikalıq sozılıw bulshıq et kúshin tómenletedi, sonlıqtan onı kúsh shınıǵıwlarınan aldın orınlamaw usınıs etiledi<ref name="Iversen" />. === Dem alıw === Kúsh shınıǵıwları waqtında demdi uslap turmay, tereń dem alıw usınıs etiledi. Bul kislorod jetispewiniń, esinen tanıwdıń hám qan basımınıń kóteriliwiniń aldın aladı. Ádette salmaqtı túsirgende dem alınadı, al kótergende dem shıǵarıladı, biraq kerisinshe usıl da usınıs etiliwi múmkin. Bul eki usıldıń júrek urıwı menen qan basımına tásirinde úlken parıq joq<ref>{{cite book |last1=Fleck |first1=Steven J. |last2=Kraemer |first2=William J. |title=Designing Resistance Training Programs |edition=4th |publisher=Human Kinetics |date=2014 |isbn=978-0-7360-8170-2 |page=12}}</ref>. Júdá awır salmaq penen islegende, mısalı, pauerliftingte kóbinese Valsalva manevri qollanıladı: adam tereń dem alıp, qarın hám beldiń tómengi bólegi bulshıq etlerin qatırıp, demdi qaytalaw tamamlanǵansha uslap turadı. Bul gewdeni turaqlı etip, omırtqanı qorǵaydı<ref>{{cite journal |last1=Hackett |first1=Daniel A. |last2=Chow |first2=Chin-Moi |date=August 2013 |title=The Valsalva maneuver: its effect on intra-abdominal pressure and safety issues during resistance exercise |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=27 |issue=8 |pages=2338–2345 |doi=10.1519/JSC.0b013e31827de07d |pmid=23222073}}</ref>. Biraq bul usıl qan basımın kóteretuǵın hám dem alıwdı sheklegenlikten, gipertoniyası bar yamasa tez esinen tanatuǵın adamlar ushın qáwipli bolıwı múmkin. === Setler arasındaǵı demalıs === Setler arasında 3–5 minut demalıs 1–2 minut demalısqa qaraǵanda keyingi sette ádewir kóp qaytalaw orınlawǵa múmkinshilik beredi<ref>{{cite journal |last1=Gonzalez |first1=Adam M. |title=Effect of Interset Rest Interval Length on Resistance Exercise Performance and Muscular Adaptation |journal=Strength & Conditioning Journal |date=December 2016 |volume=38 |issue=6 |pages=65–68 |doi=10.1519/SSC.0000000000000257}}</ref>. Tájiriybesiz adamlar ushın orta demalıs (60–160 sekund) qısqa demalısqa (20–40 sekund) qaraǵanda jaqsıraq, al uzaq demalıs (3–4 minut) ortasha demalıstan ayırmashılıqqa iye emes<ref name="Grgic">{{cite journal |last1=Grgic |first1=Jozo |last2=Schoenfeld |first2=Brad J. |last3=Skrepnik |first3=Mislav |last4=Davies |first4=Timothy B. |last5=Mikulic |first5=Pavle |title=Effects of Rest Interval Duration in Resistance Training on Measures of Muscular Strength: A Systematic Review |journal=Sports Medicine |year=2018 |volume=48 |issue=1 |pages=137–151 |doi=10.1007/s40279-017-0788-x |pmid=28933024}}</ref>. == Aerobikalıq hám anaerobikalıq shınıǵıw == Kúsh shınıǵıwları tiykarınan anaerobikalıq bolıp tabıladı<ref name="Kraemer">{{cite journal |last=Kraemer |first=W. J. |title=Strength training basics: designing workouts to meet patients' goals |journal=The Physician and Sportsmedicine |volume=31 |issue=8 |pages=39–45 |date=August 2003 |doi=10.3810/psm.2003.08.457 |pmid=20086485}}</ref>. Awır salmaq kóteriw kóbinese anaerobikalıq shınıǵıw dep qabıl etiledi, al qayta tikleniw, salmaq taslaw hám bodibilding sıyaqlı maqsetlerde jeńilirek salmaqlar qollanılıp, shınıǵıwǵa aerobikalıq sıpat beriledi. Aylanbalı kúsh shınıǵıwında bir neshe shınıǵıw qısqa úzilisler menen izbe-iz orınlanadı, bunda júrek-qan tamır sistemasına túsetuǵın júk aerobikalıq shınıǵıwǵa uqsas boladı<ref name="Kraemer" />. == Paydası == Kúsh shınıǵıwları bulshıq et kúshin arttıradı, bulshıq etlerdiń tonusın hám sırtqı kórinisin jaqsılaydı, shıdamlılıqtı, júrek-qan tamır sistemasınıń salamatlıǵın hám súyeklerdiń tıǵızlıǵın arttıradı<ref name="Mayo">{{cite news |title=Strength training: Get stronger, leaner, healthier |url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/in-depth/strength-training/art-20046670 |publisher=Mayo Clinic |access-date=2026-10-28}}</ref>. Kúshli bulshıq etler buwınlardı jaqsıraq qollap-quwatlaydı hám kúndelikli turmısta jaraqat alıw qáwpin azaytadı<ref>{{cite journal |last1=Tieland |first1=Michael |last2=Trouwborst |first2=Inez |last3=Clark |first3=Brian C. |title=Skeletal muscle performance and ageing |journal=Journal of Cachexia, Sarcopenia and Muscle |date=2017 |volume=9 |issue=1 |pages=3–19 |doi=10.1002/jcsm.12238 |pmid=29151281 |pmc=5803609}}</ref>. Salmaq túsetuǵın shınıǵıwlar osteoporozdıń aldın alıwǵa hám osteoporozı bar adamlarda súyeklerdi bekkemlewge járdem beredi<ref>{{cite journal |last1=Body |first1=J. J. |last2=Bergmann |first2=P. |last3=Boonen |first3=S. |display-authors=etal |title=Non-pharmacological management of osteoporosis: a consensus of the Belgian Bone Club |journal=Osteoporosis International |volume=22 |issue=11 |pages=2769–2788 |date=November 2011 |doi=10.1007/s00198-011-1545-x |pmid=21360219 |pmc=3186889}}</ref>. [[Insult]] yamasa ortopediyalıq operaciyadan keyingi qayta tikleniwde hálsiz bulshıq etlerdi kúsheytiw áhmiyetli faktor bolıp tabıladı<ref>{{cite journal |last1=Ada |first1=L. |last2=Dorsch |first2=S. |last3=Canning |first3=C. G. |title=Strengthening interventions increase strength and improve activity after stroke: a systematic review |journal=Australian Journal of Physiotherapy |volume=52 |issue=4 |pages=241–248 |year=2006 |doi=10.1016/S0004-9514(06)70003-4 |pmid=17132118}}</ref>. Kúsh shınıǵıwları menen turaqlı shuǵıllanıw barlıq sebeplerden, sonıń ishinde júrek-qan tamır keselliklerinen, rak hám diabetten bolatuǵın ólim qáwpiniń 10–17 % ke tómenlewi menen baylanıslı<ref>{{cite journal |last1=Momma |first1=Haruki |last2=Kawakami |first2=Ryoko |last3=Honda |first3=Takanori |last4=Sawada |first4=Susumu S. |date=2022 |title=Muscle-strengthening activities are associated with lower risk and mortality in major non-communicable diseases: a systematic review and meta-analysis of cohort studies |journal=British Journal of Sports Medicine |volume=56 |issue=13 |pages=755–763 |doi=10.1136/bjsports-2021-105061 |pmid=35228201 |pmc=9209691}}</ref>. == Jası úlken adamlar == Qartayıw sarkopeniya, yaǵnıy bulshıq et massası menen kúshiniń azayıwı menen baylanıslı. Kúsh shınıǵıwları bul processti tómenletiwi múmkin, hátte 85 jastan asqan adamlar da bulshıq et massasın arttıra aladı, biraq jaslarǵa qaraǵanda azıraq dárejede<ref name="Fragala">{{cite journal |last1=Fragala |first1=Maren S. |last2=Cadore |first2=Eduardo L. |last3=Dorgo |first3=Sandor |display-authors=etal |title=Resistance Training for Older Adults: Position Statement From the National Strength and Conditioning Association |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |year=2019 |volume=33 |issue=8 |pages=2019–2052 |doi=10.1519/JSC.0000000000003230 |pmid=31343601}}</ref>. Kúshlirek bolǵan jası úlken adamlardıń densawlıǵı, turmıs sapası hám fizikalıq jaǵdayı jaqsıraq boladı, olar azıraq jıǵıladı hám kúndelikli jumıslardı ańsatıraq orınlaydı<ref name="Fragala" /><ref>{{cite journal |last1=Liu |first1=C. J. |last2=Latham |first2=N. K. |title=Progressive resistance strength training for improving physical function in older adults |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |issue=3 |pages=CD002759 |date=July 2009 |volume=2009 |doi=10.1002/14651858.CD002759.pub2 |pmid=19588334 |pmc=4324332}}</ref>. == Jáne de qarań == * [[Shınıǵıw]] * [[Qolǵa tirelip kóteriliw]] * [[Otırıp-turıw]] * [[Qızdırıw shınıǵıwları]] * [[Suwıtıw shınıǵıwları]] * [[Awır atletika]] * [[Fitnes]] == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]] 8u9vpstg51j9pa5og5citlgy57medcq 276698 276659 2026-10-28T20:48:15Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276698 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Small group fitness sessions bundall.jpg|thumb|Sport zalında túrli kúsh shınıǵıwların orınlaw]] '''Kúsh shınıǵıwları''' — fizikalıq kúshti arttırıwǵa baǵdarlanǵan [[Shınıǵıw|shınıǵıwlar]]. Olar salmaq kóteriwdi, [[Qolǵa tirelip kóteriliw|qolǵa tirelip kóteriliw]] hám [[Otırıp-turıw|otırıp-turıw]] sıyaqlı óz dene salmaǵı menen orınlanatuǵın shınıǵıwlardı, bulshıq etler shımır jaǵdayda belgili bir poziciyanı qozǵalmay uslap turatuǵın izometriyalıq shınıǵıwlardı hám tez, kúshli háreketlerge tiykarlanǵan pliometrikalıq shınıǵıwlardı óz ishine aladı<ref>{{cite web |title=Strength Training |url=http://www.fitnesshealth101.com/fitness/weight-training/strength-training |website=FitnessHealth101 |access-date=2026-10-28}}</ref>. Kúsh shınıǵıwları bulshıq etlerge túsetuǵın júklemeni áste-aqırın arttırıw principine tiykarlanadı hám túrli shınıǵıwlar menen úskenelerdi qollanadı. Olar tiykarınan [[Anaerobikalıq shınıǵıw|anaerobikalıq]] háreket bolıp tabıladı. Kúsh shınıǵıwları bulshıq etlerdiń, sińirler menen baylamlardıń kúshin, súyeklerdiń tıǵızlıǵın hám [[Metabolizm|zat almasıwın]] arttıradı, buwınlar menen júrektiń jumısın jaqsılaydı, sonday-aq sportshılar menen jası úlken adamlarda jaraqat alıw qáwpin azaytadı. == Tiykarǵı principleri == Kúsh shınıǵıwları belgili bir bulshıq et toparın qayta-qayta jumıs isletiwge tiykarlanadı. Ádette bulshıq etler shınıǵıw waqtında qısqarıp, keyin dene baslanǵısh poziciyaǵa qaytadı. Bul process bulshıq etler sharshap, háreketti qaytalay almaytuǵın jaǵdayǵa jetkenshe bir neshe ret qaytalanıwı múmkin<ref>{{cite journal |last1=Schoenfeld |first1=B. J. |last2=Grgic |first2=J. |last3=Ogborn |first3=D. |last4=Krieger |first4=J. W. |title=Strength and Hypertrophy Adaptations Between Low- vs. High-Load Resistance Training: A Systematic Review and Meta-analysis |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=31 |issue=12 |pages=3508–3523 |date=December 2017 |doi=10.1519/JSC.0000000000002200 |pmid=28834797}}</ref>. Kúsh shınıǵıwları júklemeni áste-aqırın arttırıw principine boysınadı: bulshıq etlerge túsetuǵın qarsılıq waqıt ótiwi menen kóbeytilip, olardıń beyimlesiwi hám ósiwi xoshametlenedi<ref name="ACSM">{{cite book |title=ACSM's Guidelines for Exercise Testing and Prescription |edition=11th |publisher=Wolters Kluwer |year=2021 |isbn=978-1-9751-5018-1}}</ref>. === Qaytalawlar hám setler === Kúsh shınıǵıwlarında hárbir shınıǵıw ádette bir neshe ret izbe-iz orınlanadı. Hárbir orınlaw qaytalaw dep ataladı, al eki yamasa onnan da kóp qaytalaw set dúzedi<ref>{{cite book |last1=Porcari |first1=John P. |last2=Bryant |first2=Cedric X. |last3=Comana |first3=Fabio |title=Exercise Physiology |date=2015 |publisher=F. A. Davis Company |location=Philadelphia |isbn=978-0-8036-2555-6 |page=416}}</ref>. Mısalı, 10 ret qolǵa tirelip kóteriliw, keyin eki minut demalıs, jáne 10 ret qolǵa tirelip kóteriliw hám t.b. Shınıǵıw waqtında, setler arasında hám shınıǵıw kúnleri arasında tikleniw júdá áhmiyetli. Eger organizm tiklenbese, sharshaw payda bolıp, nátiyje tómenleydi hám jaraqat alıw qáwpi artadı<ref>{{cite journal |last1=Raeder |first1=Christian |last2=Wiewelhove |first2=Thimo |display-authors=etal |title=Assessment of Fatigue and Recovery in Male and Female Athletes After 6 Days of Intensified Strength Training |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |date=December 2016 |volume=30 |issue=12 |pages=3412–3427 |doi=10.1519/JSC.0000000000001427 |pmid=27093538}}</ref>. === Durıs texnika === Kúsh shınıǵıwları durıs texnikanı talap etedi: háreketti kerekli bulshıq et toparı menen orınlaw hám awırıraq salmaqtı kóteriw ushın júkti deneniń basqa bóleklerine awdarmaw kerek. Durıs emes texnika jaraqatqa yamasa shınıǵıw maqsetine jete almawǵa alıp keliwi múmkin. Eger kerekli bulshıq et toparına jetkilikli júk túspese, bulshıq et kúshi artpaydı<ref>{{cite journal |last1=Hughes |first1=David C. |last2=Ellefsen |first2=Stian |last3=Baar |first3=Keith |date=June 2018 |title=Adaptations to Endurance and Strength Training |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=8 |issue=6 |pages=a029769 |doi=10.1101/cshperspect.a029769 |pmid=28490537 |pmc=5983157}}</ref>. === Qızdırıw === Kúsh shınıǵıwların orınlawshılar ádette shınıǵıwdan aldın [[Qızdırıw shınıǵıwları|qızdırıw shınıǵıwların]] orınlaydı. Qızdırıw jeńil velotrenajerdi, iyiliwsheńlik hám buwınlardıń háreketsheńligin arttıratuǵın shınıǵıwlardı, sozılıwdı hám aldaǵı shınıǵıwdı jeńil salmaq penen yamasa salmaqsız orınlap kóriwdi óz ishine alıwı múmkin. Onıń maqseti — shınıǵıwdıń nátiyjeliligin arttırıw hám jaraqat qáwpin azaytıw<ref name="Iversen">{{cite journal |last1=Iversen |first1=V. M. |last2=Norum |first2=M. |last3=Schoenfeld |first3=B. J. |last4=Fimland |first4=M. S. |title=No Time to Lift? Designing Time-Efficient Training Programs for Strength and Hypertrophy: A Narrative Review |journal=Sports Medicine |date=October 2021 |volume=51 |issue=10 |pages=2079–2095 |doi=10.1007/s40279-021-01490-1 |pmid=34125411 |pmc=8449772}}</ref>. Statikalıq sozılıw bulshıq et kúshin tómenletedi, sonlıqtan onı kúsh shınıǵıwlarınan aldın orınlamaw usınıs etiledi<ref name="Iversen" />. === Dem alıw === Kúsh shınıǵıwları waqtında demdi uslap turmay, tereń dem alıw usınıs etiledi. Bul kislorod jetispewiniń, esinen tanıwdıń hám qan basımınıń kóteriliwiniń aldın aladı. Ádette salmaqtı túsirgende dem alınadı, al kótergende dem shıǵarıladı, biraq kerisinshe usıl da usınıs etiliwi múmkin. Bul eki usıldıń júrek urıwı menen qan basımına tásirinde úlken parıq joq<ref>{{cite book |last1=Fleck |first1=Steven J. |last2=Kraemer |first2=William J. |title=Designing Resistance Training Programs |edition=4th |publisher=Human Kinetics |date=2014 |isbn=978-0-7360-8170-2 |page=12}}</ref>. Júdá awır salmaq penen islegende, mısalı, pauerliftingte kóbinese Valsalva manevri qollanıladı: adam tereń dem alıp, qarın hám beldiń tómengi bólegi bulshıq etlerin qatırıp, demdi qaytalaw tamamlanǵansha uslap turadı. Bul gewdeni turaqlı etip, omırtqanı qorǵaydı<ref>{{cite journal |last1=Hackett |first1=Daniel A. |last2=Chow |first2=Chin-Moi |date=August 2013 |title=The Valsalva maneuver: its effect on intra-abdominal pressure and safety issues during resistance exercise |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=27 |issue=8 |pages=2338–2345 |doi=10.1519/JSC.0b013e31827de07d |pmid=23222073}}</ref>. Biraq bul usıl qan basımın kóteretuǵın hám dem alıwdı sheklegenlikten, gipertoniyası bar yamasa tez esinen tanatuǵın adamlar ushın qáwipli bolıwı múmkin. === Setler arasındaǵı demalıs === Setler arasında 3–5 minut demalıs 1–2 minut demalısqa qaraǵanda keyingi sette ádewir kóp qaytalaw orınlawǵa múmkinshilik beredi<ref>{{cite journal |last1=Gonzalez |first1=Adam M. |title=Effect of Interset Rest Interval Length on Resistance Exercise Performance and Muscular Adaptation |journal=Strength & Conditioning Journal |date=December 2016 |volume=38 |issue=6 |pages=65–68 |doi=10.1519/SSC.0000000000000257}}</ref>. Tájiriybesiz adamlar ushın orta demalıs (60–160 sekund) qısqa demalısqa (20–40 sekund) qaraǵanda jaqsıraq, al uzaq demalıs (3–4 minut) ortasha demalıstan ayırmashılıqqa iye emes<ref name="Grgic">{{cite journal |last1=Grgic |first1=Jozo |last2=Schoenfeld |first2=Brad J. |last3=Skrepnik |first3=Mislav |last4=Davies |first4=Timothy B. |last5=Mikulic |first5=Pavle |title=Effects of Rest Interval Duration in Resistance Training on Measures of Muscular Strength: A Systematic Review |journal=Sports Medicine |year=2018 |volume=48 |issue=1 |pages=137–151 |doi=10.1007/s40279-017-0788-x |pmid=28933024}}</ref>. == Aerobikalıq hám anaerobikalıq shınıǵıw == Kúsh shınıǵıwları tiykarınan anaerobikalıq bolıp tabıladı<ref name="Kraemer">{{cite journal |last=Kraemer |first=W. J. |title=Strength training basics: designing workouts to meet patients' goals |journal=The Physician and Sportsmedicine |volume=31 |issue=8 |pages=39–45 |date=August 2003 |doi=10.3810/psm.2003.08.457 |pmid=20086485}}</ref>. Awır salmaq kóteriw kóbinese anaerobikalıq shınıǵıw dep qabıl etiledi, al qayta tikleniw, salmaq taslaw hám bodibilding sıyaqlı maqsetlerde jeńilirek salmaqlar qollanılıp, shınıǵıwǵa aerobikalıq sıpat beriledi. Aylanbalı kúsh shınıǵıwında bir neshe shınıǵıw qısqa úzilisler menen izbe-iz orınlanadı, bunda júrek-qan tamır sistemasına túsetuǵın júk aerobikalıq shınıǵıwǵa uqsas boladı<ref name="Kraemer" />. == Paydası == Kúsh shınıǵıwları bulshıq et kúshin arttıradı, bulshıq etlerdiń tonusın hám sırtqı kórinisin jaqsılaydı, shıdamlılıqtı, júrek-qan tamır sistemasınıń salamatlıǵın hám súyeklerdiń tıǵızlıǵın arttıradı<ref name="Mayo">{{cite news |title=Strength training: Get stronger, leaner, healthier |url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/in-depth/strength-training/art-20046670 |publisher=Mayo Clinic |access-date=2026-10-28}}</ref>. Kúshli bulshıq etler buwınlardı jaqsıraq qollap-quwatlaydı hám kúndelikli turmısta jaraqat alıw qáwpin azaytadı<ref>{{cite journal |last1=Tieland |first1=Michael |last2=Trouwborst |first2=Inez |last3=Clark |first3=Brian C. |title=Skeletal muscle performance and ageing |journal=Journal of Cachexia, Sarcopenia and Muscle |date=2017 |volume=9 |issue=1 |pages=3–19 |doi=10.1002/jcsm.12238 |pmid=29151281 |pmc=5803609}}</ref>. Salmaq túsetuǵın shınıǵıwlar osteoporozdıń aldın alıwǵa hám osteoporozı bar adamlarda súyeklerdi bekkemlewge járdem beredi<ref>{{cite journal |last1=Body |first1=J. J. |last2=Bergmann |first2=P. |last3=Boonen |first3=S. |display-authors=etal |title=Non-pharmacological management of osteoporosis: a consensus of the Belgian Bone Club |journal=Osteoporosis International |volume=22 |issue=11 |pages=2769–2788 |date=November 2011 |doi=10.1007/s00198-011-1545-x |pmid=21360219 |pmc=3186889}}</ref>. [[Insult]] yamasa ortopediyalıq operaciyadan keyingi qayta tikleniwde hálsiz bulshıq etlerdi kúsheytiw áhmiyetli faktor bolıp tabıladı<ref>{{cite journal |last1=Ada |first1=L. |last2=Dorsch |first2=S. |last3=Canning |first3=C. G. |title=Strengthening interventions increase strength and improve activity after stroke: a systematic review |journal=Australian Journal of Physiotherapy |volume=52 |issue=4 |pages=241–248 |year=2006 |doi=10.1016/S0004-9514(06)70003-4 |pmid=17132118}}</ref>. Kúsh shınıǵıwları menen turaqlı shuǵıllanıw barlıq sebeplerden, sonıń ishinde júrek-qan tamır keselliklerinen, rak hám diabetten bolatuǵın ólim qáwpiniń 10–17 % ke tómenlewi menen baylanıslı<ref>{{cite journal |last1=Momma |first1=Haruki |last2=Kawakami |first2=Ryoko |last3=Honda |first3=Takanori |last4=Sawada |first4=Susumu S. |date=2022 |title=Muscle-strengthening activities are associated with lower risk and mortality in major non-communicable diseases: a systematic review and meta-analysis of cohort studies |journal=British Journal of Sports Medicine |volume=56 |issue=13 |pages=755–763 |doi=10.1136/bjsports-2021-105061 |pmid=35228201 |pmc=9209691}}</ref>. == Jası úlken adamlar == Qartayıw sarkopeniya, yaǵnıy bulshıq et massası menen kúshiniń azayıwı menen baylanıslı. Kúsh shınıǵıwları bul processti tómenletiwi múmkin, hátte 85 jastan asqan adamlar da bulshıq et massasın arttıra aladı, biraq jaslarǵa qaraǵanda azıraq dárejede<ref name="Fragala">{{cite journal |last1=Fragala |first1=Maren S. |last2=Cadore |first2=Eduardo L. |last3=Dorgo |first3=Sandor |display-authors=etal |title=Resistance Training for Older Adults: Position Statement From the National Strength and Conditioning Association |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |year=2019 |volume=33 |issue=8 |pages=2019–2052 |doi=10.1519/JSC.0000000000003230 |pmid=31343601}}</ref>. Kúshlirek bolǵan jası úlken adamlardıń densawlıǵı, turmıs sapası hám fizikalıq jaǵdayı jaqsıraq boladı, olar azıraq jıǵıladı hám kúndelikli jumıslardı ańsatıraq orınlaydı<ref name="Fragala" /><ref>{{cite journal |last1=Liu |first1=C. J. |last2=Latham |first2=N. K. |title=Progressive resistance strength training for improving physical function in older adults |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |issue=3 |pages=CD002759 |date=July 2009 |volume=2009 |doi=10.1002/14651858.CD002759.pub2 |pmid=19588334 |pmc=4324332}}</ref>. == Jáne de qarań == * [[Shınıǵıw]] * [[Qolǵa tirelip kóteriliw]] * [[Otırıp-turıw]] * [[Qızdırıw shınıǵıwları]] * [[Suwıtıw shınıǵıwları]] * [[Awır atletika]] * [[Fitnes]] == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] mil3aoztz38jrb3kyvdtyjjaoz7srjr 276726 276698 2026-10-28T23:27:12Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276726 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Small group fitness sessions bundall.jpg|thumb|Sport zalında túrli kúsh shınıǵıwların orınlaw]] '''Kúsh shınıǵıwları''' — fizikalıq kúshti arttırıwǵa baǵdarlanǵan [[Shınıǵıw|shınıǵıwlar]]. Olar salmaq kóteriwdi, [[Qolǵa tirelip kóteriliw|qolǵa tirelip kóteriliw]] hám [[Otırıp-turıw|otırıp-turıw]] sıyaqlı óz dene salmaǵı menen orınlanatuǵın shınıǵıwlardı, bulshıq etler shımır jaǵdayda belgili bir poziciyanı qozǵalmay uslap turatuǵın izometriyalıq shınıǵıwlardı hám tez, kúshli háreketlerge tiykarlanǵan pliometrikalıq shınıǵıwlardı óz ishine aladı<ref>{{cite web |title=Strength Training |url=http://www.fitnesshealth101.com/fitness/weight-training/strength-training |website=FitnessHealth101 |access-date=2026-10-28}}</ref>. Kúsh shınıǵıwları bulshıq etlerge túsetuǵın júklemeni áste-aqırın arttırıw principine tiykarlanadı hám túrli shınıǵıwlar menen úskenelerdi qollanadı. Olar tiykarınan [[Anaerobikalıq shınıǵıw|anaerobikalıq]] háreket bolıp tabıladı. Kúsh shınıǵıwları bulshıq etlerdiń, sińirler menen baylamlardıń kúshin, súyeklerdiń tıǵızlıǵın hám [[Metabolizm|zat almasıwın]] arttıradı, buwınlar menen júrektiń jumısın jaqsılaydı, sonday-aq sportshılar menen jası úlken adamlarda jaraqat alıw qáwpin azaytadı. == Tiykarǵı principleri == Kúsh shınıǵıwları belgili bir bulshıq et toparın qayta-qayta jumıs isletiwge tiykarlanadı. Ádette bulshıq etler shınıǵıw waqtında qısqarıp, keyin dene baslanǵısh poziciyaǵa qaytadı. Bul process bulshıq etler sharshap, háreketti qaytalay almaytuǵın jaǵdayǵa jetkenshe bir neshe ret qaytalanıwı múmkin<ref>{{cite journal |last1=Schoenfeld |first1=B. J. |last2=Grgic |first2=J. |last3=Ogborn |first3=D. |last4=Krieger |first4=J. W. |title=Strength and Hypertrophy Adaptations Between Low- vs. High-Load Resistance Training: A Systematic Review and Meta-analysis |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=31 |issue=12 |pages=3508–3523 |date=December 2017 |doi=10.1519/JSC.0000000000002200 |pmid=28834797}}</ref>. Kúsh shınıǵıwları júklemeni áste-aqırın arttırıw principine boysınadı: bulshıq etlerge túsetuǵın qarsılıq waqıt ótiwi menen kóbeytilip, olardıń beyimlesiwi hám ósiwi xoshametlenedi<ref name="ACSM">{{cite book |title=ACSM's Guidelines for Exercise Testing and Prescription |edition=11th |publisher=Wolters Kluwer |year=2021 |isbn=978-1-9751-5018-1}}</ref>. === Qaytalawlar hám setler === Kúsh shınıǵıwlarında hárbir shınıǵıw ádette bir neshe ret izbe-iz orınlanadı. Hárbir orınlaw qaytalaw dep ataladı, al eki yamasa onnan da kóp qaytalaw set dúzedi<ref>{{cite book |last1=Porcari |first1=John P. |last2=Bryant |first2=Cedric X. |last3=Comana |first3=Fabio |title=Exercise Physiology |date=2015 |publisher=F. A. Davis Company |location=Philadelphia |isbn=978-0-8036-2555-6 |page=416}}</ref>. Mısalı, 10 ret qolǵa tirelip kóteriliw, keyin eki minut demalıs, jáne 10 ret qolǵa tirelip kóteriliw hám t.b. Shınıǵıw waqtında, setler arasında hám shınıǵıw kúnleri arasında tikleniw júdá áhmiyetli. Eger organizm tiklenbese, sharshaw payda bolıp, nátiyje tómenleydi hám jaraqat alıw qáwpi artadı<ref>{{cite journal |last1=Raeder |first1=Christian |last2=Wiewelhove |first2=Thimo |display-authors=etal |title=Assessment of Fatigue and Recovery in Male and Female Athletes After 6 Days of Intensified Strength Training |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |date=December 2016 |volume=30 |issue=12 |pages=3412–3427 |doi=10.1519/JSC.0000000000001427 |pmid=27093538}}</ref>. === Durıs texnika === Kúsh shınıǵıwları durıs texnikanı talap etedi: háreketti kerekli bulshıq et toparı menen orınlaw hám awırıraq salmaqtı kóteriw ushın júkti deneniń basqa bóleklerine awdarmaw kerek. Durıs emes texnika jaraqatqa yamasa shınıǵıw maqsetine jete almawǵa alıp keliwi múmkin. Eger kerekli bulshıq et toparına jetkilikli júk túspese, bulshıq et kúshi artpaydı<ref>{{cite journal |last1=Hughes |first1=David C. |last2=Ellefsen |first2=Stian |last3=Baar |first3=Keith |date=June 2018 |title=Adaptations to Endurance and Strength Training |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=8 |issue=6 |pages=a029769 |doi=10.1101/cshperspect.a029769 |pmid=28490537 |pmc=5983157}}</ref>. === Qızdırıw === Kúsh shınıǵıwların orınlawshılar ádette shınıǵıwdan aldın [[Qızdırıw shınıǵıwları|qızdırıw shınıǵıwların]] orınlaydı. Qızdırıw jeńil velotrenajerdi, iyiliwsheńlik hám buwınlardıń háreketsheńligin arttıratuǵın shınıǵıwlardı, sozılıwdı hám aldaǵı shınıǵıwdı jeńil salmaq penen yamasa salmaqsız orınlap kóriwdi óz ishine alıwı múmkin. Onıń maqseti — shınıǵıwdıń nátiyjeliligin arttırıw hám jaraqat qáwpin azaytıw<ref name="Iversen">{{cite journal |last1=Iversen |first1=V. M. |last2=Norum |first2=M. |last3=Schoenfeld |first3=B. J. |last4=Fimland |first4=M. S. |title=No Time to Lift? Designing Time-Efficient Training Programs for Strength and Hypertrophy: A Narrative Review |journal=Sports Medicine |date=October 2021 |volume=51 |issue=10 |pages=2079–2095 |doi=10.1007/s40279-021-01490-1 |pmid=34125411 |pmc=8449772}}</ref>. Statikalıq sozılıw bulshıq et kúshin tómenletedi, sonlıqtan onı kúsh shınıǵıwlarınan aldın orınlamaw usınıs etiledi<ref name="Iversen" />. === Dem alıw === Kúsh shınıǵıwları waqtında demdi uslap turmay, tereń dem alıw usınıs etiledi. Bul kislorod jetispewiniń, esinen tanıwdıń hám qan basımınıń kóteriliwiniń aldın aladı. Ádette salmaqtı túsirgende dem alınadı, al kótergende dem shıǵarıladı, biraq kerisinshe usıl da usınıs etiliwi múmkin. Bul eki usıldıń júrek urıwı menen qan basımına tásirinde úlken parıq joq<ref>{{cite book |last1=Fleck |first1=Steven J. |last2=Kraemer |first2=William J. |title=Designing Resistance Training Programs |edition=4th |publisher=Human Kinetics |date=2014 |isbn=978-0-7360-8170-2 |page=12}}</ref>. Júdá awır salmaq penen islegende, mısalı, pauerliftingte kóbinese Valsalva manevri qollanıladı: adam tereń dem alıp, qarın hám beldiń tómengi bólegi bulshıq etlerin qatırıp, demdi qaytalaw tamamlanǵansha uslap turadı. Bul gewdeni turaqlı etip, omırtqanı qorǵaydı<ref>{{cite journal |last1=Hackett |first1=Daniel A. |last2=Chow |first2=Chin-Moi |date=August 2013 |title=The Valsalva maneuver: its effect on intra-abdominal pressure and safety issues during resistance exercise |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=27 |issue=8 |pages=2338–2345 |doi=10.1519/JSC.0b013e31827de07d |pmid=23222073}}</ref>. Biraq bul usıl qan basımın kóteretuǵın hám dem alıwdı sheklegenlikten, gipertoniyası bar yamasa tez esinen tanatuǵın adamlar ushın qáwipli bolıwı múmkin. === Setler arasındaǵı demalıs === Setler arasında 3–5 minut demalıs 1–2 minut demalısqa qaraǵanda keyingi sette ádewir kóp qaytalaw orınlawǵa múmkinshilik beredi<ref>{{cite journal |last1=Gonzalez |first1=Adam M. |title=Effect of Interset Rest Interval Length on Resistance Exercise Performance and Muscular Adaptation |journal=Strength & Conditioning Journal |date=December 2016 |volume=38 |issue=6 |pages=65–68 |doi=10.1519/SSC.0000000000000257}}</ref>. Tájiriybesiz adamlar ushın orta demalıs (60–160 sekund) qısqa demalısqa (20–40 sekund) qaraǵanda jaqsıraq, al uzaq demalıs (3–4 minut) ortasha demalıstan ayırmashılıqqa iye emes<ref name="Grgic">{{cite journal |last1=Grgic |first1=Jozo |last2=Schoenfeld |first2=Brad J. |last3=Skrepnik |first3=Mislav |last4=Davies |first4=Timothy B. |last5=Mikulic |first5=Pavle |title=Effects of Rest Interval Duration in Resistance Training on Measures of Muscular Strength: A Systematic Review |journal=Sports Medicine |year=2018 |volume=48 |issue=1 |pages=137–151 |doi=10.1007/s40279-017-0788-x |pmid=28933024}}</ref>. == Aerobikalıq hám anaerobikalıq shınıǵıw == Kúsh shınıǵıwları tiykarınan anaerobikalıq bolıp tabıladı<ref name="Kraemer">{{cite journal |last=Kraemer |first=W. J. |title=Strength training basics: designing workouts to meet patients' goals |journal=The Physician and Sportsmedicine |volume=31 |issue=8 |pages=39–45 |date=August 2003 |doi=10.3810/psm.2003.08.457 |pmid=20086485}}</ref>. Awır salmaq kóteriw kóbinese anaerobikalıq shınıǵıw dep qabıl etiledi, al qayta tikleniw, salmaq taslaw hám [[bodibilding]] sıyaqlı maqsetlerde jeńilirek salmaqlar qollanılıp, shınıǵıwǵa aerobikalıq sıpat beriledi. Aylanbalı kúsh shınıǵıwında bir neshe shınıǵıw qısqa úzilisler menen izbe-iz orınlanadı, bunda júrek-qan tamır sistemasına túsetuǵın júk aerobikalıq shınıǵıwǵa uqsas boladı<ref name="Kraemer" />. == Paydası == Kúsh shınıǵıwları bulshıq et kúshin arttıradı, bulshıq etlerdiń tonusın hám sırtqı kórinisin jaqsılaydı, shıdamlılıqtı, júrek-qan tamır sistemasınıń salamatlıǵın hám súyeklerdiń tıǵızlıǵın arttıradı<ref name="Mayo">{{cite news |title=Strength training: Get stronger, leaner, healthier |url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/in-depth/strength-training/art-20046670 |publisher=Mayo Clinic |access-date=2026-10-28}}</ref>. Kúshli bulshıq etler buwınlardı jaqsıraq qollap-quwatlaydı hám kúndelikli turmısta jaraqat alıw qáwpin azaytadı<ref>{{cite journal |last1=Tieland |first1=Michael |last2=Trouwborst |first2=Inez |last3=Clark |first3=Brian C. |title=Skeletal muscle performance and ageing |journal=Journal of Cachexia, Sarcopenia and Muscle |date=2017 |volume=9 |issue=1 |pages=3–19 |doi=10.1002/jcsm.12238 |pmid=29151281 |pmc=5803609}}</ref>. Salmaq túsetuǵın shınıǵıwlar osteoporozdıń aldın alıwǵa hám osteoporozı bar adamlarda súyeklerdi bekkemlewge járdem beredi<ref>{{cite journal |last1=Body |first1=J. J. |last2=Bergmann |first2=P. |last3=Boonen |first3=S. |display-authors=etal |title=Non-pharmacological management of osteoporosis: a consensus of the Belgian Bone Club |journal=Osteoporosis International |volume=22 |issue=11 |pages=2769–2788 |date=November 2011 |doi=10.1007/s00198-011-1545-x |pmid=21360219 |pmc=3186889}}</ref>. [[Insult]] yamasa ortopediyalıq operaciyadan keyingi qayta tikleniwde hálsiz bulshıq etlerdi kúsheytiw áhmiyetli faktor bolıp tabıladı<ref>{{cite journal |last1=Ada |first1=L. |last2=Dorsch |first2=S. |last3=Canning |first3=C. G. |title=Strengthening interventions increase strength and improve activity after stroke: a systematic review |journal=Australian Journal of Physiotherapy |volume=52 |issue=4 |pages=241–248 |year=2006 |doi=10.1016/S0004-9514(06)70003-4 |pmid=17132118}}</ref>. Kúsh shınıǵıwları menen turaqlı shuǵıllanıw barlıq sebeplerden, sonıń ishinde júrek-qan tamır keselliklerinen, rak hám diabetten bolatuǵın ólim qáwpiniń 10–17 % ke tómenlewi menen baylanıslı<ref>{{cite journal |last1=Momma |first1=Haruki |last2=Kawakami |first2=Ryoko |last3=Honda |first3=Takanori |last4=Sawada |first4=Susumu S. |date=2022 |title=Muscle-strengthening activities are associated with lower risk and mortality in major non-communicable diseases: a systematic review and meta-analysis of cohort studies |journal=British Journal of Sports Medicine |volume=56 |issue=13 |pages=755–763 |doi=10.1136/bjsports-2021-105061 |pmid=35228201 |pmc=9209691}}</ref>. == Jası úlken adamlar == Qartayıw sarkopeniya, yaǵnıy bulshıq et massası menen kúshiniń azayıwı menen baylanıslı. Kúsh shınıǵıwları bul processti tómenletiwi múmkin, hátte 85 jastan asqan adamlar da bulshıq et massasın arttıra aladı, biraq jaslarǵa qaraǵanda azıraq dárejede<ref name="Fragala">{{cite journal |last1=Fragala |first1=Maren S. |last2=Cadore |first2=Eduardo L. |last3=Dorgo |first3=Sandor |display-authors=etal |title=Resistance Training for Older Adults: Position Statement From the National Strength and Conditioning Association |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |year=2019 |volume=33 |issue=8 |pages=2019–2052 |doi=10.1519/JSC.0000000000003230 |pmid=31343601}}</ref>. Kúshlirek bolǵan jası úlken adamlardıń densawlıǵı, turmıs sapası hám fizikalıq jaǵdayı jaqsıraq boladı, olar azıraq jıǵıladı hám kúndelikli jumıslardı ańsatıraq orınlaydı<ref name="Fragala" /><ref>{{cite journal |last1=Liu |first1=C. J. |last2=Latham |first2=N. K. |title=Progressive resistance strength training for improving physical function in older adults |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |issue=3 |pages=CD002759 |date=July 2009 |volume=2009 |doi=10.1002/14651858.CD002759.pub2 |pmid=19588334 |pmc=4324332}}</ref>. == Jáne de qarań == * [[Shınıǵıw]] * [[Qolǵa tirelip kóteriliw]] * [[Otırıp-turıw]] * [[Qızdırıw shınıǵıwları]] * [[Suwıtıw shınıǵıwları]] * [[Awır atletika]] * [[Fitnes]] == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] guxad9ga9vhkbbemdo5zhjqo9a2yfsj 0 49273 276651 276636 2026-10-28T12:08:52Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276651 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Step Aerobics Class at a Gym.JPG|thumb|Sport zalında step-aerobika]] '''Aerobika''' — ritmli aerobikalıq shınıǵıwlardı sozılıw hám [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwları]] menen biriktiretuǵın fizikalıq shınıǵıw túri. Onıń maqseti — [[Fitnes|fitnestiń]] barlıq qásiyetlerin, yaǵnıy iyiliwsheńlikti, bulshıq et kúshin hám júrek-qan tamır sistemasınıń [[Shıdamlılıq shınıǵıwları|shıdamlılıǵın]] jaqsılaw. Aerobika ádette [[Muzıka|muzıka]] astında orınlanadı hám trener basshılıǵında topar bolıp shuǵıllanıwı múmkin. Aerobika sabaqları hár túrli intensivlik hám quramalılıq dárejelerine bólinedi hám ádette bes bólimnen ibarat boladı: [[Qızdırıw shınıǵıwları|qızdırıw]] (5–10 minut), júrek-qan tamır sistemasın shınıqtırıw (25–30 minut), bulshıq et kúshin rawajlandırıw (10–15 minut), [[Suwıtıw shınıǵıwları|suwıtıw]] (5–8 minut) hám sozılıw (5–8 minut). Qatnasıwshılar óz fizikalıq tayarlıǵına qaray qatnasıw dárejesin tańlay aladı. == Tariyxı == [[Fayl:Aqua Aerobics.JPG|thumb|Basseynde suw aerobikası sabaǵı]] «Aerobika» termini menen shınıǵıw usılın amerikalı fiziolog Kennet Kuper islep shıqqan. Kuper jaqsı bulshıq et kúshine iye ayırım adamlardıń uzaq aralıqqa [[Juwırıw|juwırıw]], [[Júziw|júziw]] hám [[Velosiped|velosiped]] aydaw sıyaqlı háreketlerde nege tómen nátiyje kórsetetuǵınına qızıqqan. Ol adamnıń uzaq waqıt jumıs islew qábiletin organizmniń kislorodtı paydalanıw qábileti arqalı ólshey baslaǵan. 1968-jılı ol juwırıw, júriw, júziw hám velosiped aydawǵa tiykarlanǵan shınıǵıw programmaların óz ishine alǵan «Aerobics» kitabın basıp shıǵarǵan<ref>{{cite news |url=https://web.archive.org/web/20200617013052/https://www.hsph.harvard.edu/news/press-releases/aerobics-kenneth-cooper-to-receive-harvard-healthy-cup-award/ |title="Father of Aerobics" Kenneth Cooper, MD, MPH to receive Healthy Cup Award from Harvard School of Public Health |date=2008-04-16 |publisher=Harvard School of Public Health |access-date=2026-10-28}}</ref>. Aerobikalıq ayaq oyınlardı 1969-jılı Kuperdiń kitabınan ilham alǵan Djeki Sorensen oylap tapqan. 1970-jıllarda bul usıl júzlegen trenerler arqalı [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] boyınsha keń tarqalǵan<ref name="Black">{{cite book |last=Black |first=Jonathan |date=2020 |title=Making the American Body: The Remarkable Saga of the Men and Women Whose Feats, Feuds, and Passions Shaped Fitness History |pages=111–113 |publisher=University of Nebraska Press |isbn=9781496209504}}</ref>. 1980-jıllarda aerobika pútkil dúnyaǵa tarqalıp, úlken tarawǵa aylanǵan<ref>{{cite book |last=Hendricks |first=Nancy |date=2018 |title=Popular Fads and Crazes Through American History |publisher=ABC-CLIO |isbn=9781440851834 |page=526}}</ref>. == Step-aerobika == Step-aerobika — biyikligin adamnıń múmkinshiligine qaray ózgertiwge bolatuǵın tómen platforma (step) qollanılatuǵın aerobika túri. Step-aerobika sabaqları kóplegen sport zallarında ótkeriledi<ref>{{cite book |last1=Agarwal |first1=Mukesh |last2=Arora |first2=Sunita |last3=Singh |first3=Neeva |title=Aerobics: Fitness and Style |publisher=Friends Publications (India)}}</ref>. Ol 1980-jıllardıń ortasında bir neshe amerikalı trener tárepinen óz aldına islep shıǵılǵan<ref name="Brit">{{cite web |title=Aerobics |url=https://www.britannica.com/topic/aerobics |website=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-10-28}}</ref>. === Háreketler === Tiykarǵı («bazalıq») qádemde adam bir ayaǵın stepke qoyadı, keyin ekinshisin qoyıp, eki ayaǵı da stepte turadı, sonnan keyin birinshi ayaǵın jerge túsiredi hám onıń izinen ekinshisin túsiredi. Kóp qollanılatuǵın háreketlerge tiykarǵı qádem, dizeni kóteriw, T-qádem, V-qádem, L-qádem hám basqalar kiredi. === Xoreografiya === Kóplegen trenerler sabaq ushın birge orınlanatuǵın háreketler toplamın, yaǵnıy xoreografiyanı aldınnan tayarlaydı. Ádette bir toplam 32 taktqa esaplanadı hám ayaqlar almasıp, toplamdı aynadaǵıday keri tárepke qaytalawǵa bolatuǵınday etip dúziledi. Mısalı, tiykarǵı qádem 4 taktta orınlanadı. Baslawshılar sabaqlarında ápiwayı háreketler izbe-iz qosıladı, al tájiriybeli toparlarda burılıwlar sıyaqlı ayaq oyın elementleri de qollanıladı. == Aerobikalıq ayaq oyınlar == [[Fayl:Exercices d'aérobic.jpg|thumb|Aerobika sabaǵı]] Aerobikalıq ayaq oyınlar — trener bir neshe qısqa ayaq oyın kombinaciyasın oylap tawıp, onı toparǵa úyretetuǵın muzıkalı fitnes shınıǵıwları. Ádette trener bir yamasa eki háreketti úyretip, topar pútkil xoreografiyanı birlestire alǵansha olardı qaytalaydı. Sabaq dawamında zamanagóy muzıka qollanıladı. Geyde onnan keyin óz dene salmaǵı menen orınlanatuǵın kúsh shınıǵıwları hám suwıtıw ushın sozılıw shınıǵıwları orınlanadı. Sabaqlar ádette 30–60 minutqa sozıladı hám step, gantel sıyaqlı ásbaplar qollanılıwı múmkin<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20210416084130/http://www.safe-stretch.info/tag/freestyle-aerobics/ |title=Freestyle Aerobics |website=Safe Stretch |access-date=2026-10-28}}</ref>. == Sport aerobikası == [[Fayl:Figuraaerobic.jpg|thumb|Sport aerobikası toparı]] Sport aerobikası (aerobikalıq gimnastika) quramalı xoreografiyanı, ritmikalıq hám akrobatikalıq gimnastika elementlerin aerobika menen biriktiredi<ref>{{cite web |title=About Aerobic |url=https://www.fig-gymnastics.com/site/page/view?id=277 |publisher=Fédération Internationale de Gymnastique |access-date=2026-10-28}}</ref>. Shıǵıwlar jas, jınıs hám topar (jeke, aralas jup hám úshlik) boyınsha bólinedi hám dinamikalıq hám statikalıq kúsh, sekiriwler, ayaqtı siltew, teńsalmaqlılıq hám iyiliwsheńlik boyınsha bahalanadı. Bahalawda kórkemlik sapası, dóretiwshilik, orınlaw sapası hám quramalılıq esapqa alınadı. Sport aerobikası boyınsha milliy hám xalıqaralıq jarıslar ótkeriledi, biraq ol [[Olimpiada oyınları|Olimpiada]] sport túri emes. == Jáne de qarań == * [[XX ásirdegi hayallar fitnes mádeniyatı]] * [[Djazzersayz]] * [[Suw aerobikası]] * [[Zumba]] == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]] ko8wqdw31fr83x7d0q19f86ggpe1472 276660 276651 2026-10-28T12:36:12Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276660 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Step Aerobics Class at a Gym.JPG|thumb|Sport zalında step-aerobika]] '''Aerobika''' — ritmli aerobikalıq shınıǵıwlardı sozılıw hám [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwları]] menen biriktiretuǵın fizikalıq shınıǵıw túri. Onıń maqseti — [[Fitnes|fitnestiń]] barlıq qásiyetlerin, yaǵnıy iyiliwsheńlikti, bulshıq et kúshin hám júrek-qan tamır sistemasınıń [[Shıdamlılıq shınıǵıwları|shıdamlılıǵın]] jaqsılaw. Aerobika ádette [[Muzıka|muzıka]] astında orınlanadı hám trener basshılıǵında topar bolıp shuǵıllanıwı múmkin. Aerobika sabaqları hár túrli intensivlik hám quramalılıq dárejelerine bólinedi hám ádette bes bólimnen ibarat boladı: [[Qızdırıw shınıǵıwları|qızdırıw]] (5–10 minut), júrek-qan tamır sistemasın shınıqtırıw (25–30 minut), bulshıq et kúshin rawajlandırıw (10–15 minut), [[Suwıtıw shınıǵıwları|suwıtıw]] (5–8 minut) hám sozılıw (5–8 minut). Qatnasıwshılar óz fizikalıq tayarlıǵına qaray qatnasıw dárejesin tańlay aladı. == Tariyxı == [[Fayl:Aqua Aerobics.JPG|thumb|Basseynde suw aerobikası sabaǵı]] «Aerobika» termini menen shınıǵıw usılın amerikalı fiziolog Kennet Kuper islep shıqqan. Kuper jaqsı bulshıq et kúshine iye ayırım adamlardıń uzaq aralıqqa [[Juwırıw|juwırıw]], [[Júziw|júziw]] hám [[Velosiped|velosiped]] aydaw sıyaqlı háreketlerde nege tómen nátiyje kórsetetuǵınına qızıqqan. Ol adamnıń uzaq waqıt jumıs islew qábiletin organizmniń kislorodtı paydalanıw qábileti arqalı ólshey baslaǵan. 1968-jılı ol juwırıw, júriw, júziw hám velosiped aydawǵa tiykarlanǵan shınıǵıw programmaların óz ishine alǵan «Aerobics» kitabın basıp shıǵarǵan<ref>{{cite news |url=https://web.archive.org/web/20200617013052/https://www.hsph.harvard.edu/news/press-releases/aerobics-kenneth-cooper-to-receive-harvard-healthy-cup-award/ |title="Father of Aerobics" Kenneth Cooper, MD, MPH to receive Healthy Cup Award from Harvard School of Public Health |date=2008-04-16 |publisher=Harvard School of Public Health |access-date=2026-10-28}}</ref>. Aerobikalıq ayaq oyınlardı 1969-jılı Kuperdiń kitabınan ilham alǵan Djeki Sorensen oylap tapqan. 1970-jıllarda bul usıl júzlegen trenerler arqalı [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] boyınsha keń tarqalǵan<ref name="Black">{{cite book |last=Black |first=Jonathan |date=2020 |title=Making the American Body: The Remarkable Saga of the Men and Women Whose Feats, Feuds, and Passions Shaped Fitness History |pages=111–113 |publisher=University of Nebraska Press |isbn=9781496209504}}</ref>. 1980-jıllarda aerobika pútkil dúnyaǵa tarqalıp, úlken tarawǵa aylanǵan<ref>{{cite book |last=Hendricks |first=Nancy |date=2018 |title=Popular Fads and Crazes Through American History |publisher=ABC-CLIO |isbn=9781440851834 |page=526}}</ref>. == Step-aerobika == Step-aerobika — biyikligin adamnıń múmkinshiligine qaray ózgertiwge bolatuǵın tómen platforma (step) qollanılatuǵın aerobika túri. Step-aerobika sabaqları kóplegen sport zallarında ótkeriledi<ref>{{cite book |last1=Agarwal |first1=Mukesh |last2=Arora |first2=Sunita |last3=Singh |first3=Neeva |title=Aerobics: Fitness and Style |publisher=Friends Publications (India)}}</ref>. Ol 1980-jıllardıń ortasında bir neshe amerikalı trener tárepinen óz aldına islep shıǵılǵan<ref name="Brit">{{cite web |title=Aerobics |url=https://www.britannica.com/topic/aerobics |website=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-10-28}}</ref>. === Háreketler === Tiykarǵı («bazalıq») qádemde adam bir ayaǵın stepke qoyadı, keyin ekinshisin qoyıp, eki ayaǵı da stepte turadı, sonnan keyin birinshi ayaǵın jerge túsiredi hám onıń izinen ekinshisin túsiredi. Kóp qollanılatuǵın háreketlerge tiykarǵı qádem, dizeni kóteriw, T-qádem, V-qádem, L-qádem hám basqalar kiredi. === Xoreografiya === Kóplegen trenerler sabaq ushın birge orınlanatuǵın háreketler toplamın, yaǵnıy xoreografiyanı aldınnan tayarlaydı. Ádette bir toplam 32 taktqa esaplanadı hám ayaqlar almasıp, toplamdı aynadaǵıday keri tárepke qaytalawǵa bolatuǵınday etip dúziledi. Mısalı, tiykarǵı qádem 4 taktta orınlanadı. Baslawshılar sabaqlarında ápiwayı háreketler izbe-iz qosıladı, al tájiriybeli toparlarda burılıwlar sıyaqlı ayaq oyın elementleri de qollanıladı. == Aerobikalıq ayaq oyınlar == [[Fayl:Exercices d'aérobic.jpg|thumb|Aerobika sabaǵı]] Aerobikalıq ayaq oyınlar — trener bir neshe qısqa ayaq oyın kombinaciyasın oylap tawıp, onı toparǵa úyretetuǵın muzıkalı fitnes shınıǵıwları. Ádette trener bir yamasa eki háreketti úyretip, topar pútkil xoreografiyanı birlestire alǵansha olardı qaytalaydı. Sabaq dawamında zamanagóy muzıka qollanıladı. Geyde onnan keyin óz dene salmaǵı menen orınlanatuǵın kúsh shınıǵıwları hám suwıtıw ushın sozılıw shınıǵıwları orınlanadı. Sabaqlar ádette 30–60 minutqa sozıladı hám step, gantel sıyaqlı úskeneler qollanılıwı múmkin<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20210416084130/http://www.safe-stretch.info/tag/freestyle-aerobics/ |title=Freestyle Aerobics |website=Safe Stretch |access-date=2026-10-28}}</ref>. == Sport aerobikası == [[Fayl:Figuraaerobic.jpg|thumb|Sport aerobikası toparı]] Sport aerobikası (aerobikalıq gimnastika) quramalı xoreografiyanı, ritmikalıq hám akrobatikalıq gimnastika elementlerin aerobika menen biriktiredi<ref>{{cite web |title=About Aerobic |url=https://www.fig-gymnastics.com/site/page/view?id=277 |publisher=Fédération Internationale de Gymnastique |access-date=2026-10-28}}</ref>. Shıǵıwlar jas, jınıs hám topar (jeke, aralas jup hám úshlik) boyınsha bólinedi hám dinamikalıq hám statikalıq kúsh, sekiriwler, ayaqtı siltew, teńsalmaqlılıq hám iyiliwsheńlik boyınsha bahalanadı. Bahalawda kórkemlik sapası, dóretiwshilik, orınlaw sapası hám quramalılıq esapqa alınadı. Sport aerobikası boyınsha milliy hám xalıqaralıq jarıslar ótkeriledi, biraq ol [[Olimpiada oyınları|Olimpiada]] sport túri emes. == Jáne de qarań == * [[XX ásirdegi hayallar fitnes mádeniyatı]] * [[Djazzersayz]] * [[Suw aerobikası]] * [[Zumba]] == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]] c70586wejahnthsaej7m89ev5jv7jdj 276699 276660 2026-10-28T20:48:16Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276699 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Step Aerobics Class at a Gym.JPG|thumb|Sport zalında step-aerobika]] '''Aerobika''' — ritmli aerobikalıq shınıǵıwlardı sozılıw hám [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwları]] menen biriktiretuǵın fizikalıq shınıǵıw túri. Onıń maqseti — [[Fitnes|fitnestiń]] barlıq qásiyetlerin, yaǵnıy iyiliwsheńlikti, bulshıq et kúshin hám júrek-qan tamır sistemasınıń [[Shıdamlılıq shınıǵıwları|shıdamlılıǵın]] jaqsılaw. Aerobika ádette [[Muzıka|muzıka]] astında orınlanadı hám trener basshılıǵında topar bolıp shuǵıllanıwı múmkin. Aerobika sabaqları hár túrli intensivlik hám quramalılıq dárejelerine bólinedi hám ádette bes bólimnen ibarat boladı: [[Qızdırıw shınıǵıwları|qızdırıw]] (5–10 minut), júrek-qan tamır sistemasın shınıqtırıw (25–30 minut), bulshıq et kúshin rawajlandırıw (10–15 minut), [[Suwıtıw shınıǵıwları|suwıtıw]] (5–8 minut) hám sozılıw (5–8 minut). Qatnasıwshılar óz fizikalıq tayarlıǵına qaray qatnasıw dárejesin tańlay aladı. == Tariyxı == [[Fayl:Aqua Aerobics.JPG|thumb|Basseynde suw aerobikası sabaǵı]] «Aerobika» termini menen shınıǵıw usılın amerikalı fiziolog Kennet Kuper islep shıqqan. Kuper jaqsı bulshıq et kúshine iye ayırım adamlardıń uzaq aralıqqa [[Juwırıw|juwırıw]], [[Júziw|júziw]] hám [[Velosiped|velosiped]] aydaw sıyaqlı háreketlerde nege tómen nátiyje kórsetetuǵınına qızıqqan. Ol adamnıń uzaq waqıt jumıs islew qábiletin organizmniń kislorodtı paydalanıw qábileti arqalı ólshey baslaǵan. 1968-jılı ol juwırıw, júriw, júziw hám velosiped aydawǵa tiykarlanǵan shınıǵıw programmaların óz ishine alǵan «Aerobics» kitabın basıp shıǵarǵan<ref>{{cite news |url=https://web.archive.org/web/20200617013052/https://www.hsph.harvard.edu/news/press-releases/aerobics-kenneth-cooper-to-receive-harvard-healthy-cup-award/ |title="Father of Aerobics" Kenneth Cooper, MD, MPH to receive Healthy Cup Award from Harvard School of Public Health |date=2008-04-16 |publisher=Harvard School of Public Health |access-date=2026-10-28}}</ref>. Aerobikalıq ayaq oyınlardı 1969-jılı Kuperdiń kitabınan ilham alǵan Djeki Sorensen oylap tapqan. 1970-jıllarda bul usıl júzlegen trenerler arqalı [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] boyınsha keń tarqalǵan<ref name="Black">{{cite book |last=Black |first=Jonathan |date=2020 |title=Making the American Body: The Remarkable Saga of the Men and Women Whose Feats, Feuds, and Passions Shaped Fitness History |pages=111–113 |publisher=University of Nebraska Press |isbn=9781496209504}}</ref>. 1980-jıllarda aerobika pútkil dúnyaǵa tarqalıp, úlken tarawǵa aylanǵan<ref>{{cite book |last=Hendricks |first=Nancy |date=2018 |title=Popular Fads and Crazes Through American History |publisher=ABC-CLIO |isbn=9781440851834 |page=526}}</ref>. == Step-aerobika == Step-aerobika — biyikligin adamnıń múmkinshiligine qaray ózgertiwge bolatuǵın tómen platforma (step) qollanılatuǵın aerobika túri. Step-aerobika sabaqları kóplegen sport zallarında ótkeriledi<ref>{{cite book |last1=Agarwal |first1=Mukesh |last2=Arora |first2=Sunita |last3=Singh |first3=Neeva |title=Aerobics: Fitness and Style |publisher=Friends Publications (India)}}</ref>. Ol 1980-jıllardıń ortasında bir neshe amerikalı trener tárepinen óz aldına islep shıǵılǵan<ref name="Brit">{{cite web |title=Aerobics |url=https://www.britannica.com/topic/aerobics |website=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-10-28}}</ref>. === Háreketler === Tiykarǵı («bazalıq») qádemde adam bir ayaǵın stepke qoyadı, keyin ekinshisin qoyıp, eki ayaǵı da stepte turadı, sonnan keyin birinshi ayaǵın jerge túsiredi hám onıń izinen ekinshisin túsiredi. Kóp qollanılatuǵın háreketlerge tiykarǵı qádem, dizeni kóteriw, T-qádem, V-qádem, L-qádem hám basqalar kiredi. === Xoreografiya === Kóplegen trenerler sabaq ushın birge orınlanatuǵın háreketler toplamın, yaǵnıy xoreografiyanı aldınnan tayarlaydı. Ádette bir toplam 32 taktqa esaplanadı hám ayaqlar almasıp, toplamdı aynadaǵıday keri tárepke qaytalawǵa bolatuǵınday etip dúziledi. Mısalı, tiykarǵı qádem 4 taktta orınlanadı. Baslawshılar sabaqlarında ápiwayı háreketler izbe-iz qosıladı, al tájiriybeli toparlarda burılıwlar sıyaqlı ayaq oyın elementleri de qollanıladı. == Aerobikalıq ayaq oyınlar == [[Fayl:Exercices d'aérobic.jpg|thumb|Aerobika sabaǵı]] Aerobikalıq ayaq oyınlar — trener bir neshe qısqa ayaq oyın kombinaciyasın oylap tawıp, onı toparǵa úyretetuǵın muzıkalı fitnes shınıǵıwları. Ádette trener bir yamasa eki háreketti úyretip, topar pútkil xoreografiyanı birlestire alǵansha olardı qaytalaydı. Sabaq dawamında zamanagóy muzıka qollanıladı. Geyde onnan keyin óz dene salmaǵı menen orınlanatuǵın kúsh shınıǵıwları hám suwıtıw ushın sozılıw shınıǵıwları orınlanadı. Sabaqlar ádette 30–60 minutqa sozıladı hám step, gantel sıyaqlı úskeneler qollanılıwı múmkin<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20210416084130/http://www.safe-stretch.info/tag/freestyle-aerobics/ |title=Freestyle Aerobics |website=Safe Stretch |access-date=2026-10-28}}</ref>. == Sport aerobikası == [[Fayl:Figuraaerobic.jpg|thumb|Sport aerobikası toparı]] Sport aerobikası (aerobikalıq gimnastika) quramalı xoreografiyanı, ritmikalıq hám akrobatikalıq gimnastika elementlerin aerobika menen biriktiredi<ref>{{cite web |title=About Aerobic |url=https://www.fig-gymnastics.com/site/page/view?id=277 |publisher=Fédération Internationale de Gymnastique |access-date=2026-10-28}}</ref>. Shıǵıwlar jas, jınıs hám topar (jeke, aralas jup hám úshlik) boyınsha bólinedi hám dinamikalıq hám statikalıq kúsh, sekiriwler, ayaqtı siltew, teńsalmaqlılıq hám iyiliwsheńlik boyınsha bahalanadı. Bahalawda kórkemlik sapası, dóretiwshilik, orınlaw sapası hám quramalılıq esapqa alınadı. Sport aerobikası boyınsha milliy hám xalıqaralıq jarıslar ótkeriledi, biraq ol [[Olimpiada oyınları|Olimpiada]] sport túri emes. == Jáne de qarań == * [[XX ásirdegi hayallar fitnes mádeniyatı]] * [[Djazzersayz]] * [[Suw aerobikası]] * [[Zumba]] == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] g616jop2k4izj6077xt8txtvcqihls4 0 49274 276700 276637 2026-10-28T20:48:18Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276700 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Small group fitness sessions bundall.jpg|thumb|[[Kúsh shınıǵıwları]] anaerobikalıq shınıǵıwǵa kiredi]] '''Anaerobikalıq shınıǵıw''' — organizmde glyukozanı kislorodsız ıdıratatuǵın shınıǵıw túri. «Anaerobikalıq» sózi «kislorodsız» degen mánisti bildiredi<ref name="medlineplus">{{cite web |title=Anaerobic: MedlinePlus Medical Encyclopedia |url=https://medlineplus.gov/ency/article/002230.htm |website=MedlinePlus |access-date=2026-10-28}}</ref>. Bunday shınıǵıw sút kislotasınıń toplanıwına alıp keledi<ref name="medlineplus" />. Ámeliyatta bul anaerobikalıq shınıǵıwdıń aerobikalıq shınıǵıwǵa qaraǵanda intensivlirek, biraq qısqa waqıtlı ekenin bildiredi<ref name="Bagchi">{{cite book |editor1-last=Bagchi |editor1-first=Debasis |editor2-last=Nair |editor2-first=Sreejayan |editor3-last=Sen |editor3-first=Chandan K. |title=Nutrition and Enhanced Sports Performance: Muscle Building, Endurance, and Strength |date=2013 |location=Amsterdam |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-396477-9}}</ref>. Anaerobikalıq shınıǵıwdıń bioximiyası glikoliz dep atalatuǵın processti óz ishine aladı. Bul processte glyukoza [[Kletka|kletkalardaǵı]] reakciyalar ushın tiykarǵı [[Energiya|energiya]] deregi bolǵan adenozintrifosfatqa (ATF) aylanadı<ref>{{cite book |last=Cooper |first=Geoffrey M. |date=2000 |chapter=Metabolic Energy |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9903/ |title=The Cell: A Molecular Approach |edition=2nd}}</ref>. Anaerobikalıq shınıǵıw [[Shıdamlılıq shınıǵıwları|shıdamlılıqtı]], bulshıq et kúshin hám quwatın rawajlandırıw ushın qollanılıwı múmkin<ref>{{cite journal |last1=d'Hooge |first1=R. |last2=Hellinckx |first2=T. |last3=Van Laethem |first3=C. |display-authors=etal |year=2011 |title=Influence of combined aerobic and resistance training on metabolic control, cardiovascular fitness and quality of life in adolescents with type 1 diabetes: a randomized controlled trial |journal=Clinical Rehabilitation |volume=25 |issue=4 |pages=349–359 |doi=10.1177/0269215510386254 |pmid=21112904}}</ref>. == Zat almasıw == Anaerobikalıq zat almasıw — organizmniń energiya jumsalıwınıń tábiyiy bólegi<ref>{{cite journal |last=Scott |first=Christopher B. |title=Contribution of anaerobic energy expenditure to whole body thermogenesis |journal=Nutrition & Metabolism |date=June 2005 |volume=2 |issue=1 |pages=14 |doi=10.1186/1743-7075-2-14 |pmid=15958171 |pmc=1182393}}</ref>. Tez qısqaratuǵın bulshıq et talshıqları anaerobikalıq [[Metabolizm|zat almasıw]] sisteması arqalı jumıs isleydi, sonlıqtan olardıń hár qanday jumısı anaerobikalıq energiya jumsawın arttıradı. Tórt minuttan aslam dawam etetuǵın kúshli shınıǵıwlarda da (mısalı, bir milge juwırıw jarısında) anaerobikalıq energiya jumsawı ádewir bolıwı múmkin. Anaerobikalıq energiya jumsawın anıq ólshew qıyın<ref>{{cite journal |last1=Svedahl |first1=Krista |last2=MacIntosh |first2=Brian R. |year=2003 |title=Anaerobic Threshold: The Concept and Methods of Measurement |journal=Canadian Journal of Applied Physiology |volume=28 |issue=2 |pages=299–323 |doi=10.1139/h03-023 |pmid=12825337}}</ref>. Ayırım usıllar onı kislorod jetispewshiligin yamasa bulshıq etlerde sút kislotasınıń payda bolıwın ólshew arqalı bahalaydı<ref>{{cite journal |last1=Medbø |first1=J. I. |last2=Mohn |first2=A. C. |last3=Tabata |first3=I. |display-authors=etal |title=Anaerobic capacity determined by maximal accumulated O2 deficit |journal=Journal of Applied Physiology |date=January 1988 |volume=64 |issue=1 |pages=50–60 |doi=10.1152/jappl.1988.64.1.50 |pmid=3356666}}</ref>. Al aerobikalıq shınıǵıw bolsa uzaǵıraq waqıt dawamında orınlanatuǵın tómenirek intensivliktegi háreketlerdi óz ishine aladı<ref name="medlineplus" />. Júriw, áste [[Juwırıw|juwırıw]], eskek esiw hám [[Velosiped|velosiped]] aydaw sıyaqlı háreketler uzaq waqıtlı shınıǵıw ushın kerekli energiyanı islep shıǵarıwda kislorodtı talap etedi. Qısqa, kúshli háreketlerdi qayta-qayta talap etetuǵın sport túrlerinde aerobikalıq sistema tikleniw dáwirinde keyingi háreket ushın energiyanı tolıqtıradı hám saqlaydı<ref>{{cite journal |last1=Vrenjo |first1=K. |last2=Kovaci |first2=F. |last3=Skenderi |first3=Dh. |last4=Kariqi |first4=A. |title=Measurement and Evaluation of Blood Lactic Acid, A Requirement for Predicting the Anaerobic Exercise Load |journal=International Journal of Ecosystems and Ecology Science |date=2021 |volume=11 |issue=3 |pages=629–632 |doi=10.31407/ijees11.335}}</ref>. Sonlıqtan kóplegen sport túrlerinde aerobikalıq hám anaerobikalıq sistemalardıń ekewin de rawajlandırıw talap etiledi. Anaerobikalıq energiya sistemaları: * '''Laktatsız anaerobikalıq sistema''' — joqarı energiyalı fosfatlardan, adenozintrifosfat hám kreatinfosfattan ibarat<ref name="Donatelli">{{cite book |last=Donatelli |first=Robert |title=Sports-Specific Rehabilitation |page=40 |publisher=Elsevier |year=2007 |isbn=0-443-06642-6}}</ref>; * '''Laktatlı anaerobikalıq sistema''' — anaerobikalıq glikolizge tiykarlanadı<ref name="Donatelli" />. Joqarı energiyalı fosfatlar bulshıq et kletkalarında sheklengen muǵdarda saqlanadı. Anaerobikalıq glikoliz kislorod bolmaǵanda yamasa ATF aerobikalıq zat almasıw beretuǵınnan tezirek kerek bolǵanda tek glyukoza menen glikogendi otın retinde paydalanadı. Glyukozanıń bunday tez ıdırawınıń nátiyjesinde sút kislotası (laktat) payda boladı. Shama menen 30 sekundqa shekem dawam etetuǵın háreketler tiykarınan ATF-KF (fosfagen) sistemasına súyenedi. Bunnan uzaǵıraq waqıtta aerobikalıq hám anaerobikalıq glikolizge tiykarlanǵan sistemalardıń ekewi de qollanıladı. Anaerobikalıq glikolizdiń qosımsha ónimi bolǵan laktat dástúrli túrde bulshıq et jumısına zıyanlı dep esaplanǵan<ref>{{cite journal |last=Westerblad |first=Håkan |title=Muscle Fatigue: Lactic Acid or Inorganic Phosphate the Major Cause? |journal=Physiology |date=February 2002 |volume=17 |issue=1 |pages=17–21 |doi=10.1152/physiologyonline.2002.17.1.17 |pmid=11821531}}</ref>. Biraq bul tek laktat dárejesi júdá joqarı bolǵanda ǵana durıs bolıwı múmkin. Laktat dárejesiniń kóteriliwi kúshli shınıǵıw waqtında sharshawǵa alıp keletuǵın kóplegen ózgerislerdiń biri ǵana. Bulshıq ettiń sharshawı quramalı process bolıp, energiyanıń jetkilikliligine, kislorod jetkerip beriliwine, awırıwdı seziwge hám basqa psixologiyalıq faktorlarǵa baylanıslı. Anaerobikalıq háreketlerdiń nátiyjeliligin shınıǵıwlar arqalı arttırıwǵa boladı<ref>{{cite book |last=McMahon |first=Thomas A. |title=Muscles, Reflexes, and Locomotion |publisher=Princeton University Press |year=1984 |pages=37–51 |isbn=978-0-691-02376-2}}</ref>. Anaerobikalıq shınıǵıw adamnıń bazalıq zat almasıw dárejesin de arttıradı<ref>{{cite journal |last=Plisk |first=Steven Scott |date=February 1991 |title=Anaerobic metabolic conditioning: a brief review of theory, strategy and practical application |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=5 |issue=1 |pages=23–34}}</ref>. == Mısallar == Anaerobikalıq shınıǵıwlar — qısqa waqıt ishinde orınlanatuǵın joqarı intensivlikli shınıǵıwlar, al aerobikalıq shınıǵıwlar uzaǵıraq waqıt dawamında hár túrli intensivlikte orınlanadı<ref name="Bagchi" />. Anaerobikalıq shınıǵıwlarǵa sprint (qısqa aralıqqa tez juwırıw), joqarı intensivlikli interval shınıǵıwlar hám [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwları]] mısal bola aladı<ref>{{cite encyclopedia |last=Atkins |first=William A. |title=Anaerobic Exercise |encyclopedia=The Gale Encyclopedia of Fitness |publisher=Gale |date=2016}}</ref>. == Jáne de qarań == * [[Aerobikalıq shınıǵıw]] * [[Bioenergetikalıq sistemalar]] * [[Limon kislotası cikli]] * [[Kori cikli]] * [[Margariya-Kalamen quwat testi]] * [[Qolǵa tirelip kóteriliw]] * [[Kúsh shınıǵıwları]] == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] 5tigsowghakrdpf7oa6i0rdkhjvnhqy 0 49275 276701 276635 2026-10-28T20:48:19Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276701 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Biking at Pass'Portes du Soleil MTB festival.jpg|thumb|Taw velosipedi menen taw relefinde shınıǵıw]] '''Shıdamlılıq shınıǵıwları''' — shıdamlılıqtı arttırıw ushın orınlanatuǵın shınıǵıwlar. Bul termin ádette [[Anaerobikalıq shınıǵıw|anaerobikalıq]] sistemaǵa emes, al aerobikalıq sistemaǵa arnalǵan shınıǵıwlardı bildiredi. Sportta shıdamlılıq kóbinese júrek-qan tamır sistemasınıń hám ápiwayı bulshıq et shıdamlılıǵı retinde túsiniledi, biraq bul másele ádewir quramalıraq. Shıdamlılıq eki túrge bólinedi: ulıwma shıdamlılıq hám arnawlı shıdamlılıq. Sporttaǵı shıdamlılıq sheberlik hám texnikanı orınlaw menen tıǵız baylanıslı. Jaqsı tayarlanǵan sportshı — óz texnikasın eń az kúsh jumsap, turaqlı hám nátiyjeli orınlaytuǵın sportshı<ref>{{cite book |last=Yessis |first=Michael |title=Secrets of Russian Sports Fitness & Training |year=2008 |publisher=Ultimate Athlete Concepts |isbn=978-0-9817180-2-6}}</ref>. Shıdamlılıqtı ólshewde júrek urıwı, velosiped sportında quwat hám [[Juwırıw|juwırıwda]] tezlik tiykarǵı kórsetkishler bolıp tabıladı<ref>{{cite book |last=Friel |first=Joe |title=The Triathlete's Training Bible |year=2016 |location=Colorado |publisher=VeloPress |isbn=9781937715441}}</ref>. == Sporttaǵı shıdamlılıq == Shıdamlılıq shınıǵıwları kóplegen shıdamlılıq sport túrleri ushın zárúr. Eń belgili mısalı — uzaq aralıqqa juwırıw (800 metrden marafon hám ultramarafonǵa shekem), bunda aralıq qanshelli uzın bolsa, shıdamlılıq shınıǵıwlarınıń kólemi de sonshama artadı. Taǵı eki keń tarqalǵan mısal — [[Velosiped|velosiped]] sportı (ásirese tas jol velosiped jarısları) hám jarıs [[Júziw|júziwi]]. Bul úsh sport túri triatlonda birlestirilgen. Úlken kólemdegi shıdamlılıq shınıǵıwların talap etetuǵın basqa sport túrlerine eskek esiw hám shańǵı jarısları kiredi. Tolıq mánisinde shıdamlılıq sport túri bolmasa da, belgili dárejede shıdamlılıqtı talap etetuǵın sport túrlerinde de sportshılar shıdamlılıq shınıǵıwların orınlaydı. Mısalı, raketka menen oynalatuǵın sport túrlerinde, [[Futbol|futbolda]], regbide, jekpe-jek túrlerinde, [[Basketbol|basketbolda]] hám kriketde aerobikalıq shıdamlılıq hár túrli dárejede kerek boladı. Sportshı emes adamlar arasında da shıdamlılıq shınıǵıwları ulıwma fizikalıq tayarlıqtı arttırıw yamasa kóbirek kaloriya jumsap, salmaq taslaw ushın keń tarqalǵan. == Fiziologiyalıq tásiri == Shıdamlılıq shınıǵıwlarınıń tiykarı — superkompensaciya. Superkompensaciya bulshıq etlerdiń aldınǵı júklemege waqıt ótiwi menen beyimlesiwin súwretleydi<ref>{{cite journal |last1=Brezhnev |first1=Yu. V. |last2=Zaitsev |first2=A. A. |last3=Sazonov |first3=S. V. |title=To the analytical theory of the supercompensation phenomenon |year=2011 |journal=Biophysics |volume=56 |issue=2 |pages=298–303 |doi=10.1134/S0006350911020072 |pmid=21542364}}</ref>. Uzaq múddetli shıdamlılıq shınıǵıwları organizmde kóplegen fiziologiyalıq beyimlesiwlerdi payda etedi<ref name="Kenney">{{cite book |last1=Kenney |first1=W. Larry |last2=Wilmore |first2=Jack H. |last3=Costill |first3=David L. |title=Physiology of Sport and Exercise |edition=6th |date=2015 |location=Champaign, IL |publisher=Human Kinetics |isbn=978-1-4504-7767-3}}</ref>. Júrek-qan tamır sistemasındaǵı beyimlesiwlerge tınısh jaǵdaydaǵı júrek urıwınıń tómenlewi, júrektiń bir qısqarıwda shıǵaratuǵın qan kóleminiń hám minutlıq qan kóleminiń artıwı kiredi<ref name="Kenney" />. Jaqsı tayarlanǵan shıdamlılıq sportshılarında [[Mitoxondriya|mitoxondriyalarǵa]] azıq zatlarınan ATF payda etiwge járdem beretuǵın oksidlewshi fermentler 2,5 ese, al bulshıq ettegi mioglobin 75–80 % ke artadı<ref name="Kenney" />. == Artıqsha shıdamlılıq shınıǵıwlarınıń qáwpi == Sońǵı jıllarda ilimiy ádebiyatlarda uzaq múddetli hám úlken kólemli shıdamlılıq shınıǵıwlarınıń densawlıqqa keri tásiri haqqında maǵlıwmatlar payda bola basladı<ref>{{cite journal |last1=Möhlenkamp |first1=S. |last2=Lehmann |first2=N. |last3=Breuckmann |first3=F. |display-authors=etal |title=Running: the risk of coronary events: Prevalence and prognostic relevance of coronary atherosclerosis in marathon runners |journal=European Heart Journal |volume=29 |issue=15 |pages=1903–1910 |year=2008 |doi=10.1093/eurheartj/ehn163 |pmid=18426850}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Wilson |first1=M. |last2=O'Hanlon |first2=R. |last3=Prasad |first3=S. |display-authors=etal |title=Diverse patterns of myocardial fibrosis in lifelong, veteran endurance athletes |journal=Journal of Applied Physiology |volume=110 |issue=6 |pages=1622–1626 |year=2011 |doi=10.1152/japplphysiol.01280.2010 |pmid=21330616 |pmc=3119133}}</ref>. Belgili qáwipler tiykarınan júdá uzaq hám awır shıdamlılıq jarıslarına tayarlanıw hám olarǵa qatnasıw menen baylanıslı. Olar júrek hám qan tamırlarınıń dúzilisiniń zıyanlı ózgeriwi arqalı júrek-qan tamır sistemasına tásir etedi, eń kóp ushırasatuǵın belgisi — júrek ritminiń buzılıwı<ref>{{cite journal |last1=O'Keefe |first1=James H. |display-authors=etal |title=Potential Adverse Cardiovascular Effects From Excessive Endurance Exercise |journal=Mayo Clinic Proceedings |volume=87 |issue=6 |date=June 2012 |pages=587–595 |doi=10.1016/j.mayocp.2012.04.005 |pmid=22677079 |pmc=3538475}}</ref>. Shıdamlılıq shınıǵıwları testosteron dárejesin de tómenletiwi múmkin<ref>{{cite journal |last1=Hackney |first1=A. C. |title=Effects of endurance exercise on the reproductive system of men: the 'exercise-hypogonadal male condition' |journal=Journal of Endocrinological Investigation |date=October 2008 |volume=31 |issue=10 |pages=932–938 |doi=10.1007/bf03346444 |pmid=19092301}}</ref>. == Usılları hám shınıǵıw jobaları == Keń tarqalǵan usıllarǵa periodizaciya, interval shınıǵıwları, «awır–jeńil» usılı, uzaq aralıqqa áste juwırıw hám sońǵı jılları joqarı intensivlikli interval shınıǵıwları kiredi. Periodizaciya usılı ádette hárbiri 4–12 hápteden ibarat waqıt bloklarınan turadı<ref>{{cite book |last=Friel |first=Joe |title=The Triathlete's Training Bible |edition=2nd |page=28 |publisher=VeloPress |year=2004}}</ref>. Dástúrli túrde [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwları]] shıdamlılıq sportshıları ushın sáykes emes dep esaplanǵan. Sebebi olar shıdamlılıq shınıǵıwlarına organizmniń beyimlesiwine kesent beriwi múmkin dep oylanǵan. Sonday-aq bulshıq et massasınıń artıwı sportshınıń atqaratuǵın jumısın kóbeytip, shıdamlılıq nátiyjelerin tómenletedi degen qáte túsinikler bolǵan. Biraq sońǵı keń kólemli izertlewler shıdamlılıq shınıǵıwlarına qosımsha qısqa múddetli (8 háptelik) kúsh shınıǵıwları shıdamlılıqqa, ásirese uzaq aralıqqa juwırıwǵa paydalı ekenin dálillegen<ref>{{cite journal |last1=Beattie |first1=K. |last2=Kenny |first2=I. C. |last3=Lyons |first3=M. |last4=Carson |first4=B. P. |title=The Effect of Strength Training on Performance in Endurance Athletes |journal=Sports Medicine |date=2014 |volume=44 |issue=6 |pages=845–865 |doi=10.1007/s40279-014-0157-y |pmid=24532151}}</ref>. Ádebiyatlarda shıdamlılıq shınıǵıwlarınıń túrli formaları súwretlenedi: {| class="wikitable" |- ! Shınıǵıw forması !! Usılı !! Maqseti !! Intensivligi !! Kólemi |- | Tikleniw shınıǵıwı || Uzaq dawamlı usıl || Tikleniwge járdem beriw || Laktat dárejesi aerobikalıq shekten tómen || Uzaq yamasa júdá kólemli emes |- | Keń kólemli bazalıq shıdamlılıq shınıǵıwı || Uzaq dawamlı hám interval usılı || Densawlıq, shıdamlılıqtı bekkemlew, mayǵa baylanıslı zat almasıw || Laktat dárejesi aerobikalıq shekten anıq tómen (50–77 %) || 1–8 saat |- | Turaqlı júklemedegi intensiv bazalıq shıdamlılıq shınıǵıwı || Intensiv uzaq dawamlı usıl || Júrek-qan tamır sistemasınıń múmkinshiliklerin hám glikogennen paydalanıwdı jaqsılaw || Anaerobikalıq shekke shekem 77–85 % || 30–120 minut |- | Interval júklemedegi intensiv bazalıq shıdamlılıq shınıǵıwı || Keń kólemli interval usılı || Júrek-qan tamır sistemasınıń múmkinshiliklerin hám glikogennen paydalanıwdı jaqsılaw || Anaerobikalıq shek sheginde || 20–80 minut |- | Jarısqa arnawlı intensivlik shınıǵıwı || Uzaq dawamlı, intensiv interval, qaytalaw hám jarıs usılları || Jarıstaǵı arnawlı tezlikti jetilistiriw || Jarıstaǵı intensivlikke teń || Jarıs kóleminiń 50–120 % |} == Shıdamlılıqtı bahalaw ásbapları == Júrek urıwın ólshew ásbabı shıdamlılıq sportshılarınıń tayarlıǵın bahalawdıń salıstırmalı ańsat usıllarınıń biri. Belgili bir tezlikte juwırǵanda yamasa velosiped aydaǵanda júrek urıwı waqıt ótiwi menen tómenlese, bul tayarlıqtıń jaqsılanǵanın kórsetedi. Velosiped sportında samaldıń tezlikke tásirin esapqa alıw qıyın, sonlıqtan kóplegen velosipedshiler velosipedke ornatılǵan quwat ólshegishlerden paydalanadı. Quwat ólshegish sportshıǵa belgili bir waqıt yamasa aralıqtaǵı quwatın tikkeley ólshewge hám tayarlıqtıń ósiwin salıstırıwǵa múmkinshilik beredi<ref>{{cite book |last=Friel |first=Joe |title=The Triathlete's Training Bible |edition=2nd |pages=64–65 |publisher=VeloPress |year=2004}}</ref>. Laktat dárejesin ólsheytuǵın arzanıraq ásbaplar da bar, biraq ulıwma alǵanda laktattı ólshew ele de kásiplik trenerler menen joqarı dárejeli sportshılardıń tarawı bolıp qalmaqta. == Jáne de qarań == * [[Aerobikalıq shınıǵıw]] * [[Shıdamlılıq oyını]] * [[Sportshı júregi sindromı]] * [[:Kategoriya:Shıdamlılıq sport túrleri]] == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] 0x6wtibhnipmrgzxdin7poa36ogx8qx 0 49276 276661 276645 2026-10-28T12:36:15Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276661 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Planche.jpg|thumb|Plansh — kalistenikanıń joqarı dárejeli elementi]] '''Kalistenika''' — adamnıń óz dene salmaǵın qarsılıq retinde paydalanıp, az úskene menen yamasa úskenesiz orınlanatuǵın, bir neshe buwındı qamtıytuǵın quramalı háreketlerden turatuǵın [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwlarınıń]] túri<ref name="Cleveland">{{cite web |date=2022-12-03 |title=Why You Should Try Calisthenics |url=https://health.clevelandclinic.org/calisthenics/ |website=Cleveland Clinic |access-date=2026-10-28}}</ref><ref name="Harrison">{{cite journal |last=Harrison |first=Jeffrey S. |date=April 2010 |title=Bodyweight Training: A Return To Basics |journal=Strength and Conditioning Journal |volume=32 |issue=2 |pages=52–55 |doi=10.1519/ssc.0b013e3181d5575c}}</ref>. Kalistenika qolaylılıǵı sebepli keń tarqalǵan, sebebi ol derlik úskenesiz hám hár qanday jerde orınlanıwı múmkin<ref name="Harvard">{{cite web |last=Restivo |first=Jenette |date=2024-10-03 |title=Calisthenics: An effective, low-frills way to stay fit |url=https://www.health.harvard.edu/exercise-and-fitness/calisthenics-an-effective-low-frills-way-to-stay-fit |website=Harvard Health |access-date=2026-10-28}}</ref>. Kalistenika kúsh, quwat, shıdamlılıq, tezlik, iyiliwsheńlik, koordinaciya hám teńsalmaqlılıq sıyaqlı túrli háreket qábiletlerin rawajlandıradı<ref name="Patel">{{cite book |last=Patel |first=Kesh |title=The Complete Guide to Bodyweight Training |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2014 |isbn=978-1-4729-0312-9 |location=London}}</ref>. Bunday kúsh shınıǵıwları háweskerler hám kásiplik sportshılar arasında barǵan sayın keń tarqalmaqta<ref name="Patel" />. Kalistenika iyteriw, tartıw, otırıw, iyiliw, burılıw hám teńsalmaqlılıqtı saqlaw sıyaqlı ápiwayı qábiletlerge tiykarlanadı<ref name="Patel" />. [[Qolǵa tirelip kóteriliw]], turnikke tartılıw hám jatqan poziciyadan kóteriliw eń kóp tarqalǵan kalistenika shınıǵıwları bolıp tabıladı. == Kelip shıǵıwı hám atamanıń mánisi == Oksford inglis tili sózligi kalistenikanı fizikalıq tayarlıq hám háreketlerdiń sulıwlıǵına erisiw ushın orınlanatuǵın gimnastikalıq shınıǵıwlar dep táriyipleydi<ref name="OED">{{cite book |title=Paperback Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |year=2012 |isbn=978-0-19-964094-2 |page=95}}</ref>. «Kalistenika» sózi [[Áyyemgi Greciya|áyyemgi]] [[Grek tili|grek tilindegi]] «kállos» (sulıwlıq) hám «sthénos» (kúsh) sózlerinen kelip shıqqan<ref name="OED" />. Kalistenika áyyemgi Qıtayda da qollanılǵan. Han dinastiyası dáwirindegi shıpakerler awqatlanıw tártibi menen birge kalistenikanı densawlıqtı saqlawdıń usıllarınıń biri retinde usınıs etken<ref>{{cite book |last=Loewe |first=Michael |title=Divination, Mythology and Monarchy in Han China |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=978-0-521-45466-7 |page=65}}</ref>. == Kóp tarqalǵan shınıǵıwlar == [[Fayl:Pullup.gif|thumb|Turnikke tartılıw — keń tarqalǵan kalistenika shınıǵıwı]] * '''[[Qolǵa tirelip kóteriliw]]''' — betin tómen qaratıp jatqan poziciyada alaqanlar iyinniń astında jerge qoyıladı. Qollar járdeminde dene bastan ókshege shekem tuwrı sızıqta kóteriledi. Bul shınıǵıw kókirek, iyin hám triceps bulshıq etlerin rawajlandıradı. * '''Jatqan poziciyadan kóteriliw''' — adam arqası menen jatıp, ayaqların búgedi, keyin beldi búgip, basın hám gewdesin ayaqlarına qaray kóteredi hám qaytadan túsedi. * '''Gewdeni búgiw''' — qarınnıń tuwrı bulshıq etin rawajlandıratuǵın shınıǵıw<ref>{{cite web |title=Core Anatomy: Muscles of the Core |url=https://www.acefitness.org/fitness-certifications/ace-answers/exam-preparation-blog/3562/core-anatomy-muscles-of-the-core/ |website=American Council on Exercise |date=2013-10-11 |access-date=2026-10-28}}</ref>. * '''[[Otırıp-turıw]]''' — ayaqlar iyin keńliginde qoyılıp, san jerge parallel bolǵansha otırıladı, keyin qaytadan turıladı. Otırıp-turıw az orındı talap etedi hám hár qanday jaǵdayda orınlanıwı múmkin, sonlıqtan ol eń qolaylı kalistenika shınıǵıwlarınıń biri. Ol kúsh hám shıdamlılıqtı arttırıwda eń nátiyjeli shınıǵıwlardıń biri dep esaplanadı<ref>{{cite book |last=Stryker |first=Krista |chapter=Squats for a strong lower body |title=The 12-Minute Athlete |location=New York |publisher=Tiller Press |year=2020 |page=43}}</ref>. * '''[[Berpi]]''' — qarın, kókirek, qol, ayaq hám arqa bulshıq etlerin jumısqa qosatuǵın pútkil dene ushın shınıǵıw. Adam otırıp, tez qolǵa tirelip kóteriliw poziciyasına ótedi, keyin ayaqların tartıp, joqarıǵa sekiredi. * '''Turnikke tartılıw''' — turnikti iyin keńliginde uslap, iyek turnik dárejesine jetkenshe deneni kóteriw. Bul tiykarınan arqanıń keń bulshıq etin rawajlandıradı. * '''Brusta kóteriliw''' — parallel brus arasında orınlanadı: dene shıǵanaqlar iyin dárejesine túskenshe tómenletiledi, keyin qollar tolıq jazılǵansha kóteriledi. Ol tiykarınan kókirek, triceps hám deltasımaq bulshıq etlerin rawajlandıradı<ref>{{cite journal |last=Ciccantelli |first=Pat |date=December 1991 |title=Strength Exercise: The Dip |journal=National Strength and Conditioning Association Journal |volume=13 |issue=6}}</ref>. * '''Qolda turıw''' — denesin qollarǵa teńsalmaqlap, tik, tóńkerilgen poziciyada uslap turıw. * '''L-otırıw''' — dene salmaǵı qollarǵa túsedi, al ayaqlar gewdege tuwrı múyesh astında gorizontal uslap turıladı. Bul kúshli qarın bulshıq etlerin hám joqarı iyiliwsheńlikti talap etedi. * '''Plansh''' — eń quramalı shınıǵıwlardıń biri, ádette bir neshe jıllıq shınıǵıwdan keyin ǵana orınlanadı. Dene eki qolǵa teńsalmaqlanıp, jerge parallel uslap turıladı. * '''Planka''' — qolǵa tirelip kóteriliwdiń joqarǵı poziciyasın uzaq waqıt uslap turıw. Bunda tiykarınan qarınnıń tuwrı bulshıq eti jumıs isleydi. * '''Óksheni kóteriw''', '''aldıǵa adımlap otırıw''' hám '''ayaqtı ashıp sekiriw''' — basqa keń tarqalǵan shınıǵıwlar. == Shınıǵıw usılları == [[Fayl:02025 0820 Street workout in Bielsko-Biała.jpg|thumb|Kóshe shınıǵıwları]] Kalistenika bulshıq et massasın arttırıw, kúsh hám shıdamlılıqtı rawajlandırıw sıyaqlı túrli maqsetlerde qollanıladı. Qollanılatuǵın usıllar maqsetke baylanıslı ózgeredi: bulshıq et massasın arttırıw ushın júkleme kólemi, kúsh ushın shınıǵıwdıń intensivligi, al shıdamlılıq ushın demalıs waqtı áste-aqırın qısqartıladı. Kúsh shınıǵıwlarında júkleme kólemi bulshıq ettiń ósiwi ushın áhmiyetli faktor, biraq hár túrli bulshıq et toparları hár túrli kólemge hár qıylı juwap beredi<ref>{{cite journal |last1=Baz-Valle |first1=Eneko |last2=Balsalobre-Fernández |first2=Carlos |last3=Alix-Fages |first3=Carlos |last4=Santos-Concejero |first4=Jordan |date=2022 |title=A Systematic Review of The Effects of Different Resistance Training Volumes on Muscle Hypertrophy |journal=Journal of Human Kinetics |volume=81 |pages=199–210 |doi=10.2478/hukin-2022-0017 |pmid=35291645 |pmc=8884877}}</ref>. === Rawajlanıw === Kalistenikada rawajlanıw ádette shınıǵıwlardıń qıyınlıǵın áste-aqırın arttırıwdı óz ishine aladı hám júklemeni áste-aqırın arttırıw principine tiykarlanadı. Hár túrli tayarlıq dárejesine sáykes, shınıǵıwdı jeńillestiriw yamasa qıyınlastırıw ushın kóplegen variantlar bar. Rawajlanıw qaytalawlar sanın, setlerdi yamasa dene poziciyasın ózgertiwdi óz ishine alıwı múmkin<ref>{{cite journal |last1=Kraemer |first1=William J. |last2=Ratamess |first2=Nicholas A. |date=April 2004 |title=Fundamentals of Resistance Training: Progression and Exercise Prescription |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |volume=36 |issue=4 |pages=674–688 |doi=10.1249/01.MSS.0000121945.36635.61 |pmid=15064596}}</ref>. === Tikleniw === Tikleniw — kalistenikada da, basqa barlıq fizikalıq shınıǵıwlarda da rawajlanıwdıń zárúr bólegi. Qısqa múddetli tikleniw qaytalawlar arasında hám setler arasında júz beredi, ol energiyanı tez tiklep, sharshaw qáwpin azaytadı. Uzaq múddetli tikleniw de kalistenika qábiletin rawajlandırıw ushın júdá áhmiyetli<ref>{{cite book |last1=Porcari |first1=John P. |last2=Bryant |first2=Cedric X. |last3=Comana |first3=Fabio |title=Exercise Physiology |date=2015 |publisher=F. A. Davis Company |location=Philadelphia |isbn=978-0-8036-2555-6 |pages=419–420}}</ref>. == Artıqmashlıqları hám paydası == Kalistenika shınıǵıwlarınıń kópshiligi hesh qanday úskeneni talap etpeydi. Úskene kerek bolǵanda da úy buyımları jetkilikli boladı yamasa olardıń ornın basatuǵın nárseler tabıladı (mısalı, turnik ornına gorizontal aǵash shaqası). Sonlıqtan kalistenika saparda yamasa demalısta, sport zalı joq jerde qolaylı<ref>{{cite web |title=Resistance training – health benefits |url=https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/healthyliving/resistance-training-health-benefits |publisher=Better Health Channel |access-date=2026-10-28}}</ref>. Óz dene salmaǵı menen shınıǵıwdıń taǵı bir artıqmashlıǵı — ol hesh qanday qárejetti talap etpeydi<ref name="Harvard" /><ref name="Harrison" />. 2017-jılǵı izertlew kalistenika shınıǵıwları úlken ásbaplarsız-aq deneniń tik turıwın, kúshti hám dene quramın jaqsılawdıń nátiyjeli usılı ekenin kórsetken<ref>{{cite journal |last1=Thomas |first1=E. |last2=Bianco |first2=A. |last3=Mancuso |first3=E. P. |display-authors=etal |date=2017 |title=The effects of a calisthenics training intervention on posture, strength and body composition |journal=Isokinetics and Exercise Science |volume=25 |issue=3 |pages=215–222 |doi=10.3233/IES-170001}}</ref>. Kún dawamında az-azdan orınlanǵan kalistenika háreketsiz turmıs keshiretuǵın adamlarda qartayıwdıń nerv-bulshıq et funkciyasına tásirin azaytıwı múmkin<ref>{{cite journal |last=Mear |first=Emily |date=2022 |title=The Effect of Breaking Up Sedentary Time with Calisthenics on Neuromuscular Function: A Preliminary Study |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |volume=19 |issue=21 |pages=14597 |doi=10.3390/ijerph192114597 |pmid=36361476 |pmc=9653850}}</ref>. == Kalistenika parkleri == [[Fayl:Calisthenics in Osdorp.jpg|thumb|Amsterdamdaǵı kalistenika parki]] Ayırım ashıq hawadaǵı fitnes maydanshaları hám sport maydanları arnawlı kalistenika ushın dúzilgen, olardıń kópshiliginen hámme biypul paydalana aladı. Kalistenika parkleriniń úskenelerine turnikler, shıǵıw teksheleri, parallel bruslar hám sekiriw qutıları kiredi<ref>{{cite web |url=http://calisthenics-parks.com |title=Calisthenics Parks – Spots Map |access-date=2026-10-28}}</ref>. Kalistenika tez rawajlanıp atırǵan xalıqaralıq sport túri — kóshe shınıǵıwları (street workout) menen baylanıslı. Bul sportta sportshılar belgili waqıt ishinde kalistenika kombinaciyaların tóreshiler aldında orınlaydı. == Jáne de qarań == {{div col|colwidth=18em}} * [[Aleksandr texnikası]] * [[Ballistikalıq shınıǵıw]] * [[Aylanbalı kúsh shınıǵıwı]] * [[Kompleks shınıǵıw]] * [[KrossFit]] * [[Fitnes jolaǵı]] * [[Gimnastika]] * [[Qolda turıw]] * [[Kúsh penen shıǵıw]] * [[Parkur]] * [[Pilates]] * [[Pliometrika]] * [[Quwat shınıǵıwları]] * [[Turnikke tartılıw]] * [[Sport]] * [[Kóshe shınıǵıwları]] * [[Kúsh shınıǵıwları]] * [[Bir tárepleme shınıǵıw]] {{div col end}} == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]] 47gmdjts6g74c6ecuvraooc40tm9q7d 276663 276661 2026-10-28T12:36:27Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276663 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Planche.jpg|thumb|Plansh — kalistenikanıń joqarı dárejeli elementi]] '''Kalistenika''' — adamnıń óz dene salmaǵın qarsılıq retinde paydalanıp, az úskene menen yamasa úskenesiz orınlanatuǵın, bir neshe buwındı qamtıytuǵın quramalı háreketlerden turatuǵın [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwlarınıń]] túri<ref name="Cleveland">{{cite web |date=2022-12-03 |title=Why You Should Try Calisthenics |url=https://health.clevelandclinic.org/calisthenics/ |website=Cleveland Clinic |access-date=2026-10-28}}</ref><ref name="Harrison">{{cite journal |last=Harrison |first=Jeffrey S. |date=April 2010 |title=Bodyweight Training: A Return To Basics |journal=Strength and Conditioning Journal |volume=32 |issue=2 |pages=52–55 |doi=10.1519/ssc.0b013e3181d5575c}}</ref>. Kalistenika qolaylılıǵı sebepli keń tarqalǵan, sebebi ol derlik úskenesiz hám hár qanday jerde orınlanıwı múmkin<ref name="Harvard">{{cite web |last=Restivo |first=Jenette |date=2024-10-03 |title=Calisthenics: An effective, low-frills way to stay fit |url=https://www.health.harvard.edu/exercise-and-fitness/calisthenics-an-effective-low-frills-way-to-stay-fit |website=Harvard Health |access-date=2026-10-28}}</ref>. Kalistenika kúsh, quwat, shıdamlılıq, tezlik, iyiliwsheńlik, koordinaciya hám teńsalmaqlılıq sıyaqlı túrli háreket qábiletlerin rawajlandıradı<ref name="Patel">{{cite book |last=Patel |first=Kesh |title=The Complete Guide to Bodyweight Training |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2014 |isbn=978-1-4729-0312-9 |location=London}}</ref>. Bunday kúsh shınıǵıwları háweskerler hám kásiplik sportshılar arasında barǵan sayın keń tarqalmaqta<ref name="Patel" />. Kalistenika iyteriw, tartıw, otırıw, iyiliw, burılıw hám teńsalmaqlılıqtı saqlaw sıyaqlı ápiwayı qábiletlerge tiykarlanadı<ref name="Patel" />. [[Qolǵa tirelip kóteriliw]], turnikke tartılıw hám jatqan poziciyadan kóteriliw eń kóp tarqalǵan kalistenika shınıǵıwları bolıp tabıladı. == Kelip shıǵıwı hám atamanıń mánisi == Oksford inglis tili sózligi kalistenikanı fizikalıq tayarlıq hám háreketlerdiń sulıwlıǵına erisiw ushın orınlanatuǵın gimnastikalıq shınıǵıwlar dep táriyipleydi<ref name="OED">{{cite book |title=Paperback Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |year=2012 |isbn=978-0-19-964094-2 |page=95}}</ref>. «Kalistenika» sózi [[Áyyemgi Greciya|áyyemgi]] [[Grek tili|grek tilindegi]] «kállos» (sulıwlıq) hám «sthénos» (kúsh) sózlerinen kelip shıqqan<ref name="OED" />. Kalistenika áyyemgi Qıtayda da qollanılǵan. Han dinastiyası dáwirindegi shıpakerler awqatlanıw tártibi menen birge kalistenikanı densawlıqtı saqlawdıń usıllarınıń biri retinde usınıs etken<ref>{{cite book |last=Loewe |first=Michael |title=Divination, Mythology and Monarchy in Han China |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=978-0-521-45466-7 |page=65}}</ref>. == Kóp tarqalǵan shınıǵıwlar == [[Fayl:Pullup.gif|thumb|Turnikke tartılıw — keń tarqalǵan kalistenika shınıǵıwı]] * '''[[Qolǵa tirelip kóteriliw]]''' — betin tómen qaratıp jatqan poziciyada alaqanlar iyinniń astında jerge qoyıladı. Qollar járdeminde dene bastan ókshege shekem tuwrı sızıqta kóteriledi. Bul shınıǵıw kókirek, iyin hám triceps bulshıq etlerin rawajlandıradı. * '''Jatqan poziciyadan kóteriliw''' — adam arqası menen jatıp, ayaqların búgedi, keyin beldi búgip, basın hám gewdesin ayaqlarına qaray kóteredi hám qaytadan túsedi. * '''Gewdeni búgiw''' — qarınnıń tuwrı bulshıq etin rawajlandıratuǵın shınıǵıw<ref>{{cite web |title=Core Anatomy: Muscles of the Core |url=https://www.acefitness.org/fitness-certifications/ace-answers/exam-preparation-blog/3562/core-anatomy-muscles-of-the-core/ |website=American Council on Exercise |date=2013-10-11 |access-date=2026-10-28}}</ref>. * '''[[Otırıp-turıw]]''' — ayaqlar iyin keńliginde qoyılıp, san jerge parallel bolǵansha otırıladı, keyin qaytadan turıladı. Otırıp-turıw az orındı talap etedi hám hár qanday jaǵdayda orınlanıwı múmkin, sonlıqtan ol eń qolaylı kalistenika shınıǵıwlarınıń biri. Ol kúsh hám shıdamlılıqtı arttırıwda eń nátiyjeli shınıǵıwlardıń biri dep esaplanadı<ref>{{cite book |last=Stryker |first=Krista |chapter=Squats for a strong lower body |title=The 12-Minute Athlete |location=New York |publisher=Tiller Press |year=2020 |page=43}}</ref>. * '''[[Berpi]]''' — qarın, kókirek, qol, ayaq hám arqa bulshıq etlerin jumısqa qosatuǵın pútkil dene ushın shınıǵıw. Adam otırıp, tez qolǵa tirelip kóteriliw poziciyasına ótedi, keyin ayaqların tartıp, joqarıǵa sekiredi. * '''Turnikke tartılıw''' — turnikti iyin keńliginde uslap, iyek turnik dárejesine jetkenshe deneni kóteriw. Bul tiykarınan arqanıń keń bulshıq etin rawajlandıradı. * '''Brusta kóteriliw''' — parallel brus arasında orınlanadı: dene shıǵanaqlar iyin dárejesine túskenshe tómenletiledi, keyin qollar tolıq jazılǵansha kóteriledi. Ol tiykarınan kókirek, triceps hám deltasımaq bulshıq etlerin rawajlandıradı<ref>{{cite journal |last=Ciccantelli |first=Pat |date=December 1991 |title=Strength Exercise: The Dip |journal=National Strength and Conditioning Association Journal |volume=13 |issue=6}}</ref>. * '''Qolda turıw''' — denesin qollarǵa teńsalmaqlap, tik, tóńkerilgen poziciyada uslap turıw. * '''L-otırıw''' — dene salmaǵı qollarǵa túsedi, al ayaqlar gewdege tuwrı múyesh astında gorizontal uslap turıladı. Bul kúshli qarın bulshıq etlerin hám joqarı iyiliwsheńlikti talap etedi. * '''Plansh''' — eń quramalı shınıǵıwlardıń biri, ádette bir neshe jıllıq shınıǵıwdan keyin ǵana orınlanadı. Dene eki qolǵa teńsalmaqlanıp, jerge parallel uslap turıladı. * '''Planka''' — qolǵa tirelip kóteriliwdiń joqarǵı poziciyasın uzaq waqıt uslap turıw. Bunda tiykarınan qarınnıń tuwrı bulshıq eti jumıs isleydi. * '''Óksheni kóteriw''', '''aldıǵa adımlap otırıw''' hám '''ayaqtı ashıp sekiriw''' — basqa keń tarqalǵan shınıǵıwlar. == Shınıǵıw usılları == [[Fayl:02025 0820 Street workout in Bielsko-Biała.jpg|thumb|Kóshe shınıǵıwları]] Kalistenika bulshıq et massasın arttırıw, kúsh hám shıdamlılıqtı rawajlandırıw sıyaqlı túrli maqsetlerde qollanıladı. Qollanılatuǵın usıllar maqsetke baylanıslı ózgeredi: bulshıq et massasın arttırıw ushın júkleme kólemi, kúsh ushın shınıǵıwdıń intensivligi, al shıdamlılıq ushın demalıs waqtı áste-aqırın qısqartıladı. Kúsh shınıǵıwlarında júkleme kólemi bulshıq ettiń ósiwi ushın áhmiyetli faktor, biraq hár túrli bulshıq et toparları hár túrli kólemge hár qıylı juwap beredi<ref>{{cite journal |last1=Baz-Valle |first1=Eneko |last2=Balsalobre-Fernández |first2=Carlos |last3=Alix-Fages |first3=Carlos |last4=Santos-Concejero |first4=Jordan |date=2022 |title=A Systematic Review of The Effects of Different Resistance Training Volumes on Muscle Hypertrophy |journal=Journal of Human Kinetics |volume=81 |pages=199–210 |doi=10.2478/hukin-2022-0017 |pmid=35291645 |pmc=8884877}}</ref>. === Rawajlanıw === Kalistenikada rawajlanıw ádette shınıǵıwlardıń qıyınlıǵın áste-aqırın arttırıwdı óz ishine aladı hám júklemeni áste-aqırın arttırıw principine tiykarlanadı. Hár túrli tayarlıq dárejesine sáykes, shınıǵıwdı jeńillestiriw yamasa qıyınlastırıw ushın kóplegen variantlar bar. Rawajlanıw qaytalawlar sanın, setlerdi yamasa dene poziciyasın ózgertiwdi óz ishine alıwı múmkin<ref>{{cite journal |last1=Kraemer |first1=William J. |last2=Ratamess |first2=Nicholas A. |date=April 2004 |title=Fundamentals of Resistance Training: Progression and Exercise Prescription |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |volume=36 |issue=4 |pages=674–688 |doi=10.1249/01.MSS.0000121945.36635.61 |pmid=15064596}}</ref>. === Tikleniw === Tikleniw — kalistenikada da, basqa barlıq fizikalıq shınıǵıwlarda da rawajlanıwdıń zárúr bólegi. Qısqa múddetli tikleniw qaytalawlar arasında hám setler arasında júz beredi, ol energiyanı tez tiklep, sharshaw qáwpin azaytadı. Uzaq múddetli tikleniw de kalistenika qábiletin rawajlandırıw ushın júdá áhmiyetli<ref>{{cite book |last1=Porcari |first1=John P. |last2=Bryant |first2=Cedric X. |last3=Comana |first3=Fabio |title=Exercise Physiology |date=2015 |publisher=F. A. Davis Company |location=Philadelphia |isbn=978-0-8036-2555-6 |pages=419–420}}</ref>. == Artıqmashlıqları hám paydası == Kalistenika shınıǵıwlarınıń kópshiligi hesh qanday úskeneni talap etpeydi. Úskene kerek bolǵanda da úy buyımları jetkilikli boladı yamasa olardıń ornın basatuǵın nárseler tabıladı (mısalı, turnik ornına gorizontal aǵash shaqası). Sonlıqtan kalistenika saparda yamasa demalısta, sport zalı joq jerde qolaylı<ref>{{cite web |title=Resistance training – health benefits |url=https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/healthyliving/resistance-training-health-benefits |publisher=Better Health Channel |access-date=2026-10-28}}</ref>. Óz dene salmaǵı menen shınıǵıwdıń taǵı bir artıqmashlıǵı — ol hesh qanday qárejetti talap etpeydi<ref name="Harvard" /><ref name="Harrison" />. 2017-jılǵı izertlew kalistenika shınıǵıwları úlken úskenelersiz-aq deneniń tik turıwın, kúshti hám dene quramın jaqsılawdıń nátiyjeli usılı ekenin kórsetken<ref>{{cite journal |last1=Thomas |first1=E. |last2=Bianco |first2=A. |last3=Mancuso |first3=E. P. |display-authors=etal |date=2017 |title=The effects of a calisthenics training intervention on posture, strength and body composition |journal=Isokinetics and Exercise Science |volume=25 |issue=3 |pages=215–222 |doi=10.3233/IES-170001}}</ref>. Kún dawamında az-azdan orınlanǵan kalistenika háreketsiz turmıs keshiretuǵın adamlarda qartayıwdıń nerv-bulshıq et funkciyasına tásirin azaytıwı múmkin<ref>{{cite journal |last=Mear |first=Emily |date=2022 |title=The Effect of Breaking Up Sedentary Time with Calisthenics on Neuromuscular Function: A Preliminary Study |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |volume=19 |issue=21 |pages=14597 |doi=10.3390/ijerph192114597 |pmid=36361476 |pmc=9653850}}</ref>. == Kalistenika parkleri == [[Fayl:Calisthenics in Osdorp.jpg|thumb|Amsterdamdaǵı kalistenika parki]] Ayırım ashıq hawadaǵı fitnes maydanshaları hám sport maydanları arnawlı kalistenika ushın dúzilgen, olardıń kópshiliginen hámme biypul paydalana aladı. Kalistenika parkleriniń úskenelerine turnikler, shıǵıw teksheleri, parallel bruslar hám sekiriw qutıları kiredi<ref>{{cite web |url=http://calisthenics-parks.com |title=Calisthenics Parks – Spots Map |access-date=2026-10-28}}</ref>. Kalistenika tez rawajlanıp atırǵan xalıqaralıq sport túri — kóshe shınıǵıwları (street workout) menen baylanıslı. Bul sportta sportshılar belgili waqıt ishinde kalistenika kombinaciyaların tóreshiler aldında orınlaydı. == Jáne de qarań == {{div col|colwidth=18em}} * [[Aleksandr texnikası]] * [[Ballistikalıq shınıǵıw]] * [[Aylanbalı kúsh shınıǵıwı]] * [[Kompleks shınıǵıw]] * [[KrossFit]] * [[Fitnes jolaǵı]] * [[Gimnastika]] * [[Qolda turıw]] * [[Kúsh penen shıǵıw]] * [[Parkur]] * [[Pilates]] * [[Pliometrika]] * [[Quwat shınıǵıwları]] * [[Turnikke tartılıw]] * [[Sport]] * [[Kóshe shınıǵıwları]] * [[Kúsh shınıǵıwları]] * [[Bir tárepleme shınıǵıw]] {{div col end}} == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]] geerxiwgoln3v4dmee8b4la3ee6jtuo 276702 276663 2026-10-28T20:48:21Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276702 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Planche.jpg|thumb|Plansh — kalistenikanıń joqarı dárejeli elementi]] '''Kalistenika''' — adamnıń óz dene salmaǵın qarsılıq retinde paydalanıp, az úskene menen yamasa úskenesiz orınlanatuǵın, bir neshe buwındı qamtıytuǵın quramalı háreketlerden turatuǵın [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwlarınıń]] túri<ref name="Cleveland">{{cite web |date=2022-12-03 |title=Why You Should Try Calisthenics |url=https://health.clevelandclinic.org/calisthenics/ |website=Cleveland Clinic |access-date=2026-10-28}}</ref><ref name="Harrison">{{cite journal |last=Harrison |first=Jeffrey S. |date=April 2010 |title=Bodyweight Training: A Return To Basics |journal=Strength and Conditioning Journal |volume=32 |issue=2 |pages=52–55 |doi=10.1519/ssc.0b013e3181d5575c}}</ref>. Kalistenika qolaylılıǵı sebepli keń tarqalǵan, sebebi ol derlik úskenesiz hám hár qanday jerde orınlanıwı múmkin<ref name="Harvard">{{cite web |last=Restivo |first=Jenette |date=2024-10-03 |title=Calisthenics: An effective, low-frills way to stay fit |url=https://www.health.harvard.edu/exercise-and-fitness/calisthenics-an-effective-low-frills-way-to-stay-fit |website=Harvard Health |access-date=2026-10-28}}</ref>. Kalistenika kúsh, quwat, shıdamlılıq, tezlik, iyiliwsheńlik, koordinaciya hám teńsalmaqlılıq sıyaqlı túrli háreket qábiletlerin rawajlandıradı<ref name="Patel">{{cite book |last=Patel |first=Kesh |title=The Complete Guide to Bodyweight Training |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2014 |isbn=978-1-4729-0312-9 |location=London}}</ref>. Bunday kúsh shınıǵıwları háweskerler hám kásiplik sportshılar arasında barǵan sayın keń tarqalmaqta<ref name="Patel" />. Kalistenika iyteriw, tartıw, otırıw, iyiliw, burılıw hám teńsalmaqlılıqtı saqlaw sıyaqlı ápiwayı qábiletlerge tiykarlanadı<ref name="Patel" />. [[Qolǵa tirelip kóteriliw]], turnikke tartılıw hám jatqan poziciyadan kóteriliw eń kóp tarqalǵan kalistenika shınıǵıwları bolıp tabıladı. == Kelip shıǵıwı hám atamanıń mánisi == Oksford inglis tili sózligi kalistenikanı fizikalıq tayarlıq hám háreketlerdiń sulıwlıǵına erisiw ushın orınlanatuǵın gimnastikalıq shınıǵıwlar dep táriyipleydi<ref name="OED">{{cite book |title=Paperback Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |year=2012 |isbn=978-0-19-964094-2 |page=95}}</ref>. «Kalistenika» sózi [[Áyyemgi Greciya|áyyemgi]] [[Grek tili|grek tilindegi]] «kállos» (sulıwlıq) hám «sthénos» (kúsh) sózlerinen kelip shıqqan<ref name="OED" />. Kalistenika áyyemgi Qıtayda da qollanılǵan. Han dinastiyası dáwirindegi shıpakerler awqatlanıw tártibi menen birge kalistenikanı densawlıqtı saqlawdıń usıllarınıń biri retinde usınıs etken<ref>{{cite book |last=Loewe |first=Michael |title=Divination, Mythology and Monarchy in Han China |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=978-0-521-45466-7 |page=65}}</ref>. == Kóp tarqalǵan shınıǵıwlar == [[Fayl:Pullup.gif|thumb|Turnikke tartılıw — keń tarqalǵan kalistenika shınıǵıwı]] * '''[[Qolǵa tirelip kóteriliw]]''' — betin tómen qaratıp jatqan poziciyada alaqanlar iyinniń astında jerge qoyıladı. Qollar járdeminde dene bastan ókshege shekem tuwrı sızıqta kóteriledi. Bul shınıǵıw kókirek, iyin hám triceps bulshıq etlerin rawajlandıradı. * '''Jatqan poziciyadan kóteriliw''' — adam arqası menen jatıp, ayaqların búgedi, keyin beldi búgip, basın hám gewdesin ayaqlarına qaray kóteredi hám qaytadan túsedi. * '''Gewdeni búgiw''' — qarınnıń tuwrı bulshıq etin rawajlandıratuǵın shınıǵıw<ref>{{cite web |title=Core Anatomy: Muscles of the Core |url=https://www.acefitness.org/fitness-certifications/ace-answers/exam-preparation-blog/3562/core-anatomy-muscles-of-the-core/ |website=American Council on Exercise |date=2013-10-11 |access-date=2026-10-28}}</ref>. * '''[[Otırıp-turıw]]''' — ayaqlar iyin keńliginde qoyılıp, san jerge parallel bolǵansha otırıladı, keyin qaytadan turıladı. Otırıp-turıw az orındı talap etedi hám hár qanday jaǵdayda orınlanıwı múmkin, sonlıqtan ol eń qolaylı kalistenika shınıǵıwlarınıń biri. Ol kúsh hám shıdamlılıqtı arttırıwda eń nátiyjeli shınıǵıwlardıń biri dep esaplanadı<ref>{{cite book |last=Stryker |first=Krista |chapter=Squats for a strong lower body |title=The 12-Minute Athlete |location=New York |publisher=Tiller Press |year=2020 |page=43}}</ref>. * '''[[Berpi]]''' — qarın, kókirek, qol, ayaq hám arqa bulshıq etlerin jumısqa qosatuǵın pútkil dene ushın shınıǵıw. Adam otırıp, tez qolǵa tirelip kóteriliw poziciyasına ótedi, keyin ayaqların tartıp, joqarıǵa sekiredi. * '''Turnikke tartılıw''' — turnikti iyin keńliginde uslap, iyek turnik dárejesine jetkenshe deneni kóteriw. Bul tiykarınan arqanıń keń bulshıq etin rawajlandıradı. * '''Brusta kóteriliw''' — parallel brus arasında orınlanadı: dene shıǵanaqlar iyin dárejesine túskenshe tómenletiledi, keyin qollar tolıq jazılǵansha kóteriledi. Ol tiykarınan kókirek, triceps hám deltasımaq bulshıq etlerin rawajlandıradı<ref>{{cite journal |last=Ciccantelli |first=Pat |date=December 1991 |title=Strength Exercise: The Dip |journal=National Strength and Conditioning Association Journal |volume=13 |issue=6}}</ref>. * '''Qolda turıw''' — denesin qollarǵa teńsalmaqlap, tik, tóńkerilgen poziciyada uslap turıw. * '''L-otırıw''' — dene salmaǵı qollarǵa túsedi, al ayaqlar gewdege tuwrı múyesh astında gorizontal uslap turıladı. Bul kúshli qarın bulshıq etlerin hám joqarı iyiliwsheńlikti talap etedi. * '''Plansh''' — eń quramalı shınıǵıwlardıń biri, ádette bir neshe jıllıq shınıǵıwdan keyin ǵana orınlanadı. Dene eki qolǵa teńsalmaqlanıp, jerge parallel uslap turıladı. * '''Planka''' — qolǵa tirelip kóteriliwdiń joqarǵı poziciyasın uzaq waqıt uslap turıw. Bunda tiykarınan qarınnıń tuwrı bulshıq eti jumıs isleydi. * '''Óksheni kóteriw''', '''aldıǵa adımlap otırıw''' hám '''ayaqtı ashıp sekiriw''' — basqa keń tarqalǵan shınıǵıwlar. == Shınıǵıw usılları == [[Fayl:02025 0820 Street workout in Bielsko-Biała.jpg|thumb|Kóshe shınıǵıwları]] Kalistenika bulshıq et massasın arttırıw, kúsh hám shıdamlılıqtı rawajlandırıw sıyaqlı túrli maqsetlerde qollanıladı. Qollanılatuǵın usıllar maqsetke baylanıslı ózgeredi: bulshıq et massasın arttırıw ushın júkleme kólemi, kúsh ushın shınıǵıwdıń intensivligi, al shıdamlılıq ushın demalıs waqtı áste-aqırın qısqartıladı. Kúsh shınıǵıwlarında júkleme kólemi bulshıq ettiń ósiwi ushın áhmiyetli faktor, biraq hár túrli bulshıq et toparları hár túrli kólemge hár qıylı juwap beredi<ref>{{cite journal |last1=Baz-Valle |first1=Eneko |last2=Balsalobre-Fernández |first2=Carlos |last3=Alix-Fages |first3=Carlos |last4=Santos-Concejero |first4=Jordan |date=2022 |title=A Systematic Review of The Effects of Different Resistance Training Volumes on Muscle Hypertrophy |journal=Journal of Human Kinetics |volume=81 |pages=199–210 |doi=10.2478/hukin-2022-0017 |pmid=35291645 |pmc=8884877}}</ref>. === Rawajlanıw === Kalistenikada rawajlanıw ádette shınıǵıwlardıń qıyınlıǵın áste-aqırın arttırıwdı óz ishine aladı hám júklemeni áste-aqırın arttırıw principine tiykarlanadı. Hár túrli tayarlıq dárejesine sáykes, shınıǵıwdı jeńillestiriw yamasa qıyınlastırıw ushın kóplegen variantlar bar. Rawajlanıw qaytalawlar sanın, setlerdi yamasa dene poziciyasın ózgertiwdi óz ishine alıwı múmkin<ref>{{cite journal |last1=Kraemer |first1=William J. |last2=Ratamess |first2=Nicholas A. |date=April 2004 |title=Fundamentals of Resistance Training: Progression and Exercise Prescription |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |volume=36 |issue=4 |pages=674–688 |doi=10.1249/01.MSS.0000121945.36635.61 |pmid=15064596}}</ref>. === Tikleniw === Tikleniw — kalistenikada da, basqa barlıq fizikalıq shınıǵıwlarda da rawajlanıwdıń zárúr bólegi. Qısqa múddetli tikleniw qaytalawlar arasında hám setler arasında júz beredi, ol energiyanı tez tiklep, sharshaw qáwpin azaytadı. Uzaq múddetli tikleniw de kalistenika qábiletin rawajlandırıw ushın júdá áhmiyetli<ref>{{cite book |last1=Porcari |first1=John P. |last2=Bryant |first2=Cedric X. |last3=Comana |first3=Fabio |title=Exercise Physiology |date=2015 |publisher=F. A. Davis Company |location=Philadelphia |isbn=978-0-8036-2555-6 |pages=419–420}}</ref>. == Artıqmashlıqları hám paydası == Kalistenika shınıǵıwlarınıń kópshiligi hesh qanday úskeneni talap etpeydi. Úskene kerek bolǵanda da úy buyımları jetkilikli boladı yamasa olardıń ornın basatuǵın nárseler tabıladı (mısalı, turnik ornına gorizontal aǵash shaqası). Sonlıqtan kalistenika saparda yamasa demalısta, sport zalı joq jerde qolaylı<ref>{{cite web |title=Resistance training – health benefits |url=https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/healthyliving/resistance-training-health-benefits |publisher=Better Health Channel |access-date=2026-10-28}}</ref>. Óz dene salmaǵı menen shınıǵıwdıń taǵı bir artıqmashlıǵı — ol hesh qanday qárejetti talap etpeydi<ref name="Harvard" /><ref name="Harrison" />. 2017-jılǵı izertlew kalistenika shınıǵıwları úlken úskenelersiz-aq deneniń tik turıwın, kúshti hám dene quramın jaqsılawdıń nátiyjeli usılı ekenin kórsetken<ref>{{cite journal |last1=Thomas |first1=E. |last2=Bianco |first2=A. |last3=Mancuso |first3=E. P. |display-authors=etal |date=2017 |title=The effects of a calisthenics training intervention on posture, strength and body composition |journal=Isokinetics and Exercise Science |volume=25 |issue=3 |pages=215–222 |doi=10.3233/IES-170001}}</ref>. Kún dawamında az-azdan orınlanǵan kalistenika háreketsiz turmıs keshiretuǵın adamlarda qartayıwdıń nerv-bulshıq et funkciyasına tásirin azaytıwı múmkin<ref>{{cite journal |last=Mear |first=Emily |date=2022 |title=The Effect of Breaking Up Sedentary Time with Calisthenics on Neuromuscular Function: A Preliminary Study |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |volume=19 |issue=21 |pages=14597 |doi=10.3390/ijerph192114597 |pmid=36361476 |pmc=9653850}}</ref>. == Kalistenika parkleri == [[Fayl:Calisthenics in Osdorp.jpg|thumb|Amsterdamdaǵı kalistenika parki]] Ayırım ashıq hawadaǵı fitnes maydanshaları hám sport maydanları arnawlı kalistenika ushın dúzilgen, olardıń kópshiliginen hámme biypul paydalana aladı. Kalistenika parkleriniń úskenelerine turnikler, shıǵıw teksheleri, parallel bruslar hám sekiriw qutıları kiredi<ref>{{cite web |url=http://calisthenics-parks.com |title=Calisthenics Parks – Spots Map |access-date=2026-10-28}}</ref>. Kalistenika tez rawajlanıp atırǵan xalıqaralıq sport túri — kóshe shınıǵıwları (street workout) menen baylanıslı. Bul sportta sportshılar belgili waqıt ishinde kalistenika kombinaciyaların tóreshiler aldında orınlaydı. == Jáne de qarań == {{div col|colwidth=18em}} * [[Aleksandr texnikası]] * [[Ballistikalıq shınıǵıw]] * [[Aylanbalı kúsh shınıǵıwı]] * [[Kompleks shınıǵıw]] * [[KrossFit]] * [[Fitnes jolaǵı]] * [[Gimnastika]] * [[Qolda turıw]] * [[Kúsh penen shıǵıw]] * [[Parkur]] * [[Pilates]] * [[Pliometrika]] * [[Quwat shınıǵıwları]] * [[Turnikke tartılıw]] * [[Sport]] * [[Kóshe shınıǵıwları]] * [[Kúsh shınıǵıwları]] * [[Bir tárepleme shınıǵıw]] {{div col end}} == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] tk98exgt269mhckvgp461rgxy9ekrkd 0 49277 276653 276644 2026-10-28T12:17:49Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276653 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Burpee.gif|thumb|Berpi shınıǵıwın orınlaw]] '''Berpi''' — [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwlarında]] qollanılatuǵın pútkil dene ushın shınıǵıw. Ol qaytalawlar arasında qosımsha tik turıw qosılǵan «otırıp-iyteriliw» shınıǵıwı bolıp tabıladı. Hárekettiń ózi tiykarınan [[Anaerobikalıq shınıǵıw|anaerobikalıq shınıǵıw]], biraq uzaǵıraq waqıt dawamında izbe-iz orınlanǵanda aerobikalıq shınıǵıw retinde de qollanılıwı múmkin<ref>{{cite journal |last1=Podstawski |first1=R. |last2=Markowski |first2=P. |last3=Clark |first3=C. C. |display-authors=etal |title=International Standards for the 3-Minute Burpee Test: High-Intensity Motor Performance |date=2019 |journal=Journal of Human Kinetics |volume=69 |pages=137–147 |doi=10.2478/hukin-2019-0021 |pmid=31666896 |pmc=6815084}}</ref>. Shınıǵıwdıń atı berilgen fiziolog Royal Berpi súwretlegen tiykarǵı háreket tik turǵan poziciyadan tórt basqıshta orınlanadı hám «tórt esaplı berpi» dep ataladı<ref name="PopSci">{{cite magazine |last=Raymond |first=A. |title=Can we make our soldiers tough enough? |magazine=Popular Science |date=February 1944 |pages=57–60, 203}}</ref>: # Qolların jerge qoyıp, [[Otırıp-turıw|otırǵan]] poziciyaǵa ótiw. # Qolların tuwrı uslap, ayaqtı artqa ılaqtırıp, planka poziciyasına ótiw. # Ayaqların dárhal otırǵan poziciyaǵa qaytarıw. # Otırǵan poziciyadan tik turıw. Bir ózgertilgen túrinde ayaq artqa ılaqtırılmay, adımlap planka poziciyasına ótiledi. Tiykarǵı berpiniń kóplegen variantları bar, olar kóbinese [[Qolǵa tirelip kóteriliw|qolǵa tirelip kóteriliwdi]] hám sekiriwdi óz ishine aladı<ref>{{cite web |last=Dluginski |first=Sheryl |date=2013-01-04 |title=The Real Story Behind the Exercise You Love to Hate: The Burpee |url=https://web.archive.org/web/20170818135031/https://www.dnainfo.com/new-york/20130104/new-york-city/real-story-behind-exercise-you-love-hate-burpee |publisher=DNAinfo |access-date=2026-10-28}}</ref>. == Kelip shıǵıwı == [[Fayl:CrossFit Burpee.gif|thumb|Qolǵa tirelip kóteriliw hám sekiriwdi óz ishine alǵan berpi variantı]] Shınıǵıwdı 1939-jılı amerikalı fiziolog Royal Haddlston Berpi oylap tapqan. Ol onı fizikalıq tayarlıqtı bahalaw ushın «berpi testinde» qollanǵan<ref name="MJ">{{cite web |url=https://www.mensjournal.com/health-fitness/history-burpee-origin-name-royal-trainer-bodyweight/ |title=The Badass History of the Burpee and the Legendary Man Who Created It |last=Rodio |first=Michael |work=Men's Journal |date=2016-06-25 |access-date=2026-10-28}}</ref>. Berpi 1940-jılı Kolumbiya universitetiniń Pedagogika kollejinde ámeliy fiziologiya boyınsha doktorlıq dárejesin alǵan hám bul shınıǵıwdı doktorlıq dissertaciyasınıń bir bólegi retinde tez hám ápiwayı fizikalıq tayarlıq testi retinde jaratqan<ref>{{cite book |last=Burpee |first=Royal Huddleston |title=Seven Quickly Administered Tests of Physical Capacity |date=1940 |publisher=Teachers College, Columbia University |series=Contributions to Education |volume=818}}</ref>. Bul test epshillik hám koordinaciyanı ólshew ushın qollanılıwı múmkin<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20110717135612/http://oxforddictionaries.com/definition/burpee |title=Definition of burpee |publisher=Oxford University Press |work=Oxford Dictionaries Online |access-date=2026-10-28}}</ref>. Dáslepki berpi tórt túrli poziciyadan ótetuǵın «tórt esaplı berpi» bolǵan. Testte berpi tórt ret orınlanǵan, al júrektiń qandı aydaw nátiyjeliligin hám júrek urıwınıń qanshelli tez normal jaǵdayǵa qaytatuǵının anıqlaw ushın tórt berpiden aldın hám keyin bes ret júrek urıwı ólshengen<ref name="MJ" />. == Variantları == ; Qutıǵa sekiriw menen berpi : Sportshı joqarıǵa emes, qutınıń ústine sekiredi. ; Gantel menen berpi : Sportshı shınıǵıwdı eki gantel uslap orınlaydı. ; Segiz esaplı berpi yamasa qos berpi : Sportshı planka poziciyasına ótkennen keyin eki ret qolǵa tirelip kóteriledi<ref name="PopSci" />. ; Tosqınlıqtan sekiriw menen berpi : Sportshı berpiler arasında tosqınlıqtan sekirip ótedi. ; Dizege tirelip orınlanatuǵın berpi : Sportshı qolǵa tirelip kóteriliwden aldın dizelerin búgip, jerge tireydi. ; Uzınlıqqa sekiriw menen berpi : Sportshı joqarıǵa emes, aldıǵa sekiredi. ; Bir qolda berpi : Sportshı pútkil shınıǵıwdı, sonıń ishinde qolǵa tirelip kóteriliwdi de bir qol menen orınlaydı. ; Bir ayaqta berpi : Sportshı bir ayaqta turıp, beldi búgip, qolların iyinge tuwrı keletuǵınday jerge qoyadı, keyin tirek ayaǵı menen artqa sekirip planka poziciyasına ótedi, qaytadan aldıǵa sekirip, bir ayaqta joqarıǵa sekiredi. Sonnan keyin ekinshi ayaq penen qaytalanadı. == Dúnya rekordları == Kókirekti jerge tiygizip orınlanatuǵın berpi boyınsha Ginnesstiń dúnya júzilik rekordları: * Bir minutta — 38 ret (2023-jıl 29-aprel, Kvebek, [[Kanada]])<ref>{{cite web |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/501519-most-chest-to-ground-burpees-in-one-minute-male |title=Most chest to ground burpees in one minute (male) |publisher=Guinness World Records |date=2023-04-29 |access-date=2026-10-28}}</ref>. * Bir saatta — 951 ret (2021-jıl 25-iyun, [[Singapur]])<ref>{{cite news |last1=Shan |first1=Lee Ying |last2=Campbell |first2=Joseph |date=2021-07-21 |title=Brazilian sets burpee Guinness Record in Singapore |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/brazilian-sets-burpee-guinness-record-singapore-2021-07-20/ |access-date=2026-10-28}}</ref>. * 12 saatta — 8523 ret (2024-jıl 11-may, Narbonna, [[Franciya]])<ref>{{cite web |title=8 523 burpees en 12 heures : Le record du monde établi à Narbonne par Joseph Salas a été validé par le Guinness World Record |url=https://www.lindependant.fr/2024/11/03/le-record-du-monde-etabli-a-narbonne-par-joseph-salas-a-ete-valide-par-le-guinness-world-record-12300924.php |work=L'Indépendant |date=2024-11-03 |access-date=2026-10-28}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]] g7d8qg46v88icnv60723u0nbvarsc4s 276674 276653 2026-10-28T16:26:05Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276674 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Burpee.gif|thumb|Berpi shınıǵıwın orınlaw]] '''Berpi''' — [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwlarında]] qollanılatuǵın pútkil dene ushın shınıǵıw. Ol qaytalawlar arasında qosımsha tik turıw qosılǵan «otırıp-iyteriliw» shınıǵıwı bolıp tabıladı. Hárekettiń ózi tiykarınan [[Anaerobikalıq shınıǵıw|anaerobikalıq shınıǵıw]], biraq uzaǵıraq waqıt dawamında izbe-iz orınlanǵanda aerobikalıq shınıǵıw retinde de qollanılıwı múmkin<ref>{{cite journal |last1=Podstawski |first1=R. |last2=Markowski |first2=P. |last3=Clark |first3=C. C. |display-authors=etal |title=International Standards for the 3-Minute Burpee Test: High-Intensity Motor Performance |date=2019 |journal=Journal of Human Kinetics |volume=69 |pages=137–147 |doi=10.2478/hukin-2019-0021 |pmid=31666896 |pmc=6815084}}</ref>. Shınıǵıwdıń atı berilgen fiziolog Royal Berpi súwretlegen tiykarǵı háreket tik turǵan poziciyadan tórt basqıshta orınlanadı hám «tórt esaplı berpi» dep ataladı<ref name="PopSci">{{cite magazine |last=Raymond |first=A. |title=Can we make our soldiers tough enough? |magazine=Popular Science |date=February 1944 |pages=57–60, 203}}</ref>: # Qolların jerge qoyıp, [[Otırıp-turıw|otırǵan]] poziciyaǵa ótiw. # Qolların tuwrı uslap, ayaqtı artqa ılaqtırıp, planka poziciyasına ótiw. # Ayaqların dárhal otırǵan poziciyaǵa qaytarıw. # Otırǵan poziciyadan tik turıw. Bir ózgertilgen túrinde ayaq artqa ılaqtırılmay, adımlap planka poziciyasına ótiledi. Tiykarǵı berpiniń kóplegen variantları bar, olar kóbinese [[Qolǵa tirelip kóteriliw|qolǵa tirelip kóteriliwdi]] hám sekiriwdi óz ishine aladı<ref>{{cite web |last=Dluginski |first=Sheryl |date=2013-01-04 |title=The Real Story Behind the Exercise You Love to Hate: The Burpee |url=https://web.archive.org/web/20170818135031/https://www.dnainfo.com/new-york/20130104/new-york-city/real-story-behind-exercise-you-love-hate-burpee |publisher=DNAinfo |access-date=2026-10-28}}</ref>. == Kelip shıǵıwı == [[Fayl:CrossFit Burpee.gif|thumb|Qolǵa tirelip kóteriliw hám sekiriwdi óz ishine alǵan berpi variantı]] Shınıǵıwdı 1939-jılı amerikalı fiziolog Royal Haddlston Berpi oylap tapqan. Ol onı fizikalıq tayarlıqtı bahalaw ushın «berpi testinde» qollanǵan<ref name="MJ">{{cite web |url=https://www.mensjournal.com/health-fitness/history-burpee-origin-name-royal-trainer-bodyweight/ |title=The Badass History of the Burpee and the Legendary Man Who Created It |last=Rodio |first=Michael |work=Men's Journal |date=2016-06-25 |access-date=2026-10-28}}</ref>. Berpi 1940-jılı Kolumbiya universitetiniń Pedagogika kollejinde ámeliy fiziologiya boyınsha doktorlıq dárejesin alǵan hám bul shınıǵıwdı doktorlıq dissertaciyasınıń bir bólegi retinde tez hám ápiwayı fizikalıq tayarlıq testi retinde jaratqan<ref>{{cite book |last=Burpee |first=Royal Huddleston |title=Seven Quickly Administered Tests of Physical Capacity |date=1940 |publisher=Teachers College, Columbia University |series=Contributions to Education |volume=818}}</ref>. Bul test [[Epshillik|epshillik]] hám koordinaciyanı ólshew ushın qollanılıwı múmkin<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20110717135612/http://oxforddictionaries.com/definition/burpee |title=Definition of burpee |publisher=Oxford University Press |work=Oxford Dictionaries Online |access-date=2026-10-28}}</ref>. Dáslepki berpi tórt túrli poziciyadan ótetuǵın «tórt esaplı berpi» bolǵan. Testte berpi tórt ret orınlanǵan, al júrektiń qandı aydaw nátiyjeliligin hám júrek urıwınıń qanshelli tez normal jaǵdayǵa qaytatuǵının anıqlaw ushın tórt berpiden aldın hám keyin bes ret júrek urıwı ólshengen<ref name="MJ" />. == Variantları == ; Qutıǵa sekiriw menen berpi : Sportshı joqarıǵa emes, qutınıń ústine sekiredi. ; Gantel menen berpi : Sportshı shınıǵıwdı eki gantel uslap orınlaydı. ; Segiz esaplı berpi yamasa qos berpi : Sportshı planka poziciyasına ótkennen keyin eki ret qolǵa tirelip kóteriledi<ref name="PopSci" />. ; Tosqınlıqtan sekiriw menen berpi : Sportshı berpiler arasında tosqınlıqtan sekirip ótedi. ; Dizege tirelip orınlanatuǵın berpi : Sportshı qolǵa tirelip kóteriliwden aldın dizelerin búgip, jerge tireydi. ; Uzınlıqqa sekiriw menen berpi : Sportshı joqarıǵa emes, aldıǵa sekiredi. ; Bir qolda berpi : Sportshı pútkil shınıǵıwdı, sonıń ishinde qolǵa tirelip kóteriliwdi de bir qol menen orınlaydı. ; Bir ayaqta berpi : Sportshı bir ayaqta turıp, beldi búgip, qolların iyinge tuwrı keletuǵınday jerge qoyadı, keyin tirek ayaǵı menen artqa sekirip planka poziciyasına ótedi, qaytadan aldıǵa sekirip, bir ayaqta joqarıǵa sekiredi. Sonnan keyin ekinshi ayaq penen qaytalanadı. == Dúnya rekordları == Kókirekti jerge tiygizip orınlanatuǵın berpi boyınsha Ginnesstiń dúnya júzilik rekordları: * Bir minutta — 38 ret (2023-jıl 29-aprel, Kvebek, [[Kanada]])<ref>{{cite web |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/501519-most-chest-to-ground-burpees-in-one-minute-male |title=Most chest to ground burpees in one minute (male) |publisher=Guinness World Records |date=2023-04-29 |access-date=2026-10-28}}</ref>. * Bir saatta — 951 ret (2021-jıl 25-iyun, [[Singapur]])<ref>{{cite news |last1=Shan |first1=Lee Ying |last2=Campbell |first2=Joseph |date=2021-07-21 |title=Brazilian sets burpee Guinness Record in Singapore |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/brazilian-sets-burpee-guinness-record-singapore-2021-07-20/ |access-date=2026-10-28}}</ref>. * 12 saatta — 8523 ret (2024-jıl 11-may, Narbonna, [[Franciya]])<ref>{{cite web |title=8 523 burpees en 12 heures : Le record du monde établi à Narbonne par Joseph Salas a été validé par le Guinness World Record |url=https://www.lindependant.fr/2024/11/03/le-record-du-monde-etabli-a-narbonne-par-joseph-salas-a-ete-valide-par-le-guinness-world-record-12300924.php |work=L'Indépendant |date=2024-11-03 |access-date=2026-10-28}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]] 4t1m5yqozt1fe5tnjn9e0ifa0ar1ha3 276703 276674 2026-10-28T20:48:22Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276703 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Burpee.gif|thumb|Berpi shınıǵıwın orınlaw]] '''Berpi''' — [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwlarında]] qollanılatuǵın pútkil dene ushın shınıǵıw. Ol qaytalawlar arasında qosımsha tik turıw qosılǵan «otırıp-iyteriliw» shınıǵıwı bolıp tabıladı. Hárekettiń ózi tiykarınan [[Anaerobikalıq shınıǵıw|anaerobikalıq shınıǵıw]], biraq uzaǵıraq waqıt dawamında izbe-iz orınlanǵanda aerobikalıq shınıǵıw retinde de qollanılıwı múmkin<ref>{{cite journal |last1=Podstawski |first1=R. |last2=Markowski |first2=P. |last3=Clark |first3=C. C. |display-authors=etal |title=International Standards for the 3-Minute Burpee Test: High-Intensity Motor Performance |date=2019 |journal=Journal of Human Kinetics |volume=69 |pages=137–147 |doi=10.2478/hukin-2019-0021 |pmid=31666896 |pmc=6815084}}</ref>. Shınıǵıwdıń atı berilgen fiziolog Royal Berpi súwretlegen tiykarǵı háreket tik turǵan poziciyadan tórt basqıshta orınlanadı hám «tórt esaplı berpi» dep ataladı<ref name="PopSci">{{cite magazine |last=Raymond |first=A. |title=Can we make our soldiers tough enough? |magazine=Popular Science |date=February 1944 |pages=57–60, 203}}</ref>: # Qolların jerge qoyıp, [[Otırıp-turıw|otırǵan]] poziciyaǵa ótiw. # Qolların tuwrı uslap, ayaqtı artqa ılaqtırıp, planka poziciyasına ótiw. # Ayaqların dárhal otırǵan poziciyaǵa qaytarıw. # Otırǵan poziciyadan tik turıw. Bir ózgertilgen túrinde ayaq artqa ılaqtırılmay, adımlap planka poziciyasına ótiledi. Tiykarǵı berpiniń kóplegen variantları bar, olar kóbinese [[Qolǵa tirelip kóteriliw|qolǵa tirelip kóteriliwdi]] hám sekiriwdi óz ishine aladı<ref>{{cite web |last=Dluginski |first=Sheryl |date=2013-01-04 |title=The Real Story Behind the Exercise You Love to Hate: The Burpee |url=https://web.archive.org/web/20170818135031/https://www.dnainfo.com/new-york/20130104/new-york-city/real-story-behind-exercise-you-love-hate-burpee |publisher=DNAinfo |access-date=2026-10-28}}</ref>. == Kelip shıǵıwı == [[Fayl:CrossFit Burpee.gif|thumb|Qolǵa tirelip kóteriliw hám sekiriwdi óz ishine alǵan berpi variantı]] Shınıǵıwdı 1939-jılı amerikalı fiziolog Royal Haddlston Berpi oylap tapqan. Ol onı fizikalıq tayarlıqtı bahalaw ushın «berpi testinde» qollanǵan<ref name="MJ">{{cite web |url=https://www.mensjournal.com/health-fitness/history-burpee-origin-name-royal-trainer-bodyweight/ |title=The Badass History of the Burpee and the Legendary Man Who Created It |last=Rodio |first=Michael |work=Men's Journal |date=2016-06-25 |access-date=2026-10-28}}</ref>. Berpi 1940-jılı Kolumbiya universitetiniń Pedagogika kollejinde ámeliy fiziologiya boyınsha doktorlıq dárejesin alǵan hám bul shınıǵıwdı doktorlıq dissertaciyasınıń bir bólegi retinde tez hám ápiwayı fizikalıq tayarlıq testi retinde jaratqan<ref>{{cite book |last=Burpee |first=Royal Huddleston |title=Seven Quickly Administered Tests of Physical Capacity |date=1940 |publisher=Teachers College, Columbia University |series=Contributions to Education |volume=818}}</ref>. Bul test [[Epshillik|epshillik]] hám koordinaciyanı ólshew ushın qollanılıwı múmkin<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20110717135612/http://oxforddictionaries.com/definition/burpee |title=Definition of burpee |publisher=Oxford University Press |work=Oxford Dictionaries Online |access-date=2026-10-28}}</ref>. Dáslepki berpi tórt túrli poziciyadan ótetuǵın «tórt esaplı berpi» bolǵan. Testte berpi tórt ret orınlanǵan, al júrektiń qandı aydaw nátiyjeliligin hám júrek urıwınıń qanshelli tez normal jaǵdayǵa qaytatuǵının anıqlaw ushın tórt berpiden aldın hám keyin bes ret júrek urıwı ólshengen<ref name="MJ" />. == Variantları == ; Qutıǵa sekiriw menen berpi : Sportshı joqarıǵa emes, qutınıń ústine sekiredi. ; Gantel menen berpi : Sportshı shınıǵıwdı eki gantel uslap orınlaydı. ; Segiz esaplı berpi yamasa qos berpi : Sportshı planka poziciyasına ótkennen keyin eki ret qolǵa tirelip kóteriledi<ref name="PopSci" />. ; Tosqınlıqtan sekiriw menen berpi : Sportshı berpiler arasında tosqınlıqtan sekirip ótedi. ; Dizege tirelip orınlanatuǵın berpi : Sportshı qolǵa tirelip kóteriliwden aldın dizelerin búgip, jerge tireydi. ; Uzınlıqqa sekiriw menen berpi : Sportshı joqarıǵa emes, aldıǵa sekiredi. ; Bir qolda berpi : Sportshı pútkil shınıǵıwdı, sonıń ishinde qolǵa tirelip kóteriliwdi de bir qol menen orınlaydı. ; Bir ayaqta berpi : Sportshı bir ayaqta turıp, beldi búgip, qolların iyinge tuwrı keletuǵınday jerge qoyadı, keyin tirek ayaǵı menen artqa sekirip planka poziciyasına ótedi, qaytadan aldıǵa sekirip, bir ayaqta joqarıǵa sekiredi. Sonnan keyin ekinshi ayaq penen qaytalanadı. == Dúnya rekordları == Kókirekti jerge tiygizip orınlanatuǵın berpi boyınsha Ginnesstiń dúnya júzilik rekordları: * Bir minutta — 38 ret (2023-jıl 29-aprel, Kvebek, [[Kanada]])<ref>{{cite web |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/501519-most-chest-to-ground-burpees-in-one-minute-male |title=Most chest to ground burpees in one minute (male) |publisher=Guinness World Records |date=2023-04-29 |access-date=2026-10-28}}</ref>. * Bir saatta — 951 ret (2021-jıl 25-iyun, [[Singapur]])<ref>{{cite news |last1=Shan |first1=Lee Ying |last2=Campbell |first2=Joseph |date=2021-07-21 |title=Brazilian sets burpee Guinness Record in Singapore |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/brazilian-sets-burpee-guinness-record-singapore-2021-07-20/ |access-date=2026-10-28}}</ref>. * 12 saatta — 8523 ret (2024-jıl 11-may, Narbonna, [[Franciya]])<ref>{{cite web |title=8 523 burpees en 12 heures : Le record du monde établi à Narbonne par Joseph Salas a été validé par le Guinness World Record |url=https://www.lindependant.fr/2024/11/03/le-record-du-monde-etabli-a-narbonne-par-joseph-salas-a-ete-valide-par-le-guinness-world-record-12300924.php |work=L'Indépendant |date=2024-11-03 |access-date=2026-10-28}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] rz9vdcxyxym20108hobay4wizrspjxg 0 49278 276655 2026-10-28T12:20:13Z AbzalM 13445 Jańa maqala. Translated from [[:en:Active living]] 276655 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Holmens Kanal Cyclists (15325678721).jpg|thumb|[[Kopengagen|Kopengagende]] jumısqa velosiped penen baratuǵın adamlar]] '''Belsendi ómir súriw''' — háreketti kúndelikli turmıstıń tábiyiy bólegi retinde qabıl etetuǵın hám oǵan baha beretuǵın turmıs. Bul densawlıqtı bekkemlewge baǵdarlanǵan filosofiya hám usıl<ref name="Berkovitz">{{cite journal |last=Berkovitz |first=K. L. |year=2000 |title=A critical analysis of Canada's Active Living: Science or policies |journal=Critical Public Health |volume=10 |issue=1 |pages=19–39}}</ref>. Belsendi ómir súriw tek shólkemlestirilgen [[Shınıǵıw|shınıǵıwlarǵa]] ǵana emes, al adamnıń pútkil ómiri dawamında turaqlı túrde háreket etiwine múmkinshilik beretuǵın qolaylı sociallıq hám fizikalıq ortalıqtı jaratıwǵa itibar beredi. Shınıǵıw belsendi ómir súriwdiń bir bólegi bolsa da, bul túsinik keńirek háreketlerdi óz ishine aladı: densawlıqqa paydalı háreket júriw, velosiped aydaw, úy jumısları, kásiplik jumıs, demalıs hám belsendi [[Transport|transport]] sıyaqlı kúndelikli islerde de júz beriwi múmkin. Belsendi ómir súriwdi xoshametleytuǵın orınlardı qurıw ushın qala qurılısın joybarlawshılar, arxitektorlar, transport injenerleri, jámiyetlik densawlıq qánigeleri hám basqa da qánigeler birlesip isleydi. Mısalı, balalardıń mektepke hám mektepten qáwipsiz piyada barıwı ushın piyadalar jolları, ótkeller hám piyadalar svetoforları qurıladı<ref>{{cite web |title=Safe Routes |url=http://www.saferoutesinfo.org/ |publisher=National Center for Safe Routes to School |access-date=2026-10-28}}</ref>. Úyge yamasa jumıs ornına jaqın jaylasqan demalıs orınları (parkler, fitnes orayları hám t.b.), piyadalar jolları hám velosiped jolları da belsendi turmısqa járdem beredi. == Tariyxı == Belsendi ómir súriw túsinigi 1980-jıllardıń aqırı hám 1990-jıllardıń basında [[Kanada|Kanadada]] payda bolǵan. Bul densawlıqtı bekkemlewde tek shólkemlestirilgen shınıǵıwlar menen fizikalıq tayarlıqqa itibar beriwden háreketti kúndelikli turmısqa qosıwǵa qaray ótiwdiń bir bólegi bolǵan. Bul filosofiyaǵa 1986-jılı qabıl etilgen densawlıqtı bekkemlew boyınsha [[Ottava]] xartiyasınıń principleri — qolaylı ortalıq, jámiyettiń qatnasıwı hám túrli tarawlardıń birge islesiwi úlken tásir etken<ref>{{cite web |title=The 1st International Conference on Health Promotion, Ottawa, 1986 |url=https://www.who.int/teams/health-promotion/enhanced-wellbeing/first-global-conference |publisher=World Health Organization |access-date=2026-10-28}}</ref>. Belsendi ómir súriw júriw, velosiped aydaw, demalıs, jumıs, úy jumısları hám oyın sıyaqlı kúndelikli háreketlerdi xoshametlegen hám qatnasıwǵa kesent beretuǵın ortalıq hám sociallıq tosqınlıqlardı azaytıwǵa umtılǵan. Kanadalı izertlewshi Berkovitzdiń 2000-jılǵı izertlewi bul túsinik keń qollap-quwatlanǵanı menen, onıń hámme tárepinen qabıl etilgen jalǵız anıqlaması joq ekenin kórsetken. Izertlewshi bul túsiniktiń keńligi onıń eń úlken kúshli tárepi de, tiykarǵı qıyınshılıǵı da ekenin juwmaqlaǵan, sebebi hár túrli túsindiriwler onı ámeliyatqa engiziwdi hám bahalawdı qıyınlastırǵan<ref name="Berkovitz" />. 1990-jıllardıń aqırı hám 2000-jıllarda izertlewler kóbirek ólshewge bolatuǵın fizikalıq belsendilik túsinigine itibar bere basladı. «Belsendi ómir súriw» termini ilimiy ádebiyatta azıraq qollanılsa da, onıń tiykarǵı principleri — densawlıqqa ekologiyalıq qatnas, qolaylı ortalıq, belsendi transport hám qala qurılısı — izertlewlerge hám ámeliyatqa tásir etiwin dawam etti. == Paydası == Fizikalıq belsendiliktiń hám belsendi ómir súriwdiń densawlıqqa kóplegen paydası bar. Belsendi ómir súriw sozılmalı keselliklerdiń qáwpin azaytıwǵa, ulıwma densawlıqtı hám kewil-xoshtı jaqsılawǵa, [[Stress|stressti]] azaytıwǵa, densawlıqqa baylanıslı medicinalıq qárejetlerdi kemeytiwge, salamat dene salmaǵın saqlawǵa, teńsalmaqlılıq penen deneniń durıs tik turıwına hám súyekler menen bulshıq etlerdiń bekkem bolıwına járdem beredi<ref>{{cite web |title=The Benefits of Physical Activity |date=2004-07-23 |url=http://www.phac-aspc.gc.ca/alw-vat/intro/key-cle-eng.php |publisher=Public Health Agency of Canada |access-date=2026-10-28}}</ref>. Belsendi ómir súriw [[Uyqı|uyqını]] jaqsılawı hám qandaǵı xolesterin dárejesi, diabet hám gipertoniya sıyaqlı júrek keselliklerine alıp keletuǵın qáwip faktorlarınıń aldın alıwǵa járdem beriwi múmkin<ref>{{cite web |title=Active Living Benefits |url=https://web.archive.org/web/20120320014025/http://www.asrpwf.ca/recreation-active-living/active-living.aspx |publisher=Alberta Sport, Recreation, Parks and Wildlife Foundation |access-date=2026-10-28}}</ref>. == Usınıslar == Kanada fizikalıq tayarlıq fiziologiyası jámiyetiniń usınıslarına qaraǵanda, 5–11 jastaǵı balalar hám 12–17 jastaǵı jasóspirimler kúnine keminde 60 minut orta yamasa joqarı intensivlikte fizikalıq belsendilik penen shuǵıllanıwı kerek. 18–64 jastaǵı úlkenler hám 65 jastan asqan adamlar ushın usınıs — háptesine keminde 2,5 saat orta yamasa joqarı intensivliktegi fizikalıq belsendilik<ref>{{cite web |title=Canadian Physical Activity Guidelines |url=http://www.csep.ca/CMFiles/Guidelines/CSEP-InfoSheetsComplete-ENG.pdf |publisher=The Canadian Society for Exercise Physiology |access-date=2026-10-28}}</ref>. Dúnya júzilik densawlıqtı saqlaw shólkemi «hár qanday fizikalıq belsendilik esapqa alınadı» dep kórsetedi. Bunıń ishine sport hám shınıǵıwlar menen birge jumıs, jol júriw hám úy jumısları waqtındaǵı háreketler de kiredi<ref>{{cite web |title=WHO guidelines on physical activity and sedentary behaviour: at a glance |url=https://www.who.int/europe/publications/i/item/9789240014886 |publisher=World Health Organization |date=2021-05-04 |access-date=2026-10-28}}</ref>. == Jáne de qarań == {{div col|colwidth=18em}} * [[Belsendi háreketsheńlik]] * [[Avtomobilge ǵárezlilik]] * [[Avtomobilge baǵdarlanǵan qala]] * [[Bazalıq zat almasıw dárejesi]] * [[Velosipedshilerge qolaylı ortalıq]] * [[Velosiped penen háreketleniw]] * [[Avtomobildiń jámiyetke tásiri]] * [[Adam kúshi menen háreketlenetuǵın transport]] * [[Semizlik hám júriw]] * [[Piyadalar awılı]] * [[Háreketsiz kúndelikli turmıs]] * [[Fizikalıq tayarlıqqa sociallıq tásirler]] * [[Qala ómiriniń qızǵınlıǵı]] {{div col end}} == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]] oe5fde0lt6be6zaf9c44tgeo2d7o0u0 276704 276655 2026-10-28T20:48:23Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276704 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Holmens Kanal Cyclists (15325678721).jpg|thumb|[[Kopengagen|Kopengagende]] jumısqa velosiped penen baratuǵın adamlar]] '''Belsendi ómir súriw''' — háreketti kúndelikli turmıstıń tábiyiy bólegi retinde qabıl etetuǵın hám oǵan baha beretuǵın turmıs. Bul densawlıqtı bekkemlewge baǵdarlanǵan filosofiya hám usıl<ref name="Berkovitz">{{cite journal |last=Berkovitz |first=K. L. |year=2000 |title=A critical analysis of Canada's Active Living: Science or policies |journal=Critical Public Health |volume=10 |issue=1 |pages=19–39}}</ref>. Belsendi ómir súriw tek shólkemlestirilgen [[Shınıǵıw|shınıǵıwlarǵa]] ǵana emes, al adamnıń pútkil ómiri dawamında turaqlı túrde háreket etiwine múmkinshilik beretuǵın qolaylı sociallıq hám fizikalıq ortalıqtı jaratıwǵa itibar beredi. Shınıǵıw belsendi ómir súriwdiń bir bólegi bolsa da, bul túsinik keńirek háreketlerdi óz ishine aladı: densawlıqqa paydalı háreket júriw, velosiped aydaw, úy jumısları, kásiplik jumıs, demalıs hám belsendi [[Transport|transport]] sıyaqlı kúndelikli islerde de júz beriwi múmkin. Belsendi ómir súriwdi xoshametleytuǵın orınlardı qurıw ushın qala qurılısın joybarlawshılar, arxitektorlar, transport injenerleri, jámiyetlik densawlıq qánigeleri hám basqa da qánigeler birlesip isleydi. Mısalı, balalardıń mektepke hám mektepten qáwipsiz piyada barıwı ushın piyadalar jolları, ótkeller hám piyadalar svetoforları qurıladı<ref>{{cite web |title=Safe Routes |url=http://www.saferoutesinfo.org/ |publisher=National Center for Safe Routes to School |access-date=2026-10-28}}</ref>. Úyge yamasa jumıs ornına jaqın jaylasqan demalıs orınları (parkler, fitnes orayları hám t.b.), piyadalar jolları hám velosiped jolları da belsendi turmısqa járdem beredi. == Tariyxı == Belsendi ómir súriw túsinigi 1980-jıllardıń aqırı hám 1990-jıllardıń basında [[Kanada|Kanadada]] payda bolǵan. Bul densawlıqtı bekkemlewde tek shólkemlestirilgen shınıǵıwlar menen fizikalıq tayarlıqqa itibar beriwden háreketti kúndelikli turmısqa qosıwǵa qaray ótiwdiń bir bólegi bolǵan. Bul filosofiyaǵa 1986-jılı qabıl etilgen densawlıqtı bekkemlew boyınsha [[Ottava]] xartiyasınıń principleri — qolaylı ortalıq, jámiyettiń qatnasıwı hám túrli tarawlardıń birge islesiwi úlken tásir etken<ref>{{cite web |title=The 1st International Conference on Health Promotion, Ottawa, 1986 |url=https://www.who.int/teams/health-promotion/enhanced-wellbeing/first-global-conference |publisher=World Health Organization |access-date=2026-10-28}}</ref>. Belsendi ómir súriw júriw, velosiped aydaw, demalıs, jumıs, úy jumısları hám oyın sıyaqlı kúndelikli háreketlerdi xoshametlegen hám qatnasıwǵa kesent beretuǵın ortalıq hám sociallıq tosqınlıqlardı azaytıwǵa umtılǵan. Kanadalı izertlewshi Berkovitzdiń 2000-jılǵı izertlewi bul túsinik keń qollap-quwatlanǵanı menen, onıń hámme tárepinen qabıl etilgen jalǵız anıqlaması joq ekenin kórsetken. Izertlewshi bul túsiniktiń keńligi onıń eń úlken kúshli tárepi de, tiykarǵı qıyınshılıǵı da ekenin juwmaqlaǵan, sebebi hár túrli túsindiriwler onı ámeliyatqa engiziwdi hám bahalawdı qıyınlastırǵan<ref name="Berkovitz" />. 1990-jıllardıń aqırı hám 2000-jıllarda izertlewler kóbirek ólshewge bolatuǵın fizikalıq belsendilik túsinigine itibar bere basladı. «Belsendi ómir súriw» termini ilimiy ádebiyatta azıraq qollanılsa da, onıń tiykarǵı principleri — densawlıqqa ekologiyalıq qatnas, qolaylı ortalıq, belsendi transport hám qala qurılısı — izertlewlerge hám ámeliyatqa tásir etiwin dawam etti. == Paydası == Fizikalıq belsendiliktiń hám belsendi ómir súriwdiń densawlıqqa kóplegen paydası bar. Belsendi ómir súriw sozılmalı keselliklerdiń qáwpin azaytıwǵa, ulıwma densawlıqtı hám kewil-xoshtı jaqsılawǵa, [[Stress|stressti]] azaytıwǵa, densawlıqqa baylanıslı medicinalıq qárejetlerdi kemeytiwge, salamat dene salmaǵın saqlawǵa, teńsalmaqlılıq penen deneniń durıs tik turıwına hám súyekler menen bulshıq etlerdiń bekkem bolıwına járdem beredi<ref>{{cite web |title=The Benefits of Physical Activity |date=2004-07-23 |url=http://www.phac-aspc.gc.ca/alw-vat/intro/key-cle-eng.php |publisher=Public Health Agency of Canada |access-date=2026-10-28}}</ref>. Belsendi ómir súriw [[Uyqı|uyqını]] jaqsılawı hám qandaǵı xolesterin dárejesi, diabet hám gipertoniya sıyaqlı júrek keselliklerine alıp keletuǵın qáwip faktorlarınıń aldın alıwǵa járdem beriwi múmkin<ref>{{cite web |title=Active Living Benefits |url=https://web.archive.org/web/20120320014025/http://www.asrpwf.ca/recreation-active-living/active-living.aspx |publisher=Alberta Sport, Recreation, Parks and Wildlife Foundation |access-date=2026-10-28}}</ref>. == Usınıslar == Kanada fizikalıq tayarlıq fiziologiyası jámiyetiniń usınıslarına qaraǵanda, 5–11 jastaǵı balalar hám 12–17 jastaǵı jasóspirimler kúnine keminde 60 minut orta yamasa joqarı intensivlikte fizikalıq belsendilik penen shuǵıllanıwı kerek. 18–64 jastaǵı úlkenler hám 65 jastan asqan adamlar ushın usınıs — háptesine keminde 2,5 saat orta yamasa joqarı intensivliktegi fizikalıq belsendilik<ref>{{cite web |title=Canadian Physical Activity Guidelines |url=http://www.csep.ca/CMFiles/Guidelines/CSEP-InfoSheetsComplete-ENG.pdf |publisher=The Canadian Society for Exercise Physiology |access-date=2026-10-28}}</ref>. Dúnya júzilik densawlıqtı saqlaw shólkemi «hár qanday fizikalıq belsendilik esapqa alınadı» dep kórsetedi. Bunıń ishine sport hám shınıǵıwlar menen birge jumıs, jol júriw hám úy jumısları waqtındaǵı háreketler de kiredi<ref>{{cite web |title=WHO guidelines on physical activity and sedentary behaviour: at a glance |url=https://www.who.int/europe/publications/i/item/9789240014886 |publisher=World Health Organization |date=2021-05-04 |access-date=2026-10-28}}</ref>. == Jáne de qarań == {{div col|colwidth=18em}} * [[Belsendi háreketsheńlik]] * [[Avtomobilge ǵárezlilik]] * [[Avtomobilge baǵdarlanǵan qala]] * [[Bazalıq zat almasıw dárejesi]] * [[Velosipedshilerge qolaylı ortalıq]] * [[Velosiped penen háreketleniw]] * [[Avtomobildiń jámiyetke tásiri]] * [[Adam kúshi menen háreketlenetuǵın transport]] * [[Semizlik hám júriw]] * [[Piyadalar awılı]] * [[Háreketsiz kúndelikli turmıs]] * [[Fizikalıq tayarlıqqa sociallıq tásirler]] * [[Qala ómiriniń qızǵınlıǵı]] {{div col end}} == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] 31p5m3y8v9u85eb010w3gf1ndj84h11 0 49279 276665 2026-10-28T12:43:19Z AbzalM 13445 Jańa maqala. Translated from [[:en:Age-related mobility disability]] 276665 wikitext text/x-wiki '''Jasqa baylanıslı háreket sheklewi''' — adamnıń ózi xabarlaǵan, deneniń zaqımlanıwı, háreketsheńliktiń sheklengenligi, epshilliktiń yamasa [[Shıdamlılıq shınıǵıwları|shıdamlılıqtıń]] tómenlewi sebepli júre almawı<ref name="Ward">{{cite journal |last=Ward |first=Rachel E. |display-authors=etal |title=Sensory and Motor Peripheral Nerve Function and Incident Mobility Disability |journal=Journal of the American Geriatrics Society |volume=62 |issue=12 |year=2014 |pages=2273–2279}}</ref>. Ol kóbinese ayaqlarınıń kúshi tómenlegen jası úlken adamlarda ushırasadı<ref name="Guralnik">{{cite journal |last=Guralnik |first=Jack M. |display-authors=etal |title=Lower extremity function and subsequent disability: consistency across studies, predictive models, and value of gait speed alone compared with the Short Physical Performance Battery |journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences |volume=55 |issue=4 |year=2000 |pages=M221–M231}}</ref>. == Tariyxı == Boljawlarǵa qaraǵanda, 2030-jılǵa shekem AQSHta jası úlken adamlardıń sanı artadı, bul óz gezeginde jámiyette háreketi sheklengen adamlardıń sanınıń kóbeyiwine alıp keledi<ref>{{cite book |editor-last=Feasley |editor-first=Jill C. |title=Health Outcomes for Older People: Questions for the Coming Decade |publisher=National Academies Press |year=1996}}</ref>. Sonlıqtan júre almaw sebepli payda bolatuǵın sheklewdi erte basqıshta anıqlaw áhmiyetli, bul aqır-aqıbetinde densawlıqtı saqlaw qárejetlerin kemeytedi. Qartayıw fizikalıq kúshtiń, ásirese ayaqlardıń kúshiniń tómenlewine alıp keledi, bul óz gezeginde háreketsheńliktiń azayıwına sebep boladı<ref name="Guralnik" />. Háreket sheklewi hayallarda kóbirek ushırasadı<ref>{{cite journal |last=Zunzunegui |first=M. V. |display-authors=etal |title=The mobility gap between older men and women: the embodiment of gender |journal=Archives of Gerontology and Geriatrics |volume=61 |issue=2 |year=2015 |pages=140–148}}</ref>. Háreket sheklewin erte anıqlaw shıpakerler menen nawqaslarǵa keleshekte payda bolıwı múmkin sheklewdiń aldın alıw ilajların erte belgilewge járdem beredi. Háreket sheklewi tek jası úlken hám emlewxanada jatqan adamlarda ǵana emes, al jas hám emlewxanada jatpaǵan adamlarda da ushırasadı<ref>{{cite journal |last=Iezzoni |first=Lisa I. |display-authors=etal |title=Mobility Difficulties Are Not Only a Problem of Old Age |journal=Journal of General Internal Medicine |volume=16 |issue=4 |year=2001 |pages=235–243}}</ref>. Háreket sheklewiniń artıwı adamnıń ózine-ózi xızmet etiw qábiletin joǵaltıwına<ref>{{cite journal |last1=Fried |first1=Linda P. |last2=Guralnik |first2=Jack M. |title=Disability in older adults: evidence regarding significance, etiology, and risk |journal=Journal of the American Geriatrics Society |volume=45 |issue=1 |year=1997 |pages=92–100}}</ref> hám keleshekte sozılmalı keselliklerdiń payda bolıw qáwpiniń artıwına alıp keledi<ref>{{cite journal |last=Reuben |first=David B. |display-authors=etal |title=Value of functional status as a predictor of mortality: results of a prospective study |journal=The American Journal of Medicine |volume=93 |issue=6 |year=1992 |pages=663–669}}</ref>. == Anıqlaması == Háreketsheńlik — adamnıń orın almastırıp háreket etiw qábileti. Háreket sheklewi adamda júriw, ornınan turıw yamasa teńsalmaqlılıqtı saqlaw sıyaqlı háreketlerde qıyınshılıqlar bolǵanda júz beredi<ref>{{cite web |title=Caregiver Guide: Mobility Problems |url=https://www.healthinaging.org/tools-and-tips/caregiver-guide-mobility-problems |website=HealthInAging.org |access-date=2026-10-28}}</ref>. Elektr arbası, mayıplar arbası, baldaqlar yamasa júriwge járdemshi qural sıyaqlı háreketke járdem beretuǵın qurallar adamnıń jámiyette erkin júriwine járdem beredi<ref>{{cite web |title=Mobility Aids |url=https://medlineplus.gov/mobilityaids.html |website=MedlinePlus |access-date=2026-10-28}}</ref>. Háreket sheklewin orınlanǵan háreketke qarap anıqlaw ushın «orınlawǵa tiykarlanǵan háreket sheklewi» degen termin de qollanıladı<ref>{{cite journal |last=Goldman |first=Noreen |display-authors=etal |title=Performance-Based Measures of Physical Function as Mortality Predictors: Incremental Value beyond Self-Reports |journal=Demographic Research |volume=30 |issue=7 |year=2014 |pages=227–252}}</ref>. Bul — júriw tezligin sekundına 0,4 metrden arttıra almaw. Sekundına 0,4 metrden tez júre almaytuǵın adam awır dárejede háreketi sheklengen dep esaplanadı hám jámiyette júriw ushın járdemshi quraldı talap etedi<ref>{{cite journal |last=Rantanen |first=Taina |display-authors=etal |title=Coimpairments: strength and balance as predictors of severe walking disability |journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences |volume=54 |issue=4 |year=1999 |pages=M172–M176}}</ref>. == Qáwip faktorları == Háreket sheklewine baylanıslı bir qatar faktorlar bar, biraq Amerika júrek associaciyasınıń maǵlıwmatına qaraǵanda, [[Insult|insult]] háreket sheklewiniń tiykarǵı sebebi bolıp tabıladı: ol insulttan keyin aman qalǵan 65 jastan asqan adamlardıń yarımınan kóbiniń háreketsheńligin tómenletedi<ref>{{cite journal |last=Mozaffarian |first=Dariush |display-authors=etal |title=Executive summary: Heart Disease and Stroke Statistics—2016 update: A report from the American Heart Association |journal=Circulation |volume=133 |issue=4 |year=2016 |pages=447}}</ref>. == Ólshew usılları == Háreket sheklewin anıqlaw ushın bir neshe ólshew shkalası islep shıǵılǵan. Olar eki toparǵa bólinedi: adamnıń ózi xabarlaytuǵın usıllar hám orınlawǵa tiykarlanǵan usıllar. Háreket sheklewin anıqlaw ushın kóbinese ózi xabarlaytuǵın usıllar qollanıladı, biraq sońǵı waqıtları islep shıǵılǵan orınlawǵa tiykarlanǵan usıllar jası úlken adamlarda keleshektegi háreket sheklewin boljawda nátiyjeli ekeni dálillengen<ref>{{cite journal |last=Gill |first=Thomas M. |display-authors=etal |title=The dynamic nature of mobility disability in older persons |journal=Journal of the American Geriatrics Society |volume=54 |issue=2 |year=2006 |pages=248–254}}</ref>. === Ózi xabarlaytuǵın usıllar === Kóplegen sapalıq izertlewlerde jası úlken adamlarda háreketsheńliktiń tómenlewin anıqlaw yamasa keleshektegi háreket sheklewin boljaw ushın sorawnamalar hám anketalar qollanıladı<ref>{{cite journal |last=Pruitt |first=Leslie A. |display-authors=etal |title=Use of Accelerometry to Measure Physical Activity in Older Adults at Risk for Mobility Disability |journal=Journal of Aging and Physical Activity |volume=16 |issue=4 |year=2008 |pages=416–434}}</ref>. Olardıń artıqmashlıǵı — maǵlıwmat jıynawdıń ańsatlıǵı hám kóp sanlı adamlarda qollanıwǵa bolatuǵınlıǵı. Adamlardıń óz jaǵdayın hár túrli qabıl etiwi, sozılmalı keselliklerdiń túri hám yad penen pikirlewdegi jasqa baylanıslı ózgerisler nátiyjelerge tásir etiwi múmkin bolsa da, bul usıllar keń qollanıladı<ref>{{cite journal |last=Baranowski |first=Tom |title=Validity and reliability of self-report measures of physical activity: an information-processing perspective |journal=Research Quarterly for Exercise and Sport |volume=59 |issue=4 |year=1988 |pages=314–327}}</ref>. Kóp qollanılatuǵın shkalalarǵa Insulttıń tásiri shkalası, Rosov-Breslau shkalası, Bartel indeksi hám Tinettidiń qulawdan qorqıw shkalası kiredi. === Orınlawǵa tiykarlanǵan usıllar === Jasqa baylanıslı tirek-qozǵalıs apparatınıń awırıwı yamasa sozılmalı keselliklerdiń kóbeyiwi sebepli payda bolǵan háreket sheklewin orınlawǵa tiykarlanǵan usıllar menen anıqlaw ańsatıraq. Kóp qollanılatuǵın usıllarǵa 400 metrlik júriw testi, 5 minutlıq júriw testi, júriw tezligi hám qısqa fizikalıq orınlaw testleri kompleksi kiredi. Olardıń ishinde 400 metrlik júriw testi menen qısqa fizikalıq orınlaw testleri kompleksi jası úlken adamlarda háreket sheklewin boljawdıń kúshli kórsetkishleri ekeni dálillengen, al bul eki test arasında orta hám joqarı dárejedegi baylanıs bar<ref>{{cite journal |last=Vasunilashorn |first=Sarinnapha |display-authors=etal |title=Use of the Short Physical Performance Battery Score to Predict Loss of Ability to Walk 400 Meters: Analysis From the InCHIANTI Study |journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences |volume=64A |issue=2 |year=2009 |pages=223–229}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha ádebiyat == * {{cite journal |last1=Price |first1=Linda G. |last2=Hewett |first2=John E. |last3=Kay |first3=Donald R. |last4=Minor |first4=Marian A. |title=Five-minute walking test of aerobic fitness for people with arthritis |journal=Arthritis Care & Research |date=March 1988 |volume=1 |issue=1 |pages=33–37 |doi=10.1002/art.1790010108}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]] 2vjxjo1ots65mdkclbpfs6jls0sos59 276705 276665 2026-10-28T20:48:24Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276705 wikitext text/x-wiki '''Jasqa baylanıslı háreket sheklewi''' — adamnıń ózi xabarlaǵan, deneniń zaqımlanıwı, háreketsheńliktiń sheklengenligi, epshilliktiń yamasa [[Shıdamlılıq shınıǵıwları|shıdamlılıqtıń]] tómenlewi sebepli júre almawı<ref name="Ward">{{cite journal |last=Ward |first=Rachel E. |display-authors=etal |title=Sensory and Motor Peripheral Nerve Function and Incident Mobility Disability |journal=Journal of the American Geriatrics Society |volume=62 |issue=12 |year=2014 |pages=2273–2279}}</ref>. Ol kóbinese ayaqlarınıń kúshi tómenlegen jası úlken adamlarda ushırasadı<ref name="Guralnik">{{cite journal |last=Guralnik |first=Jack M. |display-authors=etal |title=Lower extremity function and subsequent disability: consistency across studies, predictive models, and value of gait speed alone compared with the Short Physical Performance Battery |journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences |volume=55 |issue=4 |year=2000 |pages=M221–M231}}</ref>. == Tariyxı == Boljawlarǵa qaraǵanda, 2030-jılǵa shekem AQSHta jası úlken adamlardıń sanı artadı, bul óz gezeginde jámiyette háreketi sheklengen adamlardıń sanınıń kóbeyiwine alıp keledi<ref>{{cite book |editor-last=Feasley |editor-first=Jill C. |title=Health Outcomes for Older People: Questions for the Coming Decade |publisher=National Academies Press |year=1996}}</ref>. Sonlıqtan júre almaw sebepli payda bolatuǵın sheklewdi erte basqıshta anıqlaw áhmiyetli, bul aqır-aqıbetinde densawlıqtı saqlaw qárejetlerin kemeytedi. Qartayıw fizikalıq kúshtiń, ásirese ayaqlardıń kúshiniń tómenlewine alıp keledi, bul óz gezeginde háreketsheńliktiń azayıwına sebep boladı<ref name="Guralnik" />. Háreket sheklewi hayallarda kóbirek ushırasadı<ref>{{cite journal |last=Zunzunegui |first=M. V. |display-authors=etal |title=The mobility gap between older men and women: the embodiment of gender |journal=Archives of Gerontology and Geriatrics |volume=61 |issue=2 |year=2015 |pages=140–148}}</ref>. Háreket sheklewin erte anıqlaw shıpakerler menen nawqaslarǵa keleshekte payda bolıwı múmkin sheklewdiń aldın alıw ilajların erte belgilewge járdem beredi. Háreket sheklewi tek jası úlken hám emlewxanada jatqan adamlarda ǵana emes, al jas hám emlewxanada jatpaǵan adamlarda da ushırasadı<ref>{{cite journal |last=Iezzoni |first=Lisa I. |display-authors=etal |title=Mobility Difficulties Are Not Only a Problem of Old Age |journal=Journal of General Internal Medicine |volume=16 |issue=4 |year=2001 |pages=235–243}}</ref>. Háreket sheklewiniń artıwı adamnıń ózine-ózi xızmet etiw qábiletin joǵaltıwına<ref>{{cite journal |last1=Fried |first1=Linda P. |last2=Guralnik |first2=Jack M. |title=Disability in older adults: evidence regarding significance, etiology, and risk |journal=Journal of the American Geriatrics Society |volume=45 |issue=1 |year=1997 |pages=92–100}}</ref> hám keleshekte sozılmalı keselliklerdiń payda bolıw qáwpiniń artıwına alıp keledi<ref>{{cite journal |last=Reuben |first=David B. |display-authors=etal |title=Value of functional status as a predictor of mortality: results of a prospective study |journal=The American Journal of Medicine |volume=93 |issue=6 |year=1992 |pages=663–669}}</ref>. == Anıqlaması == Háreketsheńlik — adamnıń orın almastırıp háreket etiw qábileti. Háreket sheklewi adamda júriw, ornınan turıw yamasa teńsalmaqlılıqtı saqlaw sıyaqlı háreketlerde qıyınshılıqlar bolǵanda júz beredi<ref>{{cite web |title=Caregiver Guide: Mobility Problems |url=https://www.healthinaging.org/tools-and-tips/caregiver-guide-mobility-problems |website=HealthInAging.org |access-date=2026-10-28}}</ref>. Elektr arbası, mayıplar arbası, baldaqlar yamasa júriwge járdemshi qural sıyaqlı háreketke járdem beretuǵın qurallar adamnıń jámiyette erkin júriwine járdem beredi<ref>{{cite web |title=Mobility Aids |url=https://medlineplus.gov/mobilityaids.html |website=MedlinePlus |access-date=2026-10-28}}</ref>. Háreket sheklewin orınlanǵan háreketke qarap anıqlaw ushın «orınlawǵa tiykarlanǵan háreket sheklewi» degen termin de qollanıladı<ref>{{cite journal |last=Goldman |first=Noreen |display-authors=etal |title=Performance-Based Measures of Physical Function as Mortality Predictors: Incremental Value beyond Self-Reports |journal=Demographic Research |volume=30 |issue=7 |year=2014 |pages=227–252}}</ref>. Bul — júriw tezligin sekundına 0,4 metrden arttıra almaw. Sekundına 0,4 metrden tez júre almaytuǵın adam awır dárejede háreketi sheklengen dep esaplanadı hám jámiyette júriw ushın járdemshi quraldı talap etedi<ref>{{cite journal |last=Rantanen |first=Taina |display-authors=etal |title=Coimpairments: strength and balance as predictors of severe walking disability |journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences |volume=54 |issue=4 |year=1999 |pages=M172–M176}}</ref>. == Qáwip faktorları == Háreket sheklewine baylanıslı bir qatar faktorlar bar, biraq Amerika júrek associaciyasınıń maǵlıwmatına qaraǵanda, [[Insult|insult]] háreket sheklewiniń tiykarǵı sebebi bolıp tabıladı: ol insulttan keyin aman qalǵan 65 jastan asqan adamlardıń yarımınan kóbiniń háreketsheńligin tómenletedi<ref>{{cite journal |last=Mozaffarian |first=Dariush |display-authors=etal |title=Executive summary: Heart Disease and Stroke Statistics—2016 update: A report from the American Heart Association |journal=Circulation |volume=133 |issue=4 |year=2016 |pages=447}}</ref>. == Ólshew usılları == Háreket sheklewin anıqlaw ushın bir neshe ólshew shkalası islep shıǵılǵan. Olar eki toparǵa bólinedi: adamnıń ózi xabarlaytuǵın usıllar hám orınlawǵa tiykarlanǵan usıllar. Háreket sheklewin anıqlaw ushın kóbinese ózi xabarlaytuǵın usıllar qollanıladı, biraq sońǵı waqıtları islep shıǵılǵan orınlawǵa tiykarlanǵan usıllar jası úlken adamlarda keleshektegi háreket sheklewin boljawda nátiyjeli ekeni dálillengen<ref>{{cite journal |last=Gill |first=Thomas M. |display-authors=etal |title=The dynamic nature of mobility disability in older persons |journal=Journal of the American Geriatrics Society |volume=54 |issue=2 |year=2006 |pages=248–254}}</ref>. === Ózi xabarlaytuǵın usıllar === Kóplegen sapalıq izertlewlerde jası úlken adamlarda háreketsheńliktiń tómenlewin anıqlaw yamasa keleshektegi háreket sheklewin boljaw ushın sorawnamalar hám anketalar qollanıladı<ref>{{cite journal |last=Pruitt |first=Leslie A. |display-authors=etal |title=Use of Accelerometry to Measure Physical Activity in Older Adults at Risk for Mobility Disability |journal=Journal of Aging and Physical Activity |volume=16 |issue=4 |year=2008 |pages=416–434}}</ref>. Olardıń artıqmashlıǵı — maǵlıwmat jıynawdıń ańsatlıǵı hám kóp sanlı adamlarda qollanıwǵa bolatuǵınlıǵı. Adamlardıń óz jaǵdayın hár túrli qabıl etiwi, sozılmalı keselliklerdiń túri hám yad penen pikirlewdegi jasqa baylanıslı ózgerisler nátiyjelerge tásir etiwi múmkin bolsa da, bul usıllar keń qollanıladı<ref>{{cite journal |last=Baranowski |first=Tom |title=Validity and reliability of self-report measures of physical activity: an information-processing perspective |journal=Research Quarterly for Exercise and Sport |volume=59 |issue=4 |year=1988 |pages=314–327}}</ref>. Kóp qollanılatuǵın shkalalarǵa Insulttıń tásiri shkalası, Rosov-Breslau shkalası, Bartel indeksi hám Tinettidiń qulawdan qorqıw shkalası kiredi. === Orınlawǵa tiykarlanǵan usıllar === Jasqa baylanıslı tirek-qozǵalıs apparatınıń awırıwı yamasa sozılmalı keselliklerdiń kóbeyiwi sebepli payda bolǵan háreket sheklewin orınlawǵa tiykarlanǵan usıllar menen anıqlaw ańsatıraq. Kóp qollanılatuǵın usıllarǵa 400 metrlik júriw testi, 5 minutlıq júriw testi, júriw tezligi hám qısqa fizikalıq orınlaw testleri kompleksi kiredi. Olardıń ishinde 400 metrlik júriw testi menen qısqa fizikalıq orınlaw testleri kompleksi jası úlken adamlarda háreket sheklewin boljawdıń kúshli kórsetkishleri ekeni dálillengen, al bul eki test arasında orta hám joqarı dárejedegi baylanıs bar<ref>{{cite journal |last=Vasunilashorn |first=Sarinnapha |display-authors=etal |title=Use of the Short Physical Performance Battery Score to Predict Loss of Ability to Walk 400 Meters: Analysis From the InCHIANTI Study |journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences |volume=64A |issue=2 |year=2009 |pages=223–229}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha ádebiyat == * {{cite journal |last1=Price |first1=Linda G. |last2=Hewett |first2=John E. |last3=Kay |first3=Donald R. |last4=Minor |first4=Marian A. |title=Five-minute walking test of aerobic fitness for people with arthritis |journal=Arthritis Care & Research |date=March 1988 |volume=1 |issue=1 |pages=33–37 |doi=10.1002/art.1790010108}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] 90nx56zji3udg3zqe37hzdvvow798w2 0 49280 276670 2026-10-28T15:58:50Z Qareken Balasi 8937 Jańa maqala: ru maqalası tiykarında (qazaqstanlı aktyor hám sportshı) 276670 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" style="float:right; width:300px; margin:0 0 1em 1em; text-align:left" |- ! colspan="2" style="text-align:center" | Erkebulan Erbolulı Toqtar |- ! Ózbetinshe jazılıwı | {{lang-kk|Ерқебұлан Ерболұлы Тоқтар}} |- ! Puxaralıǵı | [[Qazaqstan]] |- ! Kásibi | aralas jekpe-jek (MMA) sportshısı, boksshı, aktyor |- ! Tuwılǵan jılı | 1995 |- ! Tuwılǵan jeri | [[Shımkent]], [[Qazaqstan]] |- ! Sıylıqları | «Qazaqstannıń miynet sińirgen qayratkeri» (2025) |} '''Erkebulan Erbolulı Toqtar''' ({{lang-kk|Ерқебұлан Ерболұлы Тоқтар}}; 1995-jılı tuwılǵan<ref name="sport">[https://sportilinet.kz/mma/erkebulan-toktar-kak-stal-samyim-populyarnyim-sportsmenom-kazahstana-samaya-polnaya-biografiya-vse-boi-14996/ Еркебулан Токтар: как стал самым популярным спортсменом Казахстана? Самая полная биография и все бои] // sportilinet.kz.</ref>) — qazaqstanlı aktyor, aralas jekpe-jek (MMA) sportshısı hám [[Boks|boksshı]]. MMA boyınsha Qazaqstandaǵı Octagon ligasında shıǵıp, 2025-jıl aqırında 11 jeńis hám 3 jeńiliske iye boldı<ref name="vesti">[https://vesti.kz/mixedfights/skolko-platyat-erkebulanu-toktaru-boi-kazahstane-budet-on-373984/ Сколько платят Еркебулану Токтару за бои в Казахстане и будет ли он драться в США?] // Vesti.kz, 2025-12-14.</ref>; usı ligadan BMF (Best Media Fighter) belbewi iyesi (2025). «Kinopoisk» maǵlıwmatları boyınsha 20 kino hám televizion joybarda oynadı<ref name="kp">[https://www.kinopoisk.ru/name/6881356/ Еркебулан Токтар — фильмография] // Kinopoisk.</ref>. «Qazaqstannıń miynet sińirgen qayratkeri» abıroylı ataǵı menen sıylandı (2025)<ref name="forbes">[https://forbes.kz/articles/imanbek-poluchil-orden-kurmet Imanbek получил орден «Құрмет»] // Forbes Kazakhstan, 2025-12-08.</ref>. == Biografiyası == Forbes Kazakhstan maǵlıwmatları boyınsha, [[Shımkent]]te tuwılıp, [[Almatı]]da ósken"<ref name="forbes" />; basqa bir qatar basılımlar tuwılǵan jerin Almatı dep kórsetedi. Basılımlarda tuwılǵan kúni 1995-jıl 31-dekabr dep kórsetiledi<ref name="sport" />. Kaskadyorlıq hám aktyorlıq sheberligi mektebin pitkergen<ref name="sportskz">[https://www.sports.kz/news/kto-takoy-erkebulan-toktar-ipochemu-onseychas-populyarnee-shavkata-rahmonova Кто такой Еркебулан Токтар и почему он сейчас популярнее Шавката Рахмонова] // Sports.kz, 2026-01-15.</ref>. Forbes Kazakhstan reytingi «30 under 30» qatnasıwshısı<ref name="forbes" />. Amerikalıq American Top Team klubında shınıǵadı, óz sózine qaraǵanda, usı jerde Edson Barbosa menen sparring ótkergen<ref name="sport" /><ref name="vesti" />. == Kino == Forbes Kazakhstan maǵlıwmatları boyınsha, 2012-jıldan 2017-jılǵa shekem massovkada oynadı, 2017-jılı «ZOR» filminde birinshi bas rolin alǵan<ref name="forbes" />. «Kinopoisk» bazasında onıń 2021—2026-jıllardaǵı 20 aktyorlıq jumısı kórsetilgen<ref name="kp" />. Daulet Jumabaev rejissyorlıq etken «Arlan. Sheshiwshi raund» sport dramasında bas rolin oynadı<ref name="arlan">[https://24.kz/ru/news/culture/692223-sportivnaya-drama-arlan-reshayushchij-raund-vykhodit-na-ekrany Спортивная драма «Арлан. Решающий раунд» выходит на экраны] // 24.kz.</ref>. {| class="wikitable" ! Jıl !! Atı !! Original atı |- | 2017 || «ZOR»<ref name="forbes" /> || |- | 2021 || «Menen otızdan asıp baraman»<ref name="kp" /> || ''Отыздан асып барамын'' |- | 2022 || «Zero»<ref name="kp" /> || |- | 2022 || «Úylengen jalǵızbas»<ref name="kinoafisha">[https://www.kinoafisha.info/en/movies/8367797/ Женатый холостяк] // Kinoafisha.</ref> || ''Бойдақ күйеу'' |- | 2022 || «Bisharashki»<ref name="kp" /> || |- | 2023 || «Maǵan jasawdı úyret»<ref name="kp" /> || |- | 2023 || «Bayday qızına úylenemen»<ref name="kp" /> || ''Байдың қызын аламын'' |- | 2023 || «Tawsılmaytuǵın toy»<ref name="kp" /> || ''Бітпейтін той'' |- | 2023 || «Temuchin»<ref name="kp" /> || |- | 2023 || «Bisharashki 2»<ref name="kp" /> || |- | 2023 || «Jügirmek»<ref name="kp" /> || ''Жүгірмек'' |- | 2023 || «Qulpınay shahzadası»<ref name="kp" /> || |- | 2024 || «Afgan»<ref name="kp" /> || ''Біздің жігіттер. Афган'' |- | 2024 || «Arlan. Sheshiwshi raund»<ref name="arlan" /> || |- | 2024 || «Bisharashki Tailandta»<ref name="kp" /> || |- | 2024 || «Xam kafe»<ref name="kp" /> || |- | 2025 || «Rejissyor»<ref name="kp" /> || |- | 2025 || «Atawl. Umıtılmas sayaxat»<ref name="kp" /> || ''Остров. Ұмытылмас саяхат'' |- | 2025 || «90-jıllarǵa qaytıw. Men oralam»<ref name="kp" /> || |- | 2026 || «Bisharashki Hindstanda: Anasın izlep»<ref name="kp" /> || |- | 2026 || «Men ushın jasa»<ref name="kp" /> || ''Мен үшін өмір сүр'' |} Jıllar «Kinopoisk» boyınsha berilgen; «Arlan. Sheshiwshi raund» filmi kinoprokatqa 2025-jılı shıqtı<ref name="arlan" />. Derekler kino jumıslarınıń baslanıwı boyınsha da ayırmashılıq kórsetedi: «Kinopoisk» 2021-jıldan, Forbes Kazakhstan «ZOR» (2017) filminen baslaydı. == Sport karerası == === Aralas jekpe-jek === Kásiplik MMA da 2021-jıl 16-iyunda Octagon 20 turnirinde Muxtar Jumagalidi 20-sekundta nokaut penen jeńip debyut jasadı<ref name="gid">[https://gidstats.com/fighters/erkebulan_toktar.html Erkebulan Toktar: info] // GidStats.</ref>. Qazaqstandaǵı Octagon ligasında shıǵadı. 2025-jıl 23-fevralda Octagon 70 de tájik jawıngeri Kamariddin Xasanovtı tórtinshi raundta jekpe-jekti toqtatıw menen jeńip, ligaǵa tiyisli BMF (Best Media Fighter) belbewin jeńip aldı<ref name="caravan">[https://www.caravan.kz/sport/kazahstanskij-akter-slomal-cheljust-tadzhikskomu-bojcu/ Казахстанский актёр сломал челюсть таджикскому бойцу] // Caravan.kz.</ref><ref name="gid" />. 2025-jıl dekabrge shekem onıń MMA rekordı 11 jeńis hám 3 jeńilis boldı<ref name="vesti" />. {| class="wikitable" ! № !! Nátiyje !! Qarsılas !! Usıl !! Raund !! Turnir !! Sánesi |- | 1 || Jeńis || Muxtar Jumagali || TKO || 1 || Octagon 20 || 16.06.2021 |- | 2 || Jeńis || Murat Isaev || TKO || 1 || Octagon 23 || 17.09.2021 |- | 3 || Jeńilis || Abdulaziz Sotvoldiev || submission || 1 || Octagon 25 || 14.11.2021 |- | 4 || Jeńis || Abdulaziz Sotvoldiev || TKO || 2 || Octagon 27 || 19.02.2022 |- | 5 || Jeńis || Arzu Karimov || TKO || 1 || Octagon 31 || 10.06.2022 |- | 6 || Jeńilis || Odilxon Kamolov || awırtıw usılı (armbar) || 3 || Octagon 33 || 29.07.2022 |- | 7 || Jeńis || Jaber Mirzazade || TKO || 3 || Octagon 38 || 21.12.2022 |- | 8 || Jeńilis || Payam Nazari || bóget || 2 || Octagon 44 || 29.04.2023 |- | 9 || Jeńis || Konstantin Cherednichenko || TKO || 1 || Octagon 50 || 23.09.2023 |- | 10 || Jeńis || Odilxon Kamolov || birdey sheshim || 3 || Octagon 56 || 10.03.2024 |- | 11 || Jeńis || Kushal Vyas || TKO || 1 || Octagon 63 || 27.09.2024 |- | 12 || Jeńis || Xaysam El-Sayed || TKO || 1 || Dala FC 1 || 02.11.2024 |- | 13 || Jeńis || Kamariddin Xasanov || TKO (bas tartıw) || 4 || Octagon 70 (BMF titulı) || 23.02.2025 |- | 14 || Jeńis || Farzad Gaderi || TKO || 2 || Octagon 77 || 16.08.2025 |} Keste GidStats bazası boyınsha dúzilgen<ref name="gid" />, FightMatrix penen salıstırılǵan<ref name="fm">[https://www.fightmatrix.com/fighter-profile/Erkebulan%20Toktar/245698/ Erkebulan Toktar] // FightMatrix.</ref>. === Basqa ligalardaǵı shıǵıwlar hám boks jekpe-jekleri === Octagon tısında Toqtar basqa qazaqstanlı hám xalıqaralıq promoushenlerdiń turnirlerinde de shıqtı. * '''Dala FC.''' 2024-jıl 2-noyabrda Astanadaǵı Dala Fighting Championship ligasınıń birinshi turnirinde mısırlı Xaysam El-Sayedti birinshi raundta nokaut penen jeńdi (0:48)<ref name="tapdala">[https://www.tapology.com/fightcenter/events/120474-dala-fighting-championship-1 Dala FC 1: Takhtay vs. Chope] // Tapology.</ref><ref name="prosports">[https://prosports.kz/news/670257-kazahstanskii-boets-na-pervoi-minute-nokautiroval-eks-boitsa-ufc-i-stal-pervim-chempionom-dala-fc-video/ Василий Тактай одержал досрочную победу и стал первым чемпионом лиги Dala FC] // Prosports.kz.</ref>. * '''Nomad Fighting Championship.''' 2023-jıl 10-iyunda Almatıdaǵı Nomad FC turnirinde MMA qolǵabı menen boks erejeleri boyınsha bes raundlıq jekpe-jekte reseylik jawınger Farid Yadullaevke sudyalardıń birdey sheshimi menen utıldı<ref name="fightru">[https://fight.ru/news/novosti-pop-mma/farid-yadullaev-oderzhal-pobedu-nad-erkebulanom-toktarom/ Фарид Ядуллаев одержал победу над Еркебуланом Токтаром] // Fight.ru.</ref>. Nomad Fighting Championship 11 turnirinde (2024-jıl aqırı, Almatı) revanshta Yadullaevti birinshi raundta 47—48 sekundta nokautlady<ref name="mmaexp">[https://mma.express/news/pop-mma/farid-yadullaev-poterpel-porazhenie-nokautom-za-48-sekund-na-turnire-v-kazahstane Фарид Ядуллаев проиграл в реванше Еркебулану Токтару нокаутом за 48 секунд] // MMAExpress.</ref><ref name="s24">[https://sports24.kz/mma/news/video-erkebulan-toktar-nokautiroval-farida-yadullaeva-v-pervom-raunde/ Еркебулан Токтар нокаутировал Фарида Ядуллаева в первом раунде] // Sports24.kz.</ref>. * '''Kásiplik boks.''' 2022-jıl dekabrde Amir Yaranidi tórtinshi raundta nokaut penen jeńip debyut jasadı<ref name="gid" /><ref name="sportskz" />. 2025-jıl 26-dekabrde Tashkenttegi All Stars shoyında Timur Nikulindi birinshi raundta texnikalıq nokaut penen jeńdi<ref name="vesti" /><ref name="sportskz" /><ref name="vesti2">[https://www.sports.kz/news/erkebulan-toktar-obyyavil-datu-i-mesto-sleduyuschego-boya Еркебулан Токтар объявил дату и место следующего боя] // Sports.kz, 2026-02-04.</ref>. * '''Hype FC.''' 2026-jıl mart aqırında Erevandaǵı Hype FC 28 turnirinde (MMA qolǵabı menen boks, jeńil salmaq) qırǵızstanlı jawınger Marsel Nurlanbek uulına sudyalardıń birdey sheshimi menen utıldı; jekpe-jekten keyin karyerasında úsh—altı ay tolıq dem alıwdı járiyaladı<ref name="zakon">[https://www.zakon.kz/sport/6512656-kheytery-smeytes-erkebulan-toktar-posle-porazheniya-obyavil-o-vremennom-ukhode.html «Хейтеры, смейтесь»: Еркебулан Токтар после поражения объявил о временном уходе] // Zakon.kz, 2026-03-30.</ref>. * '''IBA Nomad.''' 2026-jıl 4-iyulda Almatıdaǵı IBA Nomad 15 turnirinde reseylik bloger hám jawınger Artyom Tarasovtı birinshi raundta nokautlady (MMA qolǵabı menen boks, ortasha salmaq)<ref name="nt">[https://newtimes.kz/kultura-i-sport/221025-erkebulan-toktar-nokautiroval-artema-tarasova-na-turnire-v-almaty Еркебулан Токтар нокаутировал Артема Тарасова на турнире в Алматы] // New Times, 2026-07-04.</ref>. 2026-jıl 28-avgustta Astanadaǵı International Boxing Day keshinde ózbekstanlı bloger hám jawınger Bobirjon Isroilovtı ekinshi raundta texnikalıq nokaut penen jeńdi (super-ortasha salmaq, kásiplik boks erejeleri)<ref name="iba">[https://www.iba.sport/?p=55832 Toktar vs Isroilov] // IBA, 2026-08-29.</ref><ref name="zamin">[https://zamin.uz/en/sport/219537-4-knockdowns-yerkebulan-toktar-knocks-out-uzbek-shohzoda-video.html 4 knockdowns! Yerkebulan Toqtar knocks out Uzbekistan's «Shohzoda»] // Zamin.uz, 2026-08-29.</ref><ref name="vesti3">[https://www.sports.kz/news/ofitsialno-obyyavlen-boy-erkebulana-toktara-ipopulyarnogo-uzbekistantsa Официально объявлен бой Еркебулана Токтара и популярного узбекистанца] // Sports.kz, 2026-08-11.</ref>. 2026-jıl avgust aqırında Toqtar boksta dawam etiwdi qáleytuǵının, qapasta ózin «qolaysız» sezetuǵının aytqan edi<ref name="vesti4">[https://vesti.kz/kazakhstanbox/toktar-nazval-imya-sleduyuschego-sopernika-sdelal-zayavlenie-387151 Еркебулан Токтар: Бой с Чурчаевым по правилам бокса] // Vesti.kz, 2026-08-29.</ref>. === Shınıqtırıw iskerligi === 2026-jıl basında Toqtar AQShtıń Mayami qalasındaǵı jetekshi klubtıń birinde eki aylıq shınıǵıw lagerin járiyaladı<ref name="stan">[https://stan.kz/aksh-ti-tandadim-erkebylan-toktar-elden-ketetinin-malim-428613/ «АҚШ-ты таңдадым»: Еркебұлан Тоқтар елден кететінін мәлімдеді] // Stan.kz, 2026-01-06.</ref>; 2026-jıl fevralda Almatıǵa qaytıp keldi<ref name="usa">[https://www.sports.kz/news/erkebulan-toktar-pokinul-ssha-isoobschil-dalneyshiy-marshrut Еркебулан Токтар покинул США и сообщил дальнейший маршрут] // Sports.kz, 2026-02-09.</ref>. ProMMA Podcast ǵa bergen intervyuinde Toqtar kásiplik jawıngerler ushın óz shınıǵıw zalın ashıw rejesi haqqında aytıp berdi<ref name="promma">[https://sportilinet.kz/mma/komu-interesno-kak-besh-grushu-erkebulan-toktar-dal-sovet-boytsam-razvitiyu-mediynosti-15505/ Еркебулан Токтар планирует открыть тренировочный зал для профессионалов ММА] // sportilinet.kz.</ref>. Penalty.kz basılımınıń 2026-jıl 14-oktyabrdegi xabarına qaraǵanda, Almatıda Toktar Fight Club klubı ashılǵan, oǵan AQShtan trener shaqırılǵan<ref name="penalty">[https://penalty.kz/zhekpezhek/21808-erkebulan-toktar-zhana-zalyna-aksh-tan-bapker-aldyrtty Еркебұлан Тоқтар жаңа залына АҚШ-тан бапкер алдыртты] // Penalty.kz, 2026-10-14.</ref>. == Jámiyetlik tartıslar hám shaqırıqlar == * '''Entoni Pettis.''' 2026-jıl iyunde UFCtıń burıngı chempionı Entoni Pettis Toqtarǵa video-úndew tarttı. Toqtardıń sózine qaraǵanda, oǵan Pettis penen jekpe-jek usınılǵan, biraq tárepler gonorarda kelise almaǵan; uyımlastırıwshılar, onıń aytıwınsha, «bunday pulǵa turmaysań» dep juwap bergen. Jekpe-jek ótpedi<ref name="pettis">[https://www.sports.kz/news/takih-deneg-nestoish-erkebulan-toktar-nazval-prichinu-sryiva-boya-slegendoy-ufc «Таких денег не стоишь». Еркебулан Токтар назвал причину срыва боя с легендой UFC] // Sports.kz, 2026-06-03.</ref>. * '''Ogabek Abdumuminov.''' Ózbekstanlı MMA jawıngeri Ogabek «Saturn» Abdumuminov olar arasındaǵı jekpe-jek Toqtardıń pozitsiyasına baylanıslı ótpegenin ashıq aytıp, onı Octagon qapasında ótkeriwdi usındı; Toqtar qálegen waqıtta qapasqa shıǵıwǵa tayar ekenin bildirdi<ref name="offside">[https://offside.kz/mma/36362-pust-otdast-poias-uzbekistanets-obvinil-erkebulana-toktara-v-sryve-boia «Пусть отдаст пояс»: Узбекистанец обвинил Еркебулана Токтара в срыве боя] // Offside.kz, 2026-08-31.</ref>. * '''Daniyar Eleusinov.''' 2026-jıl sentyabrde boks boyınsha olimpiada chempionı Daniyar Eleusinov Toqtardı jekpe-jekke ashıq shaqırıp, onı «haypojor» dep atadı; Toqtar video-úndewde sparringke yamasa promouterler qatnasatuǵın shoudaǵı jekpe-jekke tayar ekenin aytıp juwap berdi<ref name="eleu">[https://www.zakon.kz/sport/6531591-mozhete-pobit-menya-erkebulan-toktar-otvetil-na-vyzov-olimpiyskogo-chempiona.html «Можете побить меня»: Еркебулан Токтар ответил на вызов олимпийского чемпиона] // Zakon.kz, 2026-09-15.</ref>. == Sıylıqları == * «Qazaqstannıń miynet sińirgen qayratkeri» («Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері») — Prezident Jarlıǵı, Respublika kúnine baylanıslı, 2025-jıl dekabr. Belgi hám gúwalıqtı aqparat hám mádeniyat ministri Aida Balaeva tapsırdı<ref name="forbes" /><ref name="newtimes">[https://newtimes.kz/obshchestvo/213367-zvezda-mma-erkebulan-toktar-poluchil-zvanie-zasluzhennyi-deiatel-ot-aidy-balaevoi Звезда ММА Еркебулан Токтар получил звание «Заслуженный деятель» от Аиды Балаевой] // New Times, 2025-12-09.</ref>. * Octagon ligasınıń BMF belbewi (2025)<ref name="caravan" />. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Aktyorlar]] [[Kategoriya:Boks]] [[Kategoriya:1995-jılı tuwılǵanlar]] k9200j1enxi302qavkjoqpu3kfwbc23 276671 276670 2026-10-28T16:05:10Z Qareken Balasi 8937 Karточkaǵa foto 276671 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" style="float:right; width:300px; margin:0 0 1em 1em; text-align:left" |- ! colspan="2" style="text-align:center" | Erkebulan Erbolulı Toqtar |- | colspan="2" style="text-align:center" | [[Fayl:Erkebulan Toktar.jpg|250px|Erkebulan Toqtar]] |- ! Ózbetinshe jazılıwı | {{lang-kk|Ерқебұлан Ерболұлы Тоқтар}} |- ! Puxaralıǵı | [[Qazaqstan]] |- ! Kásibi | aralas jekpe-jek (MMA) sportshısı, boksshı, aktyor |- ! Tuwılǵan jılı | 1995 |- ! Tuwılǵan jeri | [[Shımkent]], [[Qazaqstan]] |- ! Sıylıqları | «Qazaqstannıń miynet sińirgen qayratkeri» (2025) |} '''Erkebulan Erbolulı Toqtar''' ({{lang-kk|Ерқебұлан Ерболұлы Тоқтар}}; 1995-jılı tuwılǵan<ref name="sport">[https://sportilinet.kz/mma/erkebulan-toktar-kak-stal-samyim-populyarnyim-sportsmenom-kazahstana-samaya-polnaya-biografiya-vse-boi-14996/ Еркебулан Токтар: как стал самым популярным спортсменом Казахстана? Самая полная биография и все бои] // sportilinet.kz.</ref>) — qazaqstanlı aktyor, aralas jekpe-jek (MMA) sportshısı hám [[Boks|boksshı]]. MMA boyınsha Qazaqstandaǵı Octagon ligasında shıǵıp, 2025-jıl aqırında 11 jeńis hám 3 jeńiliske iye boldı<ref name="vesti">[https://vesti.kz/mixedfights/skolko-platyat-erkebulanu-toktaru-boi-kazahstane-budet-on-373984/ Сколько платят Еркебулану Токтару за бои в Казахстане и будет ли он драться в США?] // Vesti.kz, 2025-12-14.</ref>; usı ligadan BMF (Best Media Fighter) belbewi iyesi (2025). «Kinopoisk» maǵlıwmatları boyınsha 20 kino hám televizion joybarda oynadı<ref name="kp">[https://www.kinopoisk.ru/name/6881356/ Еркебулан Токтар — фильмография] // Kinopoisk.</ref>. «Qazaqstannıń miynet sińirgen qayratkeri» abıroylı ataǵı menen sıylandı (2025)<ref name="forbes">[https://forbes.kz/articles/imanbek-poluchil-orden-kurmet Imanbek получил орден «Құрмет»] // Forbes Kazakhstan, 2025-12-08.</ref>. == Biografiyası == Forbes Kazakhstan maǵlıwmatları boyınsha, [[Shımkent]]te tuwılıp, [[Almatı]]da ósken"<ref name="forbes" />; basqa bir qatar basılımlar tuwılǵan jerin Almatı dep kórsetedi. Basılımlarda tuwılǵan kúni 1995-jıl 31-dekabr dep kórsetiledi<ref name="sport" />. Kaskadyorlıq hám aktyorlıq sheberligi mektebin pitkergen<ref name="sportskz">[https://www.sports.kz/news/kto-takoy-erkebulan-toktar-ipochemu-onseychas-populyarnee-shavkata-rahmonova Кто такой Еркебулан Токтар и почему он сейчас популярнее Шавката Рахмонова] // Sports.kz, 2026-01-15.</ref>. Forbes Kazakhstan reytingi «30 under 30» qatnasıwshısı<ref name="forbes" />. Amerikalıq American Top Team klubında shınıǵadı, óz sózine qaraǵanda, usı jerde Edson Barbosa menen sparring ótkergen<ref name="sport" /><ref name="vesti" />. == Kino == Forbes Kazakhstan maǵlıwmatları boyınsha, 2012-jıldan 2017-jılǵa shekem massovkada oynadı, 2017-jılı «ZOR» filminde birinshi bas rolin alǵan<ref name="forbes" />. «Kinopoisk» bazasında onıń 2021—2026-jıllardaǵı 20 aktyorlıq jumısı kórsetilgen<ref name="kp" />. Daulet Jumabaev rejissyorlıq etken «Arlan. Sheshiwshi raund» sport dramasında bas rolin oynadı<ref name="arlan">[https://24.kz/ru/news/culture/692223-sportivnaya-drama-arlan-reshayushchij-raund-vykhodit-na-ekrany Спортивная драма «Арлан. Решающий раунд» выходит на экраны] // 24.kz.</ref>. {| class="wikitable" ! Jıl !! Atı !! Original atı |- | 2017 || «ZOR»<ref name="forbes" /> || |- | 2021 || «Menen otızdan asıp baraman»<ref name="kp" /> || ''Отыздан асып барамын'' |- | 2022 || «Zero»<ref name="kp" /> || |- | 2022 || «Úylengen jalǵızbas»<ref name="kinoafisha">[https://www.kinoafisha.info/en/movies/8367797/ Женатый холостяк] // Kinoafisha.</ref> || ''Бойдақ күйеу'' |- | 2022 || «Bisharashki»<ref name="kp" /> || |- | 2023 || «Maǵan jasawdı úyret»<ref name="kp" /> || |- | 2023 || «Bayday qızına úylenemen»<ref name="kp" /> || ''Байдың қызын аламын'' |- | 2023 || «Tawsılmaytuǵın toy»<ref name="kp" /> || ''Бітпейтін той'' |- | 2023 || «Temuchin»<ref name="kp" /> || |- | 2023 || «Bisharashki 2»<ref name="kp" /> || |- | 2023 || «Jügirmek»<ref name="kp" /> || ''Жүгірмек'' |- | 2023 || «Qulpınay shahzadası»<ref name="kp" /> || |- | 2024 || «Afgan»<ref name="kp" /> || ''Біздің жігіттер. Афган'' |- | 2024 || «Arlan. Sheshiwshi raund»<ref name="arlan" /> || |- | 2024 || «Bisharashki Tailandta»<ref name="kp" /> || |- | 2024 || «Xam kafe»<ref name="kp" /> || |- | 2025 || «Rejissyor»<ref name="kp" /> || |- | 2025 || «Atawl. Umıtılmas sayaxat»<ref name="kp" /> || ''Остров. Ұмытылмас саяхат'' |- | 2025 || «90-jıllarǵa qaytıw. Men oralam»<ref name="kp" /> || |- | 2026 || «Bisharashki Hindstanda: Anasın izlep»<ref name="kp" /> || |- | 2026 || «Men ushın jasa»<ref name="kp" /> || ''Мен үшін өмір сүр'' |} Jıllar «Kinopoisk» boyınsha berilgen; «Arlan. Sheshiwshi raund» filmi kinoprokatqa 2025-jılı shıqtı<ref name="arlan" />. Derekler kino jumıslarınıń baslanıwı boyınsha da ayırmashılıq kórsetedi: «Kinopoisk» 2021-jıldan, Forbes Kazakhstan «ZOR» (2017) filminen baslaydı. == Sport karerası == === Aralas jekpe-jek === Kásiplik MMA da 2021-jıl 16-iyunda Octagon 20 turnirinde Muxtar Jumagalidi 20-sekundta nokaut penen jeńip debyut jasadı<ref name="gid">[https://gidstats.com/fighters/erkebulan_toktar.html Erkebulan Toktar: info] // GidStats.</ref>. Qazaqstandaǵı Octagon ligasında shıǵadı. 2025-jıl 23-fevralda Octagon 70 de tájik jawıngeri Kamariddin Xasanovtı tórtinshi raundta jekpe-jekti toqtatıw menen jeńip, ligaǵa tiyisli BMF (Best Media Fighter) belbewin jeńip aldı<ref name="caravan">[https://www.caravan.kz/sport/kazahstanskij-akter-slomal-cheljust-tadzhikskomu-bojcu/ Казахстанский актёр сломал челюсть таджикскому бойцу] // Caravan.kz.</ref><ref name="gid" />. 2025-jıl dekabrge shekem onıń MMA rekordı 11 jeńis hám 3 jeńilis boldı<ref name="vesti" />. {| class="wikitable" ! № !! Nátiyje !! Qarsılas !! Usıl !! Raund !! Turnir !! Sánesi |- | 1 || Jeńis || Muxtar Jumagali || TKO || 1 || Octagon 20 || 16.06.2021 |- | 2 || Jeńis || Murat Isaev || TKO || 1 || Octagon 23 || 17.09.2021 |- | 3 || Jeńilis || Abdulaziz Sotvoldiev || submission || 1 || Octagon 25 || 14.11.2021 |- | 4 || Jeńis || Abdulaziz Sotvoldiev || TKO || 2 || Octagon 27 || 19.02.2022 |- | 5 || Jeńis || Arzu Karimov || TKO || 1 || Octagon 31 || 10.06.2022 |- | 6 || Jeńilis || Odilxon Kamolov || awırtıw usılı (armbar) || 3 || Octagon 33 || 29.07.2022 |- | 7 || Jeńis || Jaber Mirzazade || TKO || 3 || Octagon 38 || 21.12.2022 |- | 8 || Jeńilis || Payam Nazari || bóget || 2 || Octagon 44 || 29.04.2023 |- | 9 || Jeńis || Konstantin Cherednichenko || TKO || 1 || Octagon 50 || 23.09.2023 |- | 10 || Jeńis || Odilxon Kamolov || birdey sheshim || 3 || Octagon 56 || 10.03.2024 |- | 11 || Jeńis || Kushal Vyas || TKO || 1 || Octagon 63 || 27.09.2024 |- | 12 || Jeńis || Xaysam El-Sayed || TKO || 1 || Dala FC 1 || 02.11.2024 |- | 13 || Jeńis || Kamariddin Xasanov || TKO (bas tartıw) || 4 || Octagon 70 (BMF titulı) || 23.02.2025 |- | 14 || Jeńis || Farzad Gaderi || TKO || 2 || Octagon 77 || 16.08.2025 |} Keste GidStats bazası boyınsha dúzilgen<ref name="gid" />, FightMatrix penen salıstırılǵan<ref name="fm">[https://www.fightmatrix.com/fighter-profile/Erkebulan%20Toktar/245698/ Erkebulan Toktar] // FightMatrix.</ref>. === Basqa ligalardaǵı shıǵıwlar hám boks jekpe-jekleri === Octagon tısında Toqtar basqa qazaqstanlı hám xalıqaralıq promoushenlerdiń turnirlerinde de shıqtı. * '''Dala FC.''' 2024-jıl 2-noyabrda Astanadaǵı Dala Fighting Championship ligasınıń birinshi turnirinde mısırlı Xaysam El-Sayedti birinshi raundta nokaut penen jeńdi (0:48)<ref name="tapdala">[https://www.tapology.com/fightcenter/events/120474-dala-fighting-championship-1 Dala FC 1: Takhtay vs. Chope] // Tapology.</ref><ref name="prosports">[https://prosports.kz/news/670257-kazahstanskii-boets-na-pervoi-minute-nokautiroval-eks-boitsa-ufc-i-stal-pervim-chempionom-dala-fc-video/ Василий Тактай одержал досрочную победу и стал первым чемпионом лиги Dala FC] // Prosports.kz.</ref>. * '''Nomad Fighting Championship.''' 2023-jıl 10-iyunda Almatıdaǵı Nomad FC turnirinde MMA qolǵabı menen boks erejeleri boyınsha bes raundlıq jekpe-jekte reseylik jawınger Farid Yadullaevke sudyalardıń birdey sheshimi menen utıldı<ref name="fightru">[https://fight.ru/news/novosti-pop-mma/farid-yadullaev-oderzhal-pobedu-nad-erkebulanom-toktarom/ Фарид Ядуллаев одержал победу над Еркебуланом Токтаром] // Fight.ru.</ref>. Nomad Fighting Championship 11 turnirinde (2024-jıl aqırı, Almatı) revanshta Yadullaevti birinshi raundta 47—48 sekundta nokautlady<ref name="mmaexp">[https://mma.express/news/pop-mma/farid-yadullaev-poterpel-porazhenie-nokautom-za-48-sekund-na-turnire-v-kazahstane Фарид Ядуллаев проиграл в реванше Еркебулану Токтару нокаутом за 48 секунд] // MMAExpress.</ref><ref name="s24">[https://sports24.kz/mma/news/video-erkebulan-toktar-nokautiroval-farida-yadullaeva-v-pervom-raunde/ Еркебулан Токтар нокаутировал Фарида Ядуллаева в первом раунде] // Sports24.kz.</ref>. * '''Kásiplik boks.''' 2022-jıl dekabrde Amir Yaranidi tórtinshi raundta nokaut penen jeńip debyut jasadı<ref name="gid" /><ref name="sportskz" />. 2025-jıl 26-dekabrde Tashkenttegi All Stars shoyında Timur Nikulindi birinshi raundta texnikalıq nokaut penen jeńdi<ref name="vesti" /><ref name="sportskz" /><ref name="vesti2">[https://www.sports.kz/news/erkebulan-toktar-obyyavil-datu-i-mesto-sleduyuschego-boya Еркебулан Токтар объявил дату и место следующего боя] // Sports.kz, 2026-02-04.</ref>. * '''Hype FC.''' 2026-jıl mart aqırında Erevandaǵı Hype FC 28 turnirinde (MMA qolǵabı menen boks, jeńil salmaq) qırǵızstanlı jawınger Marsel Nurlanbek uulına sudyalardıń birdey sheshimi menen utıldı; jekpe-jekten keyin karyerasında úsh—altı ay tolıq dem alıwdı járiyaladı<ref name="zakon">[https://www.zakon.kz/sport/6512656-kheytery-smeytes-erkebulan-toktar-posle-porazheniya-obyavil-o-vremennom-ukhode.html «Хейтеры, смейтесь»: Еркебулан Токтар после поражения объявил о временном уходе] // Zakon.kz, 2026-03-30.</ref>. * '''IBA Nomad.''' 2026-jıl 4-iyulda Almatıdaǵı IBA Nomad 15 turnirinde reseylik bloger hám jawınger Artyom Tarasovtı birinshi raundta nokautlady (MMA qolǵabı menen boks, ortasha salmaq)<ref name="nt">[https://newtimes.kz/kultura-i-sport/221025-erkebulan-toktar-nokautiroval-artema-tarasova-na-turnire-v-almaty Еркебулан Токтар нокаутировал Артема Тарасова на турнире в Алматы] // New Times, 2026-07-04.</ref>. 2026-jıl 28-avgustta Astanadaǵı International Boxing Day keshinde ózbekstanlı bloger hám jawınger Bobirjon Isroilovtı ekinshi raundta texnikalıq nokaut penen jeńdi (super-ortasha salmaq, kásiplik boks erejeleri)<ref name="iba">[https://www.iba.sport/?p=55832 Toktar vs Isroilov] // IBA, 2026-08-29.</ref><ref name="zamin">[https://zamin.uz/en/sport/219537-4-knockdowns-yerkebulan-toktar-knocks-out-uzbek-shohzoda-video.html 4 knockdowns! Yerkebulan Toqtar knocks out Uzbekistan's «Shohzoda»] // Zamin.uz, 2026-08-29.</ref><ref name="vesti3">[https://www.sports.kz/news/ofitsialno-obyyavlen-boy-erkebulana-toktara-ipopulyarnogo-uzbekistantsa Официально объявлен бой Еркебулана Токтара и популярного узбекистанца] // Sports.kz, 2026-08-11.</ref>. 2026-jıl avgust aqırında Toqtar boksta dawam etiwdi qáleytuǵının, qapasta ózin «qolaysız» sezetuǵının aytqan edi<ref name="vesti4">[https://vesti.kz/kazakhstanbox/toktar-nazval-imya-sleduyuschego-sopernika-sdelal-zayavlenie-387151 Еркебулан Токтар: Бой с Чурчаевым по правилам бокса] // Vesti.kz, 2026-08-29.</ref>. === Shınıqtırıw iskerligi === 2026-jıl basında Toqtar AQShtıń Mayami qalasındaǵı jetekshi klubtıń birinde eki aylıq shınıǵıw lagerin járiyaladı<ref name="stan">[https://stan.kz/aksh-ti-tandadim-erkebylan-toktar-elden-ketetinin-malim-428613/ «АҚШ-ты таңдадым»: Еркебұлан Тоқтар елден кететінін мәлімдеді] // Stan.kz, 2026-01-06.</ref>; 2026-jıl fevralda Almatıǵa qaytıp keldi<ref name="usa">[https://www.sports.kz/news/erkebulan-toktar-pokinul-ssha-isoobschil-dalneyshiy-marshrut Еркебулан Токтар покинул США и сообщил дальнейший маршрут] // Sports.kz, 2026-02-09.</ref>. ProMMA Podcast ǵa bergen intervyuinde Toqtar kásiplik jawıngerler ushın óz shınıǵıw zalın ashıw rejesi haqqında aytıp berdi<ref name="promma">[https://sportilinet.kz/mma/komu-interesno-kak-besh-grushu-erkebulan-toktar-dal-sovet-boytsam-razvitiyu-mediynosti-15505/ Еркебулан Токтар планирует открыть тренировочный зал для профессионалов ММА] // sportilinet.kz.</ref>. Penalty.kz basılımınıń 2026-jıl 14-oktyabrdegi xabarına qaraǵanda, Almatıda Toktar Fight Club klubı ashılǵan, oǵan AQShtan trener shaqırılǵan<ref name="penalty">[https://penalty.kz/zhekpezhek/21808-erkebulan-toktar-zhana-zalyna-aksh-tan-bapker-aldyrtty Еркебұлан Тоқтар жаңа залына АҚШ-тан бапкер алдыртты] // Penalty.kz, 2026-10-14.</ref>. == Jámiyetlik tartıslar hám shaqırıqlar == * '''Entoni Pettis.''' 2026-jıl iyunde UFCtıń burıngı chempionı Entoni Pettis Toqtarǵa video-úndew tarttı. Toqtardıń sózine qaraǵanda, oǵan Pettis penen jekpe-jek usınılǵan, biraq tárepler gonorarda kelise almaǵan; uyımlastırıwshılar, onıń aytıwınsha, «bunday pulǵa turmaysań» dep juwap bergen. Jekpe-jek ótpedi<ref name="pettis">[https://www.sports.kz/news/takih-deneg-nestoish-erkebulan-toktar-nazval-prichinu-sryiva-boya-slegendoy-ufc «Таких денег не стоишь». Еркебулан Токтар назвал причину срыва боя с легендой UFC] // Sports.kz, 2026-06-03.</ref>. * '''Ogabek Abdumuminov.''' Ózbekstanlı MMA jawıngeri Ogabek «Saturn» Abdumuminov olar arasındaǵı jekpe-jek Toqtardıń pozitsiyasına baylanıslı ótpegenin ashıq aytıp, onı Octagon qapasında ótkeriwdi usındı; Toqtar qálegen waqıtta qapasqa shıǵıwǵa tayar ekenin bildirdi<ref name="offside">[https://offside.kz/mma/36362-pust-otdast-poias-uzbekistanets-obvinil-erkebulana-toktara-v-sryve-boia «Пусть отдаст пояс»: Узбекистанец обвинил Еркебулана Токтара в срыве боя] // Offside.kz, 2026-08-31.</ref>. * '''Daniyar Eleusinov.''' 2026-jıl sentyabrde boks boyınsha olimpiada chempionı Daniyar Eleusinov Toqtardı jekpe-jekke ashıq shaqırıp, onı «haypojor» dep atadı; Toqtar video-úndewde sparringke yamasa promouterler qatnasatuǵın shoudaǵı jekpe-jekke tayar ekenin aytıp juwap berdi<ref name="eleu">[https://www.zakon.kz/sport/6531591-mozhete-pobit-menya-erkebulan-toktar-otvetil-na-vyzov-olimpiyskogo-chempiona.html «Можете побить меня»: Еркебулан Токтар ответил на вызов олимпийского чемпиона] // Zakon.kz, 2026-09-15.</ref>. == Sıylıqları == * «Qazaqstannıń miynet sińirgen qayratkeri» («Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері») — Prezident Jarlıǵı, Respublika kúnine baylanıslı, 2025-jıl dekabr. Belgi hám gúwalıqtı aqparat hám mádeniyat ministri Aida Balaeva tapsırdı<ref name="forbes" /><ref name="newtimes">[https://newtimes.kz/obshchestvo/213367-zvezda-mma-erkebulan-toktar-poluchil-zvanie-zasluzhennyi-deiatel-ot-aidy-balaevoi Звезда ММА Еркебулан Токтар получил звание «Заслуженный деятель» от Аиды Балаевой] // New Times, 2025-12-09.</ref>. * Octagon ligasınıń BMF belbewi (2025)<ref name="caravan" />. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Aktyorlar]] [[Kategoriya:Boks]] [[Kategoriya:1995-jılı tuwılǵanlar]] 4rtz2vmaz5syfe628g5h3c8p5xel561 0 49281 276673 2026-10-28T16:26:03Z AbzalM 13445 Jańa maqala. Translated from [[:en:Agility]] 276673 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Matten13.jpg|thumb|Balalardıń teńsalmaqlılıǵı menen epshilligin rawajlandırıwǵa arnalǵan úskene]] '''Epshillik''' — adamnıń dene poziciyasın tez ózgertiw qábileti. Ol teńsalmaqlılıq, koordinaciya, [[Tezlik|tezlik]], refleksler, kúsh hám [[Shıdamlılıq shınıǵıwları|shıdamlılıq]] sıyaqlı ayırım háreket kónlikpelerin birlestiriwdi talap etedi. Anıǵıraq aytqanda, epshillik mına altı qábiletke baylanıslı: * '''Teńsalmaqlılıq''' — sezim organlarınıń (kóz, qulaq hám buwınlardaǵı dene poziciyasın seziwshi organlar) úylesken háreketi arqalı turǵanda yamasa háreket etkende teńsalmaqlılıqtı saqlaw (yaǵnıy qulamaw) qábileti; * '''Statikalıq teńsalmaqlılıq''' — qozǵalmay turǵan poziciyada deneniń awırlıq orayın tirek maydanınıń ústinde uslap turıw qábileti; * '''Dinamikalıq teńsalmaqlılıq''' — dene háreket etkende teńsalmaqlılıqtı saqlaw, salmaqtı teń bólistiriw qábileti; * '''Tezlik''' — pútkil deneni yamasa onıń bir bólegin tez qozǵaltıw qábileti; * '''Kúsh''' — bulshıq ettiń yamasa bulshıq et toparınıń qarsılıqtı jeńiw qábileti; * '''Koordinaciya''' — deneniń háreketin sezim organları menen birgelikte basqarıw qábileti (mısalı, toptı uslaǵanda top, qol hám kóz koordinaciyası). Sportta epshillik kóbinese belgili bir sport túrine baylanıslı anıqlanadı, sebebi ol hár túrli sport túrlerinde hár túrli qollanılatuǵın kóplegen komponentlerdi birlestiredi. Sheppard hám Yang (2006) epshillikti «stimulǵa juwap retinde baǵdardı yamasa tezlikti ózgertiw menen pútkil deneniń tez háreketi» dep anıqlaǵan<ref>{{cite journal |last1=Sheppard |first1=J. M. |last2=Young |first2=W. B. |title=Agility literature review: classifications, training and testing |journal=Journal of Sports Sciences |date=September 2006 |volume=24 |issue=9 |pages=919–932 |doi=10.1080/02640410500457109 |pmid=16882626}}</ref>. Joqarı intensivlikli reaktiv epshillik shınıǵıwları [[Badminton|badminton]] sıyaqlı raketka menen oynalatuǵın sport túrlerinde maydanshadaǵı háreket nátiyjeliligin hám oyın nátiyjelerin ádewir jaqsılaytuǵını dálillengen<ref>{{cite journal |last1=Komari |first1=A. |last2=Ihsan |first2=F. |last3=Rezha |first3=A. H. |last4=Sobko |first4=I. |title=Effects of high-intensity reactive agility training on on-court movement efficiency and match performance in competitive badminton players |journal=Health, Sport, Rehabilitation |year=2026 |volume=12 |issue=3 |pages=36–51 |doi=10.58962/HSR.1336}}</ref>. == Basqa tarawlarda == Epshillik kóplegen rol oyınlarında, mısalı, «Pokémon» video oyınlarında hám «Dungeons & Dragons» stol oyınında áhmiyetli qásiyet bolıp tabıladı. Ol qaharmannıń qarsılasınıń hújiminen qashıp qutılıw yamasa óziniń hújimin tabıslı ámelge asırıw qábiletine tásir etiwi múmkin. Házirgi [[Psixologiya|psixologiyada]] «emocionallıq epshillik» túsinigi de bar. Ol kúndelikli jaǵdaylarǵa eń jaqsı juwap beriw ushın óz pikirleri menen sezimlerine iykemli qatnasta bolıw dep anıqlanadı<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2016/10/04/well/family/teaching-your-child-emotional-agility.html |title=Teaching Your Child Emotional Agility |last=Dell'Antonia |first=K. J. |date=2016-10-04 |work=The New York Times |access-date=2026-10-28}}</ref>. Bul túsinik házirgi [[Film|kino]] óndirisinde de qollanıladı: kinorejissyorlar sapalı filmlerdi keshiktirmey jaratıw ushın ortalıqtaǵı, jaǵdaylardaǵı, syujettegi ózgerislerge hám sheklengen byudjetke tez beyimlesedi<ref>{{cite web |url=https://rejuvenate.digital/news/power-small-film-crews-maximising-creativity-and-efficiency-digital-filmmaking |title=The Power of Small Film Crews – Maximising Creativity and Efficiency in Digital Filmmaking |date=2023-09-06 |publisher=Rejuvenate Digital |access-date=2026-10-28}}</ref>. == Jáne de qarań == * [[Illinoys epshillik testi]] * [[Epshillik shınıǵıwları]] * [[Fitnes jolaǵı]] * [[Friran]] * [[Parkur]] == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]] r1idhcl2dpn8apzaquqwfm6ovxb0qm4 276706 276673 2026-10-28T20:48:26Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276706 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Matten13.jpg|thumb|Balalardıń teńsalmaqlılıǵı menen epshilligin rawajlandırıwǵa arnalǵan úskene]] '''Epshillik''' — adamnıń dene poziciyasın tez ózgertiw qábileti. Ol teńsalmaqlılıq, koordinaciya, [[Tezlik|tezlik]], refleksler, kúsh hám [[Shıdamlılıq shınıǵıwları|shıdamlılıq]] sıyaqlı ayırım háreket kónlikpelerin birlestiriwdi talap etedi. Anıǵıraq aytqanda, epshillik mına altı qábiletke baylanıslı: * '''Teńsalmaqlılıq''' — sezim organlarınıń (kóz, qulaq hám buwınlardaǵı dene poziciyasın seziwshi organlar) úylesken háreketi arqalı turǵanda yamasa háreket etkende teńsalmaqlılıqtı saqlaw (yaǵnıy qulamaw) qábileti; * '''Statikalıq teńsalmaqlılıq''' — qozǵalmay turǵan poziciyada deneniń awırlıq orayın tirek maydanınıń ústinde uslap turıw qábileti; * '''Dinamikalıq teńsalmaqlılıq''' — dene háreket etkende teńsalmaqlılıqtı saqlaw, salmaqtı teń bólistiriw qábileti; * '''Tezlik''' — pútkil deneni yamasa onıń bir bólegin tez qozǵaltıw qábileti; * '''Kúsh''' — bulshıq ettiń yamasa bulshıq et toparınıń qarsılıqtı jeńiw qábileti; * '''Koordinaciya''' — deneniń háreketin sezim organları menen birgelikte basqarıw qábileti (mısalı, toptı uslaǵanda top, qol hám kóz koordinaciyası). Sportta epshillik kóbinese belgili bir sport túrine baylanıslı anıqlanadı, sebebi ol hár túrli sport túrlerinde hár túrli qollanılatuǵın kóplegen komponentlerdi birlestiredi. Sheppard hám Yang (2006) epshillikti «stimulǵa juwap retinde baǵdardı yamasa tezlikti ózgertiw menen pútkil deneniń tez háreketi» dep anıqlaǵan<ref>{{cite journal |last1=Sheppard |first1=J. M. |last2=Young |first2=W. B. |title=Agility literature review: classifications, training and testing |journal=Journal of Sports Sciences |date=September 2006 |volume=24 |issue=9 |pages=919–932 |doi=10.1080/02640410500457109 |pmid=16882626}}</ref>. Joqarı intensivlikli reaktiv epshillik shınıǵıwları [[Badminton|badminton]] sıyaqlı raketka menen oynalatuǵın sport túrlerinde maydanshadaǵı háreket nátiyjeliligin hám oyın nátiyjelerin ádewir jaqsılaytuǵını dálillengen<ref>{{cite journal |last1=Komari |first1=A. |last2=Ihsan |first2=F. |last3=Rezha |first3=A. H. |last4=Sobko |first4=I. |title=Effects of high-intensity reactive agility training on on-court movement efficiency and match performance in competitive badminton players |journal=Health, Sport, Rehabilitation |year=2026 |volume=12 |issue=3 |pages=36–51 |doi=10.58962/HSR.1336}}</ref>. == Basqa tarawlarda == Epshillik kóplegen rol oyınlarında, mısalı, «Pokémon» video oyınlarında hám «Dungeons & Dragons» stol oyınında áhmiyetli qásiyet bolıp tabıladı. Ol qaharmannıń qarsılasınıń hújiminen qashıp qutılıw yamasa óziniń hújimin tabıslı ámelge asırıw qábiletine tásir etiwi múmkin. Házirgi [[Psixologiya|psixologiyada]] «emocionallıq epshillik» túsinigi de bar. Ol kúndelikli jaǵdaylarǵa eń jaqsı juwap beriw ushın óz pikirleri menen sezimlerine iykemli qatnasta bolıw dep anıqlanadı<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2016/10/04/well/family/teaching-your-child-emotional-agility.html |title=Teaching Your Child Emotional Agility |last=Dell'Antonia |first=K. J. |date=2016-10-04 |work=The New York Times |access-date=2026-10-28}}</ref>. Bul túsinik házirgi [[Film|kino]] óndirisinde de qollanıladı: kinorejissyorlar sapalı filmlerdi keshiktirmey jaratıw ushın ortalıqtaǵı, jaǵdaylardaǵı, syujettegi ózgerislerge hám sheklengen byudjetke tez beyimlesedi<ref>{{cite web |url=https://rejuvenate.digital/news/power-small-film-crews-maximising-creativity-and-efficiency-digital-filmmaking |title=The Power of Small Film Crews – Maximising Creativity and Efficiency in Digital Filmmaking |date=2023-09-06 |publisher=Rejuvenate Digital |access-date=2026-10-28}}</ref>. == Jáne de qarań == * [[Illinoys epshillik testi]] * [[Epshillik shınıǵıwları]] * [[Fitnes jolaǵı]] * [[Friran]] * [[Parkur]] == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] o82sh1sgurklvbxhhggo22gghffzz6k 0 49282 276675 2026-10-28T16:39:45Z AbzalM 13445 Jańa maqala. Translated from [[:en:Agility drill]] 276675 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Agility hurdles.webp|thumb|Epshillik shınıǵıwlarına arnalǵan kishi tosqınlıqlar]] '''Epshillik shınıǵıwları''' — sporttaǵı [[Epshillik|epshillikti]], yaǵnıy háreket waqtında baǵdardı ózgertiw hám tezlikti arttırıw qábiletin jaqsılaw maqsetinde qollanılatuǵın shınıǵıwlar. == Táriypi == Háreket waqtında baǵdardı ózgertiw qábileti kóplegen sport túrlerinde, ásirese komandalıq hám eki adam oynaytuǵın sport túrlerinde júdá áhmiyetli. Mısalı, amerika futbolında top alıp baratuǵın oyınshı qarsılası onı toqtatıwǵa tayarlanıp atırǵanın kórgende, baǵdarın tez ózgerte alıwı kerek. [[Basketbol]] oyınshısı toptı alıp baratırǵanda, qorǵanıwǵa qaytıwǵa umtılǵanda yamasa toptı qarsılasınan aldın alıwǵa háreket etkende baǵdarın tez ózgerte alıwı kerek. [[Tennis]] oyınshısı top barıwı kerek bolǵan jerge qaray háreket etip, top basqa baǵdarǵa ketkenin kórgende, baǵdarın tez ózgerte alıwı kerek. == Sekiriw == Hawada burılıw menen sekiriwdi óz ishine alatuǵın shınıǵıwlar ádette basketbolshılar menen amerika futbolı oyınshıları ushın qollanıladı, biraq kúshti rawajlandırıw maqsetinde kóplegen sport túrlerinde paydalanıwǵa boladı. Qaptalǵa hám aldı-artqa sekiriw shınıǵıwları sportshı juwırıp baratırıp baǵdarın ózgertiwi kerek bolǵan komandalıq sport túrlerine kóbirek sáykes keledi. Zatlardıń ústinen sekiriwdi talap etetuǵın shınıǵıwlar ádette tosqınlıqlardıń yamasa oyınshılardıń ústinen sekiriwge tuwra keletuǵın sport túrleri ushın eń qolaylı. Bul shınıǵıwlarda kóbinese arqan záńgiler, kishi yamasa tómen tosqınlıqlar, záńgiler yamasa kishi konuslar qollanıladı<ref>{{cite book |last1=Costello |first1=Frank |last2=Kreis |first2=E. J. |title=Sports Agility |publisher=Taylor Sports Publishing |location=Nashville, TN |year=1993}}</ref>. == Záńgiler, tosqınlıqlar hám konuslar == Záńgiler, tosqınlıqlar hám konuslar qollanılatuǵın shınıǵıwlar kóplegen sport túrlerinde keń qollanıladı<ref>{{cite book |last=Boyle |first=Michael |title=Functional Training for Sports |publisher=Human Kinetics |year=2004 |page=46}}</ref>. == Ádewir burılıw háreketi == Shınıǵıw maydandaǵı yamasa maydanshadaǵı sport nátiyjelerin jaqsılawda tabıslı bolıwı ushın onda ádewir burılıw háreketleri bolıwı kerek. Ádewir burılıwdı úyreniw júdá áhmiyetli. Ol úyrenilip alınatuǵın texnikalıq hám fizikalıq komponentlerdi óz ishine aladı. Epshillik shınıǵıwınan eń kóp payda alıw ushın bul kónlikpelerdi tolıq meńgeriw kerek<ref>{{cite book |last1=Verkhoshansky |first1=Yuri |last2=Siff |first2=Mel C. |title=Supertraining |publisher=Ultimate Athlete Concepts |location=Michigan |year=2006}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları hám sport]] 8wt10nv9tfqm5sdu6uxyzyczndu1686 276676 276675 2026-10-28T16:48:42Z Bekan88 11311 276676 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Agility hurdles.webp|thumb|Epshillik shınıǵıwlarına arnalǵan kishi tosqınlıqlar]] '''Epshillik shınıǵıwları''' — sporttaǵı [[Epshillik|epshillikti]], yaǵnıy háreket waqtında baǵdardı ózgertiw hám tezlikti arttırıw qábiletin jaqsılaw maqsetinde qollanılatuǵın shınıǵıwlar. == Táriypi == Háreket waqtında baǵdardı ózgertiw qábileti kóplegen sport túrlerinde, ásirese komandalıq hám eki adam oynaytuǵın sport túrlerinde júdá áhmiyetli. Mısalı, amerika futbolında top alıp baratuǵın oyınshı qarsılası onı toqtatıwǵa tayarlanıp atırǵanın kórgende, baǵdarın tez ózgerte alıwı kerek. [[Basketbol]] oyınshısı toptı alıp baratırǵanda, qorǵanıwǵa qaytıwǵa umtılǵanda yamasa toptı qarsılasınan aldın alıwǵa háreket etkende baǵdarın tez ózgerte alıwı kerek. [[Tennis]] oyınshısı top barıwı kerek bolǵan jerge qaray háreket etip, top basqa baǵdarǵa ketkenin kórgende, baǵdarın tez ózgerte alıwı kerek. == Sekiriw == Hawada burılıw menen sekiriwdi óz ishine alatuǵın shınıǵıwlar ádette basketbolshılar menen amerika futbolı oyınshıları ushın qollanıladı, biraq kúshti rawajlandırıw maqsetinde kóplegen sport túrlerinde paydalanıwǵa boladı. Qaptalǵa hám aldı-artqa sekiriw shınıǵıwları sportshı juwırıp baratırıp baǵdarın ózgertiwi kerek bolǵan komandalıq sport túrlerine kóbirek sáykes keledi. Zatlardıń ústinen sekiriwdi talap etetuǵın shınıǵıwlar ádette tosqınlıqlardıń yamasa oyınshılardıń ústinen sekiriwge tuwra keletuǵın sport túrleri ushın eń qolaylı. Bul shınıǵıwlarda kóbinese arqan záńgiler, kishi yamasa tómen tosqınlıqlar, záńgiler yamasa kishi konuslar qollanıladı<ref>{{cite book |last1=Costello |first1=Frank |last2=Kreis |first2=E. J. |title=Sports Agility |publisher=Taylor Sports Publishing |location=Nashville, TN |year=1993}}</ref>. == Záńgiler, tosqınlıqlar hám konuslar == Záńgiler, tosqınlıqlar hám konuslar qollanılatuǵın shınıǵıwlar kóplegen sport túrlerinde keń qollanıladı<ref>{{cite book |last=Boyle |first=Michael |title=Functional Training for Sports |publisher=Human Kinetics |year=2004 |page=46}}</ref>. == Ádewir burılıw háreketi == Shınıǵıw maydandaǵı yamasa maydanshadaǵı sport nátiyjelerin jaqsılawda tabıslı bolıwı ushın onda ádewir burılıw háreketleri bolıwı kerek. Ádewir burılıwdı úyreniw júdá áhmiyetli. Ol úyrenilip alınatuǵın texnikalıq hám fizikalıq komponentlerdi óz ishine aladı. Epshillik shınıǵıwınan eń kóp payda alıw ushın bul kónlikpelerdi tolıq meńgeriw kerek<ref>{{cite book |last1=Verkhoshansky |first1=Yuri |last2=Siff |first2=Mel C. |title=Supertraining |publisher=Ultimate Athlete Concepts |location=Michigan |year=2006}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] 80t4exe1k0q9u9zo3oo3e6uhvjhmg5l 14 49283 276677 2026-10-28T16:50:44Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «[[Kategoriya:Adam iskerligi]] [[Kategoriya:Densawlıqqa tásir etiwshi faktorlar]] [[Kategoriya:Semizlikti basqarıw]] [[Kategoriya:Dene tayarlıǵı]] [[Kategoriya:Densawlıq hám sport]] [[Kategoriya:Ózine-ózi qaraw]]» 276677 wikitext text/x-wiki [[Kategoriya:Adam iskerligi]] [[Kategoriya:Densawlıqqa tásir etiwshi faktorlar]] [[Kategoriya:Semizlikti basqarıw]] [[Kategoriya:Dene tayarlıǵı]] [[Kategoriya:Densawlıq hám sport]] [[Kategoriya:Ózine-ózi qaraw]] sc17p1gopef82bnriuakys2gxrscq0p 276775 276677 2026-10-29T07:56:46Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 276775 wikitext text/x-wiki {{main|Shınıǵıw}} {{commonscat|Physical exercise}} [[Kategoriya:Adam iskerligi]] [[Kategoriya:Densawlıqqa tásir etiwshi faktorlar]] [[Kategoriya:Semizlikti basqarıw]] [[Kategoriya:Dene tayarlıǵı]] [[Kategoriya:Densawlıq hám sport]] [[Kategoriya:Ózine-ózi qaraw]] bf13huuuxd8ar0yd8a25k9fxkwspdgd 0 49284 276678 2026-10-28T17:16:48Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Programmalıq támiynattıń isenimliligin testlew''' — programmalıq támiynattıń berilgen ortalıq sharayatlarında belgili bir waqıt dawamında islew qábiletin testlewge baylanıslı programmalıq támiynattı testlew tarawı. Programmalıq támiynattıń isenimliligin testlew programmalıq támiynattıń dizaynındaǵı hám funkcionallıǵındaǵı kóplegen máselelerdi anıqlawǵa járdem beredi. ==Sholıw== Programmalıq támiynattıń isenimlilig...» 276678 wikitext text/x-wiki '''Programmalıq támiynattıń isenimliligin testlew''' — programmalıq támiynattıń berilgen ortalıq sharayatlarında belgili bir waqıt dawamında islew qábiletin testlewge baylanıslı programmalıq támiynattı testlew tarawı. Programmalıq támiynattıń isenimliligin testlew programmalıq támiynattıń dizaynındaǵı hám funkcionallıǵındaǵı kóplegen máselelerdi anıqlawǵa járdem beredi. ==Sholıw== Programmalıq támiynattıń isenimliligi — programmalıq támiynattıń belgilengen ortalıqta hám berilgen waqıt dawamında durıs islew itimallıǵı. Tómendegi formulanı qollanıp, buzılıw itimallıǵı barlıq qoljetimli kiris jaǵdaylarınan alınǵan tańlamanı testlew arqalı esaplanadı. Buzılıwlar arasındaǵı ortasha waqıt (MTBF) = Buzılıwǵa shekemgi ortasha waqıt (MTTF) + Dúzetiwdiń ortasha waqtı (MTTR) :Itimallıq = Buzılǵan jaǵdaylar sanı / Qarastırılıp atırǵan jaǵdaylardıń ulıwma sanı Barlıq múmkin bolǵan kiris jaǵdaylarınıń jıynaǵı kiris keńisligi dep ataladı. Programmalıq támiynattıń isenimliligin anıqlaw ushın berilgen kiris keńisliginen hám programmalıq támiynattan shıǵıs keńisligin tabıwımız kerek<ref>{{cite book|title=Software Reliability|publisher=Hoang Pham}}</ref>. Isenimlilikti testlew ushın maǵlıwmatlar islep shıǵıwdıń hár túrli basqıshlarınan, mısalı, joybarlaw hám paydalanıw basqıshlarınan jıynaladı. Testler qun hám waqıt sheklewleri sıyaqlı sheklewler sebepli sheklengen. Programmalıq támiynattıń isenimliligin testlew ushın programmalıq ónimlerden statistikalıq tańlamalar alınadı. Jetkilikli maǵlıwmatlar yamasa informaciya jıynalǵannan keyin statistikalıq izertlewler ótkeriledi. Waqıt sheklewleri testlerdi ótkeriw ushın belgilengen sánelerdi yamasa múddetlerdi qollanıw arqalı sheshiledi. Bul basqıshtan keyin programmalıq támiynattı joybarlaw toqtatıladı hám haqıyqıy ámelge asırıw basqıshı baslanadı. Qárejetler hám waqıt boyınsha sheklewler bolǵanlıqtan, maǵlıwmatlar hárbir maǵlıwmattıń qanday da bir maqseti bolatuǵınday hám ol kútilgen dállikke iye bolatuǵınday etip muqıyat jıynaladı<ref name="Lewis">{{cite journal|last=E.E.Lewis|title=Introduction to Reliability Engineering|journal=Nuclear Technology |date=1988 |volume=82 |issue=2 |page=235 |doi=10.13182/NT88-A34110 |bibcode=1988NucTe..82..235K }}</ref>. Isenimlilikti testlewden qanaatlanarlıq nátiyjelerge erisiw ushın geypara isenimlilik qásiyetlerine itibar beriw kerek. Mısalı, buzılıwǵa shekemgi ortasha waqıt (MTTF)<ref>{{cite web|title=MTTF|url=http://www.weibull.com/hotwire/issue94/relbasics94.htm}}</ref> úsh faktor boyınsha ólshenedi: # islew waqtı, # qosıw-óshiriw cikllerinıń sanı, # hám kalendar waqtı. Eger sheklewler islew waqtına baylanıslı bolsa yamasa jaqsılaw ushın birinshi punktke itibar qaratılǵan bolsa, onda testlew waqtın qısqartıw ushın waqıttı qısıw arqalı tezletiwdi qollanıwǵa boladı. Eger itibar kalendar waqtına qaratılǵan bolsa (yaǵnıy, aldın ala belgilengen múddetler bar bolsa), onda kúsheytilgen stress-testlew qollanıladı<ref name="Lewis" /><ref>{{Citation|title=IEEE Recommended Practice on Software Reliability|publisher=IEEE|doi=10.1109/ieeestd.2017.7827907|isbn=978-1-5044-3648-9}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq támiynattı testlew}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] k09lozdgp9lt6bi33u9o98ulqu04sk4 0 49285 276679 2026-10-28T17:26:07Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Programmalıq támiynattıń testlewge jaramlılıǵı''' — programmalıq artefakttıń (mısalı, programmalıq sistemanıń, moduldiń, talaptıń yamasa joybarlaw hújjetiniń) berilgen test kontekstinde [[Programmalıq támiynattı testlew|testlewdi]] qollap-quwatlaw dárejesi. Eger artefakttıń testlewge jaramlılıǵı joqarı bolsa, onda testlew arqalı sistemadaǵı nasazlıqlardı (eger olar bar bolsa) tabıw ańsatıraq boladı. Rásmiy túrde, gey...» 276679 wikitext text/x-wiki '''Programmalıq támiynattıń testlewge jaramlılıǵı''' — programmalıq artefakttıń (mısalı, programmalıq sistemanıń, moduldiń, talaptıń yamasa joybarlaw hújjetiniń) berilgen test kontekstinde [[Programmalıq támiynattı testlew|testlewdi]] qollap-quwatlaw dárejesi. Eger artefakttıń testlewge jaramlılıǵı joqarı bolsa, onda testlew arqalı sistemadaǵı nasazlıqlardı (eger olar bar bolsa) tabıw ańsatıraq boladı. Rásmiy túrde, geypara sistemalar testlewge jaramlı, al geyparaları jaramsız. Bul klassifikaciyanı tómendegini esapqa alıw arqalı ámelge asırıwǵa boladı: «I» kiris maǵlıwmatın alatuǵın testlenip atırǵan «S» sistemanıń funkcionallıǵı testlewge jaramlı bolıwı ushın, esaplanatuǵın «V» funkcional predikatı bar bolıwı kerek. Bunda S sisteması I kiris maǵlıwmatın alǵanda jaramlı shıǵıs maǵlıwmatın berse, <math>V(S,I)</math> ras boladı, al kerisinshe bolsa — jalǵan. Bul «V» funkciyası I kiris maǵlıwmatı bar sistema ushın verifikaciya funkciyası dep ataladı. Kóplegen programmalıq sistemalar testlewge jaramsız yamasa olardı dárhal testlew múmkin emes. Mısalı, Google kompaniyasınıń reCAPTCHA sisteması súwretler haqqında hesh qanday metamaǵlıwmatsız testlewge jaramlı sistema emes. Biraq eger kórsetilgen hárbir súwret ushın basqa jerde saqlanǵan teg bolsa, reCAPTCHA-nı dárhal testlewge boladı. Usı metamaǵlıwmattı bilip, sistemanı testlewge boladı. Sonlıqtan testlewge jaramlılıq kóbinese testleniwi kerek bolǵan programmalıq támiynattıń test maqsetleri, qollanılatuǵın test usılları hám test resursları (yaǵnıy, test konteksti) menen óz-ara ǵárezliliginen kelip shıǵatuǵın sırtqı qásiyet dep esaplanadı. Testlewge jaramlılıqtı (programmalıq támiynattıń kólemi sıyaqlı) tikkeley ólshewge bolmasa da, ol programmalıq artefakttıń ishki qásiyeti dep qaralıwı kerek, sebebi ol inkapsulyaciya, baylanıslılıq, ishki baylanıslılıq hám artıqshalıq sıyaqlı programmalıq támiynattıń basqa tiykarǵı sapaları menen kúshli korrelyaciyalanadı. «Testlewge jaramlılıqtıń» jaqsı dizayn menen korrelyaciyasın ishki baylanıslılıǵı hálsiz, baylanıslılıǵı kúshli, artıqshalıǵı bar hám inkapsulyaciyası jetispeytuǵın kodtı testlewdiń qıyın ekeninen kóriwge boladı<ref name="DesignPatternsExplained2ndEd">{{cite book | last1=Shalloway | first1=Alan | last2=Trott | first2=Jim | title=Design Patterns Explained, 2nd Ed | page=[https://archive.org/details/isbn_9780321247148/page/133 133] | year=2004 | isbn=978-0321247148 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/isbn_9780321247148/page/133 }}</ref>. Testlewge jaramlılıqtıń tómen dárejesi testlewge jumsalatuǵın kúshtiń artıwına alıp keledi. Ekstremal jaǵdaylarda testlewge jaramlılıqtıń jetispewshiligi programmalıq támiynattıń yamasa [[Programmalıq támiynat talapları|programmalıq támiynat talaplarınıń]] bólimlerin <u>pútkilley</u> testlewge kesent beriwi múmkin. == Tiykarı == Empirikalıq gipotezaǵa qollanılatuǵın qásiyet bolǵan testlewge jaramlılıq eki komponentti óz ishine aladı. Programmalıq támiynat testleriniń kúsh-jumsawı hám nátiyjeliligi kóplegen faktorlarǵa baylanıslı, sonıń ishinde: * Programmalıq támiynat talaplarınıń qásiyetleri * Programmalıq támiynattıń ózindegi qásiyetler (mısalı, kólemi, quramalılıǵı hám testlewge jaramlılıǵı) * Qollanılatuǵın test usıllarınıń qásiyetleri * Islep shıǵıw hám testlew processleriniń qásiyetleri * Test processine qatnasatuǵın adamlardıń kvalifikaciyası hám motivaciyası == Programmalıq komponentlerdiń testlewge jaramlılıǵı == Programmalıq komponentlerdiń (modullerdiń, klaslardıń) testlewge jaramlılıǵı tómendegi faktorlar menen anıqlanadı: * Basqarılıwshılıq: testlew ushın kerekli túrde testlenip atırǵan komponenttiń (CUT) jaǵdayın basqarıw múmkin bolǵan dáreje. * Baqlanıwshılıq: (aralıq hám aqırǵı) test nátiyjelerin baqlaw múmkin bolǵan dáreje. * Izolyaciyalanıwshılıq: testlenip atırǵan komponentti (CUT) izolyaciyalanǵan túrde testlewge bolatuǵın dáreje. * Juwapkershiliklerdi ajıratıw: testlenip atırǵan komponenttiń bir, anıq belgilengen juwapkershilikke iye bolıw dárejesi. * Túsiniklilik: testlenip atırǵan komponenttiń hújjetlestirilgen yamasa ózin-ózi túsindiretuǵın dárejesi. * Avtomatlastırılıwshılıq: testlenip atırǵan komponentti testlewdi avtomatlastırıw múmkin bolǵan dáreje. * Geterogenlik: hár túrli texnologiyalardı qollanıw hár túrli test usılları menen quralların parallel qollanıwdı talap etetuǵın dáreje. Programmalıq komponentlerdiń testlewge jaramlılıǵın tómendegiler arqalı jaqsılawǵa boladı: * Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw * Testlewge jaramlılıq ushın joybarlaw (apparatlıq támiynat tarawındaǵı testlew ushın joybarlawǵa uqsas) == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynat sapası]] nekrgwbr5301h6swf037ousd0z6zhn3 0 49286 276680 2026-10-28T17:36:39Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Programmalıq támiynattı verifikaciyalaw''' — maqseti programmalıq támiynattıń kútilgen talaplarǵa sáykes keliwin támiyinlew bolǵan [[Programmalıq injiniring|programmalıq injiniringtiń]], [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleriniń]] hám esaplaw teoriyasınıń tarawı. == Keń mánisi hám klassifikaciyası == Verifikaciyanıń keń anıqlaması onı [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] mene...» 276680 wikitext text/x-wiki '''Programmalıq támiynattı verifikaciyalaw''' — maqseti programmalıq támiynattıń kútilgen talaplarǵa sáykes keliwin támiyinlew bolǵan [[Programmalıq injiniring|programmalıq injiniringtiń]], [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleriniń]] hám esaplaw teoriyasınıń tarawı. == Keń mánisi hám klassifikaciyası == Verifikaciyanıń keń anıqlaması onı [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] menen baylanıstıradı. Bunday jaǵdayda verifikaciyalawdıń eki tiykarǵı tásili bar: * ''Dinamikalıq verifikaciyalaw'', sonday-aq eksperiment, [[Dinamikalıq testlew|dinamikalıq testlew]] yamasa ápiwayı túrde testlew dep te ataladı. Ol nasazlıqlardı (programmalıq qátelerdi) tabıw ushın jaqsı. * ''Statikalıq verifikaciyalaw'', sonday-aq [[Statikalıq programma analizi|analiz]] yamasa statikalıq testlew dep te ataladı. Ol programmanıń durıslıǵın dálillew ushın paydalı. Biraq programmalıq támiynattıń haqıyqatında orınlaytuǵın processi menen statikalıq verifikaciyanıń ol orınlaydı dep boljaytuǵın processi arasında bir yamasa bir neshe qayshılıq bolǵanda, bul jalǵan unamlı nátiyjelerge alıp keliwi múmkin. ACM esaplaw klassifikaciyası sistemasında programmalıq támiynattı verifikaciyalaw temaları «Programmalıq támiynat hám onıń injiniringi» bóliminiń «Programmalıq támiynattı jaratıw» bóliminde berilgen. Al programmanı verifikaciyalaw sonday-aq «Esaplaw teoriyası» bóliminiń «Semantika hám pikirlew» bóliminde, «Programma haqqında pikirlew» temasında da berilgen. == Dinamikalıq verifikaciyalaw (Test, eksperiment) == Dinamikalıq verifikaciyalaw programmalıq támiynat orınlanıp atırǵan waqıtta ótkeriledi hám onıń minez-qulqın dinamikalıq túrde tekseredi. Ol ádette testlew basqıshı dep ataladı. Verifikaciya — kózden ótkeriw processi. Testlerdiń kólemine qarap olardı úsh toparǵa bóliwge boladı: * ''Kishi kólemdegi test'': bir funkciyanı yamasa klastı tekseretuǵın test (modullik test) * ''Úlken kólemdegi test'': klaslar toparın tekseretuǵın test, mısalı: ** Modul testi (bir modul) ** [[Integraciyalıq testlew|Integraciyalıq test]] (bir neshe modul) ** Sistemalıq test (pútkil sistema) * ''Qabıllaw testi'': programmalıq támiynattıń qabıllaw kriteriyaların tekseriw ushın anıqlanǵan rásmiy test ** Funkcional test ** Funkcional emes test (ónimlilik, stress-test) Programmalıq támiynattı dinamikalıq verifikaciyalawdıń maqseti — qanday da bir iskerlik (mısalı, bioximiyalıq maǵlıwmatlardı analizlew ushın medicinalıq programmalıq támiynattı dúziw) yamasa bir yamasa bir neshe iskerlikti qayta-qayta orınlaw (mısalı, veb-server ushın stress-test, yaǵnıy iskerliktiń házirgi ónimi iskerliktiń basındaǵıday durıs ekenin tekseriw) arqalı kirgizilgen qátelerdi tabıw. == Statikalıq verifikaciyalaw (Analiz) == Statikalıq verifikaciyalaw — programmalıq támiynattıń talaplarǵa sáykes keletuǵının kodtı iske túsiriwden aldın tekseriw arqalı anıqlaw processi. Mısalı: * ''Kodlaw qaǵıydalarına sáykeslikti verifikaciyalaw'' * ''Jaman ámeliyatlardı (anti-úlgilerdi) anıqlaw'' * Programmalıq metrikalardı esaplaw * Formal verifikaciyalaw Analiz arqalı verifikaciyalaw — analiz arqalı verifikaciyalaw usılı izertlew, matematikalıq esaplawlar, logikalıq bahalaw hám klassikalıq oqıwlıq usılları yamasa qabıl etilgen ulıwma qollanılatuǵın kompyuter usılları járdeminde esaplawlar arqalı verifikaciyalawǵa qollanıladı. Analiz talaplarǵa sáykeslikti anıqlaw ushın ólshengen maǵlıwmatlardan hám baqlanǵan test nátiyjelerinen tańlama alıwdı hám olardı esaplanǵan kútilgen mánisler menen salıstırıwdı óz ishine aladı. == Tar mánisi == Tarıraq anıqlanǵanda, verifikaciyalaw tek statikalıq testlewge teń boladı hám ol artefaktlarǵa qollanıwǵa arnalǵan. Al (pútkil programmalıq ónimdi) validaciyalaw dinamikalıq testlewge teń boladı hám ol islep turǵan programmalıq ónimge (talaplardan basqa onıń artefaktlarına emes) qollanıwǵa arnalǵan. Talaplardı validaciyalawdı statikalıq túrde de, dinamikalıq túrde de ótkeriwge bolatuǵınına itibar beriń (artefaktlardı validaciyalawdı qarań). == Validaciya menen salıstırıw == {{Main|Programmalıq támiynattı verifikaciyalaw hám validaciyalaw}} Programmalıq támiynattı verifikaciyalaw kóbinese programmalıq támiynattı validaciyalaw menen shatastırıladı. ''Verifikaciyalaw'' menen ''validaciyalaw'' arasındaǵı ayırmashılıq: * Programmalıq támiynattı ''verifikaciyalaw'' «Biz ónimdi durıs dúzip atırmız ba?» degen sorawdı beredi; yaǵnıy, programmalıq támiynat óziniń specifikaciyalarına sáykes kele me? (Úy óziniń sızılmalarına sáykes keletuǵınınday.) * Programmalıq támiynattı ''validaciyalaw'' «Biz durıs ónimdi dúzip atırmız ba?» degen sorawdı beredi; yaǵnıy, programmalıq támiynat paydalanıwshıǵa haqıyqatında kerek nárseni orınlay ma? (Úy iyesiniń mútájliklerine hám qálewlerine sáykes keletuǵınınday.) == Ádebiyatlar == * IEEE: SWEBOK: Guide to the Software Engineering Body of Knowledge * Carlo Ghezzi, Mehdi Jazayeri, Dino Mandrioli: Fundamentals of Software Engineering, Prentice Hall, ISBN 0-13-099183-X * Alan L. Breitler: A Verification Procedure for Software Derived from Artificial Neural Networks, Journal of the International Test and Evaluation Association, Jan 2004, Vol 25, No 4. * Vijay D'Silva, Daniel Kroening, Georg Weissenbacher: [http://www.kroening.com/papers/tcad-sw-2008.pdf A Survey of Automated Techniques for Formal Software Verification]. IEEE Trans. on CAD of Integrated Circuits and Systems 27(7): 1165-1178 (2008) [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] 33gnxofc0ar818d5bnjn1j0m2qdxaz6 0 49287 276681 2026-10-28T17:58:12Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Mısallar arqalı specifikaciyalaw''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''specification by example'', '''SBE''') — abstrakt bayanlawlardıń ornına reallıqqa jaqın mısallardı qollanıp, talaplardı belgilew hám kórsetiwge tiykarlanǵan, programmalıq ónimler ushın [[Programmalıq támiynat talapları|talaplardı]] hám biznesge baǵdarlanǵan [[Funkcional testlew|funkcional testlerdi]] anıqlawdıń birgeliktegi tásili. Ol Agile programmalıq támiynattı isl...» 276681 wikitext text/x-wiki '''Mısallar arqalı specifikaciyalaw''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''specification by example'', '''SBE''') — abstrakt bayanlawlardıń ornına reallıqqa jaqın mısallardı qollanıp, talaplardı belgilew hám kórsetiwge tiykarlanǵan, programmalıq ónimler ushın [[Programmalıq támiynat talapları|talaplardı]] hám biznesge baǵdarlanǵan [[Funkcional testlew|funkcional testlerdi]] anıqlawdıń birgeliktegi tásili. Ol [[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] usılları, ásirese minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıw kontekstinde qollanıladı. Bul tásil ásirese domenlik hám shólkemlik jaqtan aytarlıqtay quramalı bolǵan iri kólemli proektlerde talaplardı hám funkcional testlerdi basqarıw ushın tabıslı<ref name="Adzic11">{{cite book|last=Adzic|first=Gojko|title=Specification by example: How successful teams deliver the right software|publisher=Manning|year=2011|isbn=9781617290084}}</ref>. Mısallar arqalı specifikaciyalaw sonday-aq mısallarǵa tiykarlanǵan islep shıǵıw, orınlanatuǵın talaplar, [[Qabıllaw testlerine tiykarlanǵan islep shıǵıw|qabıllaw testlerine tiykarlanǵan islep shıǵıw]] (ATDD<ref name="Pugh11">{{cite book|last=Pugh|first=Ken|title=Lean-Agile Acceptance Test Driven Development: Better Software Through Collaboration: A Tale of Lean-Agile Acceptance Test Driven Development|publisher=Addison Wesley|year=2011|isbn=978-0-321-71408-4}}</ref> yamasa A-TDD<ref name="Larman10">{{cite book|last1=Larman|first1=Craig|last2=Vodde|first2=Bas|title=Practices for Scaling Lean and Agile Development: Large, Multisite, and Offshore Product Development with Large-Scale Scrum|publisher=Pearson|year=2010|isbn=978-0-321-63640-9|url=https://archive.org/details/practicesforscal00larm_0}}</ref>), Agile qabıllaw testlewi<ref name="Adzic09">{{cite book|last=Adzic|first=Gojko|title=Bridging the Communication Gap: Specification by Example and Agile Acceptance Testing|publisher=Neuri|year=2009|isbn= 978-0-9556836-1-9}}</ref>, testlerge tiykarlanǵan talaplar (TDR) dep te ataladı. ==Artıqmashılıqları== Júdá abstrakt yamasa jańa túsiniklerdi anıq mısallarsız túsiniw qıyın bolıwı múmkin. Mısallar arqalı specifikaciyalaw anıq túsinik qáliplestiriwge arnalǵan hám programmalıq támiynattı islep shıǵıwdaǵı keri baylanıs ciklleri aytarlıqtay qısqartadı. Bul qayta islewdiń azayıwına, ónim sapasınıń joqarılawına, programmalıq támiynattaǵı ózgerislerdiń tezirek orınlanıwına hám testlewshiler, analitikler hám islep shıǵıwshılar sıyaqlı programmalıq támiynattı islep shıǵıwǵa qatnasatuǵın hár túrli rollerdiń iskerligin jaqsıraq muwapıqlastırıwǵa alıp keledi<ref name="Adzic11"/>. ==Mısallar jalǵız haqıyqat deregi retinde== Mısallar arqalı specifikaciyalawdıń tiykarǵı aspekti — barlıq kózqaraslardan kerekli ózgerisler haqqında birgelki haqıyqat deregin jaratıw. Biznes analitikleri óz hújjetleri ústinde islegende, programmalıq támiynattı islep shıǵıwshılar óz hújjetlerin júrgizgende, al testlewshiler funkcional testlerdiń bólek jıynaǵın júrgizgende, haqıyqattıń usı hár túrli versiyaların úziliksiz muwapıqlastırıw hám sinxronlaw zárúrligi sebepli programmalıq támiynattı jetkerip beriwdiń nátiyjeliligi aytarlıqtay tómenleydi. Qısqa iteraciyalıq cikllerde bunday muwapıqlastırıw kóbinese háptesine yamasa eki háptede bir ret talap etiledi. Mısallar arqalı specifikaciyalawda hár túrli roller hámmeniń túsinigin qamtıytuǵın jalǵız haqıyqat deregin jaratıwǵa qatnasadı. Mısallar anıqlıq hám dállik beriw ushın qollanıladı, sonda birdey maǵlıwmattı specifikaciya retinde de, biznesge baǵdarlanǵan funkcional test retinde de qollanıwǵa boladı. Islep shıǵıw yamasa jetkerip beriw waqtında anıqlanǵan hár qanday qosımsha maǵlıwmat, mısalı, funkcional boslıqlardıń anıqlanıwı, jetispeytuǵın yamasa tolıq emes talaplar yamasa qosımsha testler, usı jalǵız haqıyqat deregine qosıladı. Funkcionallıq haqqında tek bir haqıyqat deregi bolǵanlıqtan, jetkerip beriw cikliniń ishinde bilimlerdi muwapıqlastırıwdıń, awdarıwdıń hám túsindiriwdiń keregi bolmaydı. Kerekli ózgerislerge qollanılǵanda, anıqlastırılǵan mısallar jıynaǵı is júzinde specifikaciya hám programmalıq támiynat funkcionallıǵın biznesge baǵdarlanǵan [[Qabıllaw testlewi|qabıllaw testi]] bolıp tabıladı. Ózgeris ámelge asırılǵannan keyin, mısallar menen specifikaciya bar funkcionallıqtı túsindiretuǵın hújjetke aylanadı. Bunday hújjetlerdi validaciyalaw avtomatlastırılǵanlıqtan, olar jiyi validaciyalanǵanda, bunday hújjetler tiykarındaǵı programmalıq támiynattıń biznes funkcionallıǵı haqqında isenimli maǵlıwmat deregi bolıp tabıladı. Bunday hújjetlerdi tez eskiretuǵın ádettegi basılǵan hújjetlerden<ref name="Adzic09" /> ajıratıw ushın mısallar menen specifikaciyalardıń tolıq jıynaǵı Tiri hújjetler (Living Documentation) dep ataladı<ref name="Adzic11" />. ==Tiykarǵı ámeliyatlar== Mısallar arqalı specifikaciyalawdı tabıslı qollanatuǵın toparlar ádette tómendegi process úlgilerin qollanadı<ref name="Adzic11" />: *Maqsetlerden kólemdi anıqlaw *Birgelikte specifikaciyalaw — pútkil topar qatnasatuǵın specifikaciya seminarları, kishirek jıynalıslar yamasa telekonferenciya arqalı kózden ótkeriwler arqalı *Talaplardı mısallar járdeminde kórsetiw *Specifikaciyalardı anıqlastırıw *Mısallarǵa tiykarlanǵan testlerdi avtomatlastırıw *Testler járdeminde tiykarındaǵı programmalıq támiynattı jiyi validaciyalaw *Keleshektegi islep shıǵıwdı qollap-quwatlaw ushın mısallar menen specifikaciyalardan hújjetlestiriw sistemasın rawajlandırıw Scrum freymvorkı sheńberinde mısallar arqalı specifikaciyalawdı qollanatuǵın programmalıq támiynat toparları ádette óz waqtınıń 5%–10%-in ónim bekloggin anıqlastırıwǵa, sonıń ishinde birgelikte specifikaciyalawǵa, talaplardı mısallar járdeminde kórsetiwge hám mısallardı anıqlastırıwǵa jumsaydı<ref name="Larman10"/>. === Mısallardı kartalaw === Mısallardı kartalaw (Example Mapping) — áńgimeni baǵdarlay alatuǵın hám qabıllaw kriteriyaların qısqa waqıtta anıqlawǵa múmkinshilik beretuǵın ápiwayı usıl. Bul process tariyxlardı mısallar arqalı specifikaciyalaw túrinde hújjetlestirilgen Qaǵıydalarǵa hám Mısallarǵa bóledi hám ol BDD tarawında keń qollanılatuǵın usıl bolıp tabıladı<ref name="ccblog-wynne">{{Cite web |title=Introducing Example Mapping |last=Wynne |first=Matt |work=Cucumber Blog |date=8 December 2015 |access-date=10 May 2021 |url= https://cucumber.io/blog/bdd/example-mapping-introduction/ }}</ref>. ==Qollanılıwı== Mısallar arqalı specifikaciyalaw biznes domeni kózqarasınan talaplardı túsiniwde yamasa jetkeriwde máselelerdi tuwdıratuǵın jetkilikli shólkemlik hám domenlik quramalılıǵı bar proektlerge qollanıladı. Ol taza texnikalıq máselelerge yamasa tiykarǵı quramalılıq bilimdi túsiniwde yamasa jetkeriwde bolmaǵan jaǵdaylarǵa qollanılmaydı. Bul tásildiń investiciyalıq bank isi, finanslıq sawda, qamsızlandırıw, aviabiletlerdi bronlaw, onlayn oyınlar hám bahalardı salıstırıw sıyaqlı tarawlarda qollanılǵanı hújjetlestirilgen<ref name="Adzic11" />. Uqsas tásil atom elektr stanciyasın simulyaciyalaw proektinde de hújjetlestirilgen<ref name="Larman10" />. Ulıwma mısallarǵa tiykarlanǵan testler biznes kózqarasınan programmalıq támiynattı jetkerip beriwde toparǵa járdem beriwge arnalǵan testler kategoriyasına eń jaqsı sáykes keledi (Agile testlew kvadrantların<ref>{{cite book|last1=Crispin|first1=Lisa|last2=Gregory|first2=Janet|title=Agile Testing: A Practical Guide for Testers and Agile Teams|publisher=Addison Wesley|year=2008|isbn=978-0-321-53446-0}}</ref> qarań) — bul durıs ónimniń dúzilip atırǵanın támiyinleydi. Olar programmalıq sistemaǵa taza texnikalıq kózqarastan qaraytuǵın testlerdi (ónimniń durıs dúzilip atırǵanın bahalaytuǵın testlerdi, mısalı, modullik testlerdi, komponentlik yamasa texnikalıq integraciyalıq testlerdi) yamasa ónim islep shıǵılǵannan keyin onı bahalaytuǵın testlerdi (mısalı, qáwipsizlik boyınsha penetraciyalıq testlerdi) almastırmaydı. ==Tariyxı== Programmalıq támiynat proektlerinde reallıqqa jaqın mısallardı jalǵız haqıyqat deregin, talaplar hám avtomatlastırılǵan testler retinde qollanıwdıń eń dáslepki hújjetlestirilgen jaǵdayı — 1996-jılı Uord Kanningem «A Pattern Language of Competitive Development» maqalasında<ref name="Cunningham06">{{cite book|title=Pattern Languages of Program Design 2|publisher=Addison-Wesley|year=1996|isbn=978-0-201-89527-8}}</ref><ref name="Cunningham06-2">{{cite web|author=Ward Cunningham |url=http://c2.com/ppr/episodes.html |title=EPISODES: A Pattern Language of Competitive Development Part I |publisher=C2.com |access-date=2014-01-08}}</ref> táriyiplegen WyCash+ proekti. «Mısallar arqalı specifikaciyalaw» atın 2004-jılı Martin Fauler usınǵan<ref>{{cite web|author=Martin Fowler 18 March 2004 |url=http://martinfowler.com/bliki/SpecificationByExample.html |title=SpecificationByExample |publisher=Martinfowler.com |date=2004-03-18 |access-date=2014-01-08}}</ref>. Mısallar arqalı specifikaciyalaw — shama menen 1997-jılı usınılǵan ekstremal programmalastırıwdıń Klient testi<ref name="Beck99">{{cite book|last=Beck|first=K.|title=Extreme Programming Explained: Embrace Change|publisher=Addison-Wesley|year=1999|isbn=978-0-321-27865-4}}</ref> ámeliyatınıń hám 2004-jılǵı domenge baǵdarlanǵan joybarlawdıń Ulıwma qollanılatuǵın til<ref name="Evans04">{{cite book|last=Evans|first=Eric|title=Domain-Driven Design:Tackling Complexity in the Heart of Software |publisher=Addison-Wesley|year=2004|isbn= 0-321-12521-5}}</ref> ideyasınıń rawajlanıwı. Ol 1989-jılı Vaynberg hám Gauz<ref name="Weinberg89">{{cite book|last1=Weinberg|first1=Gerald|last2=Gause|first2=Donald|title=Exploring Requirements: Quality Before Design|publisher=Dorset House|year=1989|isbn=0-932633-13-7|url=https://archive.org/details/exploringrequire00gaus}}</ref> táriyiplegen «qara qutı» testlerin talaplar retinde qollanıw ideyasın paydalanadı. ==Avtomatlastırıw== Iri kólemli proektlerde mısallar arqalı specifikaciyalawdı tabıslı qollanıw programmalıq támiynat funkcionallıǵın mısallardıń (testlerdiń) úlken jıynaǵına salıstırıp jiyi validaciyalawdı talap etedi. Ámeliyatta bul mısallarǵa tiykarlanǵan testlerdiń avtomatlastırılıwın talap etedi. Keń tarqalǵan tásil — testlerdi avtomatlastırıw, biraq mısallardı texnikalıq emes hám texnikalıq topar aǵzalarına oqıwǵa hám qoljetimli bolatuǵın formada saqlaw, solay etip mısallardı jalǵız haqıyqat deregi retinde saqlaw. Bul processti eki aspektke — specifikaciyaǵa hám avtomatlastırıw qatlamına bólingen testler menen isleytuǵın testlewdi avtomatlastırıw qurallarınıń klası qollap-quwatlaydı. Testtiń specifikaciyası kóbinese ápiwayı tekst yamasa HTML formasında boladı hám mısallar menen qosımsha táriyiplerdi óz ishine aladı. Avtomatlastırıw qatlamı mısaldı testlenip atırǵan programmalıq sistema menen baylanıstıradı. Bunday qurallarǵa mısallar: *Behat *Concordion *Cucumber *FitNesse *Framework for integrated test *Robot Framework * .NET ushın [https://reqnroll.net Reqnroll] * .NET ushın [https://specflow.org/ SpecFlow] *Gauge == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw filosofiyaları]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Biznes analizi]] lobqe8m0jt0c8ngqaxmog8fojs8vvu6 0 49288 276682 2026-10-28T18:28:00Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «[[Esaplaw texnikası|Esaplaw texnikasında]] '''stress-testlewdi''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''stress testing''; geyde '''azaplaw testlewi''' dep te ataladı) apparatlıq támiynatqa da, programmalıq támiynatqa da qollanıwǵa boladı. Ol kompyuter sistemasınıń maksimal múmkinshiligin anıqlaw ushın qollanıladı hám kóbinese óndiriste qollanıw ushın masshtablaw hám isenimlilik penen turaqlılıqtı támiyinlew sıyaqlı maqsetlerde qollanıladı<ref>{{C...» 276682 wikitext text/x-wiki [[Esaplaw texnikası|Esaplaw texnikasında]] '''stress-testlewdi''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''stress testing''; geyde '''azaplaw testlewi''' dep te ataladı) apparatlıq támiynatqa da, programmalıq támiynatqa da qollanıwǵa boladı. Ol kompyuter sistemasınıń maksimal múmkinshiligin anıqlaw ushın qollanıladı hám kóbinese óndiriste qollanıw ushın masshtablaw hám isenimlilik penen turaqlılıqtı támiyinlew sıyaqlı maqsetlerde qollanıladı<ref>{{Cite web |title=Keep it stable, stupid! How to stress-test your PC hardware |url=https://www.pcworld.com/article/456919/keep-it-stable-stupid-how-to-stress-test-your-pc-hardware.html |access-date=2023-03-11 |website=PCWorld |language=en}}</ref>. Stress-testler ádette sistema isten shıqqansha yamasa isten shıǵıwǵa jaqın bolǵansha resurslardı kóp talap etetuǵın processlerdiń úlken muǵdarın iske túsiriwdi óz ishine aladı. ==Apparatlıq támiynat== {{Main|Stress-testlew (apparatlıq támiynat)}} == Programmalıq támiynat == {{Main|Stress-testlew}} == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Ónimlerdi testlew]] ht43p42jkvamqdksh0rlil11myklx88 276683 276682 2026-10-28T18:33:43Z Bekan88 11311 276683 wikitext text/x-wiki [[Esaplaw texnikası|Esaplaw texnikasında]] '''stress-testlewdi''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''stress testing''; geyde '''azaplaw testlewi''' dep te ataladı) apparatlıq támiynatqa da, programmalıq támiynatqa da qollanıwǵa boladı. Ol kompyuter sistemasınıń maksimal múmkinshiligin anıqlaw ushın qollanıladı hám kóbinese óndiriste qollanıw ushın masshtablaw hám isenimlilik penen turaqlılıqtı támiyinlew sıyaqlı maqsetlerde qollanıladı<ref>{{Cite web |title=Keep it stable, stupid! How to stress-test your PC hardware |url=https://www.pcworld.com/article/456919/keep-it-stable-stupid-how-to-stress-test-your-pc-hardware.html |access-date=2023-03-11 |website=PCWorld |language=en}}</ref>. Stress-testler ádette sistema isten shıqqansha yamasa isten shıǵıwǵa jaqın bolǵansha resurslardı kóp talap etetuǵın processlerdiń úlken muǵdarın iske túsiriwdi óz ishine aladı. ==Apparatlıq támiynat== {{Main|Stress-testlew (apparatlıq támiynat)}} == Programmalıq támiynat == {{Main|Stress-testlew (programmalıq támiynat)}} == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Ónimlerdi testlew]] 03kmortgii8wb1p9f9pa0d7u2wxnfhy 0 49289 276684 2026-10-28T18:43:32Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Stress-testlew''' — ádettegi islewdiń shegaralarınan tısqarı testlew arqalı programmalıq támiynattıń shıdamlılıǵın anıqlaytuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] iskerligi. Stress-testlew ásirese «júdá áhmiyetli» (mission critical) programmalıq támiynat ushın zárúr, biraq ol programmalıq támiynattıń barlıq túrleri ushın qollanıladı. Stress-testler ádette ádettegi jaǵdaylarda durı...» 276684 wikitext text/x-wiki '''Stress-testlew''' — ádettegi islewdiń shegaralarınan tısqarı testlew arqalı programmalıq támiynattıń shıdamlılıǵın anıqlaytuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] iskerligi. Stress-testlew ásirese «júdá áhmiyetli» (mission critical) programmalıq támiynat ushın zárúr, biraq ol programmalıq támiynattıń barlıq túrleri ushın qollanıladı. Stress-testler ádette ádettegi jaǵdaylarda durıs minez-qulıq dep esaplanatuǵın nársege qaraǵanda, awır júkleme astındaǵı shıdamlılıqqa, qoljetimlilikke hám qátelerdi qayta islewge kóbirek itibar beredi. Sistemalıq stress-test ádettegi jaǵdaylarda durıs minez-qulıq dep esaplanatuǵın nársege emes, al awır júkleme astındaǵı shıdamlılıqqa, qoljetimlilikke hám qátelerdi qayta islewge kóbirek itibar beretuǵın testlerdi bildiredi. Atap aytqanda, bunday testlerdiń maqsetleri esaplaw resursları (mısalı, yad yamasa disk keńisligi) jetispegende, ádettegiden tıs joqarı parallellik jaǵdayında yamasa xızmet kórsetiwden bas tartıw (DoS) hújimleri waqtında programmalıq támiynattıń isten shıqpawın támiyinlew bolıwı múmkin. Mısallar: * Eń joqarı júklemeler waqtında veb-sayttıń ónimliligin baqlaw ushın veb-serverdi skriptler, botlar hám xızmet kórsetiwden bas tartıwdıń hár túrli quralları járdeminde stress-testlewge boladı. Bunday hújimler ádette bir saattan az dawam etedi yamasa veb-server kótere alatuǵın maǵlıwmatlar kóleminiń shegi tabılǵansha dawam etedi. Stress-testlewdi júkleme testlewi menen salıstırıwǵa boladı: *Júkleme testlewi juwap beriw waqtın ólshep, pútkil ortalıqtı hám maǵlıwmatlar bazasın tekseredi, al stress-testlew anıqlanǵan tranzakciyalarǵa itibar qaratıp, olardı tranzakciyalardı yamasa sistemalardı buzatuǵın dárejege shekem jetkeredi. *Stress-testlew waqtında, eger tranzakciyalar tańlap júklense, maǵlıwmatlar bazası kóp júklemege ushıramawı múmkin, biraq tranzakciyalar awır júklemege ushıraydı. Al júkleme testlewi waqtında maǵlıwmatlar bazası awır júklemege ushıraydı, biraq geypara tranzakciyalar júklenbewi múmkin. *Stress-testlew dep te atalatuǵın sistemalıq stress-testlew — bir waqıttaǵı paydalanıwshılardı sistema kótere alatuǵın dárejeden de asırıp júklew. Nátiyjede sistema pútkil sistemadaǵı eń hálsiz buwında buzıladı. ==Tarawdaǵı tájiriybe== Buzılıwlar tómendegilerge baylanıslı bolıwı múmkin: *óndiristen ózgeshe ortalıqlardıń qásiyetleri, mısalı, kishi test maǵlıwmatlar bazaları *[[Júkleme testlewi|júkleme]] yamasa stress-testlewdiń pútkilley joqlıǵı ==Tiykar== Stress-testlewdiń sebeplerine tómendegiler kiredi: * Testlenip atırǵan programmalıq támiynat «júdá áhmiyetli», yaǵnıy programmalıq támiynattıń buzılıwı (mısalı, isten shıǵıwı) apatlı aqıbetlerge alıp keledi. * Testlewge ajıratılǵan waqıt hám resurslar, dástúrli testlew usılları menen, programmalıq támiynat shıǵarılǵannan keyin qollanılatuǵın barlıq jaǵdaylardı testlew ushın ádette jetkiliksiz boladı. * Testlerdi jazıw ushın jetkilikli waqıt hám resurslar bolǵan jaǵdayda da, programmalıq támiynattıń qollanılatuǵın barlıq hár túrli usılların aldın ala anıqlaw múmkin bolmawı itimal. Bul ásirese [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemalar]] hám aralıq programmalıq támiynat ushın durıs, sebebi olardı aqır-aqıbetinde testlew waqtında hátte bar bolmaǵan programmalıq támiynat qollanadı. * Klientler programmalıq támiynattı testlew ushın qollanılǵan kompyuterlerge qaraǵanda esaplaw resursları (mısalı, yad yamasa disk keńisligi) ádewir az bolǵan kompyuterlerde qollanıwı múmkin. * Kiris maǵlıwmatlarınıń tutaslıǵına kepillik beriwge bolmaydı. Kiris maǵlıwmatları pútkil programmalıq támiynatqa tán: olar maǵlıwmat faylları, aǵımlar hám yad buferleri, sonday-aq komanda qatarında orınlanatuǵın faylǵa berilgen argumentler hám parametrler yamasa GUI qosımshasında háreketlerdi iske túsiretuǵın paydalanıwshı kiris maǵlıwmatları bolıwı múmkin. Maǵlıwmatlardıń buzılıwı yamasa sáykessizligi sebepli payda bolǵan máselelerdi tabıw ushın [[Fazz testlew|fazz testlew]] hám [[Maymıl testlewi|«maymıl» testlewi]] usılların qollanıwǵa boladı. * Parallellikti dástúrli testlew usılları menen testlew ásirese qıyın. Jarıs jaǵdayların hám óz-ara bloklanıwlardı tabıw ushın stress-testlew zárúr bolıwı múmkin. * Internet arqalı qoljetimli bolatuǵın veb-serverler sıyaqlı programmalıq támiynat xızmet kórsetiwden bas tartıw hújimlerine ushırawı múmkin. * Ádettegi jaǵdaylarda yadtıń aǵıp ketiwi sıyaqlı qátelerdiń geypara túrleri salıstırmalı túrde zıyansız bolıwı hám testlew ótkeriletuǵın qısqa waqıt aralıqlarında anıqlaw qıyın bolıwı múmkin. Biraq bul qáteler ele de itimal awır bolıwı múmkin. Bir mániste, salıstırmalı túrde qısqa waqıt dawamında ótkerilgen stress-testlewdi uzaǵıraq waqıt dawamındaǵı ádettegi islewdi imitaciyalaw dep qarawǵa boladı. ==Tarmaqlanıwlardı qamtıw menen baylanısı== ''Tarmaqlanıwlardı qamtıw'' (kod qamtıwınıń belgili bir túri) — test waqtında orınlanǵan tarmaqlanıwlar sanınıń metrikası. Bunda «100% tarmaqlanıwlardı qamtıw» programmadaǵı hárbir tarmaqlanıwdıń qanday da bir test waqtında keminde bir ret orınlanǵanın bildiredi. Tarmaqlanıwlardı qamtıw programmalıq támiynattı testlewdiń eń áhmiyetli metrikalarınıń biri bolıp tabıladı. Tarmaqlanıwlardı qamtıwı tómen bolǵan programmalıq támiynat ádette tolıq testlengen dep esaplanbaydı. Kod qamtıwı metrikaları testlenip atırǵan programmalıq támiynattıń emes, al programmalıq támiynat ushın testlerdiń qásiyeti ekenin atap ótiw kerek. Tarmaqlanıwlardı joqarı dárejede qamtıwǵa erisiw kóbinese mólsherlengen qollanıwdı testleytuǵın ádettegi ''unamlı'' test variaciyalarına qosımsha, ''unamsız'' test variaciyaların, yaǵnıy programmalıq támiynat qanday da bir túrde buzılıwı kerek bolǵan variaciyalardı jazıwdı óz ishine aladı. Unamsız variaciyanıń mısalı — funkciyanı jaramsız parametrler menen shaqırıw. Degen menen, hátte unamsız variaciyalar menen de erisiwge bolatuǵın tarmaqlanıwlardı qamtıwdıń shegi bar, sebebi geypara tarmaqlanıwlar tek testtiń qadaǵalawınan tısqarı bolǵan qátelerdi qayta islew ushın ǵana qollanılıwı múmkin. Mısalı, test ádette yad bólistiriwdi qadaǵalay almaydı, sonlıqtan «yad jetispeydi» qátesin qayta isleytuǵın tarmaqlanıwlardı testlew qıyın. Stress-testlew qátelerdi qayta islewdiń belgili bir tarmaqlanıwları orınlanatuǵın sharayatlardı payda etiw arqalı tarmaqlanıwlardı joqarıraq dárejede qamtıwǵa erise aladı. Qamtıwdı [[Qáte kirgiziw|qáte kirgiziw]] arqalı jáne de jaqsılawǵa boladı. ==Mısallar== * Eń joqarı júklemeler waqtında veb-saytınıń ónimliligin baqlaw ushın veb-serverdi skriptler, botlar hám xızmet kórsetiwden bas tartıwdıń hár túrli quralları járdeminde stress-testlewge boladı. ==Júkleme testi hám stress-test== Stress-testlew ádette buzılıw noqatların anıqlaw hám buzılıwdan keyin tikleniwdi testlew ushın belgilengen shegaralardan tısqarı testlewden turadı<ref name="agile test">{{cite web|last=Gheorghiu|first=Grig|title=Performance vs. load vs. stress testing|date=28 February 2005 |url=https://agiletesting.blogspot.com/2005/02/performance-vs-load-vs-stress-testing.html|publisher=Agile Testing|access-date=25 February 2013}}</ref><ref name="Chan2004">{{cite book | first = H Anthony | last = Chan | chapter = Accelerated stress testing for both hardware and software | title = Annual Symposium Reliability and Maintainability, 2004 - RAMS | pages = 346–351 | publisher = IEEE | date = 2004 | location = Los Angeles, CA | chapter-url = http://www.asqrd.org/wp-content/uploads/2016/02/09D_05_Accelerated-Stress-Testing-for-Both-Hardware-and-Software.pdf | doi = 10.1109/RAMS.2004.1324530 | isbn = 0-7803-8215-3 | access-date = 2020-10-19 }}</ref>. Júkleme testlewi tómen júklemelerden joqarı júklemelerge ótetuǵın qadaǵalanatuǵın ortalıqtı bildiredi. Stress-testlew kóbirek tosınnan waqıyalarǵa, xaosqa hám boljap bolmawshılıqqa itibar qaratadı. Mısal retinde veb-qosımshanı alsaq, stress tómendegi usıllar menen beriliwi múmkin<ref name="agile test"/>: *bir waqıttaǵı paydalanıwshılardıń/HTTP baylanıslarınıń bazalıq sanın eki ese arttırıw *serverlerdi baylanıstıratuǵın tarmaq kommutatorlarındaǵı/marshrutizatorlarındaǵı portlardı tosınnan óshiriw hám qayta qosıw (mısalı, SNMP komandaları arqalı) *maǵlıwmatlar bazasın oflayn rejimge ótkeriw, al keyin onı qayta iske túsiriw *sistema islep turǵanda RAID massivin qayta dúziw *veb hám maǵlıwmatlar bazası serverlerinde resurslardı (CPU, yad, disk, tarmaq) tutınatuǵın processlerdi iske túsiriw * sistemanıń buzılıwǵa qalay reakciya bildiretuǵının hám qalay tiklenetuǵının baqlaw ** Ol óziniń jaǵdayın saqlay ma? ** Qosımsha qatıp qala ma yamasa abaylı túrde toqtay ma? ** Qayta iske túskende, ol sońǵı durıs jaǵdaydan tiklene ala ma? ** Sistema paydalanıwshıǵa hám jurnallarǵa mánisli qátelik xabarların shıǵara ma? ** Kútilmegen buzılıwlar sebepli sistemanıń qáwipsizligi buzıla ma? == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq támiynattı testlew}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] cuomgillgp71rgi8kwt43fe6kmey4j0 0 49290 276685 2026-10-28T18:50:16Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Stress-testlew''' — berilgen sistemanıń, áhmiyetli infrastrukturanıń yamasa subekttiń turaqlılıǵın anıqlaw ushın qollanılatuǵın qasaqana intensiv yamasa tolıq testlew forması. Ol nátiyjelerdi baqlaw ushın ádettegi islew quwatlılıǵınan tısqarı, kóbinese buzılıw noqatına shekem testlewdi óz ishine aladı. Sebeplerge tómendegiler kiriwi múmkin: * buzılıw noqatların yamasa qáwipsiz qollanıw shegaraların anıqlaw * matematika...» 276685 wikitext text/x-wiki '''Stress-testlew''' — berilgen sistemanıń, áhmiyetli infrastrukturanıń yamasa subekttiń turaqlılıǵın anıqlaw ushın qollanılatuǵın qasaqana intensiv yamasa tolıq testlew forması. Ol nátiyjelerdi baqlaw ushın ádettegi islew quwatlılıǵınan tısqarı, kóbinese buzılıw noqatına shekem testlewdi óz ishine aladı. Sebeplerge tómendegiler kiriwi múmkin: * buzılıw noqatların yamasa qáwipsiz qollanıw shegaraların anıqlaw * matematikalıq modeldiń buzılıw noqatların yamasa qáwipsiz qollanıw shegaraların boljawda jetkilikli dárejede anıq ekenin tastıyıqlaw * kózde tutılǵan specifikaciyalardıń orınlanıp atırǵanın tastıyıqlaw * buzılıw rejimlerin (sistemanıń tap qalay buzılatuǵının) anıqlaw * bólshektiń yamasa sistemanıń standart qollanıwdan tısqarı turaqlı islewin testlew Isenimlilik injenerleri ádette buyımnıń xızmet múddetin yamasa buzılıw rejimlerin anıqlaw ushın buyımlardı kútilgen stress astında yamasa hátte tezletilgen stress astında testleydi<ref>Nelson, Wayne B., (2004), ''Accelerated Testing - Statistical Models, Test Plans, and Data Analysis'', John Wiley & Sons, New York, ISBN 0-471-69736-2</ref>. «Stress» termini materialtanıw sıyaqlı geypara tarawlarda anıǵıraq mániske iye bolıwı múmkin, sonlıqtan stress-testlew geyde texnikalıq mániske iye bolıwı múmkin — mısalı, materiallardıń sharshawın testlew. Haywanlar biologiyasında biologiyalıq stresstiń hám '''biologiyalıq stress-testlewdiń''' hár túrli formaları bar, mısalı, kóbinese biomedicinalıq sebepler boyınsha ótkeriletuǵın adamlardaǵı júrek stress-testi. Dene shınıǵıwları fiziologiyasında shınıǵıw zonaları kóbinese energiya óndiriwdi, kislorodtı sińiriwdi yamasa qan ximiyası rejimlerin sanlıq anıqlaytuǵın metabolikalıq stress protokollarına baylanıslı anıqlanadı. ==Esaplaw texnikası== {{Main|Stress-testlew (esaplaw texnikası)}} ==Materiallar== {{Main|Materiallardıń sharshawın testlew}} ==Áhmiyetli infrastruktura== {{Main|Áhmiyetli infrastruktura}} ==Finans== {{Main|Stress-test (finans)}} ==Medicina== ===Júrek=== {{Main|Júrek stress-testi}} ===Tuwıw=== {{Main|Tolǵaq stress-testi}} == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Testler]] 9d1xs77h7bxrqdb48gscqlbv25skjhm 0 49291 276686 2026-10-28T18:57:01Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Sistemalıq testlew''', sonday-aq '''basınan aqırına shekemgi''' ('''E2E''') '''testlew''' dep te ataladı, — tolıq [[Programmalıq támiynat sisteması|programmalıq támiynat sistemasında]] ótkeriletuǵın testlew. Sistemalıq testlew sistemalıq integraciya, [[Integraciyalıq testlew|integraciya]] yamasa modul dárejesindegi testlewden ayırmashılıǵı, sistema dárejesindegi testlewdi táriyipleydi. Sistemalıq testlew kóbinese sistemanıń belg...» 276686 wikitext text/x-wiki '''Sistemalıq testlew''', sonday-aq '''basınan aqırına shekemgi''' ('''E2E''') '''testlew''' dep te ataladı, — tolıq [[Programmalıq támiynat sisteması|programmalıq támiynat sistemasında]] ótkeriletuǵın testlew. Sistemalıq testlew sistemalıq integraciya, [[Integraciyalıq testlew|integraciya]] yamasa modul dárejesindegi testlewden ayırmashılıǵı, sistema dárejesindegi testlewdi táriyipleydi. Sistemalıq testlew kóbinese sistemanıń belgilengen [[Programmalıq támiynat talapları|talaplarǵa]] muwapıqlıǵın bahalaw maqsetine xızmet etedi – kóbinese funkcional talaplar specifikaciyası (FRS), sistemalıq talaplar specifikaciyası (SRS), specifikaciyanıń basqa túri yamasa bir neshe specifikaciya tiykarında. Sistemalıq testlew pútkil sistemadaǵı kemshiliklerdi anıqlay aladı<ref>{{Cite web |title=ISTQB Standard glossary of terms used in Software Testing |url=https://glossary.istqb.org/en/search/}}</ref>. Sistemalıq testlew dizayndı, minez-qulıqtı hám hátte klienttiń boljawlı kútiwlerin tekserip bere aladı. Ol sonday-aq belgilengen programmalıq hám apparatlıq támiynat talaplarınıń shegaralarına shekem hám olardan tısqarı testlewge arnalǵan. ==Tásilleri== * Buzıwshı testlew: úlginiń hár túrli júklemeler astındaǵı islewin yamasa materialdıń minez-qulqın túsiniw ushın testler úlgi buzılǵansha ótkeriledi. * Buzbaytuǵın testlew: materialdıń, komponenttiń yamasa sistemanıń qásiyetlerin olarǵa zıyan keltirmey bahalaw ushın qollanılatuǵın analiz usılları. *[[Qáte kirgiziw]]: sistemanıń minez-qulqın tekseriw ushın sistemaǵa ádettegiden tıs túrde júkleme beretuǵın testlew usılı<ref>{{Cite book|last1=Moradi|first1=Mehrdad|last2=Van Acker|first2=Bert|last3=Vanherpen|first3=Ken|last4=Denil|first4=Joachim|date=2019|editor-last=Chamberlain|editor-first=Roger|editor2-last=Taha|editor2-first=Walid|editor3-last=Törngren|editor3-first=Martin|chapter=Model-Implemented Hybrid Fault Injection for Simulink (Tool Demonstrations)|title=Cyber Physical Systems. Model-Based Design|series=Lecture Notes in Computer Science|volume=11615|language=en|location=Cham|publisher=Springer International Publishing|pages=71–90|doi=10.1007/978-3-030-23703-5_4|isbn=978-3-030-23703-5|s2cid=195769468 |chapter-url=https://figshare.com/articles/preprint/Model-Implemented_Hybrid_Fault_Injection_for_Simulink_Tool_Demonstrations_/12479930 }}</ref><ref>{{Cite journal|title=Optimizing fault injection in FMI co-simulation through sensitivity partitioning {{!}} Proceedings of the 2019 Summer Simulation Conference|url=https://dl.acm.org/doi/abs/10.5555/3374138.3374170|access-date=2020-06-15|website=dl.acm.org|date=22 July 2019 |pages=1–12 |language=EN}}</ref><ref>Moradi, Mehrdad, Bentley James Oakes, Mustafa Saraoglu, Andrey Morozov, Klaus Janschek, and Joachim Denil. "Exploring Fault Parameter Space Using Reinforcement Learning-based Fault Injection." (2020).</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq támiynattı testlew}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Apparatlıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Sistemalar injeneriyası]] ezbmnrgofy5j45hk369297es9trjkbu 0 49292 276688 2026-10-28T19:11:24Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Test dublyorı''' — testtiń óndirislik kodqa ǵárezli bolmawı ushın ǵárezlilikti qanaatlandıratuǵın, programmalıq támiynattı [[Testlewdi avtomatlastırıw|testlewdi avtomatlastırıwda]] qollanılatuǵın [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynat]]. Test dublyorı testlenip atırǵan programmalıq támiynat óndirislik koddan ajırata almaytuǵın interfeys arqalı funkcionallıqtı usınadı. [[Programmist (Baǵdarlamashı)|Programmist]]...» 276688 wikitext text/x-wiki '''Test dublyorı''' — testtiń óndirislik kodqa ǵárezli bolmawı ushın ǵárezlilikti qanaatlandıratuǵın, programmalıq támiynattı [[Testlewdi avtomatlastırıw|testlewdi avtomatlastırıwda]] qollanılatuǵın [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynat]]. Test dublyorı testlenip atırǵan programmalıq támiynat óndirislik koddan ajırata almaytuǵın interfeys arqalı funkcionallıqtı usınadı. [[Programmist (Baǵdarlamashı)|Programmist]] ádette tutınıwshı kodtıń minez-qulqın kod bazasınıń qalǵan bóleginen izolyaciyalaw ushın test dublyorın qollanadı. Test dublyorı ádette óndirislik kodtıń ápiwayılastırılǵan versiyası bolıp tabıladı hám testlewge tán múmkinshiliklerdi óz ishine alıwı múmkin. Test dublyorları [[Test ortalıǵı|test ortalıqların]] dúziw ushın qollanıladı. ==Qollanılıwı== Test dublyorın testlerdi ápiwayılastırıw, orınlanıw tezligin arttırıw yamasa háreket nátiyjeleriniń deterministik bolıwın támiyinlew ushın qollanıwǵa boladı. Mısalı, [[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazası]] serverin qollanatuǵın programma salıstırmalı túrde ásten isleydi hám sistemalıq resurslardı kóp tutınadı, bul testlewdiń ónimliligine kesent beredi. Test sistemanıń ádettegi iskerligi waqtında turaqlı túrde ózgerip turatuǵın maǵlıwmatlar bazasındaǵı maǵlıwmatlardı talap etiwi múmkin, sonlıqtan hár qanday soraw ushın deterministik emes nátiyjeler beriledi. Test dublyorı haqıyqıy maǵlıwmatlar bazasına kiriwdiń ornına statikalıq mánis bere aladı, solay etip tarmaq yamasa sistemalıq shaqırıwlardan da, maǵlıwmatlardıń ózgeriwinen de qashıwǵa boladı. Test dublyorın sistemanıń ǵárezlilikleri ele tayar bolmasa da, testlewge tayar bolǵan bólimin testlew ushın da qollanıwǵa boladı. Mısalı, Login, Home hám User modulleri bar sistemada Login moduli testlewge tayar, al qalǵan ekewi tayar emes dep esaplayıq. Login modulin testlew ushın Home hám User modulleriniń qollanılatuǵın funkciyaların test dublyorları retinde ámelge asırıwǵa boladı. ==Eskertiwler== Test dublyorları kóbinese modullik testlewdi jeńillestiriw ushın qollanılsa da, olardı qollanıwdıń sheklewleri bar. Olardıń tiykarǵısı — bul testler haqıyqıy maǵlıwmatlar bazası baylanısınıń yamasa basqa sırtqı kiriwdiń isleytuǵının dálillemeydi. Usınıń sebebinen ótkerip jiberiliwi múmkin bolǵan qátelerden qashıw ushın joqarıda aytılǵan interfeyslerdiń «haqıyqıy» ámelge asırılıwları menen kodtıń nusqasın jaratatuǵın basqa testler kerek. Integraciyaǵa baylanıslı bul táwekeller ádette [[Integraciyalıq testlew|integraciyalıq testler]], [[Sistemalıq testlew|sistemalıq testler]] yamasa sistemalıq integraciyalıq testler arqalı qamtıladı. ==Ámelge asırıw tásilleri== Test dublyorların ámelge asırǵanda ádettegi tásil eki tiykarǵı adımdı óz ishine aladı: # Óndiriste sırtqı kiriw kerek bolǵan hárbir jaǵdayda, qoljetimli kiriwdi táriyipleytuǵın interfeys anıqlanıwı kerek. TDD-ǵa qaramastan, bunı islewdiń artıqmashılıqları haqqında ǵárezliliklerdi inversiyalaw principin qarań. # Interfeys eki túrli usılda ámelge asırılıwı kerek: olardıń biri óndiriste qollanıw ushın sırtqı processke haqıyqatında kiredi, al ekinshisi — ádette imitaciya (mock) yamasa jalǵan obekt (fake) bolıp tabılatuǵın test dublyorı. Bul tásil modullik testlewge jaramlı ajıratıwdı támiyinleydi hám modullirek, testlewge jaramlıraq hám qayta qollanılatuǵın kod dizaynına alıp keledi<ref>{{cite book |title=Refactoring - Improving the design of existing code |last=Fowler |first=Martin |year=1999 |publisher=Addison Wesley Longman, Inc. |location=Boston |isbn=0-201-48567-2 |url=https://archive.org/details/isbn_9780201485677 }}</ref>. ==Túrleri== Test dublyorları kóp túrli usıllar menen klassifikaciyalanadı. ===Ulıwma=== Ulıwma qabıl etilmegen bolsa da, Mesarosh<ref>{{cite book |first=Gerard |last= Meszaros|title=xUnit Test Patterns: Refactoring Test Code |year=2007 |publisher= Wesley |isbn=978-0-13-149505-0}}</ref> test dublyorların tómendegishe klassifikaciyalaydı: * Stab (stub) — statikalıq kiris maǵlıwmatın beredi * Imitaciya (mock) — test iske túsiwden aldın anıqlanǵan kútiwler arqalı shıǵıs maǵlıwmatın tekseredi * Shpion (spy) — test iske túsiwden aldın shaqırıwdıń shıǵıs maǵlıwmatın belgilewdi hám test iske túskennen keyin kiris parametrlerin tekseriwdi qollap-quwatlaydı * Jalǵan obekt (fake) — testlew ushın óndirislik versiyaǵa qaraǵanda jaqsıraq sáykes keletuǵın, salıstırmalı túrde tolıq funkcionallı ámelge asırıw (mısalı, maǵlıwmatlar bazası serveriniń ornına yadtaǵı maǵlıwmatlar bazası) * Tolıqtırıwshı mánis (dummy) — testlenip atırǵan interfeys ushın talap etiletuǵın, biraq test jaǵdayı oǵan ǵárezli bolmaǵan mánis Kategoriyalar ushın ashıq standart bolmasa da, Martin Fauler Mesaroshqa silteme berip, bul terminlerdi óziniń «Mocks Aren't Stubs» maqalasında qollandı<ref>{{cite web |url=https://martinfowler.com/articles/mocksArentStubs.html |title=''Mocks Aren't Stubs'' |last=Fowler |first=Martin |year=2007 |accessdate=2010-12-29 }}</ref>. Microsoft kompaniyası da «Exploring The Continuum Of Test Doubles» atlı maqalasında usı terminler menen anıqlamalardı qollandı<ref>{{cite web |title=''Exploring The Continuum Of Test Doubles'' |url=https://msdn.microsoft.com/en-us/magazine/cc163358.aspx |last=Seemann |first=Mark |year=2007 |accessdate=2010-12-29 }}</ref>. ===Xızmet=== Xızmetke baǵdarlanǵan arxitektura (SOA) [[Programmalıq támiynat sisteması|sistemaları]] hám mikroxızmetler ushın testlewshiler testlenip atırǵan sistema menen tarmaq protokolı arqalı baylanısatuǵın test dublyorların qollanadı<ref>Clemson, Toby [https://martinfowler.com/articles/microservice-testing/#testing-component-out-of-process-diagram "Testing Strategies in a Microservice Architecture"], ''martinfowler.com'', 18 November 2014. Retrieved on 07 December 2017.</ref><ref>Byars, Brandon. "Testing Microservices with Mountebank", ''Manning Publications'', MEAP began March 2017. ISBN 9781617294778. Retrieved on 07 December 2017.</ref>. Qurallardı jetkerip beriwshiler bul test dublyorların hár túrli atlar menen ataydı. Keń qollanılatuǵın termin — [[Xızmetti virtuallastırıw|xızmetti virtuallastırıw]]. Basqa qollanılatuǵın atlarǵa API simulyaciyası, API imitaciyası<ref>Bryant, Daniel [https://www.infoq.com/news/2016/08/wiremock-v2-api-mocking "API Mocking Tool WireMock v2 Released with Improved Request Matching and Stub Management"], ''InfoQ'', 16 August 2016. Retrieved on 07 December 2017.</ref>, HTTP stabı, HTTP imitaciyası, tarmaq arqalı isleytuǵın test dublyorı kiredi<ref>ThoughtWorks [https://www.thoughtworks.com/radar/tools/mountebank "Technology Radar, Tools: Mountebank"], ''ThoughtWorks'', November 2015. Retrieved on 07 December 2017.</ref><ref>Bulaty, Wojciech [https://www.infoq.com/articles/stubbing-mocking-service-virtualization-differences "Stubbing, Mocking and Service Virtualization Differences for Test and Development Teams"], ''InfoQ'', 19 February 2016. Retrieved on 07 December 2017.</ref>. ===Tekserilgen jalǵan obekt=== ''Tekserilgen jalǵan obekt'' (verified fake) — tekserilgen jalǵan obektke de, haqıyqıy ámelge asırıwǵa da qarsı orınlanatuǵın testler jıynaǵı járdeminde minez-qulqınıń haqıyqıy obekttiń minez-qulqına sáykes keletuǵını tekserilgen jalǵan obekt<ref>{{cite web |url=https://pythonspeed.com/articles/verified-fakes/ |title=''Fast tests for slow services: why you should use verified fakes'' |last=Turner-Trauring |first=Itamar |year=2019 |accessdate=2019-01-21 }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı proektlestiriw úlgileri]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi]] no2clpnm5a0sxrgdnt02b0au0tezfwk 0 49293 276689 2026-10-28T19:17:35Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Úziliksiz testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''continuous test-driven development'', '''CTDD''')<ref name=Madeyski13>Madeyski, L. and Kawalerowicz, M. ''Continuous Test-Driven Development - A Novel Agile Software Development Practice and Supporting Tool'', Proceedings of the 8th International Conference on Evaluation of Novel Approaches to Software Engineering (ENASE), 2013, Angers, France, 4–6 July 2013: p.260-267.</ref> — te...» 276689 wikitext text/x-wiki '''Úziliksiz testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''continuous test-driven development'', '''CTDD''')<ref name=Madeyski13>Madeyski, L. and Kawalerowicz, M. ''Continuous Test-Driven Development - A Novel Agile Software Development Practice and Supporting Tool'', Proceedings of the 8th International Conference on Evaluation of Novel Approaches to Software Engineering (ENASE), 2013, Angers, France, 4–6 July 2013: p.260-267.</ref> — testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıwdı (TDD) geyde [[Úziliksiz testlew|úziliksiz testlew]] dep atalatuǵın, testlerdi fonda avtomat túrde orınlaw arqalı keńeytetuǵın [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] ámeliyatı<ref name=Saff03>Saff, D. and Ernst, M. D. ''Reducing wasted development time via continuous testing'', Fourteenth International Symposium on Software Reliability Engineering, 2003, Denver, USA, 17–20 November 2003: p.281-292.</ref>. ==Ámeliyatı== CTDD-da islep shıǵıwshı dáslep testti jazadı, biraq testlerdi qol menen orınlawǵa májbúr bolmaydı. Testler fonda isleytuǵın úziliksiz testlew quralı arqalı avtomat túrde orınlanadı. Bul usıl ádettegi TDD ámeliyatınıń hárbir basqıshınan keyin — (dáslep ótpeytuǵın) testti jazǵannan keyin, testtiń ótiwi ushın kodtıń minimal muǵdarın jazǵannan keyin hám kodtı refaktoringlegennen keyin — islep shıǵıwshınıń testti iske túsiriw zárúrligin joq etiw arqalı testlerdi qol menen orınlawdan kelip shıǵatuǵın waqıttıń biykarǵa ketiwin azaytıwı múmkin. ===Úziliksiz testlew quralları=== {{Main|Úziliksiz testlew}} * Infinitest — Eclipse hám IntelliJ ushın ashıq kodlı plagin<ref>{{Cite web|url=https://infinitest.github.io/|title=Infinitest|website=infinitest.github.io}}</ref> * NCrunch — Visual Studio ushın úziliksiz testlewdiń kommerciyalıq plagini<ref>{{Cite web|url=https://www.ncrunch.net/|title=NCrunch for Visual Studio|website=www.ncrunch.net}}</ref> * Autotest — Ruby ushın úziliksiz testlew<ref>{{Cite web|url=https://github.com/grosser/autotest|title=Save a file, autotest will run the matching tests! (Autotest without ZenTest): grosser/autotest|date=November 10, 2018|via=GitHub}}</ref> * AutoTest.NET — .NET ushın autotest<ref>{{Cite web|url=https://github.com/continuoustests/AutoTest.Net|title=AutoTest.NET is a tool for automatically running builds and test in the background when code changes. This practice gives you immediate feedback and helps facilitate real test driven development. -..|date=February 19, 2019|via=GitHub}}</ref> * CTDD ushın AutoTest.NET forkı<ref>{{Cite web|url=https://github.com/ImpressiveCode/ic-AutoTest.NET4CTDD|title=AutoTest.NET is a tool for automatically running builds and test in the background when code changes. This practice gives you immediate feedback and helps facilitate real test driven development. -..|date=March 27, 2018|via=GitHub}}</ref> * Mighty-Moose — AutoTest.NET-tiń paketlengen versiyası<ref>{{cite web |url=https://www.continuoustests.com/ |title=Home |website=continuoustests.com}}</ref> * Wallaby.js — JavaScript/TypeScript/CoffeeScript ushın úziliksiz testlew<ref>{{Cite web|url=https://wallabyjs.com/|title=Wallaby - Integrated Continuous Test Runner for JavaScript|website=wallabyjs.com}}</ref> * PyCrunch — PyCharm plagini bar, Python ushın úziliksiz testlew<ref>{{Cite web|url=https://pycrunch.com/|title=PyCrunch TDD Assistant for Python|website=pycrunch.com}}</ref> == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Ekstremal programmalastırıw]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw filosofiyaları]] pqhipo8h6yirvaklwwqo4csl14j00l4 10 49294 276690 2026-10-28T19:19:59Z Frhdkazan 4819 Taza bet jaratıldı: «Vignes près du Pic de Vissou - October 2020.jpg» 276690 wikitext text/x-wiki Vignes près du Pic de Vissou - October 2020.jpg o2ykemkbuccfkujkiek0n8o0kafid6e 10 49295 276691 2026-10-28T19:23:01Z Frhdkazan 4819 Taza bet jaratıldı: «Striped hyena in Bhigwan January 2026 by Tisha Mukherjee.mpg» 276691 wikitext text/x-wiki Striped hyena in Bhigwan January 2026 by Tisha Mukherjee.mpg gxnp031tbthdnvm1dm1z90e60l6r8n3 0 49296 276692 2026-10-28T19:53:19Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''test-driven development'', '''TDD''') — [[Derek kodı|derek kodın]] jazıwdıń usılı. Ol ótpeytuǵın modul dárejesindegi [[Testlewdi avtomatlastırıw|avtomatlastırılǵan]] [[Test jaǵdayı (programmalıq támiynat)|test jaǵdayın]] jazıwdı, keyin testtiń ótiwi ushın tap jetkilikli kodtı jazıwdı, keyin test kodın da, óndirislik kodtı da refaktoringlewdi, al keyin basqa ja...» 276692 wikitext text/x-wiki '''Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''test-driven development'', '''TDD''') — [[Derek kodı|derek kodın]] jazıwdıń usılı. Ol ótpeytuǵın modul dárejesindegi [[Testlewdi avtomatlastırıw|avtomatlastırılǵan]] [[Test jaǵdayı (programmalıq támiynat)|test jaǵdayın]] jazıwdı, keyin testtiń ótiwi ushın tap jetkilikli kodtı jazıwdı, keyin test kodın da, óndirislik kodtı da refaktoringlewdi, al keyin basqa jańa test jaǵdayı menen qaytalawdı óz ishine aladı. Avtomatlastırılǵan testlerdi jazıwdıń alternativ tásilleri — test kodın jazıwdı baslawdan aldın barlıq óndirislik kodtı jazıw yamasa óndirislik kodtı jazıwdı baslawdan aldın barlıq test kodın jazıw. TDD-da ekewi de birge jazıladı, sonlıqtan dúzetiw (debugging) ushın kerekli waqıt qısqaradı<ref>{{Cite journal |last1=Parsa |first1=Saeed |last2=Zakeri-Nasrabadi |first2=Morteza |last3=Turhan |first3=Burak |date=2025-01-01 |title=Testability-driven development: An improvement to the TDD efficiency |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0920548924000461 |journal=Computer Standards & Interfaces |volume=91 |article-number=103877 |doi=10.1016/j.csi.2024.103877 |issn=0920-5489|url-access=subscription}}</ref>. TDD 1999-jılı baslanǵan ekstremal programmalastırıwdıń dáslep testti jazıw programmalastırıw túsinikleri menen baylanıslı<ref name="Cworld92">{{cite web |url=http://www.computerworld.com/softwaretopics/software/appdev/story/0,10801,66192,00.html |title=Extreme Programming |author=Lee Copeland |date=December 2001 |publisher=Computerworld |access-date=January 11, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605060209/http://www.computerworld.com/s/article/66192/Extreme_Programming?taxonomyId=063 |archive-date=June 5, 2011}}</ref>, biraq sońǵı waqıtları ol óz aldına ulıwmalıraq qızıǵıwshılıq payda etti<ref name=Newkirk>Newkirk, JW and Vorontsov, AA. ''Test-Driven Development in Microsoft .NET'', Microsoft Press, 2004.</ref>. Baǵdarlamashılar bul túsinikti eski usıllar menen islep shıǵılǵan miyras kodtı jetilistiriw hám dúzetiw (debugging) ushın da qollanadı<ref name=Feathers>Feathers, M. Working Effectively with Legacy Code, Prentice Hall, 2004</ref>. == Tariyxı == Bul usıldı islep shıqqan yamasa «qayta ashqan»<ref name="Quora2012May11">{{cite web|url=http://www.quora.com/Why-does-Kent-Beck-refer-to-the-rediscovery-of-test-driven-development |title=Why does Kent Beck refer to the "rediscovery" of test-driven development? |author=Kent Beck |date=May 11, 2012 |access-date=December 1, 2014}}</ref> dep esaplanatuǵın programmalıq támiynat injeneri Kent Bek 2003-jılı TDD ápiwayı dizaynlardı xoshametleydi hám isenim payda etedi dep málimledi<ref name=Beck/>. {{Blockquote |text=TDD-nıń dáslepki táriyipi programmalastırıw haqqındaǵı áyyemgi kitapta berilgen edi. Onda kiris lentasın alıp, kútilgen shıǵıs lentasın qol menen terip, keyin haqıyqıy shıǵıs lentası kútilgen shıǵıs maǵlıwmatına sáykes kelgenshe programmalastırıw kerekligi aytılǵan. Men Smalltalk tilinde birinshi xUnit freymvorkın jazǵannan keyin, bunı oqıǵanım esime tústi hám onı sınap kórdim. Men ushın TDD-nıń kelip shıǵıwı usı boldı. Jası úlken programmistlerge TDD-nı táriyiplegenimde, kóbinese «Álbette. Basqasha qalay programmalastırıwǵa boladı?» degen juwaptı esitemen. Sonlıqtan men óz rolimdi TDD-nı «qayta ashıw» dep atayman. |author=Kent Bek |title= |source="Why does Kent Beck refer to the 'rediscovery' of test-driven development? What's the history of test-driven development before Kent Beck's rediscovery?"<ref>{{cite web|url=http://www.quora.com/Why-does-Kent-Beck-refer-to-the-rediscovery-of-test-driven-development |title=Why does Kent Beck refer to the "rediscovery" of test-driven development? |author=Kent Beck |date=May 11, 2012 |access-date=December 1, 2014}}</ref> }} == Kodlaw cikli == [[Fayl:TDD Global Lifecycle.png|thumb|Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıwdıń ómirlik cikliniń grafikalıq kórinisi]] TDD adımları avtorlarǵa qarap sanı hám táriyipi boyınsha azmaz ózgeshelenedi, biraq ádette tómendegishe boladı. Olar ''Test-Driven Development by Example'' kitabına<ref name=Beck>{{cite book |last=Beck| first=Kent |title=Test-Driven Development by Example |publisher=Addison Wesley |location=Vaseem |date=2002-11-08 |isbn=978-0-321-14653-3}}</ref> hám Kent Bektiń «Canon TDD» maqalasına<ref>{{Cite web |last=Beck |first=Kent |date=2023-12-11 |title=Canon TDD |url=https://tidyfirst.substack.com/p/canon-tdd |access-date=2024-10-22 |website=Software Design: Tidy First?}}</ref> tiykarlanǵan. ;1. Jańa funkciya ushın scenariylerdi dizimlew :Jańa minez-qulıqtaǵı kútilgen variantlardı dizimleń. «Tiykarǵı jaǵday bar, al eger bul xızmettiń waqtı tawsılsa she, eger gilt ele maǵlıwmatlar bazasında bolmasa ne hám t.b.» Islep shıǵıwshı bul specifikaciyalardı qollanıw jaǵdayları hám paydalanıwshı tariyxları haqqında sorap anıqlay aladı. TDD-nıń tiykarǵı artıqmashılıǵı sonda, ol islep shıǵıwshını kodtı jazıwdan ''aldın'' talaplarǵa itibar qaratıwǵa májbúrleydi. Bul modullik testler tek kod jazılǵannan ''keyin'' jazılatuǵın ádettegi ámeliyattan ayırmashılıqqa iye. ;2. Dizimdegi element ushın test jazıw :Jańa minez-qulıqtaǵı variant orınlansa, ''ótetuǵın'' avtomatlastırılǵan testti jazıń. ;3. Barlıq testlerdi iske túsiriw. Jańa test ''kútilgen'' sebepler boyınsha ''ótpewi'' kerek :Bul qálegen funkciya ushın haqıyqatında da jańa kod kerek ekenin kórsetedi. Bul [[Test ortalıǵı|test ortalıǵınıń]] durıs isleytuǵının tastıyıqlaydı. Bul jańa testtiń kemshilikli bolıp, mudamı ótip ketiw itimallıǵın joq etedi. ;4. Jańa testten ótetuǵın eń ápiwayı kodtı jazıw :Názik emes kod hám qatań kodlaw qabıl etiledi. Kod 6-adımda jetilistiriledi. Testlengen funkciyalardan tısqarı hesh qanday kod qosılmawı kerek. ;5. Endi barlıq testler ótiwi kerek :Eger qaysı biri ótpese, barlıǵı ótkenshe ótpegen testlerdi minimal ózgerisler menen dúzetiń. ;6. Barlıq testlerdiń ótiwin dawam etiwin támiyinlep, kerek bolǵanınsha refaktoringlew :Kod oqılıwshılıq hám xızmet kórsetiwge jaramlılıq ushın refaktoringlenedi. Atap aytqanda, qatań kodlanǵan test maǵlıwmatları óndirislik koddan alıp taslanıwı kerek. Hárbir refaktoringten keyin testler jıynaǵın iske túsiriw bar funkciyalardıń hesh biriniń buzılmaǵanın támiyinleydi. Refaktoring mısalları: :* kodtı logikalıq jaqtan eń tiyisli ornına kóshiriw :* qaytalanatuǵın kodtı alıp taslaw :* atlardı ózin-ózi hújjetlestiretuǵın etiw :* metodlardı kishirek bóleklerge bóliw :* miyraslıq ierarxiyaların qayta dúziw ;Qaytalaw :Barlıq testler ámelge asırılıp, ótkenshe, dizimdegi hárbir test penen 2-adımnan baslap processti qaytalań. Hárbir test kishi bolıwı hám kommitler jiyi jasalıwı kerek. Eger jańa kod geypara testlerden ótpese, baǵdarlamashı artıqsha dúzetiw (debugging) ornına ózgeristi biykar ete aladı yamasa aldınǵı jaǵdayǵa qaytara aladı. [[Kitapxana (esaplaw texnikası)|Sırtqı kitapxanalardı]] qollanǵanda, is júzinde tek sol kitapxananı testleytuǵınday júdá kishi testlerdi jazbaw áhmiyetli<ref name=Newkirk/>, eger kitapxanada qáteler bar yamasa onıń funkciyaları islep shıǵılıp atırǵan programmalıq támiynattıń barlıq mútájliklerin qanaatlandırıw ushın jetkiliksiz dep esaplawǵa tiykar bolmasa. == Testlerge tiykarlanǵan jumıs == TDD programmalıq támiynattı islep shıǵıwdan tısqarı, ónim hám xızmet kórsetiw toparlarında da '''testlerge tiykarlanǵan jumıs''' retinde qabıl etilgen<ref>Leybourn, E. (2013) ''Directing the Agile Organisation: A Lean Approach to Business Management''. London: IT Governance Publishing: 176-179.</ref>. Testlew tabıslı bolıwı ushın ol mikro hám makro dárejelerde ámeliyatta qollanılıwı kerek. Klastaǵı hárbir metod, hárbir kiris maǵlıwmat mánisi, jurnal xabarı hám qátelik kodı, basqa maǵlıwmat noqatları menen birge, testleniwi kerek<ref>{{Cite web |last=Mohan |first=Gayathri |title=Full Stack Testing |url=https://www.thoughtworks.com/en-us/insights/books/full-stack-testing |access-date=2022-09-07 |website=www.thoughtworks.com |language=en-US}}</ref>. TDD-ǵa uqsas, programmalıq támiynatqa baylanıslı bolmaǵan toparlar jumıstı baslawdan aldın onıń hárbir aspekti ushın sapa qadaǵalawı (QC) tekseriwlerin (ádette avtomatlastırılǵan testler emes, al qol menen ótkeriletuǵın testler) islep shıǵadı. Keyin bul QC tekseriwleri dizayndı anıqlaw hám baylanıslı nátiyjelerdi validaciyalaw ushın qollanıladı. TDD izbe-izliginiń altı adımı azmaz semantikalıq ózgerisler menen qollanıladı: # «Test qosıw» adımınıń ornına «Tekseriw qosıw» # «Barlıq testlerdi iske túsiriw» adımınıń ornına «Barlıq tekseriwlerdi iske túsiriw» # «Qanday da bir kod jazıw» adımınıń ornına «Jumıstı orınlaw» # «Testlerdi iske túsiriw» adımınıń ornına «Barlıq tekseriwlerdi iske túsiriw» # «Kodtı refaktoringlew» adımınıń ornına «Jumıstı tártipke keltiriw» # «Qaytalaw» == Islep shıǵıw stili == Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıwdı qollanıwdıń hár túrli aspektleri bar, mısalı, «Barlıǵın ápiwayı et» (KISS) hám «Bul saǵan kerek bolmaydı» (YAGNI) principleri. Tek testlerden ótiw ushın kerekli kodtı jazıwǵa itibar qaratıw arqalı dizaynlar kóbinese basqa usıllar menen erisiletuǵın dizaynlarǵa qaraǵanda tazaraq hám anıǵıraq bolıwı múmkin<ref name=Beck/>. ''Test-Driven Development by Example'' kitabında Kent Bek sonday-aq «Islep shıqqansha, islegendey kórset» principin usınadı. Proektlestiriw úlgisi sıyaqlı qanday da bir jetilisken dizayn túsinigine erisiw ushın sol dizayndı payda etetuǵın testler jazıladı. Kod maqsetli úlgige qaraǵanda ápiwayıraq bolıp qalıwı, biraq barlıq talap etilgen testlerden ótiwi múmkin. Bul dáslep tınıshsızlandırıwı múmkin, biraq ol islep shıǵıwshıǵa tek áhmiyetli nársege itibar qaratıwǵa múmkinshilik beredi. Testlerdi birinshi bolıp jazıw: testler testleniwi kerek bolǵan funkciyadan aldın jazılıwı kerek. Bunıń kóp artıqmashılıqları bar dep aytıladı. Bul qosımshanıń testlewge jaramlı etip jazılıwın támiyinlewge járdem beredi, sebebi islep shıǵıwshılar qosımshanı qalay testlew kerekligin keyin qospay, eń basınan oylawı kerek. Sonday-aq bul hárbir funkciya ushın testlerdiń jazılıwın támiyinleydi. Bunnan basqa, testlerdi birinshi bolıp jazıw ónim talapların tereńirek hám erterek túsiniwge alıp keledi, test kodınıń nátiyjeliligin támiyinleydi hám [[Programmalıq támiynat sapası|programmalıq támiynat sapasına]] úziliksiz itibar qaratıwdı saqlaydı<ref name="Pathfinder Solutions">{{cite web|title=Effective TDD for Complex Embedded Systems Whitepaper|url=http://www.pathfindersolns.com/wp-content/uploads/2012/05/Effective-TDD-Executive-Summary.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160316153308/http://www.pathfindersolns.com/wp-content/uploads/2012/05/Effective-TDD-Executive-Summary.pdf|archive-date=2016-03-16|publisher=Pathfinder Solutions}}</ref>. Dáslep funkciyanı jazatuǵın kodlawda islep shıǵıwshılar menen shólkemlerde islep shıǵıwshını keyingi funkciyaǵa ótiwge iytermelew, hátte testlewdi pútkilley esapqa almaw tendenciyası bar. Birinshi TDD testi dáslep hátte kompilyaciyalanbawı múmkin, sebebi oǵan kerekli klaslar menen metodlar ele bolmawı múmkin. Degen menen, sol birinshi test orınlanatuǵın specifikaciyanıń baslanıwı xızmetin atqaradı<ref>{{cite web |url=http://www.agilesherpa.org/agile_coach/engineering_practices/test_driven_development/ |title=Agile Test Driven Development |publisher=Agile Sherpa |date=2010-08-03 |access-date=2012-08-14}}</ref>. Hárbir test jaǵdayı dáslep ótpeydi: bul testtiń haqıyqatında isleytuǵının hám qáteni uslay alatuǵının támiyinleydi. Bul kórsetilgennen keyin, tiykarındaǵı funkciyanı ámelge asırıwǵa boladı. Bul «qızıl/jasıl/refaktoring» dep atalatuǵın «testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw ilajına» alıp keldi. Bunda qızıl — ''ótpedi'', al jasıl — ''ótti'' degendi bildiredi. Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw ótpeytuǵın test jaǵdayların qosıw, olardıń ótiwin támiyinlew hám refaktoringlew adımların úziliksiz qaytalaydı. Hárbir basqıshta kútilgen test nátiyjelerin alıw islep shıǵıwshınıń kod haqqındaǵı oy modelin bekkemleydi, isenimin arttıradı hám ónimliligin joqarılatadı. === Kodtıń kóriniwshiligi === {{Main|Modullik testlew}} Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıwda testlerdi ámelge asırıwdan aldın jazıw jabıq metodlardı testlew yamasa tek ashıq interfeysler arqalı testlew haqqında sorawlar tuwdıradı. Bul tańlaw test kodınıń da, óndirislik kodtıń da dizaynına tásir etedi. === Testlerdi izolyaciyalaw === Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw tez «qızıl-jasıl-refaktoring» cikli ushın tiykarınan modullik testlerge súyenedi. Bul testler process shegaralarınan, tarmaq baylanıslarınan yamasa sırtqı ǵárezliliklerden qashıw arqalı tez orınlanadı. TDD ámeliyatshıları komponentlerdiń óz-ara tásirin tekseriw ushın [[Integraciyalıq testlew|integraciyalıq testlerdi]] de jazsa da, bul ástenirek isleytuǵın testler jiyirek iske túsiriletuǵın modullik testlerden bólek saqlanadı. Bir neshe integraciyalanǵan moduldi birge testlew de buzılıwlardıń deregin anıqlawdı qıyınlastıradı. Islep shıǵılıp atırǵan kod sırtqı ǵárezliliklerge súyengende, TDD tez hám izolyaciyalanǵan modullik testlerdi saqlaw ushın [[Test dublyorı|test dublyorların]] qollanıwdı xoshametleydi<ref>{{cite book |title=Refactoring - Improving the design of existing code |last=Fowler |first=Martin |year=1999 |publisher=Addison Wesley Longman, Inc. |location=Boston |isbn=0-201-48567-2 |url=https://archive.org/details/isbn_9780201485677}}</ref>. Ádettegi tásil sırtqı ǵárezliliklerdi ajıratıw ushın interfeyslerdi qollanıwdı hám testlew maqsetleri ushın [[Test dublyorı#Ámelge asırıw tásilleri|test dublyorların]] ámelge asırıwdı óz ishine aladı. Test dublyorları haqıyqıy sırtqı komponentler menen baylanıstı dálillemeytuǵın bolǵanlıqtan, TDD ámeliyatshıları modullik testlerdi tiyisli dárejelerde integraciyalıq testlew menen tolıqtıradı. Orınlanıwdı tezirek hám isenimlirek etiw ushın modul dárejesindegi testlew maksimallastırıladı, al joqarıraq dárejelerdegi ástenirek testler minimallastırıladı. === Birlikti kishi saqlaw === TDD ushın birlik kóbinese klass yamasa kóbinese modul dep atalatuǵın baylanıslı funkciyalar toparı retinde anıqlanadı. Birliklerdi salıstırmalı túrde kishi saqlaw áhmiyetli artıqmashılıqlar beredi dep aytıladı, sonıń ishinde: * Dúzetiwge (debugging) jumsalatuǵın kúshtiń azayıwı — test buzılıwları anıqlanǵanda, kishirek birlikler qátelerdi tabıwǵa járdem beredi. * Ózin-ózi hújjetlestiretuǵın testler — kishi test jaǵdayların oqıw hám túsiniw ańsatıraq<ref name="Pathfinder Solutions"/>. Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıwdıń jetilisken ámeliyatları [[Qabıllaw testlerine tiykarlanǵan islep shıǵıw|qabıllaw testlerine tiykarlanǵan islep shıǵıwǵa]] (ATDD) hám [[Mısallar arqalı specifikaciyalaw|mısallar arqalı specifikaciyalawǵa]] alıp keliwi múmkin. Olarda klient belgilegen kriteriyalar qabıllaw testlerine avtomatlastırıladı, al keyin olar dástúrli modul testlerine tiykarlanǵan islep shıǵıw (UTDD) processin baǵdarlaydı<ref name="Koskela">Koskela, L. "Test Driven: TDD and Acceptance TDD for Java Developers", Manning Publications, 2007</ref>. Bul process klientke programmalıq támiynattıń onıń talaplarına sáykes keletuǵın-kelmeytuǵının sheshiwdiń avtomatlastırılǵan mexanizmin támiyinleydi. ATDD menen islep shıǵıw toparında endi qanaatlandırıwı kerek bolǵan anıq maqset — qabıllaw testleri boladı. Bul toparǵa hárbir paydalanıwshı tariyxınan klient haqıyqatında neni qáleytuǵınına úziliksiz itibar qaratıwǵa múmkinshilik beredi. == Eń jaqsı ámeliyatlar == Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıwdıń eń jaqsı ámeliyatları tómendegishe: === Test strukturası === Test jaǵdayınıń nátiyjeli dúzilisi barlıq talap etilgen háreketlerdiń orınlanıwın támiyinleydi, test jaǵdayınıń oqılıwshılıǵın jaqsılaydı hám orınlanıw aǵımın tegisleydi. Turaqlı struktura ózin-ózi hújjetlestiretuǵın test jaǵdayın dúziwge járdem beredi. Test jaǵdayları ushın keń qollanılatuǵın struktura (1) sazlawdı, (2) orınlawdı, (3) validaciyalawdı hám (4) tazalawdı óz ishine aladı. * Sazlaw: testlenip atırǵan birlikti (UUT) yamasa pútkil test sistemasın testti orınlaw ushın kerekli jaǵdayǵa keltiriw. * Orınlaw: UUT-tı maqsetli minez-qulıqtı orınlawǵa iske túsiriw/baǵdarlaw hám qaytarılatuǵın mánisler menen shıǵıs parametrleri sıyaqlı barlıq shıǵıs maǵlıwmatların alıw. Bul adım ádette júdá ápiwayı boladı. * Validaciyalaw: test nátiyjeleriniń durıs ekenine kóz jetkeriw. Bul nátiyjeler orınlaw waqtında alınǵan anıq shıǵıs maǵlıwmatların yamasa UUT-taǵı jaǵday ózgerislerin óz ishine alıwı múmkin. * Tazalaw: UUT-tı yamasa pútkil test sistemasın testten aldınǵı jaǵdayına qaytarıw. Bul qayta tiklew usı testten keyin dárhal basqa testtiń orınlanıwına múmkinshilik beredi. Geypara jaǵdaylarda, itimal test buzılıwın tallaw ushın maǵlıwmattı saqlaw maqsetinde, tazalaw testtiń sazlaw adımı iske túsiwden tikkeley aldın baslanıwı kerek<ref name="Pathfinder Solutions"/>. === Jeke ámeliyatlar === Jeke adam ámel ete alatuǵın geypara eń jaqsı ámeliyatlar: ulıwma sazlaw hám juwmaqlaw logikasın tiyisli test jaǵdayları qollanatuǵın testti qollap-quwatlaw xızmetlerine ajıratıw, hárbir test orakulın tek óziniń testin validaciyalaw ushın kerekli nátiyjelerge baǵdarlaw hám waqıtqa baylanıslı testlerdi real waqıtta islemeytuǵın operaciyalıq sistemalarda orınlanıwǵa ruqsat beretuǵınday etip joybarlaw. Keshigip orınlanıw ushın 5–10 procentlik qor qaldırıwdıń keń tarqalǵan ámeliyatı testlerdi orınlawdaǵı jalǵan unamsız nátiyjelerdiń itimal sanın azaytadı. Sonday-aq test kodına óndirislik kod sıyaqlı húrmet penen qaraw usınıladı. Test kodı unamlı da, unamsız da jaǵdaylar ushın durıs islewi, uzaq waqıt xızmet etiwi hám oqılatuǵın hám xızmet kórsetiwge jaramlı bolıwı kerek. Toparlar nátiyjeli usıllardı bólisiw hám jaman ádetlerdi anıqlaw ushın jıynalıp, testlerdi hám test ámeliyatların kózden ótkere aladı<ref name="pathfindersolns.com"/>. === Qashıw kerek bolǵan ámeliyatlar: ''anti-úlgiler'' === * Test jaǵdaylarınıń aldın orınlanǵan test jaǵdayları ózgertken sistema jaǵdayına ǵárezli bolıwı (yaǵnıy, modullik testti mudamı belgili hám aldın ala sazlanǵan jaǵdaydan baslaw kerek). * Test jaǵdayları arasındaǵı ǵárezlilikler. Test jaǵdayları bir-birine ǵárezli bolǵan testler jıynaǵı ańsat buzılatuǵın hám quramalı boladı. Orınlanıw tártibin aldın ala boljawǵa bolmaydı. Dáslepki test jaǵdaylarınıń yamasa UUT strukturasınıń ápiwayı refaktoringi baylanıslı testlerde barǵan sayın keń tarqalatuǵın tásirlerdiń spiralına sebep boladı. * Óz-ara ǵárezli testler. Óz-ara ǵárezli testler kaskadlı jalǵan unamsız nátiyjelerge alıp keliwi múmkin. Erte test jaǵdayındaǵı buzılıw, hátte UUT-ta haqıyqıy nasazlıq bolmasa da, keyingi test jaǵdayın buzadı. Bul kemshiliklerdi tallawǵa hám dúzetiwge (debugging) jumsalatuǵın kúshti arttıradı. * Orınlanıwdıń dállik, waqıt yamasa ónimlilik kórsetkishlerin testlew. * «Hámmeni biletuǵın orakullardı» dúziw. Kerekten kóp nárseni tekseretuǵın orakul waqıt ótiwi menen qımbatıraq hám ańsat buzılatuǵın boladı. Bul júdá keń tarqalǵan qáte qáwipli, sebebi ol quramalı proekttiń barlıq jerinde bilinbeytuǵın, biraq keń tarqalǵan waqıt joǵaltıwına sebep boladı<ref name="pathfindersolns.com">{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=0BWSms3J40Y |title=Test-Driven Development (TDD) for Complex Systems Introduction |website=YouTube}} by Pathfinder Solutions</ref>. * Ámelge asırıw detalların testlew. * Ásten isleytuǵın testler. == Salıstırıw hám shegaralaw == === TDD hám ATDD === Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw [[Qabıllaw testlerine tiykarlanǵan islep shıǵıw|qabıllaw testlerine tiykarlanǵan islep shıǵıw]] (ATDD) menen baylanıslı, biraq onnan ayırmashılıqqa iye<ref>{{cite book |title=Lean-Agile Acceptance Test-Driven Development: Better Software Through Collaboration |year=2011 |publisher=Addison Wesley Professional |location=Boston |isbn=978-0-321-71408-4}}</ref>. TDD tiykarınan operaciyalar jıynaǵın durıs orınlaytuǵın jaqsı jazılǵan kod birligin (funkciyanı, klastı yamasa moduldi) dúziwge járdem beretuǵın islep shıǵıwshınıń quralı. ATDD — talaplardıń jaqsı anıqlanǵanın támiyinlew ushın klient, islep shıǵıwshı hám testlewshi arasındaǵı kommunikaciya quralı. TDD testlewdi avtomatlastırıwdı talap etedi. ATDD talap etpeydi, biraq avtomatlastırıw [[Regressiyalıq testlew|regressiyalıq testlewge]] járdem beredi. TDD-da qollanılatuǵın testlerdi kóbinese ATDD testlerinen alıwǵa boladı, sebebi kod birlikleri talaptıń qanday da bir bólegin ámelge asıradı. ATDD testleri klientke túsinikli bolıwı kerek. TDD testleri ushın bul shárt emes. === TDD hám BDD === BDD (minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıw) TDD hám ATDD ámeliyatların biriktiredi<ref>{{cite web |title=BDD |url=http://guide.agilealliance.org/guide/bdd.html |access-date=2015-04-28 |archive-date=2015-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150508045550/http://guide.agilealliance.org/guide/bdd.html }}</ref>. Ol testlerdi birinshi bolıp jazıw ámeliyatın óz ishine aladı, biraq ámelge asırıw birligin testleytuǵın testlerge emes, al minez-qulıqtı táriyipleytuǵın testlerge itibar qaratadı. JBehave, Cucumber, MSpec hám SpecFlow sıyaqlı qurallar ónim iyelerine, islep shıǵıwshılarǵa hám test injenerlerine keyin avtomatlastırılǵan testlerge aylandırıwǵa bolatuǵın minez-qulıqlardı birgelikte anıqlawǵa múmkinshilik beretuǵın sintaksisti usınadı. == TDD ushın programmalıq támiynat == TDD-da paydalı bolǵan kóplegen test freymvorkları hám qurallar bar. === xUnit freymvorkları === Islep shıǵıwshılar test jaǵdayların dúziw hám avtomatikalıq túrde orınlaw ushın kompyuter járdemindegi testlew freymvorkların qollanıwı múmkin. Olar ulıwma alǵanda xUnit dep ataladı (1998-jılı jaratılǵan SUnit-ten kelip shıqqan). xUnit freymvorkları tastıyıqlaw (assertion) stilindegi testti validaciyalaw múmkinshiliklerin hám nátiyjeler haqqında esabat beriwdi usınadı. Bul múmkinshilikler avtomatlastırıw ushın júdá áhmiyetli, sebebi olar orınlanıwdı validaciyalaw awırlıǵın ǵárezsiz keyingi qayta islew iskerliginen testti orınlawdıń quramındaǵı iskerlikke ótkeredi. Bul test freymvorkları usınatuǵın orınlaw freymvorkı basqa múmkinshilikler menen birge sistemanıń barlıq test jaǵdayların yamasa olardıń hár túrli kishi jıynaqların avtomatikalıq túrde orınlawǵa múmkinshilik beredi<ref>{{cite web|title=Effective TDD for Complex, Embedded Systems Whitepaper|url=http://www.pathfindersolns.com/download-whitepaper/?download=EffectiveTDDforComplexEmbeddedSystems.pdf&title=Effective_TDD_for_Complex_Embedded_Systems|publisher=Pathfinder Solutions|access-date=2012-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20130820134917/http://www.pathfindersolns.com/download-whitepaper?download=EffectiveTDDforComplexEmbeddedSystems.pdf&title=Effective_TDD_for_Complex_Embedded_Systems|archive-date=2013-08-20}}</ref>. === TAP nátiyjeleri === Testlew freymvorkları 1987-jılı jaratılǵan, tilge ǵárezsiz Test Anything Protocol (TAP) formatındaǵı modullik testlerdiń nátiyjelerin qabıl etiwi múmkin. == Quramalı sistemalar ushın TDD == TDD-nı iri sistemalarda qollanıw modullik arxitekturanı, jariyalanǵan interfeysleri bar anıqlanǵan komponentlerdi, sistemanıń tártipli qatlamlarǵa bóliniwin hám platformaǵa ǵárezsizlikti maksimallastırıwdı talap etedi. Bul tájiriybede tekserilgen ámeliyatlar testlewge jaramlılıqtı arttıradı hám jıynawdı hám testlewdi avtomatlastırıwdı qollanıwdı jeńillestiredi<ref name="Pathfinder Solutions"/>. === Testlewge jaramlılıq ushın joybarlaw === Quramalı sistemalar bir qatar talaplarǵa sáykes keletuǵın arxitekturanı talap etedi. Bul talaplardıń tiykarǵı bólegi sistemanı tolıq hám nátiyjeli testlewdi qollap-quwatlawdı óz ishine aladı. Nátiyjeli modullik dizayn nátiyjeli TDD ushın zárúr bolǵan ulıwma qásiyetlerge iye komponentlerdi payda etedi. * Joqarı ishki baylanıslılıq hárbir birliktiń baylanıslı múmkinshilikler jıynaǵın usınıwın támiyinleydi hám sol múmkinshiliklerdiń testlerine xızmet kórsetiwdi ańsatlastıradı. * Tómen baylanıslılıq hárbir birlikti izolyaciyalanǵan túrde nátiyjeli testlewge múmkinshilik beredi. * Jariyalanǵan interfeysler komponentke kiriwdi sheklep, testler ushın baylanıs noqatları xızmetin atqaradı. Bul testlerdi dúziwdi jeńillestiredi hám test penen óndirislik birlik konfiguraciyası arasındaǵı eń joqarı sáykeslikti támiyinleydi. Nátiyjeli modullik arxitekturanı dúziwdiń tiykarǵı usılı — scenariylerdi modellestiriw. Bunda izbe-izlik diagrammalarınıń jıynaǵı dúziledi hám olardıń hárbiri sistema dárejesindegi bir orınlanıw scenariyine itibar qaratadı. Scenariy modeli belgili bir stimulǵa juwap retinde komponentler arasındaǵı óz-ara tásir strategiyasın jaratıw ushın ájayıp qural bolıp tabıladı. Bul scenariy modelleriniń hárbiri komponent usınıwı kerek bolǵan xızmetler yamasa funkciyalar ushın talaplardıń bay jıynaǵı xızmetin atqaradı, sonday-aq usı komponentler menen xızmetlerdiń óz-ara tásir etiw tártibin belgileydi. Scenariylerdi modellestiriw quramalı sistema ushın TDD testlerin dúziwdi ádewir jeńillestire aladı<ref name="Pathfinder Solutions"/>. === Úlken toparlar ushın testlerdi basqarıw === Úlkenirek sistemada komponentlerdiń tómen sapasınıń tásiri óz-ara tásirlerdiń quramalılıǵı sebepli kúsheyedi. Bul kúsheyiw úlkenirek proektler kontekstinde TDD artıqmashılıqlarınıń jáne de tezirek toplanıwına alıp keledi. Biraq testlerdiń ulıwma jıynaǵınıń quramalılıǵı itimal artıqmashılıqlardı joq etip, máselege aylanıwı múmkin. Bul ápiwayı esitiledi, biraq tiykarǵı dáslepki adım — test kodınıń da áhmiyetli programmalıq támiynat ekenin hám ol óndirislik kod sıyaqlı qatańlıq penen jazılıwı hám xızmet kórsetiliwi kerek ekenin moyınlaw. Quramalı sistemadaǵı test programmalıq támiynatınıń [[Programmalıq támiynat arxitekturası|arxitekturasın]] jaratıw hám basqarıw tiykarǵı ónim arxitekturası sıyaqlı áhmiyetli. Test basqarıwshıları UUT, [[Test dublyorı|test dublyorları]] hám modullik testlew freymvorkı menen óz-ara tásir etedi<ref name="Pathfinder Solutions"/>. == Artıqmashılıqları hám kemshilikleri == Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıwdıń (TDD) empirikalıq izertlewleri aralas nátiyjeler bergen. Sholıwlar ádette TDD programmalıq támiynat sapasınıń geypara kórsetkishlerin jaqsılawı múmkin ekenine dálil tabadı, biraq onıń ónimlilikke tásiri azıraq turaqlı. 27 izertlewdiń 2013-jılǵı meta-analizi sırtqı sapaǵa kishi unamlı tásirdi hám ónimlilikke ulıwma alǵanda azmaz yamasa hesh qanday tásirdi anıqladı, al sanaatlıq izertlewlerde sapa kóbirek jaqsılanǵan, biraq ónimlilik te kóbirek tómenlegen<ref name="Rafique-Misic-2013">{{cite journal |last1=Rafique |first1=Yahya |last2=Mišić |first2=Vojislav B. |title=The Effects of Test-Driven Development on External Quality and Productivity: A Meta-Analysis |journal=IEEE Transactions on Software Engineering |volume=39 |issue=6 |pages=835–856 |year=2013 |doi=10.1109/TSE.2012.28}}</ref>. 1999–2014-jılları járiyalanǵan izertlewlerdiń 2016-jılǵı sistemalı sholıwı izertlewlerdiń kópshiligi programmalıq támiynattıń ishki hám sırtqı sapasınıń jaqsılanǵanın xabarlaǵanın, biraq ónimlilik nátiyjeleri akademiyalıq hám sanaatlıq sharayatlarda hár túrli bolǵanın anıqladı<ref name="Bissi-2016">{{cite journal |last1=Bissi |first1=Wilson |last2=Neto |first2=A. G. S. S. |last3=Emer |first3=M. C. F. P. |title=The effects of test driven development on internal quality, external quality and productivity: A systematic review |journal=Information and Software Technology |volume=74 |pages=45–54 |year=2016 |doi=10.1016/j.infsof.2016.02.004}}</ref>. Empirikalıq izertlewlerdiń salıstırmalı analizi TDD kirgizilgen kemshiliklerdi azaytıwı hám xızmet kórsetiwge jaramlıraq kodqa alıp keliwi múmkin, al ámelge asırılǵan geypara kod kishirek yamasa azıraq quramalı bolıwı múmkin degen juwmaqqa keldi<ref name="Makinen-Munch-2014">{{cite book |last1=Mäkinen |first1=Simo |last2=Münch |first2=Jürgen |chapter=Effects of Test-Driven Development: A Comparative Analysis of Empirical Studies |title=Software Quality. Model-Based Approaches for Advanced Software and Systems Engineering |series=Lecture Notes in Business Information Processing |volume=166 |pages=155–169 |publisher=Springer |year=2014 |doi=10.1007/978-3-319-03602-1_10}}</ref>. Biraq kásiplik islep shıǵıwshılar menen ótkerilgen sanaatlıq eksperiment TDD-nıń tásiri wazıypanıń ózgesheliklerine kúshli baylanıslı ekenin anıqladı hám sanaatlıq sharayatlarda TDD-nıń testlerdi aqırında jazatuǵın inkremental islep shıǵıwdan jaqsıraq yamasa jamanıraq ekenin anıqlawdan aldın qosımsha dáliller kerek degen juwmaqqa keldi<ref name="Tosun-2017">{{cite journal |last1=Tosun |first1=A. |last2=Dieste |first2=O. |last3=Fucci |first3=D. |last4=Vegas |first4=S. |last5=Turhan |first5=B. |last6=Erdogmus |first6=H. |last7=Santos |first7=A. |last8=Oivo |first8=M. |last9=Toro |first9=K. |last10=Järvinen |first10=J. |last11=Juristo |first11=N. |title=An industry experiment on the effects of test-driven development on external quality and productivity |journal=Empirical Software Engineering |volume=22 |issue=6 |pages=2763–2805 |year=2017 |doi=10.1007/s10664-016-9490-0}}</ref>. TDD processiniń ózgeshelikleri boyınsha keyingi izertlew sapa hám ónimliliktiń jaqsılanıwı testti birinshi jazıw tártibine qaraǵanda kishi, birdey islep shıǵıw adımları menen kóbirek baylanıslı ekenin anıqladı<ref name="Fucci-2017">{{cite journal |last1=Fucci |first1=Davide |last2=Erdogmus |first2=Hakan |last3=Turhan |first3=Burak |last4=Oivo |first4=Markku |last5=Juristo |first5=Natalia |title=A Dissection of the Test-Driven Development Process: Does It Really Matter to Test-First or to Test-Last? |journal=IEEE Transactions on Software Engineering |volume=43 |issue=7 |pages=597–614 |year=2017 |doi=10.1109/TSE.2016.2616877|arxiv=1611.05994}}</ref>. === Itimal artıqmashılıqları === TDD islep shıǵıw waqtında tez keri baylanıs bere aladı, sebebi islep shıǵıwshı ósip baratırǵan avtomatlastırılǵan testler jıynaǵın qayta-qayta iske túsiredi. Bul regressiyalardı olar payda bolǵannan keyin tez anıqlawdı ańsatlastırıwı múmkin hám minez-qulıq ózgerislerine qarsı qáwipsizlik torın beriw arqalı refaktoringti qollap-quwatlay aladı<ref name="Beck-2003">{{cite book |last=Beck |first=Kent |title=Test Driven Development: By Example |publisher=Addison-Wesley |year=2003 |isbn=978-0321146533}}</ref>. Testler sáykes óndirislik koddan aldın jazılatuǵın bolǵanlıqtan, islep shıǵıwshı ámelge asırıwdan aldın kodtıń qálegen minez-qulqın hám interfeysin oylawı kerek. Bul kodtıń kishirek birliklerin, hálsizirek baylanıslılıqtı hám anıǵıraq interfeyslerdi xoshametlewi múmkin, ásirese testler ámelge asırıw detallarına emes, al ashıq minez-qulıqqa qarata jazılǵanda<ref name="Beck-2003"/><ref name="Makinen-Munch-2014"/>. TDD sonday-aq islep shıǵıwdıń qosımsha nátiyjesi retinde avtomatlastırılǵan testler jıynaǵın payda etedi. Bunday testler ózgerisler birlestiriliwden yamasa shıǵarılıwdan aldın jiyi testlenetuǵın úziliksiz integraciya jumıs aǵımlarında paydalı bolıwı múmkin. Bul mániste TDD keyingi ózgerislerge bolǵan isenimdi arttırıwı múmkin, biraq ótken modullik testlerdiń ózi programmalıq támiynattıń durıs ekenin dálillemeydi<ref name="Rafique-Misic-2013"/><ref name="Bissi-2016"/>. === Sheklewleri === TDD [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewdiń]] basqa formalarınıń ornın basa almaydı. TDD ádette modullik testlew arqalı ámelge asırılatuǵın bolǵanlıqtan, ol paydalanıwshı interfeyslerine, maǵlıwmatlar bazalarına, tarqatılǵan sistemalarǵa, apparatlıq támiynatqa, waqıtqa, qáwipsizlik qásiyetlerine yamasa komponentler arasındaǵı óz-ara tásirlerge baylanıslı minez-qulıqtı jetkilikli dárejede testlemewi múmkin. Bul tarawlar kóbinese qosımsha [[Integraciyalıq testlew|integraciyalıq testlewdi]], [[Sistemalıq testlew|sistemalıq testlewdi]], qabıllaw testlewin, qollanıwǵa qolaylıqtı testlewdi yamasa basqa arnawlı testlew usılların talap etedi. TDD waqtında jazılǵan testler óndirislik kod penen birdey qáte túsiniklerge iye bolıwı múmkin. Eger islep shıǵıwshı talaptı durıs emes túsinse, test te, ámelge asırıw da birdey nadurıs boljawdı óz ishine alıwı múmkin, nátiyjede programmalıq támiynat qáte bolıp qalsa da, test ótip ketedi. Sonlıqtan eger testler tolıq bolmasa, júdá tar bolsa yamasa sırttan kórinetuǵın minez-qulıqqa emes, al ámelge asırıw detallarına baǵdarlanǵan bolsa, ótken testlerdiń kóp sanı jalǵan qáwipsizlik sezimin payda etiwi múmkin. Avtomatlastırılǵan testler xızmet kórsetiw qárejetlerin de payda etedi. Ishki ámelge asırıw detalları menen kúshli baylanıslı bolǵan, imitaciyanı artıqsha qollanatuǵın, waqıt haqqındaǵı ańsat buzılatuǵın boljawlarǵa súyenetuǵın yamasa qaytalanatuǵın sazlaw kodın óz ishine alatuǵın testlerge xızmet kórsetiw qıyınlasıwı múmkin<ref name="Meszaros-2007">{{cite book |last=Meszaros |first=Gerard |title=xUnit Test Patterns: Refactoring Test Code |publisher=Addison-Wesley |year=2007 |isbn=978-0131495050}}</ref>. Geypara kontekstlerde, ásirese bar sistemalardaǵı («brownfield») quramalı wazıypalarda yamasa avtomatlastırılǵan testlew boyınsha tájiriybesi sheklengen proektlerde, testlerdi jazıwǵa hám olarǵa xızmet kórsetiwge kerekli waqıt qısqa múddetli ónimlilikti tómenletiwi múmkin<ref name="Tosun-2017"/><ref name="Bissi-2016"/>. TDD úziliksiz integraciya ámeliyatları menen qarama-qarsılıq payda etedi, sebebi dáslep jazılǵan testti keminde TDD cikliniń 4-adımına («testten ótetuǵın eń ápiwayı kodtı jazıw») shekem ápiwayı túrde atomar kommittiń bir bólegi retinde kirgiziwge bolmaydı. Eger ótpeytuǵın testlerge jumıs cikliniń bir bólegi retinde ruqsat beriletuǵın bolsa, TDD yamasa CI ámeliyatına qanday da bir ózgeris kirgiziw kerek. == Konferenciya == Birinshi TDD konferenciyası 2021-jıl iyul ayında ótkerildi<ref>{{cite web|last=Bunardzic|first=Alex|title=First International Test Driven Development (TDD) Conference|url=https://tddconference.github.io/|access-date=2021-07-20|website=TDD Conference|language=en}}</ref>. Konferenciyalar [[YouTube]] platformasında jazıp alındı<ref>{{Citation|title=First International TDD Conference - Saturday July 10, 2021| date=10 July 2021 |url=https://www.youtube.com/watch?v=-_noEVCR__I |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/-_noEVCR__I |archive-date=2021-12-21 |url-status=live|language=en|access-date=2021-07-20}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Ekstremal programmalastırıw]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw filosofiyaları]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] 5qtuv5w33ucm8g8zep6r1vpbassmjbp 0 49297 276693 2026-10-28T20:03:08Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Test maydanı''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''testbed'' yamasa ''test bed'') — ilimiy teoriyalardı, esaplaw quralların hám jańa texnologiyalardı qatań, ashıq hám qaytalanatuǵın túrde testlewge arnalǵan platforma. Bul termin kóplegen tarawlarda eksperimentallıq izertlew hám jańa ónimdi islep shıǵıw platformaları menen ortalıqların táriyiplew ushın qollanıladı. Olar avtomobiller («mullar» dep atalatuǵın), aviaciya dvigatelleri yamasa...» 276693 wikitext text/x-wiki '''Test maydanı''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''testbed'' yamasa ''test bed'') — ilimiy teoriyalardı, esaplaw quralların hám jańa texnologiyalardı qatań, ashıq hám qaytalanatuǵın túrde testlewge arnalǵan platforma. Bul termin kóplegen tarawlarda eksperimentallıq izertlew hám jańa ónimdi islep shıǵıw platformaları menen ortalıqların táriyiplew ushın qollanıladı. Olar avtomobiller («mullar» dep atalatuǵın), aviaciya dvigatelleri yamasa sistemaları sıyaqlı óndiris tarmaqlarındaǵı prototiplerdi ámeliy islep shıǵıwdan baslap, tiri ortalıqta testlew qáwiplerinen qorǵalǵan kompyuter programmalıq támiynatın islep shıǵıw sıyaqlı tarawlardaǵı intellektual múlkti jetilistiriwge shekem hár túrli bolıwı múmkin. ==Programmalıq támiynattı islep shıǵıw== Programmalıq támiynattı islep shıǵıwda test maydanı — belgili bir moduldi (funkciyanı, klastı yamasa kitapxananı) izolyaciyalanǵan túrde testlew usılı. Ol koncepciyanı tekseriw retinde yamasa jańa modul keyin oǵan qosılatuǵın programmadan yamasa sistemadan bólek testlengende qollanılıwı múmkin. Modul ózin úlkenirek programmanıń bir bólegi sıyaqlı tutıwı ushın moduldiń átirapında skelet freymvork ámelge asırıladı. Ádettegi test maydanı programmalıq, apparatlıq hám tarmaq komponentlerin óz ishine alıwı múmkin. Programmalıq támiynattı islep shıǵıwda testlenip atırǵan qosımsha ushın belgilengen apparatlıq hám programmalıq ortalıqtı test maydanı retinde sazlawǵa boladı. Bul kontekstte test maydanı tómendegilerden turatuǵın test ortalıǵı dep te ataladı: * Testlew apparatlıq úskeneleri (test stendi, optikalıq stol, arnawlı test qurılması, haqıyqıy ónimdi yamasa onıń analogın imitaciyalaytuǵın úskeneler, dush, ısıtqıshlar, ventilyatorlar, vakuum kamerası, anexoik kamera sıyaqlı sırtqı ortalıq quralları). * Esaplaw úskeneleri (qayta islew blokları, maǵlıwmatlar orayları, liniyadaǵı FPGA, ortalıqtı imitaciyalaw úskeneleri). * Testlew programmalıq támiynatı (maǵlıwmatlardı jıynaw (DAQ) / oscillograflar, vizuallastırıw hám testlew programmalıq támiynatı, imitaciya úskenelerin maǵlıwmatlar menen támiyinleytuǵın ortalıq programmalıq támiynatı). Test maydanları sonday-aq Internettegi betler bolıp, olarda jámiyetshilikke ózleri dúzgen CSS yamasa HTML kodın testlew hám nátiyjelerin aldın ala kóriw múmkinshiligi beriledi, mısalı: * Arena veb-brauzerin HTML3, Cascading Style Sheets (CSS), Portable Network Graphics (PNG) hám libwww kitapxanasın testlew ushın Dúnya júzilik veb-tarmaq konsorciumı (W3C) hám CERN jaratqan<ref>{{cite web|last=QingLong|first=Lu|title=The Arena Web Browser|url=http://www.yggdrasil.com/Products/Arena/|publisher=Yggdrasil Computing|access-date=6 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20030205061330/http://www.yggdrasil.com/Products/Arena/ |archive-date=February 5, 2003}}</ref>. * Line Mode brauzeri úlgi hám test qosımshası retinde libwww [[Kitapxana (esaplaw texnikası)|kitapxanası]] menen óz-ara tásir etiw ushın jańa funkciyaǵa iye boldı. * libwww kitapxanası sonday-aq islep shıǵılıp atırǵan tarmaq kommunikaciya protokolların testlew yamasa jańa protokollar menen eksperiment ótkeriw ushın da jaratılǵan. ==Samolyotlardı islep shıǵıw== {{Main|Ushıwshı laboratoriya}} Samolyotlardı islep shıǵıwda da test maydanın qollanıw mısalları bar, mısalı, jańa aviaciya dvigatellerin islep shıǵıwda olar ushıwda testlew ushın ushıwshı laboratoriyaǵa ornatıladı<ref>{{cite news|last=Norris|first=Guy|date=7 June 2013|url=http://aviationweek.com/blog/ges-new-747-flying-testbed-colors|title=GE's new 747 flying testbed colors|publisher=Aviation Week|access-date=26 April 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lancaster-archive.com/lanc_photos_testbed.htm|title=Lancaster Test Bed Images|publisher=Avro Lancaster|access-date=26 April 2016}}</ref>. Test maydanlarınıń bunday qollanılıwın dáslep Rolls-Royce kompaniyası reaktiv dvigatellerdi islep shıǵıwda baslaǵan. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Apparatlıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] 83fsq4z914end12u5hlvqg73uijgyu3 0 49298 276707 2026-10-28T21:05:04Z AbzalM 13445 Jańa maqala. Translated from [[:en:Athletic training]] 276707 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Thorns vs. Pride 2018-04-15 29.jpg|thumb|Sport medicinası qánigesi oyınshıǵa járdem kórsetpekte]] '''Sport medicinası qánigeligi''' — jaraqatlar menen keselliklerdiń aldın alıw, olardı tekseriw, diagnoz qoyıw, emlew hám ótkir, sozılmalı yamasa operativ jaǵdaylarda reabilitaciya ótkeriwdi óz ishine alatuǵın densawlıqtı saqlaw kásibi<ref name="NATA">{{cite web |date=2015-03-19 |title=Athletic Training |url=https://web.archive.org/web/20210112104156/https://www.nata.org/about/athletic-training |website=National Athletic Trainers' Association |access-date=2026-10-29}}</ref>. Bul kásiptiń bes tiykarǵı tarawı bar: jaraqatlar menen keselliklerdiń aldın alıw hám densawlıqtı bekkemlew; tekseriw, bahalaw hám diagnoz qoyıw; dárhal hám jedel shuǵıl járdem kórsetiw; emlew ilajları; densawlıqtı saqlawdı basqarıw hám kásiplik juwapkershilik<ref>{{cite web |date=2015 |title=BOC Practice Analysis, 7th Edition |url=https://bocatc.org/system/document_versions/versions/24/original/boc-pa7-content-outline-20170612.pdf |publisher=Board of Certification for the Athletic Trainer |access-date=2026-10-29}}</ref>. == Jumıs orınları == Sport medicinası qánigeleriniń dástúrli jumıs ornı — sport komandaları<ref name="clover">{{cite book |last=Clover |first=J. |date=2016 |title=Sports Medicine Essentials: Core Concepts in Athletic Training & Fitness Instruction |publisher=Cengage Learning |edition=3rd |isbn=978-1-133-28124-5}}</ref><ref name="prentice2017">{{cite book |last=Prentice |first=W. E. |date=2017 |title=Principles of Athletic Training: A Guide to Evidence-Based Clinical Practice |publisher=McGraw-Hill Education |edition=16th |isbn=978-1-259-82400-5}}</ref>. Olardıń kópshiligi [[Universitet|universitetlerde]], mekteplerde hám basqa da bilimlendiriw mákemelerinde islep, sportshı oqıwshılarǵa medicinalıq járdem kórsetedi. Bunday qánigeler kóbinese shınıǵıwlar menen jarıslarda qatnasıp, kerek bolǵanda birinshi járdem kórsetedi<ref name="prentice2017" />. Shınıǵıwlar menen jarıslarda járdem kórsetiw kóbinese uzaq jumıs saatlarına, sonıń ishinde keshki waqıtlarda hám demalıs kúnlerinde islewge alıp keledi<ref name="clover" />. Sport medicinası qánigeleri sport medicinası klinikalarında, reabilitaciya oraylarında, jedel járdem bólimlerinde, shıpakerlik klinikalarında hám xirurgiyalıq operaciyalarda járdem beriwde de isleydi<ref name="prentice2017" /><ref name="fundamentals">{{cite book |last1=Cartwright |first1=L. |last2=Peer |first2=K. |date=2019 |title=Fundamentals of Athletic Training |publisher=Human Kinetics |edition=4th |isbn=978-1-4925-7506-1}}</ref>. Sońǵı on jıllıqlarda olar saxna óneri, kásiplik medicina hám jámiyetlik qáwipsizlik sıyaqlı tarawlarda da isley basladı<ref name="prentice2017" /><ref name="fundamentals" />. == Wazıypaları hám juwapkershiligi == === Jumıs kólemi === Sport medicinası qánigeleri sport medicinası xızmetlerin shıpakerdiń basshılıǵında kórsetedi<ref name="NATA" />. Olar kóbinese ózleri xızmet kórsetetuǵın adamlar ushın dáslepki medicinalıq járdem kórsetiwshiler bolıp, olardıń kúndelikli densawlıǵın qadaǵalaydı. Sport [[Medicina|medicinası]] qánigeleri retinde olar tiykarınan sport jaraqatlarınıń aldın alıw hám olardı emlew menen shuǵıllanadı. Sport medicinası qánigeleri mına temalar boyınsha arnawlı bilim aladı<ref>{{cite web |year=2020 |title=Academic Program Development Guidelines in Athletic Training and Therapy |url=https://www.wfatt.org/_files/ugd/72aa8f_b0f36d82b33d4803ae86c06bc7caf8ad.pdf |publisher=World Federation of Athletic Training and Therapy |access-date=2026-10-29}}</ref>: * '''Basqıshlar:''' qáwiplerdi basqarıw, densawlıqtı bahalaw, medicinalıq diagnoz, ótkir jaǵdaylarda járdem kórsetiw. * '''Tarawlar:''' jaraqatlardıń aldın alıw, sporttaǵı miy shayqalıwı, jaraqatlar menen keselliklerdiń patologiyası, adamnıń tirek-qozǵalıs sisteması ([[Ortopediya|ortopediya]]), adam [[Anatomiya|anatomiyası]], fizikalıq shınıǵıw fiziologiyası, sport biomexanikası, emlewdiń fizikalıq usılları (mısalı, ultrases hám elektr menen emlew), fizikalıq medicina hám reabilitaciya, psixologiyalıq-sociallıq járdem, farmakologiya, awqatlanıw. * '''Ulıwma:''' kásiplik juwapkershilik, medicinalıq [[Etika|etika]], dálillerge tiykarlanǵan medicina, densawlıqtı saqlawdı basqarıw. === Basqa qánigelerge jiberiw === Ayırım jaǵdaylarda nawqaslar sport medicinası qánigesiniń bilimi sheginen tısqarı emlewdi yamasa keńesti talap etiwi múmkin. Bunday jaǵdaylarda qánige olardı basqa densawlıqtı saqlaw qánigelerine jiberiwi kerek. Olarǵa mektep medicinalıq xızmetleri, miyirbiykeler, shıpakerler, tis shıpakerleri, fizioterapevtler, kúsh hám shınıǵıw qánigeleri, fiziologlar, awqatlanıw qánigeleri, psixologlar, massajistler, jedel medicinalıq járdem xızmetkerleri, ortopedler, protez qánigeleri, sport úskeneleri boyınsha xızmetkerler, tóreshiler hám sociallıq xızmetkerler kiredi<ref>{{cite book |last=Prentice |first=W. |year=2011 |title=Principles of Athletic Training: A Competency-Based Approach |publisher=McGraw-Hill |edition=14th}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] 1ruo18vem5435abcdugt9ry4aws6rmf 0 49299 276708 2026-10-28T21:24:05Z AbzalM 13445 Jańa maqala. Translated from [[:en:Ballistic training]] 276708 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Ballistic training medicine ball throw.jpg|thumb|Medicinalıq toptı ılaqtırıw arqalı ballistikalıq shınıǵıw. Ayaqlar menen gewdeni aldınnan júkleytuǵın búgilgen tayarlıq poziciyası ılaqtırıw kúshin arttıradı.]] '''Ballistikalıq shınıǵıw''' (kompensaciyalıq tezleniw shınıǵıwı dep te ataladı)<ref name="Winwood">{{cite journal |last=Winwood |first=Paul W. |title=The Strength and Conditioning Practices of Strongman Competitors |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |year=2011 |volume=25 |issue=11 |pages=3118–3128 |doi=10.1519/JSC.0b013e318212daea}}</ref> — kúshti pútkil háreket kólemi boyınsha tezletetuǵın shınıǵıwlar<ref name="Winwood" /><ref>{{cite book |last=Hoffman |first=Jay |title=Physiological Aspects of Sport Training and Performance |publisher=Human Kinetics |year=2014 |page=151 |isbn=9781492583660}}</ref>. Bul — jarılǵısh quwattı arttırıw maqsetinde salmaqtı ılaqtırıwdı, salmaq penen sekiriwdi yamasa salmaqtı silteytuǵın quwat shınıǵıwlarınıń bir túri<ref name="Bompa">{{cite book |last1=Bompa |first1=Tudor |last2=Buzzichelli |first2=Carlo A. |title=Periodization Training for Sport |edition=3rd |date=2015 |publisher=Human Kinetics |location=Champaign |isbn=978-1-4504-6943-2 |pages=278–279}}</ref>. Ballistikalıq shınıǵıwlardıń maqseti — zattıń háreketindegi tezleniw basqıshın eń joqarı dárejege jetkiziw hám páseyiw basqıshın eń az dárejege túsiriw. Mısalı, medicinalıq toptı ılaqtırǵanda toptıń tezleniwi eń joqarı dárejege jetedi<ref>{{cite book |last1=Guzman |first1=Daniel |last2=Young |first2=Megan |title=Strength Training for Soccer |date=2023 |publisher=Human Kinetics |location=Champaign |isbn=978-1-4925-9834-3 |page=187}}</ref>. Al ádettegi salmaq penen shınıǵıwda qaytalawdıń aqırında páseyiw basqıshı anıq bayqaladı: mısalı, jatıp shtanga kóteriw shınıǵıwınıń aqırında shtanga páseytilip, toqtatıladı. Sol sıyaqlı, sportshı tórtmúyeshli shtanganı uslap sekirgende salmaqtıń tezleniwi eń joqarı dárejege jetedi, al ádettegi salmaq kóteriwde onıń aqırında salmaq páseytiledi<ref>{{cite book |last1=Fleck |first1=Steven J. |last2=Kraemer |first2=William J. |chapter=Ballistic Training |title=Designing Resistance Training Programs |publisher=Human Kinetics |location=Leeds |year=2013 |page=280}}</ref>. == Tariyxı == «Ballistikalıq» sózi [[Grek tili|grek tilindegi]] «ballein», yaǵnıy «ılaqtırıw» sózinen kelip shıqqan. Ballistikalıq shınıǵıwlardıń izleri jazba tariyxtıń barlıq dáwirlerinde, ásirese úlken tastı ılaqtırıwdı súwretleytuǵın shıǵarmalarda ushırasadı. [[Áyyemgi Greciya|Áyyemgi dáwirden]] belgili basqa ballistikalıq sport túrlerine nayza ılaqtırıw hám disk ılaqtırıw kiredi. Shókkish ılaqtırıw jasıraq sport túri bolıp, ol XVI ásirden belgili<ref>{{cite book |last=Silvester |first=Jay |title=Complete Book of Throws |date=2003 |publisher=Human Kinetics |location=Champaign |isbn=0-7360-4114-1 |pages=99, 131}}</ref>. Házirgi dáwirde ballistikalıq shınıǵıwlardı birinshi bolıp joqarı dárejeli sportshılar jarılǵısh háreket qábiletin arttırıw ushın qollana baslaǵan. Házirgi waqıtta kóp qollanılatuǵın ballistikalıq shınıǵıwlarǵa medicinalıq toptı ılaqtırıw, jatıp shtanganı ılaqtırıw, sekiriw menen otırıp-turıw hám girdi siltew kiredi<ref name="Bompa" />. == Ózgeshelikleri hám tásiri == [[Fayl:Stone throw 2 of 3.png|thumb|Úlken tastı ılaqtırıw — áyyemgi dáwirden belgili ballistikalıq shınıǵıwdıń dástúrli túri]] Ballistikalıq shınıǵıwlar bulshıq etlerden júdá tez hám kúshli qısqarıwǵa beyimlesiwdi talap etedi. Bul shınıǵıwlar oraylıq [[Nerv sisteması|nerv sisteması]] menen bulshıq et sistemasınıń úylesip, eń qısqa waqıt ishinde eń kóp kúsh payda etiwin, yaǵnıy kúshtiń payda bolıw tezligin arttırıwdı talap etedi<ref>{{cite book |last=Mullen |first=G. John |title=Swimming Science |date=2018 |publisher=Ivy Press |location=Brighton |isbn=978-1-78240-693-8 |page=101}}</ref>. Ballistikalıq shınıǵıwlarda salmaqtıń tezleniw basqıshı ádewir artadı, al páseyiw basqıshı qısqaradı. Mısalı, medicinalıq toptı ılaqtırǵanda salmaq onı hawaǵa ushırıw ushın shınıǵıwdıń basınan aqırına shekem tezletiledi. Salmaq penen sekirgende salmaq qolda uslap turıla beredi, sonlıqtan ol sekiriwdiń joqarıǵa kóteriliw basqıshı dawamında tezlene beredi. Al ádettegi salmaq penen shınıǵıwlarda qaytalawdıń aqırında salmaq páseytilip, toqtatıladı. Mısalı, jatıp shtanga kóteriwde ádettegi qaytalawdıń aqırında shtanga toqtatıladı, al jatıp shtanganı ılaqtırǵanda ol hawaǵa ılaqtırılǵansha tezlene beredi. Ballistikalıq usılda orınlanǵan shınıǵıw salmaqtı kúshlirek qozǵaltıwǵa múmkinshilik beredi<ref>{{cite book |last1=Turner |first1=Anthony |last2=Turner |first2=Paul |title=Advanced Strength and Conditioning |date=2022 |publisher=Routledge |location=Oxon |isbn=978-1-003-04473-4 |page=269}}</ref>. == Talapları == # '''Bulshıq et talshıqların iske qosıw principleri.''' Ballistikalıq shınıǵıwlar bulshıq etlerdi eń qısqa waqıt ishinde eń kóp kúsh payda etiwge májbúrleydi. Xennemannıń ólshem principine sáykes, kúshke bolǵan talap artqan sayın bulshıq et talshıqları tómengi shekten joqarı shekke qaray iske qosıladı. # '''Háreket tezligi.''' Bulshıq et talshıqlarınıń tolıq iske qosılıwı ushın háreket salmaq qoldan shıqqanǵa shekem pútkil kólemi boyınsha iyteriwshi bolıwı kerek. # '''Shınıǵıwdıń intensivligi.''' Shınıǵıwdıń dawamlılıǵı qaytalawlar sanı yamasa waqıt penen ólsheniwi kerek. Shtanganıń háreketi páseygende shınıǵıw toqtatılıwı kerek. Izertlewler 6–8 qaytalaw yamasa 20–30 sekund eń jaqsı nátiyje beretuǵının kórsetken. # '''Júrek-qan tamır sistemasına paydası.''' Keminde 20 sekund úziliksiz orınlanıp, keyin 30 sekund demalıs berilip, páseyiw baslanǵanǵa shekem qaytalanatuǵın ballistikalıq shınıǵıwlar júrek urıwın shınıǵıw zonası dárejesine kóteretuǵını dálillengen<ref>{{cite web |date=2023-07-24 |title=The Impact of Ballistic Exercises on Heart Rate and Training Zone Levels |url=https://bestratedhealth.com/impact-of-ballistic-exercises-on-heart-rate-and-training-zone-levels/ |website=Best Rated Health |access-date=2026-10-29}}</ref>. # '''Koordinaciya.''' Izertlewler joqarı intensivlikli shınıǵıwlardıń nerv sistemasına úlken tásir etetuǵının kórsetken. Bunıń ushın shınıǵıw júrek urıwın maksimal dárejeniń 90 % ine shekem kóteretuǵın hám bul dárejeni keminde 20 sekund saqlaytuǵın intensivlikte bolıwı kerek. # '''Elektronlıq ólshew.''' Salmaqtı kóteriwdiń tezligin, quwatın hám nátiyjeliligin ólsheytuǵın bir neshe elektronlıq ólshew sisteması bar. Kóteriw tezligi aldınǵı kóteriwdiń 90 % ine shekem tómenlegende sportshı shınıǵıwdı toqtatıwı kerek. Bul tez qısqaratuǵın bulshıq et talshıqlarınıń iske qosılıwında áhmiyetli ózgeris bolǵanın bildiredi. Bunnan tómen bolsa, kóteriw endi ballistikalıq bolmaydı. # '''Shınıǵıwdıń arnawlılıǵı.''' Ballistikalıq shınıǵıwlar salmaqlı zattı ılaqtırıwǵa hám salmaq penen sekiriwge itibar beredi. Izertlewler joqarıǵa sekiriw biyikliginiń, ılaqtırıw tezliginiń hám juwırıw tezliginiń artqanın kórsetken. Biraq bul nátiyjelerdiń belgili bir sport túrine ótiwi sheklengen. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] heezl4qbd0c3ug55ocwxi0zay7hg2a7 0 49300 276709 2026-10-28T21:35:09Z AbzalM 13445 Jańa maqala. Translated from [[:en:Barre (exercise)]] 276709 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Barre class 5.jpg|thumb|Barre shınıǵıwların orınlap atırǵan úsh adam]] [[Fayl:Barre equipment.jpeg|thumb|Barre sabaqlarında qollanılatuǵın ayırım úskeneler: kishi top hám qol ganteller]] '''Barre''' — ádette sport zallarında hám studiyalarda topar sabaqları túrinde ótkeriletuǵın ayaq oyınına tiykarlanǵan fitnes túri<ref name="webmd1">{{cite web |url=http://www.webmd.com/fitness-exercise/a-z/barre-workouts |title=Ballet-Inspired Barre Classes |last=Helmer |first=Jodi |date=2016 |website=WebMD |access-date=2026-10-29}}</ref>. Ol topar bolıp shuǵıllanatuǵın basqa fitnes túrlerinen balet stanogın qollanıwı hám zamanagóy ayaq oyın menen [[Balet|baletten]] alınǵan háreketlerdi óz ishine alıwı menen ajıralıp turadı<ref name="time2">{{cite magazine |url=https://healthland.time.com/2012/10/19/we-tried-this-body-busting-barre/ |title=We Tried This: Body-Busting Barre |last=Sifferlin |first=Alexandra |date=2012-10-19 |magazine=Time |access-date=2026-10-29}}</ref>, sebebi barreniń tiykarın salıwshı Lotte Berk kásiplik zamanagóy ayaq oyın sheberi bolǵan. Keyin ala Berktiń usılındaǵı ayaq oyın háreketleri menen poziciyaları keńeyip, oǵan pilates elementleri de qosılǵan<ref name="webmd1" /><ref name="huffpo1">{{cite web |url=http://www.huffingtonpost.com/2011/08/14/are-barre-classes-worth-the-buzz_n_925538.html |title=Are Barre Classes Worth The Buzz? We Tried It |date=2011-08-14 |website=The Huffington Post |access-date=2026-10-29}}</ref>. == Kelip shıǵıwı == Barre usılın 1959-jılı Lotte Berk tiykarlaǵan. Ol barreni tek fitnes emes, al ónerge tiykarlanǵan usıl dep esaplaǵan. Házirgi waqıtta barre fitnes tarawınıń áhmiyetli bólegine aylanıp, dúnyanıń iri qalalarındaǵı kóplegen studiyalarda hár túrli baǵdarlarda ótkerilip kelmekte. == Úskeneler == Balet stanogınan basqa, geyde rezina lentalar, fitbol topları hám qol ganteller sıyaqlı úskeneler de qollanıladı<ref name="webmd1" /><ref name="huffpo1" /><ref name="time2" />. Sonday-aq kishi pilates topları da paydalanıladı. Qatnasıwshılar sport kiyimin kiyedi<ref name="webmd1" /><ref name="vogue1">{{cite web |url=http://www.teenvogue.com/story/what-to-expect-at-your-first-barre-workout-class |title=Six Things To Know Before Your First Barre Class |date=2013-01-28 |last=Univer |first=Eden |website=Teen Vogue |access-date=2026-10-29}}</ref> hám shınıǵıwlardı jalań ayaq yamasa shulıq penen orınlaydı<ref name="vogue1" /><ref name="ace1">{{cite web |url=https://www.acefitness.org/acefit/healthy-living-article/60/2607/what-can-i-expect-in-popular-group-fitness-classes |title=What can I expect in popular group fitness classes like Pilates, kickboxing and barre? |last=Fable |first=Shannon |date=2012-05-09 |website=ACE Fit |publisher=American Council on Exercise |access-date=2026-10-29}}</ref>. Ayırım arnawlı shulıqlarda tayıp ketpewi ushın tabanında iliniwshi qatlam boladı<ref name="vogue1" />. == Barre sabaǵınıń ózgeshelikleri == Barre sabaqları ádette bir waqıtta bir bulshıq et toparın sharshaǵansha jumıs isletiwge baǵdarlanǵan arnawlı shınıǵıwlardan turadı. Shınıǵıwlar qaytalanıp orınlanadı hám keń háreket kóleminen kishi, terbelmeli háreketlerge shekem ózgeredi. Barre usılı durıs texnikaǵa, dene poziciyasınıń tuwrılıǵına hám dene ortalıǵı bulshıq etleriniń jumısına da itibar beredi<ref name="huffpo1" />. Barre balet penen zamanagóy ayaq oyınnan kelip shıqqanı ushın, qatnasıwshılar háreketlerdi orınlaǵanda gewdeni tik uslaydı. Berk beldiń tómengi bólegin qorǵaw ushın óz usılına jambastı ishke tartıw háreketin de qosqan<ref name="fm1">{{cite web |url=http://www.fitnessmagazine.com/workout/pilates/exercises/barre-beginners-guide/ |title=What is the Barre Workout? What to Know About Barre Classes |date=2014-08-13 |website=Fitness Magazine |access-date=2026-10-29}}</ref>. Barre sabaqlarında tempi, háreket kólemi ózgerip turatuǵın qaytalanıwshı háreketler hám bulshıq etlerdi shımırlaw ushın jeńil salmaqlar (1–1,5 kg) qollanıladı<ref name="fm1" /><ref name="time2" />. Barre sabaqları pútkil dene ushın shınıǵıw retinde dúzilgen. Izertlewler onıń bulshıq et kúshin, deneniń formasın, bulshıq et tonusın, deneni basqarıwdı hám iyiliwsheńlikti jaqsılaytuǵının, sonday-aq kewil-xoshtı hám ózine isenimdi arttıratuǵının kórsetken<ref name="time1">{{cite magazine |url=https://time.com/4776282/barre-class-fitness/ |title=Why Barre Class Is So Good for Your Body |last=Heid |first=Markham |date=2017-05-15 |magazine=Time |access-date=2026-10-29}}</ref><ref name="vogue1" /><ref name="time2" />. == Tariyxı == === Balet stanogınıń tariyxı === [[Fayl:Dancers Practicing at the Barre MET DT840.jpg|thumb|Edgar Dega, «Stanokta shınıǵıp atırǵan balerinalar», 1877-jıl]] «Barre» sózi dástúrli túrde balet sabaǵındaǵı balerinalar menen baylanıslı, sebebi stanoktaǵı shınıǵıwlar keminde XVIII ásirden berli ayaq oyın sheberlerin tayarlawdıń zárúr bólegi bolıp kelgen. Kórkem ónerdegi belgili mısallardıń biri — Edgar Deganıń «Stanokta shınıǵıp atırǵan balerinalar» (1877) súwreti<ref>{{cite web |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/436139 |title=Dancers Practicing at the Barre |last=Degas |first=Edgar |date=1877 |website=The Metropolitan Museum of Art Collection |access-date=2026-10-29}}</ref>. === Lotte Berk hám jeke shınıǵıw túrine aylanıwı === Ayaq oyın ámeliyatındaǵı stanoktıń jeke shınıǵıw túrine aylanıwı [[Germaniya|Germaniyada]] tuwılǵan ayaq oyın sheberi Lotte Berkten baslanǵan. Ol 1959-jılı [[London|Londondaǵı]] Manchester kóshesinde jaylasqan studiyasında «Reabilitaciyalıq shınıǵıw» programmasın baslaǵan<ref>{{cite book |last=Fairfax |first=Esther |title=My Improper Mother and Me |date=2010 |isbn=978-1-904590-26-2 |pages=80–81}}</ref>. Ayaq oyınǵa tiykarlanǵan bul programma hayallarǵa bulshıq et kúshin, tonusın, deneniń tik turıwın, kewil-xoshtı hám ózine isenimdi jaqsılaw sıyaqlı fizikalıq hám psixologiyalıq payda bergen<ref>{{cite book |last1=Berk |first1=Lotte |last2=Prince |first2=Jean |title=Lotte Berk Method of Exercise |publisher=Quartet Books |date=1979 |isbn=9780704332188}}</ref>. == Paydası == Barre boyınsha ilimiy izertlewler az<ref name="Bruno">{{cite magazine |last=Bruno |first=Lauren |date=December 2019 |title=Hitting the Barre: Understanding the Popular Group Fitness Trend |magazine=ACE Certified |publisher=American Council on Exercise |url=https://www.acefitness.org/continuing-education/certified/december-2019/7432/hitting-the-barre-understanding-the-popular-group-fitness-trend/ |access-date=2026-10-29}}</ref>, biraq barreniń 25–31 jastaǵı hayallardıń morfofunkcionallıq jaǵdayın, [[Fitnes|fizikalıq tayarlıq]] dárejesin hám densawlıǵın jaqsılaytuǵını anıqlanǵan<ref>{{cite journal |last1=Krasova |first1=Inna |last2=Semyzorova |first2=Alla |last3=Deineko |first3=Alfiia |last4=Beihul |first4=Ihor |last5=Shyshkina |first5=Olena |date=2023-03-31 |title=Barre-fitness as a modern means of improving the health of women in the first period of adulthood |journal=Physical Rehabilitation and Recreational Health Technologies |volume=8 |issue=1 |pages=29–38 |doi=10.15391/prrht.2023-8(1).04}}</ref>. Sonday-aq barre shınıǵıwları Parkinson keselligi bar adamlar ushın fizikalıq belsendilik boyınsha usınıslardı orınlawdıń qáwipsiz hám qolaylı usılı bolıwı múmkin ekenine baylanıslı ayırım dáliller de bar<ref>{{cite journal |last1=Haussler |first1=Allison M. |last2=Tueth |first2=Lauren E. |last3=Earhart |first3=Gammon M. |date=2025 |title=Feasibility of a Barre Exercise Intervention for Individuals with Mild to Moderate Parkinson Disease |journal=Journal of Dance Medicine & Science |doi=10.1177/1089313X251342623}}</ref>. 2018-jılı Belfasttaǵı Korolewa universitetinde barre menen ayaq oyın fitnesin salıstırıwshı izertlew ótkerilgen. Onıń nátiyjesinde barre toparınıń qatnasıwshılarında bir ayaqta teńsalmaqlılıqtı saqlaw qábiletiniń azǵana jaqsıraq rawajlanǵanı anıqlanǵan<ref>{{cite thesis |last=Jacobs |first=Jill Rose |date=December 2021 |title=The High Barre: An Investigation of Barre for the Performing Arts in Higher Education |degree=PhD |page=69}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] oc74d4qlzle7rpae57dpzb7zdbf9h9v 0 49301 276710 2026-10-28T21:50:00Z AbzalM 13445 Jańa maqala. Translated from [[:en:Benefits of physical activity]] 276710 wikitext text/x-wiki '''Fizikalıq belsendiliktiń paydası''' júdá keń. Fizikalıq belsendiliktiń kóp túrleri densawlıqtı hám kewil-xoshtı jaqsılaydı. Fizikalıq belsendilik — skelet bulshıq etleriniń járdeminde energiya jumsalatuǵın deneniń hár qanday háreketi. Onıń bir túri bolǵan [[Shınıǵıw|shınıǵıw]] — fizikalıq tayarlıqtı hám ulıwma densawlıqtı jaqsılaw yamasa saqlaw ushın aldınnan jobalastırılǵan, belgili tártipke salınǵan hám qaytalanatuǵın háreket<ref>{{cite web |title=Physical Activity |url=https://www.hsph.harvard.edu/obesity-prevention-source/obesity-causes/physical-activity-and-obesity/ |website=Harvard School of Public Health |date=2012-10-21 |access-date=2026-10-29}}</ref>. Fizikalıq belsendilik densawlıqqa kóp túrli payda keltiredi, sonlıqtan ol kóplegen keselliklerdiń aldın alıwda hám olardı emlewde tiykarǵı faktor bolıp tabıladı. Turaqlı fizikalıq belsendilik júrek-qan tamır kesellikleri, 2-tiptegi qantlı diabet, rak keselliginiń ayırım túrleri, [[Insult|insult]] hám gipertoniya sıyaqlı sozılmalı keselliklerdiń aldın alıwǵa yamasa olardıń payda bolıwın keshiktiriwge járdem beredi. Ol sonday-aq psixikalıq densawlıqtıń jaqsılanıwı, sonıń ishinde [[Depressiya|depressiya]] menen mazasızlıq belgileriniń azayıwı menen baylanıslı<ref>{{cite web |last=CDC |date=2024-10-29 |title=Benefits of Physical Activity |url=https://www.cdc.gov/physical-activity-basics/benefits/index.html |website=Physical Activity Basics |access-date=2026-10-29}}</ref>. == Usınılatuǵın muǵdarı == Densawlıq máselelerin payda etiw qáwpin azaytıw ushın háptesine eki yarım saat orta intensivliktegi shınıǵıw usınıs etiledi<ref>{{cite web |date=2022-01-25 |title=Physical activity guidelines for adults aged 19 to 64 |url=https://www.nhs.uk/live-well/exercise/exercise-guidelines/physical-activity-guidelines-for-adults-aged-19-to-64/ |website=NHS |access-date=2026-10-29}}</ref><ref>{{cite web |title=Physical activity |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/physical-activity |website=Dúnya júzilik densawlıqtı saqlaw shólkemi |access-date=2026-10-29}}</ref>. Biraq hátte az muǵdardaǵı shınıǵıw da pútkilley shınıǵıw islemewden paydalıraq<ref>{{cite journal |date=2023-08-14 |title=Small amounts of exercise protect against early death, heart disease and cancer |journal=NIHR Evidence |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_59256}}</ref><ref name="Garcia">{{cite journal |last1=Garcia |first1=L. |last2=Pearce |first2=M. |last3=Abbas |first3=A. |display-authors=etal |title=Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose-response meta-analysis of large prospective studies |journal=British Journal of Sports Medicine |volume=57 |issue=15 |pages=979–989 |date=August 2023 |doi=10.1136/bjsports-2022-105669 |pmid=36854652 |pmc=10423495}}</ref>. == Dárhal payda bolatuǵın paydası == Fizikalıq belsendiliktiń miy densawlıǵına bolǵan ayırım paydası orta yamasa joqarı intensivliktegi shınıǵıwdan keyin dárhal payda boladı. Olarǵa 6–13 jastaǵı balalarda pikirlew qábiletiniń jaqsılanıwı, úlkenlerde mazasızlıqtıń qısqa waqıtqa azayıwı hám jası úlken adamlarda háreket qábiletiniń artıwı kiredi<ref>{{cite journal |last1=Štajer |first1=V. |last2=Milovanović |first2=I. M. |last3=Todorović |first3=N. |display-authors=etal |title=Let's (Tik) Talk About Fitness Trends |journal=Frontiers in Public Health |volume=10 |pages=899949 |date=2022 |doi=10.3389/fpubh.2022.899949 |pmid=35899151 |pmc=9310012}}</ref>. Turaqlı fizikalıq belsendilik jas úlkeygen sayın pikirlew, úyreniw hám pikir júrgiziw qábiletlerin saqlawǵa járdem beredi. Ol sonday-aq depressiya menen mazasızlıq qáwpin azaytıp, [[Uyqı|uyqını]] jaqsılawı múmkin<ref>{{cite web |title=Physical Activity Guidelines for Americans, 2nd edition |url=https://health.gov/sites/default/files/2019-09/Physical_Activity_Guidelines_2nd_edition.pdf |website=health.gov |access-date=2026-10-29}}</ref>. === Dene salmaǵın basqarıw === Salamat dene salmaǵın saqlawda yamasa salmaq taslawdıń nátiyjesin saqlap qalıwda awqatlanıw tártibi de, fizikalıq belsendilik te áhmiyetli orın iyeleydi<ref name="CDC2">{{cite web |title=Benefits of Physical Activity |url=https://www.cdc.gov/physicalactivity/basics/pa-health/index.htm |website=CDC |access-date=2026-10-29}}</ref>. Fizikalıq belsendilik basqa jaǵdayda may túrinde jıynalatuǵın artıqsha kaloriyalardı jumsap, dene salmaǵın basqarıwǵa járdem beredi. Uyqı, dem alıw hám awqattı sińiriw sıyaqlı derlik barlıq háreketler kaloriya jumsaydı. Jegen kaloriya menen fizikalıq belsendilik arqalı jumsalǵan kaloriyanı teńlestiriw dene salmaǵın saqlawǵa múmkinshilik beredi<ref>{{cite web |title=Physical Activity and Weight Control |url=https://www.mentalhelp.net/weight-loss/physical-activity-and-weight-control/ |website=MentalHelp.net |date=2019-03-19 |access-date=2026-10-29}}</ref>. == Uzaq múddetli paydası == Turaqlı fizikalıq belsendilik júrek-qan tamır kesellikleriniń, 2-tiptegi qantlı diabettiń hám rak keselliginiń ayırım túrleriniń qáwpin azaytadı<ref name="CDC2" />. Semizlik — pútkil organizmniń [[Metabolizm|zat almasıwına]] tásir etetuǵın hám júrek-qan tamır kesellikleri menen 2-tiptegi qantlı diabettiń qáwpin arttıratuǵın quramalı kesellik. Fizikalıq shınıǵıwlar densawlıqqa kóp payda keltiredi hám semizlikke hám onıń menen birge júretuǵın júrek-qan tamır kesellikleri sıyaqlı keselliklerge qarsı gúresiwdiń áhmiyetli quralı bolıp tabıladı. Shınıǵıwlar júrek-qan tamır keselliginiń payda bolıwınıń da, rawajlanıwınıń da aldın aladı hám bunday keselligi bar nawqaslardıń jaǵdayın jaqsılawdıń áhmiyetli emlew quralı esaplanadı. Shınıǵıwdıń paydasına [[Mitoxondriya|mitoxondriyalar]] jumısınıń jaqsılanıwı, qan tamırlarınıń tiklenip, jaqsılanıwı hám skelet bulshıq etlerinen júrek-qan tamır sistemasınıń jumısın saqlaytuǵın yamasa kúsheytetuǵın zatlardıń bólinip shıǵıwı kiredi. Sońǵı izertlewler turaqlı fizikalıq belsendiliktiń isiniw belgileriniń azayıwı, zat almasıwdıń jaqsılanıwı, júrek jetispewshiligi qáwpiniń tómenlewi hám ómir súriw múddetiniń artıwı menen baylanıslı ekenin kórsetken<ref>{{cite book |last1=Che |first1=L. |last2=Li |first2=D. |chapter=The Effects of Exercise on Cardiovascular Biomarkers: New Insights, Recent Data, and Applications |title=Exercise for Cardiovascular Disease Prevention and Treatment |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |volume=999 |pages=43–53 |date=2017 |publisher=Springer |doi=10.1007/978-981-10-4307-9_3 |pmid=29022256}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Nystoriak |first1=M. A. |last2=Bhatnagar |first2=A. |title=Cardiovascular Effects and Benefits of Exercise |journal=Frontiers in Cardiovascular Medicine |volume=5 |pages=135 |year=2018 |doi=10.3389/fcvm.2018.00135 |pmid=30324108 |pmc=6172294}}</ref>. Júrek-qan tamır kesellikleriniń payda bolıwına hám rawajlanıwına alıp keletuǵın bir neshe qáwip faktorı bar, olardıń eń áhmiyetlileriniń biri — háreketsiz kúndelikli turmıs. Ol semizlik hám turaqlı túrde tómen fizikalıq belsendilik penen sıpatlanadı. Sonlıqtan fizikalıq belsendilikti arttırıwǵa hám semizlikti azaytıwǵa baǵdarlanǵan kúndelikli turmıstı ózgertiw usılları júrek-qan tamır kesellikleriniń kópshiligine qarsı nátiyjeli emlew usılı bolıp tabıladı<ref name="Pinckard">{{cite journal |last1=Pinckard |first1=K. |last2=Baskin |first2=K. K. |last3=Stanford |first3=K. I. |title=Effects of Exercise to Improve Cardiovascular Health |journal=Frontiers in Cardiovascular Medicine |volume=6 |pages=69 |year=2019 |doi=10.3389/fcvm.2019.00069 |pmid=31214598 |pmc=6557987}}</ref>. === Júrek-qan tamır kesellikleriniń qáwip faktorlarına tásiri === Bir neshe klinikalıq izertlewler orta dárejedegi shınıǵıwdı hám salamat awqatlanıwdı óz ishine alǵan kúndelikli turmıstı ózgertiw usılları qáwip toparındaǵı adamlarda júrek-qan tamır sistemasınıń densawlıǵın jaqsılaytuǵının kórsetken. Metabolikalıq sindromı bar hám 4 ay dawamında awqatlanıw (kaloriyanı sheklew) yamasa shınıǵıw programmasına qatnasqan adamlarda baqlaw toparına salıstırǵanda may qatlamı azayǵan, qan basımı tómenlegen hám ulıwma xolesterin menen «zıyanlı» xolesterin dárejesi kemeygen. Awqatlanıw da, shınıǵıw da bul kórsetkishlerdi shama menen birdey dárejede jaqsılaǵan<ref name="Pinckard" />. Izertlewler shınıǵıwdıń dene salmaǵınıń ózgeriwine baylanıslı bolmastan zat almasıwdı hám júrek-qan tamır sistemasınıń densawlıǵın jaqsılaytuǵının kórsetken: qandaǵı glyukoza dárejesiniń turaqlılıǵı, qan tamırlarınıń jumısı, qan basımı hám «paydalı» xolesterin dárejesi jaqsılanadı. Sonday-aq kóplegen izertlewler awqatlanıw menen shınıǵıwdı birge qollanǵanda, olardıń hár birin bólek qollanǵanǵa qaraǵanda nátiyje joqarıraq bolatuǵının kórsetken<ref name="Pinckard" />. === Júrekti reabilitaciyalaw === Shınıǵıw júrek-qan tamır kesellikleri bar nawqaslardı emlewdiń de áhmiyetli usılı. 63 izertlewdi qamtıǵan sistemalı sholıw shınıǵıwǵa tiykarlanǵan júrek reabilitaciyasınıń júrek-qan tamır sistemasınıń jumısın jaqsılaytuǵının kórsetken. Ulıwma alǵanda, shınıǵıw júrek-qan tamır kesellikleri sebepli ólim kórsetkishin hám miokard infarktiniń qáwpin ádewir tómenletken, ómir sapasın jaqsılaǵan<ref name="Pinckard" />. Júrek jetispewshiliginiń tiykarǵı belgileriniń biri — fizikalıq júklemeni kótere almaw. Sonlıqtan 1950-jıllarǵa shekem bunday nawqaslarǵa tósekte jatıw buyırılǵan. Biraq házirgi waqıtta orta intensivliktegi shınıǵıwlardı óz ishine alǵan baqlawdaǵı reabilitaciya programmasınıń júrek jetispewshiligi bar nawqaslar ushın qáwipsiz ekeni dálillengen hám ol olardı emlewdiń áhmiyetli usılına aylanǵan. Meta-analizler bunday nawqaslarda shınıǵıwlardıń ómir sapasınıń jaqsılanıwı, emlewxanaǵa jatqızılıw qáwpiniń hám uzaq múddetli ólim kórsetkishiniń tómenlewi menen baylanıslı ekenin kórsetken. Sońǵı izertlewler orta intensivliktegi shınıǵıwlar da, joqarı intensivlikli interval shınıǵıwları da júrek jetispewshiligi bar nawqaslarda júrek-qan tamır sistemasınıń jumısın jaqsılaytuǵının kórsetken<ref name="Pinckard" />. == Basqa paydaları == === Súyekler hám bulshıq etler === Turaqlı fizikalıq belsendilik balalarda bekkem súyekler menen bulshıq etlerdiń qáliplesiwi ushın áhmiyetli, biraq ol jası úlken adamlar ushın da sonday áhmiyetli. Súyekler menen bulshıq etler kúndelikli háreketlerdi támiyinlew ushın birgelikte isleydi. Fizikalıq belsendilik bulshıq etlerdi kúsheytedi. Súyekler bolsa kóbirek kletka payda etip, oǵan beyimlesedi, nátiyjede ekewi de bekkemlenedi. Bekkem súyekler menen bulshıq etler jaraqattan qorǵaydı hám teńsalmaqlılıq penen koordinaciyanı jaqsılaydı. Sonıń menen birge belsendi úlkenlerde buwınlardıń qatıp qalıwı azayadı hám iyiliwsheńlik jaqsılanadı. Bul ásirese jas úlkeygende áhmiyetli, sebebi ol qulawdıń hám onıń nátiyjesinde súyeklerdiń sınıwınıń aldın aladı. Artriti bar adamlar ushın buwın átirapındaǵı bulshıq etlerdi kúsheytetuǵın shınıǵıw tábiyiy tańǵısh sıyaqlı xızmet etedi<ref>{{cite web |title=Physical Activity Strengthens Your Bones and Muscles |url=https://raleighboneandjoint.com/news/physical-activity-bones-muscles/ |website=Raleigh Bone and Joint |date=2015-05-12 |access-date=2026-10-29}}</ref>. === Kúndelikli háreketler === Kúndelikli islerdi orınlaw hám ózine-ózi xızmet etiw qábiletin saqlaw ushın kúshli bulshıq etler, teńsalmaqlılıq hám shıdamlılıq kerek. Turaqlı fizikalıq belsendilik yamasa shınıǵıw bulshıq etlerdiń jumısın jaqsılaydı hám olardıń hálsirewiniń aldın aladı, mısalı, orınlıqtan turıw yamasa bir nárseni alıw ushın eńkeyiw ańsatlasadı. Teńsalmaqlılıqtıń buzılıwı kúndelikli islerge kesent berip, ózine-ózi xızmet etiw qábiletin tómenletiwi múmkin. Turaqlı fizikalıq belsendilik teńsalmaqlılıqtı jaqsılap, qulaw qáwpin azaytadı<ref>{{cite web |title=Physical Activity and Fall Prevention |url=https://fallpreventiontaskforce.org/fall-prevention-topics/physical-activity-fall-prevention/ |website=Fall Prevention Task Force |access-date=2026-10-29}}</ref>. === Rak keselligi === Shınıǵıw rak keselliginen aman qalıw múmkinshiligin arttıradı. Rak keselligin emlewdiń dáslepki basqıshlarında shınıǵıw islew ximioterapiyanıń zıyanlı qosımsha tásirlerin azaytıwǵa járdem beriwi múmkin. Ol sonday-aq fizikalıq qábiletlerdi jaqsılaydı, ruwxıy qıynalıwdı hám sharshawdı azaytadı<ref name="Miller">{{cite journal |last1=Miller |first1=R. |last2=Northey |first2=J. |last3=Toohey |first3=K. |title=Physical Exercise and Cancer: Exploring Chemotherapy Infusion as an Opportunity for Movement |journal=Seminars in Oncology Nursing |volume=36 |issue=5 |pages=151068 |date=October 2020 |doi=10.1016/j.soncn.2020.151068 |pmid=33008684}}</ref>. Izertlewler shınıǵıwdıń qan aylanısın kúsheytiw arqalı ximioterapiya dárileriniń organizmge sińiriliwin jaqsılawı múmkin ekenin kórsetken<ref name="Miller" />. === Insult === Turaqlı fizikalıq belsendilik hám shınıǵıw ishemiyalıq insult penen miyge qan quyılıw qáwpin tómenletedi<ref>{{cite journal |last1=Lee |first1=C. D. |last2=Folsom |first2=A. R. |last3=Blair |first3=S. N. |title=Physical activity and stroke risk: a meta-analysis |journal=Stroke |volume=34 |issue=10 |pages=2475–2481 |date=October 2003 |doi=10.1161/01.STR.0000091843.02517.9D |pmid=14500932}}</ref><ref>{{cite journal |last1=O'Donnell |first1=M. J. |last2=Xavier |first2=D. |last3=Liu |first3=L. |display-authors=etal |title=Risk factors for ischaemic and intracerebral haemorrhagic stroke in 22 countries (the INTERSTROKE study): a case-control study |journal=Lancet |volume=376 |issue=9735 |pages=112–123 |date=July 2010 |doi=10.1016/S0140-6736(10)60834-3 |pmid=20561675}}</ref>. Fizikalıq belsendiliktiń artıwı menen insult qáwpi arasında tikkeley baylanıs bar<ref name="Garcia" />. Insulttan aldın fizikalıq jaqtan belsendi bolıw emlewxanaǵa túskende insulttıń jeńilirek ótiwi hám insulttan keyingi nátiyjelerdiń jaqsıraq bolıwı menen baylanıslı<ref>{{cite journal |last1=Viktorisson |first1=A. |last2=Reinholdsson |first2=M. |last3=Danielsson |first3=A. |display-authors=etal |title=Pre-stroke physical activity in relation to post-stroke outcomes – linked to the International Classification of Functioning, Disability and Health (ICF): A scoping review |journal=Journal of Rehabilitation Medicine |volume=54 |pages=jrm00251 |date=January 2022 |doi=10.2340/jrm.v53.51 |pmid=34904691 |pmc=8862654}}</ref>. Insulttan keyin fizikalıq jaqtan belsendi bolıw tikleniwdiń hám háreket qábiletiniń jaqsılanıwı menen baylanıslı<ref>{{cite journal |last1=Buvarp |first1=D. |last2=Viktorisson |first2=A. |last3=Axelsson |first3=F. |display-authors=etal |title=Physical Activity Trajectories and Functional Recovery After Acute Stroke Among Adults in Sweden |journal=JAMA Network Open |volume=6 |issue=5 |pages=e2310919 |date=May 2023 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2023.10919 |pmid=37126346 |pmc=10152305}}</ref>. === Uyqı === Shınıǵıw dene temperaturasın kóteredi, al shınıǵıwdan keyin temperaturanıń tómenlewi uyqıǵa ketiwdi jeńillestiriwi múmkin. Shınıǵıw qozıwdı, mazasızlıqtı hám depressiya belgilerin azaytıw arqalı uyqısızlıqtı da kemeytiwi múmkin<ref>{{cite web |title=Exercise and Insomnia |url=https://www.sleepfoundation.org/articles/how-does-exercise-help-those-chronic-insomnia |website=Sleep Foundation |access-date=2026-10-29}}</ref>. 2010-jılǵı sholıwda shınıǵıwdıń kópshilik adamlarda uyqını jaqsılaytuǵını hám uyqısızlıqqa járdem beriwi múmkin ekeni aytılǵan, biraq shınıǵıw menen uyqı arasındaǵı baylanıs haqqında tolıq juwmaq shıǵarıw ushın dáliller jetkiliksiz<ref>{{cite journal |last1=Buman |first1=M. P. |last2=King |first2=A. C. |title=Exercise as a Treatment to Enhance Sleep |journal=American Journal of Lifestyle Medicine |date=2010 |volume=4 |issue=6 |pages=500–514 |doi=10.1177/1559827610375532}}</ref>. 2020-jılǵı meta-analiz salamat balalarda fizikalıq belsendilik penen uyqı arasındaǵı baylanıstıń az ekenin kórsetken<ref>{{cite journal |last1=Antczak |first1=D. |last2=Lonsdale |first2=C. |last3=Lee |first3=J. |display-authors=etal |title=Physical activity and sleep are inconsistently related in healthy children: A systematic review and meta-analysis |journal=Sleep Medicine Reviews |volume=51 |pages=101278 |date=June 2020 |doi=10.1016/j.smrv.2020.101278 |pmid=32155572}}</ref>. Degen menen, ayırım izertlewler fizikalıq belsendiliktiń belgili bir túrleri uyqınıń sapası menen dawamlılıǵın jaqsılaytuǵının kórsetken. Mısalı, 2019-jılǵı izertlew orta dárejedegi fizikalıq belsendiliktiń uyqısızlıǵı bar úlkenlerde uyqınıń nátiyjeliligi menen dawamlılıǵın arttıratuǵının kórsetken<ref>{{cite journal |last1=D'Aurea |first1=C. V. |last2=Poyares |first2=D. |last3=Passos |first3=G. S. |display-authors=etal |title=Effects of resistance exercise training and stretching on chronic insomnia |journal=Revista Brasileira de Psiquiatria |volume=41 |issue=1 |pages=51–57 |date=2018 |doi=10.1590/1516-4446-2018-0030 |pmid=30328967 |pmc=6781703}}</ref>. Uyqınıń sapasız bolıwı qısqa múddette emocionallıq qıynalıwǵa hám jumıs qábiletiniń tómenlewine, al uzaq múddette gipertoniya, metabolikalıq sindrom hám salmaqqa baylanıslı máselelerge alıp keliwi múmkin<ref>{{cite journal |last1=Medic |first1=G. |last2=Wille |first2=M. |last3=Hemels |first3=M. E. |title=Short- and long-term health consequences of sleep disruption |journal=Nature and Science of Sleep |volume=9 |pages=151–161 |date=2017 |doi=10.2147/NSS.S134864 |pmid=28579842 |pmc=5449130}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] n0t1xcm0uv0ghbhgu1t2s140a6e8t1m 3 49302 276721 2026-10-28T21:59:47Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 276721 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 21:59, 2026-jıl 28-oktyabr (UTC) 9dhz2ik8hg4d8wtxisbh8b2emcm4n3e 0 49303 276722 2026-10-28T22:06:32Z AbzalM 13445 Jańa maqala. Translated from [[:en:Blood flow restriction training]] 276722 wikitext text/x-wiki '''Qan aylanısın sheklew arqalı shınıǵıw''' — qoldıń yamasa ayaqtıń joqarǵı bólegine arnawlı qısıwshı manjeta kiygizilip, kúsh shınıǵıwları, aerobikalıq shınıǵıwlar yamasa fizikalıq terapiya háreketleri orınlanatuǵın shınıǵıw hám reabilitaciya usılı<ref>{{cite journal |last1=Scott |first1=Brendan R. |last2=Loenneke |first2=Jeremy P. |last3=Slattery |first3=Katie M. |last4=Dascombe |first4=Ben J. |date=March 2015 |title=Exercise with blood flow restriction: an updated evidence-based approach for enhanced muscular development |journal=Sports Medicine |volume=45 |issue=3 |pages=313–325 |doi=10.1007/s40279-014-0288-1 |pmid=25430600}}</ref>. Bul usıl 1966-jılı Yaponiyada islep shıǵılǵan<ref name="NYT">{{cite news |last=Futterman |first=Matthew |title=A Hot Fitness Trend Among Olympians: Blood Flow Restriction |newspaper=The New York Times |date=2021-07-21 |url=https://www.nytimes.com/2021/07/21/sports/olympics/athletes-blood-flow-restriction.html |access-date=2026-10-29}}</ref>. Shınıǵıw waqtında da, demalıs waqtında da manjeta qol yamasa ayaqtaǵı venalıq qan aǵımın sheklep turadı. Nátiyjede bulshıq etke arteriyalıq qannıń keliwi azǵana sheklenedi, al eń tiykarǵısı — bulshıq etten venalıq qannıń ketiwi sheklenedi<ref>{{cite journal |last1=Patterson |first1=Stephen D. |last2=Hughes |first2=Luke |last3=Head |first3=Paul |last4=Warmington |first4=Stuart |last5=Brandner |first5=Christopher |date=2017 |title=Blood flow restriction training: a novel approach to augment clinical rehabilitation: how to do it |journal=British Journal of Sports Medicine |volume=51 |issue=23 |doi=10.1136/bjsports-2017-097738 |pmid=28642225}}</ref>. Bul usılda bulshıq etler jeńil salmaq penen kúsheytiledi. Sonlıqtan ol awır salmaq penen shınıǵıwǵa tán buwınlarǵa túsetuǵın úlken júklemesiz hám júrek-qan tamır sisteması ushın qáwipsiz, nátiyjeli klinikalıq reabilitaciya usılı bola aladı<ref>{{cite journal |last1=Hughes |first1=Luke |last2=Paton |first2=Bruce |last3=Rosenblatt |first3=Ben |last4=Gissane |first4=Conor |last5=Patterson |first5=Stephen David |date=2017 |title=Blood flow restriction training in clinical musculoskeletal rehabilitation: a systematic review and meta-analysis |journal=British Journal of Sports Medicine |volume=51 |issue=13 |pages=1003–1011 |doi=10.1136/bjsports-2016-097071 |pmid=28259850}}</ref>. == Qollanılıwı == Bul usıldı fizioterapevtler, ortoped-xirurglar, trenerler hám sportshılar qollanadı. Onnan jaraqat alǵan hám háreketi sheklengen adamlar da paydalanadı. Manjetalardıń eni hár túrli boladı. Házirgi waqıtta shınıǵıw waqtında qan aǵımın sheklew ushın avtomatlıq pnevmatikalıq jgut sistemaları yamasa qol menen úplenetuǵın qurallar qollanıladı<ref>{{cite journal |last1=Patterson |first1=Stephen D. |last2=Brandner |first2=Christopher R. |date=2017 |title=The role of blood flow restriction training for applied practitioners: A questionnaire-based survey |journal=Journal of Sports Sciences |volume=36 |issue=2 |pages=123–130 |doi=10.1080/02640414.2017.1284341 |pmid=28143359}}</ref>. Izertlewler sannıń sheńberi menen manjetanıń eni qısıw basımına tásir etetuǵının kórsetken<ref>{{cite journal |last1=Loenneke |first1=Jeremy P. |last2=Fahs |first2=Christopher A. |last3=Rossow |first3=Lindy M. |display-authors=etal |date=2011 |title=Effects of cuff width on arterial occlusion: implications for blood flow restricted exercise |journal=European Journal of Applied Physiology |volume=112 |issue=8 |pages=2903–2912 |doi=10.1007/s00421-011-2266-8 |pmid=22143843 |pmc=4133131}}</ref>. Sonlıqtan bul usıldı, ásirese sheklew basımın, hárbir adamǵa jeke túrde tańlaw kerek boladı. Qol yamasa ayaqtıń tolıq qısılıw basımınıń 40–80 % in quraytuǵın basım menen orınlanǵan shınıǵıw tájiriybeli qánigelerdiń baqlawında qáwipsiz hám nátiyjeli bolıp tabıladı<ref>{{cite journal |last1=Soligon |first1=S. D. |last2=Lixandrão |first2=M. E. |last3=Biazon |first3=T. M. P. C. |display-authors=etal |date=September 2018 |title=Lower occlusion pressure during resistance exercise with blood-flow restriction promotes lower pain and perception of exercise compared to higher occlusion pressure when the total training volume is equalized |journal=Physiology International |volume=105 |issue=3 |pages=276–284 |doi=10.1556/2060.105.2018.3.18 |pmid=30269562}}</ref>. Sonlıqtan joqarı basımǵa mútáj bolmay-aq, tómenirek basım azıraq qáwip tuwdırıwı múmkin. == Fiziologiyası == Qan aylanısın sheklew jeńil intensivliktegi kúsh shınıǵıwları menen birge qollanılǵanda, bulshıq ettiń úlkeyiwine tek joqarı intensivliktegi kúsh shınıǵıwlarınıń tásirine uqsas tásir etiwi múmkin. Qan aǵımı sheklengende gipoksiya, yaǵnıy kislorod jetispewshiligi payda boladı, bul bulshıq ettiń úlkeyiwi menen tikkeley baylanıslı. Bulshıq et toqımasındaǵı kislorodtıń azlıǵı zat almasıw ónimleriniń toplanıwına alıp keledi. Bul óz gezeginde qandaǵı ósiw gormonınıń hám laktattıń dárejesin arttıradı hám bulshıq ettiń satellit kletkalarınıń kóbeyiwine sebep boladı<ref>{{cite journal |last1=Dos Santos |first1=Leonardo Peterson |last2=Santo |first2=Rafaela Cavalheiro do Espírito |last3=Ramis |first3=Thiago Rozales |display-authors=etal |date=2021 |title=The effects of resistance training with blood flow restriction on muscle strength, muscle hypertrophy and functionality in patients with osteoarthritis and rheumatoid arthritis: A systematic review with meta-analysis |journal=PLOS ONE |volume=16 |issue=11 |pages=e0259574 |doi=10.1371/journal.pone.0259574 |pmid=34758045 |pmc=8580240}}</ref>. Ósiw gormonı satellit kletkalardı bulshıq et talshıqları menen birlestirip, jańa bulshıq et kletkaların payda etetuǵın zatlardı iske qosadı. Sonlıqtan qan aylanısın sheklew arqalı jeńil shınıǵıw jaraqatlanǵan buwınlarǵa azıraq júk túsirip, bulshıq ettiń úlkeyiwin támiyinlewi hám tikleniwdiń dawam etiwine múmkinshilik beriwi múmkin<ref>{{cite journal |last1=Charles |first1=Derek |last2=White |first2=Ryan |last3=Reyes |first3=Caleb |last4=Palmer |first4=Drew |title=A Systematic Review of the Effects of Blood Flow Restriction Training on Quadriceps Muscle Atrophy and Circumference Post ACL Reconstruction |date=December 2020 |journal=International Journal of Sports Physical Therapy |volume=15 |issue=6 |pages=882–891 |doi=10.26603/ijspt20200882 |pmid=33344004 |pmc=7727417}}</ref>. Bunnan basqa, bul shınıǵıwlarda tez qısqaratuǵın bulshıq et talshıqlarınıń kóbirek iske qosılıwı, ósiw gormonı dárejesiniń artıwı hám shınıǵıwdan keyin qan basımınıń tómenlewi baqlanadı<ref name="Grantham">{{cite journal |last1=Grantham |first1=Brayden |last2=Korakakis |first2=Vasileios |last3=O'Sullivan |first3=Kieran |date=2021 |title=Does blood flow restriction training enhance clinical outcomes in knee osteoarthritis: A systematic review and meta-analysis |journal=Physical Therapy in Sport |volume=49 |pages=37–49 |doi=10.1016/j.ptsp.2021.01.014 |pmid=33582442}}</ref>. == Beyimlesiw == Burın bulshıq ettiń úlkeyiwi hám kúshtiń artıwı ushın adamnıń bir ret kótere alatuǵın eń awır salmaǵınıń shama menen 70 % in quraytuǵın salmaq kerek dep esaplanǵan<ref>{{cite journal |last1=Garber |first1=Carol Ewing |last2=Blissmer |first2=Bryan |last3=Deschenes |first3=Michael R. |display-authors=etal |date=July 2011 |title=Quantity and Quality of Exercise for Developing and Maintaining Cardiorespiratory, Musculoskeletal, and Neuromotor Fitness in Apparently Healthy Adults |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |volume=43 |issue=7 |pages=1334–1359 |doi=10.1249/mss.0b013e318213fefb |pmid=21694556}}</ref>. Sońǵı jıllardaǵı izertlewler jeńil salmaq penen orınlanatuǵın kúsh shınıǵıwların jumıs islep atırǵan bulshıq etlerdegi qan aǵımın sheklew menen birge qollanıw bulshıq ettiń ádewir úlkeyiwine hám kúshtiń artıwına alıp keletuǵının kórsetken<ref>{{cite journal |last1=Burgomaster |first1=Kirsten A. |last2=Moore |first2=Dan R. |last3=Schofield |first3=Lee M. |display-authors=etal |date=July 2003 |title=Resistance Training with Vascular Occlusion: Metabolic Adaptations in Human Muscle |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |volume=35 |issue=7 |pages=1203–1208 |doi=10.1249/01.mss.0000074458.71025.71 |pmid=12840643}}</ref>. Bunda maksimal salmaqtıń 30 % in quraytuǵın salmaq ta jetkilikli bolıwı múmkin<ref>{{cite journal |last1=Takarada |first1=Yudai |last2=Tsuruta |first2=Tomomi |last3=Ishii |first3=Naokata |date=2004 |title=Cooperative Effects of Exercise and Occlusive Stimuli on Muscular Function in Low-Intensity Resistance Exercise with Moderate Vascular Occlusion |journal=The Japanese Journal of Physiology |volume=54 |issue=6 |pages=585–592 |doi=10.2170/jjphysiol.54.585 |pmid=15760491}}</ref>. Bul usıl awır salmaq penen orınlanatuǵın kúsh shınıǵıwlarına uqsas bulshıq et úlkeyiwin beretuǵını anıqlanǵan<ref>{{cite journal |last1=Loenneke |first1=Jeremy P. |last2=Wilson |first2=Jacob M. |last3=Marín |first3=Pedro J. |display-authors=etal |date=2011 |title=Low intensity blood flow restriction training: a meta-analysis |journal=European Journal of Applied Physiology |volume=112 |issue=5 |pages=1849–1859 |doi=10.1007/s00421-011-2167-x |pmid=21922259}}</ref>. 2019-jılı ol sińirlerdiń dúzilisine hám qattılıǵına da paydalı tásir etetuǵını kórsetilgen<ref>{{cite journal |last1=Centner |first1=Christoph |last2=Lauber |first2=Benedikt |last3=Seynnes |first3=Olivier R. |display-authors=etal |date=2019 |title=Low-load blood flow restriction training induces similar morphological and mechanical Achilles tendon adaptations compared with high-load resistance training |journal=Journal of Applied Physiology |volume=127 |issue=6 |pages=1660–1667 |doi=10.1152/japplphysiol.00602.2019 |pmid=31725362}}</ref>. Fiziologiyalıq beyimlesiwlerden basqa, bul usıldıń psixologiyalıq tásiri de bolıwı múmkin. Shınıǵıwdıń awırlıǵın seziwdiń artıwı adamdı bul usıl menen shuǵıllanıwdan bas tarttırıwı múmkin. Bul ásirese fizikalıq terapiyada jiyi ushırasadı, sebebi kóp adamlar kúsh shınıǵıwları menen shuǵıllanbaydı. Biraq shınıǵıwdı dawam ettirgen sayın adamlar oǵan úyrenisedi hám awırlıqtı seziw ádettegi kúsh shınıǵıwlarına salıstırǵanda azayadı<ref>{{cite journal |last1=Miller |first1=Bradley C. |last2=Tirko |first2=Alexander W. |last3=Shipe |first3=Justin M. |display-authors=etal |date=2021 |title=The Systemic Effects of Blood Flow Restriction Training: A Systematic Review |journal=International Journal of Sports Physical Therapy |volume=16 |issue=4 |pages=978–990 |doi=10.26603/001c.25791 |pmid=34386277 |pmc=8329318}}</ref>. == Paydası == Sannıń tórt baslı bulshıq etinde qollanılǵanda, bul usıl ayaq bulshıq etleriniń massası menen kúshin arttırıp ǵana qoymay, dize buwınınıń jumısın da ádewir jaqsılaydı. Izertlewler dize osteoartriti bar nawqaslardıń bul usıldıń járdeminde intensivlirek shınıǵıwlardı azıraq awırıw menen orınlay alatuǵının kórsetken. Bul usıldı qollanǵan nawqaslar awırıwǵa baylanıslı shınıǵıwdı azıraq toqtatqan<ref name="Grantham" />. Ol dermatomiozit, polimiozit hám basqa da bulshıq et isiniwi keselliklerinde qosımsha emlew usılı retinde de úmit beredi<ref>{{cite journal |last1=Ferraz |first1=Rodrigo Branco |last2=Gualano |first2=Bruno |last3=Rodrigues |first3=Reynaldo |display-authors=etal |date=May 2018 |title=Benefits of Resistance Training with Blood Flow Restriction in Knee Osteoarthritis |journal=Medicine and Science in Sports and Exercise |volume=50 |issue=5 |pages=897–905 |doi=10.1249/MSS.0000000000001530 |pmid=29266093}}</ref>. Bul usıl bulshıq et kúshin hám kólemin, sonday-aq sport nátiyjeleriniń kórsetkishlerin jaqsılaytuǵın tásir kórsetken. Onıń járdeminde jaqsılanatuǵın kórsetkishlerge tez juwırıw, sekiriw quwatı, bulshıq et shıdamlılıǵı, [[Epshillik|epshillik]], joqarıǵa sekiriw hám 20 metrlik barıp-qaytıw juwırıw testleri kiredi. Sport nátiyjelerine tásirin teksergen tórt izertlewdiń úshewi jeńil salmaq penen qollanılǵanda keminde bir kórsetkishtiń ádewir jaqsılanǵanın kórsetken<ref name="Wortman">{{cite journal |last1=Wortman |first1=Ryan J. |last2=Brown |first2=Symone M. |last3=Savage-Elliott |first3=Ian |display-authors=etal |date=June 2021 |title=Blood Flow Restriction Training for Athletes: A Systematic Review |journal=The American Journal of Sports Medicine |volume=49 |issue=7 |pages=1938–1944 |doi=10.1177/0363546520964454 |pmid=33196300}}</ref>. Ádettegi awır salmaq penen orınlanatuǵın kúsh shınıǵıwları menen bul usıldı birge qollanıw sportshılarǵa eń joqarı nátiyje beredi<ref name="Wortman" />. == Sheklewleri == Dizeniń aldıńǵı atanaq baylamın tiklew operaciyasınan keyin bulshıq et kúshin arttırıw ushın bul usıldı qollanıw boyınsha maǵlıwmatlar birdey emes. Ayırım izertlewler operaciyadan keyin onıń sannıń tórt baslı bulshıq etiniń kúshi menen massasın arttırıwı hám dize awırıwın azaytıwı múmkin ekenin kórsetken<ref>{{cite journal |last1=Koc |first1=Baris B. |last2=Truyens |first2=Alexander |last3=Heymans |first3=Marion J. L. F. |display-authors=etal |date=2022 |title=Effect of Low-Load Blood Flow Restriction Training After Anterior Cruciate Ligament Reconstruction: A Systematic Review |journal=International Journal of Sports Physical Therapy |volume=17 |issue=3 |doi=10.26603/001c.33151 |pmid=35391871 |pmc=8975583}}</ref>. Biraq awırıw, háreketten qorqıw hám izertlew usıllarınıń hár túrliligi sıyaqlı faktorlar sebepli nátiyjeler birdey bolmaǵan<ref>{{cite journal |last1=Colapietro |first1=Mark |last2=Portnoff |first2=Brandon |last3=Miller |first3=Sayers John |display-authors=etal |date=March 2023 |title=Effects of Blood Flow Restriction Training on Clinical Outcomes for Patients With ACL Reconstruction: A Systematic Review |journal=Sports Health |volume=15 |issue=2 |pages=260–273 |doi=10.1177/19417381211070834 |pmid=35130790 |pmc=9950988}}</ref>. == Qáwipleri == Jgut retinde belbew yamasa salmaq kóteriwge arnalǵan qayıslar qollanılǵanda, qan tamırlarına túsetuǵın basımdı basqarıw múmkin bolmaydı. Bunday jaǵdaylarda rabdomioliz, yaǵnıy bulshıq et toqımasınıń buzılıwı jaǵdayları dizimge alınǵan<ref>{{cite magazine |last=Haycock |first=Bryan |title=Big Mass: Occlusion Training |magazine=Flex |url=http://www.flexonline.com/training/big-ass-mass-occlusion-training |access-date=2026-10-29}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] plgtfmo6oyu0y22ha0o7utfoozmov8r 0 49304 276723 2026-10-28T23:26:05Z AbzalM 13445 Jańa maqala. Translated from [[:en:Bodybuilding]] 276723 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Training_Hard.jpg|thumb|Qıya skameykada gantel kóterip atırǵan bodibildingshi]] '''Bodibilding''' — júklemeni áste-aqırın arttırıw principine tiykarlanǵan kúsh shınıǵıwları arqalı skelet bulshıq etlerin úlkeytiw, basqarıw hám rawajlandırıw ámeliyatı<ref name=":0">{{cite web | last = Emery | first = Michael | name-list-style = vanc | url = http://www.bodybuildingreviews.net/Bodybuilding.html | title = Men's Bodybuilding: A Short History | publisher = Bodybuildingreviews.net | access-date = February 25, 2014 | archive-date = September 14, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200914065659/http://www.bodybuildingreviews.net/Bodybuilding.html | url-status = live }}</ref>. Bul is penen shuǵıllanatuǵın adam '''bodibildingshi''' dep ataladı<ref>{{citation|title=The Oxford Dictionary of Sports Science & Medicine |date=2006 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |isbn=978-0-19-856850-6 }}</ref>. Bodibilding jarıslarında qatnasıwshılar saxnaǵa qatar bolıp shıǵadı hám belgilengen pozalardı (keyin ala jeke poza kompleksin) tóreshiler aldında kórsetedi. Tóreshiler olardı tayarlıǵına, bulshıq etleriniń rawajlanıwına, poza kórsetiwine, dene ólshemine, saxnada ózin kórsetiwine hám deneniń simmetriyasına qarap bahalaydı<ref>{{Cite web |last=Admin |title=Judging Criteria |url=https://www.worldnaturalbb.com/judging-criteria/ |access-date=2023-10-15 |website=World Natural Bodybuilding Federation |language=en}}</ref>. Bodibildingshiler jarısqa shınıǵıwlar arqalı hám deneniń artıqsha mayın azaytıw arqalı tayarlanadı. Aqırǵı basqıshta bulshıq etlerdiń hám qan tamırlarınıń anıq kóriniwi ushın uglevodlardı kóp jew menen deneniń suwın azaytıw birge qollanıladı. Bodibildingshilerdiń kópshiligi jarıs aldınan denesin kúnge qarayıp, denesindegi túklerdi alıp taslaydı<ref>{{Cite web|date=2010-08-30|title=Shaving Body Hair For Men!|url=https://www.bodybuilding.com/fun/shaving-body-hair-for-men.htm|access-date=2021-01-12|website=Bodybuilding.com|language=en|archive-date=June 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626084957/https://www.bodybuilding.com/fun/shaving-body-hair-for-men.htm|url-status=live}}</ref>. Bodibilding kútilgen nátiyjege jetiw ushın kóp waqıt hám kúsh talap etedi. Háptesine jeti saat salmaq penen shınıǵatuǵın baslawshı bodibildingshi jılına 4–7 kg bulshıq et massasın jıynawı múmkin, biraq dáslepki eki jıldan keyin bul kórsetkish jılına shama menen 2–7 kg ǵa shekem azayadı. Bes jıldan keyin bul ósiw jılına 1–5 kg ǵa shekem tómenlewi múmkin<ref>{{Cite web|title=How Long Does it Take to Be a Bodybuilder?|url=https://www.livestrong.com/article/438125-how-long-does-it-take-to-be-a-bodybuilder/|access-date=2021-02-15|website=[[Livestrong.com]]|language=en|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423112308/https://www.livestrong.com/article/438125-how-long-does-it-take-to-be-a-bodybuilder/|url-status=live}}</ref>. Ayırım bodibildingshiler bulshıq et massasın arttırıw hám jaraqattan tezirek tikleniw ushın anabolikalıq steroidlerdi hám nátiyjeni arttıratuǵın basqa da dárilerdi qollanadı. Biraq bunday dárilerdi qollanıw densawlıq ushın úlken qáwip tuwdırıwı múmkin<ref>{{Cite web |title=Anabolic Steroids and Other Appearance and Performance Enhancing Drugs (APEDs) |url=https://nida.nih.gov/research-topics/anabolic-steroids|url-status=dead |archive-date=April 12, 2024 |access-date=2023-10-15 |website=National Institute on Drug Abuse |language=en}}</ref>. Sonıń menen birge, jarıslardıń kópshiliginde bul zatlardı qollanıwǵa tıyım salınǵan. Dopingke tekseriw ótkeriw haqqında usınıslarǵa qaramastan, AQSHtaǵı jetekshi háweskerler bodibilding federaciyası esaplanatuǵın Milliy fizikalıq kelbet komiteti (NPC) dopingke tekseriwdi talap etpeydi<ref>{{Cite web|date=2005-03-16|title=Should The IFBB Ban Steroids For Real?|url=https://www.bodybuilding.com/fun/topicoftheweek18.htm|access-date=2021-01-12|website=Bodybuilding.com|language=en|archive-date=June 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625031312/https://www.bodybuilding.com/fun/topicoftheweek18.htm|url-status=live}}</ref>. Xalıqaralıq bodibilding hám fitnes federaciyası (IFBB) hár jılı ótkeretuǵın «Mr. Olympia» jarısınıń jeńimpazı dúnyanıń eń kúshli erkek kásiplik bodibildingshisi dep moyınlanadı. 1950-jıldan berli Milliy háweskerler bodibilding associaciyasınıń (NABBA) «Mr. Universe» chempionatları háweskerler arasındaǵı eń abıraylı bodibilding jarısları bolıp esaplanadı. Onıń belgili jeńimpazları arasında Ronni Kolmen, Djey Katler, Stiv Rivz hám Arnold Shvarcenegger bar. == Tariyxı == === Erte tariyxı === [[Fayl:Hercules Farnese 3637104088 9c95d7fe3c b.jpg|thumb|Farneze Gerkulesi, b.e. 216-jılı]] Tas kóteriw jarısları [[Áyyemgi Egipet|áyyemgi Egipette]], [[Áyyemgi Greciya|Greciyada]] hám Tamilakamda ótkerilgen<ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/magazine/locked-horns-and-a-flurry-of-feathers/article4294435.ece|title=Locked horns and a flurry of feathers|vauthors=Karthikeyan D|date=January 12, 2013|via=www.thehindu.com|newspaper=The Hindu|access-date=July 2, 2017|archive-date=May 11, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511091147/http://www.thehindu.com/features/magazine/locked-horns-and-a-flurry-of-feathers/article4294435.ece|url-status=live}}</ref>. Batıstaǵı salmaq kóteriw sportı Evropada 1880–1953-jıllar aralıǵında rawajlanǵan. Bul dáwirde kúsh iyeleri — palwanlar xalıq aldında kúshin kórsetip, bir-biri menen bellesken. Itibar olardıń deneniń sırtqı kórinisine emes, kúshine qaratılǵan, sonlıqtan olardıń qarınları úlken, qol-ayaqları maylı bolǵan<ref>{{cite book| vauthors = Schwarzenegger A |title=The New Encyclopedia of Modern Bodybuilding|year=1999|location=Fireside, NY|isbn=978-0684857213|publisher=Simon & Schuster}}</ref>. ==== Oygen Sandov ==== [[Fayl:Falk,_Benjamin_J._(1853-1925)_-_Eugen_Sandow_(1867-1925).jpg|thumb|Kóbinese «házirgi bodibildingtiń atası» dep atalatuǵın Oygen Sandov]] Bodibilding XIX ásirdiń aqırında rawajlana baslaǵan. Onı [[Ullı Britaniya|Angliyada]] házirgi waqıtta «házirgi bodibildingtiń atası» dep esaplanatuǵın nemis Oygen Sandov keń tarqatqan. Ol tamashagóylerge «bulshıq etlerdi kórsetiw saxnalarında» óz denesin kórsetken. Tamashagóyler jaqsı rawajlanǵan deneni kórip qızıqqan bolsa da, ol waqıtta erkekler óz denelerin tek kúsh kórsetiw yamasa gúres bellesiwleriniń bir bólegi retinde kórsetken. Sandov óz menedjeri Florenc Zigfeldtiń járdeminde usınday kórsetiwlerge tiykarlanǵan saxna shólkemlestirgen. 1936-jılı «Oskar» sıylıǵın alǵan «Ullı Zigfeld» muzıkalı filminde Sandovtıń óz denesin yarmarkalarda kórsete baslaǵan, yaǵnıy házirgi bodibildingtiń baslanıwı súwretlengen<ref>{{Cite web|date=2016-03-26|title=This footage taken by Thomas Edison in 1904, shows women and men bodybuilding|url=https://www.thevintagenews.com/2016/03/26/footage-taken-thomas-edison-1904-show-women-men-bodybuilding/|access-date=2021-04-23|website=The Vintage News|language=en|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423123452/https://www.thevintagenews.com/2016/03/26/footage-taken-thomas-edison-1904-show-women-men-bodybuilding/|url-status=live}}</ref>. Sandov denesin kórsetiwde hám pozalar islewde sonshelli tabıslı bolǵan, ol keyin ala óziniń dańqına tiykarlanǵan bir neshe kárxana ashqan hám óz atı menen ónimler satqan dáslepki adamlardıń biri bolǵan. Ol keń xalıq ushın dáslepki sport úskenelerin — stanokta islengen gantellerdi, prujinalı blok trenajerlerin hám rezina lentalardı oylap tawıp, satqan dep esaplanadı. Hátte onıń súwretleri de mıńlap nusqada satılǵan. ==== Birinshi iri bodibilding jarısı ==== Sandov birinshi bodibilding jarısın 1901-jılı 14-sentyabrde «Ullı jarıs» degen at penen shólkemlestirgen. Ol [[London|Londondaǵı]] Korol Albert zalında ótkerilgen<ref>{{cite web|last=Rhodes|first=Jesse|name-list-style=vanc|title=Bodybuilders Through the Ages|url=http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/Bodybuilders-Through-the-Ages.html|date=July 19, 2009|access-date=September 24, 2013|archive-date=November 6, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106002608/http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/Bodybuilders-Through-the-Ages.html|url-status=dead}}</ref>. Jarıstı Sandov, ser Charlz Louz hám ser Artur Konan Doyl bahalaǵan. Jarıs úlken tabısqa erisken: tamashagóylerdiń kópligi sebepli bodibildingke qızıǵatuǵın kóp adamlar zalǵa kire almaǵan. Jeńimpazǵa Frederik Pomeroy islegen Sandovtıń altın músini sıylıq retinde berilgen. Nottingemlik Uilyam L. Marrey jeńimpaz bolǵan. Ekinshi orındı iyelegen D. Kuperge Sandovtıń gúmis músini, al úshinshi orındı iyelegen A. K. Smaytqa Sandovtıń bronza músini berilgen<ref>{{Cite web|date=2018-05-16|title=The Fascinating Story of the First Bodybuilding Show|url=https://barbend.com/first-bodybuilding-show-eugen-sandow/|access-date=2021-04-23|website=BarBend|language=en-US|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423123443/https://barbend.com/first-bodybuilding-show-eugen-sandow/|url-status=live}}</ref>. Házirgi waqıtta usı bronza músin olardıń ishindegi eń belgilisi. 1950-jılı dál usı bronza músin NABBA shólkemlestirgen birinshi «Mr. Universe» jarısında jeńiske erisken Stiv Rivzke berilgen. Ol 1977-jılǵa shekem qaytadan kórinbegen. 1977-jılı IFBB «Mr. Olympia» jarısınıń jeńimpazı Frenk Zeynge bronza músinniń kóshirmesi tapsırılǵan. Sonnan berli «Mr. Olympia» jeńimpazlarına turaqlı túrde Sandovtıń bronza músininiń kóshirmesi beriledi. Amerikadaǵı birinshi iri bodibilding jarısı 1903-jılı 28-dekabrden 1904-jılı 2-yanvarǵa shekem<ref>{{cite web |last1=Ryan |first1=Eugene Avery |year=1899 |title=''Physical Culture'', vol. 10, no. 6 (December 1903), p. 555 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=umn.31951000756772n&view=1up&seq=569 |access-date=August 16, 2019 |archive-date=February 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204210450/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=umn.31951000756772n&view=1up&seq=569 |url-status=live }}</ref> [[Nyu-York]] qalasındaǵı Medison-Skver-Garden zalında ótkerilgen. Jarıstı fizikalıq mádeniyattıń atası hám «Health & Strength» sıyaqlı dáslepki bodibilding jurnallarınıń baspashısı Bernarr Makfadden shólkemlestirgen. El Treloar jeńimpaz bolıp, «Dúnyadaǵı eń kámil rawajlanǵan adam» dep jariyalanǵan<ref>{{cite web |url=http://www.sandowplus.co.uk/Competition/Treloar/treloar.htm|title=Al Treloar at SandowPlus.com|publisher=Sandowplus.co.uk|date=December 28, 1903|access-date=October 5, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120629104307/http://www.sandowplus.co.uk/Competition/Treloar/treloar.htm|archive-date=June 29, 2012|df=mdy-all}}</ref>. Treloar sol waqıt ushın úlken summa bolǵan mıń dollar sıylıq alǵan. Eki hápteden keyin Tomas Edison Treloardıń poza kórsetiwin filmge túsirgen. Edison bunnan bir neshe jıl aldın Sandov haqqında da eki film túsirgen edi. Bular bodibildingshi túsirilgen dáslepki úsh film bolǵan. XX ásirdiń basında Makfadden menen Charlz Atlas bodibildingti pútkil dúnyaǵa tarqatıwdı dawam ettirgen. ==== Erte dáwirdegi belgili bodibildingshiler ==== 1930-jılǵa shekemgi bodibilding tariyxındaǵı basqa da áhmiyetli bodibildingshilerge mınalar kiredi: Erl Liderman (bodibilding boyınsha eń dáslepki kitaplardıń avtorı), Zishe Braytbart, Georg Gakkenshmidt, Emi Nkemena, Djordj F. Djouett, Finn Xateral (poza kórsetiw óneriniń tiykarın salıwshılardıń biri), Frenk Saldo, Monte Saldo, Uilyam Benkir, Lonseston Elliot, Zig Klyayn, serjant Alfred Moss, Djo Nordkvist, Lionel Strongfort («Strongfortizm»)<ref>{{cite web|url=http://www.sandowplus.co.uk/Competition/Strongfort/course/lesson1.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080802165327/http://www.sandowplus.co.uk/Competition/Strongfort/course/lesson1.htm|archive-date=August 2, 2008|title=Strongfortism – Lesson One}}</ref>, Gustav Frishtenskiy, Ralf Parko (fizikalıq mádeniyat haqqında dáslepki kitaplardıń birin jazǵan chempion gúresshi) hám Alan P. Mid (Birinshi jer júzilik urısında bir ayaǵınan ayırılǵanına qaramastan bulshıq et chempionı bolǵan). Sandovtıń shákirti bolǵan aktyor Frensis X. Bushmen ataqlı únsiz kino karerasın baslawdan aldın bodibildingshi hám músinshiniń modeli bolǵan<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Xz2eGt6InJIC&q=Actor+Francis+X.+Bushman%2C+who+was+a+disciple+of+Sandow%2C+started+his+career+as+a+bodybuilder+and+sculptor%27s+model+before+beginning+his+famous+silent+movie+career&pg=PA1743|title=Creativity of God in the Human Body: "Bodybuilding"|publisher=Abdullah F Shrit|isbn=978-1-4840-1198-0|language=en|access-date=May 3, 2021|archive-date=April 5, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405222239/https://books.google.com/books?id=Xz2eGt6InJIC&q=Actor+Francis+X.+Bushman%2C+who+was+a+disciple+of+Sandow%2C+started+his+career+as+a+bodybuilder+and+sculptor%27s+model+before+beginning+his+famous+silent+movie+career&pg=PA1743|url-status=live}}</ref>. === 1950–1960-jıllar === 1950–1960-jılları kúsh hám gimnastika chempionlarınıń payda bolıwı, sonday-aq bodibilding jurnalları, shınıǵıw principleri, bulshıq et massasın jıynaw hám maydı azaytıwǵa arnalǵan awqatlanıw, belok hám basqa da azıq-awqat qosımshalarınıń qollanılıwı hám fizikalıq kelbet jarıslarına qatnasıw múmkinshiliginiń keń tarqalıwı menen birge bodibilding kóbirek ataqlı bolǵan. Bodibilding shólkemleriniń sanı kóbeygen. Olardıń eń belgilisi — 1946-jılı kanadalı aǵa-ini Djo hám Ben Vayderler tiykarın salǵan Xalıqaralıq bodibilding federaciyası (IFBB). Basqa bodibilding shólkemlerine Háweskerler atletika awqamı (AAU), Milliy háweskerler bodibilding associaciyası (NABBA) hám Dúnya bodibilding gildiyası (WBBG) kiredi. Nátiyjede jarıslardıń sanı da, kólemi de artqan. Kóplegen jergilikli chempionatlardan basqa, eń abıraylı ataqlar «Mr. America», «Mr. World», «Mr. Universe», «Mr. Galaxy» hám aqırında 1965-jılı IFBB tárepinen baslanǵan «Mr. Olympia» bolǵan. Házirgi waqıtta «Mr. Olympia» dúnyadaǵı eń áhmiyetli bodibilding jarısı bolıp esaplanadı<ref name=":0" />. 1950-jılları eń tabıslı hám eń belgili bodibildingshiler Bill Perl, Reg Park, Lerua Kolbert hám Klarens Ross bolǵan<ref>{{Cite web|date=2005-03-21|title=A History Lesson In Bodybuilding|url=https://www.bodybuilding.com/fun/drobson61.htm|access-date=2021-04-23|website=Bodybuilding.com|language=en|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423123443/https://www.bodybuilding.com/fun/drobson61.htm|url-status=live}}</ref>. Ayırım bodibildingshiler sol waqıttaǵı salıstırmalı jańa televidenie hám kino arqalı dańqqa erisken. Olardıń eń belgilileri Djek Lalein, Stiv Rivz, Reg Park hám Mikki Xargitey bolǵan<ref>{{Cite thesis|title=Flex marks the spot: histories of Muscle Beach|url=https://repositories.lib.utexas.edu/handle/2152/26057|date=August 2014|degree=Thesis|language=en|first=Tolga|last=Ozyurtcu|access-date=April 23, 2021|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423123444/https://repositories.lib.utexas.edu/handle/2152/26057|url-status=live}}</ref>. 1950-jılları AQSHta belgili sport zalları bolǵan bolsa da, eldiń ayırım aymaqlarında 1960-jıllardıń ortasına shekem bodibildingke arnalǵan sport zalları bolmaǵan. Santa-Monikadaǵı ataqlı «Muskul Bich» akrobatikalıq nomerlerdi hám kúsh kórsetiwlerdi tamashalaw ornı retinde ataqlılıǵın saqlaǵan. 1960-jılları bodibildingshiler belgili kórsetiwler menen filmlerge kóbirek túsirile baslaǵanda, bul baǵdar jáne de keńeygen<ref name=":1" />. === 1970–1990-jıllar === ==== Jańa shólkemler ==== [[Fayl:Ed_Fury_and_Jackie_Coey,_1953.jpg|right|thumb|Ed Fyuri model Djeki Kouey menen poza kórsetpekte, 1953-jıl]] 1970-jılları Arnold Shvarcenegger, Franko Kolumbu, Lu Ferrinyo, Mayk Menccer hám basqalardıń 1977-jılǵı «Pumping Iron» hújjetli-kórkem filminde túsiriliwi arqalı bodibilding úlken dańqqa erisken. Bul waqıtqa kelip bodibilding jarıslarında IFBB ústem bolǵan, al AAU ekinshi orınǵa túsken. Milliy fizikalıq kelbet komitetin (NPC) 1981-jılı AAU dıń fizikalıq kelbet komitetiniń baslıǵı lawazımınan jańa ǵana ketken Djim Menion dúzgen<ref>{{cite web |url=http://www.ifbbpro.com/features/jim-manion-chairman-ifbb-professional-league/|title=IFBB Professional League – Jim Manion, Chairman IFBB Professional League|publisher=Ifbbpro.com|date=September 26, 2007|access-date=October 5, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120921210350/http://abhivacrossfitarena.com/|archive-date=September 21, 2012|df=mdy-all}}</ref>. NPC AQSHtaǵı eń tabıslı bodibilding shólkemine aylanǵan hám IFBB dıń háweskerler bólimi bolıp tabıladı. 1980-jıllardıń aqırı hám 1990-jıllardıń basında AAU qollap-quwatlaǵan bodibilding jarısları azayǵan. 1999-jılı AAU bodibilding jarısların toqtatıw haqqında sheshim qabıl etken. ==== Anabolikalıq-androgenlik steroidlerdiń qollanılıwı ==== Bul dáwirde bodibildingte hám basqa da kóplegen sport túrlerinde anabolikalıq steroidlerdiń qollanılıwı keń tarqalǵan. Olardı ádewir kóp qollanıw 1960-jıllardıń aqırı hám 1970-jıllardıń basında Arnold Shvarcenegger, Serxio Oliva hám Lu Ferrinyo menen baslanǵan, 1980-jılları Li Xeyni, 1990-jılları Dorian Yeyts, Ronni Kolmen hám Markus Ryul menen dawam etken hám búgingi kúnge shekem dawam etpekte. Greg Kovach sıyaqlı bodibildingshiler burın kórilmegen massaǵa hám ólshemge erisken, biraq kásiplik dárejede tabısqa erise almaǵan. Basqaları, mısalı, Tom Plats yamasa Pol Demeyo deneniń belgili bir bóleginiń, máselen, ayaq bulshıq etleriniń ayrıqsha rawajlanıwı menen tanılǵan. «Pumping Iron» filmi túsirilgen waqıtta Shvarcenegger steroidlerdi qollanǵanın tek sporttan ketkennen keyin kóp waqıt ótip moyınlaǵan bolsa da: «Jarısta ústemlikke erisiw ushın qolıńnan kelgenniń hámmesin islewińiz kerek», degen. Keyin ala ol steroidlerdi qollanǵanına ókinbeytuǵının aytqan<ref>{{cite news|url=https://www.cbsnews.com/news/arnold-no-regrets-about-steroids/|newspaper=CBS|date=February 11, 2009|title=Arnold: No Regrets About Steroids|access-date=August 13, 2013|archive-date=November 6, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106123539/http://www.cbsnews.com/2100-250_162-676684.html|url-status=live}}</ref>. Anabolikalıq steroidlerdiń qollanılıwına qarsı gúresiw hám Xalıqaralıq Olimpiada komitetiniń aǵzası bolıw maqsetinde IFBB steroidler hám basqa da tıyım salınǵan zatlar ushın doping-testlerdi engizgen. Doping-testler ótkerilse de, kásiplik bodibildingshilerdiń kópshiligi jarıslarda anabolikalıq steroidlerdi qollanıwdı dawam etken. 1970-jılları anabolikalıq steroidlerdiń qollanılıwı ashıq talqılanǵan, sebebi ol waqıtta olar nızamlı bolǵan<ref>{{cite web |last=Theunissen|first=Steve | name-list-style = vanc |title=Arnold & Steroids: Truth Revealed|url=http://hjem.get2net.dk/JamesBond/www/artikler/steroidemisbrug/arnoldandsteroids.htm|access-date=February 27, 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20031008172601/http://hjem.get2net.dk/JamesBond/www/artikler/steroidemisbrug/arnoldandsteroids.htm|archive-date=October 8, 2003|df=mdy-all}}</ref>. === 2000-jıllar === [[Fayl:Ronnie Coleman 8 x Mr Olympia - 2009 - 5.png|right|thumb|Segiz márte «Mr. Olympia» jeńimpazı Ronni Kolmen, 2009-jıl oktyabr]] ==== Olimpiada sport túri bolıwı haqqındaǵı talqılaw ==== 2000-jıllardıń basında IFBB bodibildingti Olimpiada sport túrine aylandırıwǵa umtılǵan. Ol 2000-jılı Xalıqaralıq Olimpiada komitetiniń tolıq aǵzası bolǵan hám bodibildingti Olimpiada oyınlarında kórsetiw jarısı retinde tastıyıqlatıwǵa háreket etken. Onıń maqseti — keyin ala bodibildingti tolıq Olimpiada sport túrine aylandırıw edi. Biraq bul umtılıs tabıssız bolǵan hám bodibildingtiń Olimpiada sport túri retinde moyınlanıwı daw tuwdırıp kelmekte, sebebi kópshilik onı haqıyqıy sport túri emes dep esaplaydı<ref>{{cite web |last=Littman|first=Jean | name-list-style = vanc |title=Bodybuilding And The Olympics: An Ongoing Controversy|publisher=article99.com|url=http://www.article99.com/recreation-and-sports/olympics/article.php?art=63758|archive-url=https://web.archive.org/web/20071205174022/http://www.article99.com/recreation-and-sports/olympics/article.php?art=63758|url-status=dead|archive-date=December 5, 2007|date=November 13, 2007}}</ref>. ==== Sociallıq tarmaqlar ==== Sociallıq tarmaqlardıń payda bolıwı fitnes hám bodibildingke úlken tásir etken. Ásirese YouTube-ta sport zallarındaǵı videobloglardan baslap sport kiyimleri haqqındaǵı tolıq talqılawlarǵa shekem fitnes mazmunı anaǵurlım kóbeygen. Bul tutınıwshılarǵa fitnes boyınsha kóplegen biypul derekler beredi hám olardı jaqsıraq xabardar etedi. Izertlewler fitnes blogerleriniń adamlardıń shınıǵıw islew niyetine tásirin úyrengen. Birinshisine 507, ekinshisine 445 adam qatnasqan 2022-jılǵı izertlew blogerdiń tamashagóylerdi xoshametlew qábiletiniń shınıǵıw islewge kúshlirek niyet penen baylanıslı ekenin kórsetken. Izertlewshiler sonday-aq isenimlilik penen bilimliliktiń paydalanıwshılardıń fitnes blogerlerin bahalawına tásir etetuǵının anıqlaǵan. Bul sociallıq tarmaqlardaǵı belgili adamlardıń fizikalıq belsendilikti xoshametlewde orın iyelewi múmkin ekenin kórsetedi<ref>{{Cite journal |last1=Durau |first1=Julia |last2=Diehl |first2=Sandra |last3=Terlutter |first3=Ralf |date=2022-01-01 |title=Motivate me to exercise with you: The effects of social media fitness influencers on users' intentions to engage in physical activity and the role of user gender |url=https://doi.org/10.1177/20552076221102769 |journal=Digital Health |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=8 |article-number=20552076221102769 |doi=10.1177/20552076221102769 |issn=2055-2076 |pmc=9125114 |pmid=35615268}}</ref>. Sport zalına baylanıslı sociallıq tarmaqlardaǵı taǵı bir ósip atırǵan tendenciya — sport zalında adamlardı uyaltıw. Kontent avtorı Djessika Fernandestiń Twitch platformasında jariyalaǵan hám keń tarqalǵan videosında onıń sport zalında salmaq kóterip atırǵanı, al artta bir erkektiń oǵan qarap turǵanı kórsetilgen. Bul video sociallıq tarmaqlar dáwirindegi narcissizm hám sport zalı mádeniyatınıń barǵan sayın zıyanlı bolıp baratırǵanı haqqında keń talqılawǵa sebep bolǵan. Video burın tek shınıǵıwǵa arnalǵan sport zallarınıń endi ataqlı yamasa ataqqa umtılatuǵın blogerler ushın syomka ornına aylanıp, átiraptaǵı adamlardıń óz erkine qarsı jámiyetshilik kóz aldına túsip qalıwı sıyaqlı jańa tendenciyanı sınǵa alıwǵa alıp kelgen. Bul mádeniyatqa baylanıslı óz pikirin bildirgen bodibildingshi Djoi Svoll sport zalındaǵı qısım kórsetiwge qarsı gúresiw kerek ekenin, biraq Fernandestiń videosındaǵı erkektiń bunday qılıqqa ayıplı emes ekenin aytqan<ref>{{Cite web |date=23 February 2023|title=Bodybuilder Joey Swoll has had enough of fitness influencers |url=https://nypost.com/2023/02/23/bodybuilder-joey-swoll-has-had-enough-of-fitness-influencers/ |access-date=2023-05-17 |author= Kristen Fleming}}{{unreliable source?|date=July 2023| reason= per [[WP:NYPOST]]}}</ref>. Sociallıq tarmaqlar bodibilding dúnyasına kóbirek itibar qaratıp atırǵan bolsa da, ele de dawlı máseleler bar. 2025-jılǵı izertlew AQSH penen Kanadadaǵı 1553 bala hám erkek arasında bulshıq etlilikke baǵdarlanǵan sociallıq tarmaq mazmunı menen bulshıq et dismorfiyası arasındaǵı baylanıstı úyrengen. Izertlewshiler bulshıq etli deneler, bulshıq et ósiriwshi qosımshalar hám dáriler kórsetilgen mazmundı jiyi kóriwdiń bulshıq et dismorfiyasınıń bolıw itimallıǵınıń joqarıraq bolıwı menen baylanıslı ekenin anıqlaǵan. Bul baylanıslar qatnasıwshılardıń sociallıq tarmaqlarda ótkeretuǵın waqtı esapqa alınǵannan keyin de saqlanǵan, bul kórilgen mazmunnıń túri de áhmiyetli bolıwı múmkin ekenin kórsetedi<ref>{{Cite journal |last1=Ganson |first1=Kyle T. |last2=Testa |first2=Alexander |last3=Rodgers |first3=Rachel F. |last4=Nagata |first4=Jason M. |date=2025-06-01 |title=Associations between muscularity-oriented social media content and muscle dysmorphia among boys and men |journal=Body Image |volume=53 |article-number=101903 |doi=10.1016/j.bodyim.2025.101903 |issn=1740-1445|doi-access=free |pmid=40367828 }}</ref>. Sociallıq tarmaqlardaǵı bodibilding mazmunınıń jaslarǵa<ref name="Klier, Rommerskirchen & Brixius 2022">{{cite journal |last1=Klier |first1=Kristina |last2=Rommerskirchen |first2=Tessa |last3=Brixius |first3=Klara |date=2022-12-27 |title=#fitspiration: a comparison of the sport-related social media usage and its impact on body image in young adults |journal=BMC Psychology |volume=10 |issue=1 |article-number=320 |doi=10.1186/s40359-022-01027-9 |issn=2050-7283 |pmc=9793811 |pmid=36575554 |doi-access=free}}</ref> hám olardıń óz denesin qabıl etiwine tásiri haqqında alańlawshılıq artıp atır, sebebi olar kóbinese ózlerin internettegi sport zalı blogerleri menen salıstıradı. Bul alańlawshılıq steroid qollanıw haqqındaǵı ashıqlıqtıń jetispewshiligi menen jáne de kúsheyedi, sebebi kóp blogerler ózleriniń «tábiyiy» bodibildingshi ekenin anıqlamaydı yamasa preparatlar qollanatuǵının ashıqtan-ashıq biykarlaydı. Bul tábiyiy jol menen nege erisiwge bolatuǵını hám neniń anabolikalıq steroidlerdi talap etetuǵını arasındaǵı shegaranı anıq emes etedi. Bul másele tek jaslarǵa tiyisli emes. Salmaq kóteriwshi úlkenler de ózleri kóretuǵın mazmun sebepli óz denesin durıs qabıl etpewi múmkin, bul awqatlanıw menen shınıǵıwǵa salamat emes qatnasqa alıp keliwi múmkin. Ayırım jaǵdaylarda bul dene dismorfiyası yamasa awqatlanıwdıń buzılıwı sıyaqlı psixikalıq densawlıq máselelerine sebep bolıwı múmkin. Biraq sońǵı waqıtları kóbirek blogerler steroid qollanatuǵını haqqında ashıq aytıp, internette kóbirek ashıqlıqtı jaqlay baslaǵan. Bul anabolikalıq steroidlerdiń qáwpi haqqında dawam etip atırǵan talqılawlarǵa sebep bolǵan. Kópshilik bunı unamlı ózgeris dep esaplaydı, sebebi ol bul zatlardıń tásiri, qollanılıwı hám qáwpi haqqında xabardarlıqtı arttırıp, auditoriyanı eskertedi. Keń talqılanatuǵın taǵı bir tema — bodibildingtegi psixikalıq densawlıq<ref name="Longobardi et al 2017">{{cite journal |last1=Longobardi |first1=Claudio |last2=Prino |first2=Laura Elvira |last3=Fabris |first3=Matteo Angelo |last4=Settanni |first4=Michele |year=2017 |title=Muscle dysmorphia and psychopathology: Findings from an Italian sample of male bodybuilders |url=https://iris.unito.it/bitstream/2318/1644445/1/Main%20Document_R1_Clean_4aperto.pdf |journal=Psychiatry Research |publisher=Elsevier BV |volume=256 |pages=231–236 |doi=10.1016/j.psychres.2017.06.065 |pmid=28646788 |hdl=2318/1644445 |issn=0165-1781 |access-date=2025-09-15 |doi-access=free}}</ref>, sebebi joqarıda aytılǵan psixologiyalıq qıyınshılıqlar hár qıylı jastaǵı hám hár túrli ortalıqtaǵı háwesker salmaq kóteriwshilerge tásir etiwi múmkin. Izertlewshiler sonday-aq nátiyjeni hám sırtqı kóriniske tásir etetuǵın dárilerdiń bazarındaǵı sociallıq tarmaq blogerleriniń ornın úyrengen. 2023-jılǵı izertlew usınday zatlarǵa qánigelesken 20 blogerdiń internettegi iskerligin talqılap, olardıń ayırımları gúmanlı yamasa nızamsız bolıwı múmkin bolǵan túrli ónimler menen xızmetlerdi úgit-násiyatlaytuǵının anıqlaǵan. Tańlanǵan blogerlerdiń úshewiniń bir millionnan aslam jazılıwshısı bolǵan. Bul nátiyjeler internettegi fitnes tulǵalarınıń nátiyjeni arttıratuǵın zatlardı keń auditoriyaǵa kóbirek kórinetuǵın hám qoljetimli etiwdegi ornı haqqında alańlawshılıq tuwdıradı<ref>{{Cite journal |last1=Conway |first1=Anna |last2=Krawczyk |first2=Noa |last3=McGaffey |first3=Frances |last4=Doyle |first4=Sheri |last5=Baaklini |first5=Vanessa |last6=Marshall |first6=Alison D. |last7=Treloar |first7=Carla |last8=Davis |first8=Corey S. |last9=Colledge-Frisby |first9=Samantha |last10=Grebely |first10=Jason |last11=Cerdá |first11=Magdalena |date=2023-09-01 |title=Typology of laws restricting access to methadone treatment in the United States: A latent class analysis |journal=International Journal of Drug Policy |volume=119 |article-number=104141 |doi=10.1016/j.drugpo.2023.104141 |pmid=37540917 |pmc=11790254 |issn=0955-3959}}</ref>. == Baǵdarları == === Kásiplik bodibilding === Házirgi bodibilding tarawında «kásiplik» termini ádette háweskerler arasındaǵı saralaw jarıslarında jeńiske erisip, óz shólkeminen «kásiplik karta» alǵan bodibildingshini bildiredi. Kásiplik bodibildingshiler aqshalay sıylıqları bar jarıslarǵa qatnasıw huqıqına iye boladı. Kásiplik karta sportshıǵa onı bergen federaciyadan basqa federaciyalardıń jarıslarına qatnasıwǵa tıyım saladı<ref>{{Cite web|title=IFBB FAQ|url=https://ifbb.com/ifbb-faq/|access-date=2023-02-08|website=International Fitness and Bodybuilding Federation|language=en-GB|archive-date=February 8, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230208100337/https://ifbb.com/ifbb-faq/|url-status=live}}</ref>. Tabısına qaray bul bodibildingshiler basqa sport túrleriniń sportshıları sıyaqlı qáwenderlerden aqsha alıwı múmkin. === Tábiyiy bodibilding === Ayırım steroidlerdiń qımbatlıǵı, densawlıqqa keri tásiri hám nızamsızlıǵı haqqında alańlawshılıqtıń artıwına baylanıslı kóplegen shólkemler dúzilip, ózlerin «tábiyiy» bodibilding jarısları dep atay baslaǵan. Bunnan basqa, bodibildingti úgit-násiyatlawshılardıń kópshiligi keń jámiyetshiliktiń bodibildingke «ádetten tıs» degen kózqarasınan qutılıwǵa umtılǵan. Olar denesi ádewir qoljetimli hám haqıyqıy kórinetuǵın qatnasıwshılardı jarıslarǵa qosıp, bodibilding sportına keńirek auditoriyanı tartıwǵa erisken<ref name="natural">{{cite web|url=https://www.bodybuilding.com/fun/beginner_natural_bodybuilding_guide.htm|title=Beginner's Guide To Natural Bodybuilding Competition: Disseminating Misconception From Reality!|website=Bodybuilding.com|date=May 10, 2009|access-date=2020-01-24|archive-date=January 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126101905/https://www.bodybuilding.com/fun/beginner_natural_bodybuilding_guide.htm|url-status=live}}</ref>. Tábiyiy jarıslarda tekseriw tártibi shólkemlerge qaray ótirikti anıqlaǵıshtan baslap sidikti analizlewge shekem hár túrli boladı. Jazalar da shólkemlerge qaray waqıtsha shetletiwden baslap jarıslarǵa qatnasıwǵa qatań tıyım salıwǵa shekem ózgeredi. Tábiyiy shólkemlerdiń tıyım salınǵan zatlardıń óz dizimi bar, sonlıqtan qaysı zatlarǵa tıyım salınǵanı haqqında hárbir shólkemniń saytınan maǵlıwmat alıw áhmiyetli. Tábiyiy bodibilding shólkemleri kóp, olardıń irilerine MuscleMania, Ultimate Fitness Events (UFE), INBF/WNBF hám INBA/PNBA kiredi. Bul shólkemler AQSHta yamasa pútkil dúnyada isleydi hám tek bas keńsesi jaylasqan el menen sheklenip qalmaydı<ref name="natural" />. === Erler fizikalıq kelbeti === Ashıq bodibildingti «júdá úlken», «kelbetsiz» hám densawlıqqa zıyanlı dep esaplaǵanlar sebepli 2013-jılı jańa kategoriya dúzilgen<ref>{{Cite web|last=Spice|first=Robyn Charlotte|date=2016|title=Strong is the new slim: a study of the body and gender amongst female free weights users| publisher=University of Stirling|url=http://dspace.stir.ac.uk/handle/1893/24355|language=en|access-date=April 23, 2021|archive-date=May 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512151142/https://dspace.stir.ac.uk/handle/1893/24355|url-status=live}}</ref>. Bul kategoriya boyınsha birinshi «Men's Physique Olympia» jeńimpazı Mark Uingson bolǵan, onnan keyin tórt jıl izbe-iz Djeremi Buendia jeńiske erisken. Ashıq bodibilding sıyaqlı, bul kategoriyada da tábiyiy hám ádettegi bólimler bar. Olardıń tiykarǵı ayırmashılıǵı — erler fizikalıq kelbeti kategoriyasınıń qatnasıwshıları ádettegi poza kiyiminiń ornına uzın plyaj shortıların kiyedi, al ashıq bodibildingshiler olarǵa qaraǵanda ádewir iri hám bulshıq etli boladı<ref>{{Cite web|date=2020-11-27|title=How Bodybuilding is Judged, Different Divisions, and Scoring|url=https://barbend.com/how-bodybuilding-is-judged/|access-date=2021-04-23|website=BarBend|language=en-US|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423123452/https://barbend.com/how-bodybuilding-is-judged/|url-status=live}}</ref>. Ashıq bodibildingshilerdiń poza kórsetiw kompleksi keń, al bul kategoriya tiykarınan aldınan hám artınan kórsetiletuǵın pozalar boyınsha bahalanadı<ref>{{Cite web|date=2005-03-20|title=Excellence In Execution: Perfecting The Pose|url=https://www.bodybuilding.com/fun/drobson62.htm|access-date=2021-04-23|website=Bodybuilding.com|language=en|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423123443/https://www.bodybuilding.com/fun/drobson62.htm|url-status=live}}</ref>. Erler fizikalıq kelbeti kategoriyasınıń kóp qatnasıwshılarınıń salmaǵı shama menen 90 kg nan aspaydı hám olardıń denesi ashıq bodibildingshilerge qaraǵanda qoljetimlirek hám estetikalıq jaqtan kórkemirek boladı<ref>{{Cite journal|last1=Roberts|first1=Brandon M|last2=Helms|first2=Eric R|last3=Trexler|first3=Eric T|last4=Fitschen|first4=Peter J|date=2020-01-31|title=Nutritional Recommendations for Physique Athletes|journal=Journal of Human Kinetics|volume=71|pages=79–108|doi=10.2478/hukin-2019-0096|issn=1640-5544|pmc=7052702|pmid=32148575}}</ref>. Bul kategoriya áste baslanǵan bolsa da, ol júdá tez rawajlanǵan hám házirgi waqıtta ashıq bodibildingke qaraǵanda ataqlıraq bolıp kórinedi<ref>{{Cite thesis|title=From 'Classical' To 'Freaky:' An Exploration of the Development of Dominant, Organised, Male Bodybuilding Culture|url=http://research.gold.ac.uk/id/eprint/8006/|publisher=Goldsmiths, University of London|date=February 2012|degree=doctoral|first=Dimitrios|last=Liokaftos|access-date=April 23, 2021|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423123444/http://research.gold.ac.uk/id/eprint/8006/|url-status=live}}</ref>. === Klassikalıq fizikalıq kelbet === Bul — erler fizikalıq kelbeti menen bodibilding arasındaǵı orta kategoriya. Onda ólshem menen massadan góre simmetriyaǵa, proporciyaǵa, deneniń kórkem sızıqlarına hám jińishke belge kóbirek itibar beriledi<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2007-02-24 |title=A Brief History of the Classic Physique |url=https://www.muscleandfitness.com/flexonline/training/brief-history-classic-physique/ |access-date=2024-10-23 |website=Muscle & Fitness |language=en-US}}</ref>. Bul kategoriyanıń qatnasıwshıları ashıq kategoriyadaǵı bodibildingshiler sıyaqlı iri emes, biraq erler fizikalıq kelbeti kategoriyasınıń qatnasıwshılarındayın kishi de emes. Olar ayaqlardı uzın shortılar menen jasıratuǵın erler fizikalıq kelbeti kategoriyasınan ayırmashılıǵı, ashıq kategoriyadaǵıday ayaqların kórsetiw ushın erkekler ishki kiyiminde yamasa poza kiyiminde shıǵadı. Bahalawda gewdeniń bel tárepke qaray jińishkerip turǵanın hám ashıq bodibildingtegi qarınnıń shıǵıp turıwınıń joq ekenin kórsetetuǵın, mısalı, qarındı ishke tartıw sıyaqlı ayırım pozalarǵa da itibar beriledi. [[Fayl:Chris Bumstead on Gymshark.jpg|thumb|253x253px|Klassikalıq fizikalıq kelbet boyınsha altı márte «Mr. Olympia» chempionı Kris Bamsted]] «Mr. Olympia» jarısındaǵı klassikalıq fizikalıq kelbet bólimi 2016-jılı baslanǵan. Denni Xester bul bólimniń birinshi jeńimpazı bolǵan. 2024-jılǵı maǵlıwmatlar boyınsha Kris Bamsted altı márte «Mr. Olympia» chempionı<ref>{{Cite web |last=Bachu |first=Ramya |date=2022-12-18 |title=Bodybuilding World Reacts to Chris Bumstead's Fourth Mr.Olympia Triumph |url=https://www.essentiallysports.com/us-sports-news-bodybuilding-news-can-sleep-peacefully-seeing-dad-win-bodybuilding-world-reacts-to-chris-bumsteads-fourth-mr-olympia-triumph-classic-physique/ |access-date=2023-08-30 |website=EssentiallySports}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lockridge |first=Roger "Rock" |date=2024-10-13 |title=Chris Bumstead Wins 6th Olympia Classic Physique Title, Announces Retirement |url=https://www.muscleandfitness.com/flexonline/flex-news/olympia-2024-chris-bumstead-wins-6th-straight-classic-physique-title-announces-retirement/ |access-date=2024-10-23 |website=Muscle & Fitness |language=en-US}}</ref>. === Hayallar bodibildingi === 1960-jıllardaǵı hayallar háreketi hám ulıwma fitnes revolyuciyası hayal sulıwlıǵına jańa, basqasha kózqaraslardı payda etken, olarǵa shımır bulshıq etli sportlıq dene de kirgen. Bunday sportlıq dene moda jurnalları sıyaqlı kóplegen ataqlı ǵalaba xabar qurallarında kórine baslaǵan. Hayal bodibildingshiler dástúrli hayallıq túsiniginiń shegaraların ózgertken, sebebi olardıń deneleri bulshıq etlerdiń tek erkeklerge ǵana tán emes ekenin kórsetken<ref>{{Cite book|last=Locks|first=Adam|url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203809457|title=Critical Readings in Bodybuilding|date=2013-03-01|publisher=Routledge|doi=10.4324/9780203809457|isbn=978-0-203-80945-7|access-date=October 4, 2021|archive-date=April 5, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405222233/https://www.taylorfrancis.com/books/edit/10.4324/9780203809457/critical-readings-bodybuilding-niall-richardson-adam-locks|url-status=live}}</ref>. [[Fayl:Nikki_Fuller.jpg|thumb|190px|Poza kórsetip atırǵan Nikki Fuller]] 1978-jılı Genri Makgi shólkemlestirgen hám Kanton qalasında (Ogayo shtatı) ótkerilgen AQSH hayallarınıń birinshi milliy fizikalıq kelbet chempionatı ulıwma alǵanda hayallar arasındaǵı birinshi haqıyqıy bodibilding jarısı, yaǵnıy qatnasıwshılar tek bulshıq etleriniń rawajlanıwı boyınsha bahalanǵan birinshi jarıs dep esaplanadı<ref>Todd, Jan, "Bodybuilding", St. James Encyclopedia of Pop Culture, Gale Group, 1999</ref>. 1980-jılı kásiplik bodibildingshiler ushın eń abıraylı jarıs — birinshi «Ms. Olympia» (dáslep «Miss Olympia» dep atalǵan) ótkerilgen. Onıń birinshi jeńimpazı sol jılı aldınıraq NPC dıń AQSH chempionatında da jeńiske erisken Reychel Maklish bolǵan. Bul jarıs hayallar bodibildingi ushın úlken burılıs noqatı bolǵan. 1985-jılı «Pumping Iron II: Hayallar» hújjetli filmi shıqqan. Onda bir neshe hayaldıń 1983-jılı «Caesars Palace» miymanxanasında ótkerilgen Dúnya kubogı chempionatına tayarlanıwı kórsetilgen. Filmde ásirese Kris Aleksander, Lori Bouen, Lidiya Cheng, Karla Danlep, Bev Frensis hám Maklish kórsetilgen. Ol waqıtta Frensis haqıyqatında [[Pauerlifting|pauerliftingshi]] bolǵan, biraq tez arada bodibildingke tabıslı ótip, 1980-jıllardıń aqırı hám 1990-jıllardıń basındaǵı jetekshi qatnasıwshılardıń birine aylanǵan<ref>{{Cite web |last=Shain |first=Cera R. |date=March 20, 2019 |title="The Most Muscular Woman I Have Ever Seen": Bev Francis's Performance of Gender in Pumping Iron II: The Women |url=https://digitalcommons.usf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=9133&context=etd |access-date=November 2, 2023 |page=43}}</ref>. Oǵan jaqın fitnes hám figura jarısları ataqlılıǵı boyınsha hayallar bodibildingin artta qaldırıp, bodibilding ushın kerekli bulshıq et dárejesin rawajlandırıwdı qálemeytuǵın hayallarǵa basqa múmkinshilik bergen. Maklish házirgi hayal bodibildingshilerden góre, búgingi fitnes hám figura jarıslarınıń qatnasıwshılarına kóbirek uqsaǵan<ref>{{Cite magazine |last=Teper |first=Lonnie |url=https://www.ironmanmagazine.com/wp-content/uploads/articles/6504-Rachel-McLish.pdf |title=Legendary Lady |date=April 6, 2006 |magazine=Ironman Magazine |page=2}}</ref>. E. Uilma Konner 2011-jılı Lavlend qalasında (Kolorado shtatı) ótkerilgen NPC jarısına 75 jas 349 kúnlik jasında qatnasqan<ref>{{Cite book|title=Guinness World Records 2014|last=Glenday|first=Craig | name-list-style = vanc |publisher=The Jim Pattison Group|year=2013|isbn=978-1-908843-15-9|page=[https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse_r3e7/page/60 60]|url=https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse_r3e7/page/60}}</ref>. Keyin ala 2012-jılı, 77 jasında, Ginnesstiń rekordlar kitabı onı Ernestin Shepardtıń rekordın buzıp<ref>https🖉{{Cite web|url=http://www.today.com/news/nyads-not-alone-7-senior-citizens-superhuman-strength-8c110677168C11067716|title=Nyad's not alone: 7 senior citizens with superhuman strength|website=TODAY.com |date=September 3, 2013 }}</ref>, jarıslarǵa qatnasıwshı eń jası úlken hayal bodibildingshi dep jariyalaǵan<ref name="ibtimes1">{{cite web|url=http://www.ibtimes.com/oldest-female-bodybuilder-77-year-old-edith-connor-breaks-guinness-world-record-700529 |title=Oldest Female Bodybuilder, 77-Year-Old Edith Connor, Breaks Guinness World Record |publisher=Ibtimes.com |date= 29 May 2012|access-date=2014-02-08}}</ref>. == Jarıslar == Bodibilding jarıslarında bodibildingshiler saxnada «estetikalıq jaqtan kórkem» deneni kórsetiwge umtıladı<ref>{{cite web| title = Top 10 Most Impressive Bodybuilder Physiques of All Time| publisher = Muscleprodigy| url = http://www.muscleprodigy.com/top-10-most-impressive-bodybuilder-physiques-of-all-time-arcl-1797.html| access-date = June 14, 2013| archive-date = July 29, 2017| archive-url = https://web.archive.org/web/20170729212646/https://www.muscleprodigy.com/top-10-best-bodybuilder-physiques-of-all-time/| url-status = live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://muscletime.com/news/judging-the-2008-mr-olympia-judges-provide-full-transparency-and-complete-explanation-of-results|title=Judging the 2008 Mr. Olympia: Judges Provide Full Transparency and Complete Explanation of Results|publisher=Muscletime|access-date=June 14, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20190516184738/http://muscletime.com/news/judging-the-2008-mr-olympia-judges-provide-full-transparency-and-complete-explanation-of-results|archive-date=May 16, 2019|url-status=dead}}</ref>. Dáslepki bahalawda qatnasıwshılar bir qatar májbúriy pozalardı orınlaydı: aldınan arqanıń keń bulshıq etin jayıw, artınan arqanıń keń bulshıq etin jayıw, aldınan eki qoldıń bicepsin kórsetiw, artınan eki qoldıń bicepsin kórsetiw, qaptaldan kókirekti kórsetiw, qaptaldan tricepsti kórsetiw, «eń bulshıq etli» poza (tek erkekler ushın), qarın hám san bulshıq etlerin kórsetiw. Hárbir qatnasıwshı óz denesin kórsetiw ushın jeke xoreografiyalıq kompleks te orınlaydı. Poza kórsetiw basqıshınıń aqırında, tóreshiler bahalawdı tamamlap atırǵanda, ádette qatnasıwshılar birgelikte poza kórsetedi. Bodibildingshilerge aynanıń aldında yamasa treneriniń basshılıǵında poza kórsetiwdi kóp shınıǵıw usınıs etiledi<ref>{{Cite web |title=Posing Room |url=https://ultimatefitnessbirmingham.co.uk/posing-room/ |access-date=2024-07-04 |website=Ultimate Fitness Birmingham |language=en-GB}}</ref>. Fizikalıq kúsh eń áhmiyetli bolǵan palwanlar yamasa pauerlifting jarıslarınan ayırmashılıǵı, yamasa tiykarǵı itibar kúsh penen texnikaǵa teń bólinetuǵın [[Awır atletika|awır atletikadan]] ayırmashılıǵı, bodibilding jarıslarında ádette tayarlıqqa, ólshemge hám simmetriyaǵa itibar beriledi. Hár túrli shólkemler jarıstıń belgili bir táreplerine itibar beredi hám geyde hár túrli kategoriyalarǵa iye boladı<ref>{{Cite journal|last1=Probert|first1=Anne|last2=Leberman|first2=Sarah|last3=Palmer|first3=Farah|date=2007-03-01|title=New Zealand Bodybuilder Identities: Beyond Homogeneity|url=https://doi.org/10.1177/1012690207081921|journal=International Review for the Sociology of Sport|language=en|volume=42|issue=1|pages=5–26|doi=10.1177/1012690207081921|s2cid=144186372|issn=1012-6902|url-access=subscription}}</ref>. === Tayarlıq === ==== Massa jıynaw hám maydı azaytıw ==== [[Fayl:Lukáš_Osladil.jpg|right|thumb|«Eń bulshıq etli» pozanıń bir túrin kórsetip atırǵan Lukash Osladil]] Házirgi jarıslarǵa qatnasatuǵın bodibildingshilerdiń kópshiligi qollanatuǵın ulıwma strategiya — jıldıń kóp bóleginde («jarıslardan tıs dáwir») bulshıq et massasın jıynaw, al jarısqa shama menen 12–14 hápte qalǵanda bulshıq et massasın ilajı barınsha saqlap, deneniń mayın maksimal azaytıw («keptiriw»). Massa jıynaw dáwiri energiya balansınıń oń bolıwın, yaǵnıy kaloriyanıń artıqsha bolıwın talap etedi. Artıqsha kaloriyanıń muǵdarı adamnıń maqsetine baylanıslı, sebebi kaloriyanıń kóbirek artıqsha bolıwı hám massa jıynaw dáwiriniń uzaǵıraq bolıwı kóbirek may toqımasın payda etedi. Energiya balansına salıstırǵanda kaloriyanıń artıqsha bolıwı bulshıq etlerdiń anabolizm jaǵdayında bolıwın támiyinleydi<ref>{{cite news|url=https://www.mensjournal.com/food-drink/reverse-dieting-how-go-cut-bulk-without-gaining-fat|work=[[Men's Journal]]|title=Reverse Dieting: How to Go From Cut to Bulk Without Gaining Fat|date=December 2017|access-date=2020-01-24|archive-date=January 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124222218/https://www.mensjournal.com/food-drink/reverse-dieting-how-go-cut-bulk-without-gaining-fat|url-status=live}}</ref>. Keptiriw dáwiri energiya balansınıń teris bolıwın, yaǵnıy kaloriyanıń jetispewshiligin talap etedi. Keptiriwdiń tiykarǵı maqseti — bulshıq ettiń ilajı barınsha kóp bólegin saqlap, maydı jaǵıw. Kaloriya jetispewshiligi qanshelli úlken bolsa, salmaq sonshelli tez azayadı. Biraq kaloriyanıń úlken jetispewshiligi bulshıq et toqımasın joǵaltıw qáwpin de payda etedi<ref>{{cite journal | vauthors = Lambert CP, Frank LL, Evans WJ | s2cid = 17233384 | title = Macronutrient considerations for the sport of bodybuilding | journal = Sports Medicine | volume = 34 | issue = 5 | pages = 317–27 | date = March 2004 | pmid = 15107010 | doi = 10.2165/00007256-200434050-00004 }}</ref>. Massa jıynaw hám keptiriw strategiyası nátiyjeli dep esaplanadı, sebebi bulshıq ettiń úlkeyiwi menen oń energiya balansı arasındaǵı baylanıs anıq dálillengen<ref>the science and development of muscle hypertrophy, Dr. Brad Schoenfeld, page 139-140</ref>. Kaloriyanıń uzaq waqıt artıqsha bolıwı sportshıǵa kaloriya teń bolǵan jaǵdayǵa qaraǵanda kóbirek maysız massa jıynawǵa múmkinshilik beredi. Biraz may massası da jıynaladı, sportshılar onı keptiriw dáwirinde maysız massanı ilajı barınsha saqlap, jaǵıwǵa umtıladı. Biraq keptiriw dáwirinde pútkil process ózin aqlaytuǵınday jetkilikli maysız massanı saqlaw múmkin be, joq pa — bul anıq emes<ref>{{Cite journal|title=Nutrition, Pharmacological and Training Strategies Adopted by Six Bodybuilders: Case Report and Critical Review|first1=Paulo|last1=Gentil|first2=Claudio Andre Barbosa|last2=de Lira|first3=Antonio|last3=Paoli|first4=José Alexandre Barbosa|last4=dos Santos|first5=Roberto Deivide Teixeira|last5=da Silva|first6=José Romulo Pereira|last6=Junior|first7=Edson Pereira|last7=da Silva|first8=Rodrigo Ferro|last8=Magosso|date=March 24, 2017|journal=European Journal of Translational Myology|volume=27|issue=1|pages=6247|doi=10.4081/ejtm.2017.6247|pmid=28458804|pmc=5391526}}</ref><ref name="Lenzi Teixeira de Jesus Schoenfeld 2021 pp. 2546–2551">{{cite journal |last1=Lenzi |first1=Jaqueline L. |last2=Teixeira |first2=Emerson L. |last3=de Jesus |first3=Guilherme |last4=Schoenfeld |first4=Brad J. |last5=de Salles Painelli |first5=Vitor |title=Dietary Strategies of Modern Bodybuilders During Different Phases of the Competitive Cycle |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) |volume=35 |issue=9 |year=2021 |issn=1064-8011 |doi=10.1519/jsc.0000000000003169 |pages=2546–2551|pmid=31009437 |s2cid=128359542 }}</ref>. ==== Taza massa jıynaw ==== Deneniń mayın kóbeytpey bulshıq et massasın arttırıwǵa umtılıw taza massa jıynaw dep ataladı. Jarısqa qatnasatuǵın bodibildingshiler qısqa «jarıs máwsiminde» eń jaqsı kóriniske erisiwge umtıladı<ref>{{Cite web|url=https://www.bodybuilding.com/content/the-clean-bulk-a-new-approach-to-adding-offseason-muscle.html|title=The Clean Bulk: A New Approach To Adding Offseason Muscle|date=2016-10-16|website=[[Bodybuilding.com]]|language=en-US|access-date=2020-04-07|archive-date=April 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407000732/https://www.bodybuilding.com/content/the-clean-bulk-a-new-approach-to-adding-offseason-muscle.html|url-status=live}}</ref>. Taza massa jıynaw kóbirek waqıttı aladı hám adam umtılatuǵın may hám bulshıq et massasınıń úlesine erisiwdiń anaǵurlım ıqtiyatlı usılı bolıp tabıladı. Maydı az, bulshıq et massasın kóp saqlawdıń keń tarqalǵan usılı — massa jıynaw menen azaytıw arasındaǵı teńsalmaqlılıqtı saqlaw ushın kaloriyası joqarıraq hám tómenirek kúnlerdi almastırıp turıw. Kóplegen taza massa jıynaw dietaları orta muǵdardaǵı uglevodlar, orta muǵdardaǵı belok hám az muǵdardaǵı maylar menen baslanadı<ref>Giblin, Chris. "Clean Bulking: for Frustrated Hard-Gainers, Clean Bulking Is Attainable If You Focus Your Diet Accordingly with the Right Foods and Strategy." ''Joe Weider's Muscle & Fitness'', vol. 75, no. 8, 2014, p. 89.</ref>. Taza massa jıynawdı saqlaw ushın hár kúni kaloriya maqsetine jetiw áhmiyetli. Tiykarǵı azıq zatları (uglevodlar, maylar hám beloklar) boyınsha maqsetler hárbir adam ushın hár túrli boladı, biraq olarǵa ilajı barınsha jaqınlasıw jaqsı. ==== «Kir» massa jıynaw ==== «Kir» massa jıynaw — jegen tiykarǵı azıq zatlarınıń anıq muǵdarın esaplamay, kóbinese burger hám qızarǵan kartoshka sıyaqlı paydasız awqatlar menen kaloriyanı júdá artıqsha muǵdarda jew. Sırtqı kórinisine itibar bermey, massanı tez jıynawǵa umtılatuǵın salmaq kóteriwshiler kóbinese usı usıldı tańlaydı. Bul usıldı kóbinese maydıń artıwına itibar bermey, ólshemin hám kúshin tez arttırıwdı qáleytuǵın bodibildingshiler jarıslardan tıs dáwirde qollanadı. Kaloriyanıń kópligi sebepli bul salmaqtıń tez artıwına hám bulshıq et massasınıń kóbeyiwine alıp keliwi múmkin, biraq ádette deneniń mayın da ádewir arttıradı. Bul artıqsha maydan qutılıw ushın keyin ádette anaǵurlım qatań keptiriw dáwiri kerek bolatuǵının bildiredi, bul fizikalıq hám psixologiyalıq jaqtan awır bolıwı múmkin. Bunnan basqa, qant hám zıyanlı maylarǵa bay qayta islengen awqatlardı kóp muǵdarda jew waqıt ótiwi menen júrek-qan tamır sistemasınıń densawlıǵına hám insulinge sezimtallıqqa keri tásir etiwi múmkin. Bul qáwiplerge qaramastan, ayırım salmaq kóteriwshiler «kir» massa jıynawdı psixologiyalıq jaqtan jeńilirek dep esaplaydı, sebebi ol awqatlanıwdı qatań jobalastırıw hám jegen awqattı esaplap barıw zárúrligin joq etedi<ref>{{Cite web|date=2010-06-13|title=Dirty Bulking: Why You Need To Know The Dirty Truth!|url=https://www.bodybuilding.com/content/dirty-bulking-why-you-need-to-know-the-dirty-truth.html|access-date=2023-02-08|website=Bodybuilding.com|author= Rian Evans|archive-date=February 8, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230208100337/https://www.bodybuilding.com/content/dirty-bulking-why-you-need-to-know-the-dirty-truth.html|url-status=dead}}</ref>. == Bulshıq ettiń ósiwi == Bodibildingshiler bulshıq ettiń úlkeyiwin eń joqarı dárejege jetkiziw ushın úsh tiykarǵı strategiyanı qollanadı: * salmaqlar yamasa serpimli/gidravlikalıq qarsılıq arqalı [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwları]]; * qosımsha belok hám kerek bolǵanda qosımshalardı óz ishine alǵan arnawlı awqatlanıw; * jetkilikli demalıs, sonıń ishinde [[Uyqı|uyqı]] hám shınıǵıwlar arasındaǵı tikleniw<ref>{{Cite news|date=2017-03-01|title=9 things every athlete needs to know about sleep and recovery|url=https://www.mensjournal.com/health-fitness/9-things-every-athlete-needs-know-about-sleep-and-recovery/|access-date=2021-10-14|website=Men's Journal|language=en-US|archive-date=October 29, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029171723/https://www.mensjournal.com/health-fitness/9-things-every-athlete-needs-know-about-sleep-and-recovery/|url-status=live}}</ref>. === Salmaq penen shınıǵıw === Intensiv salmaq penen shınıǵıw jumıs islegen bulshıq etlerde mikrojırtılıwlar payda etedi, bul ádette mikrotravma dep ataladı. Bulshıq ettegi usı mikrojırtılıwlar shınıǵıwdan keyin seziletuǵın awırıwǵa, yaǵnıy keyinge qalǵan bulshıq et awırıwına sebep boladı. Usı mikrotravmalardıń qálpine keliwi bulshıq ettiń ósiwine alıp keledi. Ádette bul awırıw shınıǵıwdan bir-eki kún keyin eń kúshli seziledi. Biraq bulshıq etler shınıǵıwlarǵa beyimlesken sayın awırıw azayadı<ref name="pmid7371625">{{cite journal | vauthors = MacDougall JD, Elder GC, Sale DG, Moroz JR, Sutton JR | s2cid = 28377940 | title = Effects of strength training and immobilization on human muscle fibres | journal = European Journal of Applied Physiology and Occupational Physiology | volume = 43 | issue = 1 | pages = 25–34 | date = February 1980 | pmid = 7371625 | doi = 10.1007/BF00421352 }}</ref>. Salmaq penen shınıǵıw bulshıq ettiń eki túrli úlkeyiwin — sarkoplazmalıq hám miofibrillyar úlkeyiwdi payda etiw arqalı bulshıq et ósiriwge baǵdarlanǵan. Sarkoplazmalıq úlkeyiw bulshıq etlerdiń kólemin arttıradı, sonlıqtan bodibildingshiler onı sportlıq kúshti arttıratuǵın miofibrillyar úlkeyiwden kóbirek qáleydi. Sarkoplazmalıq úlkeyiw qaytalawlar sanın arttırıw arqalı, al miofibrillyar úlkeyiw awırıraq salmaq kóteriw arqalı payda boladı<ref name="mot">{{cite web|title=Weight Training Intensity or Volume for Bigger Muscles?|date=October 15, 2010 |url=http://www.motleyhealth.com/strength/weight-training-intensity-or-volume-for-bigger-muscles|access-date=February 24, 2012|archive-date=March 10, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120310092836/http://www.motleyhealth.com/strength/weight-training-intensity-or-volume-for-bigger-muscles|url-status=live}}</ref>. Eki jaǵdayda da bulshıq etlerdiń kólemi de, kúshi de artadı (sol adam pútkilley salmaq kótermegen jaǵdayǵa salıstırǵanda), biraq itibar hár túrli bolıp tabıladı<ref name="mot" />. Bodibildingshiler ushın buwınlardı bekkem saqlaytuǵın hám salmaq penen shınıǵıwdan payda bolatuǵın tozıw jaraqatlarınıń qáwpin azaytatuǵın usıl menen shınıǵıw áhmiyetli. Bul bulshıq et kúshin buwındı óz ornınan jıljıtpaytuǵın, kerisinshe, onıń eń durıs poziciyada hám tuwrı turıwın támiyinleytuǵın usıl menen rawajlandırıwdı bildiredi<ref>{{cite book |last1=Waterbury |first1=Chad |title=Elite Physique: Building a Better Body |date=2022 |publisher=Human Kinetics |location=Champaign |isbn=978-1-7182-0378-5 |page=139}}</ref>. Fizioterapevt Chad Uoterberi aytqanınday: <blockquote>Deneniń joqarǵı bóliminiń tásirli kórinisin qáliplestiriwdiń zárúr tárepi — iyin buwınlarınıń salamatlıǵın hám pútinligin saqlaw [...] Iyinińizdiń tereńinde salmaq kótergende, ılaqtırǵanda yamasa urǵanda iyin súyegin turaqlı uslap turıw ushın birge isleytuǵın tórt kishi bulshıq et bar. Olardıń ishinde iyinniń artında jaylasqan ekewi — qıltanaq astı bulshıq eti hám kishi dumalaq bulshıq et — buwındı sırtqa qaray burap, iyin súyeginiń basın onıń oyıǵınıń ortasında uslap turadı. Buwınnıń bunday ortada turıwı iyinlerdiń tozıwınıń aldın aladı<ref>{{cite book |last1=Waterbury |first1=Chad |title=Elite Physique: Building a Better Body |date=2022 |publisher=Human Kinetics |location=Champaign |isbn=978-1-7182-0378-5 |page=139}}</ref>.</blockquote> Buwın ortada turǵanda, ol jaqsıraq jaylasadı hám tuwrı turadı, nátiyjede onıń ulıwma nátiyjeliligi hám ol arqalı túsiriletuǵın bulshıq et kúshiniń muǵdarı artadı<ref>{{cite book |last1=Boyton |first1=Erin |title=The Injury Guide: Eliminate Pain, Heal Your Injuries, and Keep Moving Forever |date=2026 |publisher=Penguin |location=Toronto |isbn=9780735247246 |page=58}}</ref>. === Awqatlanıw === Bodibildingshiler erisetuǵın bulshıq ettiń joqarı dárejede ósiwi hám tikleniwi arnawlı awqatlanıwdı talap etedi. Ulıwma alǵanda, bodibildingshilerge shınıǵıwların támiyinlew hám bulshıq et massasın arttırıw ushın kerekli belok penen energiyanı alıw maqsetinde salmaǵı birdey ádettegi adamǵa qaraǵanda kóbirek kaloriya kerek. Jarısqa tayarlanǵanda deneniń mayın azaytıw ushın kerekli muǵdardan azıraq kaloriya alıw júrek-qan tamır shınıǵıwları menen biriktiriledi. Beloklar, uglevodlar hám maylar — adam organizmine bulshıq et payda etiw ushın kerekli úsh tiykarǵı azıq zatı<ref>{{cite web|title=Major Nutrients in Food|work=WebMD |url=http://www.webmd.com/a-to-z-guides/major-nutrients-in-food-topic-overview|access-date=August 27, 2013|archive-date=September 5, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130905081801/http://www.webmd.com/a-to-z-guides/major-nutrients-in-food-topic-overview|url-status=live}}</ref>. Uglevodlardan, beloklardan hám maylardan alınatuǵın kaloriyalardıń qatnası bodibildingshiniń maqsetine qaray ózgeredi<ref>{{cite journal | vauthors = Manore MM, Thompson J, Russo M | title = Diet and exercise strategies of a world-class bodybuilder | journal = International Journal of Sport Nutrition | volume = 3 | issue = 1 | pages = 76–86 | date = March 1993 | pmid = 8499940 | doi = 10.1123/ijsn.3.1.76 | s2cid = 38151979 }}</ref>. ==== Uglevodlar ==== Uglevodlar bodibildingshiler ushın áhmiyetli orın iyeleydi. Olar organizmge shınıǵıwdıń hám tikleniwdiń awırlıǵın kóteriw ushın energiya beredi. Uglevodlar sonday-aq kletkalarǵa kerekli glyukozanı alıwǵa múmkinshilik beretuǵın insulin gormonınıń bóliniwin kúsheytedi. Insulin aminokislotalardı da kletkalarǵa jetkizedi hám belok sintezin kúsheytedi<ref>{{cite magazine|last=Skinner|first=Rob | name-list-style = vanc |magazine=Scholastic Coach and Athletic Director |title=Nutrition for Muscle Mass|date=March 2002|volume=71|issue=8|page=3 |id={{ProQuest|208050071}} |department=Sidelines |issn=1077-5625}}</ref>. Bulshıq et massasın arttırıwda insulinniń tásiri steroidlerge uqsas<ref>{{cite journal | vauthors = Dimitriadis G, Mitrou P, Lambadiari V, Maratou E, Raptis SA | title = Insulin effects in muscle and adipose tissue | journal = Diabetes Research and Clinical Practice | volume = 93 | issue = Suppl 1 | pages = S52-9 | date = August 2011 | pmid = 21864752 | doi = 10.1016/S0168-8227(11)70014-6 }}</ref>. Insulinsiz belok sintezin kúsheytiw múmkin emes. Bul uglevodlardı yamasa insulinniń bóliniwin de kúsheytetuǵın beloktı jemey, bulshıq et massasın arttırıw múmkin emes ekenin bildiredi<ref>{{cite journal | vauthors = Miranda L, Horman S, De Potter I, Hue L, Jensen J, Rider MH | s2cid = 6649224 | title = Effects of contraction and insulin on protein synthesis, AMP-activated protein kinase and phosphorylation state of translation factors in rat skeletal muscle | journal = Pflügers Archiv | volume = 455 | issue = 6 | pages = 1129–40 | date = March 2008 | pmid = 17957382 | doi = 10.1007/s00424-007-0368-2 }}</ref>. Bodibildingshiler glikemiyalıq indeksi tómen polisaxaridlerdi hám basqa da áste sińetuǵın uglevodlardı tańlaydı, olar glikemiyalıq indeksi joqarı qantlar menen kraxmallarǵa qaraǵanda energiyanı turaqlıraq bóledi. Bul áhmiyetli, sebebi glikemiyalıq indeksi joqarı uglevodlar insulinniń anaǵurlım bóliniwine sebep bolıp, organizmdi qosımsha energiyanı may túrinde jıynawǵa beyim jaǵdayǵa keltiredi. Biraq bodibildingshiler kóbinese shınıǵıwdan aldın, shınıǵıw waqtında hám/yamasa shınıǵıwdan keyin tez sińetuǵın ayırım qantlardı (kóbinese taza dekstroza yamasa maltodekstrin túrinde) qabıl etedi. Bul bulshıq ettegi glikogen qorın tolıqtırıwǵa hám bulshıq ettegi belok sintezin xoshametlewge járdem beriwi múmkin<ref>{{cite web|last=King|first=Michael W.|name-list-style=vanc|title=Substrates for Gluconeogenesis|publisher=IU School of Medicine|url=http://web.indstate.edu/thcme/mwking/gluconeogenesis.html|access-date=March 11, 2007|archive-date=June 21, 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20000621005841/http://web.indstate.edu/thcme/mwking/gluconeogenesis.html|url-status=live}}</ref>. ==== Belok ==== [[Fayl:Protein_shake.jpg|thumb|Belok untaǵı (ortada) menen sútten (shepte) tayarlanatuǵın belok kokteylleri — keń tarqalǵan qosımsha]] Qısqaratuǵın bulshıq etlerdiń kúshin aktin hám miozin háreket beloklarınıń jumısı payda etedi. Kortizol bulshıq ettiń aminokislotalardı sińiriwin azaytadı hám belok sintezin únemleydi<ref>{{cite book | vauthors = Manchester KL |chapter=Sites of Hormonal Regulation of Protein Metabolism|chapter-url=https://books.google.com/books?id=EgMwXpQRGQ8C&pg=PA229|pages=229–98 |veditors = Munro HN |year=2012|title=Mammalian Protein Metabolism, Volume 4|publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-14257-1}}</ref>. Házirgi usınıslar boyınsha, bodibildingshiler deneniń quramın saqlaw hám jaqsılaw ushın ulıwma kaloriyanıń 25–30 % in belok túrinde alıwı kerek<ref name="LambertCP">{{cite journal | vauthors = Lambert CP, Frank LL, Evans WJ | s2cid = 17233384 | title = Macronutrient considerations for the sport of bodybuilding | journal = Sports Medicine | volume = 34 | issue = 5 | pages = 317–27 | year = 2004 | pmid = 15107010 | doi = 10.2165/00007256-200434050-00004 }}</ref>. Bul keń talqılanatuǵın tema: kóp adamlar kúnine dene salmaǵınıń hárbir kilogramına shama menen 2,2 gramm belok eń jaqsısı dep esaplaydı, ayırımları onnan azıraq muǵdar da jetkilikli dep esaplaydı, al basqaları onnan da kóbirek muǵdardı usınıs etedi<ref>{{Cite web|date=2004 | author= Samantha Heller|title=Protein: a guide to maximum muscle: confused? Let us separate the gristle from the meat |website= Men's Fitness |url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-114819458.html|access-date=2023-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20130703013711/http://www.highbeam.com/doc/1G1-114819458.html |archive-date=July 3, 2013 |via=[[HighBeam Research]] | url-status=usurped | url-access= subscription }}{{better source needed|date=July 2023| reason = subscription required to deadlinked site}}</ref>. Beloktı kún dawamında jiyi, ásirese shınıǵıw waqtında yamasa shınıǵıwdan keyin hám uyqı aldınan qabıl etiw kerek dep esaplanadı<ref>"Your nutrition problems solved; This month: pre- and postworkout nutrition, calculating protein intake and adding simple carbs". ''FLEX Magazine'', January 2005</ref>. Qabıl etiletuǵın beloktıń eń jaqsı túri haqqında da talqılawlar bar. Tawıq, túye tawıq, sıyır, shoshqa góshleri, balıq, máyek hám sút ónimleri, sonday-aq ayırım ǵozalar, tuqımlar, lobiya hám jasımıq belokqa bay. Awqatlanıwǵa qosımsha belok qosıw ushın kóbinese kazein yamasa sarısuw belogı qollanıladı. Sarısuw belogı kóplegen belok qosımshalarınıń quramında boladı hám joqarı biologiyalıq qunlılıǵı hám tez sińiwi sebepli kóp bodibildingshiler onı tańlaydı. Sarısuw belogı insulin dárejesine kazeinge qaraǵanda kúshlirek tásir etip, insulinniń shama menen eki ese kóp bóliniwine sebep boladı<ref>{{cite journal | vauthors = Burd NA, Yang Y, Moore DR, Tang JE, Tarnopolsky MA, Phillips SM | title = Greater stimulation of myofibrillar protein synthesis with ingestion of whey protein isolate v. micellar casein at rest and after resistance exercise in elderly men | journal = The British Journal of Nutrition | volume = 108 | issue = 6 | pages = 958–62 | date = September 2012 | pmid = 22289570 | doi = 10.1017/S0007114511006271 | doi-access = free }}</ref>. Kazein menen sarısuw belogın birge qabıl etiw bul tásirdi azǵana tómenletedi. Burın bodibildingshilerge biologiyalıq qunlılıǵı soyanıń belogınan joqarı belok kerek dep esaplanǵan. Soyanıń hayal gormonı — estrogenge uqsas tásiri bar delinip, onnan tıyılǵan. Biraq sońǵı izertlewler soyanıń quramında erkek organizmindegi estrogenler menen básekilesip, olardıń tásirin toqtata alatuǵın fitoestrogenler bar ekenin kórsetken<ref name="MikeFalcon">{{cite web|last=Falcon|first=Mike | name-list-style = vanc |url=http://www.maxmuscle.com/index.cfm?fa=article&doc_id=116&subcat=science|title=Estrogens, Testosterone & Phytoestrogens|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061025023850/http://www.maxmuscle.com/index.cfm?fa=article&doc_id=116&subcat=science|archive-date=October 25, 2006|website=maxmuscle.com}}</ref>. Soya, zıǵır hám fitoestrogenleri bar basqa da ósimlik ónimleri paydalı, sebebi olar gipofizdiń ayırım funkciyaların únemlep, organizmnen gormonlardı, dárilerdi hám qaldıqlardı shıǵaratuǵın bawırdıń P450 sistemasın artıqsha estrogendi belsendirek qayta islep, shıǵarıwǵa xoshametleydi<ref name="TestosteroneSyndrome">{{cite book| first1 = Eugene | last1 = Shippen | first2 = William | last2 = Fryer | name-list-style = vanc |title=The testosterone syndrome: the critical factor for energy, health, and sexuality: reversing the male menopause|publisher=M. Evans|location=New York|year=1998|isbn=978-0-87131-829-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/testosteronesynd00euge}}{{page needed|date=May 2015}}</ref>. ==== Awqatlanıw tártibi ==== Ayırım bodibildingshiler kúndelikli awqatın quramı birdey 5–7 márte awqatlanıwǵa bólip, belgili bir aralıqlarda (mısalı, hár 2–3 saatta) awqatlanadı. Bul usıl eki maqsetke xızmet etedi: keptiriw dáwirinde artıqsha jewdi sheklew hám massa jıynaw dáwirinde kóp muǵdarda awqat jewge múmkinshilik beriw. Kúnine úsh márte awqatlanıwǵa salıstırǵanda jiyirek awqatlanıw [[Metabolizm|bazalıq zat almasıw]] dárejesin arttırmaydı<ref>{{cite journal | vauthors = Verboeket-van de Venne WP, Westerterp KR, Kester AD | title = Effect of the pattern of food intake on human energy metabolism | journal = The British Journal of Nutrition | volume = 70 | issue = 1 | pages = 103–15 | date = July 1993 | pmid = 8399092 | doi = 10.1079/BJN19930108 | doi-access = free }}</ref>. Awqattı sińiriw, ózlestiriw hám saqlaw ushın energiya jumsalsa da (bul awqattıń termikalıq tásiri dep ataladı), ol awqattıń kún dawamında qalay bólistiriliwine emes, al onıń muǵdarı menen túrine baylanıslı. Pútkil deneniń kalorimetriyası hám eki márte belgilengen suw usılları qollanılǵan qatań baqlawdaǵı izertlewler jiyirek awqatlanıwdıń zat almasıwǵa hesh qanday artıqmashlıq bermeytuǵının kórsetken<ref name="BellisleF">{{cite journal | vauthors = Bellisle F, McDevitt R, Prentice AM | title = Meal frequency and energy balance | journal = The British Journal of Nutrition | volume = 77 | issue = Suppl 1 | pages = S57-70 | date = April 1997 | pmid = 9155494 | doi = 10.1079/BJN19970104 | doi-access = free }}</ref><ref name="TaylorMA">{{cite journal | vauthors = Taylor MA, Garrow JS | s2cid = 19686244 | title = Compared with nibbling, neither gorging nor a morning fast affect short-term energy balance in obese patients in a chamber calorimeter | journal = International Journal of Obesity and Related Metabolic Disorders | volume = 25 | issue = 4 | pages = 519–28 | date = April 2001 | pmid = 11319656 | doi = 10.1038/sj.ijo.0801572 | doi-access = }}</ref><ref name="pmid18053311">{{cite journal | vauthors = Smeets AJ, Westerterp-Plantenga MS | title = Acute effects on metabolism and appetite profile of one meal difference in the lower range of meal frequency | journal = The British Journal of Nutrition | volume = 99 | issue = 6 | pages = 1316–21 | date = June 2008 | pmid = 18053311 | doi = 10.1017/S0007114507877646 | doi-access = free }}</ref>. === Nátiyjeni arttıratuǵın zatlar === Ayırım bodibildingshiler bulshıq ettiń úlkeyiwin arttırıw ushın anabolikalıq steroidler sıyaqlı dárilerdi hám prohormonlar sıyaqlı aldınǵı zatlardı qollanadı. Anabolikalıq steroidler, bálkim, bulshıq et beloklarınıń sinteziniń artıwı sebepli, bulshıq et talshıqlarınıń eki túriniń de (I hám II túri) úlkeyiwine sebep boladı. Olar sonday-aq bawırǵa zıyanlı tásir, erkeklerde kókirek bezleriniń úlkeyiwi (ginekomastiya), bezew, erte taz bolıw hám organizmniń óz testosteronın islep shıǵarıwınıń azayıwı sıyaqlı qálemegen qosımsha tásirlerge alıp keledi, al sońǵısı atalıq bezlerdiń kishireyiwine sebep bolıwı múmkin<ref>{{cite journal | vauthors = Schroeder ET, Vallejo AF, Zheng L, Stewart Y, Flores C, Nakao S, Martinez C, Sattler FR | display-authors = 6 | title = Six-week improvements in muscle mass and strength during androgen therapy in older men | journal = The Journals of Gerontology. Series A, Biological Sciences and Medical Sciences | volume = 60 | issue = 12 | pages = 1586–92 | date = December 2005 | pmid = 16424293 | doi = 10.1093/gerona/60.12.1586 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Grunfeld C, Kotler DP, Dobs A, Glesby M, Bhasin S | s2cid = 25911263 | title = Oxandrolone in the treatment of HIV-associated weight loss in men: a randomized, double-blind, placebo-controlled study | journal = Journal of Acquired Immune Deficiency Syndromes | volume = 41 | issue = 3 | pages = 304–14 | date = March 2006 | pmid = 16540931 | doi = 10.1097/01.qai.0000197546.56131.40 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Giorgi A, Weatherby RP, Murphy PW | title = Muscular strength, body composition and health responses to the use of testosterone enanthate: a double blind study | journal = Journal of Science and Medicine in Sport | volume = 2 | issue = 4 | pages = 341–55 | date = December 1999 | pmid = 10710012 | doi = 10.1016/S1440-2440(99)80007-3 }}</ref>. Jarıslarǵa qatnasatuǵın bodibildingshiler qollanatuǵın nátiyjeni arttıratuǵın basqa zatlarǵa adamnıń ósiw gormonı kiredi. Ósiw gormonın hayal bodibildingshiler de «hayallıq kórinisin saqlap» bulshıq etlerin úlkeytiw ushın qollanadı<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9juCAgAAQBAJ|publisher=Routledge|title=Bodybuilding, Drugs and Risk|year=2002|author=Lee Monaghan|isbn=9781134588527|pages=145|access-date=June 30, 2020|archive-date=April 5, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405222424/https://books.google.com/books?id=9juCAgAAQBAJ|url-status=live}}</ref>. Biologiyalıq qartayıw sebepli jası úlken adamlarda bulshıq ettiń ósiwine erisiw jaslarǵa qaraǵanda qıyınıraq, sebebi qartayıw bulshıq ettiń ósiwine zıyanlı kóplegen zat almasıw ózgerislerine, mısalı, ósiw gormonı menen testosteron dárejesiniń tómenlewine alıp keledi. Ayırım sońǵı klinikalıq izertlewler ósiw gormonı jetispeytuǵın úlkenlerdi ósiw gormonınıń kishi dozası menen emlew bulshıq et massasın arttırıp, may massasın azaytıp, súyek tıǵızlıǵı menen bulshıq et kúshin arttırıp, deneniń quramın ózgertetuǵının, júrek-qan tamır kórsetkishlerin jaqsılaytuǵının hám áhmiyetli qosımsha tásirlersiz ómir sapasına tásir etetuǵının kórsetken<ref>{{cite journal | vauthors = Alexopoulou O, Abs R, Maiter D | s2cid = 24874132 | title = Treatment of adult growth hormone deficiency: who, why and how? A review | journal = Acta Clinica Belgica | volume = 65 | issue = 1 | pages = 13–22 | year = 2010 | pmid = 20373593 | doi = 10.1179/acb.2010.002 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Ahmad AM, Hopkins MT, Thomas J, Ibrahim H, Fraser WD, Vora JP | title = Body composition and quality of life in adults with growth hormone deficiency; effects of low-dose growth hormone replacement | journal = Clinical Endocrinology | volume = 54 | issue = 6 | pages = 709–17 | date = June 2001 | pmid = 11422104 | doi = 10.1046/j.1365-2265.2001.01275.x | s2cid = 12681649 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid10971102">{{cite journal | vauthors = Savine R, Sönksen P | s2cid = 30263334 | title = Growth hormone - hormone replacement for the somatopause? | journal = Hormone Research | volume = 53 | issue = Suppl 3 | pages = 37–41 | year = 2000 | pmid = 10971102 | doi = 10.1159/000023531 }}</ref>. Kemirgishlerde metallotionein geniniń jumısın tómenletiw Akt signal jolınıń belsendiriliwine hám miotrubkalardıń kóleminiń, IIb túrindegi talshıqlardıń úlkeyiwine, aqır-aqıbetinde bulshıq et kúshiniń artıwına alıp keledi<ref>{{cite journal | vauthors = Summermatter S, Bouzan A, Pierrel E, Melly S, Stauffer D, Gutzwiller S, Nolin E, Dornelas C, Fryer C, Leighton-Davies J, Glass DJ, Fournier B | display-authors = 6 | title = Blockade of Metallothioneins 1 and 2 Increases Skeletal Muscle Mass and Strength | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 37 | issue = 5 | date = March 2017 | article-number = e00305-16 | pmid = 27956698 | pmc = 5311239 | doi = 10.1128/MCB.00305-16 }}</ref>. Bul adamlarda jaqsı úyrenilmegen. ==== Bulshıq etke may ineksiyası ==== Ayırım bodibildingshiler bulshıq etleriniń kólemin yamasa sırtqı kórinisin jaqsılaw ushın olarǵa maylar yamasa basqa birikpelerdi ineksiya etedi (bul geyde «sintol» dep ataladı). Bul ámeliyat adam densawlıǵı ushın awır aqıbetlerge hám qáwiplerge alıp keliwi múmkin<ref>{{cite journal |last1=Sisti |first1=Andrea |last2=Huayllani |first2=Maria T. |last3=Restrepo |first3=David J. |last4=Boczar |first4=Daniel |last5=Manrique |first5=Oscar J. |last6=Broer |first6=Peter N. |last7=Shapiro |first7=Shane A. |last8=Forte |first8=Antonio J. |title=Oil injection for cosmetic enhancement of the upper extremities: a case report and review of literature |journal=Acta Bio Medica: Atenei Parmensis |date=2020 |volume=91 |issue=3 |pages=e2020082 |doi=10.23750/abm.v91i3.8533 |pmid=32921778 |pmc=7716972 |issn=0392-4203}}</ref>. === Demalıs === Salmaq kótergende bulshıq etler tek ''xoshametlenedi'', al bulshıq ettiń ''ósiwi'' shınıǵıwdan keyingi 48 saatqa shekemgi demalıs dáwirinde júz beredi<ref>{{Cite journal |last1=MacDougall |first1=J. Duncan |last2=Gibala |first2=Martin J. |last3=Tarnopolsky |first3=Mark A. |last4=MacDonald |first4=Jay R. |last5=Interisano |first5=Stephen A. |last6=Yarasheski |first6=Kevin E. |date=1995-12-01 |title=The Time Course for Elevated Muscle Protein Synthesis Following Heavy Resistance Exercise |url=http://www.nrcresearchpress.com/doi/10.1139/h95-038 |journal=Canadian Journal of Applied Physiology |language=en |volume=20 |issue=4 |pages=480–486 |doi=10.1139/h95-038 |pmid=8563679 |issn=1066-7814|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite web |last1=Braverman |first1=Jody |title=When Do Muscles Grow After Working Out With Weights? |url=https://www.livestrong.com/article/406021-when-do-muscles-grow-after-working-out-with-weights/ |website=livestrong |access-date=2 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230924094855/https://www.livestrong.com/article/406021-when-do-muscles-grow-after-working-out-with-weights/ |archive-date=24 September 2023 |language=en |date=10 April 2019 |quote=It's after you finish your workout…that your body is busy making new muscle protein. |url-status=live}}</ref>. Ayırım bodibildingshiler tikleniw usılı retinde hárbir shınıǵıwdan keyin massaj aldıradı<ref>{{cite book|last1=Shusterman|first1=Richard | name-list-style = vanc |title=Thinking Through the Body: Essays in Somaesthetics|date=2012|page=43|publisher=Cambridge University|isbn=978-1107019065}}</ref>. === Artıqsha shınıǵıw === Artıqsha shınıǵıw bodibildingshiniń júklemesi onıń tikleniw qábiletinen asıp ketkende júz beredi. Artıqsha shınıǵıwdıń kóplegen sebepleri bar: jetkiliksiz awqatlanıw, shınıǵıwlar arasında tikleniw waqtınıń jetispewshiligi, jetkiliksiz uyqı hám júdá uzaq waqıt joqarı intensivlikte shınıǵıw (shınıǵıwlardı bólip orınlamaw). Júdá jiyi joqarı intensivlikte shınıǵıw oraylıq [[Nerv sisteması|nerv sistemasın]] da qozdırıp, uyqı tártibine kesent beretuǵın adrenalinniń artıqsha jaǵdayına alıp keliwi múmkin<ref name="LonnieLowery_Overtraining">{{Cite web|date=2004| author = Lonnie Lowery | title= The Warrior Nerd: Overtraining or Undereating, part 1|work=TESTOSTERONE! NATION|url=http://www.t-nation.com/readTopic.do?id=459318|access-date=2023-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927191307/http://www.t-nation.com/readTopic.do?id=459318 |archive-date=September 27, 2007 | url-status= dead }}</ref>. Artıqsha shınıǵıwdıń aldın alıw ushın intensiv hám jiyi shınıǵıw keminde sonday muǵdardaǵı maqsetli tikleniw menen teńlestiriliwi kerek. Uglevodlardı, beloklardı hám vitaminler, mineral zatlar, fitoximiyalıq zatlar, hátte azıq-awqat qosımshaları sıyaqlı túrli mikroelementlerdi óz waqtında qabıl etiw júdá áhmiyetli. Ayırım adamlarda artıqsha shınıǵıwǵa anoreksiyaǵa uqsatıp rásmiy emes túrde «bigoreksiya» dep atalatuǵın psixikalıq buzılıw sebep bolıwı múmkin. Bunday adamlar ózlerin hesh qashan jetkilikli iri yamasa bulshıq etli emes dep sezedi, bul olardı ózleri umtılatuǵın denege jetiw ushın artıqsha shınıǵıwǵa májbúrleydi<ref>{{cite journal | vauthors = Mosley PE | title = Bigorexia: bodybuilding and muscle dysmorphia | journal = European Eating Disorders Review | volume = 17 | issue = 3 | pages = 191–8 | date = May 2009 | pmid = 18759381 | doi = 10.1002/erv.897 | s2cid = 20128770 }}</ref>. «Muscle & Fitness» jurnalınıń «Úlken nátiyje ushın artıqsha shınıǵıń» degen maqalasında qısqa waqıtlı artıqsha shınıǵıwdıń paydalı bolıwı múmkin ekeni aytılǵan. Artıqsha shınıǵıwdı paydalı túrde qollanıwǵa boladı: mısalı, bodibildingshi tikleniw dáwirinde superkompensaciyaǵa erisiw ushın qısqa waqıt qasaqana artıqsha shınıǵadı. Bular «soqqı mikrocikller» dep ataladı hám sovet sportshılarınıń tiykarǵı shınıǵıw usıllarınıń biri bolǵan<ref name="pmid14719980">{{cite journal | vauthors = Smith DJ | s2cid = 2021999 | title = A framework for understanding the training process leading to elite performance | journal = Sports Medicine | volume = 33 | issue = 15 | pages = 1103–26 | date = February 2003 | pmid = 14719980 | doi = 10.2165/00007256-200333150-00003 | url = http://www.pgedf.ufpr.br/Smith%20SpMed%202003%20%20SG%20%20DEspor%201.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20170809052905/http://www.pgedf.ufpr.br/Smith%20SpMed%202003%20%20SG%20%20DEspor%201.pdf | archive-date = August 9, 2017 | url-status = live }}</ref>. == Ólim kórsetkishiniń joqarılıǵı == 2010-jıllardan baslap bodibilding sportshıları boyınsha ótkerilgen izertlewler, ásirese basqa sport túrlerindegi ólim kórsetkishlerine salıstırǵanda, olardıń arasında ólim kórsetkishiniń joqarıraq ekenin anıqlaǵan. Qáwipler retinde kútilmegen júrek ólimi, sonday-aq nátiyjeni arttıratuǵın dárilerdi qollanıw hám salmaqtıń aytarlıqtay ózgeriwi menen deneniń suwın qasaqana azaytıw sıyaqlı ózine tán jarısqa tayarlıq usılları kórsetilgen. Basqa kásiplik sport túrlerinen ayırmashılıǵı, AQSHtaǵı eń iri kásiplik bodibilding federaciyası IFBB Pro League sportshılardı steroidlerge yamasa nátiyjeni arttıratuǵın basqa dárilerge turaqlı túrde tekserip turmaydı hám sportshılardıń kásiplik awqamı joq. Bodibildingshiler steroidlerdi tabıw ańsat ekenin hám olardı qatnasıwshılardıń keń qollanatuǵının aytadı<ref>{{cite news | last1=Abelson | first1=Jenn | last2=Jones | first2=Nate | last3=Bauerova | first3=Ladka | title=Bodybuilders dying as coaches and judges encourage extreme measures | newspaper=Washington Post | date=2022-12-07 | url=https://www.washingtonpost.com/investigations/interactive/2022/bodybuilding-extreme-training/ }}</ref><ref>{{cite journal | url=https://academic.oup.com/eurjpc/article/31/Supplement_1/zwae175.277/7692650 | doi=10.1093/eurjpc/zwae175.277 | title=Mortality risk in bodybuilding: A call for action to promote safe sport participation | date=2024 | last1=Vecchiato | first1=M. | last2=Da Col | first2=M. | last3=Berton | first3=G. | last4=Palermi | first4=S. | last5=Aghi | first5=A. | last6=Ermolao | first6=A. | last7=Niebauer | first7=J. | last8=Drezner | first8=J. | last9=Neunhaeuserer | first9=D. | journal=European Journal of Preventive Cardiology | volume=31 | article-number=zwae175.277 | url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.renalandurologynews.com/conference-highlights/american-urological-association-annual-meeting/aua-2016-misc-urinary-problems/mortality-rate-higher-among-bodybuilders/ | title=Mortality Rate Higher Among Bodybuilders | date=May 9, 2016 }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] o4nqseqd5c4wbry1hxbry4m3bd4deao 276724 276723 2026-10-28T23:26:22Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276724 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Training_Hard.jpg|thumb|Qıya skameykada gantel kóterip atırǵan bodibildingshi]] '''Bodibilding''' — júklemeni áste-aqırın arttırıw principine tiykarlanǵan kúsh shınıǵıwları arqalı skelet bulshıq etlerin úlkeytiw, basqarıw hám rawajlandırıw ámeliyatı<ref name=":0">{{cite web | last = Emery | first = Michael | name-list-style = vanc | url = http://www.bodybuildingreviews.net/Bodybuilding.html | title = Men's Bodybuilding: A Short History | publisher = Bodybuildingreviews.net | access-date = February 25, 2014 | archive-date = September 14, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200914065659/http://www.bodybuildingreviews.net/Bodybuilding.html | url-status = live }}</ref>. Bul is penen shuǵıllanatuǵın adam '''bodibildingshi''' dep ataladı<ref>{{citation|title=The Oxford Dictionary of Sports Science & Medicine |date=2006 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |isbn=978-0-19-856850-6 }}</ref>. Bodibilding jarıslarında qatnasıwshılar saxnaǵa qatar bolıp shıǵadı hám belgilengen pozalardı (keyin ala jeke poza kompleksin) tóreshiler aldında kórsetedi. Tóreshiler olardı tayarlıǵına, bulshıq etleriniń rawajlanıwına, poza kórsetiwine, dene ólshemine, saxnada ózin kórsetiwine hám deneniń simmetriyasına qarap bahalaydı<ref>{{Cite web |last=Admin |title=Judging Criteria |url=https://www.worldnaturalbb.com/judging-criteria/ |access-date=2023-10-15 |website=World Natural Bodybuilding Federation |language=en}}</ref>. Bodibildingshiler jarısqa shınıǵıwlar arqalı hám deneniń artıqsha mayın azaytıw arqalı tayarlanadı. Aqırǵı basqıshta bulshıq etlerdiń hám qan tamırlarınıń anıq kóriniwi ushın uglevodlardı kóp jew menen deneniń suwın azaytıw birge qollanıladı. Bodibildingshilerdiń kópshiligi jarıs aldınan denesin kúnge qarayıp, denesindegi túklerdi alıp taslaydı<ref>{{Cite web|date=2010-08-30|title=Shaving Body Hair For Men!|url=https://www.bodybuilding.com/fun/shaving-body-hair-for-men.htm|access-date=2021-01-12|website=Bodybuilding.com|language=en|archive-date=June 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626084957/https://www.bodybuilding.com/fun/shaving-body-hair-for-men.htm|url-status=live}}</ref>. Bodibilding kútilgen nátiyjege jetiw ushın kóp waqıt hám kúsh talap etedi. Háptesine jeti saat salmaq penen shınıǵatuǵın baslawshı bodibildingshi jılına 4–7 kg bulshıq et massasın jıynawı múmkin, biraq dáslepki eki jıldan keyin bul kórsetkish jılına shama menen 2–7 kg ǵa shekem azayadı. Bes jıldan keyin bul ósiw jılına 1–5 kg ǵa shekem tómenlewi múmkin<ref>{{Cite web|title=How Long Does it Take to Be a Bodybuilder?|url=https://www.livestrong.com/article/438125-how-long-does-it-take-to-be-a-bodybuilder/|access-date=2021-02-15|website=[[Livestrong.com]]|language=en|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423112308/https://www.livestrong.com/article/438125-how-long-does-it-take-to-be-a-bodybuilder/|url-status=live}}</ref>. Ayırım bodibildingshiler bulshıq et massasın arttırıw hám jaraqattan tezirek tikleniw ushın anabolikalıq steroidlerdi hám nátiyjeni arttıratuǵın basqa da dárilerdi qollanadı. Biraq bunday dárilerdi qollanıw densawlıq ushın úlken qáwip tuwdırıwı múmkin<ref>{{Cite web |title=Anabolic Steroids and Other Appearance and Performance Enhancing Drugs (APEDs) |url=https://nida.nih.gov/research-topics/anabolic-steroids|url-status=dead |archive-date=April 12, 2024 |access-date=2023-10-15 |website=National Institute on Drug Abuse |language=en}}</ref>. Sonıń menen birge, jarıslardıń kópshiliginde bul zatlardı qollanıwǵa tıyım salınǵan. Dopingke tekseriw ótkeriw haqqında usınıslarǵa qaramastan, AQSHtaǵı jetekshi háweskerler bodibilding federaciyası esaplanatuǵın Milliy fizikalıq kelbet komiteti (NPC) dopingke tekseriwdi talap etpeydi<ref>{{Cite web|date=2005-03-16|title=Should The IFBB Ban Steroids For Real?|url=https://www.bodybuilding.com/fun/topicoftheweek18.htm|access-date=2021-01-12|website=Bodybuilding.com|language=en|archive-date=June 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625031312/https://www.bodybuilding.com/fun/topicoftheweek18.htm|url-status=live}}</ref>. Xalıqaralıq bodibilding hám fitnes federaciyası (IFBB) hár jılı ótkeretuǵın «Mr. Olympia» jarısınıń jeńimpazı dúnyanıń eń kúshli erkek kásiplik bodibildingshisi dep moyınlanadı. 1950-jıldan berli Milliy háweskerler bodibilding associaciyasınıń (NABBA) «Mr. Universe» chempionatları háweskerler arasındaǵı eń abıraylı bodibilding jarısları bolıp esaplanadı. Onıń belgili jeńimpazları arasında Ronni Kolmen, Djey Katler, Stiv Rivz hám Arnold Shvarcenegger bar. == Tariyxı == === Erte tariyxı === [[Fayl:Hercules Farnese 3637104088 9c95d7fe3c b.jpg|thumb|Farneze Gerkulesi, b.e. 216-jılı]] Tas kóteriw jarısları áyyemgi Egipette, [[Áyyemgi Greciya|Greciyada]] hám Tamilakamda ótkerilgen<ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/magazine/locked-horns-and-a-flurry-of-feathers/article4294435.ece|title=Locked horns and a flurry of feathers|vauthors=Karthikeyan D|date=January 12, 2013|via=www.thehindu.com|newspaper=The Hindu|access-date=July 2, 2017|archive-date=May 11, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511091147/http://www.thehindu.com/features/magazine/locked-horns-and-a-flurry-of-feathers/article4294435.ece|url-status=live}}</ref>. Batıstaǵı salmaq kóteriw sportı Evropada 1880–1953-jıllar aralıǵında rawajlanǵan. Bul dáwirde kúsh iyeleri — palwanlar xalıq aldında kúshin kórsetip, bir-biri menen bellesken. Itibar olardıń deneniń sırtqı kórinisine emes, kúshine qaratılǵan, sonlıqtan olardıń qarınları úlken, qol-ayaqları maylı bolǵan<ref>{{cite book| vauthors = Schwarzenegger A |title=The New Encyclopedia of Modern Bodybuilding|year=1999|location=Fireside, NY|isbn=978-0684857213|publisher=Simon & Schuster}}</ref>. ==== Oygen Sandov ==== [[Fayl:Falk,_Benjamin_J._(1853-1925)_-_Eugen_Sandow_(1867-1925).jpg|thumb|Kóbinese «házirgi bodibildingtiń atası» dep atalatuǵın Oygen Sandov]] Bodibilding XIX ásirdiń aqırında rawajlana baslaǵan. Onı [[Ullı Britaniya|Angliyada]] házirgi waqıtta «házirgi bodibildingtiń atası» dep esaplanatuǵın nemis Oygen Sandov keń tarqatqan. Ol tamashagóylerge «bulshıq etlerdi kórsetiw saxnalarında» óz denesin kórsetken. Tamashagóyler jaqsı rawajlanǵan deneni kórip qızıqqan bolsa da, ol waqıtta erkekler óz denelerin tek kúsh kórsetiw yamasa gúres bellesiwleriniń bir bólegi retinde kórsetken. Sandov óz menedjeri Florenc Zigfeldtiń járdeminde usınday kórsetiwlerge tiykarlanǵan saxna shólkemlestirgen. 1936-jılı «Oskar» sıylıǵın alǵan «Ullı Zigfeld» muzıkalı filminde Sandovtıń óz denesin yarmarkalarda kórsete baslaǵan, yaǵnıy házirgi bodibildingtiń baslanıwı súwretlengen<ref>{{Cite web|date=2016-03-26|title=This footage taken by Thomas Edison in 1904, shows women and men bodybuilding|url=https://www.thevintagenews.com/2016/03/26/footage-taken-thomas-edison-1904-show-women-men-bodybuilding/|access-date=2021-04-23|website=The Vintage News|language=en|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423123452/https://www.thevintagenews.com/2016/03/26/footage-taken-thomas-edison-1904-show-women-men-bodybuilding/|url-status=live}}</ref>. Sandov denesin kórsetiwde hám pozalar islewde sonshelli tabıslı bolǵan, ol keyin ala óziniń dańqına tiykarlanǵan bir neshe kárxana ashqan hám óz atı menen ónimler satqan dáslepki adamlardıń biri bolǵan. Ol keń xalıq ushın dáslepki sport úskenelerin — stanokta islengen gantellerdi, prujinalı blok trenajerlerin hám rezina lentalardı oylap tawıp, satqan dep esaplanadı. Hátte onıń súwretleri de mıńlap nusqada satılǵan. ==== Birinshi iri bodibilding jarısı ==== Sandov birinshi bodibilding jarısın 1901-jılı 14-sentyabrde «Ullı jarıs» degen at penen shólkemlestirgen. Ol [[London|Londondaǵı]] Korol Albert zalında ótkerilgen<ref>{{cite web|last=Rhodes|first=Jesse|name-list-style=vanc|title=Bodybuilders Through the Ages|url=http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/Bodybuilders-Through-the-Ages.html|date=July 19, 2009|access-date=September 24, 2013|archive-date=November 6, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106002608/http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/Bodybuilders-Through-the-Ages.html|url-status=dead}}</ref>. Jarıstı Sandov, ser Charlz Louz hám ser Artur Konan Doyl bahalaǵan. Jarıs úlken tabısqa erisken: tamashagóylerdiń kópligi sebepli bodibildingke qızıǵatuǵın kóp adamlar zalǵa kire almaǵan. Jeńimpazǵa Frederik Pomeroy islegen Sandovtıń altın músini sıylıq retinde berilgen. Nottingemlik Uilyam L. Marrey jeńimpaz bolǵan. Ekinshi orındı iyelegen D. Kuperge Sandovtıń gúmis músini, al úshinshi orındı iyelegen A. K. Smaytqa Sandovtıń bronza músini berilgen<ref>{{Cite web|date=2018-05-16|title=The Fascinating Story of the First Bodybuilding Show|url=https://barbend.com/first-bodybuilding-show-eugen-sandow/|access-date=2021-04-23|website=BarBend|language=en-US|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423123443/https://barbend.com/first-bodybuilding-show-eugen-sandow/|url-status=live}}</ref>. Házirgi waqıtta usı bronza músin olardıń ishindegi eń belgilisi. 1950-jılı dál usı bronza músin NABBA shólkemlestirgen birinshi «Mr. Universe» jarısında jeńiske erisken Stiv Rivzke berilgen. Ol 1977-jılǵa shekem qaytadan kórinbegen. 1977-jılı IFBB «Mr. Olympia» jarısınıń jeńimpazı Frenk Zeynge bronza músinniń kóshirmesi tapsırılǵan. Sonnan berli «Mr. Olympia» jeńimpazlarına turaqlı túrde Sandovtıń bronza músininiń kóshirmesi beriledi. Amerikadaǵı birinshi iri bodibilding jarısı 1903-jılı 28-dekabrden 1904-jılı 2-yanvarǵa shekem<ref>{{cite web |last1=Ryan |first1=Eugene Avery |year=1899 |title=''Physical Culture'', vol. 10, no. 6 (December 1903), p. 555 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=umn.31951000756772n&view=1up&seq=569 |access-date=August 16, 2019 |archive-date=February 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204210450/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=umn.31951000756772n&view=1up&seq=569 |url-status=live }}</ref> [[Nyu-York]] qalasındaǵı Medison-Skver-Garden zalında ótkerilgen. Jarıstı fizikalıq mádeniyattıń atası hám «Health & Strength» sıyaqlı dáslepki bodibilding jurnallarınıń baspashısı Bernarr Makfadden shólkemlestirgen. El Treloar jeńimpaz bolıp, «Dúnyadaǵı eń kámil rawajlanǵan adam» dep jariyalanǵan<ref>{{cite web |url=http://www.sandowplus.co.uk/Competition/Treloar/treloar.htm|title=Al Treloar at SandowPlus.com|publisher=Sandowplus.co.uk|date=December 28, 1903|access-date=October 5, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120629104307/http://www.sandowplus.co.uk/Competition/Treloar/treloar.htm|archive-date=June 29, 2012|df=mdy-all}}</ref>. Treloar sol waqıt ushın úlken summa bolǵan mıń dollar sıylıq alǵan. Eki hápteden keyin Tomas Edison Treloardıń poza kórsetiwin filmge túsirgen. Edison bunnan bir neshe jıl aldın Sandov haqqında da eki film túsirgen edi. Bular bodibildingshi túsirilgen dáslepki úsh film bolǵan. XX ásirdiń basında Makfadden menen Charlz Atlas bodibildingti pútkil dúnyaǵa tarqatıwdı dawam ettirgen. ==== Erte dáwirdegi belgili bodibildingshiler ==== 1930-jılǵa shekemgi bodibilding tariyxındaǵı basqa da áhmiyetli bodibildingshilerge mınalar kiredi: Erl Liderman (bodibilding boyınsha eń dáslepki kitaplardıń avtorı), Zishe Braytbart, Georg Gakkenshmidt, Emi Nkemena, Djordj F. Djouett, Finn Xateral (poza kórsetiw óneriniń tiykarın salıwshılardıń biri), Frenk Saldo, Monte Saldo, Uilyam Benkir, Lonseston Elliot, Zig Klyayn, serjant Alfred Moss, Djo Nordkvist, Lionel Strongfort («Strongfortizm»)<ref>{{cite web|url=http://www.sandowplus.co.uk/Competition/Strongfort/course/lesson1.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080802165327/http://www.sandowplus.co.uk/Competition/Strongfort/course/lesson1.htm|archive-date=August 2, 2008|title=Strongfortism – Lesson One}}</ref>, Gustav Frishtenskiy, Ralf Parko (fizikalıq mádeniyat haqqında dáslepki kitaplardıń birin jazǵan chempion gúresshi) hám Alan P. Mid (Birinshi jer júzilik urısında bir ayaǵınan ayırılǵanına qaramastan bulshıq et chempionı bolǵan). Sandovtıń shákirti bolǵan aktyor Frensis X. Bushmen ataqlı únsiz kino karerasın baslawdan aldın bodibildingshi hám músinshiniń modeli bolǵan<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Xz2eGt6InJIC&q=Actor+Francis+X.+Bushman%2C+who+was+a+disciple+of+Sandow%2C+started+his+career+as+a+bodybuilder+and+sculptor%27s+model+before+beginning+his+famous+silent+movie+career&pg=PA1743|title=Creativity of God in the Human Body: "Bodybuilding"|publisher=Abdullah F Shrit|isbn=978-1-4840-1198-0|language=en|access-date=May 3, 2021|archive-date=April 5, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405222239/https://books.google.com/books?id=Xz2eGt6InJIC&q=Actor+Francis+X.+Bushman%2C+who+was+a+disciple+of+Sandow%2C+started+his+career+as+a+bodybuilder+and+sculptor%27s+model+before+beginning+his+famous+silent+movie+career&pg=PA1743|url-status=live}}</ref>. === 1950–1960-jıllar === 1950–1960-jılları kúsh hám gimnastika chempionlarınıń payda bolıwı, sonday-aq bodibilding jurnalları, shınıǵıw principleri, bulshıq et massasın jıynaw hám maydı azaytıwǵa arnalǵan awqatlanıw, belok hám basqa da azıq-awqat qosımshalarınıń qollanılıwı hám fizikalıq kelbet jarıslarına qatnasıw múmkinshiliginiń keń tarqalıwı menen birge bodibilding kóbirek ataqlı bolǵan. Bodibilding shólkemleriniń sanı kóbeygen. Olardıń eń belgilisi — 1946-jılı kanadalı aǵa-ini Djo hám Ben Vayderler tiykarın salǵan Xalıqaralıq bodibilding federaciyası (IFBB). Basqa bodibilding shólkemlerine Háweskerler atletika awqamı (AAU), Milliy háweskerler bodibilding associaciyası (NABBA) hám Dúnya bodibilding gildiyası (WBBG) kiredi. Nátiyjede jarıslardıń sanı da, kólemi de artqan. Kóplegen jergilikli chempionatlardan basqa, eń abıraylı ataqlar «Mr. America», «Mr. World», «Mr. Universe», «Mr. Galaxy» hám aqırında 1965-jılı IFBB tárepinen baslanǵan «Mr. Olympia» bolǵan. Házirgi waqıtta «Mr. Olympia» dúnyadaǵı eń áhmiyetli bodibilding jarısı bolıp esaplanadı<ref name=":0" />. 1950-jılları eń tabıslı hám eń belgili bodibildingshiler Bill Perl, Reg Park, Lerua Kolbert hám Klarens Ross bolǵan<ref>{{Cite web|date=2005-03-21|title=A History Lesson In Bodybuilding|url=https://www.bodybuilding.com/fun/drobson61.htm|access-date=2021-04-23|website=Bodybuilding.com|language=en|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423123443/https://www.bodybuilding.com/fun/drobson61.htm|url-status=live}}</ref>. Ayırım bodibildingshiler sol waqıttaǵı salıstırmalı jańa televidenie hám kino arqalı dańqqa erisken. Olardıń eń belgilileri Djek Lalein, Stiv Rivz, Reg Park hám Mikki Xargitey bolǵan<ref>{{Cite book|title=Flex marks the spot: histories of Muscle Beach|url=https://repositories.lib.utexas.edu/handle/2152/26057|date=August 2014|degree=Thesis|language=en|first=Tolga|last=Ozyurtcu|access-date=April 23, 2021|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423123444/https://repositories.lib.utexas.edu/handle/2152/26057|url-status=live}}</ref>. 1950-jılları AQSHta belgili sport zalları bolǵan bolsa da, eldiń ayırım aymaqlarında 1960-jıllardıń ortasına shekem bodibildingke arnalǵan sport zalları bolmaǵan. Santa-Monikadaǵı ataqlı «Muskul Bich» akrobatikalıq nomerlerdi hám kúsh kórsetiwlerdi tamashalaw ornı retinde ataqlılıǵın saqlaǵan. 1960-jılları bodibildingshiler belgili kórsetiwler menen filmlerge kóbirek túsirile baslaǵanda, bul baǵdar jáne de keńeygen<ref name=":1" />. === 1970–1990-jıllar === ==== Jańa shólkemler ==== [[Fayl:Ed_Fury_and_Jackie_Coey,_1953.jpg|right|thumb|Ed Fyuri model Djeki Kouey menen poza kórsetpekte, 1953-jıl]] 1970-jılları Arnold Shvarcenegger, Franko Kolumbu, Lu Ferrinyo, Mayk Menccer hám basqalardıń 1977-jılǵı «Pumping Iron» hújjetli-kórkem filminde túsiriliwi arqalı bodibilding úlken dańqqa erisken. Bul waqıtqa kelip bodibilding jarıslarında IFBB ústem bolǵan, al AAU ekinshi orınǵa túsken. Milliy fizikalıq kelbet komitetin (NPC) 1981-jılı AAU dıń fizikalıq kelbet komitetiniń baslıǵı lawazımınan jańa ǵana ketken Djim Menion dúzgen<ref>{{cite web |url=http://www.ifbbpro.com/features/jim-manion-chairman-ifbb-professional-league/|title=IFBB Professional League – Jim Manion, Chairman IFBB Professional League|publisher=Ifbbpro.com|date=September 26, 2007|access-date=October 5, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120921210350/http://abhivacrossfitarena.com/|archive-date=September 21, 2012|df=mdy-all}}</ref>. NPC AQSHtaǵı eń tabıslı bodibilding shólkemine aylanǵan hám IFBB dıń háweskerler bólimi bolıp tabıladı. 1980-jıllardıń aqırı hám 1990-jıllardıń basında AAU qollap-quwatlaǵan bodibilding jarısları azayǵan. 1999-jılı AAU bodibilding jarısların toqtatıw haqqında sheshim qabıl etken. ==== Anabolikalıq-androgenlik steroidlerdiń qollanılıwı ==== Bul dáwirde bodibildingte hám basqa da kóplegen sport túrlerinde anabolikalıq steroidlerdiń qollanılıwı keń tarqalǵan. Olardı ádewir kóp qollanıw 1960-jıllardıń aqırı hám 1970-jıllardıń basında Arnold Shvarcenegger, Serxio Oliva hám Lu Ferrinyo menen baslanǵan, 1980-jılları Li Xeyni, 1990-jılları Dorian Yeyts, Ronni Kolmen hám Markus Ryul menen dawam etken hám búgingi kúnge shekem dawam etpekte. Greg Kovach sıyaqlı bodibildingshiler burın kórilmegen massaǵa hám ólshemge erisken, biraq kásiplik dárejede tabısqa erise almaǵan. Basqaları, mısalı, Tom Plats yamasa Pol Demeyo deneniń belgili bir bóleginiń, máselen, ayaq bulshıq etleriniń ayrıqsha rawajlanıwı menen tanılǵan. «Pumping Iron» filmi túsirilgen waqıtta Shvarcenegger steroidlerdi qollanǵanın tek sporttan ketkennen keyin kóp waqıt ótip moyınlaǵan bolsa da: «Jarısta ústemlikke erisiw ushın qolıńnan kelgenniń hámmesin islewińiz kerek», degen. Keyin ala ol steroidlerdi qollanǵanına ókinbeytuǵının aytqan<ref>{{cite news|url=https://www.cbsnews.com/news/arnold-no-regrets-about-steroids/|newspaper=CBS|date=February 11, 2009|title=Arnold: No Regrets About Steroids|access-date=August 13, 2013|archive-date=November 6, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106123539/http://www.cbsnews.com/2100-250_162-676684.html|url-status=live}}</ref>. Anabolikalıq steroidlerdiń qollanılıwına qarsı gúresiw hám Xalıqaralıq Olimpiada komitetiniń aǵzası bolıw maqsetinde IFBB steroidler hám basqa da tıyım salınǵan zatlar ushın doping-testlerdi engizgen. Doping-testler ótkerilse de, kásiplik bodibildingshilerdiń kópshiligi jarıslarda anabolikalıq steroidlerdi qollanıwdı dawam etken. 1970-jılları anabolikalıq steroidlerdiń qollanılıwı ashıq talqılanǵan, sebebi ol waqıtta olar nızamlı bolǵan<ref>{{cite web |last=Theunissen|first=Steve | name-list-style = vanc |title=Arnold & Steroids: Truth Revealed|url=http://hjem.get2net.dk/JamesBond/www/artikler/steroidemisbrug/arnoldandsteroids.htm|access-date=February 27, 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20031008172601/http://hjem.get2net.dk/JamesBond/www/artikler/steroidemisbrug/arnoldandsteroids.htm|archive-date=October 8, 2003|df=mdy-all}}</ref>. === 2000-jıllar === [[Fayl:Ronnie Coleman 8 x Mr Olympia - 2009 - 5.png|right|thumb|Segiz márte «Mr. Olympia» jeńimpazı Ronni Kolmen, 2009-jıl oktyabr]] ==== Olimpiada sport túri bolıwı haqqındaǵı talqılaw ==== 2000-jıllardıń basında IFBB bodibildingti Olimpiada sport túrine aylandırıwǵa umtılǵan. Ol 2000-jılı Xalıqaralıq Olimpiada komitetiniń tolıq aǵzası bolǵan hám bodibildingti Olimpiada oyınlarında kórsetiw jarısı retinde tastıyıqlatıwǵa háreket etken. Onıń maqseti — keyin ala bodibildingti tolıq Olimpiada sport túrine aylandırıw edi. Biraq bul umtılıs tabıssız bolǵan hám bodibildingtiń Olimpiada sport túri retinde moyınlanıwı daw tuwdırıp kelmekte, sebebi kópshilik onı haqıyqıy sport túri emes dep esaplaydı<ref>{{cite web |last=Littman|first=Jean | name-list-style = vanc |title=Bodybuilding And The Olympics: An Ongoing Controversy|publisher=article99.com|url=http://www.article99.com/recreation-and-sports/olympics/article.php?art=63758|archive-url=https://web.archive.org/web/20071205174022/http://www.article99.com/recreation-and-sports/olympics/article.php?art=63758|url-status=dead|archive-date=December 5, 2007|date=November 13, 2007}}</ref>. ==== Sociallıq tarmaqlar ==== Sociallıq tarmaqlardıń payda bolıwı fitnes hám bodibildingke úlken tásir etken. Ásirese YouTube-ta sport zallarındaǵı videobloglardan baslap sport kiyimleri haqqındaǵı tolıq talqılawlarǵa shekem fitnes mazmunı anaǵurlım kóbeygen. Bul tutınıwshılarǵa fitnes boyınsha kóplegen biypul derekler beredi hám olardı jaqsıraq xabardar etedi. Izertlewler fitnes blogerleriniń adamlardıń shınıǵıw islew niyetine tásirin úyrengen. Birinshisine 507, ekinshisine 445 adam qatnasqan 2022-jılǵı izertlew blogerdiń tamashagóylerdi xoshametlew qábiletiniń shınıǵıw islewge kúshlirek niyet penen baylanıslı ekenin kórsetken. Izertlewshiler sonday-aq isenimlilik penen bilimliliktiń paydalanıwshılardıń fitnes blogerlerin bahalawına tásir etetuǵının anıqlaǵan. Bul sociallıq tarmaqlardaǵı belgili adamlardıń fizikalıq belsendilikti xoshametlewde orın iyelewi múmkin ekenin kórsetedi<ref>{{Cite journal |last1=Durau |first1=Julia |last2=Diehl |first2=Sandra |last3=Terlutter |first3=Ralf |date=2022-01-01 |title=Motivate me to exercise with you: The effects of social media fitness influencers on users' intentions to engage in physical activity and the role of user gender |url=https://doi.org/10.1177/20552076221102769 |journal=Digital Health |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=8 |article-number=20552076221102769 |doi=10.1177/20552076221102769 |issn=2055-2076 |pmc=9125114 |pmid=35615268}}</ref>. Sport zalına baylanıslı sociallıq tarmaqlardaǵı taǵı bir ósip atırǵan tendenciya — sport zalında adamlardı uyaltıw. Kontent avtorı Djessika Fernandestiń Twitch platformasında jariyalaǵan hám keń tarqalǵan videosında onıń sport zalında salmaq kóterip atırǵanı, al artta bir erkektiń oǵan qarap turǵanı kórsetilgen. Bul video sociallıq tarmaqlar dáwirindegi narcissizm hám sport zalı mádeniyatınıń barǵan sayın zıyanlı bolıp baratırǵanı haqqında keń talqılawǵa sebep bolǵan. Video burın tek shınıǵıwǵa arnalǵan sport zallarınıń endi ataqlı yamasa ataqqa umtılatuǵın blogerler ushın syomka ornına aylanıp, átiraptaǵı adamlardıń óz erkine qarsı jámiyetshilik kóz aldına túsip qalıwı sıyaqlı jańa tendenciyanı sınǵa alıwǵa alıp kelgen. Bul mádeniyatqa baylanıslı óz pikirin bildirgen bodibildingshi Djoi Svoll sport zalındaǵı qısım kórsetiwge qarsı gúresiw kerek ekenin, biraq Fernandestiń videosındaǵı erkektiń bunday qılıqqa ayıplı emes ekenin aytqan<ref>{{Cite web |date=23 February 2023|title=Bodybuilder Joey Swoll has had enough of fitness influencers |url=https://nypost.com/2023/02/23/bodybuilder-joey-swoll-has-had-enough-of-fitness-influencers/ |access-date=2023-05-17 |author= Kristen Fleming}}</ref>. Sociallıq tarmaqlar bodibilding dúnyasına kóbirek itibar qaratıp atırǵan bolsa da, ele de dawlı máseleler bar. 2025-jılǵı izertlew AQSH penen Kanadadaǵı 1553 bala hám erkek arasında bulshıq etlilikke baǵdarlanǵan sociallıq tarmaq mazmunı menen bulshıq et dismorfiyası arasındaǵı baylanıstı úyrengen. Izertlewshiler bulshıq etli deneler, bulshıq et ósiriwshi qosımshalar hám dáriler kórsetilgen mazmundı jiyi kóriwdiń bulshıq et dismorfiyasınıń bolıw itimallıǵınıń joqarıraq bolıwı menen baylanıslı ekenin anıqlaǵan. Bul baylanıslar qatnasıwshılardıń sociallıq tarmaqlarda ótkeretuǵın waqtı esapqa alınǵannan keyin de saqlanǵan, bul kórilgen mazmunnıń túri de áhmiyetli bolıwı múmkin ekenin kórsetedi<ref>{{Cite journal |last1=Ganson |first1=Kyle T. |last2=Testa |first2=Alexander |last3=Rodgers |first3=Rachel F. |last4=Nagata |first4=Jason M. |date=2025-06-01 |title=Associations between muscularity-oriented social media content and muscle dysmorphia among boys and men |journal=Body Image |volume=53 |article-number=101903 |doi=10.1016/j.bodyim.2025.101903 |issn=1740-1445|doi-access=free |pmid=40367828 }}</ref>. Sociallıq tarmaqlardaǵı bodibilding mazmunınıń jaslarǵa<ref name="Klier, Rommerskirchen & Brixius 2022">{{cite journal |last1=Klier |first1=Kristina |last2=Rommerskirchen |first2=Tessa |last3=Brixius |first3=Klara |date=2022-12-27 |title=#fitspiration: a comparison of the sport-related social media usage and its impact on body image in young adults |journal=BMC Psychology |volume=10 |issue=1 |article-number=320 |doi=10.1186/s40359-022-01027-9 |issn=2050-7283 |pmc=9793811 |pmid=36575554 |doi-access=free}}</ref> hám olardıń óz denesin qabıl etiwine tásiri haqqında alańlawshılıq artıp atır, sebebi olar kóbinese ózlerin internettegi sport zalı blogerleri menen salıstıradı. Bul alańlawshılıq steroid qollanıw haqqındaǵı ashıqlıqtıń jetispewshiligi menen jáne de kúsheyedi, sebebi kóp blogerler ózleriniń «tábiyiy» bodibildingshi ekenin anıqlamaydı yamasa preparatlar qollanatuǵının ashıqtan-ashıq biykarlaydı. Bul tábiyiy jol menen nege erisiwge bolatuǵını hám neniń anabolikalıq steroidlerdi talap etetuǵını arasındaǵı shegaranı anıq emes etedi. Bul másele tek jaslarǵa tiyisli emes. Salmaq kóteriwshi úlkenler de ózleri kóretuǵın mazmun sebepli óz denesin durıs qabıl etpewi múmkin, bul awqatlanıw menen shınıǵıwǵa salamat emes qatnasqa alıp keliwi múmkin. Ayırım jaǵdaylarda bul dene dismorfiyası yamasa awqatlanıwdıń buzılıwı sıyaqlı psixikalıq densawlıq máselelerine sebep bolıwı múmkin. Biraq sońǵı waqıtları kóbirek blogerler steroid qollanatuǵını haqqında ashıq aytıp, internette kóbirek ashıqlıqtı jaqlay baslaǵan. Bul anabolikalıq steroidlerdiń qáwpi haqqında dawam etip atırǵan talqılawlarǵa sebep bolǵan. Kópshilik bunı unamlı ózgeris dep esaplaydı, sebebi ol bul zatlardıń tásiri, qollanılıwı hám qáwpi haqqında xabardarlıqtı arttırıp, auditoriyanı eskertedi. Keń talqılanatuǵın taǵı bir tema — bodibildingtegi psixikalıq densawlıq<ref name="Longobardi et al 2017">{{cite journal |last1=Longobardi |first1=Claudio |last2=Prino |first2=Laura Elvira |last3=Fabris |first3=Matteo Angelo |last4=Settanni |first4=Michele |year=2017 |title=Muscle dysmorphia and psychopathology: Findings from an Italian sample of male bodybuilders |url=https://iris.unito.it/bitstream/2318/1644445/1/Main%20Document_R1_Clean_4aperto.pdf |journal=Psychiatry Research |publisher=Elsevier BV |volume=256 |pages=231–236 |doi=10.1016/j.psychres.2017.06.065 |pmid=28646788 |hdl=2318/1644445 |issn=0165-1781 |access-date=2025-09-15 |doi-access=free}}</ref>, sebebi joqarıda aytılǵan psixologiyalıq qıyınshılıqlar hár qıylı jastaǵı hám hár túrli ortalıqtaǵı háwesker salmaq kóteriwshilerge tásir etiwi múmkin. Izertlewshiler sonday-aq nátiyjeni hám sırtqı kóriniske tásir etetuǵın dárilerdiń bazarındaǵı sociallıq tarmaq blogerleriniń ornın úyrengen. 2023-jılǵı izertlew usınday zatlarǵa qánigelesken 20 blogerdiń internettegi iskerligin talqılap, olardıń ayırımları gúmanlı yamasa nızamsız bolıwı múmkin bolǵan túrli ónimler menen xızmetlerdi úgit-násiyatlaytuǵının anıqlaǵan. Tańlanǵan blogerlerdiń úshewiniń bir millionnan aslam jazılıwshısı bolǵan. Bul nátiyjeler internettegi fitnes tulǵalarınıń nátiyjeni arttıratuǵın zatlardı keń auditoriyaǵa kóbirek kórinetuǵın hám qoljetimli etiwdegi ornı haqqında alańlawshılıq tuwdıradı<ref>{{Cite journal |last1=Conway |first1=Anna |last2=Krawczyk |first2=Noa |last3=McGaffey |first3=Frances |last4=Doyle |first4=Sheri |last5=Baaklini |first5=Vanessa |last6=Marshall |first6=Alison D. |last7=Treloar |first7=Carla |last8=Davis |first8=Corey S. |last9=Colledge-Frisby |first9=Samantha |last10=Grebely |first10=Jason |last11=Cerdá |first11=Magdalena |date=2023-09-01 |title=Typology of laws restricting access to methadone treatment in the United States: A latent class analysis |journal=International Journal of Drug Policy |volume=119 |article-number=104141 |doi=10.1016/j.drugpo.2023.104141 |pmid=37540917 |pmc=11790254 |issn=0955-3959}}</ref>. == Baǵdarları == === Kásiplik bodibilding === Házirgi bodibilding tarawında «kásiplik» termini ádette háweskerler arasındaǵı saralaw jarıslarında jeńiske erisip, óz shólkeminen «kásiplik karta» alǵan bodibildingshini bildiredi. Kásiplik bodibildingshiler aqshalay sıylıqları bar jarıslarǵa qatnasıw huqıqına iye boladı. Kásiplik karta sportshıǵa onı bergen federaciyadan basqa federaciyalardıń jarıslarına qatnasıwǵa tıyım saladı<ref>{{Cite web|title=IFBB FAQ|url=https://ifbb.com/ifbb-faq/|access-date=2023-02-08|website=International Fitness and Bodybuilding Federation|language=en-GB|archive-date=February 8, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230208100337/https://ifbb.com/ifbb-faq/|url-status=live}}</ref>. Tabısına qaray bul bodibildingshiler basqa sport túrleriniń sportshıları sıyaqlı qáwenderlerden aqsha alıwı múmkin. === Tábiyiy bodibilding === Ayırım steroidlerdiń qımbatlıǵı, densawlıqqa keri tásiri hám nızamsızlıǵı haqqında alańlawshılıqtıń artıwına baylanıslı kóplegen shólkemler dúzilip, ózlerin «tábiyiy» bodibilding jarısları dep atay baslaǵan. Bunnan basqa, bodibildingti úgit-násiyatlawshılardıń kópshiligi keń jámiyetshiliktiń bodibildingke «ádetten tıs» degen kózqarasınan qutılıwǵa umtılǵan. Olar denesi ádewir qoljetimli hám haqıyqıy kórinetuǵın qatnasıwshılardı jarıslarǵa qosıp, bodibilding sportına keńirek auditoriyanı tartıwǵa erisken<ref name="natural">{{cite web|url=https://www.bodybuilding.com/fun/beginner_natural_bodybuilding_guide.htm|title=Beginner's Guide To Natural Bodybuilding Competition: Disseminating Misconception From Reality!|website=Bodybuilding.com|date=May 10, 2009|access-date=2020-01-24|archive-date=January 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126101905/https://www.bodybuilding.com/fun/beginner_natural_bodybuilding_guide.htm|url-status=live}}</ref>. Tábiyiy jarıslarda tekseriw tártibi shólkemlerge qaray ótirikti anıqlaǵıshtan baslap sidikti analizlewge shekem hár túrli boladı. Jazalar da shólkemlerge qaray waqıtsha shetletiwden baslap jarıslarǵa qatnasıwǵa qatań tıyım salıwǵa shekem ózgeredi. Tábiyiy shólkemlerdiń tıyım salınǵan zatlardıń óz dizimi bar, sonlıqtan qaysı zatlarǵa tıyım salınǵanı haqqında hárbir shólkemniń saytınan maǵlıwmat alıw áhmiyetli. Tábiyiy bodibilding shólkemleri kóp, olardıń irilerine MuscleMania, Ultimate Fitness Events (UFE), INBF/WNBF hám INBA/PNBA kiredi. Bul shólkemler AQSHta yamasa pútkil dúnyada isleydi hám tek bas keńsesi jaylasqan el menen sheklenip qalmaydı<ref name="natural" />. === Erler fizikalıq kelbeti === Ashıq bodibildingti «júdá úlken», «kelbetsiz» hám densawlıqqa zıyanlı dep esaplaǵanlar sebepli 2013-jılı jańa kategoriya dúzilgen<ref>{{Cite web|last=Spice|first=Robyn Charlotte|date=2016|title=Strong is the new slim: a study of the body and gender amongst female free weights users| publisher=University of Stirling|url=http://dspace.stir.ac.uk/handle/1893/24355|language=en|access-date=April 23, 2021|archive-date=May 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512151142/https://dspace.stir.ac.uk/handle/1893/24355|url-status=live}}</ref>. Bul kategoriya boyınsha birinshi «Men's Physique Olympia» jeńimpazı Mark Uingson bolǵan, onnan keyin tórt jıl izbe-iz Djeremi Buendia jeńiske erisken. Ashıq bodibilding sıyaqlı, bul kategoriyada da tábiyiy hám ádettegi bólimler bar. Olardıń tiykarǵı ayırmashılıǵı — erler fizikalıq kelbeti kategoriyasınıń qatnasıwshıları ádettegi poza kiyiminiń ornına uzın plyaj shortıların kiyedi, al ashıq bodibildingshiler olarǵa qaraǵanda ádewir iri hám bulshıq etli boladı<ref>{{Cite web|date=2020-11-27|title=How Bodybuilding is Judged, Different Divisions, and Scoring|url=https://barbend.com/how-bodybuilding-is-judged/|access-date=2021-04-23|website=BarBend|language=en-US|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423123452/https://barbend.com/how-bodybuilding-is-judged/|url-status=live}}</ref>. Ashıq bodibildingshilerdiń poza kórsetiw kompleksi keń, al bul kategoriya tiykarınan aldınan hám artınan kórsetiletuǵın pozalar boyınsha bahalanadı<ref>{{Cite web|date=2005-03-20|title=Excellence In Execution: Perfecting The Pose|url=https://www.bodybuilding.com/fun/drobson62.htm|access-date=2021-04-23|website=Bodybuilding.com|language=en|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423123443/https://www.bodybuilding.com/fun/drobson62.htm|url-status=live}}</ref>. Erler fizikalıq kelbeti kategoriyasınıń kóp qatnasıwshılarınıń salmaǵı shama menen 90 kg nan aspaydı hám olardıń denesi ashıq bodibildingshilerge qaraǵanda qoljetimlirek hám estetikalıq jaqtan kórkemirek boladı<ref>{{Cite journal|last1=Roberts|first1=Brandon M|last2=Helms|first2=Eric R|last3=Trexler|first3=Eric T|last4=Fitschen|first4=Peter J|date=2020-01-31|title=Nutritional Recommendations for Physique Athletes|journal=Journal of Human Kinetics|volume=71|pages=79–108|doi=10.2478/hukin-2019-0096|issn=1640-5544|pmc=7052702|pmid=32148575}}</ref>. Bul kategoriya áste baslanǵan bolsa da, ol júdá tez rawajlanǵan hám házirgi waqıtta ashıq bodibildingke qaraǵanda ataqlıraq bolıp kórinedi<ref>{{Cite book|title=From 'Classical' To 'Freaky:' An Exploration of the Development of Dominant, Organised, Male Bodybuilding Culture|url=http://research.gold.ac.uk/id/eprint/8006/|publisher=Goldsmiths, University of London|date=February 2012|degree=doctoral|first=Dimitrios|last=Liokaftos|access-date=April 23, 2021|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423123444/http://research.gold.ac.uk/id/eprint/8006/|url-status=live}}</ref>. === Klassikalıq fizikalıq kelbet === Bul — erler fizikalıq kelbeti menen bodibilding arasındaǵı orta kategoriya. Onda ólshem menen massadan góre simmetriyaǵa, proporciyaǵa, deneniń kórkem sızıqlarına hám jińishke belge kóbirek itibar beriledi<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2007-02-24 |title=A Brief History of the Classic Physique |url=https://www.muscleandfitness.com/flexonline/training/brief-history-classic-physique/ |access-date=2024-10-23 |website=Muscle & Fitness |language=en-US}}</ref>. Bul kategoriyanıń qatnasıwshıları ashıq kategoriyadaǵı bodibildingshiler sıyaqlı iri emes, biraq erler fizikalıq kelbeti kategoriyasınıń qatnasıwshılarındayın kishi de emes. Olar ayaqlardı uzın shortılar menen jasıratuǵın erler fizikalıq kelbeti kategoriyasınan ayırmashılıǵı, ashıq kategoriyadaǵıday ayaqların kórsetiw ushın erkekler ishki kiyiminde yamasa poza kiyiminde shıǵadı. Bahalawda gewdeniń bel tárepke qaray jińishkerip turǵanın hám ashıq bodibildingtegi qarınnıń shıǵıp turıwınıń joq ekenin kórsetetuǵın, mısalı, qarındı ishke tartıw sıyaqlı ayırım pozalarǵa da itibar beriledi. [[Fayl:Chris Bumstead on Gymshark.jpg|thumb|253x253px|Klassikalıq fizikalıq kelbet boyınsha altı márte «Mr. Olympia» chempionı Kris Bamsted]] «Mr. Olympia» jarısındaǵı klassikalıq fizikalıq kelbet bólimi 2016-jılı baslanǵan. Denni Xester bul bólimniń birinshi jeńimpazı bolǵan. 2024-jılǵı maǵlıwmatlar boyınsha Kris Bamsted altı márte «Mr. Olympia» chempionı<ref>{{Cite web |last=Bachu |first=Ramya |date=2022-12-18 |title=Bodybuilding World Reacts to Chris Bumstead's Fourth Mr.Olympia Triumph |url=https://www.essentiallysports.com/us-sports-news-bodybuilding-news-can-sleep-peacefully-seeing-dad-win-bodybuilding-world-reacts-to-chris-bumsteads-fourth-mr-olympia-triumph-classic-physique/ |access-date=2023-08-30 |website=EssentiallySports}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lockridge |first=Roger "Rock" |date=2024-10-13 |title=Chris Bumstead Wins 6th Olympia Classic Physique Title, Announces Retirement |url=https://www.muscleandfitness.com/flexonline/flex-news/olympia-2024-chris-bumstead-wins-6th-straight-classic-physique-title-announces-retirement/ |access-date=2024-10-23 |website=Muscle & Fitness |language=en-US}}</ref>. === Hayallar bodibildingi === 1960-jıllardaǵı hayallar háreketi hám ulıwma fitnes revolyuciyası hayal sulıwlıǵına jańa, basqasha kózqaraslardı payda etken, olarǵa shımır bulshıq etli sportlıq dene de kirgen. Bunday sportlıq dene moda jurnalları sıyaqlı kóplegen ataqlı ǵalaba xabar qurallarında kórine baslaǵan. Hayal bodibildingshiler dástúrli hayallıq túsiniginiń shegaraların ózgertken, sebebi olardıń deneleri bulshıq etlerdiń tek erkeklerge ǵana tán emes ekenin kórsetken<ref>{{Cite book|last=Locks|first=Adam|url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203809457|title=Critical Readings in Bodybuilding|date=2013-03-01|publisher=Routledge|doi=10.4324/9780203809457|isbn=978-0-203-80945-7|access-date=October 4, 2021|archive-date=April 5, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405222233/https://www.taylorfrancis.com/books/edit/10.4324/9780203809457/critical-readings-bodybuilding-niall-richardson-adam-locks|url-status=live}}</ref>. [[Fayl:Nikki_Fuller.jpg|thumb|190px|Poza kórsetip atırǵan Nikki Fuller]] 1978-jılı Genri Makgi shólkemlestirgen hám Kanton qalasında (Ogayo shtatı) ótkerilgen AQSH hayallarınıń birinshi milliy fizikalıq kelbet chempionatı ulıwma alǵanda hayallar arasındaǵı birinshi haqıyqıy bodibilding jarısı, yaǵnıy qatnasıwshılar tek bulshıq etleriniń rawajlanıwı boyınsha bahalanǵan birinshi jarıs dep esaplanadı<ref>Todd, Jan, "Bodybuilding", St. James Encyclopedia of Pop Culture, Gale Group, 1999</ref>. 1980-jılı kásiplik bodibildingshiler ushın eń abıraylı jarıs — birinshi «Ms. Olympia» (dáslep «Miss Olympia» dep atalǵan) ótkerilgen. Onıń birinshi jeńimpazı sol jılı aldınıraq NPC dıń AQSH chempionatında da jeńiske erisken Reychel Maklish bolǵan. Bul jarıs hayallar bodibildingi ushın úlken burılıs noqatı bolǵan. 1985-jılı «Pumping Iron II: Hayallar» hújjetli filmi shıqqan. Onda bir neshe hayaldıń 1983-jılı «Caesars Palace» miymanxanasında ótkerilgen Dúnya kubogı chempionatına tayarlanıwı kórsetilgen. Filmde ásirese Kris Aleksander, Lori Bouen, Lidiya Cheng, Karla Danlep, Bev Frensis hám Maklish kórsetilgen. Ol waqıtta Frensis haqıyqatında pauerliftingshi bolǵan, biraq tez arada bodibildingke tabıslı ótip, 1980-jıllardıń aqırı hám 1990-jıllardıń basındaǵı jetekshi qatnasıwshılardıń birine aylanǵan<ref>{{Cite web |last=Shain |first=Cera R. |date=March 20, 2019 |title="The Most Muscular Woman I Have Ever Seen": Bev Francis's Performance of Gender in Pumping Iron II: The Women |url=https://digitalcommons.usf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=9133&context=etd |access-date=November 2, 2023 |page=43}}</ref>. Oǵan jaqın fitnes hám figura jarısları ataqlılıǵı boyınsha hayallar bodibildingin artta qaldırıp, bodibilding ushın kerekli bulshıq et dárejesin rawajlandırıwdı qálemeytuǵın hayallarǵa basqa múmkinshilik bergen. Maklish házirgi hayal bodibildingshilerden góre, búgingi fitnes hám figura jarıslarınıń qatnasıwshılarına kóbirek uqsaǵan<ref>{{Cite magazine |last=Teper |first=Lonnie |url=https://www.ironmanmagazine.com/wp-content/uploads/articles/6504-Rachel-McLish.pdf |title=Legendary Lady |date=April 6, 2006 |magazine=Ironman Magazine |page=2}}</ref>. E. Uilma Konner 2011-jılı Lavlend qalasında (Kolorado shtatı) ótkerilgen NPC jarısına 75 jas 349 kúnlik jasında qatnasqan<ref>{{Cite book|title=Guinness World Records 2014|last=Glenday|first=Craig | name-list-style = vanc |publisher=The Jim Pattison Group|year=2013|isbn=978-1-908843-15-9|page=[https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse_r3e7/page/60 60]|url=https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse_r3e7/page/60}}</ref>. Keyin ala 2012-jılı, 77 jasında, Ginnesstiń rekordlar kitabı onı Ernestin Shepardtıń rekordın buzıp<ref>https🖉{{Cite web|url=http://www.today.com/news/nyads-not-alone-7-senior-citizens-superhuman-strength-8c110677168C11067716|title=Nyad's not alone: 7 senior citizens with superhuman strength|website=TODAY.com |date=September 3, 2013 }}</ref>, jarıslarǵa qatnasıwshı eń jası úlken hayal bodibildingshi dep jariyalaǵan<ref name="ibtimes1">{{cite web|url=http://www.ibtimes.com/oldest-female-bodybuilder-77-year-old-edith-connor-breaks-guinness-world-record-700529 |title=Oldest Female Bodybuilder, 77-Year-Old Edith Connor, Breaks Guinness World Record |publisher=Ibtimes.com |date= 29 May 2012|access-date=2014-02-08}}</ref>. == Jarıslar == Bodibilding jarıslarında bodibildingshiler saxnada «estetikalıq jaqtan kórkem» deneni kórsetiwge umtıladı<ref>{{cite web| title = Top 10 Most Impressive Bodybuilder Physiques of All Time| publisher = Muscleprodigy| url = http://www.muscleprodigy.com/top-10-most-impressive-bodybuilder-physiques-of-all-time-arcl-1797.html| access-date = June 14, 2013| archive-date = July 29, 2017| archive-url = https://web.archive.org/web/20170729212646/https://www.muscleprodigy.com/top-10-best-bodybuilder-physiques-of-all-time/| url-status = live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://muscletime.com/news/judging-the-2008-mr-olympia-judges-provide-full-transparency-and-complete-explanation-of-results|title=Judging the 2008 Mr. Olympia: Judges Provide Full Transparency and Complete Explanation of Results|publisher=Muscletime|access-date=June 14, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20190516184738/http://muscletime.com/news/judging-the-2008-mr-olympia-judges-provide-full-transparency-and-complete-explanation-of-results|archive-date=May 16, 2019|url-status=dead}}</ref>. Dáslepki bahalawda qatnasıwshılar bir qatar májbúriy pozalardı orınlaydı: aldınan arqanıń keń bulshıq etin jayıw, artınan arqanıń keń bulshıq etin jayıw, aldınan eki qoldıń bicepsin kórsetiw, artınan eki qoldıń bicepsin kórsetiw, qaptaldan kókirekti kórsetiw, qaptaldan tricepsti kórsetiw, «eń bulshıq etli» poza (tek erkekler ushın), qarın hám san bulshıq etlerin kórsetiw. Hárbir qatnasıwshı óz denesin kórsetiw ushın jeke xoreografiyalıq kompleks te orınlaydı. Poza kórsetiw basqıshınıń aqırında, tóreshiler bahalawdı tamamlap atırǵanda, ádette qatnasıwshılar birgelikte poza kórsetedi. Bodibildingshilerge aynanıń aldında yamasa treneriniń basshılıǵında poza kórsetiwdi kóp shınıǵıw usınıs etiledi<ref>{{Cite web |title=Posing Room |url=https://ultimatefitnessbirmingham.co.uk/posing-room/ |access-date=2024-07-04 |website=Ultimate Fitness Birmingham |language=en-GB}}</ref>. Fizikalıq kúsh eń áhmiyetli bolǵan palwanlar yamasa pauerlifting jarıslarınan ayırmashılıǵı, yamasa tiykarǵı itibar kúsh penen texnikaǵa teń bólinetuǵın [[Awır atletika|awır atletikadan]] ayırmashılıǵı, bodibilding jarıslarında ádette tayarlıqqa, ólshemge hám simmetriyaǵa itibar beriledi. Hár túrli shólkemler jarıstıń belgili bir táreplerine itibar beredi hám geyde hár túrli kategoriyalarǵa iye boladı<ref>{{Cite journal|last1=Probert|first1=Anne|last2=Leberman|first2=Sarah|last3=Palmer|first3=Farah|date=2007-03-01|title=New Zealand Bodybuilder Identities: Beyond Homogeneity|url=https://doi.org/10.1177/1012690207081921|journal=International Review for the Sociology of Sport|language=en|volume=42|issue=1|pages=5–26|doi=10.1177/1012690207081921|s2cid=144186372|issn=1012-6902|url-access=subscription}}</ref>. === Tayarlıq === ==== Massa jıynaw hám maydı azaytıw ==== [[Fayl:Lukáš_Osladil.jpg|right|thumb|«Eń bulshıq etli» pozanıń bir túrin kórsetip atırǵan Lukash Osladil]] Házirgi jarıslarǵa qatnasatuǵın bodibildingshilerdiń kópshiligi qollanatuǵın ulıwma strategiya — jıldıń kóp bóleginde («jarıslardan tıs dáwir») bulshıq et massasın jıynaw, al jarısqa shama menen 12–14 hápte qalǵanda bulshıq et massasın ilajı barınsha saqlap, deneniń mayın maksimal azaytıw («keptiriw»). Massa jıynaw dáwiri energiya balansınıń oń bolıwın, yaǵnıy kaloriyanıń artıqsha bolıwın talap etedi. Artıqsha kaloriyanıń muǵdarı adamnıń maqsetine baylanıslı, sebebi kaloriyanıń kóbirek artıqsha bolıwı hám massa jıynaw dáwiriniń uzaǵıraq bolıwı kóbirek may toqımasın payda etedi. Energiya balansına salıstırǵanda kaloriyanıń artıqsha bolıwı bulshıq etlerdiń anabolizm jaǵdayında bolıwın támiyinleydi<ref>{{cite news|url=https://www.mensjournal.com/food-drink/reverse-dieting-how-go-cut-bulk-without-gaining-fat|work=[[Men's Journal]]|title=Reverse Dieting: How to Go From Cut to Bulk Without Gaining Fat|date=December 2017|access-date=2020-01-24|archive-date=January 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124222218/https://www.mensjournal.com/food-drink/reverse-dieting-how-go-cut-bulk-without-gaining-fat|url-status=live}}</ref>. Keptiriw dáwiri energiya balansınıń teris bolıwın, yaǵnıy kaloriyanıń jetispewshiligin talap etedi. Keptiriwdiń tiykarǵı maqseti — bulshıq ettiń ilajı barınsha kóp bólegin saqlap, maydı jaǵıw. Kaloriya jetispewshiligi qanshelli úlken bolsa, salmaq sonshelli tez azayadı. Biraq kaloriyanıń úlken jetispewshiligi bulshıq et toqımasın joǵaltıw qáwpin de payda etedi<ref>{{cite journal | vauthors = Lambert CP, Frank LL, Evans WJ | s2cid = 17233384 | title = Macronutrient considerations for the sport of bodybuilding | journal = Sports Medicine | volume = 34 | issue = 5 | pages = 317–27 | date = March 2004 | pmid = 15107010 | doi = 10.2165/00007256-200434050-00004 }}</ref>. Massa jıynaw hám keptiriw strategiyası nátiyjeli dep esaplanadı, sebebi bulshıq ettiń úlkeyiwi menen oń energiya balansı arasındaǵı baylanıs anıq dálillengen<ref>the science and development of muscle hypertrophy, Dr. Brad Schoenfeld, page 139-140</ref>. Kaloriyanıń uzaq waqıt artıqsha bolıwı sportshıǵa kaloriya teń bolǵan jaǵdayǵa qaraǵanda kóbirek maysız massa jıynawǵa múmkinshilik beredi. Biraz may massası da jıynaladı, sportshılar onı keptiriw dáwirinde maysız massanı ilajı barınsha saqlap, jaǵıwǵa umtıladı. Biraq keptiriw dáwirinde pútkil process ózin aqlaytuǵınday jetkilikli maysız massanı saqlaw múmkin be, joq pa — bul anıq emes<ref>{{Cite journal|title=Nutrition, Pharmacological and Training Strategies Adopted by Six Bodybuilders: Case Report and Critical Review|first1=Paulo|last1=Gentil|first2=Claudio Andre Barbosa|last2=de Lira|first3=Antonio|last3=Paoli|first4=José Alexandre Barbosa|last4=dos Santos|first5=Roberto Deivide Teixeira|last5=da Silva|first6=José Romulo Pereira|last6=Junior|first7=Edson Pereira|last7=da Silva|first8=Rodrigo Ferro|last8=Magosso|date=March 24, 2017|journal=European Journal of Translational Myology|volume=27|issue=1|pages=6247|doi=10.4081/ejtm.2017.6247|pmid=28458804|pmc=5391526}}</ref><ref name="Lenzi Teixeira de Jesus Schoenfeld 2021 pp. 2546–2551">{{cite journal |last1=Lenzi |first1=Jaqueline L. |last2=Teixeira |first2=Emerson L. |last3=de Jesus |first3=Guilherme |last4=Schoenfeld |first4=Brad J. |last5=de Salles Painelli |first5=Vitor |title=Dietary Strategies of Modern Bodybuilders During Different Phases of the Competitive Cycle |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) |volume=35 |issue=9 |year=2021 |issn=1064-8011 |doi=10.1519/jsc.0000000000003169 |pages=2546–2551|pmid=31009437 |s2cid=128359542 }}</ref>. ==== Taza massa jıynaw ==== Deneniń mayın kóbeytpey bulshıq et massasın arttırıwǵa umtılıw taza massa jıynaw dep ataladı. Jarısqa qatnasatuǵın bodibildingshiler qısqa «jarıs máwsiminde» eń jaqsı kóriniske erisiwge umtıladı<ref>{{Cite web|url=https://www.bodybuilding.com/content/the-clean-bulk-a-new-approach-to-adding-offseason-muscle.html|title=The Clean Bulk: A New Approach To Adding Offseason Muscle|date=2016-10-16|website=[[Bodybuilding.com]]|language=en-US|access-date=2020-04-07|archive-date=April 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407000732/https://www.bodybuilding.com/content/the-clean-bulk-a-new-approach-to-adding-offseason-muscle.html|url-status=live}}</ref>. Taza massa jıynaw kóbirek waqıttı aladı hám adam umtılatuǵın may hám bulshıq et massasınıń úlesine erisiwdiń anaǵurlım ıqtiyatlı usılı bolıp tabıladı. Maydı az, bulshıq et massasın kóp saqlawdıń keń tarqalǵan usılı — massa jıynaw menen azaytıw arasındaǵı teńsalmaqlılıqtı saqlaw ushın kaloriyası joqarıraq hám tómenirek kúnlerdi almastırıp turıw. Kóplegen taza massa jıynaw dietaları orta muǵdardaǵı uglevodlar, orta muǵdardaǵı belok hám az muǵdardaǵı maylar menen baslanadı<ref>Giblin, Chris. "Clean Bulking: for Frustrated Hard-Gainers, Clean Bulking Is Attainable If You Focus Your Diet Accordingly with the Right Foods and Strategy." ''Joe Weider's Muscle & Fitness'', vol. 75, no. 8, 2014, p. 89.</ref>. Taza massa jıynawdı saqlaw ushın hár kúni kaloriya maqsetine jetiw áhmiyetli. Tiykarǵı azıq zatları (uglevodlar, maylar hám beloklar) boyınsha maqsetler hárbir adam ushın hár túrli boladı, biraq olarǵa ilajı barınsha jaqınlasıw jaqsı. ==== «Kir» massa jıynaw ==== «Kir» massa jıynaw — jegen tiykarǵı azıq zatlarınıń anıq muǵdarın esaplamay, kóbinese burger hám qızarǵan kartoshka sıyaqlı paydasız awqatlar menen kaloriyanı júdá artıqsha muǵdarda jew. Sırtqı kórinisine itibar bermey, massanı tez jıynawǵa umtılatuǵın salmaq kóteriwshiler kóbinese usı usıldı tańlaydı. Bul usıldı kóbinese maydıń artıwına itibar bermey, ólshemin hám kúshin tez arttırıwdı qáleytuǵın bodibildingshiler jarıslardan tıs dáwirde qollanadı. Kaloriyanıń kópligi sebepli bul salmaqtıń tez artıwına hám bulshıq et massasınıń kóbeyiwine alıp keliwi múmkin, biraq ádette deneniń mayın da ádewir arttıradı. Bul artıqsha maydan qutılıw ushın keyin ádette anaǵurlım qatań keptiriw dáwiri kerek bolatuǵının bildiredi, bul fizikalıq hám psixologiyalıq jaqtan awır bolıwı múmkin. Bunnan basqa, qant hám zıyanlı maylarǵa bay qayta islengen awqatlardı kóp muǵdarda jew waqıt ótiwi menen júrek-qan tamır sistemasınıń densawlıǵına hám insulinge sezimtallıqqa keri tásir etiwi múmkin. Bul qáwiplerge qaramastan, ayırım salmaq kóteriwshiler «kir» massa jıynawdı psixologiyalıq jaqtan jeńilirek dep esaplaydı, sebebi ol awqatlanıwdı qatań jobalastırıw hám jegen awqattı esaplap barıw zárúrligin joq etedi<ref>{{Cite web|date=2010-06-13|title=Dirty Bulking: Why You Need To Know The Dirty Truth!|url=https://www.bodybuilding.com/content/dirty-bulking-why-you-need-to-know-the-dirty-truth.html|access-date=2023-02-08|website=Bodybuilding.com|author= Rian Evans|archive-date=February 8, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230208100337/https://www.bodybuilding.com/content/dirty-bulking-why-you-need-to-know-the-dirty-truth.html|url-status=dead}}</ref>. == Bulshıq ettiń ósiwi == Bodibildingshiler bulshıq ettiń úlkeyiwin eń joqarı dárejege jetkiziw ushın úsh tiykarǵı strategiyanı qollanadı: * salmaqlar yamasa serpimli/gidravlikalıq qarsılıq arqalı [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwları]]; * qosımsha belok hám kerek bolǵanda qosımshalardı óz ishine alǵan arnawlı awqatlanıw; * jetkilikli demalıs, sonıń ishinde [[Uyqı|uyqı]] hám shınıǵıwlar arasındaǵı tikleniw<ref>{{Cite news|date=2017-03-01|title=9 things every athlete needs to know about sleep and recovery|url=https://www.mensjournal.com/health-fitness/9-things-every-athlete-needs-know-about-sleep-and-recovery/|access-date=2021-10-14|website=Men's Journal|language=en-US|archive-date=October 29, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029171723/https://www.mensjournal.com/health-fitness/9-things-every-athlete-needs-know-about-sleep-and-recovery/|url-status=live}}</ref>. === Salmaq penen shınıǵıw === Intensiv salmaq penen shınıǵıw jumıs islegen bulshıq etlerde mikrojırtılıwlar payda etedi, bul ádette mikrotravma dep ataladı. Bulshıq ettegi usı mikrojırtılıwlar shınıǵıwdan keyin seziletuǵın awırıwǵa, yaǵnıy keyinge qalǵan bulshıq et awırıwına sebep boladı. Usı mikrotravmalardıń qálpine keliwi bulshıq ettiń ósiwine alıp keledi. Ádette bul awırıw shınıǵıwdan bir-eki kún keyin eń kúshli seziledi. Biraq bulshıq etler shınıǵıwlarǵa beyimlesken sayın awırıw azayadı<ref name="pmid7371625">{{cite journal | vauthors = MacDougall JD, Elder GC, Sale DG, Moroz JR, Sutton JR | s2cid = 28377940 | title = Effects of strength training and immobilization on human muscle fibres | journal = European Journal of Applied Physiology and Occupational Physiology | volume = 43 | issue = 1 | pages = 25–34 | date = February 1980 | pmid = 7371625 | doi = 10.1007/BF00421352 }}</ref>. Salmaq penen shınıǵıw bulshıq ettiń eki túrli úlkeyiwin — sarkoplazmalıq hám miofibrillyar úlkeyiwdi payda etiw arqalı bulshıq et ósiriwge baǵdarlanǵan. Sarkoplazmalıq úlkeyiw bulshıq etlerdiń kólemin arttıradı, sonlıqtan bodibildingshiler onı sportlıq kúshti arttıratuǵın miofibrillyar úlkeyiwden kóbirek qáleydi. Sarkoplazmalıq úlkeyiw qaytalawlar sanın arttırıw arqalı, al miofibrillyar úlkeyiw awırıraq salmaq kóteriw arqalı payda boladı<ref name="mot">{{cite web|title=Weight Training Intensity or Volume for Bigger Muscles?|date=October 15, 2010 |url=http://www.motleyhealth.com/strength/weight-training-intensity-or-volume-for-bigger-muscles|access-date=February 24, 2012|archive-date=March 10, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120310092836/http://www.motleyhealth.com/strength/weight-training-intensity-or-volume-for-bigger-muscles|url-status=live}}</ref>. Eki jaǵdayda da bulshıq etlerdiń kólemi de, kúshi de artadı (sol adam pútkilley salmaq kótermegen jaǵdayǵa salıstırǵanda), biraq itibar hár túrli bolıp tabıladı<ref name="mot" />. Bodibildingshiler ushın buwınlardı bekkem saqlaytuǵın hám salmaq penen shınıǵıwdan payda bolatuǵın tozıw jaraqatlarınıń qáwpin azaytatuǵın usıl menen shınıǵıw áhmiyetli. Bul bulshıq et kúshin buwındı óz ornınan jıljıtpaytuǵın, kerisinshe, onıń eń durıs poziciyada hám tuwrı turıwın támiyinleytuǵın usıl menen rawajlandırıwdı bildiredi<ref>{{cite book |last1=Waterbury |first1=Chad |title=Elite Physique: Building a Better Body |date=2022 |publisher=Human Kinetics |location=Champaign |isbn=978-1-7182-0378-5 |page=139}}</ref>. Fizioterapevt Chad Uoterberi aytqanınday: <blockquote>Deneniń joqarǵı bóliminiń tásirli kórinisin qáliplestiriwdiń zárúr tárepi — iyin buwınlarınıń salamatlıǵın hám pútinligin saqlaw [...] Iyinińizdiń tereńinde salmaq kótergende, ılaqtırǵanda yamasa urǵanda iyin súyegin turaqlı uslap turıw ushın birge isleytuǵın tórt kishi bulshıq et bar. Olardıń ishinde iyinniń artında jaylasqan ekewi — qıltanaq astı bulshıq eti hám kishi dumalaq bulshıq et — buwındı sırtqa qaray burap, iyin súyeginiń basın onıń oyıǵınıń ortasında uslap turadı. Buwınnıń bunday ortada turıwı iyinlerdiń tozıwınıń aldın aladı<ref>{{cite book |last1=Waterbury |first1=Chad |title=Elite Physique: Building a Better Body |date=2022 |publisher=Human Kinetics |location=Champaign |isbn=978-1-7182-0378-5 |page=139}}</ref>.</blockquote> Buwın ortada turǵanda, ol jaqsıraq jaylasadı hám tuwrı turadı, nátiyjede onıń ulıwma nátiyjeliligi hám ol arqalı túsiriletuǵın bulshıq et kúshiniń muǵdarı artadı<ref>{{cite book |last1=Boyton |first1=Erin |title=The Injury Guide: Eliminate Pain, Heal Your Injuries, and Keep Moving Forever |date=2026 |publisher=Penguin |location=Toronto |isbn=9780735247246 |page=58}}</ref>. === Awqatlanıw === Bodibildingshiler erisetuǵın bulshıq ettiń joqarı dárejede ósiwi hám tikleniwi arnawlı awqatlanıwdı talap etedi. Ulıwma alǵanda, bodibildingshilerge shınıǵıwların támiyinlew hám bulshıq et massasın arttırıw ushın kerekli belok penen energiyanı alıw maqsetinde salmaǵı birdey ádettegi adamǵa qaraǵanda kóbirek kaloriya kerek. Jarısqa tayarlanǵanda deneniń mayın azaytıw ushın kerekli muǵdardan azıraq kaloriya alıw júrek-qan tamır shınıǵıwları menen biriktiriledi. Beloklar, uglevodlar hám maylar — adam organizmine bulshıq et payda etiw ushın kerekli úsh tiykarǵı azıq zatı<ref>{{cite web|title=Major Nutrients in Food|work=WebMD |url=http://www.webmd.com/a-to-z-guides/major-nutrients-in-food-topic-overview|access-date=August 27, 2013|archive-date=September 5, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130905081801/http://www.webmd.com/a-to-z-guides/major-nutrients-in-food-topic-overview|url-status=live}}</ref>. Uglevodlardan, beloklardan hám maylardan alınatuǵın kaloriyalardıń qatnası bodibildingshiniń maqsetine qaray ózgeredi<ref>{{cite journal | vauthors = Manore MM, Thompson J, Russo M | title = Diet and exercise strategies of a world-class bodybuilder | journal = International Journal of Sport Nutrition | volume = 3 | issue = 1 | pages = 76–86 | date = March 1993 | pmid = 8499940 | doi = 10.1123/ijsn.3.1.76 | s2cid = 38151979 }}</ref>. ==== Uglevodlar ==== Uglevodlar bodibildingshiler ushın áhmiyetli orın iyeleydi. Olar organizmge shınıǵıwdıń hám tikleniwdiń awırlıǵın kóteriw ushın energiya beredi. Uglevodlar sonday-aq kletkalarǵa kerekli glyukozanı alıwǵa múmkinshilik beretuǵın insulin gormonınıń bóliniwin kúsheytedi. Insulin aminokislotalardı da kletkalarǵa jetkizedi hám belok sintezin kúsheytedi<ref>{{cite magazine|last=Skinner|first=Rob | name-list-style = vanc |magazine=Scholastic Coach and Athletic Director |title=Nutrition for Muscle Mass|date=March 2002|volume=71|issue=8|page=3 |id=ProQuest 208050071 |department=Sidelines |issn=1077-5625}}</ref>. Bulshıq et massasın arttırıwda insulinniń tásiri steroidlerge uqsas<ref>{{cite journal | vauthors = Dimitriadis G, Mitrou P, Lambadiari V, Maratou E, Raptis SA | title = Insulin effects in muscle and adipose tissue | journal = Diabetes Research and Clinical Practice | volume = 93 | issue = Suppl 1 | pages = S52-9 | date = August 2011 | pmid = 21864752 | doi = 10.1016/S0168-8227(11)70014-6 }}</ref>. Insulinsiz belok sintezin kúsheytiw múmkin emes. Bul uglevodlardı yamasa insulinniń bóliniwin de kúsheytetuǵın beloktı jemey, bulshıq et massasın arttırıw múmkin emes ekenin bildiredi<ref>{{cite journal | vauthors = Miranda L, Horman S, De Potter I, Hue L, Jensen J, Rider MH | s2cid = 6649224 | title = Effects of contraction and insulin on protein synthesis, AMP-activated protein kinase and phosphorylation state of translation factors in rat skeletal muscle | journal = Pflügers Archiv | volume = 455 | issue = 6 | pages = 1129–40 | date = March 2008 | pmid = 17957382 | doi = 10.1007/s00424-007-0368-2 }}</ref>. Bodibildingshiler glikemiyalıq indeksi tómen polisaxaridlerdi hám basqa da áste sińetuǵın uglevodlardı tańlaydı, olar glikemiyalıq indeksi joqarı qantlar menen kraxmallarǵa qaraǵanda energiyanı turaqlıraq bóledi. Bul áhmiyetli, sebebi glikemiyalıq indeksi joqarı uglevodlar insulinniń anaǵurlım bóliniwine sebep bolıp, organizmdi qosımsha energiyanı may túrinde jıynawǵa beyim jaǵdayǵa keltiredi. Biraq bodibildingshiler kóbinese shınıǵıwdan aldın, shınıǵıw waqtında hám/yamasa shınıǵıwdan keyin tez sińetuǵın ayırım qantlardı (kóbinese taza dekstroza yamasa maltodekstrin túrinde) qabıl etedi. Bul bulshıq ettegi glikogen qorın tolıqtırıwǵa hám bulshıq ettegi belok sintezin xoshametlewge járdem beriwi múmkin<ref>{{cite web|last=King|first=Michael W.|name-list-style=vanc|title=Substrates for Gluconeogenesis|publisher=IU School of Medicine|url=http://web.indstate.edu/thcme/mwking/gluconeogenesis.html|access-date=March 11, 2007|archive-date=June 21, 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20000621005841/http://web.indstate.edu/thcme/mwking/gluconeogenesis.html|url-status=live}}</ref>. ==== Belok ==== [[Fayl:Protein_shake.jpg|thumb|Belok untaǵı (ortada) menen sútten (shepte) tayarlanatuǵın belok kokteylleri — keń tarqalǵan qosımsha]] Qısqaratuǵın bulshıq etlerdiń kúshin aktin hám miozin háreket beloklarınıń jumısı payda etedi. Kortizol bulshıq ettiń aminokislotalardı sińiriwin azaytadı hám belok sintezin únemleydi<ref>{{cite book | vauthors = Manchester KL |chapter=Sites of Hormonal Regulation of Protein Metabolism|chapter-url=https://books.google.com/books?id=EgMwXpQRGQ8C&pg=PA229|pages=229–98 |veditors = Munro HN |year=2012|title=Mammalian Protein Metabolism, Volume 4|publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-14257-1}}</ref>. Házirgi usınıslar boyınsha, bodibildingshiler deneniń quramın saqlaw hám jaqsılaw ushın ulıwma kaloriyanıń 25–30 % in belok túrinde alıwı kerek<ref name="LambertCP">{{cite journal | vauthors = Lambert CP, Frank LL, Evans WJ | s2cid = 17233384 | title = Macronutrient considerations for the sport of bodybuilding | journal = Sports Medicine | volume = 34 | issue = 5 | pages = 317–27 | year = 2004 | pmid = 15107010 | doi = 10.2165/00007256-200434050-00004 }}</ref>. Bul keń talqılanatuǵın tema: kóp adamlar kúnine dene salmaǵınıń hárbir kilogramına shama menen 2,2 gramm belok eń jaqsısı dep esaplaydı, ayırımları onnan azıraq muǵdar da jetkilikli dep esaplaydı, al basqaları onnan da kóbirek muǵdardı usınıs etedi<ref>{{Cite web|date=2004 | author= Samantha Heller|title=Protein: a guide to maximum muscle: confused? Let us separate the gristle from the meat |website= Men's Fitness |url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-114819458.html|access-date=2023-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20130703013711/http://www.highbeam.com/doc/1G1-114819458.html |archive-date=July 3, 2013 |via=[[HighBeam Research]] | url-status=usurped | url-access= subscription }}</ref>. Beloktı kún dawamında jiyi, ásirese shınıǵıw waqtında yamasa shınıǵıwdan keyin hám uyqı aldınan qabıl etiw kerek dep esaplanadı<ref>"Your nutrition problems solved; This month: pre- and postworkout nutrition, calculating protein intake and adding simple carbs". ''FLEX Magazine'', January 2005</ref>. Qabıl etiletuǵın beloktıń eń jaqsı túri haqqında da talqılawlar bar. Tawıq, túye tawıq, sıyır, shoshqa góshleri, balıq, máyek hám sút ónimleri, sonday-aq ayırım ǵozalar, tuqımlar, lobiya hám jasımıq belokqa bay. Awqatlanıwǵa qosımsha belok qosıw ushın kóbinese kazein yamasa sarısuw belogı qollanıladı. Sarısuw belogı kóplegen belok qosımshalarınıń quramında boladı hám joqarı biologiyalıq qunlılıǵı hám tez sińiwi sebepli kóp bodibildingshiler onı tańlaydı. Sarısuw belogı insulin dárejesine kazeinge qaraǵanda kúshlirek tásir etip, insulinniń shama menen eki ese kóp bóliniwine sebep boladı<ref>{{cite journal | vauthors = Burd NA, Yang Y, Moore DR, Tang JE, Tarnopolsky MA, Phillips SM | title = Greater stimulation of myofibrillar protein synthesis with ingestion of whey protein isolate v. micellar casein at rest and after resistance exercise in elderly men | journal = The British Journal of Nutrition | volume = 108 | issue = 6 | pages = 958–62 | date = September 2012 | pmid = 22289570 | doi = 10.1017/S0007114511006271 | doi-access = free }}</ref>. Kazein menen sarısuw belogın birge qabıl etiw bul tásirdi azǵana tómenletedi. Burın bodibildingshilerge biologiyalıq qunlılıǵı soyanıń belogınan joqarı belok kerek dep esaplanǵan. Soyanıń hayal gormonı — estrogenge uqsas tásiri bar delinip, onnan tıyılǵan. Biraq sońǵı izertlewler soyanıń quramında erkek organizmindegi estrogenler menen básekilesip, olardıń tásirin toqtata alatuǵın fitoestrogenler bar ekenin kórsetken<ref name="MikeFalcon">{{cite web|last=Falcon|first=Mike | name-list-style = vanc |url=http://www.maxmuscle.com/index.cfm?fa=article&doc_id=116&subcat=science|title=Estrogens, Testosterone & Phytoestrogens|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061025023850/http://www.maxmuscle.com/index.cfm?fa=article&doc_id=116&subcat=science|archive-date=October 25, 2006|website=maxmuscle.com}}</ref>. Soya, zıǵır hám fitoestrogenleri bar basqa da ósimlik ónimleri paydalı, sebebi olar gipofizdiń ayırım funkciyaların únemlep, organizmnen gormonlardı, dárilerdi hám qaldıqlardı shıǵaratuǵın bawırdıń P450 sistemasın artıqsha estrogendi belsendirek qayta islep, shıǵarıwǵa xoshametleydi<ref name="TestosteroneSyndrome">{{cite book| first1 = Eugene | last1 = Shippen | first2 = William | last2 = Fryer | name-list-style = vanc |title=The testosterone syndrome: the critical factor for energy, health, and sexuality: reversing the male menopause|publisher=M. Evans|location=New York|year=1998|isbn=978-0-87131-829-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/testosteronesynd00euge}}</ref>. ==== Awqatlanıw tártibi ==== Ayırım bodibildingshiler kúndelikli awqatın quramı birdey 5–7 márte awqatlanıwǵa bólip, belgili bir aralıqlarda (mısalı, hár 2–3 saatta) awqatlanadı. Bul usıl eki maqsetke xızmet etedi: keptiriw dáwirinde artıqsha jewdi sheklew hám massa jıynaw dáwirinde kóp muǵdarda awqat jewge múmkinshilik beriw. Kúnine úsh márte awqatlanıwǵa salıstırǵanda jiyirek awqatlanıw [[Metabolizm|bazalıq zat almasıw]] dárejesin arttırmaydı<ref>{{cite journal | vauthors = Verboeket-van de Venne WP, Westerterp KR, Kester AD | title = Effect of the pattern of food intake on human energy metabolism | journal = The British Journal of Nutrition | volume = 70 | issue = 1 | pages = 103–15 | date = July 1993 | pmid = 8399092 | doi = 10.1079/BJN19930108 | doi-access = free }}</ref>. Awqattı sińiriw, ózlestiriw hám saqlaw ushın energiya jumsalsa da (bul awqattıń termikalıq tásiri dep ataladı), ol awqattıń kún dawamında qalay bólistiriliwine emes, al onıń muǵdarı menen túrine baylanıslı. Pútkil deneniń kalorimetriyası hám eki márte belgilengen suw usılları qollanılǵan qatań baqlawdaǵı izertlewler jiyirek awqatlanıwdıń zat almasıwǵa hesh qanday artıqmashlıq bermeytuǵının kórsetken<ref name="BellisleF">{{cite journal | vauthors = Bellisle F, McDevitt R, Prentice AM | title = Meal frequency and energy balance | journal = The British Journal of Nutrition | volume = 77 | issue = Suppl 1 | pages = S57-70 | date = April 1997 | pmid = 9155494 | doi = 10.1079/BJN19970104 | doi-access = free }}</ref><ref name="TaylorMA">{{cite journal | vauthors = Taylor MA, Garrow JS | s2cid = 19686244 | title = Compared with nibbling, neither gorging nor a morning fast affect short-term energy balance in obese patients in a chamber calorimeter | journal = International Journal of Obesity and Related Metabolic Disorders | volume = 25 | issue = 4 | pages = 519–28 | date = April 2001 | pmid = 11319656 | doi = 10.1038/sj.ijo.0801572 | doi-access = }}</ref><ref name="pmid18053311">{{cite journal | vauthors = Smeets AJ, Westerterp-Plantenga MS | title = Acute effects on metabolism and appetite profile of one meal difference in the lower range of meal frequency | journal = The British Journal of Nutrition | volume = 99 | issue = 6 | pages = 1316–21 | date = June 2008 | pmid = 18053311 | doi = 10.1017/S0007114507877646 | doi-access = free }}</ref>. === Nátiyjeni arttıratuǵın zatlar === Ayırım bodibildingshiler bulshıq ettiń úlkeyiwin arttırıw ushın anabolikalıq steroidler sıyaqlı dárilerdi hám prohormonlar sıyaqlı aldınǵı zatlardı qollanadı. Anabolikalıq steroidler, bálkim, bulshıq et beloklarınıń sinteziniń artıwı sebepli, bulshıq et talshıqlarınıń eki túriniń de (I hám II túri) úlkeyiwine sebep boladı. Olar sonday-aq bawırǵa zıyanlı tásir, erkeklerde kókirek bezleriniń úlkeyiwi (ginekomastiya), bezew, erte taz bolıw hám organizmniń óz testosteronın islep shıǵarıwınıń azayıwı sıyaqlı qálemegen qosımsha tásirlerge alıp keledi, al sońǵısı atalıq bezlerdiń kishireyiwine sebep bolıwı múmkin<ref>{{cite journal | vauthors = Schroeder ET, Vallejo AF, Zheng L, Stewart Y, Flores C, Nakao S, Martinez C, Sattler FR | display-authors = 6 | title = Six-week improvements in muscle mass and strength during androgen therapy in older men | journal = The Journals of Gerontology. Series A, Biological Sciences and Medical Sciences | volume = 60 | issue = 12 | pages = 1586–92 | date = December 2005 | pmid = 16424293 | doi = 10.1093/gerona/60.12.1586 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Grunfeld C, Kotler DP, Dobs A, Glesby M, Bhasin S | s2cid = 25911263 | title = Oxandrolone in the treatment of HIV-associated weight loss in men: a randomized, double-blind, placebo-controlled study | journal = Journal of Acquired Immune Deficiency Syndromes | volume = 41 | issue = 3 | pages = 304–14 | date = March 2006 | pmid = 16540931 | doi = 10.1097/01.qai.0000197546.56131.40 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Giorgi A, Weatherby RP, Murphy PW | title = Muscular strength, body composition and health responses to the use of testosterone enanthate: a double blind study | journal = Journal of Science and Medicine in Sport | volume = 2 | issue = 4 | pages = 341–55 | date = December 1999 | pmid = 10710012 | doi = 10.1016/S1440-2440(99)80007-3 }}</ref>. Jarıslarǵa qatnasatuǵın bodibildingshiler qollanatuǵın nátiyjeni arttıratuǵın basqa zatlarǵa adamnıń ósiw gormonı kiredi. Ósiw gormonın hayal bodibildingshiler de «hayallıq kórinisin saqlap» bulshıq etlerin úlkeytiw ushın qollanadı<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9juCAgAAQBAJ|publisher=Routledge|title=Bodybuilding, Drugs and Risk|year=2002|author=Lee Monaghan|isbn=9781134588527|pages=145|access-date=June 30, 2020|archive-date=April 5, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405222424/https://books.google.com/books?id=9juCAgAAQBAJ|url-status=live}}</ref>. Biologiyalıq qartayıw sebepli jası úlken adamlarda bulshıq ettiń ósiwine erisiw jaslarǵa qaraǵanda qıyınıraq, sebebi qartayıw bulshıq ettiń ósiwine zıyanlı kóplegen zat almasıw ózgerislerine, mısalı, ósiw gormonı menen testosteron dárejesiniń tómenlewine alıp keledi. Ayırım sońǵı klinikalıq izertlewler ósiw gormonı jetispeytuǵın úlkenlerdi ósiw gormonınıń kishi dozası menen emlew bulshıq et massasın arttırıp, may massasın azaytıp, súyek tıǵızlıǵı menen bulshıq et kúshin arttırıp, deneniń quramın ózgertetuǵının, júrek-qan tamır kórsetkishlerin jaqsılaytuǵının hám áhmiyetli qosımsha tásirlersiz ómir sapasına tásir etetuǵının kórsetken<ref>{{cite journal | vauthors = Alexopoulou O, Abs R, Maiter D | s2cid = 24874132 | title = Treatment of adult growth hormone deficiency: who, why and how? A review | journal = Acta Clinica Belgica | volume = 65 | issue = 1 | pages = 13–22 | year = 2010 | pmid = 20373593 | doi = 10.1179/acb.2010.002 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Ahmad AM, Hopkins MT, Thomas J, Ibrahim H, Fraser WD, Vora JP | title = Body composition and quality of life in adults with growth hormone deficiency; effects of low-dose growth hormone replacement | journal = Clinical Endocrinology | volume = 54 | issue = 6 | pages = 709–17 | date = June 2001 | pmid = 11422104 | doi = 10.1046/j.1365-2265.2001.01275.x | s2cid = 12681649 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid10971102">{{cite journal | vauthors = Savine R, Sönksen P | s2cid = 30263334 | title = Growth hormone - hormone replacement for the somatopause? | journal = Hormone Research | volume = 53 | issue = Suppl 3 | pages = 37–41 | year = 2000 | pmid = 10971102 | doi = 10.1159/000023531 }}</ref>. Kemirgishlerde metallotionein geniniń jumısın tómenletiw Akt signal jolınıń belsendiriliwine hám miotrubkalardıń kóleminiń, IIb túrindegi talshıqlardıń úlkeyiwine, aqır-aqıbetinde bulshıq et kúshiniń artıwına alıp keledi<ref>{{cite journal | vauthors = Summermatter S, Bouzan A, Pierrel E, Melly S, Stauffer D, Gutzwiller S, Nolin E, Dornelas C, Fryer C, Leighton-Davies J, Glass DJ, Fournier B | display-authors = 6 | title = Blockade of Metallothioneins 1 and 2 Increases Skeletal Muscle Mass and Strength | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 37 | issue = 5 | date = March 2017 | article-number = e00305-16 | pmid = 27956698 | pmc = 5311239 | doi = 10.1128/MCB.00305-16 }}</ref>. Bul adamlarda jaqsı úyrenilmegen. ==== Bulshıq etke may ineksiyası ==== Ayırım bodibildingshiler bulshıq etleriniń kólemin yamasa sırtqı kórinisin jaqsılaw ushın olarǵa maylar yamasa basqa birikpelerdi ineksiya etedi (bul geyde «sintol» dep ataladı). Bul ámeliyat adam densawlıǵı ushın awır aqıbetlerge hám qáwiplerge alıp keliwi múmkin<ref>{{cite journal |last1=Sisti |first1=Andrea |last2=Huayllani |first2=Maria T. |last3=Restrepo |first3=David J. |last4=Boczar |first4=Daniel |last5=Manrique |first5=Oscar J. |last6=Broer |first6=Peter N. |last7=Shapiro |first7=Shane A. |last8=Forte |first8=Antonio J. |title=Oil injection for cosmetic enhancement of the upper extremities: a case report and review of literature |journal=Acta Bio Medica: Atenei Parmensis |date=2020 |volume=91 |issue=3 |pages=e2020082 |doi=10.23750/abm.v91i3.8533 |pmid=32921778 |pmc=7716972 |issn=0392-4203}}</ref>. === Demalıs === Salmaq kótergende bulshıq etler tek ''xoshametlenedi'', al bulshıq ettiń ''ósiwi'' shınıǵıwdan keyingi 48 saatqa shekemgi demalıs dáwirinde júz beredi<ref>{{Cite journal |last1=MacDougall |first1=J. Duncan |last2=Gibala |first2=Martin J. |last3=Tarnopolsky |first3=Mark A. |last4=MacDonald |first4=Jay R. |last5=Interisano |first5=Stephen A. |last6=Yarasheski |first6=Kevin E. |date=1995-12-01 |title=The Time Course for Elevated Muscle Protein Synthesis Following Heavy Resistance Exercise |url=http://www.nrcresearchpress.com/doi/10.1139/h95-038 |journal=Canadian Journal of Applied Physiology |language=en |volume=20 |issue=4 |pages=480–486 |doi=10.1139/h95-038 |pmid=8563679 |issn=1066-7814|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite web |last1=Braverman |first1=Jody |title=When Do Muscles Grow After Working Out With Weights? |url=https://www.livestrong.com/article/406021-when-do-muscles-grow-after-working-out-with-weights/ |website=livestrong |access-date=2 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230924094855/https://www.livestrong.com/article/406021-when-do-muscles-grow-after-working-out-with-weights/ |archive-date=24 September 2023 |language=en |date=10 April 2019 |quote=It's after you finish your workout…that your body is busy making new muscle protein. |url-status=live}}</ref>. Ayırım bodibildingshiler tikleniw usılı retinde hárbir shınıǵıwdan keyin massaj aldıradı<ref>{{cite book|last1=Shusterman|first1=Richard | name-list-style = vanc |title=Thinking Through the Body: Essays in Somaesthetics|date=2012|page=43|publisher=Cambridge University|isbn=978-1107019065}}</ref>. === Artıqsha shınıǵıw === Artıqsha shınıǵıw bodibildingshiniń júklemesi onıń tikleniw qábiletinen asıp ketkende júz beredi. Artıqsha shınıǵıwdıń kóplegen sebepleri bar: jetkiliksiz awqatlanıw, shınıǵıwlar arasında tikleniw waqtınıń jetispewshiligi, jetkiliksiz uyqı hám júdá uzaq waqıt joqarı intensivlikte shınıǵıw (shınıǵıwlardı bólip orınlamaw). Júdá jiyi joqarı intensivlikte shınıǵıw oraylıq [[Nerv sisteması|nerv sistemasın]] da qozdırıp, uyqı tártibine kesent beretuǵın adrenalinniń artıqsha jaǵdayına alıp keliwi múmkin<ref name="LonnieLowery_Overtraining">{{Cite web|date=2004| author = Lonnie Lowery | title= The Warrior Nerd: Overtraining or Undereating, part 1|work=TESTOSTERONE! NATION|url=http://www.t-nation.com/readTopic.do?id=459318|access-date=2023-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927191307/http://www.t-nation.com/readTopic.do?id=459318 |archive-date=September 27, 2007 | url-status= dead }}</ref>. Artıqsha shınıǵıwdıń aldın alıw ushın intensiv hám jiyi shınıǵıw keminde sonday muǵdardaǵı maqsetli tikleniw menen teńlestiriliwi kerek. Uglevodlardı, beloklardı hám vitaminler, mineral zatlar, fitoximiyalıq zatlar, hátte azıq-awqat qosımshaları sıyaqlı túrli mikroelementlerdi óz waqtında qabıl etiw júdá áhmiyetli. Ayırım adamlarda artıqsha shınıǵıwǵa anoreksiyaǵa uqsatıp rásmiy emes túrde «bigoreksiya» dep atalatuǵın psixikalıq buzılıw sebep bolıwı múmkin. Bunday adamlar ózlerin hesh qashan jetkilikli iri yamasa bulshıq etli emes dep sezedi, bul olardı ózleri umtılatuǵın denege jetiw ushın artıqsha shınıǵıwǵa májbúrleydi<ref>{{cite journal | vauthors = Mosley PE | title = Bigorexia: bodybuilding and muscle dysmorphia | journal = European Eating Disorders Review | volume = 17 | issue = 3 | pages = 191–8 | date = May 2009 | pmid = 18759381 | doi = 10.1002/erv.897 | s2cid = 20128770 }}</ref>. «Muscle & Fitness» jurnalınıń «Úlken nátiyje ushın artıqsha shınıǵıń» degen maqalasında qısqa waqıtlı artıqsha shınıǵıwdıń paydalı bolıwı múmkin ekeni aytılǵan. Artıqsha shınıǵıwdı paydalı túrde qollanıwǵa boladı: mısalı, bodibildingshi tikleniw dáwirinde superkompensaciyaǵa erisiw ushın qısqa waqıt qasaqana artıqsha shınıǵadı. Bular «soqqı mikrocikller» dep ataladı hám sovet sportshılarınıń tiykarǵı shınıǵıw usıllarınıń biri bolǵan<ref name="pmid14719980">{{cite journal | vauthors = Smith DJ | s2cid = 2021999 | title = A framework for understanding the training process leading to elite performance | journal = Sports Medicine | volume = 33 | issue = 15 | pages = 1103–26 | date = February 2003 | pmid = 14719980 | doi = 10.2165/00007256-200333150-00003 | url = http://www.pgedf.ufpr.br/Smith%20SpMed%202003%20%20SG%20%20DEspor%201.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20170809052905/http://www.pgedf.ufpr.br/Smith%20SpMed%202003%20%20SG%20%20DEspor%201.pdf | archive-date = August 9, 2017 | url-status = live }}</ref>. == Ólim kórsetkishiniń joqarılıǵı == 2010-jıllardan baslap bodibilding sportshıları boyınsha ótkerilgen izertlewler, ásirese basqa sport túrlerindegi ólim kórsetkishlerine salıstırǵanda, olardıń arasında ólim kórsetkishiniń joqarıraq ekenin anıqlaǵan. Qáwipler retinde kútilmegen júrek ólimi, sonday-aq nátiyjeni arttıratuǵın dárilerdi qollanıw hám salmaqtıń aytarlıqtay ózgeriwi menen deneniń suwın qasaqana azaytıw sıyaqlı ózine tán jarısqa tayarlıq usılları kórsetilgen. Basqa kásiplik sport túrlerinen ayırmashılıǵı, AQSHtaǵı eń iri kásiplik bodibilding federaciyası IFBB Pro League sportshılardı steroidlerge yamasa nátiyjeni arttıratuǵın basqa dárilerge turaqlı túrde tekserip turmaydı hám sportshılardıń kásiplik awqamı joq. Bodibildingshiler steroidlerdi tabıw ańsat ekenin hám olardı qatnasıwshılardıń keń qollanatuǵının aytadı<ref>{{cite news | last1=Abelson | first1=Jenn | last2=Jones | first2=Nate | last3=Bauerova | first3=Ladka | title=Bodybuilders dying as coaches and judges encourage extreme measures | newspaper=Washington Post | date=2022-12-07 | url=https://www.washingtonpost.com/investigations/interactive/2022/bodybuilding-extreme-training/ }}</ref><ref>{{cite journal | url=https://academic.oup.com/eurjpc/article/31/Supplement_1/zwae175.277/7692650 | doi=10.1093/eurjpc/zwae175.277 | title=Mortality risk in bodybuilding: A call for action to promote safe sport participation | date=2024 | last1=Vecchiato | first1=M. | last2=Da Col | first2=M. | last3=Berton | first3=G. | last4=Palermi | first4=S. | last5=Aghi | first5=A. | last6=Ermolao | first6=A. | last7=Niebauer | first7=J. | last8=Drezner | first8=J. | last9=Neunhaeuserer | first9=D. | journal=European Journal of Preventive Cardiology | volume=31 | article-number=zwae175.277 | url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.renalandurologynews.com/conference-highlights/american-urological-association-annual-meeting/aua-2016-misc-urinary-problems/mortality-rate-higher-among-bodybuilders/ | title=Mortality Rate Higher Among Bodybuilders | date=May 9, 2016 }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] fn3bm7wkxjqmpu768f3w08jmdoj27nz 276725 276724 2026-10-28T23:26:33Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276725 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Training_Hard.jpg|thumb|Qıya skameykada gantel kóterip atırǵan bodibildingshi]] '''Bodibilding''' — júklemeni áste-aqırın arttırıw principine tiykarlanǵan kúsh shınıǵıwları arqalı skelet bulshıq etlerin úlkeytiw, basqarıw hám rawajlandırıw ámeliyatı<ref name=":0">{{cite web | last = Emery | first = Michael | name-list-style = vanc | url = http://www.bodybuildingreviews.net/Bodybuilding.html | title = Men's Bodybuilding: A Short History | publisher = Bodybuildingreviews.net | access-date = February 25, 2014 | archive-date = September 14, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200914065659/http://www.bodybuildingreviews.net/Bodybuilding.html | url-status = live }}</ref>. Bul is penen shuǵıllanatuǵın adam '''bodibildingshi''' dep ataladı<ref>{{citation|title=The Oxford Dictionary of Sports Science & Medicine |date=2006 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |isbn=978-0-19-856850-6 }}</ref>. Bodibilding jarıslarında qatnasıwshılar saxnaǵa qatar bolıp shıǵadı hám belgilengen pozalardı (keyin ala jeke poza kompleksin) tóreshiler aldında kórsetedi. Tóreshiler olardı tayarlıǵına, bulshıq etleriniń rawajlanıwına, poza kórsetiwine, dene ólshemine, saxnada ózin kórsetiwine hám deneniń simmetriyasına qarap bahalaydı<ref>{{Cite web |last=Admin |title=Judging Criteria |url=https://www.worldnaturalbb.com/judging-criteria/ |access-date=2023-10-15 |website=World Natural Bodybuilding Federation |language=en}}</ref>. Bodibildingshiler jarısqa shınıǵıwlar arqalı hám deneniń artıqsha mayın azaytıw arqalı tayarlanadı. Aqırǵı basqıshta bulshıq etlerdiń hám qan tamırlarınıń anıq kóriniwi ushın uglevodlardı kóp jew menen deneniń suwın azaytıw birge qollanıladı. Bodibildingshilerdiń kópshiligi jarıs aldınan denesin kúnge qarayıp, denesindegi túklerdi alıp taslaydı<ref>{{Cite web|date=2010-08-30|title=Shaving Body Hair For Men!|url=https://www.bodybuilding.com/fun/shaving-body-hair-for-men.htm|access-date=2021-01-12|website=Bodybuilding.com|language=en|archive-date=June 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626084957/https://www.bodybuilding.com/fun/shaving-body-hair-for-men.htm|url-status=live}}</ref>. Bodibilding kútilgen nátiyjege jetiw ushın kóp waqıt hám kúsh talap etedi. Háptesine jeti saat salmaq penen shınıǵatuǵın baslawshı bodibildingshi jılına 4–7 kg bulshıq et massasın jıynawı múmkin, biraq dáslepki eki jıldan keyin bul kórsetkish jılına shama menen 2–7 kg ǵa shekem azayadı. Bes jıldan keyin bul ósiw jılına 1–5 kg ǵa shekem tómenlewi múmkin<ref>{{Cite web|title=How Long Does it Take to Be a Bodybuilder?|url=https://www.livestrong.com/article/438125-how-long-does-it-take-to-be-a-bodybuilder/|access-date=2021-02-15|website=Livestrong.com|language=en|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423112308/https://www.livestrong.com/article/438125-how-long-does-it-take-to-be-a-bodybuilder/|url-status=live}}</ref>. Ayırım bodibildingshiler bulshıq et massasın arttırıw hám jaraqattan tezirek tikleniw ushın anabolikalıq steroidlerdi hám nátiyjeni arttıratuǵın basqa da dárilerdi qollanadı. Biraq bunday dárilerdi qollanıw densawlıq ushın úlken qáwip tuwdırıwı múmkin<ref>{{Cite web |title=Anabolic Steroids and Other Appearance and Performance Enhancing Drugs (APEDs) |url=https://nida.nih.gov/research-topics/anabolic-steroids|url-status=dead |archive-date=April 12, 2024 |access-date=2023-10-15 |website=National Institute on Drug Abuse |language=en}}</ref>. Sonıń menen birge, jarıslardıń kópshiliginde bul zatlardı qollanıwǵa tıyım salınǵan. Dopingke tekseriw ótkeriw haqqında usınıslarǵa qaramastan, AQSHtaǵı jetekshi háweskerler bodibilding federaciyası esaplanatuǵın Milliy fizikalıq kelbet komiteti (NPC) dopingke tekseriwdi talap etpeydi<ref>{{Cite web|date=2005-03-16|title=Should The IFBB Ban Steroids For Real?|url=https://www.bodybuilding.com/fun/topicoftheweek18.htm|access-date=2021-01-12|website=Bodybuilding.com|language=en|archive-date=June 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625031312/https://www.bodybuilding.com/fun/topicoftheweek18.htm|url-status=live}}</ref>. Xalıqaralıq bodibilding hám fitnes federaciyası (IFBB) hár jılı ótkeretuǵın «Mr. Olympia» jarısınıń jeńimpazı dúnyanıń eń kúshli erkek kásiplik bodibildingshisi dep moyınlanadı. 1950-jıldan berli Milliy háweskerler bodibilding associaciyasınıń (NABBA) «Mr. Universe» chempionatları háweskerler arasındaǵı eń abıraylı bodibilding jarısları bolıp esaplanadı. Onıń belgili jeńimpazları arasında Ronni Kolmen, Djey Katler, Stiv Rivz hám Arnold Shvarcenegger bar. == Tariyxı == === Erte tariyxı === [[Fayl:Hercules Farnese 3637104088 9c95d7fe3c b.jpg|thumb|Farneze Gerkulesi, b.e. 216-jılı]] Tas kóteriw jarısları áyyemgi Egipette, [[Áyyemgi Greciya|Greciyada]] hám Tamilakamda ótkerilgen<ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/magazine/locked-horns-and-a-flurry-of-feathers/article4294435.ece|title=Locked horns and a flurry of feathers|vauthors=Karthikeyan D|date=January 12, 2013|via=www.thehindu.com|newspaper=The Hindu|access-date=July 2, 2017|archive-date=May 11, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511091147/http://www.thehindu.com/features/magazine/locked-horns-and-a-flurry-of-feathers/article4294435.ece|url-status=live}}</ref>. Batıstaǵı salmaq kóteriw sportı Evropada 1880–1953-jıllar aralıǵında rawajlanǵan. Bul dáwirde kúsh iyeleri — palwanlar xalıq aldında kúshin kórsetip, bir-biri menen bellesken. Itibar olardıń deneniń sırtqı kórinisine emes, kúshine qaratılǵan, sonlıqtan olardıń qarınları úlken, qol-ayaqları maylı bolǵan<ref>{{cite book| vauthors = Schwarzenegger A |title=The New Encyclopedia of Modern Bodybuilding|year=1999|location=Fireside, NY|isbn=978-0684857213|publisher=Simon & Schuster}}</ref>. ==== Oygen Sandov ==== [[Fayl:Falk,_Benjamin_J._(1853-1925)_-_Eugen_Sandow_(1867-1925).jpg|thumb|Kóbinese «házirgi bodibildingtiń atası» dep atalatuǵın Oygen Sandov]] Bodibilding XIX ásirdiń aqırında rawajlana baslaǵan. Onı [[Ullı Britaniya|Angliyada]] házirgi waqıtta «házirgi bodibildingtiń atası» dep esaplanatuǵın nemis Oygen Sandov keń tarqatqan. Ol tamashagóylerge «bulshıq etlerdi kórsetiw saxnalarında» óz denesin kórsetken. Tamashagóyler jaqsı rawajlanǵan deneni kórip qızıqqan bolsa da, ol waqıtta erkekler óz denelerin tek kúsh kórsetiw yamasa gúres bellesiwleriniń bir bólegi retinde kórsetken. Sandov óz menedjeri Florenc Zigfeldtiń járdeminde usınday kórsetiwlerge tiykarlanǵan saxna shólkemlestirgen. 1936-jılı «Oskar» sıylıǵın alǵan «Ullı Zigfeld» muzıkalı filminde Sandovtıń óz denesin yarmarkalarda kórsete baslaǵan, yaǵnıy házirgi bodibildingtiń baslanıwı súwretlengen<ref>{{Cite web|date=2016-03-26|title=This footage taken by Thomas Edison in 1904, shows women and men bodybuilding|url=https://www.thevintagenews.com/2016/03/26/footage-taken-thomas-edison-1904-show-women-men-bodybuilding/|access-date=2021-04-23|website=The Vintage News|language=en|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423123452/https://www.thevintagenews.com/2016/03/26/footage-taken-thomas-edison-1904-show-women-men-bodybuilding/|url-status=live}}</ref>. Sandov denesin kórsetiwde hám pozalar islewde sonshelli tabıslı bolǵan, ol keyin ala óziniń dańqına tiykarlanǵan bir neshe kárxana ashqan hám óz atı menen ónimler satqan dáslepki adamlardıń biri bolǵan. Ol keń xalıq ushın dáslepki sport úskenelerin — stanokta islengen gantellerdi, prujinalı blok trenajerlerin hám rezina lentalardı oylap tawıp, satqan dep esaplanadı. Hátte onıń súwretleri de mıńlap nusqada satılǵan. ==== Birinshi iri bodibilding jarısı ==== Sandov birinshi bodibilding jarısın 1901-jılı 14-sentyabrde «Ullı jarıs» degen at penen shólkemlestirgen. Ol [[London|Londondaǵı]] Korol Albert zalında ótkerilgen<ref>{{cite web|last=Rhodes|first=Jesse|name-list-style=vanc|title=Bodybuilders Through the Ages|url=http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/Bodybuilders-Through-the-Ages.html|date=July 19, 2009|access-date=September 24, 2013|archive-date=November 6, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106002608/http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/Bodybuilders-Through-the-Ages.html|url-status=dead}}</ref>. Jarıstı Sandov, ser Charlz Louz hám ser Artur Konan Doyl bahalaǵan. Jarıs úlken tabısqa erisken: tamashagóylerdiń kópligi sebepli bodibildingke qızıǵatuǵın kóp adamlar zalǵa kire almaǵan. Jeńimpazǵa Frederik Pomeroy islegen Sandovtıń altın músini sıylıq retinde berilgen. Nottingemlik Uilyam L. Marrey jeńimpaz bolǵan. Ekinshi orındı iyelegen D. Kuperge Sandovtıń gúmis músini, al úshinshi orındı iyelegen A. K. Smaytqa Sandovtıń bronza músini berilgen<ref>{{Cite web|date=2018-05-16|title=The Fascinating Story of the First Bodybuilding Show|url=https://barbend.com/first-bodybuilding-show-eugen-sandow/|access-date=2021-04-23|website=BarBend|language=en-US|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423123443/https://barbend.com/first-bodybuilding-show-eugen-sandow/|url-status=live}}</ref>. Házirgi waqıtta usı bronza músin olardıń ishindegi eń belgilisi. 1950-jılı dál usı bronza músin NABBA shólkemlestirgen birinshi «Mr. Universe» jarısında jeńiske erisken Stiv Rivzke berilgen. Ol 1977-jılǵa shekem qaytadan kórinbegen. 1977-jılı IFBB «Mr. Olympia» jarısınıń jeńimpazı Frenk Zeynge bronza músinniń kóshirmesi tapsırılǵan. Sonnan berli «Mr. Olympia» jeńimpazlarına turaqlı túrde Sandovtıń bronza músininiń kóshirmesi beriledi. Amerikadaǵı birinshi iri bodibilding jarısı 1903-jılı 28-dekabrden 1904-jılı 2-yanvarǵa shekem<ref>{{cite web |last1=Ryan |first1=Eugene Avery |year=1899 |title=''Physical Culture'', vol. 10, no. 6 (December 1903), p. 555 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=umn.31951000756772n&view=1up&seq=569 |access-date=August 16, 2019 |archive-date=February 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204210450/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=umn.31951000756772n&view=1up&seq=569 |url-status=live }}</ref> [[Nyu-York]] qalasındaǵı Medison-Skver-Garden zalında ótkerilgen. Jarıstı fizikalıq mádeniyattıń atası hám «Health & Strength» sıyaqlı dáslepki bodibilding jurnallarınıń baspashısı Bernarr Makfadden shólkemlestirgen. El Treloar jeńimpaz bolıp, «Dúnyadaǵı eń kámil rawajlanǵan adam» dep jariyalanǵan<ref>{{cite web |url=http://www.sandowplus.co.uk/Competition/Treloar/treloar.htm|title=Al Treloar at SandowPlus.com|publisher=Sandowplus.co.uk|date=December 28, 1903|access-date=October 5, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120629104307/http://www.sandowplus.co.uk/Competition/Treloar/treloar.htm|archive-date=June 29, 2012|df=mdy-all}}</ref>. Treloar sol waqıt ushın úlken summa bolǵan mıń dollar sıylıq alǵan. Eki hápteden keyin Tomas Edison Treloardıń poza kórsetiwin filmge túsirgen. Edison bunnan bir neshe jıl aldın Sandov haqqında da eki film túsirgen edi. Bular bodibildingshi túsirilgen dáslepki úsh film bolǵan. XX ásirdiń basında Makfadden menen Charlz Atlas bodibildingti pútkil dúnyaǵa tarqatıwdı dawam ettirgen. ==== Erte dáwirdegi belgili bodibildingshiler ==== 1930-jılǵa shekemgi bodibilding tariyxındaǵı basqa da áhmiyetli bodibildingshilerge mınalar kiredi: Erl Liderman (bodibilding boyınsha eń dáslepki kitaplardıń avtorı), Zishe Braytbart, Georg Gakkenshmidt, Emi Nkemena, Djordj F. Djouett, Finn Xateral (poza kórsetiw óneriniń tiykarın salıwshılardıń biri), Frenk Saldo, Monte Saldo, Uilyam Benkir, Lonseston Elliot, Zig Klyayn, serjant Alfred Moss, Djo Nordkvist, Lionel Strongfort («Strongfortizm»)<ref>{{cite web|url=http://www.sandowplus.co.uk/Competition/Strongfort/course/lesson1.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080802165327/http://www.sandowplus.co.uk/Competition/Strongfort/course/lesson1.htm|archive-date=August 2, 2008|title=Strongfortism – Lesson One}}</ref>, Gustav Frishtenskiy, Ralf Parko (fizikalıq mádeniyat haqqında dáslepki kitaplardıń birin jazǵan chempion gúresshi) hám Alan P. Mid (Birinshi jer júzilik urısında bir ayaǵınan ayırılǵanına qaramastan bulshıq et chempionı bolǵan). Sandovtıń shákirti bolǵan aktyor Frensis X. Bushmen ataqlı únsiz kino karerasın baslawdan aldın bodibildingshi hám músinshiniń modeli bolǵan<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Xz2eGt6InJIC&q=Actor+Francis+X.+Bushman%2C+who+was+a+disciple+of+Sandow%2C+started+his+career+as+a+bodybuilder+and+sculptor%27s+model+before+beginning+his+famous+silent+movie+career&pg=PA1743|title=Creativity of God in the Human Body: "Bodybuilding"|publisher=Abdullah F Shrit|isbn=978-1-4840-1198-0|language=en|access-date=May 3, 2021|archive-date=April 5, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405222239/https://books.google.com/books?id=Xz2eGt6InJIC&q=Actor+Francis+X.+Bushman%2C+who+was+a+disciple+of+Sandow%2C+started+his+career+as+a+bodybuilder+and+sculptor%27s+model+before+beginning+his+famous+silent+movie+career&pg=PA1743|url-status=live}}</ref>. === 1950–1960-jıllar === 1950–1960-jılları kúsh hám gimnastika chempionlarınıń payda bolıwı, sonday-aq bodibilding jurnalları, shınıǵıw principleri, bulshıq et massasın jıynaw hám maydı azaytıwǵa arnalǵan awqatlanıw, belok hám basqa da azıq-awqat qosımshalarınıń qollanılıwı hám fizikalıq kelbet jarıslarına qatnasıw múmkinshiliginiń keń tarqalıwı menen birge bodibilding kóbirek ataqlı bolǵan. Bodibilding shólkemleriniń sanı kóbeygen. Olardıń eń belgilisi — 1946-jılı kanadalı aǵa-ini Djo hám Ben Vayderler tiykarın salǵan Xalıqaralıq bodibilding federaciyası (IFBB). Basqa bodibilding shólkemlerine Háweskerler atletika awqamı (AAU), Milliy háweskerler bodibilding associaciyası (NABBA) hám Dúnya bodibilding gildiyası (WBBG) kiredi. Nátiyjede jarıslardıń sanı da, kólemi de artqan. Kóplegen jergilikli chempionatlardan basqa, eń abıraylı ataqlar «Mr. America», «Mr. World», «Mr. Universe», «Mr. Galaxy» hám aqırında 1965-jılı IFBB tárepinen baslanǵan «Mr. Olympia» bolǵan. Házirgi waqıtta «Mr. Olympia» dúnyadaǵı eń áhmiyetli bodibilding jarısı bolıp esaplanadı<ref name=":0" />. 1950-jılları eń tabıslı hám eń belgili bodibildingshiler Bill Perl, Reg Park, Lerua Kolbert hám Klarens Ross bolǵan<ref>{{Cite web|date=2005-03-21|title=A History Lesson In Bodybuilding|url=https://www.bodybuilding.com/fun/drobson61.htm|access-date=2021-04-23|website=Bodybuilding.com|language=en|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423123443/https://www.bodybuilding.com/fun/drobson61.htm|url-status=live}}</ref>. Ayırım bodibildingshiler sol waqıttaǵı salıstırmalı jańa televidenie hám kino arqalı dańqqa erisken. Olardıń eń belgilileri Djek Lalein, Stiv Rivz, Reg Park hám Mikki Xargitey bolǵan<ref>{{Cite book|title=Flex marks the spot: histories of Muscle Beach|url=https://repositories.lib.utexas.edu/handle/2152/26057|date=August 2014|degree=Thesis|language=en|first=Tolga|last=Ozyurtcu|access-date=April 23, 2021|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423123444/https://repositories.lib.utexas.edu/handle/2152/26057|url-status=live}}</ref>. 1950-jılları AQSHta belgili sport zalları bolǵan bolsa da, eldiń ayırım aymaqlarında 1960-jıllardıń ortasına shekem bodibildingke arnalǵan sport zalları bolmaǵan. Santa-Monikadaǵı ataqlı «Muskul Bich» akrobatikalıq nomerlerdi hám kúsh kórsetiwlerdi tamashalaw ornı retinde ataqlılıǵın saqlaǵan. 1960-jılları bodibildingshiler belgili kórsetiwler menen filmlerge kóbirek túsirile baslaǵanda, bul baǵdar jáne de keńeygen<ref name=":1" />. === 1970–1990-jıllar === ==== Jańa shólkemler ==== [[Fayl:Ed_Fury_and_Jackie_Coey,_1953.jpg|right|thumb|Ed Fyuri model Djeki Kouey menen poza kórsetpekte, 1953-jıl]] 1970-jılları Arnold Shvarcenegger, Franko Kolumbu, Lu Ferrinyo, Mayk Menccer hám basqalardıń 1977-jılǵı «Pumping Iron» hújjetli-kórkem filminde túsiriliwi arqalı bodibilding úlken dańqqa erisken. Bul waqıtqa kelip bodibilding jarıslarında IFBB ústem bolǵan, al AAU ekinshi orınǵa túsken. Milliy fizikalıq kelbet komitetin (NPC) 1981-jılı AAU dıń fizikalıq kelbet komitetiniń baslıǵı lawazımınan jańa ǵana ketken Djim Menion dúzgen<ref>{{cite web |url=http://www.ifbbpro.com/features/jim-manion-chairman-ifbb-professional-league/|title=IFBB Professional League – Jim Manion, Chairman IFBB Professional League|publisher=Ifbbpro.com|date=September 26, 2007|access-date=October 5, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120921210350/http://abhivacrossfitarena.com/|archive-date=September 21, 2012|df=mdy-all}}</ref>. NPC AQSHtaǵı eń tabıslı bodibilding shólkemine aylanǵan hám IFBB dıń háweskerler bólimi bolıp tabıladı. 1980-jıllardıń aqırı hám 1990-jıllardıń basında AAU qollap-quwatlaǵan bodibilding jarısları azayǵan. 1999-jılı AAU bodibilding jarısların toqtatıw haqqında sheshim qabıl etken. ==== Anabolikalıq-androgenlik steroidlerdiń qollanılıwı ==== Bul dáwirde bodibildingte hám basqa da kóplegen sport túrlerinde anabolikalıq steroidlerdiń qollanılıwı keń tarqalǵan. Olardı ádewir kóp qollanıw 1960-jıllardıń aqırı hám 1970-jıllardıń basında Arnold Shvarcenegger, Serxio Oliva hám Lu Ferrinyo menen baslanǵan, 1980-jılları Li Xeyni, 1990-jılları Dorian Yeyts, Ronni Kolmen hám Markus Ryul menen dawam etken hám búgingi kúnge shekem dawam etpekte. Greg Kovach sıyaqlı bodibildingshiler burın kórilmegen massaǵa hám ólshemge erisken, biraq kásiplik dárejede tabısqa erise almaǵan. Basqaları, mısalı, Tom Plats yamasa Pol Demeyo deneniń belgili bir bóleginiń, máselen, ayaq bulshıq etleriniń ayrıqsha rawajlanıwı menen tanılǵan. «Pumping Iron» filmi túsirilgen waqıtta Shvarcenegger steroidlerdi qollanǵanın tek sporttan ketkennen keyin kóp waqıt ótip moyınlaǵan bolsa da: «Jarısta ústemlikke erisiw ushın qolıńnan kelgenniń hámmesin islewińiz kerek», degen. Keyin ala ol steroidlerdi qollanǵanına ókinbeytuǵının aytqan<ref>{{cite news|url=https://www.cbsnews.com/news/arnold-no-regrets-about-steroids/|newspaper=CBS|date=February 11, 2009|title=Arnold: No Regrets About Steroids|access-date=August 13, 2013|archive-date=November 6, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106123539/http://www.cbsnews.com/2100-250_162-676684.html|url-status=live}}</ref>. Anabolikalıq steroidlerdiń qollanılıwına qarsı gúresiw hám Xalıqaralıq Olimpiada komitetiniń aǵzası bolıw maqsetinde IFBB steroidler hám basqa da tıyım salınǵan zatlar ushın doping-testlerdi engizgen. Doping-testler ótkerilse de, kásiplik bodibildingshilerdiń kópshiligi jarıslarda anabolikalıq steroidlerdi qollanıwdı dawam etken. 1970-jılları anabolikalıq steroidlerdiń qollanılıwı ashıq talqılanǵan, sebebi ol waqıtta olar nızamlı bolǵan<ref>{{cite web |last=Theunissen|first=Steve | name-list-style = vanc |title=Arnold & Steroids: Truth Revealed|url=http://hjem.get2net.dk/JamesBond/www/artikler/steroidemisbrug/arnoldandsteroids.htm|access-date=February 27, 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20031008172601/http://hjem.get2net.dk/JamesBond/www/artikler/steroidemisbrug/arnoldandsteroids.htm|archive-date=October 8, 2003|df=mdy-all}}</ref>. === 2000-jıllar === [[Fayl:Ronnie Coleman 8 x Mr Olympia - 2009 - 5.png|right|thumb|Segiz márte «Mr. Olympia» jeńimpazı Ronni Kolmen, 2009-jıl oktyabr]] ==== Olimpiada sport túri bolıwı haqqındaǵı talqılaw ==== 2000-jıllardıń basında IFBB bodibildingti Olimpiada sport túrine aylandırıwǵa umtılǵan. Ol 2000-jılı Xalıqaralıq Olimpiada komitetiniń tolıq aǵzası bolǵan hám bodibildingti Olimpiada oyınlarında kórsetiw jarısı retinde tastıyıqlatıwǵa háreket etken. Onıń maqseti — keyin ala bodibildingti tolıq Olimpiada sport túrine aylandırıw edi. Biraq bul umtılıs tabıssız bolǵan hám bodibildingtiń Olimpiada sport túri retinde moyınlanıwı daw tuwdırıp kelmekte, sebebi kópshilik onı haqıyqıy sport túri emes dep esaplaydı<ref>{{cite web |last=Littman|first=Jean | name-list-style = vanc |title=Bodybuilding And The Olympics: An Ongoing Controversy|publisher=article99.com|url=http://www.article99.com/recreation-and-sports/olympics/article.php?art=63758|archive-url=https://web.archive.org/web/20071205174022/http://www.article99.com/recreation-and-sports/olympics/article.php?art=63758|url-status=dead|archive-date=December 5, 2007|date=November 13, 2007}}</ref>. ==== Sociallıq tarmaqlar ==== Sociallıq tarmaqlardıń payda bolıwı fitnes hám bodibildingke úlken tásir etken. Ásirese YouTube-ta sport zallarındaǵı videobloglardan baslap sport kiyimleri haqqındaǵı tolıq talqılawlarǵa shekem fitnes mazmunı anaǵurlım kóbeygen. Bul tutınıwshılarǵa fitnes boyınsha kóplegen biypul derekler beredi hám olardı jaqsıraq xabardar etedi. Izertlewler fitnes blogerleriniń adamlardıń shınıǵıw islew niyetine tásirin úyrengen. Birinshisine 507, ekinshisine 445 adam qatnasqan 2022-jılǵı izertlew blogerdiń tamashagóylerdi xoshametlew qábiletiniń shınıǵıw islewge kúshlirek niyet penen baylanıslı ekenin kórsetken. Izertlewshiler sonday-aq isenimlilik penen bilimliliktiń paydalanıwshılardıń fitnes blogerlerin bahalawına tásir etetuǵının anıqlaǵan. Bul sociallıq tarmaqlardaǵı belgili adamlardıń fizikalıq belsendilikti xoshametlewde orın iyelewi múmkin ekenin kórsetedi<ref>{{Cite journal |last1=Durau |first1=Julia |last2=Diehl |first2=Sandra |last3=Terlutter |first3=Ralf |date=2022-01-01 |title=Motivate me to exercise with you: The effects of social media fitness influencers on users' intentions to engage in physical activity and the role of user gender |url=https://doi.org/10.1177/20552076221102769 |journal=Digital Health |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=8 |article-number=20552076221102769 |doi=10.1177/20552076221102769 |issn=2055-2076 |pmc=9125114 |pmid=35615268}}</ref>. Sport zalına baylanıslı sociallıq tarmaqlardaǵı taǵı bir ósip atırǵan tendenciya — sport zalında adamlardı uyaltıw. Kontent avtorı Djessika Fernandestiń Twitch platformasında jariyalaǵan hám keń tarqalǵan videosında onıń sport zalında salmaq kóterip atırǵanı, al artta bir erkektiń oǵan qarap turǵanı kórsetilgen. Bul video sociallıq tarmaqlar dáwirindegi narcissizm hám sport zalı mádeniyatınıń barǵan sayın zıyanlı bolıp baratırǵanı haqqında keń talqılawǵa sebep bolǵan. Video burın tek shınıǵıwǵa arnalǵan sport zallarınıń endi ataqlı yamasa ataqqa umtılatuǵın blogerler ushın syomka ornına aylanıp, átiraptaǵı adamlardıń óz erkine qarsı jámiyetshilik kóz aldına túsip qalıwı sıyaqlı jańa tendenciyanı sınǵa alıwǵa alıp kelgen. Bul mádeniyatqa baylanıslı óz pikirin bildirgen bodibildingshi Djoi Svoll sport zalındaǵı qısım kórsetiwge qarsı gúresiw kerek ekenin, biraq Fernandestiń videosındaǵı erkektiń bunday qılıqqa ayıplı emes ekenin aytqan<ref>{{Cite web |date=23 February 2023|title=Bodybuilder Joey Swoll has had enough of fitness influencers |url=https://nypost.com/2023/02/23/bodybuilder-joey-swoll-has-had-enough-of-fitness-influencers/ |access-date=2023-05-17 |author= Kristen Fleming}}</ref>. Sociallıq tarmaqlar bodibilding dúnyasına kóbirek itibar qaratıp atırǵan bolsa da, ele de dawlı máseleler bar. 2025-jılǵı izertlew AQSH penen Kanadadaǵı 1553 bala hám erkek arasında bulshıq etlilikke baǵdarlanǵan sociallıq tarmaq mazmunı menen bulshıq et dismorfiyası arasındaǵı baylanıstı úyrengen. Izertlewshiler bulshıq etli deneler, bulshıq et ósiriwshi qosımshalar hám dáriler kórsetilgen mazmundı jiyi kóriwdiń bulshıq et dismorfiyasınıń bolıw itimallıǵınıń joqarıraq bolıwı menen baylanıslı ekenin anıqlaǵan. Bul baylanıslar qatnasıwshılardıń sociallıq tarmaqlarda ótkeretuǵın waqtı esapqa alınǵannan keyin de saqlanǵan, bul kórilgen mazmunnıń túri de áhmiyetli bolıwı múmkin ekenin kórsetedi<ref>{{Cite journal |last1=Ganson |first1=Kyle T. |last2=Testa |first2=Alexander |last3=Rodgers |first3=Rachel F. |last4=Nagata |first4=Jason M. |date=2025-06-01 |title=Associations between muscularity-oriented social media content and muscle dysmorphia among boys and men |journal=Body Image |volume=53 |article-number=101903 |doi=10.1016/j.bodyim.2025.101903 |issn=1740-1445|doi-access=free |pmid=40367828 }}</ref>. Sociallıq tarmaqlardaǵı bodibilding mazmunınıń jaslarǵa<ref name="Klier, Rommerskirchen & Brixius 2022">{{cite journal |last1=Klier |first1=Kristina |last2=Rommerskirchen |first2=Tessa |last3=Brixius |first3=Klara |date=2022-12-27 |title=#fitspiration: a comparison of the sport-related social media usage and its impact on body image in young adults |journal=BMC Psychology |volume=10 |issue=1 |article-number=320 |doi=10.1186/s40359-022-01027-9 |issn=2050-7283 |pmc=9793811 |pmid=36575554 |doi-access=free}}</ref> hám olardıń óz denesin qabıl etiwine tásiri haqqında alańlawshılıq artıp atır, sebebi olar kóbinese ózlerin internettegi sport zalı blogerleri menen salıstıradı. Bul alańlawshılıq steroid qollanıw haqqındaǵı ashıqlıqtıń jetispewshiligi menen jáne de kúsheyedi, sebebi kóp blogerler ózleriniń «tábiyiy» bodibildingshi ekenin anıqlamaydı yamasa preparatlar qollanatuǵının ashıqtan-ashıq biykarlaydı. Bul tábiyiy jol menen nege erisiwge bolatuǵını hám neniń anabolikalıq steroidlerdi talap etetuǵını arasındaǵı shegaranı anıq emes etedi. Bul másele tek jaslarǵa tiyisli emes. Salmaq kóteriwshi úlkenler de ózleri kóretuǵın mazmun sebepli óz denesin durıs qabıl etpewi múmkin, bul awqatlanıw menen shınıǵıwǵa salamat emes qatnasqa alıp keliwi múmkin. Ayırım jaǵdaylarda bul dene dismorfiyası yamasa awqatlanıwdıń buzılıwı sıyaqlı psixikalıq densawlıq máselelerine sebep bolıwı múmkin. Biraq sońǵı waqıtları kóbirek blogerler steroid qollanatuǵını haqqında ashıq aytıp, internette kóbirek ashıqlıqtı jaqlay baslaǵan. Bul anabolikalıq steroidlerdiń qáwpi haqqında dawam etip atırǵan talqılawlarǵa sebep bolǵan. Kópshilik bunı unamlı ózgeris dep esaplaydı, sebebi ol bul zatlardıń tásiri, qollanılıwı hám qáwpi haqqında xabardarlıqtı arttırıp, auditoriyanı eskertedi. Keń talqılanatuǵın taǵı bir tema — bodibildingtegi psixikalıq densawlıq<ref name="Longobardi et al 2017">{{cite journal |last1=Longobardi |first1=Claudio |last2=Prino |first2=Laura Elvira |last3=Fabris |first3=Matteo Angelo |last4=Settanni |first4=Michele |year=2017 |title=Muscle dysmorphia and psychopathology: Findings from an Italian sample of male bodybuilders |url=https://iris.unito.it/bitstream/2318/1644445/1/Main%20Document_R1_Clean_4aperto.pdf |journal=Psychiatry Research |publisher=Elsevier BV |volume=256 |pages=231–236 |doi=10.1016/j.psychres.2017.06.065 |pmid=28646788 |hdl=2318/1644445 |issn=0165-1781 |access-date=2025-09-15 |doi-access=free}}</ref>, sebebi joqarıda aytılǵan psixologiyalıq qıyınshılıqlar hár qıylı jastaǵı hám hár túrli ortalıqtaǵı háwesker salmaq kóteriwshilerge tásir etiwi múmkin. Izertlewshiler sonday-aq nátiyjeni hám sırtqı kóriniske tásir etetuǵın dárilerdiń bazarındaǵı sociallıq tarmaq blogerleriniń ornın úyrengen. 2023-jılǵı izertlew usınday zatlarǵa qánigelesken 20 blogerdiń internettegi iskerligin talqılap, olardıń ayırımları gúmanlı yamasa nızamsız bolıwı múmkin bolǵan túrli ónimler menen xızmetlerdi úgit-násiyatlaytuǵının anıqlaǵan. Tańlanǵan blogerlerdiń úshewiniń bir millionnan aslam jazılıwshısı bolǵan. Bul nátiyjeler internettegi fitnes tulǵalarınıń nátiyjeni arttıratuǵın zatlardı keń auditoriyaǵa kóbirek kórinetuǵın hám qoljetimli etiwdegi ornı haqqında alańlawshılıq tuwdıradı<ref>{{Cite journal |last1=Conway |first1=Anna |last2=Krawczyk |first2=Noa |last3=McGaffey |first3=Frances |last4=Doyle |first4=Sheri |last5=Baaklini |first5=Vanessa |last6=Marshall |first6=Alison D. |last7=Treloar |first7=Carla |last8=Davis |first8=Corey S. |last9=Colledge-Frisby |first9=Samantha |last10=Grebely |first10=Jason |last11=Cerdá |first11=Magdalena |date=2023-09-01 |title=Typology of laws restricting access to methadone treatment in the United States: A latent class analysis |journal=International Journal of Drug Policy |volume=119 |article-number=104141 |doi=10.1016/j.drugpo.2023.104141 |pmid=37540917 |pmc=11790254 |issn=0955-3959}}</ref>. == Baǵdarları == === Kásiplik bodibilding === Házirgi bodibilding tarawında «kásiplik» termini ádette háweskerler arasındaǵı saralaw jarıslarında jeńiske erisip, óz shólkeminen «kásiplik karta» alǵan bodibildingshini bildiredi. Kásiplik bodibildingshiler aqshalay sıylıqları bar jarıslarǵa qatnasıw huqıqına iye boladı. Kásiplik karta sportshıǵa onı bergen federaciyadan basqa federaciyalardıń jarıslarına qatnasıwǵa tıyım saladı<ref>{{Cite web|title=IFBB FAQ|url=https://ifbb.com/ifbb-faq/|access-date=2023-02-08|website=International Fitness and Bodybuilding Federation|language=en-GB|archive-date=February 8, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230208100337/https://ifbb.com/ifbb-faq/|url-status=live}}</ref>. Tabısına qaray bul bodibildingshiler basqa sport túrleriniń sportshıları sıyaqlı qáwenderlerden aqsha alıwı múmkin. === Tábiyiy bodibilding === Ayırım steroidlerdiń qımbatlıǵı, densawlıqqa keri tásiri hám nızamsızlıǵı haqqında alańlawshılıqtıń artıwına baylanıslı kóplegen shólkemler dúzilip, ózlerin «tábiyiy» bodibilding jarısları dep atay baslaǵan. Bunnan basqa, bodibildingti úgit-násiyatlawshılardıń kópshiligi keń jámiyetshiliktiń bodibildingke «ádetten tıs» degen kózqarasınan qutılıwǵa umtılǵan. Olar denesi ádewir qoljetimli hám haqıyqıy kórinetuǵın qatnasıwshılardı jarıslarǵa qosıp, bodibilding sportına keńirek auditoriyanı tartıwǵa erisken<ref name="natural">{{cite web|url=https://www.bodybuilding.com/fun/beginner_natural_bodybuilding_guide.htm|title=Beginner's Guide To Natural Bodybuilding Competition: Disseminating Misconception From Reality!|website=Bodybuilding.com|date=May 10, 2009|access-date=2020-01-24|archive-date=January 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126101905/https://www.bodybuilding.com/fun/beginner_natural_bodybuilding_guide.htm|url-status=live}}</ref>. Tábiyiy jarıslarda tekseriw tártibi shólkemlerge qaray ótirikti anıqlaǵıshtan baslap sidikti analizlewge shekem hár túrli boladı. Jazalar da shólkemlerge qaray waqıtsha shetletiwden baslap jarıslarǵa qatnasıwǵa qatań tıyım salıwǵa shekem ózgeredi. Tábiyiy shólkemlerdiń tıyım salınǵan zatlardıń óz dizimi bar, sonlıqtan qaysı zatlarǵa tıyım salınǵanı haqqında hárbir shólkemniń saytınan maǵlıwmat alıw áhmiyetli. Tábiyiy bodibilding shólkemleri kóp, olardıń irilerine MuscleMania, Ultimate Fitness Events (UFE), INBF/WNBF hám INBA/PNBA kiredi. Bul shólkemler AQSHta yamasa pútkil dúnyada isleydi hám tek bas keńsesi jaylasqan el menen sheklenip qalmaydı<ref name="natural" />. === Erler fizikalıq kelbeti === Ashıq bodibildingti «júdá úlken», «kelbetsiz» hám densawlıqqa zıyanlı dep esaplaǵanlar sebepli 2013-jılı jańa kategoriya dúzilgen<ref>{{Cite web|last=Spice|first=Robyn Charlotte|date=2016|title=Strong is the new slim: a study of the body and gender amongst female free weights users| publisher=University of Stirling|url=http://dspace.stir.ac.uk/handle/1893/24355|language=en|access-date=April 23, 2021|archive-date=May 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512151142/https://dspace.stir.ac.uk/handle/1893/24355|url-status=live}}</ref>. Bul kategoriya boyınsha birinshi «Men's Physique Olympia» jeńimpazı Mark Uingson bolǵan, onnan keyin tórt jıl izbe-iz Djeremi Buendia jeńiske erisken. Ashıq bodibilding sıyaqlı, bul kategoriyada da tábiyiy hám ádettegi bólimler bar. Olardıń tiykarǵı ayırmashılıǵı — erler fizikalıq kelbeti kategoriyasınıń qatnasıwshıları ádettegi poza kiyiminiń ornına uzın plyaj shortıların kiyedi, al ashıq bodibildingshiler olarǵa qaraǵanda ádewir iri hám bulshıq etli boladı<ref>{{Cite web|date=2020-11-27|title=How Bodybuilding is Judged, Different Divisions, and Scoring|url=https://barbend.com/how-bodybuilding-is-judged/|access-date=2021-04-23|website=BarBend|language=en-US|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423123452/https://barbend.com/how-bodybuilding-is-judged/|url-status=live}}</ref>. Ashıq bodibildingshilerdiń poza kórsetiw kompleksi keń, al bul kategoriya tiykarınan aldınan hám artınan kórsetiletuǵın pozalar boyınsha bahalanadı<ref>{{Cite web|date=2005-03-20|title=Excellence In Execution: Perfecting The Pose|url=https://www.bodybuilding.com/fun/drobson62.htm|access-date=2021-04-23|website=Bodybuilding.com|language=en|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423123443/https://www.bodybuilding.com/fun/drobson62.htm|url-status=live}}</ref>. Erler fizikalıq kelbeti kategoriyasınıń kóp qatnasıwshılarınıń salmaǵı shama menen 90 kg nan aspaydı hám olardıń denesi ashıq bodibildingshilerge qaraǵanda qoljetimlirek hám estetikalıq jaqtan kórkemirek boladı<ref>{{Cite journal|last1=Roberts|first1=Brandon M|last2=Helms|first2=Eric R|last3=Trexler|first3=Eric T|last4=Fitschen|first4=Peter J|date=2020-01-31|title=Nutritional Recommendations for Physique Athletes|journal=Journal of Human Kinetics|volume=71|pages=79–108|doi=10.2478/hukin-2019-0096|issn=1640-5544|pmc=7052702|pmid=32148575}}</ref>. Bul kategoriya áste baslanǵan bolsa da, ol júdá tez rawajlanǵan hám házirgi waqıtta ashıq bodibildingke qaraǵanda ataqlıraq bolıp kórinedi<ref>{{Cite book|title=From 'Classical' To 'Freaky:' An Exploration of the Development of Dominant, Organised, Male Bodybuilding Culture|url=http://research.gold.ac.uk/id/eprint/8006/|publisher=Goldsmiths, University of London|date=February 2012|degree=doctoral|first=Dimitrios|last=Liokaftos|access-date=April 23, 2021|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423123444/http://research.gold.ac.uk/id/eprint/8006/|url-status=live}}</ref>. === Klassikalıq fizikalıq kelbet === Bul — erler fizikalıq kelbeti menen bodibilding arasındaǵı orta kategoriya. Onda ólshem menen massadan góre simmetriyaǵa, proporciyaǵa, deneniń kórkem sızıqlarına hám jińishke belge kóbirek itibar beriledi<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2007-02-24 |title=A Brief History of the Classic Physique |url=https://www.muscleandfitness.com/flexonline/training/brief-history-classic-physique/ |access-date=2024-10-23 |website=Muscle & Fitness |language=en-US}}</ref>. Bul kategoriyanıń qatnasıwshıları ashıq kategoriyadaǵı bodibildingshiler sıyaqlı iri emes, biraq erler fizikalıq kelbeti kategoriyasınıń qatnasıwshılarındayın kishi de emes. Olar ayaqlardı uzın shortılar menen jasıratuǵın erler fizikalıq kelbeti kategoriyasınan ayırmashılıǵı, ashıq kategoriyadaǵıday ayaqların kórsetiw ushın erkekler ishki kiyiminde yamasa poza kiyiminde shıǵadı. Bahalawda gewdeniń bel tárepke qaray jińishkerip turǵanın hám ashıq bodibildingtegi qarınnıń shıǵıp turıwınıń joq ekenin kórsetetuǵın, mısalı, qarındı ishke tartıw sıyaqlı ayırım pozalarǵa da itibar beriledi. [[Fayl:Chris Bumstead on Gymshark.jpg|thumb|253x253px|Klassikalıq fizikalıq kelbet boyınsha altı márte «Mr. Olympia» chempionı Kris Bamsted]] «Mr. Olympia» jarısındaǵı klassikalıq fizikalıq kelbet bólimi 2016-jılı baslanǵan. Denni Xester bul bólimniń birinshi jeńimpazı bolǵan. 2024-jılǵı maǵlıwmatlar boyınsha Kris Bamsted altı márte «Mr. Olympia» chempionı<ref>{{Cite web |last=Bachu |first=Ramya |date=2022-12-18 |title=Bodybuilding World Reacts to Chris Bumstead's Fourth Mr.Olympia Triumph |url=https://www.essentiallysports.com/us-sports-news-bodybuilding-news-can-sleep-peacefully-seeing-dad-win-bodybuilding-world-reacts-to-chris-bumsteads-fourth-mr-olympia-triumph-classic-physique/ |access-date=2023-08-30 |website=EssentiallySports}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lockridge |first=Roger "Rock" |date=2024-10-13 |title=Chris Bumstead Wins 6th Olympia Classic Physique Title, Announces Retirement |url=https://www.muscleandfitness.com/flexonline/flex-news/olympia-2024-chris-bumstead-wins-6th-straight-classic-physique-title-announces-retirement/ |access-date=2024-10-23 |website=Muscle & Fitness |language=en-US}}</ref>. === Hayallar bodibildingi === 1960-jıllardaǵı hayallar háreketi hám ulıwma fitnes revolyuciyası hayal sulıwlıǵına jańa, basqasha kózqaraslardı payda etken, olarǵa shımır bulshıq etli sportlıq dene de kirgen. Bunday sportlıq dene moda jurnalları sıyaqlı kóplegen ataqlı ǵalaba xabar qurallarında kórine baslaǵan. Hayal bodibildingshiler dástúrli hayallıq túsiniginiń shegaraların ózgertken, sebebi olardıń deneleri bulshıq etlerdiń tek erkeklerge ǵana tán emes ekenin kórsetken<ref>{{Cite book|last=Locks|first=Adam|url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203809457|title=Critical Readings in Bodybuilding|date=2013-03-01|publisher=Routledge|doi=10.4324/9780203809457|isbn=978-0-203-80945-7|access-date=October 4, 2021|archive-date=April 5, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405222233/https://www.taylorfrancis.com/books/edit/10.4324/9780203809457/critical-readings-bodybuilding-niall-richardson-adam-locks|url-status=live}}</ref>. [[Fayl:Nikki_Fuller.jpg|thumb|190px|Poza kórsetip atırǵan Nikki Fuller]] 1978-jılı Genri Makgi shólkemlestirgen hám Kanton qalasında (Ogayo shtatı) ótkerilgen AQSH hayallarınıń birinshi milliy fizikalıq kelbet chempionatı ulıwma alǵanda hayallar arasındaǵı birinshi haqıyqıy bodibilding jarısı, yaǵnıy qatnasıwshılar tek bulshıq etleriniń rawajlanıwı boyınsha bahalanǵan birinshi jarıs dep esaplanadı<ref>Todd, Jan, "Bodybuilding", St. James Encyclopedia of Pop Culture, Gale Group, 1999</ref>. 1980-jılı kásiplik bodibildingshiler ushın eń abıraylı jarıs — birinshi «Ms. Olympia» (dáslep «Miss Olympia» dep atalǵan) ótkerilgen. Onıń birinshi jeńimpazı sol jılı aldınıraq NPC dıń AQSH chempionatında da jeńiske erisken Reychel Maklish bolǵan. Bul jarıs hayallar bodibildingi ushın úlken burılıs noqatı bolǵan. 1985-jılı «Pumping Iron II: Hayallar» hújjetli filmi shıqqan. Onda bir neshe hayaldıń 1983-jılı «Caesars Palace» miymanxanasında ótkerilgen Dúnya kubogı chempionatına tayarlanıwı kórsetilgen. Filmde ásirese Kris Aleksander, Lori Bouen, Lidiya Cheng, Karla Danlep, Bev Frensis hám Maklish kórsetilgen. Ol waqıtta Frensis haqıyqatında pauerliftingshi bolǵan, biraq tez arada bodibildingke tabıslı ótip, 1980-jıllardıń aqırı hám 1990-jıllardıń basındaǵı jetekshi qatnasıwshılardıń birine aylanǵan<ref>{{Cite web |last=Shain |first=Cera R. |date=March 20, 2019 |title="The Most Muscular Woman I Have Ever Seen": Bev Francis's Performance of Gender in Pumping Iron II: The Women |url=https://digitalcommons.usf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=9133&context=etd |access-date=November 2, 2023 |page=43}}</ref>. Oǵan jaqın fitnes hám figura jarısları ataqlılıǵı boyınsha hayallar bodibildingin artta qaldırıp, bodibilding ushın kerekli bulshıq et dárejesin rawajlandırıwdı qálemeytuǵın hayallarǵa basqa múmkinshilik bergen. Maklish házirgi hayal bodibildingshilerden góre, búgingi fitnes hám figura jarıslarınıń qatnasıwshılarına kóbirek uqsaǵan<ref>{{Cite magazine |last=Teper |first=Lonnie |url=https://www.ironmanmagazine.com/wp-content/uploads/articles/6504-Rachel-McLish.pdf |title=Legendary Lady |date=April 6, 2006 |magazine=Ironman Magazine |page=2}}</ref>. E. Uilma Konner 2011-jılı Lavlend qalasında (Kolorado shtatı) ótkerilgen NPC jarısına 75 jas 349 kúnlik jasında qatnasqan<ref>{{Cite book|title=Guinness World Records 2014|last=Glenday|first=Craig | name-list-style = vanc |publisher=The Jim Pattison Group|year=2013|isbn=978-1-908843-15-9|page=[https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse_r3e7/page/60 60]|url=https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse_r3e7/page/60}}</ref>. Keyin ala 2012-jılı, 77 jasında, Ginnesstiń rekordlar kitabı onı Ernestin Shepardtıń rekordın buzıp<ref>https🖉{{Cite web|url=http://www.today.com/news/nyads-not-alone-7-senior-citizens-superhuman-strength-8c110677168C11067716|title=Nyad's not alone: 7 senior citizens with superhuman strength|website=TODAY.com |date=September 3, 2013 }}</ref>, jarıslarǵa qatnasıwshı eń jası úlken hayal bodibildingshi dep jariyalaǵan<ref name="ibtimes1">{{cite web|url=http://www.ibtimes.com/oldest-female-bodybuilder-77-year-old-edith-connor-breaks-guinness-world-record-700529 |title=Oldest Female Bodybuilder, 77-Year-Old Edith Connor, Breaks Guinness World Record |publisher=Ibtimes.com |date= 29 May 2012|access-date=2014-02-08}}</ref>. == Jarıslar == Bodibilding jarıslarında bodibildingshiler saxnada «estetikalıq jaqtan kórkem» deneni kórsetiwge umtıladı<ref>{{cite web| title = Top 10 Most Impressive Bodybuilder Physiques of All Time| publisher = Muscleprodigy| url = http://www.muscleprodigy.com/top-10-most-impressive-bodybuilder-physiques-of-all-time-arcl-1797.html| access-date = June 14, 2013| archive-date = July 29, 2017| archive-url = https://web.archive.org/web/20170729212646/https://www.muscleprodigy.com/top-10-best-bodybuilder-physiques-of-all-time/| url-status = live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://muscletime.com/news/judging-the-2008-mr-olympia-judges-provide-full-transparency-and-complete-explanation-of-results|title=Judging the 2008 Mr. Olympia: Judges Provide Full Transparency and Complete Explanation of Results|publisher=Muscletime|access-date=June 14, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20190516184738/http://muscletime.com/news/judging-the-2008-mr-olympia-judges-provide-full-transparency-and-complete-explanation-of-results|archive-date=May 16, 2019|url-status=dead}}</ref>. Dáslepki bahalawda qatnasıwshılar bir qatar májbúriy pozalardı orınlaydı: aldınan arqanıń keń bulshıq etin jayıw, artınan arqanıń keń bulshıq etin jayıw, aldınan eki qoldıń bicepsin kórsetiw, artınan eki qoldıń bicepsin kórsetiw, qaptaldan kókirekti kórsetiw, qaptaldan tricepsti kórsetiw, «eń bulshıq etli» poza (tek erkekler ushın), qarın hám san bulshıq etlerin kórsetiw. Hárbir qatnasıwshı óz denesin kórsetiw ushın jeke xoreografiyalıq kompleks te orınlaydı. Poza kórsetiw basqıshınıń aqırında, tóreshiler bahalawdı tamamlap atırǵanda, ádette qatnasıwshılar birgelikte poza kórsetedi. Bodibildingshilerge aynanıń aldında yamasa treneriniń basshılıǵında poza kórsetiwdi kóp shınıǵıw usınıs etiledi<ref>{{Cite web |title=Posing Room |url=https://ultimatefitnessbirmingham.co.uk/posing-room/ |access-date=2024-07-04 |website=Ultimate Fitness Birmingham |language=en-GB}}</ref>. Fizikalıq kúsh eń áhmiyetli bolǵan palwanlar yamasa pauerlifting jarıslarınan ayırmashılıǵı, yamasa tiykarǵı itibar kúsh penen texnikaǵa teń bólinetuǵın [[Awır atletika|awır atletikadan]] ayırmashılıǵı, bodibilding jarıslarında ádette tayarlıqqa, ólshemge hám simmetriyaǵa itibar beriledi. Hár túrli shólkemler jarıstıń belgili bir táreplerine itibar beredi hám geyde hár túrli kategoriyalarǵa iye boladı<ref>{{Cite journal|last1=Probert|first1=Anne|last2=Leberman|first2=Sarah|last3=Palmer|first3=Farah|date=2007-03-01|title=New Zealand Bodybuilder Identities: Beyond Homogeneity|url=https://doi.org/10.1177/1012690207081921|journal=International Review for the Sociology of Sport|language=en|volume=42|issue=1|pages=5–26|doi=10.1177/1012690207081921|s2cid=144186372|issn=1012-6902|url-access=subscription}}</ref>. === Tayarlıq === ==== Massa jıynaw hám maydı azaytıw ==== [[Fayl:Lukáš_Osladil.jpg|right|thumb|«Eń bulshıq etli» pozanıń bir túrin kórsetip atırǵan Lukash Osladil]] Házirgi jarıslarǵa qatnasatuǵın bodibildingshilerdiń kópshiligi qollanatuǵın ulıwma strategiya — jıldıń kóp bóleginde («jarıslardan tıs dáwir») bulshıq et massasın jıynaw, al jarısqa shama menen 12–14 hápte qalǵanda bulshıq et massasın ilajı barınsha saqlap, deneniń mayın maksimal azaytıw («keptiriw»). Massa jıynaw dáwiri energiya balansınıń oń bolıwın, yaǵnıy kaloriyanıń artıqsha bolıwın talap etedi. Artıqsha kaloriyanıń muǵdarı adamnıń maqsetine baylanıslı, sebebi kaloriyanıń kóbirek artıqsha bolıwı hám massa jıynaw dáwiriniń uzaǵıraq bolıwı kóbirek may toqımasın payda etedi. Energiya balansına salıstırǵanda kaloriyanıń artıqsha bolıwı bulshıq etlerdiń anabolizm jaǵdayında bolıwın támiyinleydi<ref>{{cite news|url=https://www.mensjournal.com/food-drink/reverse-dieting-how-go-cut-bulk-without-gaining-fat|work=Men's Journal|title=Reverse Dieting: How to Go From Cut to Bulk Without Gaining Fat|date=December 2017|access-date=2020-01-24|archive-date=January 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124222218/https://www.mensjournal.com/food-drink/reverse-dieting-how-go-cut-bulk-without-gaining-fat|url-status=live}}</ref>. Keptiriw dáwiri energiya balansınıń teris bolıwın, yaǵnıy kaloriyanıń jetispewshiligin talap etedi. Keptiriwdiń tiykarǵı maqseti — bulshıq ettiń ilajı barınsha kóp bólegin saqlap, maydı jaǵıw. Kaloriya jetispewshiligi qanshelli úlken bolsa, salmaq sonshelli tez azayadı. Biraq kaloriyanıń úlken jetispewshiligi bulshıq et toqımasın joǵaltıw qáwpin de payda etedi<ref>{{cite journal | vauthors = Lambert CP, Frank LL, Evans WJ | s2cid = 17233384 | title = Macronutrient considerations for the sport of bodybuilding | journal = Sports Medicine | volume = 34 | issue = 5 | pages = 317–27 | date = March 2004 | pmid = 15107010 | doi = 10.2165/00007256-200434050-00004 }}</ref>. Massa jıynaw hám keptiriw strategiyası nátiyjeli dep esaplanadı, sebebi bulshıq ettiń úlkeyiwi menen oń energiya balansı arasındaǵı baylanıs anıq dálillengen<ref>the science and development of muscle hypertrophy, Dr. Brad Schoenfeld, page 139-140</ref>. Kaloriyanıń uzaq waqıt artıqsha bolıwı sportshıǵa kaloriya teń bolǵan jaǵdayǵa qaraǵanda kóbirek maysız massa jıynawǵa múmkinshilik beredi. Biraz may massası da jıynaladı, sportshılar onı keptiriw dáwirinde maysız massanı ilajı barınsha saqlap, jaǵıwǵa umtıladı. Biraq keptiriw dáwirinde pútkil process ózin aqlaytuǵınday jetkilikli maysız massanı saqlaw múmkin be, joq pa — bul anıq emes<ref>{{Cite journal|title=Nutrition, Pharmacological and Training Strategies Adopted by Six Bodybuilders: Case Report and Critical Review|first1=Paulo|last1=Gentil|first2=Claudio Andre Barbosa|last2=de Lira|first3=Antonio|last3=Paoli|first4=José Alexandre Barbosa|last4=dos Santos|first5=Roberto Deivide Teixeira|last5=da Silva|first6=José Romulo Pereira|last6=Junior|first7=Edson Pereira|last7=da Silva|first8=Rodrigo Ferro|last8=Magosso|date=March 24, 2017|journal=European Journal of Translational Myology|volume=27|issue=1|pages=6247|doi=10.4081/ejtm.2017.6247|pmid=28458804|pmc=5391526}}</ref><ref name="Lenzi Teixeira de Jesus Schoenfeld 2021 pp. 2546–2551">{{cite journal |last1=Lenzi |first1=Jaqueline L. |last2=Teixeira |first2=Emerson L. |last3=de Jesus |first3=Guilherme |last4=Schoenfeld |first4=Brad J. |last5=de Salles Painelli |first5=Vitor |title=Dietary Strategies of Modern Bodybuilders During Different Phases of the Competitive Cycle |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) |volume=35 |issue=9 |year=2021 |issn=1064-8011 |doi=10.1519/jsc.0000000000003169 |pages=2546–2551|pmid=31009437 |s2cid=128359542 }}</ref>. ==== Taza massa jıynaw ==== Deneniń mayın kóbeytpey bulshıq et massasın arttırıwǵa umtılıw taza massa jıynaw dep ataladı. Jarısqa qatnasatuǵın bodibildingshiler qısqa «jarıs máwsiminde» eń jaqsı kóriniske erisiwge umtıladı<ref>{{Cite web|url=https://www.bodybuilding.com/content/the-clean-bulk-a-new-approach-to-adding-offseason-muscle.html|title=The Clean Bulk: A New Approach To Adding Offseason Muscle|date=2016-10-16|website=Bodybuilding.com|language=en-US|access-date=2020-04-07|archive-date=April 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407000732/https://www.bodybuilding.com/content/the-clean-bulk-a-new-approach-to-adding-offseason-muscle.html|url-status=live}}</ref>. Taza massa jıynaw kóbirek waqıttı aladı hám adam umtılatuǵın may hám bulshıq et massasınıń úlesine erisiwdiń anaǵurlım ıqtiyatlı usılı bolıp tabıladı. Maydı az, bulshıq et massasın kóp saqlawdıń keń tarqalǵan usılı — massa jıynaw menen azaytıw arasındaǵı teńsalmaqlılıqtı saqlaw ushın kaloriyası joqarıraq hám tómenirek kúnlerdi almastırıp turıw. Kóplegen taza massa jıynaw dietaları orta muǵdardaǵı uglevodlar, orta muǵdardaǵı belok hám az muǵdardaǵı maylar menen baslanadı<ref>Giblin, Chris. "Clean Bulking: for Frustrated Hard-Gainers, Clean Bulking Is Attainable If You Focus Your Diet Accordingly with the Right Foods and Strategy." ''Joe Weider's Muscle & Fitness'', vol. 75, no. 8, 2014, p. 89.</ref>. Taza massa jıynawdı saqlaw ushın hár kúni kaloriya maqsetine jetiw áhmiyetli. Tiykarǵı azıq zatları (uglevodlar, maylar hám beloklar) boyınsha maqsetler hárbir adam ushın hár túrli boladı, biraq olarǵa ilajı barınsha jaqınlasıw jaqsı. ==== «Kir» massa jıynaw ==== «Kir» massa jıynaw — jegen tiykarǵı azıq zatlarınıń anıq muǵdarın esaplamay, kóbinese burger hám qızarǵan kartoshka sıyaqlı paydasız awqatlar menen kaloriyanı júdá artıqsha muǵdarda jew. Sırtqı kórinisine itibar bermey, massanı tez jıynawǵa umtılatuǵın salmaq kóteriwshiler kóbinese usı usıldı tańlaydı. Bul usıldı kóbinese maydıń artıwına itibar bermey, ólshemin hám kúshin tez arttırıwdı qáleytuǵın bodibildingshiler jarıslardan tıs dáwirde qollanadı. Kaloriyanıń kópligi sebepli bul salmaqtıń tez artıwına hám bulshıq et massasınıń kóbeyiwine alıp keliwi múmkin, biraq ádette deneniń mayın da ádewir arttıradı. Bul artıqsha maydan qutılıw ushın keyin ádette anaǵurlım qatań keptiriw dáwiri kerek bolatuǵının bildiredi, bul fizikalıq hám psixologiyalıq jaqtan awır bolıwı múmkin. Bunnan basqa, qant hám zıyanlı maylarǵa bay qayta islengen awqatlardı kóp muǵdarda jew waqıt ótiwi menen júrek-qan tamır sistemasınıń densawlıǵına hám insulinge sezimtallıqqa keri tásir etiwi múmkin. Bul qáwiplerge qaramastan, ayırım salmaq kóteriwshiler «kir» massa jıynawdı psixologiyalıq jaqtan jeńilirek dep esaplaydı, sebebi ol awqatlanıwdı qatań jobalastırıw hám jegen awqattı esaplap barıw zárúrligin joq etedi<ref>{{Cite web|date=2010-06-13|title=Dirty Bulking: Why You Need To Know The Dirty Truth!|url=https://www.bodybuilding.com/content/dirty-bulking-why-you-need-to-know-the-dirty-truth.html|access-date=2023-02-08|website=Bodybuilding.com|author= Rian Evans|archive-date=February 8, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230208100337/https://www.bodybuilding.com/content/dirty-bulking-why-you-need-to-know-the-dirty-truth.html|url-status=dead}}</ref>. == Bulshıq ettiń ósiwi == Bodibildingshiler bulshıq ettiń úlkeyiwin eń joqarı dárejege jetkiziw ushın úsh tiykarǵı strategiyanı qollanadı: * salmaqlar yamasa serpimli/gidravlikalıq qarsılıq arqalı [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwları]]; * qosımsha belok hám kerek bolǵanda qosımshalardı óz ishine alǵan arnawlı awqatlanıw; * jetkilikli demalıs, sonıń ishinde [[Uyqı|uyqı]] hám shınıǵıwlar arasındaǵı tikleniw<ref>{{Cite news|date=2017-03-01|title=9 things every athlete needs to know about sleep and recovery|url=https://www.mensjournal.com/health-fitness/9-things-every-athlete-needs-know-about-sleep-and-recovery/|access-date=2021-10-14|website=Men's Journal|language=en-US|archive-date=October 29, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029171723/https://www.mensjournal.com/health-fitness/9-things-every-athlete-needs-know-about-sleep-and-recovery/|url-status=live}}</ref>. === Salmaq penen shınıǵıw === Intensiv salmaq penen shınıǵıw jumıs islegen bulshıq etlerde mikrojırtılıwlar payda etedi, bul ádette mikrotravma dep ataladı. Bulshıq ettegi usı mikrojırtılıwlar shınıǵıwdan keyin seziletuǵın awırıwǵa, yaǵnıy keyinge qalǵan bulshıq et awırıwına sebep boladı. Usı mikrotravmalardıń qálpine keliwi bulshıq ettiń ósiwine alıp keledi. Ádette bul awırıw shınıǵıwdan bir-eki kún keyin eń kúshli seziledi. Biraq bulshıq etler shınıǵıwlarǵa beyimlesken sayın awırıw azayadı<ref name="pmid7371625">{{cite journal | vauthors = MacDougall JD, Elder GC, Sale DG, Moroz JR, Sutton JR | s2cid = 28377940 | title = Effects of strength training and immobilization on human muscle fibres | journal = European Journal of Applied Physiology and Occupational Physiology | volume = 43 | issue = 1 | pages = 25–34 | date = February 1980 | pmid = 7371625 | doi = 10.1007/BF00421352 }}</ref>. Salmaq penen shınıǵıw bulshıq ettiń eki túrli úlkeyiwin — sarkoplazmalıq hám miofibrillyar úlkeyiwdi payda etiw arqalı bulshıq et ósiriwge baǵdarlanǵan. Sarkoplazmalıq úlkeyiw bulshıq etlerdiń kólemin arttıradı, sonlıqtan bodibildingshiler onı sportlıq kúshti arttıratuǵın miofibrillyar úlkeyiwden kóbirek qáleydi. Sarkoplazmalıq úlkeyiw qaytalawlar sanın arttırıw arqalı, al miofibrillyar úlkeyiw awırıraq salmaq kóteriw arqalı payda boladı<ref name="mot">{{cite web|title=Weight Training Intensity or Volume for Bigger Muscles?|date=October 15, 2010 |url=http://www.motleyhealth.com/strength/weight-training-intensity-or-volume-for-bigger-muscles|access-date=February 24, 2012|archive-date=March 10, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120310092836/http://www.motleyhealth.com/strength/weight-training-intensity-or-volume-for-bigger-muscles|url-status=live}}</ref>. Eki jaǵdayda da bulshıq etlerdiń kólemi de, kúshi de artadı (sol adam pútkilley salmaq kótermegen jaǵdayǵa salıstırǵanda), biraq itibar hár túrli bolıp tabıladı<ref name="mot" />. Bodibildingshiler ushın buwınlardı bekkem saqlaytuǵın hám salmaq penen shınıǵıwdan payda bolatuǵın tozıw jaraqatlarınıń qáwpin azaytatuǵın usıl menen shınıǵıw áhmiyetli. Bul bulshıq et kúshin buwındı óz ornınan jıljıtpaytuǵın, kerisinshe, onıń eń durıs poziciyada hám tuwrı turıwın támiyinleytuǵın usıl menen rawajlandırıwdı bildiredi<ref>{{cite book |last1=Waterbury |first1=Chad |title=Elite Physique: Building a Better Body |date=2022 |publisher=Human Kinetics |location=Champaign |isbn=978-1-7182-0378-5 |page=139}}</ref>. Fizioterapevt Chad Uoterberi aytqanınday: <blockquote>Deneniń joqarǵı bóliminiń tásirli kórinisin qáliplestiriwdiń zárúr tárepi — iyin buwınlarınıń salamatlıǵın hám pútinligin saqlaw [...] Iyinińizdiń tereńinde salmaq kótergende, ılaqtırǵanda yamasa urǵanda iyin súyegin turaqlı uslap turıw ushın birge isleytuǵın tórt kishi bulshıq et bar. Olardıń ishinde iyinniń artında jaylasqan ekewi — qıltanaq astı bulshıq eti hám kishi dumalaq bulshıq et — buwındı sırtqa qaray burap, iyin súyeginiń basın onıń oyıǵınıń ortasında uslap turadı. Buwınnıń bunday ortada turıwı iyinlerdiń tozıwınıń aldın aladı<ref>{{cite book |last1=Waterbury |first1=Chad |title=Elite Physique: Building a Better Body |date=2022 |publisher=Human Kinetics |location=Champaign |isbn=978-1-7182-0378-5 |page=139}}</ref>.</blockquote> Buwın ortada turǵanda, ol jaqsıraq jaylasadı hám tuwrı turadı, nátiyjede onıń ulıwma nátiyjeliligi hám ol arqalı túsiriletuǵın bulshıq et kúshiniń muǵdarı artadı<ref>{{cite book |last1=Boyton |first1=Erin |title=The Injury Guide: Eliminate Pain, Heal Your Injuries, and Keep Moving Forever |date=2026 |publisher=Penguin |location=Toronto |isbn=9780735247246 |page=58}}</ref>. === Awqatlanıw === Bodibildingshiler erisetuǵın bulshıq ettiń joqarı dárejede ósiwi hám tikleniwi arnawlı awqatlanıwdı talap etedi. Ulıwma alǵanda, bodibildingshilerge shınıǵıwların támiyinlew hám bulshıq et massasın arttırıw ushın kerekli belok penen energiyanı alıw maqsetinde salmaǵı birdey ádettegi adamǵa qaraǵanda kóbirek kaloriya kerek. Jarısqa tayarlanǵanda deneniń mayın azaytıw ushın kerekli muǵdardan azıraq kaloriya alıw júrek-qan tamır shınıǵıwları menen biriktiriledi. Beloklar, uglevodlar hám maylar — adam organizmine bulshıq et payda etiw ushın kerekli úsh tiykarǵı azıq zatı<ref>{{cite web|title=Major Nutrients in Food|work=WebMD |url=http://www.webmd.com/a-to-z-guides/major-nutrients-in-food-topic-overview|access-date=August 27, 2013|archive-date=September 5, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130905081801/http://www.webmd.com/a-to-z-guides/major-nutrients-in-food-topic-overview|url-status=live}}</ref>. Uglevodlardan, beloklardan hám maylardan alınatuǵın kaloriyalardıń qatnası bodibildingshiniń maqsetine qaray ózgeredi<ref>{{cite journal | vauthors = Manore MM, Thompson J, Russo M | title = Diet and exercise strategies of a world-class bodybuilder | journal = International Journal of Sport Nutrition | volume = 3 | issue = 1 | pages = 76–86 | date = March 1993 | pmid = 8499940 | doi = 10.1123/ijsn.3.1.76 | s2cid = 38151979 }}</ref>. ==== Uglevodlar ==== Uglevodlar bodibildingshiler ushın áhmiyetli orın iyeleydi. Olar organizmge shınıǵıwdıń hám tikleniwdiń awırlıǵın kóteriw ushın energiya beredi. Uglevodlar sonday-aq kletkalarǵa kerekli glyukozanı alıwǵa múmkinshilik beretuǵın insulin gormonınıń bóliniwin kúsheytedi. Insulin aminokislotalardı da kletkalarǵa jetkizedi hám belok sintezin kúsheytedi<ref>{{cite magazine|last=Skinner|first=Rob | name-list-style = vanc |magazine=Scholastic Coach and Athletic Director |title=Nutrition for Muscle Mass|date=March 2002|volume=71|issue=8|page=3 |id=ProQuest 208050071 |department=Sidelines |issn=1077-5625}}</ref>. Bulshıq et massasın arttırıwda insulinniń tásiri steroidlerge uqsas<ref>{{cite journal | vauthors = Dimitriadis G, Mitrou P, Lambadiari V, Maratou E, Raptis SA | title = Insulin effects in muscle and adipose tissue | journal = Diabetes Research and Clinical Practice | volume = 93 | issue = Suppl 1 | pages = S52-9 | date = August 2011 | pmid = 21864752 | doi = 10.1016/S0168-8227(11)70014-6 }}</ref>. Insulinsiz belok sintezin kúsheytiw múmkin emes. Bul uglevodlardı yamasa insulinniń bóliniwin de kúsheytetuǵın beloktı jemey, bulshıq et massasın arttırıw múmkin emes ekenin bildiredi<ref>{{cite journal | vauthors = Miranda L, Horman S, De Potter I, Hue L, Jensen J, Rider MH | s2cid = 6649224 | title = Effects of contraction and insulin on protein synthesis, AMP-activated protein kinase and phosphorylation state of translation factors in rat skeletal muscle | journal = Pflügers Archiv | volume = 455 | issue = 6 | pages = 1129–40 | date = March 2008 | pmid = 17957382 | doi = 10.1007/s00424-007-0368-2 }}</ref>. Bodibildingshiler glikemiyalıq indeksi tómen polisaxaridlerdi hám basqa da áste sińetuǵın uglevodlardı tańlaydı, olar glikemiyalıq indeksi joqarı qantlar menen kraxmallarǵa qaraǵanda energiyanı turaqlıraq bóledi. Bul áhmiyetli, sebebi glikemiyalıq indeksi joqarı uglevodlar insulinniń anaǵurlım bóliniwine sebep bolıp, organizmdi qosımsha energiyanı may túrinde jıynawǵa beyim jaǵdayǵa keltiredi. Biraq bodibildingshiler kóbinese shınıǵıwdan aldın, shınıǵıw waqtında hám/yamasa shınıǵıwdan keyin tez sińetuǵın ayırım qantlardı (kóbinese taza dekstroza yamasa maltodekstrin túrinde) qabıl etedi. Bul bulshıq ettegi glikogen qorın tolıqtırıwǵa hám bulshıq ettegi belok sintezin xoshametlewge járdem beriwi múmkin<ref>{{cite web|last=King|first=Michael W.|name-list-style=vanc|title=Substrates for Gluconeogenesis|publisher=IU School of Medicine|url=http://web.indstate.edu/thcme/mwking/gluconeogenesis.html|access-date=March 11, 2007|archive-date=June 21, 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20000621005841/http://web.indstate.edu/thcme/mwking/gluconeogenesis.html|url-status=live}}</ref>. ==== Belok ==== [[Fayl:Protein_shake.jpg|thumb|Belok untaǵı (ortada) menen sútten (shepte) tayarlanatuǵın belok kokteylleri — keń tarqalǵan qosımsha]] Qısqaratuǵın bulshıq etlerdiń kúshin aktin hám miozin háreket beloklarınıń jumısı payda etedi. Kortizol bulshıq ettiń aminokislotalardı sińiriwin azaytadı hám belok sintezin únemleydi<ref>{{cite book | vauthors = Manchester KL |chapter=Sites of Hormonal Regulation of Protein Metabolism|chapter-url=https://books.google.com/books?id=EgMwXpQRGQ8C&pg=PA229|pages=229–98 |veditors = Munro HN |year=2012|title=Mammalian Protein Metabolism, Volume 4|publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-14257-1}}</ref>. Házirgi usınıslar boyınsha, bodibildingshiler deneniń quramın saqlaw hám jaqsılaw ushın ulıwma kaloriyanıń 25–30 % in belok túrinde alıwı kerek<ref name="LambertCP">{{cite journal | vauthors = Lambert CP, Frank LL, Evans WJ | s2cid = 17233384 | title = Macronutrient considerations for the sport of bodybuilding | journal = Sports Medicine | volume = 34 | issue = 5 | pages = 317–27 | year = 2004 | pmid = 15107010 | doi = 10.2165/00007256-200434050-00004 }}</ref>. Bul keń talqılanatuǵın tema: kóp adamlar kúnine dene salmaǵınıń hárbir kilogramına shama menen 2,2 gramm belok eń jaqsısı dep esaplaydı, ayırımları onnan azıraq muǵdar da jetkilikli dep esaplaydı, al basqaları onnan da kóbirek muǵdardı usınıs etedi<ref>{{Cite web|date=2004 | author= Samantha Heller|title=Protein: a guide to maximum muscle: confused? Let us separate the gristle from the meat |website= Men's Fitness |url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-114819458.html|access-date=2023-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20130703013711/http://www.highbeam.com/doc/1G1-114819458.html |archive-date=July 3, 2013 |via=[[HighBeam Research]] | url-status=usurped | url-access= subscription }}</ref>. Beloktı kún dawamında jiyi, ásirese shınıǵıw waqtında yamasa shınıǵıwdan keyin hám uyqı aldınan qabıl etiw kerek dep esaplanadı<ref>"Your nutrition problems solved; This month: pre- and postworkout nutrition, calculating protein intake and adding simple carbs". ''FLEX Magazine'', January 2005</ref>. Qabıl etiletuǵın beloktıń eń jaqsı túri haqqında da talqılawlar bar. Tawıq, túye tawıq, sıyır, shoshqa góshleri, balıq, máyek hám sút ónimleri, sonday-aq ayırım ǵozalar, tuqımlar, lobiya hám jasımıq belokqa bay. Awqatlanıwǵa qosımsha belok qosıw ushın kóbinese kazein yamasa sarısuw belogı qollanıladı. Sarısuw belogı kóplegen belok qosımshalarınıń quramında boladı hám joqarı biologiyalıq qunlılıǵı hám tez sińiwi sebepli kóp bodibildingshiler onı tańlaydı. Sarısuw belogı insulin dárejesine kazeinge qaraǵanda kúshlirek tásir etip, insulinniń shama menen eki ese kóp bóliniwine sebep boladı<ref>{{cite journal | vauthors = Burd NA, Yang Y, Moore DR, Tang JE, Tarnopolsky MA, Phillips SM | title = Greater stimulation of myofibrillar protein synthesis with ingestion of whey protein isolate v. micellar casein at rest and after resistance exercise in elderly men | journal = The British Journal of Nutrition | volume = 108 | issue = 6 | pages = 958–62 | date = September 2012 | pmid = 22289570 | doi = 10.1017/S0007114511006271 | doi-access = free }}</ref>. Kazein menen sarısuw belogın birge qabıl etiw bul tásirdi azǵana tómenletedi. Burın bodibildingshilerge biologiyalıq qunlılıǵı soyanıń belogınan joqarı belok kerek dep esaplanǵan. Soyanıń hayal gormonı — estrogenge uqsas tásiri bar delinip, onnan tıyılǵan. Biraq sońǵı izertlewler soyanıń quramında erkek organizmindegi estrogenler menen básekilesip, olardıń tásirin toqtata alatuǵın fitoestrogenler bar ekenin kórsetken<ref name="MikeFalcon">{{cite web|last=Falcon|first=Mike | name-list-style = vanc |url=http://www.maxmuscle.com/index.cfm?fa=article&doc_id=116&subcat=science|title=Estrogens, Testosterone & Phytoestrogens|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061025023850/http://www.maxmuscle.com/index.cfm?fa=article&doc_id=116&subcat=science|archive-date=October 25, 2006|website=maxmuscle.com}}</ref>. Soya, zıǵır hám fitoestrogenleri bar basqa da ósimlik ónimleri paydalı, sebebi olar gipofizdiń ayırım funkciyaların únemlep, organizmnen gormonlardı, dárilerdi hám qaldıqlardı shıǵaratuǵın bawırdıń P450 sistemasın artıqsha estrogendi belsendirek qayta islep, shıǵarıwǵa xoshametleydi<ref name="TestosteroneSyndrome">{{cite book| first1 = Eugene | last1 = Shippen | first2 = William | last2 = Fryer | name-list-style = vanc |title=The testosterone syndrome: the critical factor for energy, health, and sexuality: reversing the male menopause|publisher=M. Evans|location=New York|year=1998|isbn=978-0-87131-829-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/testosteronesynd00euge}}</ref>. ==== Awqatlanıw tártibi ==== Ayırım bodibildingshiler kúndelikli awqatın quramı birdey 5–7 márte awqatlanıwǵa bólip, belgili bir aralıqlarda (mısalı, hár 2–3 saatta) awqatlanadı. Bul usıl eki maqsetke xızmet etedi: keptiriw dáwirinde artıqsha jewdi sheklew hám massa jıynaw dáwirinde kóp muǵdarda awqat jewge múmkinshilik beriw. Kúnine úsh márte awqatlanıwǵa salıstırǵanda jiyirek awqatlanıw [[Metabolizm|bazalıq zat almasıw]] dárejesin arttırmaydı<ref>{{cite journal | vauthors = Verboeket-van de Venne WP, Westerterp KR, Kester AD | title = Effect of the pattern of food intake on human energy metabolism | journal = The British Journal of Nutrition | volume = 70 | issue = 1 | pages = 103–15 | date = July 1993 | pmid = 8399092 | doi = 10.1079/BJN19930108 | doi-access = free }}</ref>. Awqattı sińiriw, ózlestiriw hám saqlaw ushın energiya jumsalsa da (bul awqattıń termikalıq tásiri dep ataladı), ol awqattıń kún dawamında qalay bólistiriliwine emes, al onıń muǵdarı menen túrine baylanıslı. Pútkil deneniń kalorimetriyası hám eki márte belgilengen suw usılları qollanılǵan qatań baqlawdaǵı izertlewler jiyirek awqatlanıwdıń zat almasıwǵa hesh qanday artıqmashlıq bermeytuǵının kórsetken<ref name="BellisleF">{{cite journal | vauthors = Bellisle F, McDevitt R, Prentice AM | title = Meal frequency and energy balance | journal = The British Journal of Nutrition | volume = 77 | issue = Suppl 1 | pages = S57-70 | date = April 1997 | pmid = 9155494 | doi = 10.1079/BJN19970104 | doi-access = free }}</ref><ref name="TaylorMA">{{cite journal | vauthors = Taylor MA, Garrow JS | s2cid = 19686244 | title = Compared with nibbling, neither gorging nor a morning fast affect short-term energy balance in obese patients in a chamber calorimeter | journal = International Journal of Obesity and Related Metabolic Disorders | volume = 25 | issue = 4 | pages = 519–28 | date = April 2001 | pmid = 11319656 | doi = 10.1038/sj.ijo.0801572 | doi-access = }}</ref><ref name="pmid18053311">{{cite journal | vauthors = Smeets AJ, Westerterp-Plantenga MS | title = Acute effects on metabolism and appetite profile of one meal difference in the lower range of meal frequency | journal = The British Journal of Nutrition | volume = 99 | issue = 6 | pages = 1316–21 | date = June 2008 | pmid = 18053311 | doi = 10.1017/S0007114507877646 | doi-access = free }}</ref>. === Nátiyjeni arttıratuǵın zatlar === Ayırım bodibildingshiler bulshıq ettiń úlkeyiwin arttırıw ushın anabolikalıq steroidler sıyaqlı dárilerdi hám prohormonlar sıyaqlı aldınǵı zatlardı qollanadı. Anabolikalıq steroidler, bálkim, bulshıq et beloklarınıń sinteziniń artıwı sebepli, bulshıq et talshıqlarınıń eki túriniń de (I hám II túri) úlkeyiwine sebep boladı. Olar sonday-aq bawırǵa zıyanlı tásir, erkeklerde kókirek bezleriniń úlkeyiwi (ginekomastiya), bezew, erte taz bolıw hám organizmniń óz testosteronın islep shıǵarıwınıń azayıwı sıyaqlı qálemegen qosımsha tásirlerge alıp keledi, al sońǵısı atalıq bezlerdiń kishireyiwine sebep bolıwı múmkin<ref>{{cite journal | vauthors = Schroeder ET, Vallejo AF, Zheng L, Stewart Y, Flores C, Nakao S, Martinez C, Sattler FR | display-authors = 6 | title = Six-week improvements in muscle mass and strength during androgen therapy in older men | journal = The Journals of Gerontology. Series A, Biological Sciences and Medical Sciences | volume = 60 | issue = 12 | pages = 1586–92 | date = December 2005 | pmid = 16424293 | doi = 10.1093/gerona/60.12.1586 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Grunfeld C, Kotler DP, Dobs A, Glesby M, Bhasin S | s2cid = 25911263 | title = Oxandrolone in the treatment of HIV-associated weight loss in men: a randomized, double-blind, placebo-controlled study | journal = Journal of Acquired Immune Deficiency Syndromes | volume = 41 | issue = 3 | pages = 304–14 | date = March 2006 | pmid = 16540931 | doi = 10.1097/01.qai.0000197546.56131.40 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Giorgi A, Weatherby RP, Murphy PW | title = Muscular strength, body composition and health responses to the use of testosterone enanthate: a double blind study | journal = Journal of Science and Medicine in Sport | volume = 2 | issue = 4 | pages = 341–55 | date = December 1999 | pmid = 10710012 | doi = 10.1016/S1440-2440(99)80007-3 }}</ref>. Jarıslarǵa qatnasatuǵın bodibildingshiler qollanatuǵın nátiyjeni arttıratuǵın basqa zatlarǵa adamnıń ósiw gormonı kiredi. Ósiw gormonın hayal bodibildingshiler de «hayallıq kórinisin saqlap» bulshıq etlerin úlkeytiw ushın qollanadı<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9juCAgAAQBAJ|publisher=Routledge|title=Bodybuilding, Drugs and Risk|year=2002|author=Lee Monaghan|isbn=9781134588527|pages=145|access-date=June 30, 2020|archive-date=April 5, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405222424/https://books.google.com/books?id=9juCAgAAQBAJ|url-status=live}}</ref>. Biologiyalıq qartayıw sebepli jası úlken adamlarda bulshıq ettiń ósiwine erisiw jaslarǵa qaraǵanda qıyınıraq, sebebi qartayıw bulshıq ettiń ósiwine zıyanlı kóplegen zat almasıw ózgerislerine, mısalı, ósiw gormonı menen testosteron dárejesiniń tómenlewine alıp keledi. Ayırım sońǵı klinikalıq izertlewler ósiw gormonı jetispeytuǵın úlkenlerdi ósiw gormonınıń kishi dozası menen emlew bulshıq et massasın arttırıp, may massasın azaytıp, súyek tıǵızlıǵı menen bulshıq et kúshin arttırıp, deneniń quramın ózgertetuǵının, júrek-qan tamır kórsetkishlerin jaqsılaytuǵının hám áhmiyetli qosımsha tásirlersiz ómir sapasına tásir etetuǵının kórsetken<ref>{{cite journal | vauthors = Alexopoulou O, Abs R, Maiter D | s2cid = 24874132 | title = Treatment of adult growth hormone deficiency: who, why and how? A review | journal = Acta Clinica Belgica | volume = 65 | issue = 1 | pages = 13–22 | year = 2010 | pmid = 20373593 | doi = 10.1179/acb.2010.002 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Ahmad AM, Hopkins MT, Thomas J, Ibrahim H, Fraser WD, Vora JP | title = Body composition and quality of life in adults with growth hormone deficiency; effects of low-dose growth hormone replacement | journal = Clinical Endocrinology | volume = 54 | issue = 6 | pages = 709–17 | date = June 2001 | pmid = 11422104 | doi = 10.1046/j.1365-2265.2001.01275.x | s2cid = 12681649 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid10971102">{{cite journal | vauthors = Savine R, Sönksen P | s2cid = 30263334 | title = Growth hormone - hormone replacement for the somatopause? | journal = Hormone Research | volume = 53 | issue = Suppl 3 | pages = 37–41 | year = 2000 | pmid = 10971102 | doi = 10.1159/000023531 }}</ref>. Kemirgishlerde metallotionein geniniń jumısın tómenletiw Akt signal jolınıń belsendiriliwine hám miotrubkalardıń kóleminiń, IIb túrindegi talshıqlardıń úlkeyiwine, aqır-aqıbetinde bulshıq et kúshiniń artıwına alıp keledi<ref>{{cite journal | vauthors = Summermatter S, Bouzan A, Pierrel E, Melly S, Stauffer D, Gutzwiller S, Nolin E, Dornelas C, Fryer C, Leighton-Davies J, Glass DJ, Fournier B | display-authors = 6 | title = Blockade of Metallothioneins 1 and 2 Increases Skeletal Muscle Mass and Strength | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 37 | issue = 5 | date = March 2017 | article-number = e00305-16 | pmid = 27956698 | pmc = 5311239 | doi = 10.1128/MCB.00305-16 }}</ref>. Bul adamlarda jaqsı úyrenilmegen. ==== Bulshıq etke may ineksiyası ==== Ayırım bodibildingshiler bulshıq etleriniń kólemin yamasa sırtqı kórinisin jaqsılaw ushın olarǵa maylar yamasa basqa birikpelerdi ineksiya etedi (bul geyde «sintol» dep ataladı). Bul ámeliyat adam densawlıǵı ushın awır aqıbetlerge hám qáwiplerge alıp keliwi múmkin<ref>{{cite journal |last1=Sisti |first1=Andrea |last2=Huayllani |first2=Maria T. |last3=Restrepo |first3=David J. |last4=Boczar |first4=Daniel |last5=Manrique |first5=Oscar J. |last6=Broer |first6=Peter N. |last7=Shapiro |first7=Shane A. |last8=Forte |first8=Antonio J. |title=Oil injection for cosmetic enhancement of the upper extremities: a case report and review of literature |journal=Acta Bio Medica: Atenei Parmensis |date=2020 |volume=91 |issue=3 |pages=e2020082 |doi=10.23750/abm.v91i3.8533 |pmid=32921778 |pmc=7716972 |issn=0392-4203}}</ref>. === Demalıs === Salmaq kótergende bulshıq etler tek ''xoshametlenedi'', al bulshıq ettiń ''ósiwi'' shınıǵıwdan keyingi 48 saatqa shekemgi demalıs dáwirinde júz beredi<ref>{{Cite journal |last1=MacDougall |first1=J. Duncan |last2=Gibala |first2=Martin J. |last3=Tarnopolsky |first3=Mark A. |last4=MacDonald |first4=Jay R. |last5=Interisano |first5=Stephen A. |last6=Yarasheski |first6=Kevin E. |date=1995-12-01 |title=The Time Course for Elevated Muscle Protein Synthesis Following Heavy Resistance Exercise |url=http://www.nrcresearchpress.com/doi/10.1139/h95-038 |journal=Canadian Journal of Applied Physiology |language=en |volume=20 |issue=4 |pages=480–486 |doi=10.1139/h95-038 |pmid=8563679 |issn=1066-7814|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite web |last1=Braverman |first1=Jody |title=When Do Muscles Grow After Working Out With Weights? |url=https://www.livestrong.com/article/406021-when-do-muscles-grow-after-working-out-with-weights/ |website=livestrong |access-date=2 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230924094855/https://www.livestrong.com/article/406021-when-do-muscles-grow-after-working-out-with-weights/ |archive-date=24 September 2023 |language=en |date=10 April 2019 |quote=It's after you finish your workout…that your body is busy making new muscle protein. |url-status=live}}</ref>. Ayırım bodibildingshiler tikleniw usılı retinde hárbir shınıǵıwdan keyin massaj aldıradı<ref>{{cite book|last1=Shusterman|first1=Richard | name-list-style = vanc |title=Thinking Through the Body: Essays in Somaesthetics|date=2012|page=43|publisher=Cambridge University|isbn=978-1107019065}}</ref>. === Artıqsha shınıǵıw === Artıqsha shınıǵıw bodibildingshiniń júklemesi onıń tikleniw qábiletinen asıp ketkende júz beredi. Artıqsha shınıǵıwdıń kóplegen sebepleri bar: jetkiliksiz awqatlanıw, shınıǵıwlar arasında tikleniw waqtınıń jetispewshiligi, jetkiliksiz uyqı hám júdá uzaq waqıt joqarı intensivlikte shınıǵıw (shınıǵıwlardı bólip orınlamaw). Júdá jiyi joqarı intensivlikte shınıǵıw oraylıq [[Nerv sisteması|nerv sistemasın]] da qozdırıp, uyqı tártibine kesent beretuǵın adrenalinniń artıqsha jaǵdayına alıp keliwi múmkin<ref name="LonnieLowery_Overtraining">{{Cite web|date=2004| author = Lonnie Lowery | title= The Warrior Nerd: Overtraining or Undereating, part 1|work=TESTOSTERONE! NATION|url=http://www.t-nation.com/readTopic.do?id=459318|access-date=2023-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927191307/http://www.t-nation.com/readTopic.do?id=459318 |archive-date=September 27, 2007 | url-status= dead }}</ref>. Artıqsha shınıǵıwdıń aldın alıw ushın intensiv hám jiyi shınıǵıw keminde sonday muǵdardaǵı maqsetli tikleniw menen teńlestiriliwi kerek. Uglevodlardı, beloklardı hám vitaminler, mineral zatlar, fitoximiyalıq zatlar, hátte azıq-awqat qosımshaları sıyaqlı túrli mikroelementlerdi óz waqtında qabıl etiw júdá áhmiyetli. Ayırım adamlarda artıqsha shınıǵıwǵa anoreksiyaǵa uqsatıp rásmiy emes túrde «bigoreksiya» dep atalatuǵın psixikalıq buzılıw sebep bolıwı múmkin. Bunday adamlar ózlerin hesh qashan jetkilikli iri yamasa bulshıq etli emes dep sezedi, bul olardı ózleri umtılatuǵın denege jetiw ushın artıqsha shınıǵıwǵa májbúrleydi<ref>{{cite journal | vauthors = Mosley PE | title = Bigorexia: bodybuilding and muscle dysmorphia | journal = European Eating Disorders Review | volume = 17 | issue = 3 | pages = 191–8 | date = May 2009 | pmid = 18759381 | doi = 10.1002/erv.897 | s2cid = 20128770 }}</ref>. «Muscle & Fitness» jurnalınıń «Úlken nátiyje ushın artıqsha shınıǵıń» degen maqalasında qısqa waqıtlı artıqsha shınıǵıwdıń paydalı bolıwı múmkin ekeni aytılǵan. Artıqsha shınıǵıwdı paydalı túrde qollanıwǵa boladı: mısalı, bodibildingshi tikleniw dáwirinde superkompensaciyaǵa erisiw ushın qısqa waqıt qasaqana artıqsha shınıǵadı. Bular «soqqı mikrocikller» dep ataladı hám sovet sportshılarınıń tiykarǵı shınıǵıw usıllarınıń biri bolǵan<ref name="pmid14719980">{{cite journal | vauthors = Smith DJ | s2cid = 2021999 | title = A framework for understanding the training process leading to elite performance | journal = Sports Medicine | volume = 33 | issue = 15 | pages = 1103–26 | date = February 2003 | pmid = 14719980 | doi = 10.2165/00007256-200333150-00003 | url = http://www.pgedf.ufpr.br/Smith%20SpMed%202003%20%20SG%20%20DEspor%201.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20170809052905/http://www.pgedf.ufpr.br/Smith%20SpMed%202003%20%20SG%20%20DEspor%201.pdf | archive-date = August 9, 2017 | url-status = live }}</ref>. == Ólim kórsetkishiniń joqarılıǵı == 2010-jıllardan baslap bodibilding sportshıları boyınsha ótkerilgen izertlewler, ásirese basqa sport túrlerindegi ólim kórsetkishlerine salıstırǵanda, olardıń arasında ólim kórsetkishiniń joqarıraq ekenin anıqlaǵan. Qáwipler retinde kútilmegen júrek ólimi, sonday-aq nátiyjeni arttıratuǵın dárilerdi qollanıw hám salmaqtıń aytarlıqtay ózgeriwi menen deneniń suwın qasaqana azaytıw sıyaqlı ózine tán jarısqa tayarlıq usılları kórsetilgen. Basqa kásiplik sport túrlerinen ayırmashılıǵı, AQSHtaǵı eń iri kásiplik bodibilding federaciyası IFBB Pro League sportshılardı steroidlerge yamasa nátiyjeni arttıratuǵın basqa dárilerge turaqlı túrde tekserip turmaydı hám sportshılardıń kásiplik awqamı joq. Bodibildingshiler steroidlerdi tabıw ańsat ekenin hám olardı qatnasıwshılardıń keń qollanatuǵının aytadı<ref>{{cite news | last1=Abelson | first1=Jenn | last2=Jones | first2=Nate | last3=Bauerova | first3=Ladka | title=Bodybuilders dying as coaches and judges encourage extreme measures | newspaper=Washington Post | date=2022-12-07 | url=https://www.washingtonpost.com/investigations/interactive/2022/bodybuilding-extreme-training/ }}</ref><ref>{{cite journal | url=https://academic.oup.com/eurjpc/article/31/Supplement_1/zwae175.277/7692650 | doi=10.1093/eurjpc/zwae175.277 | title=Mortality risk in bodybuilding: A call for action to promote safe sport participation | date=2024 | last1=Vecchiato | first1=M. | last2=Da Col | first2=M. | last3=Berton | first3=G. | last4=Palermi | first4=S. | last5=Aghi | first5=A. | last6=Ermolao | first6=A. | last7=Niebauer | first7=J. | last8=Drezner | first8=J. | last9=Neunhaeuserer | first9=D. | journal=European Journal of Preventive Cardiology | volume=31 | article-number=zwae175.277 | url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.renalandurologynews.com/conference-highlights/american-urological-association-annual-meeting/aua-2016-misc-urinary-problems/mortality-rate-higher-among-bodybuilders/ | title=Mortality Rate Higher Among Bodybuilders | date=May 9, 2016 }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] 69p114bl3ae2igvntonz57ysrz0df5r 276727 276725 2026-10-28T23:27:14Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276727 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Training_Hard.jpg|thumb|Qıya skameykada gantel kóterip atırǵan bodibildingshi]] '''Bodibilding''' — júklemeni áste-aqırın arttırıw principine tiykarlanǵan kúsh shınıǵıwları arqalı skelet bulshıq etlerin úlkeytiw, basqarıw hám rawajlandırıw ámeliyatı<ref name=":0">{{cite web | last = Emery | first = Michael | name-list-style = vanc | url = http://www.bodybuildingreviews.net/Bodybuilding.html | title = Men's Bodybuilding: A Short History | publisher = Bodybuildingreviews.net | access-date = February 25, 2014 | archive-date = September 14, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200914065659/http://www.bodybuildingreviews.net/Bodybuilding.html | url-status = live }}</ref>. Bul is penen shuǵıllanatuǵın adam '''bodibildingshi''' dep ataladı<ref>{{citation|title=The Oxford Dictionary of Sports Science & Medicine |date=2006 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |isbn=978-0-19-856850-6 }}</ref>. Bodibilding jarıslarında qatnasıwshılar saxnaǵa qatar bolıp shıǵadı hám belgilengen pozalardı (keyin ala jeke poza kompleksin) tóreshiler aldında kórsetedi. Tóreshiler olardı tayarlıǵına, bulshıq etleriniń rawajlanıwına, poza kórsetiwine, dene ólshemine, saxnada ózin kórsetiwine hám deneniń simmetriyasına qarap bahalaydı<ref>{{Cite web |last=Admin |title=Judging Criteria |url=https://www.worldnaturalbb.com/judging-criteria/ |access-date=2023-10-15 |website=World Natural Bodybuilding Federation |language=en}}</ref>. Bodibildingshiler jarısqa shınıǵıwlar arqalı hám deneniń artıqsha mayın azaytıw arqalı tayarlanadı. Aqırǵı basqıshta bulshıq etlerdiń hám qan tamırlarınıń anıq kóriniwi ushın uglevodlardı kóp jew menen deneniń suwın azaytıw birge qollanıladı. Bodibildingshilerdiń kópshiligi jarıs aldınan denesin kúnge qarayıp, denesindegi túklerdi alıp taslaydı<ref>{{Cite web|date=2010-08-30|title=Shaving Body Hair For Men!|url=https://www.bodybuilding.com/fun/shaving-body-hair-for-men.htm|access-date=2021-01-12|website=Bodybuilding.com|language=en|archive-date=June 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626084957/https://www.bodybuilding.com/fun/shaving-body-hair-for-men.htm|url-status=live}}</ref>. Bodibilding kútilgen nátiyjege jetiw ushın kóp waqıt hám kúsh talap etedi. Háptesine jeti saat salmaq penen shınıǵatuǵın baslawshı bodibildingshi jılına 4–7 kg bulshıq et massasın jıynawı múmkin, biraq dáslepki eki jıldan keyin bul kórsetkish jılına shama menen 2–7 kg ǵa shekem azayadı. Bes jıldan keyin bul ósiw jılına 1–5 kg ǵa shekem tómenlewi múmkin<ref>{{Cite web|title=How Long Does it Take to Be a Bodybuilder?|url=https://www.livestrong.com/article/438125-how-long-does-it-take-to-be-a-bodybuilder/|access-date=2021-02-15|website=Livestrong.com|language=en|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423112308/https://www.livestrong.com/article/438125-how-long-does-it-take-to-be-a-bodybuilder/|url-status=live}}</ref>. Ayırım bodibildingshiler bulshıq et massasın arttırıw hám jaraqattan tezirek tikleniw ushın anabolikalıq steroidlerdi hám nátiyjeni arttıratuǵın basqa da dárilerdi qollanadı. Biraq bunday dárilerdi qollanıw densawlıq ushın úlken qáwip tuwdırıwı múmkin<ref>{{Cite web |title=Anabolic Steroids and Other Appearance and Performance Enhancing Drugs (APEDs) |url=https://nida.nih.gov/research-topics/anabolic-steroids|url-status=dead |archive-date=April 12, 2024 |access-date=2023-10-15 |website=National Institute on Drug Abuse |language=en}}</ref>. Sonıń menen birge, jarıslardıń kópshiliginde bul zatlardı qollanıwǵa tıyım salınǵan. Dopingke tekseriw ótkeriw haqqında usınıslarǵa qaramastan, AQSHtaǵı jetekshi háweskerler bodibilding federaciyası esaplanatuǵın Milliy fizikalıq kelbet komiteti (NPC) dopingke tekseriwdi talap etpeydi<ref>{{Cite web|date=2005-03-16|title=Should The IFBB Ban Steroids For Real?|url=https://www.bodybuilding.com/fun/topicoftheweek18.htm|access-date=2021-01-12|website=Bodybuilding.com|language=en|archive-date=June 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625031312/https://www.bodybuilding.com/fun/topicoftheweek18.htm|url-status=live}}</ref>. Xalıqaralıq bodibilding hám fitnes federaciyası (IFBB) hár jılı ótkeretuǵın «Mr. Olympia» jarısınıń jeńimpazı dúnyanıń eń kúshli erkek kásiplik bodibildingshisi dep moyınlanadı. 1950-jıldan berli Milliy háweskerler bodibilding associaciyasınıń (NABBA) «Mr. Universe» chempionatları háweskerler arasındaǵı eń abıraylı bodibilding jarısları bolıp esaplanadı. Onıń belgili jeńimpazları arasında Ronni Kolmen, Djey Katler, Stiv Rivz hám [[Arnold Shvarcenegger]] bar. == Tariyxı == === Erte tariyxı === [[Fayl:Hercules Farnese 3637104088 9c95d7fe3c b.jpg|thumb|Farneze Gerkulesi, b.e. 216-jılı]] Tas kóteriw jarısları áyyemgi Egipette, [[Áyyemgi Greciya|Greciyada]] hám Tamilakamda ótkerilgen<ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/magazine/locked-horns-and-a-flurry-of-feathers/article4294435.ece|title=Locked horns and a flurry of feathers|vauthors=Karthikeyan D|date=January 12, 2013|via=www.thehindu.com|newspaper=The Hindu|access-date=July 2, 2017|archive-date=May 11, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511091147/http://www.thehindu.com/features/magazine/locked-horns-and-a-flurry-of-feathers/article4294435.ece|url-status=live}}</ref>. Batıstaǵı salmaq kóteriw sportı Evropada 1880–1953-jıllar aralıǵında rawajlanǵan. Bul dáwirde kúsh iyeleri — palwanlar xalıq aldında kúshin kórsetip, bir-biri menen bellesken. Itibar olardıń deneniń sırtqı kórinisine emes, kúshine qaratılǵan, sonlıqtan olardıń qarınları úlken, qol-ayaqları maylı bolǵan<ref>{{cite book| vauthors = Schwarzenegger A |title=The New Encyclopedia of Modern Bodybuilding|year=1999|location=Fireside, NY|isbn=978-0684857213|publisher=Simon & Schuster}}</ref>. ==== Oygen Sandov ==== [[Fayl:Falk,_Benjamin_J._(1853-1925)_-_Eugen_Sandow_(1867-1925).jpg|thumb|Kóbinese «házirgi bodibildingtiń atası» dep atalatuǵın Oygen Sandov]] Bodibilding XIX ásirdiń aqırında rawajlana baslaǵan. Onı [[Ullı Britaniya|Angliyada]] házirgi waqıtta «házirgi bodibildingtiń atası» dep esaplanatuǵın nemis Oygen Sandov keń tarqatqan. Ol tamashagóylerge «bulshıq etlerdi kórsetiw saxnalarında» óz denesin kórsetken. Tamashagóyler jaqsı rawajlanǵan deneni kórip qızıqqan bolsa da, ol waqıtta erkekler óz denelerin tek kúsh kórsetiw yamasa gúres bellesiwleriniń bir bólegi retinde kórsetken. Sandov óz menedjeri Florenc Zigfeldtiń járdeminde usınday kórsetiwlerge tiykarlanǵan saxna shólkemlestirgen. 1936-jılı «Oskar» sıylıǵın alǵan «Ullı Zigfeld» muzıkalı filminde Sandovtıń óz denesin yarmarkalarda kórsete baslaǵan, yaǵnıy házirgi bodibildingtiń baslanıwı súwretlengen<ref>{{Cite web|date=2016-03-26|title=This footage taken by Thomas Edison in 1904, shows women and men bodybuilding|url=https://www.thevintagenews.com/2016/03/26/footage-taken-thomas-edison-1904-show-women-men-bodybuilding/|access-date=2021-04-23|website=The Vintage News|language=en|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423123452/https://www.thevintagenews.com/2016/03/26/footage-taken-thomas-edison-1904-show-women-men-bodybuilding/|url-status=live}}</ref>. Sandov denesin kórsetiwde hám pozalar islewde sonshelli tabıslı bolǵan, ol keyin ala óziniń dańqına tiykarlanǵan bir neshe kárxana ashqan hám óz atı menen ónimler satqan dáslepki adamlardıń biri bolǵan. Ol keń xalıq ushın dáslepki sport úskenelerin — stanokta islengen gantellerdi, prujinalı blok trenajerlerin hám rezina lentalardı oylap tawıp, satqan dep esaplanadı. Hátte onıń súwretleri de mıńlap nusqada satılǵan. ==== Birinshi iri bodibilding jarısı ==== Sandov birinshi bodibilding jarısın 1901-jılı 14-sentyabrde «Ullı jarıs» degen at penen shólkemlestirgen. Ol [[London|Londondaǵı]] Korol Albert zalında ótkerilgen<ref>{{cite web|last=Rhodes|first=Jesse|name-list-style=vanc|title=Bodybuilders Through the Ages|url=http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/Bodybuilders-Through-the-Ages.html|date=July 19, 2009|access-date=September 24, 2013|archive-date=November 6, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106002608/http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/Bodybuilders-Through-the-Ages.html|url-status=dead}}</ref>. Jarıstı Sandov, ser Charlz Louz hám ser Artur Konan Doyl bahalaǵan. Jarıs úlken tabısqa erisken: tamashagóylerdiń kópligi sebepli bodibildingke qızıǵatuǵın kóp adamlar zalǵa kire almaǵan. Jeńimpazǵa Frederik Pomeroy islegen Sandovtıń altın músini sıylıq retinde berilgen. Nottingemlik Uilyam L. Marrey jeńimpaz bolǵan. Ekinshi orındı iyelegen D. Kuperge Sandovtıń gúmis músini, al úshinshi orındı iyelegen A. K. Smaytqa Sandovtıń bronza músini berilgen<ref>{{Cite web|date=2018-05-16|title=The Fascinating Story of the First Bodybuilding Show|url=https://barbend.com/first-bodybuilding-show-eugen-sandow/|access-date=2021-04-23|website=BarBend|language=en-US|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423123443/https://barbend.com/first-bodybuilding-show-eugen-sandow/|url-status=live}}</ref>. Házirgi waqıtta usı bronza músin olardıń ishindegi eń belgilisi. 1950-jılı dál usı bronza músin NABBA shólkemlestirgen birinshi «Mr. Universe» jarısında jeńiske erisken Stiv Rivzke berilgen. Ol 1977-jılǵa shekem qaytadan kórinbegen. 1977-jılı IFBB «Mr. Olympia» jarısınıń jeńimpazı Frenk Zeynge bronza músinniń kóshirmesi tapsırılǵan. Sonnan berli «Mr. Olympia» jeńimpazlarına turaqlı túrde Sandovtıń bronza músininiń kóshirmesi beriledi. Amerikadaǵı birinshi iri bodibilding jarısı 1903-jılı 28-dekabrden 1904-jılı 2-yanvarǵa shekem<ref>{{cite web |last1=Ryan |first1=Eugene Avery |year=1899 |title=''Physical Culture'', vol. 10, no. 6 (December 1903), p. 555 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=umn.31951000756772n&view=1up&seq=569 |access-date=August 16, 2019 |archive-date=February 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204210450/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=umn.31951000756772n&view=1up&seq=569 |url-status=live }}</ref> [[Nyu-York]] qalasındaǵı Medison-Skver-Garden zalında ótkerilgen. Jarıstı fizikalıq mádeniyattıń atası hám «Health & Strength» sıyaqlı dáslepki bodibilding jurnallarınıń baspashısı Bernarr Makfadden shólkemlestirgen. El Treloar jeńimpaz bolıp, «Dúnyadaǵı eń kámil rawajlanǵan adam» dep jariyalanǵan<ref>{{cite web |url=http://www.sandowplus.co.uk/Competition/Treloar/treloar.htm|title=Al Treloar at SandowPlus.com|publisher=Sandowplus.co.uk|date=December 28, 1903|access-date=October 5, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120629104307/http://www.sandowplus.co.uk/Competition/Treloar/treloar.htm|archive-date=June 29, 2012|df=mdy-all}}</ref>. Treloar sol waqıt ushın úlken summa bolǵan mıń dollar sıylıq alǵan. Eki hápteden keyin Tomas Edison Treloardıń poza kórsetiwin filmge túsirgen. Edison bunnan bir neshe jıl aldın Sandov haqqında da eki film túsirgen edi. Bular bodibildingshi túsirilgen dáslepki úsh film bolǵan. XX ásirdiń basında Makfadden menen Charlz Atlas bodibildingti pútkil dúnyaǵa tarqatıwdı dawam ettirgen. ==== Erte dáwirdegi belgili bodibildingshiler ==== 1930-jılǵa shekemgi bodibilding tariyxındaǵı basqa da áhmiyetli bodibildingshilerge mınalar kiredi: Erl Liderman (bodibilding boyınsha eń dáslepki kitaplardıń avtorı), Zishe Braytbart, Georg Gakkenshmidt, Emi Nkemena, Djordj F. Djouett, Finn Xateral (poza kórsetiw óneriniń tiykarın salıwshılardıń biri), Frenk Saldo, Monte Saldo, Uilyam Benkir, Lonseston Elliot, Zig Klyayn, serjant Alfred Moss, Djo Nordkvist, Lionel Strongfort («Strongfortizm»)<ref>{{cite web|url=http://www.sandowplus.co.uk/Competition/Strongfort/course/lesson1.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080802165327/http://www.sandowplus.co.uk/Competition/Strongfort/course/lesson1.htm|archive-date=August 2, 2008|title=Strongfortism – Lesson One}}</ref>, Gustav Frishtenskiy, Ralf Parko (fizikalıq mádeniyat haqqında dáslepki kitaplardıń birin jazǵan chempion gúresshi) hám Alan P. Mid (Birinshi jer júzilik urısında bir ayaǵınan ayırılǵanına qaramastan bulshıq et chempionı bolǵan). Sandovtıń shákirti bolǵan aktyor Frensis X. Bushmen ataqlı únsiz kino karerasın baslawdan aldın bodibildingshi hám músinshiniń modeli bolǵan<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Xz2eGt6InJIC&q=Actor+Francis+X.+Bushman%2C+who+was+a+disciple+of+Sandow%2C+started+his+career+as+a+bodybuilder+and+sculptor%27s+model+before+beginning+his+famous+silent+movie+career&pg=PA1743|title=Creativity of God in the Human Body: "Bodybuilding"|publisher=Abdullah F Shrit|isbn=978-1-4840-1198-0|language=en|access-date=May 3, 2021|archive-date=April 5, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405222239/https://books.google.com/books?id=Xz2eGt6InJIC&q=Actor+Francis+X.+Bushman%2C+who+was+a+disciple+of+Sandow%2C+started+his+career+as+a+bodybuilder+and+sculptor%27s+model+before+beginning+his+famous+silent+movie+career&pg=PA1743|url-status=live}}</ref>. === 1950–1960-jıllar === 1950–1960-jılları kúsh hám gimnastika chempionlarınıń payda bolıwı, sonday-aq bodibilding jurnalları, shınıǵıw principleri, bulshıq et massasın jıynaw hám maydı azaytıwǵa arnalǵan awqatlanıw, belok hám basqa da azıq-awqat qosımshalarınıń qollanılıwı hám fizikalıq kelbet jarıslarına qatnasıw múmkinshiliginiń keń tarqalıwı menen birge bodibilding kóbirek ataqlı bolǵan. Bodibilding shólkemleriniń sanı kóbeygen. Olardıń eń belgilisi — 1946-jılı kanadalı aǵa-ini Djo hám Ben Vayderler tiykarın salǵan Xalıqaralıq bodibilding federaciyası (IFBB). Basqa bodibilding shólkemlerine Háweskerler atletika awqamı (AAU), Milliy háweskerler bodibilding associaciyası (NABBA) hám Dúnya bodibilding gildiyası (WBBG) kiredi. Nátiyjede jarıslardıń sanı da, kólemi de artqan. Kóplegen jergilikli chempionatlardan basqa, eń abıraylı ataqlar «Mr. America», «Mr. World», «Mr. Universe», «Mr. Galaxy» hám aqırında 1965-jılı IFBB tárepinen baslanǵan «Mr. Olympia» bolǵan. Házirgi waqıtta «Mr. Olympia» dúnyadaǵı eń áhmiyetli bodibilding jarısı bolıp esaplanadı<ref name=":0" />. 1950-jılları eń tabıslı hám eń belgili bodibildingshiler Bill Perl, Reg Park, Lerua Kolbert hám Klarens Ross bolǵan<ref>{{Cite web|date=2005-03-21|title=A History Lesson In Bodybuilding|url=https://www.bodybuilding.com/fun/drobson61.htm|access-date=2021-04-23|website=Bodybuilding.com|language=en|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423123443/https://www.bodybuilding.com/fun/drobson61.htm|url-status=live}}</ref>. Ayırım bodibildingshiler sol waqıttaǵı salıstırmalı jańa televidenie hám kino arqalı dańqqa erisken. Olardıń eń belgilileri Djek Lalein, Stiv Rivz, Reg Park hám Mikki Xargitey bolǵan<ref>{{Cite book|title=Flex marks the spot: histories of Muscle Beach|url=https://repositories.lib.utexas.edu/handle/2152/26057|date=August 2014|degree=Thesis|language=en|first=Tolga|last=Ozyurtcu|access-date=April 23, 2021|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423123444/https://repositories.lib.utexas.edu/handle/2152/26057|url-status=live}}</ref>. 1950-jılları AQSHta belgili sport zalları bolǵan bolsa da, eldiń ayırım aymaqlarında 1960-jıllardıń ortasına shekem bodibildingke arnalǵan sport zalları bolmaǵan. Santa-Monikadaǵı ataqlı «Muskul Bich» akrobatikalıq nomerlerdi hám kúsh kórsetiwlerdi tamashalaw ornı retinde ataqlılıǵın saqlaǵan. 1960-jılları bodibildingshiler belgili kórsetiwler menen filmlerge kóbirek túsirile baslaǵanda, bul baǵdar jáne de keńeygen<ref name=":1" />. === 1970–1990-jıllar === ==== Jańa shólkemler ==== [[Fayl:Ed_Fury_and_Jackie_Coey,_1953.jpg|right|thumb|Ed Fyuri model Djeki Kouey menen poza kórsetpekte, 1953-jıl]] 1970-jılları Arnold Shvarcenegger, Franko Kolumbu, Lu Ferrinyo, Mayk Menccer hám basqalardıń 1977-jılǵı «Pumping Iron» hújjetli-kórkem filminde túsiriliwi arqalı bodibilding úlken dańqqa erisken. Bul waqıtqa kelip bodibilding jarıslarında IFBB ústem bolǵan, al AAU ekinshi orınǵa túsken. Milliy fizikalıq kelbet komitetin (NPC) 1981-jılı AAU dıń fizikalıq kelbet komitetiniń baslıǵı lawazımınan jańa ǵana ketken Djim Menion dúzgen<ref>{{cite web |url=http://www.ifbbpro.com/features/jim-manion-chairman-ifbb-professional-league/|title=IFBB Professional League – Jim Manion, Chairman IFBB Professional League|publisher=Ifbbpro.com|date=September 26, 2007|access-date=October 5, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120921210350/http://abhivacrossfitarena.com/|archive-date=September 21, 2012|df=mdy-all}}</ref>. NPC AQSHtaǵı eń tabıslı bodibilding shólkemine aylanǵan hám IFBB dıń háweskerler bólimi bolıp tabıladı. 1980-jıllardıń aqırı hám 1990-jıllardıń basında AAU qollap-quwatlaǵan bodibilding jarısları azayǵan. 1999-jılı AAU bodibilding jarısların toqtatıw haqqında sheshim qabıl etken. ==== Anabolikalıq-androgenlik steroidlerdiń qollanılıwı ==== Bul dáwirde bodibildingte hám basqa da kóplegen sport túrlerinde anabolikalıq steroidlerdiń qollanılıwı keń tarqalǵan. Olardı ádewir kóp qollanıw 1960-jıllardıń aqırı hám 1970-jıllardıń basında Arnold Shvarcenegger, Serxio Oliva hám Lu Ferrinyo menen baslanǵan, 1980-jılları Li Xeyni, 1990-jılları Dorian Yeyts, Ronni Kolmen hám Markus Ryul menen dawam etken hám búgingi kúnge shekem dawam etpekte. Greg Kovach sıyaqlı bodibildingshiler burın kórilmegen massaǵa hám ólshemge erisken, biraq kásiplik dárejede tabısqa erise almaǵan. Basqaları, mısalı, Tom Plats yamasa Pol Demeyo deneniń belgili bir bóleginiń, máselen, ayaq bulshıq etleriniń ayrıqsha rawajlanıwı menen tanılǵan. «Pumping Iron» filmi túsirilgen waqıtta Shvarcenegger steroidlerdi qollanǵanın tek sporttan ketkennen keyin kóp waqıt ótip moyınlaǵan bolsa da: «Jarısta ústemlikke erisiw ushın qolıńnan kelgenniń hámmesin islewińiz kerek», degen. Keyin ala ol steroidlerdi qollanǵanına ókinbeytuǵının aytqan<ref>{{cite news|url=https://www.cbsnews.com/news/arnold-no-regrets-about-steroids/|newspaper=CBS|date=February 11, 2009|title=Arnold: No Regrets About Steroids|access-date=August 13, 2013|archive-date=November 6, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106123539/http://www.cbsnews.com/2100-250_162-676684.html|url-status=live}}</ref>. Anabolikalıq steroidlerdiń qollanılıwına qarsı gúresiw hám Xalıqaralıq Olimpiada komitetiniń aǵzası bolıw maqsetinde IFBB steroidler hám basqa da tıyım salınǵan zatlar ushın doping-testlerdi engizgen. Doping-testler ótkerilse de, kásiplik bodibildingshilerdiń kópshiligi jarıslarda anabolikalıq steroidlerdi qollanıwdı dawam etken. 1970-jılları anabolikalıq steroidlerdiń qollanılıwı ashıq talqılanǵan, sebebi ol waqıtta olar nızamlı bolǵan<ref>{{cite web |last=Theunissen|first=Steve | name-list-style = vanc |title=Arnold & Steroids: Truth Revealed|url=http://hjem.get2net.dk/JamesBond/www/artikler/steroidemisbrug/arnoldandsteroids.htm|access-date=February 27, 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20031008172601/http://hjem.get2net.dk/JamesBond/www/artikler/steroidemisbrug/arnoldandsteroids.htm|archive-date=October 8, 2003|df=mdy-all}}</ref>. === 2000-jıllar === [[Fayl:Ronnie Coleman 8 x Mr Olympia - 2009 - 5.png|right|thumb|Segiz márte «Mr. Olympia» jeńimpazı Ronni Kolmen, 2009-jıl oktyabr]] ==== Olimpiada sport túri bolıwı haqqındaǵı talqılaw ==== 2000-jıllardıń basında IFBB bodibildingti Olimpiada sport túrine aylandırıwǵa umtılǵan. Ol 2000-jılı Xalıqaralıq Olimpiada komitetiniń tolıq aǵzası bolǵan hám bodibildingti Olimpiada oyınlarında kórsetiw jarısı retinde tastıyıqlatıwǵa háreket etken. Onıń maqseti — keyin ala bodibildingti tolıq Olimpiada sport túrine aylandırıw edi. Biraq bul umtılıs tabıssız bolǵan hám bodibildingtiń Olimpiada sport túri retinde moyınlanıwı daw tuwdırıp kelmekte, sebebi kópshilik onı haqıyqıy sport túri emes dep esaplaydı<ref>{{cite web |last=Littman|first=Jean | name-list-style = vanc |title=Bodybuilding And The Olympics: An Ongoing Controversy|publisher=article99.com|url=http://www.article99.com/recreation-and-sports/olympics/article.php?art=63758|archive-url=https://web.archive.org/web/20071205174022/http://www.article99.com/recreation-and-sports/olympics/article.php?art=63758|url-status=dead|archive-date=December 5, 2007|date=November 13, 2007}}</ref>. ==== Sociallıq tarmaqlar ==== Sociallıq tarmaqlardıń payda bolıwı fitnes hám bodibildingke úlken tásir etken. Ásirese YouTube-ta sport zallarındaǵı videobloglardan baslap sport kiyimleri haqqındaǵı tolıq talqılawlarǵa shekem fitnes mazmunı anaǵurlım kóbeygen. Bul tutınıwshılarǵa fitnes boyınsha kóplegen biypul derekler beredi hám olardı jaqsıraq xabardar etedi. Izertlewler fitnes blogerleriniń adamlardıń shınıǵıw islew niyetine tásirin úyrengen. Birinshisine 507, ekinshisine 445 adam qatnasqan 2022-jılǵı izertlew blogerdiń tamashagóylerdi xoshametlew qábiletiniń shınıǵıw islewge kúshlirek niyet penen baylanıslı ekenin kórsetken. Izertlewshiler sonday-aq isenimlilik penen bilimliliktiń paydalanıwshılardıń fitnes blogerlerin bahalawına tásir etetuǵının anıqlaǵan. Bul sociallıq tarmaqlardaǵı belgili adamlardıń fizikalıq belsendilikti xoshametlewde orın iyelewi múmkin ekenin kórsetedi<ref>{{Cite journal |last1=Durau |first1=Julia |last2=Diehl |first2=Sandra |last3=Terlutter |first3=Ralf |date=2022-01-01 |title=Motivate me to exercise with you: The effects of social media fitness influencers on users' intentions to engage in physical activity and the role of user gender |url=https://doi.org/10.1177/20552076221102769 |journal=Digital Health |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=8 |article-number=20552076221102769 |doi=10.1177/20552076221102769 |issn=2055-2076 |pmc=9125114 |pmid=35615268}}</ref>. Sport zalına baylanıslı sociallıq tarmaqlardaǵı taǵı bir ósip atırǵan tendenciya — sport zalında adamlardı uyaltıw. Kontent avtorı Djessika Fernandestiń Twitch platformasında jariyalaǵan hám keń tarqalǵan videosında onıń sport zalında salmaq kóterip atırǵanı, al artta bir erkektiń oǵan qarap turǵanı kórsetilgen. Bul video sociallıq tarmaqlar dáwirindegi narcissizm hám sport zalı mádeniyatınıń barǵan sayın zıyanlı bolıp baratırǵanı haqqında keń talqılawǵa sebep bolǵan. Video burın tek shınıǵıwǵa arnalǵan sport zallarınıń endi ataqlı yamasa ataqqa umtılatuǵın blogerler ushın syomka ornına aylanıp, átiraptaǵı adamlardıń óz erkine qarsı jámiyetshilik kóz aldına túsip qalıwı sıyaqlı jańa tendenciyanı sınǵa alıwǵa alıp kelgen. Bul mádeniyatqa baylanıslı óz pikirin bildirgen bodibildingshi Djoi Svoll sport zalındaǵı qısım kórsetiwge qarsı gúresiw kerek ekenin, biraq Fernandestiń videosındaǵı erkektiń bunday qılıqqa ayıplı emes ekenin aytqan<ref>{{Cite web |date=23 February 2023|title=Bodybuilder Joey Swoll has had enough of fitness influencers |url=https://nypost.com/2023/02/23/bodybuilder-joey-swoll-has-had-enough-of-fitness-influencers/ |access-date=2023-05-17 |author= Kristen Fleming}}</ref>. Sociallıq tarmaqlar bodibilding dúnyasına kóbirek itibar qaratıp atırǵan bolsa da, ele de dawlı máseleler bar. 2025-jılǵı izertlew AQSH penen Kanadadaǵı 1553 bala hám erkek arasında bulshıq etlilikke baǵdarlanǵan sociallıq tarmaq mazmunı menen bulshıq et dismorfiyası arasındaǵı baylanıstı úyrengen. Izertlewshiler bulshıq etli deneler, bulshıq et ósiriwshi qosımshalar hám dáriler kórsetilgen mazmundı jiyi kóriwdiń bulshıq et dismorfiyasınıń bolıw itimallıǵınıń joqarıraq bolıwı menen baylanıslı ekenin anıqlaǵan. Bul baylanıslar qatnasıwshılardıń sociallıq tarmaqlarda ótkeretuǵın waqtı esapqa alınǵannan keyin de saqlanǵan, bul kórilgen mazmunnıń túri de áhmiyetli bolıwı múmkin ekenin kórsetedi<ref>{{Cite journal |last1=Ganson |first1=Kyle T. |last2=Testa |first2=Alexander |last3=Rodgers |first3=Rachel F. |last4=Nagata |first4=Jason M. |date=2025-06-01 |title=Associations between muscularity-oriented social media content and muscle dysmorphia among boys and men |journal=Body Image |volume=53 |article-number=101903 |doi=10.1016/j.bodyim.2025.101903 |issn=1740-1445|doi-access=free |pmid=40367828 }}</ref>. Sociallıq tarmaqlardaǵı bodibilding mazmunınıń jaslarǵa<ref name="Klier, Rommerskirchen & Brixius 2022">{{cite journal |last1=Klier |first1=Kristina |last2=Rommerskirchen |first2=Tessa |last3=Brixius |first3=Klara |date=2022-12-27 |title=#fitspiration: a comparison of the sport-related social media usage and its impact on body image in young adults |journal=BMC Psychology |volume=10 |issue=1 |article-number=320 |doi=10.1186/s40359-022-01027-9 |issn=2050-7283 |pmc=9793811 |pmid=36575554 |doi-access=free}}</ref> hám olardıń óz denesin qabıl etiwine tásiri haqqında alańlawshılıq artıp atır, sebebi olar kóbinese ózlerin internettegi sport zalı blogerleri menen salıstıradı. Bul alańlawshılıq steroid qollanıw haqqındaǵı ashıqlıqtıń jetispewshiligi menen jáne de kúsheyedi, sebebi kóp blogerler ózleriniń «tábiyiy» bodibildingshi ekenin anıqlamaydı yamasa preparatlar qollanatuǵının ashıqtan-ashıq biykarlaydı. Bul tábiyiy jol menen nege erisiwge bolatuǵını hám neniń anabolikalıq steroidlerdi talap etetuǵını arasındaǵı shegaranı anıq emes etedi. Bul másele tek jaslarǵa tiyisli emes. Salmaq kóteriwshi úlkenler de ózleri kóretuǵın mazmun sebepli óz denesin durıs qabıl etpewi múmkin, bul awqatlanıw menen shınıǵıwǵa salamat emes qatnasqa alıp keliwi múmkin. Ayırım jaǵdaylarda bul dene dismorfiyası yamasa awqatlanıwdıń buzılıwı sıyaqlı psixikalıq densawlıq máselelerine sebep bolıwı múmkin. Biraq sońǵı waqıtları kóbirek blogerler steroid qollanatuǵını haqqında ashıq aytıp, internette kóbirek ashıqlıqtı jaqlay baslaǵan. Bul anabolikalıq steroidlerdiń qáwpi haqqında dawam etip atırǵan talqılawlarǵa sebep bolǵan. Kópshilik bunı unamlı ózgeris dep esaplaydı, sebebi ol bul zatlardıń tásiri, qollanılıwı hám qáwpi haqqında xabardarlıqtı arttırıp, auditoriyanı eskertedi. Keń talqılanatuǵın taǵı bir tema — bodibildingtegi psixikalıq densawlıq<ref name="Longobardi et al 2017">{{cite journal |last1=Longobardi |first1=Claudio |last2=Prino |first2=Laura Elvira |last3=Fabris |first3=Matteo Angelo |last4=Settanni |first4=Michele |year=2017 |title=Muscle dysmorphia and psychopathology: Findings from an Italian sample of male bodybuilders |url=https://iris.unito.it/bitstream/2318/1644445/1/Main%20Document_R1_Clean_4aperto.pdf |journal=Psychiatry Research |publisher=Elsevier BV |volume=256 |pages=231–236 |doi=10.1016/j.psychres.2017.06.065 |pmid=28646788 |hdl=2318/1644445 |issn=0165-1781 |access-date=2025-09-15 |doi-access=free}}</ref>, sebebi joqarıda aytılǵan psixologiyalıq qıyınshılıqlar hár qıylı jastaǵı hám hár túrli ortalıqtaǵı háwesker salmaq kóteriwshilerge tásir etiwi múmkin. Izertlewshiler sonday-aq nátiyjeni hám sırtqı kóriniske tásir etetuǵın dárilerdiń bazarındaǵı sociallıq tarmaq blogerleriniń ornın úyrengen. 2023-jılǵı izertlew usınday zatlarǵa qánigelesken 20 blogerdiń internettegi iskerligin talqılap, olardıń ayırımları gúmanlı yamasa nızamsız bolıwı múmkin bolǵan túrli ónimler menen xızmetlerdi úgit-násiyatlaytuǵının anıqlaǵan. Tańlanǵan blogerlerdiń úshewiniń bir millionnan aslam jazılıwshısı bolǵan. Bul nátiyjeler internettegi fitnes tulǵalarınıń nátiyjeni arttıratuǵın zatlardı keń auditoriyaǵa kóbirek kórinetuǵın hám qoljetimli etiwdegi ornı haqqında alańlawshılıq tuwdıradı<ref>{{Cite journal |last1=Conway |first1=Anna |last2=Krawczyk |first2=Noa |last3=McGaffey |first3=Frances |last4=Doyle |first4=Sheri |last5=Baaklini |first5=Vanessa |last6=Marshall |first6=Alison D. |last7=Treloar |first7=Carla |last8=Davis |first8=Corey S. |last9=Colledge-Frisby |first9=Samantha |last10=Grebely |first10=Jason |last11=Cerdá |first11=Magdalena |date=2023-09-01 |title=Typology of laws restricting access to methadone treatment in the United States: A latent class analysis |journal=International Journal of Drug Policy |volume=119 |article-number=104141 |doi=10.1016/j.drugpo.2023.104141 |pmid=37540917 |pmc=11790254 |issn=0955-3959}}</ref>. == Baǵdarları == === Kásiplik bodibilding === Házirgi bodibilding tarawında «kásiplik» termini ádette háweskerler arasındaǵı saralaw jarıslarında jeńiske erisip, óz shólkeminen «kásiplik karta» alǵan bodibildingshini bildiredi. Kásiplik bodibildingshiler aqshalay sıylıqları bar jarıslarǵa qatnasıw huqıqına iye boladı. Kásiplik karta sportshıǵa onı bergen federaciyadan basqa federaciyalardıń jarıslarına qatnasıwǵa tıyım saladı<ref>{{Cite web|title=IFBB FAQ|url=https://ifbb.com/ifbb-faq/|access-date=2023-02-08|website=International Fitness and Bodybuilding Federation|language=en-GB|archive-date=February 8, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230208100337/https://ifbb.com/ifbb-faq/|url-status=live}}</ref>. Tabısına qaray bul bodibildingshiler basqa sport túrleriniń sportshıları sıyaqlı qáwenderlerden aqsha alıwı múmkin. === Tábiyiy bodibilding === Ayırım steroidlerdiń qımbatlıǵı, densawlıqqa keri tásiri hám nızamsızlıǵı haqqında alańlawshılıqtıń artıwına baylanıslı kóplegen shólkemler dúzilip, ózlerin «tábiyiy» bodibilding jarısları dep atay baslaǵan. Bunnan basqa, bodibildingti úgit-násiyatlawshılardıń kópshiligi keń jámiyetshiliktiń bodibildingke «ádetten tıs» degen kózqarasınan qutılıwǵa umtılǵan. Olar denesi ádewir qoljetimli hám haqıyqıy kórinetuǵın qatnasıwshılardı jarıslarǵa qosıp, bodibilding sportına keńirek auditoriyanı tartıwǵa erisken<ref name="natural">{{cite web|url=https://www.bodybuilding.com/fun/beginner_natural_bodybuilding_guide.htm|title=Beginner's Guide To Natural Bodybuilding Competition: Disseminating Misconception From Reality!|website=Bodybuilding.com|date=May 10, 2009|access-date=2020-01-24|archive-date=January 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126101905/https://www.bodybuilding.com/fun/beginner_natural_bodybuilding_guide.htm|url-status=live}}</ref>. Tábiyiy jarıslarda tekseriw tártibi shólkemlerge qaray ótirikti anıqlaǵıshtan baslap sidikti analizlewge shekem hár túrli boladı. Jazalar da shólkemlerge qaray waqıtsha shetletiwden baslap jarıslarǵa qatnasıwǵa qatań tıyım salıwǵa shekem ózgeredi. Tábiyiy shólkemlerdiń tıyım salınǵan zatlardıń óz dizimi bar, sonlıqtan qaysı zatlarǵa tıyım salınǵanı haqqında hárbir shólkemniń saytınan maǵlıwmat alıw áhmiyetli. Tábiyiy bodibilding shólkemleri kóp, olardıń irilerine MuscleMania, Ultimate Fitness Events (UFE), INBF/WNBF hám INBA/PNBA kiredi. Bul shólkemler AQSHta yamasa pútkil dúnyada isleydi hám tek bas keńsesi jaylasqan el menen sheklenip qalmaydı<ref name="natural" />. === Erler fizikalıq kelbeti === Ashıq bodibildingti «júdá úlken», «kelbetsiz» hám densawlıqqa zıyanlı dep esaplaǵanlar sebepli 2013-jılı jańa kategoriya dúzilgen<ref>{{Cite web|last=Spice|first=Robyn Charlotte|date=2016|title=Strong is the new slim: a study of the body and gender amongst female free weights users| publisher=University of Stirling|url=http://dspace.stir.ac.uk/handle/1893/24355|language=en|access-date=April 23, 2021|archive-date=May 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512151142/https://dspace.stir.ac.uk/handle/1893/24355|url-status=live}}</ref>. Bul kategoriya boyınsha birinshi «Men's Physique Olympia» jeńimpazı Mark Uingson bolǵan, onnan keyin tórt jıl izbe-iz Djeremi Buendia jeńiske erisken. Ashıq bodibilding sıyaqlı, bul kategoriyada da tábiyiy hám ádettegi bólimler bar. Olardıń tiykarǵı ayırmashılıǵı — erler fizikalıq kelbeti kategoriyasınıń qatnasıwshıları ádettegi poza kiyiminiń ornına uzın plyaj shortıların kiyedi, al ashıq bodibildingshiler olarǵa qaraǵanda ádewir iri hám bulshıq etli boladı<ref>{{Cite web|date=2020-11-27|title=How Bodybuilding is Judged, Different Divisions, and Scoring|url=https://barbend.com/how-bodybuilding-is-judged/|access-date=2021-04-23|website=BarBend|language=en-US|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423123452/https://barbend.com/how-bodybuilding-is-judged/|url-status=live}}</ref>. Ashıq bodibildingshilerdiń poza kórsetiw kompleksi keń, al bul kategoriya tiykarınan aldınan hám artınan kórsetiletuǵın pozalar boyınsha bahalanadı<ref>{{Cite web|date=2005-03-20|title=Excellence In Execution: Perfecting The Pose|url=https://www.bodybuilding.com/fun/drobson62.htm|access-date=2021-04-23|website=Bodybuilding.com|language=en|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423123443/https://www.bodybuilding.com/fun/drobson62.htm|url-status=live}}</ref>. Erler fizikalıq kelbeti kategoriyasınıń kóp qatnasıwshılarınıń salmaǵı shama menen 90 kg nan aspaydı hám olardıń denesi ashıq bodibildingshilerge qaraǵanda qoljetimlirek hám estetikalıq jaqtan kórkemirek boladı<ref>{{Cite journal|last1=Roberts|first1=Brandon M|last2=Helms|first2=Eric R|last3=Trexler|first3=Eric T|last4=Fitschen|first4=Peter J|date=2020-01-31|title=Nutritional Recommendations for Physique Athletes|journal=Journal of Human Kinetics|volume=71|pages=79–108|doi=10.2478/hukin-2019-0096|issn=1640-5544|pmc=7052702|pmid=32148575}}</ref>. Bul kategoriya áste baslanǵan bolsa da, ol júdá tez rawajlanǵan hám házirgi waqıtta ashıq bodibildingke qaraǵanda ataqlıraq bolıp kórinedi<ref>{{Cite book|title=From 'Classical' To 'Freaky:' An Exploration of the Development of Dominant, Organised, Male Bodybuilding Culture|url=http://research.gold.ac.uk/id/eprint/8006/|publisher=Goldsmiths, University of London|date=February 2012|degree=doctoral|first=Dimitrios|last=Liokaftos|access-date=April 23, 2021|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423123444/http://research.gold.ac.uk/id/eprint/8006/|url-status=live}}</ref>. === Klassikalıq fizikalıq kelbet === Bul — erler fizikalıq kelbeti menen bodibilding arasındaǵı orta kategoriya. Onda ólshem menen massadan góre simmetriyaǵa, proporciyaǵa, deneniń kórkem sızıqlarına hám jińishke belge kóbirek itibar beriledi<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2007-02-24 |title=A Brief History of the Classic Physique |url=https://www.muscleandfitness.com/flexonline/training/brief-history-classic-physique/ |access-date=2024-10-23 |website=Muscle & Fitness |language=en-US}}</ref>. Bul kategoriyanıń qatnasıwshıları ashıq kategoriyadaǵı bodibildingshiler sıyaqlı iri emes, biraq erler fizikalıq kelbeti kategoriyasınıń qatnasıwshılarındayın kishi de emes. Olar ayaqlardı uzın shortılar menen jasıratuǵın erler fizikalıq kelbeti kategoriyasınan ayırmashılıǵı, ashıq kategoriyadaǵıday ayaqların kórsetiw ushın erkekler ishki kiyiminde yamasa poza kiyiminde shıǵadı. Bahalawda gewdeniń bel tárepke qaray jińishkerip turǵanın hám ashıq bodibildingtegi qarınnıń shıǵıp turıwınıń joq ekenin kórsetetuǵın, mısalı, qarındı ishke tartıw sıyaqlı ayırım pozalarǵa da itibar beriledi. [[Fayl:Chris Bumstead on Gymshark.jpg|thumb|253x253px|Klassikalıq fizikalıq kelbet boyınsha altı márte «Mr. Olympia» chempionı Kris Bamsted]] «Mr. Olympia» jarısındaǵı klassikalıq fizikalıq kelbet bólimi 2016-jılı baslanǵan. Denni Xester bul bólimniń birinshi jeńimpazı bolǵan. 2024-jılǵı maǵlıwmatlar boyınsha Kris Bamsted altı márte «Mr. Olympia» chempionı<ref>{{Cite web |last=Bachu |first=Ramya |date=2022-12-18 |title=Bodybuilding World Reacts to Chris Bumstead's Fourth Mr.Olympia Triumph |url=https://www.essentiallysports.com/us-sports-news-bodybuilding-news-can-sleep-peacefully-seeing-dad-win-bodybuilding-world-reacts-to-chris-bumsteads-fourth-mr-olympia-triumph-classic-physique/ |access-date=2023-08-30 |website=EssentiallySports}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lockridge |first=Roger "Rock" |date=2024-10-13 |title=Chris Bumstead Wins 6th Olympia Classic Physique Title, Announces Retirement |url=https://www.muscleandfitness.com/flexonline/flex-news/olympia-2024-chris-bumstead-wins-6th-straight-classic-physique-title-announces-retirement/ |access-date=2024-10-23 |website=Muscle & Fitness |language=en-US}}</ref>. === Hayallar bodibildingi === 1960-jıllardaǵı hayallar háreketi hám ulıwma fitnes revolyuciyası hayal sulıwlıǵına jańa, basqasha kózqaraslardı payda etken, olarǵa shımır bulshıq etli sportlıq dene de kirgen. Bunday sportlıq dene moda jurnalları sıyaqlı kóplegen ataqlı ǵalaba xabar qurallarında kórine baslaǵan. Hayal bodibildingshiler dástúrli hayallıq túsiniginiń shegaraların ózgertken, sebebi olardıń deneleri bulshıq etlerdiń tek erkeklerge ǵana tán emes ekenin kórsetken<ref>{{Cite book|last=Locks|first=Adam|url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203809457|title=Critical Readings in Bodybuilding|date=2013-03-01|publisher=Routledge|doi=10.4324/9780203809457|isbn=978-0-203-80945-7|access-date=October 4, 2021|archive-date=April 5, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405222233/https://www.taylorfrancis.com/books/edit/10.4324/9780203809457/critical-readings-bodybuilding-niall-richardson-adam-locks|url-status=live}}</ref>. [[Fayl:Nikki_Fuller.jpg|thumb|190px|Poza kórsetip atırǵan Nikki Fuller]] 1978-jılı Genri Makgi shólkemlestirgen hám Kanton qalasında (Ogayo shtatı) ótkerilgen AQSH hayallarınıń birinshi milliy fizikalıq kelbet chempionatı ulıwma alǵanda hayallar arasındaǵı birinshi haqıyqıy bodibilding jarısı, yaǵnıy qatnasıwshılar tek bulshıq etleriniń rawajlanıwı boyınsha bahalanǵan birinshi jarıs dep esaplanadı<ref>Todd, Jan, "Bodybuilding", St. James Encyclopedia of Pop Culture, Gale Group, 1999</ref>. 1980-jılı kásiplik bodibildingshiler ushın eń abıraylı jarıs — birinshi «Ms. Olympia» (dáslep «Miss Olympia» dep atalǵan) ótkerilgen. Onıń birinshi jeńimpazı sol jılı aldınıraq NPC dıń AQSH chempionatında da jeńiske erisken Reychel Maklish bolǵan. Bul jarıs hayallar bodibildingi ushın úlken burılıs noqatı bolǵan. 1985-jılı «Pumping Iron II: Hayallar» hújjetli filmi shıqqan. Onda bir neshe hayaldıń 1983-jılı «Caesars Palace» miymanxanasında ótkerilgen Dúnya kubogı chempionatına tayarlanıwı kórsetilgen. Filmde ásirese Kris Aleksander, Lori Bouen, Lidiya Cheng, Karla Danlep, Bev Frensis hám Maklish kórsetilgen. Ol waqıtta Frensis haqıyqatında pauerliftingshi bolǵan, biraq tez arada bodibildingke tabıslı ótip, 1980-jıllardıń aqırı hám 1990-jıllardıń basındaǵı jetekshi qatnasıwshılardıń birine aylanǵan<ref>{{Cite web |last=Shain |first=Cera R. |date=March 20, 2019 |title="The Most Muscular Woman I Have Ever Seen": Bev Francis's Performance of Gender in Pumping Iron II: The Women |url=https://digitalcommons.usf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=9133&context=etd |access-date=November 2, 2023 |page=43}}</ref>. Oǵan jaqın fitnes hám figura jarısları ataqlılıǵı boyınsha hayallar bodibildingin artta qaldırıp, bodibilding ushın kerekli bulshıq et dárejesin rawajlandırıwdı qálemeytuǵın hayallarǵa basqa múmkinshilik bergen. Maklish házirgi hayal bodibildingshilerden góre, búgingi fitnes hám figura jarıslarınıń qatnasıwshılarına kóbirek uqsaǵan<ref>{{Cite magazine |last=Teper |first=Lonnie |url=https://www.ironmanmagazine.com/wp-content/uploads/articles/6504-Rachel-McLish.pdf |title=Legendary Lady |date=April 6, 2006 |magazine=Ironman Magazine |page=2}}</ref>. E. Uilma Konner 2011-jılı Lavlend qalasında (Kolorado shtatı) ótkerilgen NPC jarısına 75 jas 349 kúnlik jasında qatnasqan<ref>{{Cite book|title=Guinness World Records 2014|last=Glenday|first=Craig | name-list-style = vanc |publisher=The Jim Pattison Group|year=2013|isbn=978-1-908843-15-9|page=[https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse_r3e7/page/60 60]|url=https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse_r3e7/page/60}}</ref>. Keyin ala 2012-jılı, 77 jasında, Ginnesstiń rekordlar kitabı onı Ernestin Shepardtıń rekordın buzıp<ref>https🖉{{Cite web|url=http://www.today.com/news/nyads-not-alone-7-senior-citizens-superhuman-strength-8c110677168C11067716|title=Nyad's not alone: 7 senior citizens with superhuman strength|website=TODAY.com |date=September 3, 2013 }}</ref>, jarıslarǵa qatnasıwshı eń jası úlken hayal bodibildingshi dep jariyalaǵan<ref name="ibtimes1">{{cite web|url=http://www.ibtimes.com/oldest-female-bodybuilder-77-year-old-edith-connor-breaks-guinness-world-record-700529 |title=Oldest Female Bodybuilder, 77-Year-Old Edith Connor, Breaks Guinness World Record |publisher=Ibtimes.com |date= 29 May 2012|access-date=2014-02-08}}</ref>. == Jarıslar == Bodibilding jarıslarında bodibildingshiler saxnada «estetikalıq jaqtan kórkem» deneni kórsetiwge umtıladı<ref>{{cite web| title = Top 10 Most Impressive Bodybuilder Physiques of All Time| publisher = Muscleprodigy| url = http://www.muscleprodigy.com/top-10-most-impressive-bodybuilder-physiques-of-all-time-arcl-1797.html| access-date = June 14, 2013| archive-date = July 29, 2017| archive-url = https://web.archive.org/web/20170729212646/https://www.muscleprodigy.com/top-10-best-bodybuilder-physiques-of-all-time/| url-status = live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://muscletime.com/news/judging-the-2008-mr-olympia-judges-provide-full-transparency-and-complete-explanation-of-results|title=Judging the 2008 Mr. Olympia: Judges Provide Full Transparency and Complete Explanation of Results|publisher=Muscletime|access-date=June 14, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20190516184738/http://muscletime.com/news/judging-the-2008-mr-olympia-judges-provide-full-transparency-and-complete-explanation-of-results|archive-date=May 16, 2019|url-status=dead}}</ref>. Dáslepki bahalawda qatnasıwshılar bir qatar májbúriy pozalardı orınlaydı: aldınan arqanıń keń bulshıq etin jayıw, artınan arqanıń keń bulshıq etin jayıw, aldınan eki qoldıń bicepsin kórsetiw, artınan eki qoldıń bicepsin kórsetiw, qaptaldan kókirekti kórsetiw, qaptaldan tricepsti kórsetiw, «eń bulshıq etli» poza (tek erkekler ushın), qarın hám san bulshıq etlerin kórsetiw. Hárbir qatnasıwshı óz denesin kórsetiw ushın jeke xoreografiyalıq kompleks te orınlaydı. Poza kórsetiw basqıshınıń aqırında, tóreshiler bahalawdı tamamlap atırǵanda, ádette qatnasıwshılar birgelikte poza kórsetedi. Bodibildingshilerge aynanıń aldında yamasa treneriniń basshılıǵında poza kórsetiwdi kóp shınıǵıw usınıs etiledi<ref>{{Cite web |title=Posing Room |url=https://ultimatefitnessbirmingham.co.uk/posing-room/ |access-date=2024-07-04 |website=Ultimate Fitness Birmingham |language=en-GB}}</ref>. Fizikalıq kúsh eń áhmiyetli bolǵan palwanlar yamasa pauerlifting jarıslarınan ayırmashılıǵı, yamasa tiykarǵı itibar kúsh penen texnikaǵa teń bólinetuǵın [[Awır atletika|awır atletikadan]] ayırmashılıǵı, bodibilding jarıslarında ádette tayarlıqqa, ólshemge hám simmetriyaǵa itibar beriledi. Hár túrli shólkemler jarıstıń belgili bir táreplerine itibar beredi hám geyde hár túrli kategoriyalarǵa iye boladı<ref>{{Cite journal|last1=Probert|first1=Anne|last2=Leberman|first2=Sarah|last3=Palmer|first3=Farah|date=2007-03-01|title=New Zealand Bodybuilder Identities: Beyond Homogeneity|url=https://doi.org/10.1177/1012690207081921|journal=International Review for the Sociology of Sport|language=en|volume=42|issue=1|pages=5–26|doi=10.1177/1012690207081921|s2cid=144186372|issn=1012-6902|url-access=subscription}}</ref>. === Tayarlıq === ==== Massa jıynaw hám maydı azaytıw ==== [[Fayl:Lukáš_Osladil.jpg|right|thumb|«Eń bulshıq etli» pozanıń bir túrin kórsetip atırǵan Lukash Osladil]] Házirgi jarıslarǵa qatnasatuǵın bodibildingshilerdiń kópshiligi qollanatuǵın ulıwma strategiya — jıldıń kóp bóleginde («jarıslardan tıs dáwir») bulshıq et massasın jıynaw, al jarısqa shama menen 12–14 hápte qalǵanda bulshıq et massasın ilajı barınsha saqlap, deneniń mayın maksimal azaytıw («keptiriw»). Massa jıynaw dáwiri energiya balansınıń oń bolıwın, yaǵnıy kaloriyanıń artıqsha bolıwın talap etedi. Artıqsha kaloriyanıń muǵdarı adamnıń maqsetine baylanıslı, sebebi kaloriyanıń kóbirek artıqsha bolıwı hám massa jıynaw dáwiriniń uzaǵıraq bolıwı kóbirek may toqımasın payda etedi. Energiya balansına salıstırǵanda kaloriyanıń artıqsha bolıwı bulshıq etlerdiń anabolizm jaǵdayında bolıwın támiyinleydi<ref>{{cite news|url=https://www.mensjournal.com/food-drink/reverse-dieting-how-go-cut-bulk-without-gaining-fat|work=Men's Journal|title=Reverse Dieting: How to Go From Cut to Bulk Without Gaining Fat|date=December 2017|access-date=2020-01-24|archive-date=January 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124222218/https://www.mensjournal.com/food-drink/reverse-dieting-how-go-cut-bulk-without-gaining-fat|url-status=live}}</ref>. Keptiriw dáwiri energiya balansınıń teris bolıwın, yaǵnıy kaloriyanıń jetispewshiligin talap etedi. Keptiriwdiń tiykarǵı maqseti — bulshıq ettiń ilajı barınsha kóp bólegin saqlap, maydı jaǵıw. Kaloriya jetispewshiligi qanshelli úlken bolsa, salmaq sonshelli tez azayadı. Biraq kaloriyanıń úlken jetispewshiligi bulshıq et toqımasın joǵaltıw qáwpin de payda etedi<ref>{{cite journal | vauthors = Lambert CP, Frank LL, Evans WJ | s2cid = 17233384 | title = Macronutrient considerations for the sport of bodybuilding | journal = Sports Medicine | volume = 34 | issue = 5 | pages = 317–27 | date = March 2004 | pmid = 15107010 | doi = 10.2165/00007256-200434050-00004 }}</ref>. Massa jıynaw hám keptiriw strategiyası nátiyjeli dep esaplanadı, sebebi bulshıq ettiń úlkeyiwi menen oń energiya balansı arasındaǵı baylanıs anıq dálillengen<ref>the science and development of muscle hypertrophy, Dr. Brad Schoenfeld, page 139-140</ref>. Kaloriyanıń uzaq waqıt artıqsha bolıwı sportshıǵa kaloriya teń bolǵan jaǵdayǵa qaraǵanda kóbirek maysız massa jıynawǵa múmkinshilik beredi. Biraz may massası da jıynaladı, sportshılar onı keptiriw dáwirinde maysız massanı ilajı barınsha saqlap, jaǵıwǵa umtıladı. Biraq keptiriw dáwirinde pútkil process ózin aqlaytuǵınday jetkilikli maysız massanı saqlaw múmkin be, joq pa — bul anıq emes<ref>{{Cite journal|title=Nutrition, Pharmacological and Training Strategies Adopted by Six Bodybuilders: Case Report and Critical Review|first1=Paulo|last1=Gentil|first2=Claudio Andre Barbosa|last2=de Lira|first3=Antonio|last3=Paoli|first4=José Alexandre Barbosa|last4=dos Santos|first5=Roberto Deivide Teixeira|last5=da Silva|first6=José Romulo Pereira|last6=Junior|first7=Edson Pereira|last7=da Silva|first8=Rodrigo Ferro|last8=Magosso|date=March 24, 2017|journal=European Journal of Translational Myology|volume=27|issue=1|pages=6247|doi=10.4081/ejtm.2017.6247|pmid=28458804|pmc=5391526}}</ref><ref name="Lenzi Teixeira de Jesus Schoenfeld 2021 pp. 2546–2551">{{cite journal |last1=Lenzi |first1=Jaqueline L. |last2=Teixeira |first2=Emerson L. |last3=de Jesus |first3=Guilherme |last4=Schoenfeld |first4=Brad J. |last5=de Salles Painelli |first5=Vitor |title=Dietary Strategies of Modern Bodybuilders During Different Phases of the Competitive Cycle |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) |volume=35 |issue=9 |year=2021 |issn=1064-8011 |doi=10.1519/jsc.0000000000003169 |pages=2546–2551|pmid=31009437 |s2cid=128359542 }}</ref>. ==== Taza massa jıynaw ==== Deneniń mayın kóbeytpey bulshıq et massasın arttırıwǵa umtılıw taza massa jıynaw dep ataladı. Jarısqa qatnasatuǵın bodibildingshiler qısqa «jarıs máwsiminde» eń jaqsı kóriniske erisiwge umtıladı<ref>{{Cite web|url=https://www.bodybuilding.com/content/the-clean-bulk-a-new-approach-to-adding-offseason-muscle.html|title=The Clean Bulk: A New Approach To Adding Offseason Muscle|date=2016-10-16|website=Bodybuilding.com|language=en-US|access-date=2020-04-07|archive-date=April 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407000732/https://www.bodybuilding.com/content/the-clean-bulk-a-new-approach-to-adding-offseason-muscle.html|url-status=live}}</ref>. Taza massa jıynaw kóbirek waqıttı aladı hám adam umtılatuǵın may hám bulshıq et massasınıń úlesine erisiwdiń anaǵurlım ıqtiyatlı usılı bolıp tabıladı. Maydı az, bulshıq et massasın kóp saqlawdıń keń tarqalǵan usılı — massa jıynaw menen azaytıw arasındaǵı teńsalmaqlılıqtı saqlaw ushın kaloriyası joqarıraq hám tómenirek kúnlerdi almastırıp turıw. Kóplegen taza massa jıynaw dietaları orta muǵdardaǵı uglevodlar, orta muǵdardaǵı belok hám az muǵdardaǵı maylar menen baslanadı<ref>Giblin, Chris. "Clean Bulking: for Frustrated Hard-Gainers, Clean Bulking Is Attainable If You Focus Your Diet Accordingly with the Right Foods and Strategy." ''Joe Weider's Muscle & Fitness'', vol. 75, no. 8, 2014, p. 89.</ref>. Taza massa jıynawdı saqlaw ushın hár kúni kaloriya maqsetine jetiw áhmiyetli. Tiykarǵı azıq zatları (uglevodlar, maylar hám beloklar) boyınsha maqsetler hárbir adam ushın hár túrli boladı, biraq olarǵa ilajı barınsha jaqınlasıw jaqsı. ==== «Kir» massa jıynaw ==== «Kir» massa jıynaw — jegen tiykarǵı azıq zatlarınıń anıq muǵdarın esaplamay, kóbinese burger hám qızarǵan kartoshka sıyaqlı paydasız awqatlar menen kaloriyanı júdá artıqsha muǵdarda jew. Sırtqı kórinisine itibar bermey, massanı tez jıynawǵa umtılatuǵın salmaq kóteriwshiler kóbinese usı usıldı tańlaydı. Bul usıldı kóbinese maydıń artıwına itibar bermey, ólshemin hám kúshin tez arttırıwdı qáleytuǵın bodibildingshiler jarıslardan tıs dáwirde qollanadı. Kaloriyanıń kópligi sebepli bul salmaqtıń tez artıwına hám bulshıq et massasınıń kóbeyiwine alıp keliwi múmkin, biraq ádette deneniń mayın da ádewir arttıradı. Bul artıqsha maydan qutılıw ushın keyin ádette anaǵurlım qatań keptiriw dáwiri kerek bolatuǵının bildiredi, bul fizikalıq hám psixologiyalıq jaqtan awır bolıwı múmkin. Bunnan basqa, qant hám zıyanlı maylarǵa bay qayta islengen awqatlardı kóp muǵdarda jew waqıt ótiwi menen júrek-qan tamır sistemasınıń densawlıǵına hám insulinge sezimtallıqqa keri tásir etiwi múmkin. Bul qáwiplerge qaramastan, ayırım salmaq kóteriwshiler «kir» massa jıynawdı psixologiyalıq jaqtan jeńilirek dep esaplaydı, sebebi ol awqatlanıwdı qatań jobalastırıw hám jegen awqattı esaplap barıw zárúrligin joq etedi<ref>{{Cite web|date=2010-06-13|title=Dirty Bulking: Why You Need To Know The Dirty Truth!|url=https://www.bodybuilding.com/content/dirty-bulking-why-you-need-to-know-the-dirty-truth.html|access-date=2023-02-08|website=Bodybuilding.com|author= Rian Evans|archive-date=February 8, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230208100337/https://www.bodybuilding.com/content/dirty-bulking-why-you-need-to-know-the-dirty-truth.html|url-status=dead}}</ref>. == Bulshıq ettiń ósiwi == Bodibildingshiler bulshıq ettiń úlkeyiwin eń joqarı dárejege jetkiziw ushın úsh tiykarǵı strategiyanı qollanadı: * salmaqlar yamasa serpimli/gidravlikalıq qarsılıq arqalı [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwları]]; * qosımsha belok hám kerek bolǵanda qosımshalardı óz ishine alǵan arnawlı awqatlanıw; * jetkilikli demalıs, sonıń ishinde [[Uyqı|uyqı]] hám shınıǵıwlar arasındaǵı tikleniw<ref>{{Cite news|date=2017-03-01|title=9 things every athlete needs to know about sleep and recovery|url=https://www.mensjournal.com/health-fitness/9-things-every-athlete-needs-know-about-sleep-and-recovery/|access-date=2021-10-14|website=Men's Journal|language=en-US|archive-date=October 29, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029171723/https://www.mensjournal.com/health-fitness/9-things-every-athlete-needs-know-about-sleep-and-recovery/|url-status=live}}</ref>. === Salmaq penen shınıǵıw === Intensiv salmaq penen shınıǵıw jumıs islegen bulshıq etlerde mikrojırtılıwlar payda etedi, bul ádette mikrotravma dep ataladı. Bulshıq ettegi usı mikrojırtılıwlar shınıǵıwdan keyin seziletuǵın awırıwǵa, yaǵnıy keyinge qalǵan bulshıq et awırıwına sebep boladı. Usı mikrotravmalardıń qálpine keliwi bulshıq ettiń ósiwine alıp keledi. Ádette bul awırıw shınıǵıwdan bir-eki kún keyin eń kúshli seziledi. Biraq bulshıq etler shınıǵıwlarǵa beyimlesken sayın awırıw azayadı<ref name="pmid7371625">{{cite journal | vauthors = MacDougall JD, Elder GC, Sale DG, Moroz JR, Sutton JR | s2cid = 28377940 | title = Effects of strength training and immobilization on human muscle fibres | journal = European Journal of Applied Physiology and Occupational Physiology | volume = 43 | issue = 1 | pages = 25–34 | date = February 1980 | pmid = 7371625 | doi = 10.1007/BF00421352 }}</ref>. Salmaq penen shınıǵıw bulshıq ettiń eki túrli úlkeyiwin — sarkoplazmalıq hám miofibrillyar úlkeyiwdi payda etiw arqalı bulshıq et ósiriwge baǵdarlanǵan. Sarkoplazmalıq úlkeyiw bulshıq etlerdiń kólemin arttıradı, sonlıqtan bodibildingshiler onı sportlıq kúshti arttıratuǵın miofibrillyar úlkeyiwden kóbirek qáleydi. Sarkoplazmalıq úlkeyiw qaytalawlar sanın arttırıw arqalı, al miofibrillyar úlkeyiw awırıraq salmaq kóteriw arqalı payda boladı<ref name="mot">{{cite web|title=Weight Training Intensity or Volume for Bigger Muscles?|date=October 15, 2010 |url=http://www.motleyhealth.com/strength/weight-training-intensity-or-volume-for-bigger-muscles|access-date=February 24, 2012|archive-date=March 10, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120310092836/http://www.motleyhealth.com/strength/weight-training-intensity-or-volume-for-bigger-muscles|url-status=live}}</ref>. Eki jaǵdayda da bulshıq etlerdiń kólemi de, kúshi de artadı (sol adam pútkilley salmaq kótermegen jaǵdayǵa salıstırǵanda), biraq itibar hár túrli bolıp tabıladı<ref name="mot" />. Bodibildingshiler ushın buwınlardı bekkem saqlaytuǵın hám salmaq penen shınıǵıwdan payda bolatuǵın tozıw jaraqatlarınıń qáwpin azaytatuǵın usıl menen shınıǵıw áhmiyetli. Bul bulshıq et kúshin buwındı óz ornınan jıljıtpaytuǵın, kerisinshe, onıń eń durıs poziciyada hám tuwrı turıwın támiyinleytuǵın usıl menen rawajlandırıwdı bildiredi<ref>{{cite book |last1=Waterbury |first1=Chad |title=Elite Physique: Building a Better Body |date=2022 |publisher=Human Kinetics |location=Champaign |isbn=978-1-7182-0378-5 |page=139}}</ref>. Fizioterapevt Chad Uoterberi aytqanınday: <blockquote>Deneniń joqarǵı bóliminiń tásirli kórinisin qáliplestiriwdiń zárúr tárepi — iyin buwınlarınıń salamatlıǵın hám pútinligin saqlaw [...] Iyinińizdiń tereńinde salmaq kótergende, ılaqtırǵanda yamasa urǵanda iyin súyegin turaqlı uslap turıw ushın birge isleytuǵın tórt kishi bulshıq et bar. Olardıń ishinde iyinniń artında jaylasqan ekewi — qıltanaq astı bulshıq eti hám kishi dumalaq bulshıq et — buwındı sırtqa qaray burap, iyin súyeginiń basın onıń oyıǵınıń ortasında uslap turadı. Buwınnıń bunday ortada turıwı iyinlerdiń tozıwınıń aldın aladı<ref>{{cite book |last1=Waterbury |first1=Chad |title=Elite Physique: Building a Better Body |date=2022 |publisher=Human Kinetics |location=Champaign |isbn=978-1-7182-0378-5 |page=139}}</ref>.</blockquote> Buwın ortada turǵanda, ol jaqsıraq jaylasadı hám tuwrı turadı, nátiyjede onıń ulıwma nátiyjeliligi hám ol arqalı túsiriletuǵın bulshıq et kúshiniń muǵdarı artadı<ref>{{cite book |last1=Boyton |first1=Erin |title=The Injury Guide: Eliminate Pain, Heal Your Injuries, and Keep Moving Forever |date=2026 |publisher=Penguin |location=Toronto |isbn=9780735247246 |page=58}}</ref>. === Awqatlanıw === Bodibildingshiler erisetuǵın bulshıq ettiń joqarı dárejede ósiwi hám tikleniwi arnawlı awqatlanıwdı talap etedi. Ulıwma alǵanda, bodibildingshilerge shınıǵıwların támiyinlew hám bulshıq et massasın arttırıw ushın kerekli belok penen energiyanı alıw maqsetinde salmaǵı birdey ádettegi adamǵa qaraǵanda kóbirek kaloriya kerek. Jarısqa tayarlanǵanda deneniń mayın azaytıw ushın kerekli muǵdardan azıraq kaloriya alıw júrek-qan tamır shınıǵıwları menen biriktiriledi. Beloklar, uglevodlar hám maylar — adam organizmine bulshıq et payda etiw ushın kerekli úsh tiykarǵı azıq zatı<ref>{{cite web|title=Major Nutrients in Food|work=WebMD |url=http://www.webmd.com/a-to-z-guides/major-nutrients-in-food-topic-overview|access-date=August 27, 2013|archive-date=September 5, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130905081801/http://www.webmd.com/a-to-z-guides/major-nutrients-in-food-topic-overview|url-status=live}}</ref>. Uglevodlardan, beloklardan hám maylardan alınatuǵın kaloriyalardıń qatnası bodibildingshiniń maqsetine qaray ózgeredi<ref>{{cite journal | vauthors = Manore MM, Thompson J, Russo M | title = Diet and exercise strategies of a world-class bodybuilder | journal = International Journal of Sport Nutrition | volume = 3 | issue = 1 | pages = 76–86 | date = March 1993 | pmid = 8499940 | doi = 10.1123/ijsn.3.1.76 | s2cid = 38151979 }}</ref>. ==== Uglevodlar ==== Uglevodlar bodibildingshiler ushın áhmiyetli orın iyeleydi. Olar organizmge shınıǵıwdıń hám tikleniwdiń awırlıǵın kóteriw ushın energiya beredi. Uglevodlar sonday-aq kletkalarǵa kerekli glyukozanı alıwǵa múmkinshilik beretuǵın insulin gormonınıń bóliniwin kúsheytedi. Insulin aminokislotalardı da kletkalarǵa jetkizedi hám belok sintezin kúsheytedi<ref>{{cite magazine|last=Skinner|first=Rob | name-list-style = vanc |magazine=Scholastic Coach and Athletic Director |title=Nutrition for Muscle Mass|date=March 2002|volume=71|issue=8|page=3 |id=ProQuest 208050071 |department=Sidelines |issn=1077-5625}}</ref>. Bulshıq et massasın arttırıwda insulinniń tásiri steroidlerge uqsas<ref>{{cite journal | vauthors = Dimitriadis G, Mitrou P, Lambadiari V, Maratou E, Raptis SA | title = Insulin effects in muscle and adipose tissue | journal = Diabetes Research and Clinical Practice | volume = 93 | issue = Suppl 1 | pages = S52-9 | date = August 2011 | pmid = 21864752 | doi = 10.1016/S0168-8227(11)70014-6 }}</ref>. Insulinsiz belok sintezin kúsheytiw múmkin emes. Bul uglevodlardı yamasa insulinniń bóliniwin de kúsheytetuǵın beloktı jemey, bulshıq et massasın arttırıw múmkin emes ekenin bildiredi<ref>{{cite journal | vauthors = Miranda L, Horman S, De Potter I, Hue L, Jensen J, Rider MH | s2cid = 6649224 | title = Effects of contraction and insulin on protein synthesis, AMP-activated protein kinase and phosphorylation state of translation factors in rat skeletal muscle | journal = Pflügers Archiv | volume = 455 | issue = 6 | pages = 1129–40 | date = March 2008 | pmid = 17957382 | doi = 10.1007/s00424-007-0368-2 }}</ref>. Bodibildingshiler glikemiyalıq indeksi tómen polisaxaridlerdi hám basqa da áste sińetuǵın uglevodlardı tańlaydı, olar glikemiyalıq indeksi joqarı qantlar menen kraxmallarǵa qaraǵanda energiyanı turaqlıraq bóledi. Bul áhmiyetli, sebebi glikemiyalıq indeksi joqarı uglevodlar insulinniń anaǵurlım bóliniwine sebep bolıp, organizmdi qosımsha energiyanı may túrinde jıynawǵa beyim jaǵdayǵa keltiredi. Biraq bodibildingshiler kóbinese shınıǵıwdan aldın, shınıǵıw waqtında hám/yamasa shınıǵıwdan keyin tez sińetuǵın ayırım qantlardı (kóbinese taza dekstroza yamasa maltodekstrin túrinde) qabıl etedi. Bul bulshıq ettegi glikogen qorın tolıqtırıwǵa hám bulshıq ettegi belok sintezin xoshametlewge járdem beriwi múmkin<ref>{{cite web|last=King|first=Michael W.|name-list-style=vanc|title=Substrates for Gluconeogenesis|publisher=IU School of Medicine|url=http://web.indstate.edu/thcme/mwking/gluconeogenesis.html|access-date=March 11, 2007|archive-date=June 21, 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20000621005841/http://web.indstate.edu/thcme/mwking/gluconeogenesis.html|url-status=live}}</ref>. ==== Belok ==== [[Fayl:Protein_shake.jpg|thumb|Belok untaǵı (ortada) menen sútten (shepte) tayarlanatuǵın belok kokteylleri — keń tarqalǵan qosımsha]] Qısqaratuǵın bulshıq etlerdiń kúshin aktin hám miozin háreket beloklarınıń jumısı payda etedi. Kortizol bulshıq ettiń aminokislotalardı sińiriwin azaytadı hám belok sintezin únemleydi<ref>{{cite book | vauthors = Manchester KL |chapter=Sites of Hormonal Regulation of Protein Metabolism|chapter-url=https://books.google.com/books?id=EgMwXpQRGQ8C&pg=PA229|pages=229–98 |veditors = Munro HN |year=2012|title=Mammalian Protein Metabolism, Volume 4|publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-14257-1}}</ref>. Házirgi usınıslar boyınsha, bodibildingshiler deneniń quramın saqlaw hám jaqsılaw ushın ulıwma kaloriyanıń 25–30 % in belok túrinde alıwı kerek<ref name="LambertCP">{{cite journal | vauthors = Lambert CP, Frank LL, Evans WJ | s2cid = 17233384 | title = Macronutrient considerations for the sport of bodybuilding | journal = Sports Medicine | volume = 34 | issue = 5 | pages = 317–27 | year = 2004 | pmid = 15107010 | doi = 10.2165/00007256-200434050-00004 }}</ref>. Bul keń talqılanatuǵın tema: kóp adamlar kúnine dene salmaǵınıń hárbir kilogramına shama menen 2,2 gramm belok eń jaqsısı dep esaplaydı, ayırımları onnan azıraq muǵdar da jetkilikli dep esaplaydı, al basqaları onnan da kóbirek muǵdardı usınıs etedi<ref>{{Cite web|date=2004 | author= Samantha Heller|title=Protein: a guide to maximum muscle: confused? Let us separate the gristle from the meat |website= Men's Fitness |url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-114819458.html|access-date=2023-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20130703013711/http://www.highbeam.com/doc/1G1-114819458.html |archive-date=July 3, 2013 |via=[[HighBeam Research]] | url-status=usurped | url-access= subscription }}</ref>. Beloktı kún dawamında jiyi, ásirese shınıǵıw waqtında yamasa shınıǵıwdan keyin hám uyqı aldınan qabıl etiw kerek dep esaplanadı<ref>"Your nutrition problems solved; This month: pre- and postworkout nutrition, calculating protein intake and adding simple carbs". ''FLEX Magazine'', January 2005</ref>. Qabıl etiletuǵın beloktıń eń jaqsı túri haqqında da talqılawlar bar. Tawıq, túye tawıq, sıyır, shoshqa góshleri, balıq, máyek hám sút ónimleri, sonday-aq ayırım ǵozalar, tuqımlar, lobiya hám jasımıq belokqa bay. Awqatlanıwǵa qosımsha belok qosıw ushın kóbinese kazein yamasa sarısuw belogı qollanıladı. Sarısuw belogı kóplegen belok qosımshalarınıń quramında boladı hám joqarı biologiyalıq qunlılıǵı hám tez sińiwi sebepli kóp bodibildingshiler onı tańlaydı. Sarısuw belogı insulin dárejesine kazeinge qaraǵanda kúshlirek tásir etip, insulinniń shama menen eki ese kóp bóliniwine sebep boladı<ref>{{cite journal | vauthors = Burd NA, Yang Y, Moore DR, Tang JE, Tarnopolsky MA, Phillips SM | title = Greater stimulation of myofibrillar protein synthesis with ingestion of whey protein isolate v. micellar casein at rest and after resistance exercise in elderly men | journal = The British Journal of Nutrition | volume = 108 | issue = 6 | pages = 958–62 | date = September 2012 | pmid = 22289570 | doi = 10.1017/S0007114511006271 | doi-access = free }}</ref>. Kazein menen sarısuw belogın birge qabıl etiw bul tásirdi azǵana tómenletedi. Burın bodibildingshilerge biologiyalıq qunlılıǵı soyanıń belogınan joqarı belok kerek dep esaplanǵan. Soyanıń hayal gormonı — estrogenge uqsas tásiri bar delinip, onnan tıyılǵan. Biraq sońǵı izertlewler soyanıń quramında erkek organizmindegi estrogenler menen básekilesip, olardıń tásirin toqtata alatuǵın fitoestrogenler bar ekenin kórsetken<ref name="MikeFalcon">{{cite web|last=Falcon|first=Mike | name-list-style = vanc |url=http://www.maxmuscle.com/index.cfm?fa=article&doc_id=116&subcat=science|title=Estrogens, Testosterone & Phytoestrogens|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061025023850/http://www.maxmuscle.com/index.cfm?fa=article&doc_id=116&subcat=science|archive-date=October 25, 2006|website=maxmuscle.com}}</ref>. Soya, zıǵır hám fitoestrogenleri bar basqa da ósimlik ónimleri paydalı, sebebi olar gipofizdiń ayırım funkciyaların únemlep, organizmnen gormonlardı, dárilerdi hám qaldıqlardı shıǵaratuǵın bawırdıń P450 sistemasın artıqsha estrogendi belsendirek qayta islep, shıǵarıwǵa xoshametleydi<ref name="TestosteroneSyndrome">{{cite book| first1 = Eugene | last1 = Shippen | first2 = William | last2 = Fryer | name-list-style = vanc |title=The testosterone syndrome: the critical factor for energy, health, and sexuality: reversing the male menopause|publisher=M. Evans|location=New York|year=1998|isbn=978-0-87131-829-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/testosteronesynd00euge}}</ref>. ==== Awqatlanıw tártibi ==== Ayırım bodibildingshiler kúndelikli awqatın quramı birdey 5–7 márte awqatlanıwǵa bólip, belgili bir aralıqlarda (mısalı, hár 2–3 saatta) awqatlanadı. Bul usıl eki maqsetke xızmet etedi: keptiriw dáwirinde artıqsha jewdi sheklew hám massa jıynaw dáwirinde kóp muǵdarda awqat jewge múmkinshilik beriw. Kúnine úsh márte awqatlanıwǵa salıstırǵanda jiyirek awqatlanıw [[Metabolizm|bazalıq zat almasıw]] dárejesin arttırmaydı<ref>{{cite journal | vauthors = Verboeket-van de Venne WP, Westerterp KR, Kester AD | title = Effect of the pattern of food intake on human energy metabolism | journal = The British Journal of Nutrition | volume = 70 | issue = 1 | pages = 103–15 | date = July 1993 | pmid = 8399092 | doi = 10.1079/BJN19930108 | doi-access = free }}</ref>. Awqattı sińiriw, ózlestiriw hám saqlaw ushın energiya jumsalsa da (bul awqattıń termikalıq tásiri dep ataladı), ol awqattıń kún dawamında qalay bólistiriliwine emes, al onıń muǵdarı menen túrine baylanıslı. Pútkil deneniń kalorimetriyası hám eki márte belgilengen suw usılları qollanılǵan qatań baqlawdaǵı izertlewler jiyirek awqatlanıwdıń zat almasıwǵa hesh qanday artıqmashlıq bermeytuǵının kórsetken<ref name="BellisleF">{{cite journal | vauthors = Bellisle F, McDevitt R, Prentice AM | title = Meal frequency and energy balance | journal = The British Journal of Nutrition | volume = 77 | issue = Suppl 1 | pages = S57-70 | date = April 1997 | pmid = 9155494 | doi = 10.1079/BJN19970104 | doi-access = free }}</ref><ref name="TaylorMA">{{cite journal | vauthors = Taylor MA, Garrow JS | s2cid = 19686244 | title = Compared with nibbling, neither gorging nor a morning fast affect short-term energy balance in obese patients in a chamber calorimeter | journal = International Journal of Obesity and Related Metabolic Disorders | volume = 25 | issue = 4 | pages = 519–28 | date = April 2001 | pmid = 11319656 | doi = 10.1038/sj.ijo.0801572 | doi-access = }}</ref><ref name="pmid18053311">{{cite journal | vauthors = Smeets AJ, Westerterp-Plantenga MS | title = Acute effects on metabolism and appetite profile of one meal difference in the lower range of meal frequency | journal = The British Journal of Nutrition | volume = 99 | issue = 6 | pages = 1316–21 | date = June 2008 | pmid = 18053311 | doi = 10.1017/S0007114507877646 | doi-access = free }}</ref>. === Nátiyjeni arttıratuǵın zatlar === Ayırım bodibildingshiler bulshıq ettiń úlkeyiwin arttırıw ushın anabolikalıq steroidler sıyaqlı dárilerdi hám prohormonlar sıyaqlı aldınǵı zatlardı qollanadı. Anabolikalıq steroidler, bálkim, bulshıq et beloklarınıń sinteziniń artıwı sebepli, bulshıq et talshıqlarınıń eki túriniń de (I hám II túri) úlkeyiwine sebep boladı. Olar sonday-aq bawırǵa zıyanlı tásir, erkeklerde kókirek bezleriniń úlkeyiwi (ginekomastiya), bezew, erte taz bolıw hám organizmniń óz testosteronın islep shıǵarıwınıń azayıwı sıyaqlı qálemegen qosımsha tásirlerge alıp keledi, al sońǵısı atalıq bezlerdiń kishireyiwine sebep bolıwı múmkin<ref>{{cite journal | vauthors = Schroeder ET, Vallejo AF, Zheng L, Stewart Y, Flores C, Nakao S, Martinez C, Sattler FR | display-authors = 6 | title = Six-week improvements in muscle mass and strength during androgen therapy in older men | journal = The Journals of Gerontology. Series A, Biological Sciences and Medical Sciences | volume = 60 | issue = 12 | pages = 1586–92 | date = December 2005 | pmid = 16424293 | doi = 10.1093/gerona/60.12.1586 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Grunfeld C, Kotler DP, Dobs A, Glesby M, Bhasin S | s2cid = 25911263 | title = Oxandrolone in the treatment of HIV-associated weight loss in men: a randomized, double-blind, placebo-controlled study | journal = Journal of Acquired Immune Deficiency Syndromes | volume = 41 | issue = 3 | pages = 304–14 | date = March 2006 | pmid = 16540931 | doi = 10.1097/01.qai.0000197546.56131.40 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Giorgi A, Weatherby RP, Murphy PW | title = Muscular strength, body composition and health responses to the use of testosterone enanthate: a double blind study | journal = Journal of Science and Medicine in Sport | volume = 2 | issue = 4 | pages = 341–55 | date = December 1999 | pmid = 10710012 | doi = 10.1016/S1440-2440(99)80007-3 }}</ref>. Jarıslarǵa qatnasatuǵın bodibildingshiler qollanatuǵın nátiyjeni arttıratuǵın basqa zatlarǵa adamnıń ósiw gormonı kiredi. Ósiw gormonın hayal bodibildingshiler de «hayallıq kórinisin saqlap» bulshıq etlerin úlkeytiw ushın qollanadı<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9juCAgAAQBAJ|publisher=Routledge|title=Bodybuilding, Drugs and Risk|year=2002|author=Lee Monaghan|isbn=9781134588527|pages=145|access-date=June 30, 2020|archive-date=April 5, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405222424/https://books.google.com/books?id=9juCAgAAQBAJ|url-status=live}}</ref>. Biologiyalıq qartayıw sebepli jası úlken adamlarda bulshıq ettiń ósiwine erisiw jaslarǵa qaraǵanda qıyınıraq, sebebi qartayıw bulshıq ettiń ósiwine zıyanlı kóplegen zat almasıw ózgerislerine, mısalı, ósiw gormonı menen testosteron dárejesiniń tómenlewine alıp keledi. Ayırım sońǵı klinikalıq izertlewler ósiw gormonı jetispeytuǵın úlkenlerdi ósiw gormonınıń kishi dozası menen emlew bulshıq et massasın arttırıp, may massasın azaytıp, súyek tıǵızlıǵı menen bulshıq et kúshin arttırıp, deneniń quramın ózgertetuǵının, júrek-qan tamır kórsetkishlerin jaqsılaytuǵının hám áhmiyetli qosımsha tásirlersiz ómir sapasına tásir etetuǵının kórsetken<ref>{{cite journal | vauthors = Alexopoulou O, Abs R, Maiter D | s2cid = 24874132 | title = Treatment of adult growth hormone deficiency: who, why and how? A review | journal = Acta Clinica Belgica | volume = 65 | issue = 1 | pages = 13–22 | year = 2010 | pmid = 20373593 | doi = 10.1179/acb.2010.002 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Ahmad AM, Hopkins MT, Thomas J, Ibrahim H, Fraser WD, Vora JP | title = Body composition and quality of life in adults with growth hormone deficiency; effects of low-dose growth hormone replacement | journal = Clinical Endocrinology | volume = 54 | issue = 6 | pages = 709–17 | date = June 2001 | pmid = 11422104 | doi = 10.1046/j.1365-2265.2001.01275.x | s2cid = 12681649 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid10971102">{{cite journal | vauthors = Savine R, Sönksen P | s2cid = 30263334 | title = Growth hormone - hormone replacement for the somatopause? | journal = Hormone Research | volume = 53 | issue = Suppl 3 | pages = 37–41 | year = 2000 | pmid = 10971102 | doi = 10.1159/000023531 }}</ref>. Kemirgishlerde metallotionein geniniń jumısın tómenletiw Akt signal jolınıń belsendiriliwine hám miotrubkalardıń kóleminiń, IIb túrindegi talshıqlardıń úlkeyiwine, aqır-aqıbetinde bulshıq et kúshiniń artıwına alıp keledi<ref>{{cite journal | vauthors = Summermatter S, Bouzan A, Pierrel E, Melly S, Stauffer D, Gutzwiller S, Nolin E, Dornelas C, Fryer C, Leighton-Davies J, Glass DJ, Fournier B | display-authors = 6 | title = Blockade of Metallothioneins 1 and 2 Increases Skeletal Muscle Mass and Strength | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 37 | issue = 5 | date = March 2017 | article-number = e00305-16 | pmid = 27956698 | pmc = 5311239 | doi = 10.1128/MCB.00305-16 }}</ref>. Bul adamlarda jaqsı úyrenilmegen. ==== Bulshıq etke may ineksiyası ==== Ayırım bodibildingshiler bulshıq etleriniń kólemin yamasa sırtqı kórinisin jaqsılaw ushın olarǵa maylar yamasa basqa birikpelerdi ineksiya etedi (bul geyde «sintol» dep ataladı). Bul ámeliyat adam densawlıǵı ushın awır aqıbetlerge hám qáwiplerge alıp keliwi múmkin<ref>{{cite journal |last1=Sisti |first1=Andrea |last2=Huayllani |first2=Maria T. |last3=Restrepo |first3=David J. |last4=Boczar |first4=Daniel |last5=Manrique |first5=Oscar J. |last6=Broer |first6=Peter N. |last7=Shapiro |first7=Shane A. |last8=Forte |first8=Antonio J. |title=Oil injection for cosmetic enhancement of the upper extremities: a case report and review of literature |journal=Acta Bio Medica: Atenei Parmensis |date=2020 |volume=91 |issue=3 |pages=e2020082 |doi=10.23750/abm.v91i3.8533 |pmid=32921778 |pmc=7716972 |issn=0392-4203}}</ref>. === Demalıs === Salmaq kótergende bulshıq etler tek ''xoshametlenedi'', al bulshıq ettiń ''ósiwi'' shınıǵıwdan keyingi 48 saatqa shekemgi demalıs dáwirinde júz beredi<ref>{{Cite journal |last1=MacDougall |first1=J. Duncan |last2=Gibala |first2=Martin J. |last3=Tarnopolsky |first3=Mark A. |last4=MacDonald |first4=Jay R. |last5=Interisano |first5=Stephen A. |last6=Yarasheski |first6=Kevin E. |date=1995-12-01 |title=The Time Course for Elevated Muscle Protein Synthesis Following Heavy Resistance Exercise |url=http://www.nrcresearchpress.com/doi/10.1139/h95-038 |journal=Canadian Journal of Applied Physiology |language=en |volume=20 |issue=4 |pages=480–486 |doi=10.1139/h95-038 |pmid=8563679 |issn=1066-7814|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite web |last1=Braverman |first1=Jody |title=When Do Muscles Grow After Working Out With Weights? |url=https://www.livestrong.com/article/406021-when-do-muscles-grow-after-working-out-with-weights/ |website=livestrong |access-date=2 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230924094855/https://www.livestrong.com/article/406021-when-do-muscles-grow-after-working-out-with-weights/ |archive-date=24 September 2023 |language=en |date=10 April 2019 |quote=It's after you finish your workout…that your body is busy making new muscle protein. |url-status=live}}</ref>. Ayırım bodibildingshiler tikleniw usılı retinde hárbir shınıǵıwdan keyin massaj aldıradı<ref>{{cite book|last1=Shusterman|first1=Richard | name-list-style = vanc |title=Thinking Through the Body: Essays in Somaesthetics|date=2012|page=43|publisher=Cambridge University|isbn=978-1107019065}}</ref>. === Artıqsha shınıǵıw === Artıqsha shınıǵıw bodibildingshiniń júklemesi onıń tikleniw qábiletinen asıp ketkende júz beredi. Artıqsha shınıǵıwdıń kóplegen sebepleri bar: jetkiliksiz awqatlanıw, shınıǵıwlar arasında tikleniw waqtınıń jetispewshiligi, jetkiliksiz uyqı hám júdá uzaq waqıt joqarı intensivlikte shınıǵıw (shınıǵıwlardı bólip orınlamaw). Júdá jiyi joqarı intensivlikte shınıǵıw oraylıq [[Nerv sisteması|nerv sistemasın]] da qozdırıp, uyqı tártibine kesent beretuǵın adrenalinniń artıqsha jaǵdayına alıp keliwi múmkin<ref name="LonnieLowery_Overtraining">{{Cite web|date=2004| author = Lonnie Lowery | title= The Warrior Nerd: Overtraining or Undereating, part 1|work=TESTOSTERONE! NATION|url=http://www.t-nation.com/readTopic.do?id=459318|access-date=2023-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927191307/http://www.t-nation.com/readTopic.do?id=459318 |archive-date=September 27, 2007 | url-status= dead }}</ref>. Artıqsha shınıǵıwdıń aldın alıw ushın intensiv hám jiyi shınıǵıw keminde sonday muǵdardaǵı maqsetli tikleniw menen teńlestiriliwi kerek. Uglevodlardı, beloklardı hám vitaminler, mineral zatlar, fitoximiyalıq zatlar, hátte azıq-awqat qosımshaları sıyaqlı túrli mikroelementlerdi óz waqtında qabıl etiw júdá áhmiyetli. Ayırım adamlarda artıqsha shınıǵıwǵa anoreksiyaǵa uqsatıp rásmiy emes túrde «bigoreksiya» dep atalatuǵın psixikalıq buzılıw sebep bolıwı múmkin. Bunday adamlar ózlerin hesh qashan jetkilikli iri yamasa bulshıq etli emes dep sezedi, bul olardı ózleri umtılatuǵın denege jetiw ushın artıqsha shınıǵıwǵa májbúrleydi<ref>{{cite journal | vauthors = Mosley PE | title = Bigorexia: bodybuilding and muscle dysmorphia | journal = European Eating Disorders Review | volume = 17 | issue = 3 | pages = 191–8 | date = May 2009 | pmid = 18759381 | doi = 10.1002/erv.897 | s2cid = 20128770 }}</ref>. «Muscle & Fitness» jurnalınıń «Úlken nátiyje ushın artıqsha shınıǵıń» degen maqalasında qısqa waqıtlı artıqsha shınıǵıwdıń paydalı bolıwı múmkin ekeni aytılǵan. Artıqsha shınıǵıwdı paydalı túrde qollanıwǵa boladı: mısalı, bodibildingshi tikleniw dáwirinde superkompensaciyaǵa erisiw ushın qısqa waqıt qasaqana artıqsha shınıǵadı. Bular «soqqı mikrocikller» dep ataladı hám sovet sportshılarınıń tiykarǵı shınıǵıw usıllarınıń biri bolǵan<ref name="pmid14719980">{{cite journal | vauthors = Smith DJ | s2cid = 2021999 | title = A framework for understanding the training process leading to elite performance | journal = Sports Medicine | volume = 33 | issue = 15 | pages = 1103–26 | date = February 2003 | pmid = 14719980 | doi = 10.2165/00007256-200333150-00003 | url = http://www.pgedf.ufpr.br/Smith%20SpMed%202003%20%20SG%20%20DEspor%201.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20170809052905/http://www.pgedf.ufpr.br/Smith%20SpMed%202003%20%20SG%20%20DEspor%201.pdf | archive-date = August 9, 2017 | url-status = live }}</ref>. == Ólim kórsetkishiniń joqarılıǵı == 2010-jıllardan baslap bodibilding sportshıları boyınsha ótkerilgen izertlewler, ásirese basqa sport túrlerindegi ólim kórsetkishlerine salıstırǵanda, olardıń arasında ólim kórsetkishiniń joqarıraq ekenin anıqlaǵan. Qáwipler retinde kútilmegen júrek ólimi, sonday-aq nátiyjeni arttıratuǵın dárilerdi qollanıw hám salmaqtıń aytarlıqtay ózgeriwi menen deneniń suwın qasaqana azaytıw sıyaqlı ózine tán jarısqa tayarlıq usılları kórsetilgen. Basqa kásiplik sport túrlerinen ayırmashılıǵı, AQSHtaǵı eń iri kásiplik bodibilding federaciyası IFBB Pro League sportshılardı steroidlerge yamasa nátiyjeni arttıratuǵın basqa dárilerge turaqlı túrde tekserip turmaydı hám sportshılardıń kásiplik awqamı joq. Bodibildingshiler steroidlerdi tabıw ańsat ekenin hám olardı qatnasıwshılardıń keń qollanatuǵının aytadı<ref>{{cite news | last1=Abelson | first1=Jenn | last2=Jones | first2=Nate | last3=Bauerova | first3=Ladka | title=Bodybuilders dying as coaches and judges encourage extreme measures | newspaper=Washington Post | date=2022-12-07 | url=https://www.washingtonpost.com/investigations/interactive/2022/bodybuilding-extreme-training/ }}</ref><ref>{{cite journal | url=https://academic.oup.com/eurjpc/article/31/Supplement_1/zwae175.277/7692650 | doi=10.1093/eurjpc/zwae175.277 | title=Mortality risk in bodybuilding: A call for action to promote safe sport participation | date=2024 | last1=Vecchiato | first1=M. | last2=Da Col | first2=M. | last3=Berton | first3=G. | last4=Palermi | first4=S. | last5=Aghi | first5=A. | last6=Ermolao | first6=A. | last7=Niebauer | first7=J. | last8=Drezner | first8=J. | last9=Neunhaeuserer | first9=D. | journal=European Journal of Preventive Cardiology | volume=31 | article-number=zwae175.277 | url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.renalandurologynews.com/conference-highlights/american-urological-association-annual-meeting/aua-2016-misc-urinary-problems/mortality-rate-higher-among-bodybuilders/ | title=Mortality Rate Higher Among Bodybuilders | date=May 9, 2016 }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] r657qdf0f03702e9z21yql991pvrjgy 1 49305 276728 2026-10-29T02:13:14Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276728 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49306 276729 2026-10-29T02:13:24Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276729 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49307 276730 2026-10-29T02:13:34Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276730 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49308 276731 2026-10-29T02:13:44Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276731 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49309 276732 2026-10-29T02:13:54Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276732 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49310 276733 2026-10-29T02:14:04Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276733 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49311 276734 2026-10-29T02:14:14Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276734 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49312 276735 2026-10-29T02:14:24Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276735 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49313 276736 2026-10-29T02:14:34Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276736 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49314 276737 2026-10-29T02:14:44Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276737 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49315 276738 2026-10-29T02:14:54Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276738 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49316 276739 2026-10-29T02:15:04Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276739 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49317 276740 2026-10-29T02:15:14Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276740 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49318 276741 2026-10-29T02:15:24Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276741 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49319 276742 2026-10-29T02:15:34Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276742 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49320 276743 2026-10-29T02:15:44Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276743 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49321 276744 2026-10-29T02:15:54Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276744 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49322 276745 2026-10-29T02:16:04Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276745 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49323 276746 2026-10-29T02:16:14Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276746 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49324 276747 2026-10-29T02:16:24Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276747 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49325 276748 2026-10-29T02:16:34Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276748 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49326 276749 2026-10-29T02:16:44Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276749 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49327 276750 2026-10-29T02:16:54Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276750 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49328 276751 2026-10-29T02:17:04Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276751 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49329 276752 2026-10-29T02:17:14Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276752 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49330 276753 2026-10-29T02:17:24Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276753 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49331 276754 2026-10-29T02:17:34Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276754 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49332 276755 2026-10-29T02:17:44Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276755 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49333 276756 2026-10-29T02:17:54Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276756 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49334 276757 2026-10-29T02:18:04Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276757 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49335 276758 2026-10-29T02:18:14Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276758 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49336 276759 2026-10-29T02:18:24Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276759 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49337 276760 2026-10-29T02:18:34Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276760 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 0 49338 276761 2026-10-29T05:12:09Z AbzalM 13445 Jańa maqala. Translated from [[:en:Change of direction]] 276761 wikitext text/x-wiki '''Baǵıttı ózgertiw''' — aldınnan jobalastırılǵan túrde [[Tezlik|tezlikti]] yamasa baǵıttı ózgertip, pútkil dene menen tez orınlanatuǵın hár qanday háreket. Joqarı dárejeli sportta sportshınıń baǵıttı qanshelli tez ózgerte alıwı ásirese maydansha hám maydan sport túrlerinde júdá qádirli. Bunday sport túrleriniń kúsh hám fizikalıq tayarlıq trenerleri sportshılardı usı baǵdarda shınıqtırıw ushın túrli shınıǵıwlardı jobalastıradı. == Derekler == {{Derekler}} * [https://sportsmedicine-open.springeropen.com/articles/10.1186/s40798-019-0223-y Effect of Different Physical Training Forms on Change of Direction Ability: a Systematic Review and Meta-analysis] * [https://www.trainheroic.com/blog/agility-training/#:~:text=What%20Is%20Change%20Of%20Direction,change%20of%20velocity%20or%20direction TrainHeroic Presents: The Training Lab]. * [https://simplifaster.com/articles/agility-change-of-direction/ Key Concepts in Preparing for Agility and Change of Direction] * [https://blog.overtimeathletes.com/top-5-change-of-direction-drills-for-athletes/ Top 5 Change Of Direction Drills for Athletes] [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] 500uj0dh5cvi9spvblyt6azak8rss1c 0 49339 276762 2026-10-29T05:22:44Z AbzalM 13445 Jańa maqala. Translated from [[:en:Circuit training]] 276762 wikitext text/x-wiki '''Aylanbalı shınıǵıw''' — [[Shıdamlılıq shınıǵıwları|shıdamlılıq shınıǵıwların]], qarsılıq penen orınlanatuǵın shınıǵıwlardı, joqarı intensivli [[Aerobika|aerobikanı]] hám joqarı intensivli interval shınıǵıwına uqsas aylanba boyınsha orınlanatuǵın shınıǵıwlardı óz ishine alatuǵın deneni fizikalıq tayarlaw túri. Ol kúshti hám bulshıq et shıdamlılıǵın rawajlandırıwǵa baǵdarlanǵan. Shınıǵıw «aylanbası» — programmadaǵı barlıq belgilengen shınıǵıwlardı bir márte tolıq orınlaw. Bir aylanba tamamlanǵannan keyin, keyingi aylanba ushın qaytadan birinshi shınıǵıwdan baslanadı. Dástúrli túrde aylanbalı shınıǵıwda shınıǵıwlar arasındaǵı waqıt qısqa boladı hám kóbinese keyingi shınıǵıwǵa tez ótiledi<ref>{{Cite web|url=https://www.sportireland.ie/Coaching-Ireland/Publications-/Circuit-Training.pdf|title=CIRCUIT TRAINING. Development of Strength & Conditioning|last=Comyns|first=Tom|website=Coaching Ireland|access-date=19 July 2018}}</ref>. Bul programmanı 1953-jılı [[Angliya|Angliyadaǵı]] Lids universitetinde R. E. Morgan hám G. T. Anderson islep shıqqan<ref name="UNM">{{cite web | url=http://www.unm.edu/~lkravitz/Article%20folder/circuits05.html | title=New Insights into Circuit Training| access-date =2006-11-16| last=Kraviz| first=Len| publisher=University of New Mexico| date=1996-01-01}}</ref>. == Aylanbalı shınıǵıwdaǵı ádettegi háreketler == Aylanba deneniń hárbir bólimin jeke-jeke islewi kerek. Ádettegi háreketlerge mınalar kiredi<ref>{{cite web|url=http://www.brianmac.co.uk/circuit.htm|title=Circuit Training|author=Brian Mackenzie|work=brianmac.co.uk |access-date=February 25, 2026}}</ref>: '''Deneniń joqarǵı bólimi''' * [[Qolǵa tirelip kóteriliw]] * Skameykaǵa tirelip qoldı búgip-jazıw * Belden jazılıw * Medbol tobın kókirekten ılaqtırıw * Skameykada jatıp shtanga kóteriw * Qıya poziciyada qolǵa tirelip kóteriliw '''Deneniń oraylıq bólimi hám gewde''' * Jatıp gewdeni kóteriw (qarınnıń tómengi bólimi ushın) * Qarın bulshıq etlerin qısıw (qarınnıń joqarǵı bólimi ushın) * Etpetinen jatıp kókirekti kóteriw '''Deneniń tómengi bólimi''' * [[Otırıp-turıw|Otırıp-turıwdan]] sekiriw * Kompas sekiriwleri * Ayaqtı jayıp sekiriw * Skameykaǵa shıǵıw * Barıp-qaytıp juwırıw * Barıp-qaytıp bir ayaqlap sekiriw * Skameykaǵa otırıp-turıw '''Pútkil dene''' * [[Berpi]] * Juwırıw trenajerinde juwırıw * Otırǵan poziciyadan ayaqtı artqa ılaqtırıw * Arqan sekiriw * Jeńil juwırıw == Aylanbalı shınıǵıwdıń tásiri == Beylor universiteti hám Kuper institutında ótkerilgen izertlewler aylanbalı shınıǵıwdıń júrek-qan tamır sistemasınıń tayarlıǵın hám bulshıq et shıdamlılıǵın arttırıwdıń waqıt jaǵınan eń nátiyjeli usılı ekenin kórsetken. Izertlewler aylanbalı shınıǵıw hayallarǵa basqa shınıǵıw túrlerine yamasa dietaǵa qaraǵanda óz maqsetlerine erisiwge hám olardı uzaǵıraq saqlawǵa járdem beretuǵının kórsetedi<ref name="Curves">Heavin, Gary and Colman, Carol, C. Reprint edition (December 7, 2004). ''Curves: Permanent Results Without Permanent Dieting'', {{ISBN|0-399-52956-X}}</ref>. Bir izertlewdiń juwmaǵında mınalar atap ótilgen<ref name="UNM" />: <blockquote>Densawlıq kózqarasınan, bul izertlewdiń eń áhmiyetli nátiyjesi, bálkim, usı aylanbadaǵı shınıǵıwlardı usı intensivlikte orınlaw kislorodtı tutınıw kórsetkishleriniń (VO2max tıń 39 % ten 51,5 % ke shekem) Amerika sport medicinası kolleji (ACSM) tárepinen kardiorespiratorlıq tayarlıqtı rawajlandırıw hám saqlaw ushın usınılǵan intensivlikke (VO2maxR dıń 40 % ten 85 % ke shekem) sáykes keletuǵının anıq kórsetkeni bolıp tabıladı<ref>{{cite journal|last=Klika|first=Brett|title=High-Intensity Circuit Training Using Body Weight: Maximum Results With Minimal Investment|url=http://journals.lww.com/acsm-healthfitness/Fulltext/2013/05000/HIGH_INTENSITY_CIRCUIT_TRAINING_USING_BODY_WEIGHT_.5.aspx#P98 |publisher=ACSM's Health & Fitness Journal|doi=10.1249/FIT.0b013e31828cb1e8|s2cid=123383179 |access-date=20 September 2013|display-authors=etal|doi-access=free|url-access=subscription}}</ref>. Solay etip, bul aylanba tek bulshıq et tayarlıǵı ushın qolaylı stimul berip ǵana qoymay, ACSM dıń júrek-qan tamır boyınsha usınıslarına hám fizikalıq belsendilik boyınsha jańa ǵana járiyalanǵan «Amerikalılar ushın awqatlanıw boyınsha usınıslar 2005» ke sáykes keliwge de járdem beredi.</blockquote> Bul usıldıń bir artıqmashlıǵı — hár bir stanciyada ótkeriletuǵın waqıttıń qısqarıwı qatnasıwshılardı awırıraq salmaq kóteriwge xoshametleydi. Bul olarǵa shınıǵıw maqsetlerine qaray ádette 25–50 aralıǵındaǵı azıraq qaytalawlar sanı menen júklemeni arttırıwǵa múmkinshilik beredi. Bul usıl bulshıq et kúshin hám shıdamlılıǵın rawajlandırıp ǵana qoymay, shınıǵıw waqtınan nátiyjeli paydalanıwdı da támiyinleydi. Awırıraq salmaqlarǵa itibar qaratıw arqalı qatnasıwshılar belgili bir bulshıq et toparların nátiyjelirek shınıqtırıp, ulıwma nátiyjeliligin hám rawajlanıwın jaqsılay aladı<ref name="ACSM">{{Cite web|url=http://westvalley.edu/academics/pe_department/physical_education/programs/weighttraining/acsm-resistancetraining.pdf|title = Kinesiology &#124; West Valley College |access-date=February 25, 2026}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} * Kravitz, L. (1996). "The fitness professional's complete guide to circuits and intervals". ''IDEA Today'', 14(1), 32–43. * {{Cite journal | title = American College of Sports Medicine Position Stand. The recommended quantity and quality of exercise for developing and maintaining cardiorespiratory and muscular fitness, and flexibility in healthy adults | journal = Medicine & Science in Sports & Exercise | volume = 30 | issue = 6 | pages = 975–991 | year = 1998 | pmid = 9624661 | doi=10.1097/00005768-199806000-00032 | doi-access = free }} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] qiuel7872j484wz4mvq6j2mfisg2tba 276763 276762 2026-10-29T05:25:03Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276763 wikitext text/x-wiki '''Aylanbalı shınıǵıw''' — [[Shıdamlılıq shınıǵıwları|shıdamlılıq shınıǵıwların]], qarsılıq penen orınlanatuǵın shınıǵıwlardı, joqarı intensivli [[Aerobika|aerobikanı]] hám joqarı intensivli interval shınıǵıwına uqsas aylanba boyınsha orınlanatuǵın shınıǵıwlardı óz ishine alatuǵın deneni fizikalıq tayarlaw túri. Ol kúshti hám bulshıq et shıdamlılıǵın rawajlandırıwǵa baǵdarlanǵan. Shınıǵıw «aylanbası» — programmadaǵı barlıq belgilengen shınıǵıwlardı bir márte tolıq orınlaw. Bir aylanba tamamlanǵannan keyin, keyingi aylanba ushın qaytadan birinshi shınıǵıwdan baslanadı. Dástúrli túrde aylanbalı shınıǵıwda shınıǵıwlar arasındaǵı waqıt qısqa boladı hám kóbinese keyingi shınıǵıwǵa tez ótiledi<ref>{{Cite web|url=https://www.sportireland.ie/Coaching-Ireland/Publications-/Circuit-Training.pdf|title=CIRCUIT TRAINING. Development of Strength & Conditioning|last=Comyns|first=Tom|website=Coaching Ireland|access-date=19 July 2018}}</ref>. Bul programmanı 1953-jılı [[Angliya|Angliyadaǵı]] Lids universitetinde R. E. Morgan hám G. T. Anderson islep shıqqan<ref name="UNM">{{cite web | url=http://www.unm.edu/~lkravitz/Article%20folder/circuits05.html | title=New Insights into Circuit Training| access-date =2006-11-16| last=Kraviz| first=Len| publisher=University of New Mexico| date=1996-01-01}}</ref>. == Aylanbalı shınıǵıwdaǵı ádettegi háreketler == Aylanba deneniń hárbir bólimin jeke-jeke islewi kerek. Ádettegi háreketlerge mınalar kiredi<ref>{{cite web|url=http://www.brianmac.co.uk/circuit.htm|title=Circuit Training|author=Brian Mackenzie|work=brianmac.co.uk |access-date=February 25, 2026}}</ref>: '''Deneniń joqarǵı bólimi''' * [[Qolǵa tirelip kóteriliw]] * Skameykaǵa tirelip qoldı búgip-jazıw * Belden jazılıw * Medbol tobın kókirekten ılaqtırıw * Skameykada jatıp shtanga kóteriw * Qıya poziciyada qolǵa tirelip kóteriliw '''Deneniń oraylıq bólimi hám gewde''' * Jatıp gewdeni kóteriw (qarınnıń tómengi bólimi ushın) * Qarın bulshıq etlerin qısıw (qarınnıń joqarǵı bólimi ushın) * Qarnı menen jatıp kókirekti kóteriw '''Deneniń tómengi bólimi''' * [[Otırıp-turıw|Otırıp-turıwdan]] sekiriw * Kompas sekiriwleri * Ayaqtı jayıp sekiriw * Skameykaǵa shıǵıw * Barıp-qaytıp juwırıw * Barıp-qaytıp bir ayaqlap sekiriw * Skameykaǵa otırıp-turıw '''Pútkil dene''' * [[Berpi]] * Juwırıw trenajerinde juwırıw * Otırǵan poziciyadan ayaqtı artqa ılaqtırıw * Arqan sekiriw * Jeńil juwırıw == Aylanbalı shınıǵıwdıń tásiri == Beylor universiteti hám Kuper institutında ótkerilgen izertlewler aylanbalı shınıǵıwdıń júrek-qan tamır sistemasınıń tayarlıǵın hám bulshıq et shıdamlılıǵın arttırıwdıń waqıt jaǵınan eń nátiyjeli usılı ekenin kórsetken. Izertlewler aylanbalı shınıǵıw hayallarǵa basqa shınıǵıw túrlerine yamasa dietaǵa qaraǵanda óz maqsetlerine erisiwge hám olardı uzaǵıraq saqlawǵa járdem beretuǵının kórsetedi<ref name="Curves">Heavin, Gary and Colman, Carol, C. Reprint edition (December 7, 2004). ''Curves: Permanent Results Without Permanent Dieting'', {{ISBN|0-399-52956-X}}</ref>. Bir izertlewdiń juwmaǵında mınalar atap ótilgen<ref name="UNM" />: <blockquote>Densawlıq kózqarasınan, bul izertlewdiń eń áhmiyetli nátiyjesi, bálkim, usı aylanbadaǵı shınıǵıwlardı usı intensivlikte orınlaw kislorodtı tutınıw kórsetkishleriniń (VO2max tıń 39 % ten 51,5 % ke shekem) Amerika sport medicinası kolleji (ACSM) tárepinen kardiorespiratorlıq tayarlıqtı rawajlandırıw hám saqlaw ushın usınılǵan intensivlikke (VO2maxR dıń 40 % ten 85 % ke shekem) sáykes keletuǵının anıq kórsetkeni bolıp tabıladı<ref>{{cite journal|last=Klika|first=Brett|title=High-Intensity Circuit Training Using Body Weight: Maximum Results With Minimal Investment|url=http://journals.lww.com/acsm-healthfitness/Fulltext/2013/05000/HIGH_INTENSITY_CIRCUIT_TRAINING_USING_BODY_WEIGHT_.5.aspx#P98 |publisher=ACSM's Health & Fitness Journal|doi=10.1249/FIT.0b013e31828cb1e8|s2cid=123383179 |access-date=20 September 2013|display-authors=etal|doi-access=free|url-access=subscription}}</ref>. Solay etip, bul aylanba tek bulshıq et tayarlıǵı ushın qolaylı stimul berip ǵana qoymay, ACSM dıń júrek-qan tamır boyınsha usınıslarına hám fizikalıq belsendilik boyınsha jańa ǵana járiyalanǵan «Amerikalılar ushın awqatlanıw boyınsha usınıslar 2005» ke sáykes keliwge de járdem beredi.</blockquote> Bul usıldıń bir artıqmashlıǵı — hár bir stanciyada ótkeriletuǵın waqıttıń qısqarıwı qatnasıwshılardı awırıraq salmaq kóteriwge xoshametleydi. Bul olarǵa shınıǵıw maqsetlerine qaray ádette 25–50 aralıǵındaǵı azıraq qaytalawlar sanı menen júklemeni arttırıwǵa múmkinshilik beredi. Bul usıl bulshıq et kúshin hám shıdamlılıǵın rawajlandırıp ǵana qoymay, shınıǵıw waqtınan nátiyjeli paydalanıwdı da támiyinleydi. Awırıraq salmaqlarǵa itibar qaratıw arqalı qatnasıwshılar belgili bir bulshıq et toparların nátiyjelirek shınıqtırıp, ulıwma nátiyjeliligin hám rawajlanıwın jaqsılay aladı<ref name="ACSM">{{Cite web|url=http://westvalley.edu/academics/pe_department/physical_education/programs/weighttraining/acsm-resistancetraining.pdf|title = Kinesiology &#124; West Valley College |access-date=February 25, 2026}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} * Kravitz, L. (1996). "The fitness professional's complete guide to circuits and intervals". ''IDEA Today'', 14(1), 32–43. * {{Cite journal | title = American College of Sports Medicine Position Stand. The recommended quantity and quality of exercise for developing and maintaining cardiorespiratory and muscular fitness, and flexibility in healthy adults | journal = Medicine & Science in Sports & Exercise | volume = 30 | issue = 6 | pages = 975–991 | year = 1998 | pmid = 9624661 | doi=10.1097/00005768-199806000-00032 | doi-access = free }} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] eu6hfbdvbw6x4n8521g7r5mc6sutnh1 276770 276763 2026-10-29T06:39:31Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276770 wikitext text/x-wiki '''Aylanbalı shınıǵıw''' — [[Shıdamlılıq shınıǵıwları|shıdamlılıq shınıǵıwların]], qarsılıq penen orınlanatuǵın shınıǵıwlardı, joqarı intensivli [[Aerobika|aerobikanı]] hám joqarı intensivli interval shınıǵıwına uqsas aylanba boyınsha orınlanatuǵın shınıǵıwlardı óz ishine alatuǵın deneni fizikalıq tayarlaw túri. Ol kúshti hám bulshıq et shıdamlılıǵın rawajlandırıwǵa baǵdarlanǵan. Shınıǵıw «aylanbası» — baǵdarlamadaǵı barlıq belgilengen shınıǵıwlardı bir márte tolıq orınlaw. Bir aylanba tamamlanǵannan keyin, keyingi aylanba ushın qaytadan birinshi shınıǵıwdan baslanadı. Dástúrli túrde aylanbalı shınıǵıwda shınıǵıwlar arasındaǵı waqıt qısqa boladı hám kóbinese keyingi shınıǵıwǵa tez ótiledi<ref>{{Cite web|url=https://www.sportireland.ie/Coaching-Ireland/Publications-/Circuit-Training.pdf|title=CIRCUIT TRAINING. Development of Strength & Conditioning|last=Comyns|first=Tom|website=Coaching Ireland|access-date=19 July 2018}}</ref>. Bul baǵdarlamanı 1953-jılı [[Angliya|Angliyadaǵı]] Lids universitetinde R. E. Morgan hám G. T. Anderson islep shıqqan<ref name="UNM">{{cite web | url=http://www.unm.edu/~lkravitz/Article%20folder/circuits05.html | title=New Insights into Circuit Training| access-date =2006-11-16| last=Kraviz| first=Len| publisher=University of New Mexico| date=1996-01-01}}</ref>. == Aylanbalı shınıǵıwdaǵı ádettegi háreketler == Aylanba deneniń hárbir bólimin jeke-jeke islewi kerek. Ádettegi háreketlerge mınalar kiredi<ref>{{cite web|url=http://www.brianmac.co.uk/circuit.htm|title=Circuit Training|author=Brian Mackenzie|work=brianmac.co.uk |access-date=February 25, 2026}}</ref>: '''Deneniń joqarǵı bólimi''' * [[Qolǵa tirelip kóteriliw]] * Skameykaǵa tirelip qoldı búgip-jazıw * Belden jazılıw * Medbol tobın kókirekten ılaqtırıw * Skameykada jatıp shtanga kóteriw * Qıya poziciyada qolǵa tirelip kóteriliw '''Deneniń oraylıq bólimi hám gewde''' * Jatıp gewdeni kóteriw (qarınnıń tómengi bólimi ushın) * Qarın bulshıq etlerin qısıw (qarınnıń joqarǵı bólimi ushın) * Qarnı menen jatıp kókirekti kóteriw '''Deneniń tómengi bólimi''' * [[Otırıp-turıw|Otırıp-turıwdan]] sekiriw * Kompas sekiriwleri * Ayaqtı jayıp sekiriw * Skameykaǵa shıǵıw * Barıp-qaytıp juwırıw * Barıp-qaytıp bir ayaqlap sekiriw * Skameykaǵa otırıp-turıw '''Pútkil dene''' * [[Berpi]] * Juwırıw trenajerinde juwırıw * Otırǵan poziciyadan ayaqtı artqa ılaqtırıw * Arqan sekiriw * Jeńil juwırıw == Aylanbalı shınıǵıwdıń tásiri == Beylor universiteti hám Kuper institutında ótkerilgen izertlewler aylanbalı shınıǵıwdıń júrek-qan tamır sistemasınıń tayarlıǵın hám bulshıq et shıdamlılıǵın arttırıwdıń waqıt jaǵınan eń nátiyjeli usılı ekenin kórsetken. Izertlewler aylanbalı shınıǵıw hayallarǵa basqa shınıǵıw túrlerine yamasa dietaǵa qaraǵanda óz maqsetlerine erisiwge hám olardı uzaǵıraq saqlawǵa járdem beretuǵının kórsetedi<ref name="Curves">Heavin, Gary and Colman, Carol, C. Reprint edition (December 7, 2004). ''Curves: Permanent Results Without Permanent Dieting'', {{ISBN|0-399-52956-X}}</ref>. Bir izertlewdiń juwmaǵında mınalar atap ótilgen<ref name="UNM" />: <blockquote>Densawlıq kózqarasınan, bul izertlewdiń eń áhmiyetli nátiyjesi, bálkim, usı aylanbadaǵı shınıǵıwlardı usı intensivlikte orınlaw kislorodtı tutınıw kórsetkishleriniń (VO2max tıń 39 % ten 51,5 % ke shekem) Amerika sport medicinası kolleji (ACSM) tárepinen kardiorespiratorlıq tayarlıqtı rawajlandırıw hám saqlaw ushın usınılǵan intensivlikke (VO2maxR dıń 40 % ten 85 % ke shekem) sáykes keletuǵının anıq kórsetkeni bolıp tabıladı<ref>{{cite journal|last=Klika|first=Brett|title=High-Intensity Circuit Training Using Body Weight: Maximum Results With Minimal Investment|url=http://journals.lww.com/acsm-healthfitness/Fulltext/2013/05000/HIGH_INTENSITY_CIRCUIT_TRAINING_USING_BODY_WEIGHT_.5.aspx#P98 |publisher=ACSM's Health & Fitness Journal|doi=10.1249/FIT.0b013e31828cb1e8|s2cid=123383179 |access-date=20 September 2013|display-authors=etal|doi-access=free|url-access=subscription}}</ref>. Solay etip, bul aylanba tek bulshıq et tayarlıǵı ushın qolaylı stimul berip ǵana qoymay, ACSM dıń júrek-qan tamır boyınsha usınıslarına hám fizikalıq belsendilik boyınsha jańa ǵana járiyalanǵan «Amerikalılar ushın awqatlanıw boyınsha usınıslar 2005» ke sáykes keliwge de járdem beredi.</blockquote> Bul usıldıń bir artıqmashlıǵı — hár bir stanciyada ótkeriletuǵın waqıttıń qısqarıwı qatnasıwshılardı awırıraq salmaq kóteriwge xoshametleydi. Bul olarǵa shınıǵıw maqsetlerine qaray ádette 25–50 aralıǵındaǵı azıraq qaytalawlar sanı menen júklemeni arttırıwǵa múmkinshilik beredi. Bul usıl bulshıq et kúshin hám shıdamlılıǵın rawajlandırıp ǵana qoymay, shınıǵıw waqtınan nátiyjeli paydalanıwdı da támiyinleydi. Awırıraq salmaqlarǵa itibar qaratıw arqalı qatnasıwshılar belgili bir bulshıq et toparların nátiyjelirek shınıqtırıp, ulıwma nátiyjeliligin hám rawajlanıwın jaqsılay aladı<ref name="ACSM">{{Cite web|url=http://westvalley.edu/academics/pe_department/physical_education/programs/weighttraining/acsm-resistancetraining.pdf|title = Kinesiology &#124; West Valley College |access-date=February 25, 2026}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} * Kravitz, L. (1996). "The fitness professional's complete guide to circuits and intervals". ''IDEA Today'', 14(1), 32–43. * {{Cite journal | title = American College of Sports Medicine Position Stand. The recommended quantity and quality of exercise for developing and maintaining cardiorespiratory and muscular fitness, and flexibility in healthy adults | journal = Medicine & Science in Sports & Exercise | volume = 30 | issue = 6 | pages = 975–991 | year = 1998 | pmid = 9624661 | doi=10.1097/00005768-199806000-00032 | doi-access = free }} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] dj0y8s4qy19meqk0djbykatls6wjras 0 49340 276764 2026-10-29T05:53:50Z AbzalM 13445 Jańa maqala. Translated from [[:en:Climbing]] 276764 wikitext text/x-wiki [[Fayl:01ElCaballo copy.jpg|thumb|Pol Pritchard Patagoniyadaǵı Torres-del-Payne tawınıń Arqa minarasındaǵı 600 metrlik ''El Caballo de Diablo'' úlken diywal marshrutına birinshi erkin shıǵıwda]] '''Órmelew''' — qolların, ayaqların yamasa deneniń basqa bólimlerin paydalanıp, dúnyadaǵı eń biyik [[Taw|tawlardan]] (mısalı, segiz mıń metrlik shıńlardan) baslap kishi tas úyindilerine shekem bolǵan tik topografiyalıq obektlerge kóteriliw háreketi<ref>{{cite web | website=[[Cambridge Advanced Learner's Dictionary|Cambridge Dictionary]] | url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/climbing | title=Climbing | date=2024 |publisher=[[Cambridge University Press]]| quote=the sport of climbing on rocks or in mountains, or on specially designed walls inside or outdoors: | accessdate=22 May 2024}}</ref>. Órmelew háreketleniw, sport hám demalıs, jarıs ushın, sonday-aq qurılıs sıyaqlı biyikke kóteriliwdi talap etetuǵın kásiplerde qollanıladı. Órmelew jabıq hám ashıq jerlerde, tábiyiy betlerde (mısalı, jartasqa órmelew hám muzǵa órmelew) hám jasalma betlerde (mısalı, órmelew diywalları hám órmelew zallarında) ámelge asırıladı. == Sport túri retinde rawajlanıwı == Órmelew sportı órmelewshilerdiń jańa túrdegi marshrutlarǵa birinshi ret shıǵıwı, jańa órmelew texnikaların qollanıwı, qıyınlıq dárejesiniń barǵan sayın artıwı hám órmelew úskeneleriniń úziliksiz jetilisiwi arqalı rawajlanǵan<ref name=Origin>{{cite journal | title=The Origin and Early Evolution of Climbing | date=9 August 2021 | first1=Beifeng | last1=Zhu | first2=Ruizhi | last2=Chen | first3=Yuan | last3=Li | doi=10.2991/assehr.k.210806.124 | publisher=Atlantis Press | journal=Advances in Social Science, Education and Humanities Research | series=Proceedings of the 2021 5th International Seminar on Education, Management and Social Sciences (ISEMSS 2021) | pages=662–667 | volume=571 | isbn=978-94-6239-414-8 | url=https://www.atlantis-press.com/proceedings/isemss-21/125959751 | doi-access=free | access-date=2 October 2024 | archive-date=6 June 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240606054404/https://www.atlantis-press.com/proceedings/isemss-21/125959751 | url-status=live }}</ref>. Taw gidleri hám jol kórsetkish qollanbalar órmelewdiń tábiyiy ortalıqtaǵı sport iskerligi retinde ataqlılıǵın arttırıwda áhmiyetli orın iyelegen<ref name=MTBC>{{cite book | title=Mountaineers: Great Tales of Bravery and Conquest | date=3 October 2011 | author1=[[Royal Geographical Society]] | author2=[[Alpine Club (UK)|The Alpine Club]] | isbn=978-1405365598 | publisher=[[Dorling Kindersley|DK]] | chapter=3. The Golden Age of Alpinism | pages=112-177 | url=https://www.google.ie/books/edition/Mountaineers/1RGnDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=classic+alpine+climbing+routes+walker+bonatti+eiger&pg=PA319&printsec=frontcover | accessdate=2 May 2026}}</ref>. Dáslepki jol salıwshılar arasında Valter Bonatti, Rikkardo Kassin, Germann Bul hám Gaston Rebyuffa bolǵan<ref name="MTBC" />. Olardan keyin Raynxold Messner hám Dag Skott, keyin ala Mik Fauler, Marko Prezel hám Ueli Shtek shıqqan<ref name=MTBC2>{{cite book | title=Mountaineers: Great Tales of Bravery and Conquest | date=3 October 2011 | author1=[[Royal Geographical Society]] | author2=[[Alpine Club (UK)|The Alpine Club]] | isbn=978-1405365598 | publisher=[[Dorling Kindersley|DK]] | chapter=6. The Age of Extremes | pages=326-346 | url=https://www.google.ie/books/edition/Mountaineers/1RGnDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=classic+alpine+climbing+routes+walker+bonatti+eiger&pg=PA319&printsec=frontcover | accessdate=3 May 2026}}</ref>. Shama menen 1980-jıllardan baslap boltlar menen qáwipsizlendirilgen sport órmelewiniń qáwipsizirek túriniń rawajlanıwı, jabıq jaylardaǵı jasalma órmelew diywalları menen órmelew zallarınıń kóbeyiwi hám jarıs órmelewiniń rawajlanıwı jartasqa órmelewdiń ǵárezsiz sport túri retinde ataqlılıǵın arttırǵan. Nátiyjede Volfgang Gyullix, Aleksander Xuber, Kris Sharma, Adam Ondra, Lin Xill, Katrin Destivel hám Yanya Garnbret sıyaqlı kásiplik órmelewshiler payda bolǵan<ref name=NatGeo>{{cite web | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.com/history/article/rock-climbing | title=Rock climbing: from ancient practice to Olympic sport | first=Freddie | last=Wilkinson | date=14 March 2019 | access-date=26 September 2024 | archive-date=13 June 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240613003513/https://www.nationalgeographic.com/history/article/rock-climbing | url-status=live }}</ref>. Órmelew birinshi ret [[Tokio|Tokioda]] ótkerilgen 2021-jılǵı [[Olimpiada oyınları|Olimpiada oyınlarında]] Olimpiada sport túrine aylanǵan. Oǵan qıyınlıqqa órmelew, boldering hám tezlikke órmelew baǵdarları kirgen. Muzǵa órmelew jarısları ele Olimpiada sport túri emes<ref name="NatGeo" />. == Jartasqa órmelew == Jartasqa órmelew sportı XIX ásirdiń aqırında payda bolǵan hám sonnan berli bir neshe tiykarǵı baǵdarlarǵa bólingen. Bir arqanlı hám kóp arqanlı (sonday-aq úlken diywal) órmelew hár túrli usıllarda (sonıń ishinde járdemshi qurallar menen, sport, dástúrli, erkin solo hám joqarǵı arqan menen) orınlanıwı múmkin. Al ǵárezsiz baǵdar bolǵan boldering (tasqa órmelew) anıqlaması boyınsha erkin solo túrinde orınlanadı<ref name="FOH">{{cite book | date=October 2010 | title=[[Mountaineering: The Freedom of the Hills]] | edition=8th | isbn=978-1594851384 | publisher=Quiller Publishing | editor=Ronald C. Eng | chapter=Chapter 12: Leading in Rock | pages=255–276}}</ref><ref name="HTRC13">{{cite book | title=How to Rock Climb | isbn=978-1493056262 | edition=6th | first1=John | last1=Long | first2=Bob | last2=Gaines | author-link=John Long (climber) | publisher=[[Globe Pequot Press|Falcon Guides]] | date=August 2022|pages=335–369 | chapter=Chapter 13: Multi-pitch climbing}}</ref>. * '''Bir arqanlı órmelew''' bir arqan uzınlıǵına (50 metrge shekem) teń marshrutlardı bildiredi. '''Kóp arqanlı órmelew''' (hám '''úlken diywal órmelewi''') bir neshe arqan uzınlıǵına (hátte 1000 metrge shekem) teń marshrutlardı bildiredi. Jartasqa órmelewdiń bul eki baǵdarı bir neshe usıl menen orınlanıwı múmkin<ref name="FOH" /><ref name="HTRC13" />: :* '''Járdemshi qurallar menen órmelew''' — marshrut boyınsha kóteriliw ushın arnawlı basqıshlar, temir qazıqlar hám basqa da mexanikalıq qurallar sıyaqlı jasalma járdemshi qurallardı qollanatuǵın jartasqa órmelew túri. Jartasqa órmelewdiń kóp bólegi járdemshi qurallar menen órmelewden baslanǵan, hátte 1970-jıllarda da kóplegen úlken diywal marshrutları (mısalı, ''The Nose'' hám ''Salathé Wall'') járdemshi qurallardı talap etken<ref name="MFOH15">{{cite book | date=2018 | title=[[Mountaineering: The Freedom of the Hills]] | edition=9th | isbn=978-1846892622 | publisher=Quiller Publishing | author=[[The Mountaineers (club)|The Mountaineers]] |chapter=Chapter 15. Aid and Big Wall Climbing | pages=276–317}}</ref>. :* '''Sport órmelewi''' — jasalma járdemshi qurallardı qollanbaytuǵın (bul erkin órmelew dep ataladı), biraq órmelew waqtında qáwipsizlik ushın (járdemshi qural retinde emes) turaqlı bekitilgen boltlarǵa (yamasa temir qazıqlarǵa) súyenetuǵın jartasqa órmelew túri. Ol 1980-jılları [[Franciya|Franciyada]] baslanǵan hám házirgi waqıtta dúnyadaǵı eń qıyın marshrutlar (mısalı, ''Silence'') usı túrge tiyisli<ref name="SC">{{cite book|title=Sport Climbing: From Toprope to Redpoint, Techniques for Climbing Success|author=Andrew Bisharat|date=6 October 2009|chapter-url=https://books.google.com/books?id=MI8TCgAAQBAJ&q=climbing+deadpoint+dyno&pg=PT73 | publisher=[[Mountaineers Books]] | isbn=978-1594852701|accessdate=23 August 2023 | chapter= Chapter 1: Ethics, Style and Emergence of Sport Climbing}}</ref><ref name="HTRC11">{{cite book | title=How to Rock Climb | isbn=978-1493056262 | edition=6th | pages=291–310 | chapter=Chapter 11: Sport Climbing | first1=John | last1=Long | first2=Bob | last2=Gaines | author-link=John Long (climber) | publisher=[[Globe Pequot Press|Falcon Guides]] | date=August 2022}}</ref>. :* '''Dástúrli órmelew''' — jasalma járdemshi qurallardı qollanbaytuǵın (yaǵnıy erkin órmelew), biraq sport órmelewinen ayırmashılıǵı, órmelewshiler kóteriliw waqtında alınatuǵın qáwipsizlik quralların (mısalı, prujinalı qısqıshlar hám tıǵınlardı) ornatatuǵın, al olardı izinen shıǵatuǵın ekinshi órmelewshi alıp taslaytuǵın jartasqa órmelew túri. Onıń kóplegen belgili marshrutları bar (mısalı, ''Indian Face'', ''Cobra Crack'')<ref name="HTRC12">{{cite book | title=How to Rock Climb | isbn=978-1493056262 | edition=6th | pages=311–334 | chapter=Chapter 12: Trad Climbing | first1=John | last1=Long | first2=Bob | last2=Gaines | author-link=John Long (climber) | publisher=[[Globe Pequot Press|Falcon Guides]] | date=August 2022}}</ref>. :* '''Erkin solo''' — jasalma járdemshi qurallardı qollanbaytuǵın (yaǵnıy bul da erkin órmelew) hám órmelewshi hesh qanday qáwipsizlik qurallarınan (sport órmelewindegidey de, dástúrli órmelewdegidey de) paydalanbaytuǵın jartasqa órmelew túri. Sonlıqtan erkin solo waqtında hár qanday qulaw ólimge alıp keliwi múmkin. Tereń suw ústindegi solo — qulaǵan adam qáwipsiz suwǵa túsetuǵın erkin solonıń bir túri. 2017-jılı ''Freerider'' marshrutına erkin solo arqalı shıǵıw «Oskar» sıylıǵın alǵan «Free Solo» filmine tiykar bolǵan<ref name="CFS">{{cite web | magazine=[[Climbing (magazine)|Climbing]] | url=https://www.climbing.com/people/free-solo-rock-climbing-alex-honnold-history/ | title=Free Solo Rock Climbing and the Climbers Who Have Defined the Sport | first=Alison | last=Osius | date=4 June 2022 | accessdate=26 November 2022}}</ref>. :* '''Joqarǵı arqan menen órmelew''' — jasalma járdemshi qurallardı qollanbaytuǵın, biraq qáwipsizliktiń jalǵız quralı retinde marshruttıń joqarǵı jaǵına aldınnan bekitilgen arqandı qollanatuǵın (yaǵnıy bir arqanlı marshrutlarda qollanılatuǵın) jartasqa órmelew túri. Sonlıqtan órmelewshi qulasa, hesh qanday jaraqat qáwpisiz arqanǵa ilinip qaladı. Ol erkin órmelew dep esaplanbaydı, biraq adamlardı erkin órmelew menen tanıstırıwdıń ataqlı hám qáwipsiz usılı bolıp tabıladı (hám órmelew diywallarında keń tarqalǵan)<ref name="HTRC10">{{cite book | title=How to Rock Climb | isbn=978-1493056262 | edition=6th | first1=John | last1=Long | first2=Bob | last2=Gaines | author-link=John Long (climber) | publisher=[[Globe Pequot Press|Falcon Guides]] | date=August 2022 | chapter=Chapter 9: Top roping | pages=235–258}}</ref>. * '''Boldering''' — jasalma járdemshi qurallarsız (erkin órmelew) iri taslarǵa yamasa kishi qayalarǵa kóteriliw. Biyikligi tómen bolǵanı ushın qáwipsizlik qurallarısız orınlanadı (bul bolderingti erkin solonıń bir túrine aylandıradı). Qulaw awır aqıbetlerge alıp keliwi múmkin bolǵan júdá biyik taslarǵa (yaǵnıy 10 metrge shekem) órmelew biyik boldering dep ataladı. Bolderingtegi kóplegen áhmiyetli jetiskenlikler (mısalı, ''Midnight Lightning'', ''Dreamtime'' hám ''Burden of Dreams'') boldering hám erkin órmelew menen shuǵıllanatuǵın adamlar tárepinen jaratılǵan. == Tawǵa órmelew == Demalıs túri retindegi [[alpinizm]] jartasqa órmelewden de erterek payda bolǵan hám XVIII ásirdiń ortasına kelip [[Alp tawları]] sıyaqlı ortalıqlarda alpinizm qáliplesken demalıs túrine aylanǵan. Sonnan berli ol bir neshe tiykarǵı baǵdarlarǵa bólingen<ref name="FOH" />: * '''Alpinizm''' — tawlarǵa kóteriliw. Onda ayırım jaǵdaylarda jartasqa yamasa muzǵa órmelew de bolıwı múmkin, biraq alp usılındaǵı órmelewden ayırmashılıǵı, sırttan járdem hám aldınnan bekitilgen arqanlar qollanılıwı múmkin. :* '''Alp usılındaǵı órmelew''' — jartasqa, muzǵa hám aralas órmelew kónlikpelerin talap etetuǵın, biraq minimal úskeneler menen hám sırttan járdemsiz úlken marshrutlarǵa kóteriliw<ref name="CL2">{{cite web | magazine=[[Climbing (magazine)|Climbing]] | date=16 August 2016 | accessdate=4 May 2023 | url=https://www.climbing.com/people/state-of-the-heart-the-evolution-of-alpinism/ | title=State of the Heart: The Evolution of Alpinism | first=Jens | last=Holsten}}</ref>. :* '''Skrembling''' — qayalı betler hám jotalar boyınsha kóteriliw. Oǵan jartasqa órmelewdiń ápiwayı túrleri de kiriwi múmkin, biraq ol tóbelerde jayaw júriwdiń bir bólegi dep esaplanadı. :* '''Via ferrata''' — qáwipsizlik hám járdem ushın aldınnan ornatılǵan bekkem polat troslardı, metall basqıshlardı hám záńgilerdi paydalanıp, taw marshrutları boyınsha kóteriliw. * '''Muzǵa órmelew''' — muz shókkishleri hám tisli taǵalar sıyaqlı úskenelerdi paydalanıp, qatıp qalǵan suw muzına yamasa tawdıń tıǵız qarına kóteriliw. Ádette tawlı jerlerde orınlanadı<ref name="WG">{{cite book | title=Ice & Mixed Climbing: Improve Technique, Safety, and Performance | date=2021 | publisher=Mountaineers Books | edition=2nd | isbn=978-1680511260 | first=Will | last=Gadd | author-link=Will Gadd}}</ref>. :* '''Aralas órmelew''' — jartas hám muz aralas bolǵan marshrutlarǵa muzǵa órmelew úskeneleri menen kóteriliw (muz bolmasa, ol dray-tuling dep ataladı)<ref name="WG" />. * '''Jalǵız órmelew''' — marshrutlarǵa jalǵız kóteriliw. Arqan (arqan menen jalǵız órmelew) hám jasalma járdemshi qurallar qollanılıwı múmkin. Hesh qanday qáwipsizlik yamasa járdemshi qural qollanılmasa, bul erkin solo boladı. == Jarıs órmelewi == Jarıs órmelewi (geyde «sport órmelewi» dep te ataladı) — 1980-jılları payda bolǵan «jarıs túrindegi jartasqa órmelewdiń» qaǵıydalar menen retlenetuǵın sport túri. Ol jabıq jaylarda jasalma órmelew diywallarında ótkeriledi. Jarıs túrindegi jartasqa órmelewdi pútkil dúnya júzinde basqaratuǵın shólkem — «World Climbing». Onı Xalıqaralıq Olimpiada komiteti hám Xalıqaralıq sport federaciyalarınıń global associaciyası moyınlaydı, sonday-aq ol Xalıqaralıq Dúnya oyınları associaciyasınıń aǵzası. Jarıs órmelewi úsh bólimnen ibarat<ref name="GR1">{{cite web | magazine=Gripped Magazine | url=https://gripped.com/events/a-history-of-climbing-competitions-since-1985/ | title=A History of Climbing Competitions Since 1985 | date=15 July 2019 | accessdate=24 February 2023}}</ref><ref name="IC">{{cite book | title=The Indoor Climbing Manual | first=John | last=White | chapter=Chapter 12: Competition Climbing | pages=166–173 | publisher=Bloomsbury Sport | isbn=978-1408186626 | date=2014}}</ref><ref name="BMC1">{{cite web | website=[[British Mountaineering Council]] | url=https://www.thebmc.co.uk/a-brief-history-of-competition-climbing | first=Toby | last=Dunne | date=17 August 2021 | accessdate=20 December 2022 | title=A brief history of competition climbing}}</ref>: * '''Qıyınlıqqa órmelew jarısı''' — boltlar menen úskenelengen jasalma sport órmelewi marshrutında ótkeriletuǵın qıyınlıqqa órmelewdiń jarıs túri. * '''Boldering jarısı''' — tańlanǵan jasalma boldering marshrutlarında ótkeriletuǵın bolderingtiń jarıs túri. * '''Tezlikke órmelew jarısı''' — standartlastırılǵan jasalma diywalda joqarǵı arqan menen ótkeriletuǵın tezlikke órmelewdiń jarıs túri. Muzǵa órmelew jarısı — 2000-jıllardıń basında payda bolǵan «jarıs túrindegi muzǵa órmelewdiń» qaǵıydalar menen retlenetuǵın sport túri. Ol muz hám qurǵaq betlerden turatuǵın jasalma muz diywallarında ashıq yamasa jabıq jaylarda ótkeriledi. Muzǵa órmelew jarısların pútkil dúnya júzinde Xalıqaralıq alpinizm hám órmelew federaciyası (UIAA) basqaradı, onıń jarıslarına muzda qıyınlıqqa órmelew hám muzda tezlikke órmelew baǵdarları kiredi. Muzǵa órmelew jarısı ele Olimpiada sport túri emes<ref name="UIAA">{{cite web | website=[[International Climbing and Mountaineering Federation]] | title=A Brief History | url=https://iceclimbing.sport/about/ | accessdate=6 May 2023}}</ref><ref name="OUT1">{{cite web | magazine=[[Outside (magazine)|Outside]] | url=https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/climbing/ice-climbing-competitive/ | title=The Strange Underworld of Competition Ice Climbing | first=Corey | last=Buhay | date=10 March 2020 | accessdate=5 May 2023}}</ref>. == Basqa demalıs túrleri == * '''Bildering''' — ádette qáwipsizlik úskenelerisiz imaratlardıń sırtqı konstrukciyası boyınsha kóteriliw (mısalı, Alen Rober orınlaǵan erkin solo). * '''Kanyoning''' — sport yamasa demalıs ushın kanyonlar boylap órmelew. * '''Kranǵa órmelew''' — mexanikalıq kranlarǵa ruqsatsız órmelew, bilderingtiń bir túri. * '''Shóplikke órmelew''' — tik, biraq shóp basqan taw betlerine órmelewdiń kóbinese arqandı talap etetuǵın eski túri. * '''Parkur''' — qala ortalıǵında órmelewdi de óz ishine alatuǵın, tegis háreketlerge tiykarlanǵan sport túri. * '''Baǵanaǵa órmelew''' — úskenesiz baǵanalarǵa hám mashtalarǵa órmelew. * '''Arqanǵa órmelew''' — qısqa, juwan arqanǵa tezlikke órmelew. Bunı jartasqa yamasa muzǵa órmelewde qollanılatuǵın arqan menen órmelew menen shatastırmaw kerek. * '''Teksheden kóteriliw''' — tekshe arqalı biyikke kóteriliw. * '''[[Terek|Terekke]] órmelew''' — arqanlar hám basqa da qáwipsizlik úskenelerin paydalanıp, demalıs ushın tereklerge kóteriliw. == Kommerciyalıq túrleri == * '''Arqan arqalı jetiw''' — ashıq turǵan qurılmalardaǵı qısqa waqıtlı jumıslar ushın tirepberdilerdiń ornına qollanılatuǵın, ádette arqan menen túsiwge tiykarlanǵan sanaatlıq órmelew. * '''Minara órmelewshisi''' — texnikalıq xızmet kórsetiw yamasa remontlaw ushın teleradio yamasa telekommunikaciya minaralarına hám mashtalarına órmeleytuǵın qánige. == Órmelew hám densawlıq == Terapevtlik órmelew — órmelewdi psixikalıq hám fizikalıq densawlıq ushın paydalı maqsetlerde tártipli túrde qollanıw. Ol maqset qoyıw, sezimlerdi basqarıw hám óz kúshine isenimdi qáliplestiriw sıyaqlı psixoterapiyalıq principlerdi órmelew shınıǵıwlarına engizedi<ref name="Frühauf2021">{{cite journal |last1=Frühauf |first1=A. |last2=Heußner |first2=J. |last3=Niedermeier |first3=M. |last4=Kopp |first4=M. |year=2021 |title=Expert Views on Therapeutic Climbing—A Multi-Perspective, Qualitative Study |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |volume=18 |issue=7 |page=3535 |doi=10.3390/ijerph18073535 |pmid=33805430 |doi-access=free |pmc=8036516 }}</ref>. == Xalıqaralıq shólkemler hám basqarıw organları == * «World Climbing» (WC) — pútkil dúnya júzinde jarıs órmelewin basqaratuǵın rásmiy organ. Onı Xalıqaralıq Olimpiada komiteti (XOK) hám Xalıqaralıq sport federaciyalarınıń global associaciyası (GAISF) moyınlaydı. Ol qıyınlıqqa órmelew, boldering hám tezlikke órmelew baǵdarlarındaǵı jarıslardı baqlaydı hám retleydi<ref name="BMC1" />. * Xalıqaralıq alpinizm hám órmelew federaciyası (UIAA) — alpinizm hám órmelew úskeneleri boyınsha burınnan berli islep kiyatırǵan shólkem. Ol sonday-aq muzǵa órmelew jarısların baqlaydı: muzǵa órmelew jarısları ushın standartlar hám qaǵıydalar belgileydi hám bul sport túriniń rawajlanıwına járdemlesedi<ref>{{cite web | title=80 years of UIAA, looking back and looking forward | date=20 December 2012 | accessdate=19 March 2025 | first=Claude | last=Eckhardt | url=https://www.theuiaa.org/80-years-of-uiaa-looking-back-and-looking-forward-by-claude-eckhardt/ | publisher=[[UIAA]]}}</ref>. == Kinoda == Órmelew kórkem hám hújjetli filmlerdiń temasına aylanǵan. Órmelew haqqındaǵı belgili filmlerge «Touching the Void» (2003), «Everest» (2015), «Meru» (2015), «The Dawn Wall» (2015), «Free Solo» (2018), «14 Peaks: Nothing Is Impossible» (2021) hám «The Alpinist» (2021) kiredi. «Reel Rock Film Tour» — tek órmelew hám qızıqlı sayaxat haqqındaǵı filmlerdi kórsetetuǵın kóshpeli kinofestival, oǵan «Reel Rock» órmelew filmleri seriyası da kiredi<ref>{{cite web | magazine=[[Outside (magazine)|Outside]] | url=https://www.outsideonline.com/culture/books-media/best-climbing-mountaineering-films-of-all-time/?scope=anon | title=The 20 Best Climbing Films of All Time | first=Andrew | last=Bisharat | date=6 September 2022 | accessdate=28 September 2023}}</ref>. == Galereya == <gallery mode="packed" heights="200"> Fayl:Robi-Bosh-Alain-Robert.jpg|Verdon kanyonında erkin solo Fayl:Midnight Lightning yosemite.jpg|Iosemitidegi ''Midnight Lightning'' marshrutında boldering Fayl:Crack climbing in Indian Creek, Utah.jpg|Indian-Krik jaǵasındaǵı jarıqta dástúrli órmelew Fayl:Ainhize Belar eskalatzen.jpg|[[Ispaniya|Ispaniyadaǵı]] boltlar menen úskenelengen marshrutta sport órmelewi Fayl:Craig DeMartino on Zodiac on El Capitan.jpg|El-Kapitan qayasındaǵı ''Zodiac'' marshrutında úlken diywal órmelewi Fayl:Climbing World Championships 2018 Lead Final Schubert 08.jpg|2018-jılǵı Dúnya chempionatı finalındaǵı jarıs órmelewi Fayl:Herbert Hellmuth Summit on mt. Manaslu.jpg|Segiz mıń metrlik Manaslu shıńınıń jotasındaǵı alpinizm Fayl:Hinterstoisserquergang.JPG|Eyger tawınıń arqa betindegi alp usılındaǵı órmelew Fayl:Xaver Bongard in der Breitwangflue.jpg|[[Shveycariya|Shveycariyadaǵı]] ''Crack Baby'' marshrutında muzǵa órmelew Fayl:Piratescove.jpg|Glenvud kanyonındaǵı (Kolorado) aralas órmelew Fayl:Buildering On Doran Bridge.jpg|Doran memorial kópirinde bildering </gallery> == Derekler == {{Derekler}} * {{cite book | date=2023 | title=Climbing Guiding Manual| publisher=Association of Canadian Mountain Guides | url=https://books.google.com/books?id=3OnLEAAAQBAJ&dq=%22sling%22+%22runner%22+%22cord%22+%22climbing%22&pg=PA16 | accessdate=10 September 2023}} * {{cite book | title=How to Rock Climb | isbn=978-1493056262 | edition=6th | first1=John | last1=Long | first2=Bob | last2=Gaines | publisher=Falcon Guides | date=August 2022}} * {{cite book | date=2018 | title=Mountaineering: The Freedom of the Hills | edition=9th | isbn=978-1846892622 | publisher=Quiller Publishing | author=The Mountaineers}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] j82bu5zjqlqtmmgubrj5j2e2frh4075 276765 276764 2026-10-29T05:54:20Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276765 wikitext text/x-wiki [[Fayl:01ElCaballo copy.jpg|thumb|Pol Pritchard Patagoniyadaǵı Torres-del-Payne tawınıń Arqa minarasındaǵı 600 metrlik ''El Caballo de Diablo'' úlken diywal marshrutına birinshi erkin shıǵıwda]] '''Órmelew''' — qolların, ayaqların yamasa deneniń basqa bólimlerin paydalanıp, dúnyadaǵı eń biyik [[Taw|tawlardan]] (mısalı, segiz mıń metrlik shıńlardan) baslap kishi tas úyindilerine shekem bolǵan tik topografiyalıq obektlerge kóteriliw háreketi<ref>{{cite web | website=Cambridge Dictionary | url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/climbing | title=Climbing | date=2024 |publisher=Cambridge University Press| quote=the sport of climbing on rocks or in mountains, or on specially designed walls inside or outdoors: | accessdate=22 May 2024}}</ref>. Órmelew háreketleniw, sport hám demalıs, jarıs ushın, sonday-aq qurılıs sıyaqlı biyikke kóteriliwdi talap etetuǵın kásiplerde qollanıladı. Órmelew jabıq hám ashıq jerlerde, tábiyiy betlerde (mısalı, jartasqa órmelew hám muzǵa órmelew) hám jasalma betlerde (mısalı, órmelew diywalları hám órmelew zallarında) ámelge asırıladı. == Sport túri retinde rawajlanıwı == Órmelew sportı órmelewshilerdiń jańa túrdegi marshrutlarǵa birinshi ret shıǵıwı, jańa órmelew texnikaların qollanıwı, qıyınlıq dárejesiniń barǵan sayın artıwı hám órmelew úskeneleriniń úziliksiz jetilisiwi arqalı rawajlanǵan<ref name=Origin>{{cite journal | title=The Origin and Early Evolution of Climbing | date=9 August 2021 | first1=Beifeng | last1=Zhu | first2=Ruizhi | last2=Chen | first3=Yuan | last3=Li | doi=10.2991/assehr.k.210806.124 | publisher=Atlantis Press | journal=Advances in Social Science, Education and Humanities Research | series=Proceedings of the 2021 5th International Seminar on Education, Management and Social Sciences (ISEMSS 2021) | pages=662–667 | volume=571 | isbn=978-94-6239-414-8 | url=https://www.atlantis-press.com/proceedings/isemss-21/125959751 | doi-access=free | access-date=2 October 2024 | archive-date=6 June 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240606054404/https://www.atlantis-press.com/proceedings/isemss-21/125959751 | url-status=live }}</ref>. Taw gidleri hám jol kórsetkish qollanbalar órmelewdiń tábiyiy ortalıqtaǵı sport iskerligi retinde ataqlılıǵın arttırıwda áhmiyetli orın iyelegen<ref name=MTBC>{{cite book | title=Mountaineers: Great Tales of Bravery and Conquest | date=3 October 2011 | author1=Royal Geographical Society | author2=The Alpine Club | isbn=978-1405365598 | publisher=DK | chapter=3. The Golden Age of Alpinism | pages=112-177 | url=https://www.google.ie/books/edition/Mountaineers/1RGnDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=classic+alpine+climbing+routes+walker+bonatti+eiger&pg=PA319&printsec=frontcover | accessdate=2 May 2026}}</ref>. Dáslepki jol salıwshılar arasında Valter Bonatti, Rikkardo Kassin, Germann Bul hám Gaston Rebyuffa bolǵan<ref name="MTBC" />. Olardan keyin Raynxold Messner hám Dag Skott, keyin ala Mik Fauler, Marko Prezel hám Ueli Shtek shıqqan<ref name=MTBC2>{{cite book | title=Mountaineers: Great Tales of Bravery and Conquest | date=3 October 2011 | author1=Royal Geographical Society | author2=The Alpine Club | isbn=978-1405365598 | publisher=DK | chapter=6. The Age of Extremes | pages=326-346 | url=https://www.google.ie/books/edition/Mountaineers/1RGnDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=classic+alpine+climbing+routes+walker+bonatti+eiger&pg=PA319&printsec=frontcover | accessdate=3 May 2026}}</ref>. Shama menen 1980-jıllardan baslap boltlar menen qáwipsizlendirilgen sport órmelewiniń qáwipsizirek túriniń rawajlanıwı, jabıq jaylardaǵı jasalma órmelew diywalları menen órmelew zallarınıń kóbeyiwi hám jarıs órmelewiniń rawajlanıwı jartasqa órmelewdiń ǵárezsiz sport túri retinde ataqlılıǵın arttırǵan. Nátiyjede Volfgang Gyullix, Aleksander Xuber, Kris Sharma, Adam Ondra, Lin Xill, Katrin Destivel hám Yanya Garnbret sıyaqlı kásiplik órmelewshiler payda bolǵan<ref name=NatGeo>{{cite web | magazine=National Geographic | url=https://www.nationalgeographic.com/history/article/rock-climbing | title=Rock climbing: from ancient practice to Olympic sport | first=Freddie | last=Wilkinson | date=14 March 2019 | access-date=26 September 2024 | archive-date=13 June 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240613003513/https://www.nationalgeographic.com/history/article/rock-climbing | url-status=live }}</ref>. Órmelew birinshi ret [[Tokio|Tokioda]] ótkerilgen 2021-jılǵı [[Olimpiada oyınları|Olimpiada oyınlarında]] Olimpiada sport túrine aylanǵan. Oǵan qıyınlıqqa órmelew, boldering hám tezlikke órmelew baǵdarları kirgen. Muzǵa órmelew jarısları ele Olimpiada sport túri emes<ref name="NatGeo" />. == Jartasqa órmelew == Jartasqa órmelew sportı XIX ásirdiń aqırında payda bolǵan hám sonnan berli bir neshe tiykarǵı baǵdarlarǵa bólingen. Bir arqanlı hám kóp arqanlı (sonday-aq úlken diywal) órmelew hár túrli usıllarda (sonıń ishinde járdemshi qurallar menen, sport, dástúrli, erkin solo hám joqarǵı arqan menen) orınlanıwı múmkin. Al ǵárezsiz baǵdar bolǵan boldering (tasqa órmelew) anıqlaması boyınsha erkin solo túrinde orınlanadı<ref name="FOH">{{cite book | date=October 2010 | title=Mountaineering: The Freedom of the Hills | edition=8th | isbn=978-1594851384 | publisher=Quiller Publishing | editor=Ronald C. Eng | chapter=Chapter 12: Leading in Rock | pages=255–276}}</ref><ref name="HTRC13">{{cite book | title=How to Rock Climb | isbn=978-1493056262 | edition=6th | first1=John | last1=Long | first2=Bob | last2=Gaines | author-link=John Long (climber) | publisher=Falcon Guides | date=August 2022|pages=335–369 | chapter=Chapter 13: Multi-pitch climbing}}</ref>. * '''Bir arqanlı órmelew''' bir arqan uzınlıǵına (50 metrge shekem) teń marshrutlardı bildiredi. '''Kóp arqanlı órmelew''' (hám '''úlken diywal órmelewi''') bir neshe arqan uzınlıǵına (hátte 1000 metrge shekem) teń marshrutlardı bildiredi. Jartasqa órmelewdiń bul eki baǵdarı bir neshe usıl menen orınlanıwı múmkin<ref name="FOH" /><ref name="HTRC13" />: :* '''Járdemshi qurallar menen órmelew''' — marshrut boyınsha kóteriliw ushın arnawlı basqıshlar, temir qazıqlar hám basqa da mexanikalıq qurallar sıyaqlı jasalma járdemshi qurallardı qollanatuǵın jartasqa órmelew túri. Jartasqa órmelewdiń kóp bólegi járdemshi qurallar menen órmelewden baslanǵan, hátte 1970-jıllarda da kóplegen úlken diywal marshrutları (mısalı, ''The Nose'' hám ''Salathé Wall'') járdemshi qurallardı talap etken<ref name="MFOH15">{{cite book | date=2018 | title=Mountaineering: The Freedom of the Hills | edition=9th | isbn=978-1846892622 | publisher=Quiller Publishing | author=The Mountaineers |chapter=Chapter 15. Aid and Big Wall Climbing | pages=276–317}}</ref>. :* '''Sport órmelewi''' — jasalma járdemshi qurallardı qollanbaytuǵın (bul erkin órmelew dep ataladı), biraq órmelew waqtında qáwipsizlik ushın (járdemshi qural retinde emes) turaqlı bekitilgen boltlarǵa (yamasa temir qazıqlarǵa) súyenetuǵın jartasqa órmelew túri. Ol 1980-jılları [[Franciya|Franciyada]] baslanǵan hám házirgi waqıtta dúnyadaǵı eń qıyın marshrutlar (mısalı, ''Silence'') usı túrge tiyisli<ref name="SC">{{cite book|title=Sport Climbing: From Toprope to Redpoint, Techniques for Climbing Success|author=Andrew Bisharat|date=6 October 2009|chapter-url=https://books.google.com/books?id=MI8TCgAAQBAJ&q=climbing+deadpoint+dyno&pg=PT73 | publisher=Mountaineers Books | isbn=978-1594852701|accessdate=23 August 2023 | chapter= Chapter 1: Ethics, Style and Emergence of Sport Climbing}}</ref><ref name="HTRC11">{{cite book | title=How to Rock Climb | isbn=978-1493056262 | edition=6th | pages=291–310 | chapter=Chapter 11: Sport Climbing | first1=John | last1=Long | first2=Bob | last2=Gaines | author-link=John Long (climber) | publisher=Falcon Guides | date=August 2022}}</ref>. :* '''Dástúrli órmelew''' — jasalma járdemshi qurallardı qollanbaytuǵın (yaǵnıy erkin órmelew), biraq sport órmelewinen ayırmashılıǵı, órmelewshiler kóteriliw waqtında alınatuǵın qáwipsizlik quralların (mısalı, prujinalı qısqıshlar hám tıǵınlardı) ornatatuǵın, al olardı izinen shıǵatuǵın ekinshi órmelewshi alıp taslaytuǵın jartasqa órmelew túri. Onıń kóplegen belgili marshrutları bar (mısalı, ''Indian Face'', ''Cobra Crack'')<ref name="HTRC12">{{cite book | title=How to Rock Climb | isbn=978-1493056262 | edition=6th | pages=311–334 | chapter=Chapter 12: Trad Climbing | first1=John | last1=Long | first2=Bob | last2=Gaines | author-link=John Long (climber) | publisher=Falcon Guides | date=August 2022}}</ref>. :* '''Erkin solo''' — jasalma járdemshi qurallardı qollanbaytuǵın (yaǵnıy bul da erkin órmelew) hám órmelewshi hesh qanday qáwipsizlik qurallarınan (sport órmelewindegidey de, dástúrli órmelewdegidey de) paydalanbaytuǵın jartasqa órmelew túri. Sonlıqtan erkin solo waqtında hár qanday qulaw ólimge alıp keliwi múmkin. Tereń suw ústindegi solo — qulaǵan adam qáwipsiz suwǵa túsetuǵın erkin solonıń bir túri. 2017-jılı ''Freerider'' marshrutına erkin solo arqalı shıǵıw «Oskar» sıylıǵın alǵan «Free Solo» filmine tiykar bolǵan<ref name="CFS">{{cite web | magazine=Climbing | url=https://www.climbing.com/people/free-solo-rock-climbing-alex-honnold-history/ | title=Free Solo Rock Climbing and the Climbers Who Have Defined the Sport | first=Alison | last=Osius | date=4 June 2022 | accessdate=26 November 2022}}</ref>. :* '''Joqarǵı arqan menen órmelew''' — jasalma járdemshi qurallardı qollanbaytuǵın, biraq qáwipsizliktiń jalǵız quralı retinde marshruttıń joqarǵı jaǵına aldınnan bekitilgen arqandı qollanatuǵın (yaǵnıy bir arqanlı marshrutlarda qollanılatuǵın) jartasqa órmelew túri. Sonlıqtan órmelewshi qulasa, hesh qanday jaraqat qáwpisiz arqanǵa ilinip qaladı. Ol erkin órmelew dep esaplanbaydı, biraq adamlardı erkin órmelew menen tanıstırıwdıń ataqlı hám qáwipsiz usılı bolıp tabıladı (hám órmelew diywallarında keń tarqalǵan)<ref name="HTRC10">{{cite book | title=How to Rock Climb | isbn=978-1493056262 | edition=6th | first1=John | last1=Long | first2=Bob | last2=Gaines | author-link=John Long (climber) | publisher=Falcon Guides | date=August 2022 | chapter=Chapter 9: Top roping | pages=235–258}}</ref>. * '''Boldering''' — jasalma járdemshi qurallarsız (erkin órmelew) iri taslarǵa yamasa kishi qayalarǵa kóteriliw. Biyikligi tómen bolǵanı ushın qáwipsizlik qurallarısız orınlanadı (bul bolderingti erkin solonıń bir túrine aylandıradı). Qulaw awır aqıbetlerge alıp keliwi múmkin bolǵan júdá biyik taslarǵa (yaǵnıy 10 metrge shekem) órmelew biyik boldering dep ataladı. Bolderingtegi kóplegen áhmiyetli jetiskenlikler (mısalı, ''Midnight Lightning'', ''Dreamtime'' hám ''Burden of Dreams'') boldering hám erkin órmelew menen shuǵıllanatuǵın adamlar tárepinen jaratılǵan. == Tawǵa órmelew == Demalıs túri retindegi [[alpinizm]] jartasqa órmelewden de erterek payda bolǵan hám XVIII ásirdiń ortasına kelip [[Alp tawları]] sıyaqlı ortalıqlarda alpinizm qáliplesken demalıs túrine aylanǵan. Sonnan berli ol bir neshe tiykarǵı baǵdarlarǵa bólingen<ref name="FOH" />: * '''Alpinizm''' — tawlarǵa kóteriliw. Onda ayırım jaǵdaylarda jartasqa yamasa muzǵa órmelew de bolıwı múmkin, biraq alp usılındaǵı órmelewden ayırmashılıǵı, sırttan járdem hám aldınnan bekitilgen arqanlar qollanılıwı múmkin. :* '''Alp usılındaǵı órmelew''' — jartasqa, muzǵa hám aralas órmelew kónlikpelerin talap etetuǵın, biraq minimal úskeneler menen hám sırttan járdemsiz úlken marshrutlarǵa kóteriliw<ref name="CL2">{{cite web | magazine=Climbing | date=16 August 2016 | accessdate=4 May 2023 | url=https://www.climbing.com/people/state-of-the-heart-the-evolution-of-alpinism/ | title=State of the Heart: The Evolution of Alpinism | first=Jens | last=Holsten}}</ref>. :* '''Skrembling''' — qayalı betler hám jotalar boyınsha kóteriliw. Oǵan jartasqa órmelewdiń ápiwayı túrleri de kiriwi múmkin, biraq ol tóbelerde jayaw júriwdiń bir bólegi dep esaplanadı. :* '''Via ferrata''' — qáwipsizlik hám járdem ushın aldınnan ornatılǵan bekkem polat troslardı, metall basqıshlardı hám záńgilerdi paydalanıp, taw marshrutları boyınsha kóteriliw. * '''Muzǵa órmelew''' — muz shókkishleri hám tisli taǵalar sıyaqlı úskenelerdi paydalanıp, qatıp qalǵan suw muzına yamasa tawdıń tıǵız qarına kóteriliw. Ádette tawlı jerlerde orınlanadı<ref name="WG">{{cite book | title=Ice & Mixed Climbing: Improve Technique, Safety, and Performance | date=2021 | publisher=Mountaineers Books | edition=2nd | isbn=978-1680511260 | first=Will | last=Gadd | author-link=Will Gadd}}</ref>. :* '''Aralas órmelew''' — jartas hám muz aralas bolǵan marshrutlarǵa muzǵa órmelew úskeneleri menen kóteriliw (muz bolmasa, ol dray-tuling dep ataladı)<ref name="WG" />. * '''Jalǵız órmelew''' — marshrutlarǵa jalǵız kóteriliw. Arqan (arqan menen jalǵız órmelew) hám jasalma járdemshi qurallar qollanılıwı múmkin. Hesh qanday qáwipsizlik yamasa járdemshi qural qollanılmasa, bul erkin solo boladı. == Jarıs órmelewi == Jarıs órmelewi (geyde «sport órmelewi» dep te ataladı) — 1980-jılları payda bolǵan «jarıs túrindegi jartasqa órmelewdiń» qaǵıydalar menen retlenetuǵın sport túri. Ol jabıq jaylarda jasalma órmelew diywallarında ótkeriledi. Jarıs túrindegi jartasqa órmelewdi pútkil dúnya júzinde basqaratuǵın shólkem — «World Climbing». Onı Xalıqaralıq Olimpiada komiteti hám Xalıqaralıq sport federaciyalarınıń global associaciyası moyınlaydı, sonday-aq ol Xalıqaralıq Dúnya oyınları associaciyasınıń aǵzası. Jarıs órmelewi úsh bólimnen ibarat<ref name="GR1">{{cite web | magazine=Gripped Magazine | url=https://gripped.com/events/a-history-of-climbing-competitions-since-1985/ | title=A History of Climbing Competitions Since 1985 | date=15 July 2019 | accessdate=24 February 2023}}</ref><ref name="IC">{{cite book | title=The Indoor Climbing Manual | first=John | last=White | chapter=Chapter 12: Competition Climbing | pages=166–173 | publisher=Bloomsbury Sport | isbn=978-1408186626 | date=2014}}</ref><ref name="BMC1">{{cite web | website=British Mountaineering Council | url=https://www.thebmc.co.uk/a-brief-history-of-competition-climbing | first=Toby | last=Dunne | date=17 August 2021 | accessdate=20 December 2022 | title=A brief history of competition climbing}}</ref>: * '''Qıyınlıqqa órmelew jarısı''' — boltlar menen úskenelengen jasalma sport órmelewi marshrutında ótkeriletuǵın qıyınlıqqa órmelewdiń jarıs túri. * '''Boldering jarısı''' — tańlanǵan jasalma boldering marshrutlarında ótkeriletuǵın bolderingtiń jarıs túri. * '''Tezlikke órmelew jarısı''' — standartlastırılǵan jasalma diywalda joqarǵı arqan menen ótkeriletuǵın tezlikke órmelewdiń jarıs túri. Muzǵa órmelew jarısı — 2000-jıllardıń basında payda bolǵan «jarıs túrindegi muzǵa órmelewdiń» qaǵıydalar menen retlenetuǵın sport túri. Ol muz hám qurǵaq betlerden turatuǵın jasalma muz diywallarında ashıq yamasa jabıq jaylarda ótkeriledi. Muzǵa órmelew jarısların pútkil dúnya júzinde Xalıqaralıq alpinizm hám órmelew federaciyası (UIAA) basqaradı, onıń jarıslarına muzda qıyınlıqqa órmelew hám muzda tezlikke órmelew baǵdarları kiredi. Muzǵa órmelew jarısı ele Olimpiada sport túri emes<ref name="UIAA">{{cite web | website=International Climbing and Mountaineering Federation | title=A Brief History | url=https://iceclimbing.sport/about/ | accessdate=6 May 2023}}</ref><ref name="OUT1">{{cite web | magazine=Outside | url=https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/climbing/ice-climbing-competitive/ | title=The Strange Underworld of Competition Ice Climbing | first=Corey | last=Buhay | date=10 March 2020 | accessdate=5 May 2023}}</ref>. == Basqa demalıs túrleri == * '''Bildering''' — ádette qáwipsizlik úskenelerisiz imaratlardıń sırtqı konstrukciyası boyınsha kóteriliw (mısalı, Alen Rober orınlaǵan erkin solo). * '''Kanyoning''' — sport yamasa demalıs ushın kanyonlar boylap órmelew. * '''Kranǵa órmelew''' — mexanikalıq kranlarǵa ruqsatsız órmelew, bilderingtiń bir túri. * '''Shóplikke órmelew''' — tik, biraq shóp basqan taw betlerine órmelewdiń kóbinese arqandı talap etetuǵın eski túri. * '''Parkur''' — qala ortalıǵında órmelewdi de óz ishine alatuǵın, tegis háreketlerge tiykarlanǵan sport túri. * '''Baǵanaǵa órmelew''' — úskenesiz baǵanalarǵa hám mashtalarǵa órmelew. * '''Arqanǵa órmelew''' — qısqa, juwan arqanǵa tezlikke órmelew. Bunı jartasqa yamasa muzǵa órmelewde qollanılatuǵın arqan menen órmelew menen shatastırmaw kerek. * '''Teksheden kóteriliw''' — tekshe arqalı biyikke kóteriliw. * '''[[Terek|Terekke]] órmelew''' — arqanlar hám basqa da qáwipsizlik úskenelerin paydalanıp, demalıs ushın tereklerge kóteriliw. == Kommerciyalıq túrleri == * '''Arqan arqalı jetiw''' — ashıq turǵan qurılmalardaǵı qısqa waqıtlı jumıslar ushın tirepberdilerdiń ornına qollanılatuǵın, ádette arqan menen túsiwge tiykarlanǵan sanaatlıq órmelew. * '''Minara órmelewshisi''' — texnikalıq xızmet kórsetiw yamasa remontlaw ushın teleradio yamasa telekommunikaciya minaralarına hám mashtalarına órmeleytuǵın qánige. == Órmelew hám densawlıq == Terapevtlik órmelew — órmelewdi psixikalıq hám fizikalıq densawlıq ushın paydalı maqsetlerde tártipli túrde qollanıw. Ol maqset qoyıw, sezimlerdi basqarıw hám óz kúshine isenimdi qáliplestiriw sıyaqlı psixoterapiyalıq principlerdi órmelew shınıǵıwlarına engizedi<ref name="Frühauf2021">{{cite journal |last1=Frühauf |first1=A. |last2=Heußner |first2=J. |last3=Niedermeier |first3=M. |last4=Kopp |first4=M. |year=2021 |title=Expert Views on Therapeutic Climbing—A Multi-Perspective, Qualitative Study |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |volume=18 |issue=7 |page=3535 |doi=10.3390/ijerph18073535 |pmid=33805430 |doi-access=free |pmc=8036516 }}</ref>. == Xalıqaralıq shólkemler hám basqarıw organları == * «World Climbing» (WC) — pútkil dúnya júzinde jarıs órmelewin basqaratuǵın rásmiy organ. Onı Xalıqaralıq Olimpiada komiteti (XOK) hám Xalıqaralıq sport federaciyalarınıń global associaciyası (GAISF) moyınlaydı. Ol qıyınlıqqa órmelew, boldering hám tezlikke órmelew baǵdarlarındaǵı jarıslardı baqlaydı hám retleydi<ref name="BMC1" />. * Xalıqaralıq alpinizm hám órmelew federaciyası (UIAA) — alpinizm hám órmelew úskeneleri boyınsha burınnan berli islep kiyatırǵan shólkem. Ol sonday-aq muzǵa órmelew jarısların baqlaydı: muzǵa órmelew jarısları ushın standartlar hám qaǵıydalar belgileydi hám bul sport túriniń rawajlanıwına járdemlesedi<ref>{{cite web | title=80 years of UIAA, looking back and looking forward | date=20 December 2012 | accessdate=19 March 2025 | first=Claude | last=Eckhardt | url=https://www.theuiaa.org/80-years-of-uiaa-looking-back-and-looking-forward-by-claude-eckhardt/ | publisher=UIAA}}</ref>. == Kinoda == Órmelew kórkem hám hújjetli filmlerdiń temasına aylanǵan. Órmelew haqqındaǵı belgili filmlerge «Touching the Void» (2003), «Everest» (2015), «Meru» (2015), «The Dawn Wall» (2015), «Free Solo» (2018), «14 Peaks: Nothing Is Impossible» (2021) hám «The Alpinist» (2021) kiredi. «Reel Rock Film Tour» — tek órmelew hám qızıqlı sayaxat haqqındaǵı filmlerdi kórsetetuǵın kóshpeli kinofestival, oǵan «Reel Rock» órmelew filmleri seriyası da kiredi<ref>{{cite web | magazine=Outside | url=https://www.outsideonline.com/culture/books-media/best-climbing-mountaineering-films-of-all-time/?scope=anon | title=The 20 Best Climbing Films of All Time | first=Andrew | last=Bisharat | date=6 September 2022 | accessdate=28 September 2023}}</ref>. == Galereya == <gallery mode="packed" heights="200"> Fayl:Robi-Bosh-Alain-Robert.jpg|Verdon kanyonında erkin solo Fayl:Midnight Lightning yosemite.jpg|Iosemitidegi ''Midnight Lightning'' marshrutında boldering Fayl:Crack climbing in Indian Creek, Utah.jpg|Indian-Krik jaǵasındaǵı jarıqta dástúrli órmelew Fayl:Ainhize Belar eskalatzen.jpg|[[Ispaniya|Ispaniyadaǵı]] boltlar menen úskenelengen marshrutta sport órmelewi Fayl:Craig DeMartino on Zodiac on El Capitan.jpg|El-Kapitan qayasındaǵı ''Zodiac'' marshrutında úlken diywal órmelewi Fayl:Climbing World Championships 2018 Lead Final Schubert 08.jpg|2018-jılǵı Dúnya chempionatı finalındaǵı jarıs órmelewi Fayl:Herbert Hellmuth Summit on mt. Manaslu.jpg|Segiz mıń metrlik Manaslu shıńınıń jotasındaǵı alpinizm Fayl:Hinterstoisserquergang.JPG|Eyger tawınıń arqa betindegi alp usılındaǵı órmelew Fayl:Xaver Bongard in der Breitwangflue.jpg|[[Shveycariya|Shveycariyadaǵı]] ''Crack Baby'' marshrutında muzǵa órmelew Fayl:Piratescove.jpg|Glenvud kanyonındaǵı (Kolorado) aralas órmelew Fayl:Buildering On Doran Bridge.jpg|Doran memorial kópirinde bildering </gallery> == Derekler == {{Derekler}} * {{cite book | date=2023 | title=Climbing Guiding Manual| publisher=Association of Canadian Mountain Guides | url=https://books.google.com/books?id=3OnLEAAAQBAJ&dq=%22sling%22+%22runner%22+%22cord%22+%22climbing%22&pg=PA16 | accessdate=10 September 2023}} * {{cite book | title=How to Rock Climb | isbn=978-1493056262 | edition=6th | first1=John | last1=Long | first2=Bob | last2=Gaines | publisher=Falcon Guides | date=August 2022}} * {{cite book | date=2018 | title=Mountaineering: The Freedom of the Hills | edition=9th | isbn=978-1846892622 | publisher=Quiller Publishing | author=The Mountaineers}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] 8kqta3lmoz0ss6iuyfw8vuzn8emcyra 276766 276765 2026-10-29T05:54:35Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276766 wikitext text/x-wiki [[Fayl:01ElCaballo copy.jpg|thumb|Pol Pritchard Patagoniyadaǵı Torres-del-Payne tawınıń Arqa minarasındaǵı 600 metrlik ''El Caballo de Diablo'' úlken diywal marshrutına birinshi erkin shıǵıwda]] '''Órmelew''' — qolların, ayaqların yamasa deneniń basqa bólimlerin paydalanıp, dúnyadaǵı eń biyik [[Taw|tawlardan]] (mısalı, segiz mıń metrlik shıńlardan) baslap kishi tas úyindilerine shekem bolǵan tik topografiyalıq obektlerge kóteriliw háreketi<ref>{{cite web | website=Cambridge Dictionary | url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/climbing | title=Climbing | date=2024 |publisher=Cambridge University Press| quote=the sport of climbing on rocks or in mountains, or on specially designed walls inside or outdoors: | accessdate=22 May 2024}}</ref>. Órmelew háreketleniw, sport hám demalıs, jarıs ushın, sonday-aq qurılıs sıyaqlı biyikke kóteriliwdi talap etetuǵın kásiplerde qollanıladı. Órmelew jabıq hám ashıq jerlerde, tábiyiy betlerde (mısalı, jartasqa órmelew hám muzǵa órmelew) hám jasalma betlerde (mısalı, órmelew diywalları hám órmelew zallarında) ámelge asırıladı. == Sport túri retinde rawajlanıwı == Órmelew sportı órmelewshilerdiń jańa túrdegi marshrutlarǵa birinshi ret shıǵıwı, jańa órmelew texnikaların qollanıwı, qıyınlıq dárejesiniń barǵan sayın artıwı hám órmelew úskeneleriniń úziliksiz jetilisiwi arqalı rawajlanǵan<ref name=Origin>{{cite journal | title=The Origin and Early Evolution of Climbing | date=9 August 2021 | first1=Beifeng | last1=Zhu | first2=Ruizhi | last2=Chen | first3=Yuan | last3=Li | doi=10.2991/assehr.k.210806.124 | publisher=Atlantis Press | journal=Advances in Social Science, Education and Humanities Research | series=Proceedings of the 2021 5th International Seminar on Education, Management and Social Sciences (ISEMSS 2021) | pages=662–667 | volume=571 | isbn=978-94-6239-414-8 | url=https://www.atlantis-press.com/proceedings/isemss-21/125959751 | doi-access=free | access-date=2 October 2024 | archive-date=6 June 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240606054404/https://www.atlantis-press.com/proceedings/isemss-21/125959751 | url-status=live }}</ref>. Taw gidleri hám jol kórsetkish qollanbalar órmelewdiń tábiyiy ortalıqtaǵı sport iskerligi retinde ataqlılıǵın arttırıwda áhmiyetli orın iyelegen<ref name=MTBC>{{cite book | title=Mountaineers: Great Tales of Bravery and Conquest | date=3 October 2011 | author1=Royal Geographical Society | author2=The Alpine Club | isbn=978-1405365598 | publisher=DK | chapter=3. The Golden Age of Alpinism | pages=112-177 | url=https://www.google.ie/books/edition/Mountaineers/1RGnDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=classic+alpine+climbing+routes+walker+bonatti+eiger&pg=PA319&printsec=frontcover | accessdate=2 May 2026}}</ref>. Dáslepki jol salıwshılar arasında Valter Bonatti, Rikkardo Kassin, Germann Bul hám Gaston Rebyuffa bolǵan<ref name="MTBC" />. Olardan keyin Raynxold Messner hám Dag Skott, keyin ala Mik Fauler, Marko Prezel hám Ueli Shtek shıqqan<ref name=MTBC2>{{cite book | title=Mountaineers: Great Tales of Bravery and Conquest | date=3 October 2011 | author1=Royal Geographical Society | author2=The Alpine Club | isbn=978-1405365598 | publisher=DK | chapter=6. The Age of Extremes | pages=326-346 | url=https://www.google.ie/books/edition/Mountaineers/1RGnDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=classic+alpine+climbing+routes+walker+bonatti+eiger&pg=PA319&printsec=frontcover | accessdate=3 May 2026}}</ref>. Shama menen 1980-jıllardan baslap boltlar menen qáwipsizlendirilgen sport órmelewiniń qáwipsizirek túriniń rawajlanıwı, jabıq jaylardaǵı jasalma órmelew diywalları menen órmelew zallarınıń kóbeyiwi hám jarıs órmelewiniń rawajlanıwı jartasqa órmelewdiń ǵárezsiz sport túri retinde ataqlılıǵın arttırǵan. Nátiyjede Volfgang Gyullix, Aleksander Xuber, Kris Sharma, Adam Ondra, Lin Xill, Katrin Destivel hám Yanya Garnbret sıyaqlı kásiplik órmelewshiler payda bolǵan<ref name=NatGeo>{{cite web | magazine=National Geographic | url=https://www.nationalgeographic.com/history/article/rock-climbing | title=Rock climbing: from ancient practice to Olympic sport | first=Freddie | last=Wilkinson | date=14 March 2019 | access-date=26 September 2024 | archive-date=13 June 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240613003513/https://www.nationalgeographic.com/history/article/rock-climbing | url-status=live }}</ref>. Órmelew birinshi ret [[Tokio|Tokioda]] ótkerilgen 2021-jılǵı [[Olimpiada oyınları|Olimpiada oyınlarında]] Olimpiada sport túrine aylanǵan. Oǵan qıyınlıqqa órmelew, boldering hám tezlikke órmelew baǵdarları kirgen. Muzǵa órmelew jarısları ele Olimpiada sport túri emes<ref name="NatGeo" />. == Jartasqa órmelew == Jartasqa órmelew sportı XIX ásirdiń aqırında payda bolǵan hám sonnan berli bir neshe tiykarǵı baǵdarlarǵa bólingen. Bir arqanlı hám kóp arqanlı (sonday-aq úlken diywal) órmelew hár túrli usıllarda (sonıń ishinde járdemshi qurallar menen, sport, dástúrli, erkin solo hám joqarǵı arqan menen) orınlanıwı múmkin. Al ǵárezsiz baǵdar bolǵan boldering (tasqa órmelew) anıqlaması boyınsha erkin solo túrinde orınlanadı<ref name="FOH">{{cite book | date=October 2010 | title=Mountaineering: The Freedom of the Hills | edition=8th | isbn=978-1594851384 | publisher=Quiller Publishing | chapter=Chapter 12: Leading in Rock | pages=255–276}}</ref><ref name="HTRC13">{{cite book | title=How to Rock Climb | isbn=978-1493056262 | edition=6th | first1=John | last1=Long | first2=Bob | last2=Gaines | author-link=John Long (climber) | publisher=Falcon Guides | date=August 2022|pages=335–369 | chapter=Chapter 13: Multi-pitch climbing}}</ref>. * '''Bir arqanlı órmelew''' bir arqan uzınlıǵına (50 metrge shekem) teń marshrutlardı bildiredi. '''Kóp arqanlı órmelew''' (hám '''úlken diywal órmelewi''') bir neshe arqan uzınlıǵına (hátte 1000 metrge shekem) teń marshrutlardı bildiredi. Jartasqa órmelewdiń bul eki baǵdarı bir neshe usıl menen orınlanıwı múmkin<ref name="FOH" /><ref name="HTRC13" />: :* '''Járdemshi qurallar menen órmelew''' — marshrut boyınsha kóteriliw ushın arnawlı basqıshlar, temir qazıqlar hám basqa da mexanikalıq qurallar sıyaqlı jasalma járdemshi qurallardı qollanatuǵın jartasqa órmelew túri. Jartasqa órmelewdiń kóp bólegi járdemshi qurallar menen órmelewden baslanǵan, hátte 1970-jıllarda da kóplegen úlken diywal marshrutları (mısalı, ''The Nose'' hám ''Salathé Wall'') járdemshi qurallardı talap etken<ref name="MFOH15">{{cite book | date=2018 | title=Mountaineering: The Freedom of the Hills | edition=9th | isbn=978-1846892622 | publisher=Quiller Publishing | author=The Mountaineers |chapter=Chapter 15. Aid and Big Wall Climbing | pages=276–317}}</ref>. :* '''Sport órmelewi''' — jasalma járdemshi qurallardı qollanbaytuǵın (bul erkin órmelew dep ataladı), biraq órmelew waqtında qáwipsizlik ushın (járdemshi qural retinde emes) turaqlı bekitilgen boltlarǵa (yamasa temir qazıqlarǵa) súyenetuǵın jartasqa órmelew túri. Ol 1980-jılları [[Franciya|Franciyada]] baslanǵan hám házirgi waqıtta dúnyadaǵı eń qıyın marshrutlar (mısalı, ''Silence'') usı túrge tiyisli<ref name="SC">{{cite book|title=Sport Climbing: From Toprope to Redpoint, Techniques for Climbing Success|author=Andrew Bisharat|date=6 October 2009|chapter-url=https://books.google.com/books?id=MI8TCgAAQBAJ&q=climbing+deadpoint+dyno&pg=PT73 | publisher=Mountaineers Books | isbn=978-1594852701|accessdate=23 August 2023 | chapter= Chapter 1: Ethics, Style and Emergence of Sport Climbing}}</ref><ref name="HTRC11">{{cite book | title=How to Rock Climb | isbn=978-1493056262 | edition=6th | pages=291–310 | chapter=Chapter 11: Sport Climbing | first1=John | last1=Long | first2=Bob | last2=Gaines | author-link=John Long (climber) | publisher=Falcon Guides | date=August 2022}}</ref>. :* '''Dástúrli órmelew''' — jasalma járdemshi qurallardı qollanbaytuǵın (yaǵnıy erkin órmelew), biraq sport órmelewinen ayırmashılıǵı, órmelewshiler kóteriliw waqtında alınatuǵın qáwipsizlik quralların (mısalı, prujinalı qısqıshlar hám tıǵınlardı) ornatatuǵın, al olardı izinen shıǵatuǵın ekinshi órmelewshi alıp taslaytuǵın jartasqa órmelew túri. Onıń kóplegen belgili marshrutları bar (mısalı, ''Indian Face'', ''Cobra Crack'')<ref name="HTRC12">{{cite book | title=How to Rock Climb | isbn=978-1493056262 | edition=6th | pages=311–334 | chapter=Chapter 12: Trad Climbing | first1=John | last1=Long | first2=Bob | last2=Gaines | author-link=John Long (climber) | publisher=Falcon Guides | date=August 2022}}</ref>. :* '''Erkin solo''' — jasalma járdemshi qurallardı qollanbaytuǵın (yaǵnıy bul da erkin órmelew) hám órmelewshi hesh qanday qáwipsizlik qurallarınan (sport órmelewindegidey de, dástúrli órmelewdegidey de) paydalanbaytuǵın jartasqa órmelew túri. Sonlıqtan erkin solo waqtında hár qanday qulaw ólimge alıp keliwi múmkin. Tereń suw ústindegi solo — qulaǵan adam qáwipsiz suwǵa túsetuǵın erkin solonıń bir túri. 2017-jılı ''Freerider'' marshrutına erkin solo arqalı shıǵıw «Oskar» sıylıǵın alǵan «Free Solo» filmine tiykar bolǵan<ref name="CFS">{{cite web | magazine=Climbing | url=https://www.climbing.com/people/free-solo-rock-climbing-alex-honnold-history/ | title=Free Solo Rock Climbing and the Climbers Who Have Defined the Sport | first=Alison | last=Osius | date=4 June 2022 | accessdate=26 November 2022}}</ref>. :* '''Joqarǵı arqan menen órmelew''' — jasalma járdemshi qurallardı qollanbaytuǵın, biraq qáwipsizliktiń jalǵız quralı retinde marshruttıń joqarǵı jaǵına aldınnan bekitilgen arqandı qollanatuǵın (yaǵnıy bir arqanlı marshrutlarda qollanılatuǵın) jartasqa órmelew túri. Sonlıqtan órmelewshi qulasa, hesh qanday jaraqat qáwpisiz arqanǵa ilinip qaladı. Ol erkin órmelew dep esaplanbaydı, biraq adamlardı erkin órmelew menen tanıstırıwdıń ataqlı hám qáwipsiz usılı bolıp tabıladı (hám órmelew diywallarında keń tarqalǵan)<ref name="HTRC10">{{cite book | title=How to Rock Climb | isbn=978-1493056262 | edition=6th | first1=John | last1=Long | first2=Bob | last2=Gaines | author-link=John Long (climber) | publisher=Falcon Guides | date=August 2022 | chapter=Chapter 9: Top roping | pages=235–258}}</ref>. * '''Boldering''' — jasalma járdemshi qurallarsız (erkin órmelew) iri taslarǵa yamasa kishi qayalarǵa kóteriliw. Biyikligi tómen bolǵanı ushın qáwipsizlik qurallarısız orınlanadı (bul bolderingti erkin solonıń bir túrine aylandıradı). Qulaw awır aqıbetlerge alıp keliwi múmkin bolǵan júdá biyik taslarǵa (yaǵnıy 10 metrge shekem) órmelew biyik boldering dep ataladı. Bolderingtegi kóplegen áhmiyetli jetiskenlikler (mısalı, ''Midnight Lightning'', ''Dreamtime'' hám ''Burden of Dreams'') boldering hám erkin órmelew menen shuǵıllanatuǵın adamlar tárepinen jaratılǵan. == Tawǵa órmelew == Demalıs túri retindegi [[alpinizm]] jartasqa órmelewden de erterek payda bolǵan hám XVIII ásirdiń ortasına kelip [[Alp tawları]] sıyaqlı ortalıqlarda alpinizm qáliplesken demalıs túrine aylanǵan. Sonnan berli ol bir neshe tiykarǵı baǵdarlarǵa bólingen<ref name="FOH" />: * '''Alpinizm''' — tawlarǵa kóteriliw. Onda ayırım jaǵdaylarda jartasqa yamasa muzǵa órmelew de bolıwı múmkin, biraq alp usılındaǵı órmelewden ayırmashılıǵı, sırttan járdem hám aldınnan bekitilgen arqanlar qollanılıwı múmkin. :* '''Alp usılındaǵı órmelew''' — jartasqa, muzǵa hám aralas órmelew kónlikpelerin talap etetuǵın, biraq minimal úskeneler menen hám sırttan járdemsiz úlken marshrutlarǵa kóteriliw<ref name="CL2">{{cite web | magazine=Climbing | date=16 August 2016 | accessdate=4 May 2023 | url=https://www.climbing.com/people/state-of-the-heart-the-evolution-of-alpinism/ | title=State of the Heart: The Evolution of Alpinism | first=Jens | last=Holsten}}</ref>. :* '''Skrembling''' — qayalı betler hám jotalar boyınsha kóteriliw. Oǵan jartasqa órmelewdiń ápiwayı túrleri de kiriwi múmkin, biraq ol tóbelerde jayaw júriwdiń bir bólegi dep esaplanadı. :* '''Via ferrata''' — qáwipsizlik hám járdem ushın aldınnan ornatılǵan bekkem polat troslardı, metall basqıshlardı hám záńgilerdi paydalanıp, taw marshrutları boyınsha kóteriliw. * '''Muzǵa órmelew''' — muz shókkishleri hám tisli taǵalar sıyaqlı úskenelerdi paydalanıp, qatıp qalǵan suw muzına yamasa tawdıń tıǵız qarına kóteriliw. Ádette tawlı jerlerde orınlanadı<ref name="WG">{{cite book | title=Ice & Mixed Climbing: Improve Technique, Safety, and Performance | date=2021 | publisher=Mountaineers Books | edition=2nd | isbn=978-1680511260 | first=Will | last=Gadd | author-link=Will Gadd}}</ref>. :* '''Aralas órmelew''' — jartas hám muz aralas bolǵan marshrutlarǵa muzǵa órmelew úskeneleri menen kóteriliw (muz bolmasa, ol dray-tuling dep ataladı)<ref name="WG" />. * '''Jalǵız órmelew''' — marshrutlarǵa jalǵız kóteriliw. Arqan (arqan menen jalǵız órmelew) hám jasalma járdemshi qurallar qollanılıwı múmkin. Hesh qanday qáwipsizlik yamasa járdemshi qural qollanılmasa, bul erkin solo boladı. == Jarıs órmelewi == Jarıs órmelewi (geyde «sport órmelewi» dep te ataladı) — 1980-jılları payda bolǵan «jarıs túrindegi jartasqa órmelewdiń» qaǵıydalar menen retlenetuǵın sport túri. Ol jabıq jaylarda jasalma órmelew diywallarında ótkeriledi. Jarıs túrindegi jartasqa órmelewdi pútkil dúnya júzinde basqaratuǵın shólkem — «World Climbing». Onı Xalıqaralıq Olimpiada komiteti hám Xalıqaralıq sport federaciyalarınıń global associaciyası moyınlaydı, sonday-aq ol Xalıqaralıq Dúnya oyınları associaciyasınıń aǵzası. Jarıs órmelewi úsh bólimnen ibarat<ref name="GR1">{{cite web | magazine=Gripped Magazine | url=https://gripped.com/events/a-history-of-climbing-competitions-since-1985/ | title=A History of Climbing Competitions Since 1985 | date=15 July 2019 | accessdate=24 February 2023}}</ref><ref name="IC">{{cite book | title=The Indoor Climbing Manual | first=John | last=White | chapter=Chapter 12: Competition Climbing | pages=166–173 | publisher=Bloomsbury Sport | isbn=978-1408186626 | date=2014}}</ref><ref name="BMC1">{{cite web | website=British Mountaineering Council | url=https://www.thebmc.co.uk/a-brief-history-of-competition-climbing | first=Toby | last=Dunne | date=17 August 2021 | accessdate=20 December 2022 | title=A brief history of competition climbing}}</ref>: * '''Qıyınlıqqa órmelew jarısı''' — boltlar menen úskenelengen jasalma sport órmelewi marshrutında ótkeriletuǵın qıyınlıqqa órmelewdiń jarıs túri. * '''Boldering jarısı''' — tańlanǵan jasalma boldering marshrutlarında ótkeriletuǵın bolderingtiń jarıs túri. * '''Tezlikke órmelew jarısı''' — standartlastırılǵan jasalma diywalda joqarǵı arqan menen ótkeriletuǵın tezlikke órmelewdiń jarıs túri. Muzǵa órmelew jarısı — 2000-jıllardıń basında payda bolǵan «jarıs túrindegi muzǵa órmelewdiń» qaǵıydalar menen retlenetuǵın sport túri. Ol muz hám qurǵaq betlerden turatuǵın jasalma muz diywallarında ashıq yamasa jabıq jaylarda ótkeriledi. Muzǵa órmelew jarısların pútkil dúnya júzinde Xalıqaralıq alpinizm hám órmelew federaciyası (UIAA) basqaradı, onıń jarıslarına muzda qıyınlıqqa órmelew hám muzda tezlikke órmelew baǵdarları kiredi. Muzǵa órmelew jarısı ele Olimpiada sport túri emes<ref name="UIAA">{{cite web | website=International Climbing and Mountaineering Federation | title=A Brief History | url=https://iceclimbing.sport/about/ | accessdate=6 May 2023}}</ref><ref name="OUT1">{{cite web | magazine=Outside | url=https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/climbing/ice-climbing-competitive/ | title=The Strange Underworld of Competition Ice Climbing | first=Corey | last=Buhay | date=10 March 2020 | accessdate=5 May 2023}}</ref>. == Basqa demalıs túrleri == * '''Bildering''' — ádette qáwipsizlik úskenelerisiz imaratlardıń sırtqı konstrukciyası boyınsha kóteriliw (mısalı, Alen Rober orınlaǵan erkin solo). * '''Kanyoning''' — sport yamasa demalıs ushın kanyonlar boylap órmelew. * '''Kranǵa órmelew''' — mexanikalıq kranlarǵa ruqsatsız órmelew, bilderingtiń bir túri. * '''Shóplikke órmelew''' — tik, biraq shóp basqan taw betlerine órmelewdiń kóbinese arqandı talap etetuǵın eski túri. * '''Parkur''' — qala ortalıǵında órmelewdi de óz ishine alatuǵın, tegis háreketlerge tiykarlanǵan sport túri. * '''Baǵanaǵa órmelew''' — úskenesiz baǵanalarǵa hám mashtalarǵa órmelew. * '''Arqanǵa órmelew''' — qısqa, juwan arqanǵa tezlikke órmelew. Bunı jartasqa yamasa muzǵa órmelewde qollanılatuǵın arqan menen órmelew menen shatastırmaw kerek. * '''Teksheden kóteriliw''' — tekshe arqalı biyikke kóteriliw. * '''[[Terek|Terekke]] órmelew''' — arqanlar hám basqa da qáwipsizlik úskenelerin paydalanıp, demalıs ushın tereklerge kóteriliw. == Kommerciyalıq túrleri == * '''Arqan arqalı jetiw''' — ashıq turǵan qurılmalardaǵı qısqa waqıtlı jumıslar ushın tirepberdilerdiń ornına qollanılatuǵın, ádette arqan menen túsiwge tiykarlanǵan sanaatlıq órmelew. * '''Minara órmelewshisi''' — texnikalıq xızmet kórsetiw yamasa remontlaw ushın teleradio yamasa telekommunikaciya minaralarına hám mashtalarına órmeleytuǵın qánige. == Órmelew hám densawlıq == Terapevtlik órmelew — órmelewdi psixikalıq hám fizikalıq densawlıq ushın paydalı maqsetlerde tártipli túrde qollanıw. Ol maqset qoyıw, sezimlerdi basqarıw hám óz kúshine isenimdi qáliplestiriw sıyaqlı psixoterapiyalıq principlerdi órmelew shınıǵıwlarına engizedi<ref name="Frühauf2021">{{cite journal |last1=Frühauf |first1=A. |last2=Heußner |first2=J. |last3=Niedermeier |first3=M. |last4=Kopp |first4=M. |year=2021 |title=Expert Views on Therapeutic Climbing—A Multi-Perspective, Qualitative Study |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |volume=18 |issue=7 |page=3535 |doi=10.3390/ijerph18073535 |pmid=33805430 |doi-access=free |pmc=8036516 }}</ref>. == Xalıqaralıq shólkemler hám basqarıw organları == * «World Climbing» (WC) — pútkil dúnya júzinde jarıs órmelewin basqaratuǵın rásmiy organ. Onı Xalıqaralıq Olimpiada komiteti (XOK) hám Xalıqaralıq sport federaciyalarınıń global associaciyası (GAISF) moyınlaydı. Ol qıyınlıqqa órmelew, boldering hám tezlikke órmelew baǵdarlarındaǵı jarıslardı baqlaydı hám retleydi<ref name="BMC1" />. * Xalıqaralıq alpinizm hám órmelew federaciyası (UIAA) — alpinizm hám órmelew úskeneleri boyınsha burınnan berli islep kiyatırǵan shólkem. Ol sonday-aq muzǵa órmelew jarısların baqlaydı: muzǵa órmelew jarısları ushın standartlar hám qaǵıydalar belgileydi hám bul sport túriniń rawajlanıwına járdemlesedi<ref>{{cite web | title=80 years of UIAA, looking back and looking forward | date=20 December 2012 | accessdate=19 March 2025 | first=Claude | last=Eckhardt | url=https://www.theuiaa.org/80-years-of-uiaa-looking-back-and-looking-forward-by-claude-eckhardt/ | publisher=UIAA}}</ref>. == Kinoda == Órmelew kórkem hám hújjetli filmlerdiń temasına aylanǵan. Órmelew haqqındaǵı belgili filmlerge «Touching the Void» (2003), «Everest» (2015), «Meru» (2015), «The Dawn Wall» (2015), «Free Solo» (2018), «14 Peaks: Nothing Is Impossible» (2021) hám «The Alpinist» (2021) kiredi. «Reel Rock Film Tour» — tek órmelew hám qızıqlı sayaxat haqqındaǵı filmlerdi kórsetetuǵın kóshpeli kinofestival, oǵan «Reel Rock» órmelew filmleri seriyası da kiredi<ref>{{cite web | magazine=Outside | url=https://www.outsideonline.com/culture/books-media/best-climbing-mountaineering-films-of-all-time/?scope=anon | title=The 20 Best Climbing Films of All Time | first=Andrew | last=Bisharat | date=6 September 2022 | accessdate=28 September 2023}}</ref>. == Galereya == <gallery mode="packed" heights="200"> Fayl:Robi-Bosh-Alain-Robert.jpg|Verdon kanyonında erkin solo Fayl:Midnight Lightning yosemite.jpg|Iosemitidegi ''Midnight Lightning'' marshrutında boldering Fayl:Crack climbing in Indian Creek, Utah.jpg|Indian-Krik jaǵasındaǵı jarıqta dástúrli órmelew Fayl:Ainhize Belar eskalatzen.jpg|[[Ispaniya|Ispaniyadaǵı]] boltlar menen úskenelengen marshrutta sport órmelewi Fayl:Craig DeMartino on Zodiac on El Capitan.jpg|El-Kapitan qayasındaǵı ''Zodiac'' marshrutında úlken diywal órmelewi Fayl:Climbing World Championships 2018 Lead Final Schubert 08.jpg|2018-jılǵı Dúnya chempionatı finalındaǵı jarıs órmelewi Fayl:Herbert Hellmuth Summit on mt. Manaslu.jpg|Segiz mıń metrlik Manaslu shıńınıń jotasındaǵı alpinizm Fayl:Hinterstoisserquergang.JPG|Eyger tawınıń arqa betindegi alp usılındaǵı órmelew Fayl:Xaver Bongard in der Breitwangflue.jpg|[[Shveycariya|Shveycariyadaǵı]] ''Crack Baby'' marshrutında muzǵa órmelew Fayl:Piratescove.jpg|Glenvud kanyonındaǵı (Kolorado) aralas órmelew Fayl:Buildering On Doran Bridge.jpg|Doran memorial kópirinde bildering </gallery> == Derekler == {{Derekler}} * {{cite book | date=2023 | title=Climbing Guiding Manual| publisher=Association of Canadian Mountain Guides | url=https://books.google.com/books?id=3OnLEAAAQBAJ&dq=%22sling%22+%22runner%22+%22cord%22+%22climbing%22&pg=PA16 | accessdate=10 September 2023}} * {{cite book | title=How to Rock Climb | isbn=978-1493056262 | edition=6th | first1=John | last1=Long | first2=Bob | last2=Gaines | publisher=Falcon Guides | date=August 2022}} * {{cite book | date=2018 | title=Mountaineering: The Freedom of the Hills | edition=9th | isbn=978-1846892622 | publisher=Quiller Publishing | author=The Mountaineers}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] gm45fdtnx8u830o5bbjur9ij1bn5ram 276767 276766 2026-10-29T05:57:22Z AbzalM 13445 276767 wikitext text/x-wiki [[Fayl:01ElCaballo copy.jpg|thumb|Pol Pritchard Patagoniyadaǵı Torres-del-Payne tawınıń Arqa minarasındaǵı 600 metrlik ''El Caballo de Diablo'' úlken diywal marshrutına birinshi erkin shıqpaqta]] '''Órmelew''' — qolların, ayaqların yamasa deneniń basqa bólimlerin paydalanıp, dúnyadaǵı eń biyik [[Taw|tawlardan]] (mısalı, segiz mıń metrlik shıńlardan) baslap kishi tas úyindilerine shekem bolǵan tik topografiyalıq obektlerge kóteriliw háreketi<ref>{{cite web | website=Cambridge Dictionary | url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/climbing | title=Climbing | date=2024 |publisher=Cambridge University Press| quote=the sport of climbing on rocks or in mountains, or on specially designed walls inside or outdoors: | accessdate=22 May 2024}}</ref>. Órmelew háreketleniw, sport hám demalıs, jarıs ushın, sonday-aq qurılıs sıyaqlı biyikke kóteriliwdi talap etetuǵın kásiplerde qollanıladı. Órmelew jabıq hám ashıq jerlerde, tábiyiy betlerde (mısalı, jartasqa órmelew hám muzǵa órmelew) hám jasalma betlerde (mısalı, órmelew diywalları hám órmelew zallarında) ámelge asırıladı. == Sport túri retinde rawajlanıwı == Órmelew sportı órmelewshilerdiń jańa túrdegi marshrutlarǵa birinshi ret shıǵıwı, jańa órmelew texnikaların qollanıwı, qıyınlıq dárejesiniń barǵan sayın artıwı hám órmelew úskeneleriniń úziliksiz jetilisiwi arqalı rawajlanǵan<ref name=Origin>{{cite journal | title=The Origin and Early Evolution of Climbing | date=9 August 2021 | first1=Beifeng | last1=Zhu | first2=Ruizhi | last2=Chen | first3=Yuan | last3=Li | doi=10.2991/assehr.k.210806.124 | publisher=Atlantis Press | journal=Advances in Social Science, Education and Humanities Research | series=Proceedings of the 2021 5th International Seminar on Education, Management and Social Sciences (ISEMSS 2021) | pages=662–667 | volume=571 | isbn=978-94-6239-414-8 | url=https://www.atlantis-press.com/proceedings/isemss-21/125959751 | doi-access=free | access-date=2 October 2024 | archive-date=6 June 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240606054404/https://www.atlantis-press.com/proceedings/isemss-21/125959751 | url-status=live }}</ref>. Taw gidleri hám jol kórsetkish qollanbalar órmelewdiń tábiyiy ortalıqtaǵı sport iskerligi retinde ataqlılıǵın arttırıwda áhmiyetli orın iyelegen<ref name=MTBC>{{cite book | title=Mountaineers: Great Tales of Bravery and Conquest | date=3 October 2011 | author1=Royal Geographical Society | author2=The Alpine Club | isbn=978-1405365598 | publisher=DK | chapter=3. The Golden Age of Alpinism | pages=112-177 | url=https://www.google.ie/books/edition/Mountaineers/1RGnDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=classic+alpine+climbing+routes+walker+bonatti+eiger&pg=PA319&printsec=frontcover | accessdate=2 May 2026}}</ref>. Dáslepki jol salıwshılar arasında Valter Bonatti, Rikkardo Kassin, Germann Bul hám Gaston Rebyuffa bolǵan<ref name="MTBC" />. Olardan keyin Raynxold Messner hám Dag Skott, keyin ala Mik Fauler, Marko Prezel hám Ueli Shtek shıqqan<ref name=MTBC2>{{cite book | title=Mountaineers: Great Tales of Bravery and Conquest | date=3 October 2011 | author1=Royal Geographical Society | author2=The Alpine Club | isbn=978-1405365598 | publisher=DK | chapter=6. The Age of Extremes | pages=326-346 | url=https://www.google.ie/books/edition/Mountaineers/1RGnDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=classic+alpine+climbing+routes+walker+bonatti+eiger&pg=PA319&printsec=frontcover | accessdate=3 May 2026}}</ref>. Shama menen 1980-jıllardan baslap boltlar menen qáwipsizlendirilgen sport órmelewiniń qáwipsizirek túriniń rawajlanıwı, jabıq jaylardaǵı jasalma órmelew diywalları menen órmelew zallarınıń kóbeyiwi hám jarıs órmelewiniń rawajlanıwı jartasqa órmelewdiń ǵárezsiz sport túri retinde ataqlılıǵın arttırǵan. Nátiyjede Volfgang Gyullix, Aleksander Xuber, Kris Sharma, Adam Ondra, Lin Xill, Katrin Destivel hám Yanya Garnbret sıyaqlı kásiplik órmelewshiler payda bolǵan<ref name=NatGeo>{{cite web | magazine=National Geographic | url=https://www.nationalgeographic.com/history/article/rock-climbing | title=Rock climbing: from ancient practice to Olympic sport | first=Freddie | last=Wilkinson | date=14 March 2019 | access-date=26 September 2024 | archive-date=13 June 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240613003513/https://www.nationalgeographic.com/history/article/rock-climbing | url-status=live }}</ref>. Órmelew birinshi ret [[Tokio|Tokioda]] ótkerilgen 2021-jılǵı [[Olimpiada oyınları|Olimpiada oyınlarında]] Olimpiada sport túrine aylanǵan. Oǵan qıyınlıqqa órmelew, boldering hám tezlikke órmelew baǵdarları kirgen. Muzǵa órmelew jarısları ele Olimpiada sport túri emes<ref name="NatGeo" />. == Jartasqa órmelew == Jartasqa órmelew sportı XIX ásirdiń aqırında payda bolǵan hám sonnan berli bir neshe tiykarǵı baǵdarlarǵa bólingen. Bir arqanlı hám kóp arqanlı (sonday-aq úlken diywal) órmelew hár túrli usıllarda (sonıń ishinde járdemshi qurallar menen, sport, dástúrli, erkin solo hám joqarǵı arqan menen) orınlanıwı múmkin. Al ǵárezsiz baǵdar bolǵan boldering (tasqa órmelew) anıqlaması boyınsha erkin solo túrinde orınlanadı<ref name="FOH">{{cite book | date=October 2010 | title=Mountaineering: The Freedom of the Hills | edition=8th | isbn=978-1594851384 | publisher=Quiller Publishing | chapter=Chapter 12: Leading in Rock | pages=255–276}}</ref><ref name="HTRC13">{{cite book | title=How to Rock Climb | isbn=978-1493056262 | edition=6th | first1=John | last1=Long | first2=Bob | last2=Gaines | author-link=John Long (climber) | publisher=Falcon Guides | date=August 2022|pages=335–369 | chapter=Chapter 13: Multi-pitch climbing}}</ref>. * '''Bir arqanlı órmelew''' bir arqan uzınlıǵına (50 metrge shekem) teń marshrutlardı bildiredi. '''Kóp arqanlı órmelew''' (hám '''úlken diywal órmelewi''') bir neshe arqan uzınlıǵına (hátte 1000 metrge shekem) teń marshrutlardı bildiredi. Jartasqa órmelewdiń bul eki baǵdarı bir neshe usıl menen orınlanıwı múmkin<ref name="FOH" /><ref name="HTRC13" />: :* '''Járdemshi qurallar menen órmelew''' — marshrut boyınsha kóteriliw ushın arnawlı basqıshlar, temir qazıqlar hám basqa da mexanikalıq qurallar sıyaqlı jasalma járdemshi qurallardı qollanatuǵın jartasqa órmelew túri. Jartasqa órmelewdiń kóp bólegi járdemshi qurallar menen órmelewden baslanǵan, hátte 1970-jıllarda da kóplegen úlken diywal marshrutları (mısalı, ''The Nose'' hám ''Salathé Wall'') járdemshi qurallardı talap etken<ref name="MFOH15">{{cite book | date=2018 | title=Mountaineering: The Freedom of the Hills | edition=9th | isbn=978-1846892622 | publisher=Quiller Publishing | author=The Mountaineers |chapter=Chapter 15. Aid and Big Wall Climbing | pages=276–317}}</ref>. :* '''Sport órmelewi''' — jasalma járdemshi qurallardı qollanbaytuǵın (bul erkin órmelew dep ataladı), biraq órmelew waqtında qáwipsizlik ushın (járdemshi qural retinde emes) turaqlı bekitilgen boltlarǵa (yamasa temir qazıqlarǵa) súyenetuǵın jartasqa órmelew túri. Ol 1980-jılları [[Franciya|Franciyada]] baslanǵan hám házirgi waqıtta dúnyadaǵı eń qıyın marshrutlar (mısalı, ''Silence'') usı túrge tiyisli<ref name="SC">{{cite book|title=Sport Climbing: From Toprope to Redpoint, Techniques for Climbing Success|author=Andrew Bisharat|date=6 October 2009|chapter-url=https://books.google.com/books?id=MI8TCgAAQBAJ&q=climbing+deadpoint+dyno&pg=PT73 | publisher=Mountaineers Books | isbn=978-1594852701|accessdate=23 August 2023 | chapter= Chapter 1: Ethics, Style and Emergence of Sport Climbing}}</ref><ref name="HTRC11">{{cite book | title=How to Rock Climb | isbn=978-1493056262 | edition=6th | pages=291–310 | chapter=Chapter 11: Sport Climbing | first1=John | last1=Long | first2=Bob | last2=Gaines | author-link=John Long (climber) | publisher=Falcon Guides | date=August 2022}}</ref>. :* '''Dástúrli órmelew''' — jasalma járdemshi qurallardı qollanbaytuǵın (yaǵnıy erkin órmelew), biraq sport órmelewinen ayırmashılıǵı, órmelewshiler kóteriliw waqtında alınatuǵın qáwipsizlik quralların (mısalı, prujinalı qısqıshlar hám tıǵınlardı) ornatatuǵın, al olardı izinen shıǵatuǵın ekinshi órmelewshi alıp taslaytuǵın jartasqa órmelew túri. Onıń kóplegen belgili marshrutları bar (mısalı, ''Indian Face'', ''Cobra Crack'')<ref name="HTRC12">{{cite book | title=How to Rock Climb | isbn=978-1493056262 | edition=6th | pages=311–334 | chapter=Chapter 12: Trad Climbing | first1=John | last1=Long | first2=Bob | last2=Gaines | author-link=John Long (climber) | publisher=Falcon Guides | date=August 2022}}</ref>. :* '''Erkin solo''' — jasalma járdemshi qurallardı qollanbaytuǵın (yaǵnıy bul da erkin órmelew) hám órmelewshi hesh qanday qáwipsizlik qurallarınan (sport órmelewindegidey de, dástúrli órmelewdegidey de) paydalanbaytuǵın jartasqa órmelew túri. Sonlıqtan erkin solo waqtında hár qanday qulaw ólimge alıp keliwi múmkin. Tereń suw ústindegi solo — qulaǵan adam qáwipsiz suwǵa túsetuǵın erkin solonıń bir túri. 2017-jılı ''Freerider'' marshrutına erkin solo arqalı shıǵıw «Oskar» sıylıǵın alǵan «Free Solo» filmine tiykar bolǵan<ref name="CFS">{{cite web | magazine=Climbing | url=https://www.climbing.com/people/free-solo-rock-climbing-alex-honnold-history/ | title=Free Solo Rock Climbing and the Climbers Who Have Defined the Sport | first=Alison | last=Osius | date=4 June 2022 | accessdate=26 November 2022}}</ref>. :* '''Joqarǵı arqan menen órmelew''' — jasalma járdemshi qurallardı qollanbaytuǵın, biraq qáwipsizliktiń jalǵız quralı retinde marshruttıń joqarǵı jaǵına aldınnan bekitilgen arqandı qollanatuǵın (yaǵnıy bir arqanlı marshrutlarda qollanılatuǵın) jartasqa órmelew túri. Sonlıqtan órmelewshi qulasa, hesh qanday jaraqat qáwpisiz arqanǵa ilinip qaladı. Ol erkin órmelew dep esaplanbaydı, biraq adamlardı erkin órmelew menen tanıstırıwdıń ataqlı hám qáwipsiz usılı bolıp tabıladı (hám órmelew diywallarında keń tarqalǵan)<ref name="HTRC10">{{cite book | title=How to Rock Climb | isbn=978-1493056262 | edition=6th | first1=John | last1=Long | first2=Bob | last2=Gaines | author-link=John Long (climber) | publisher=Falcon Guides | date=August 2022 | chapter=Chapter 9: Top roping | pages=235–258}}</ref>. * '''Boldering''' — jasalma járdemshi qurallarsız (erkin órmelew) iri taslarǵa yamasa kishi qayalarǵa kóteriliw. Biyikligi tómen bolǵanı ushın qáwipsizlik qurallarısız orınlanadı (bul bolderingti erkin solonıń bir túrine aylandıradı). Qulaw awır aqıbetlerge alıp keliwi múmkin bolǵan júdá biyik taslarǵa (yaǵnıy 10 metrge shekem) órmelew biyik boldering dep ataladı. Bolderingtegi kóplegen áhmiyetli jetiskenlikler (mısalı, ''Midnight Lightning'', ''Dreamtime'' hám ''Burden of Dreams'') boldering hám erkin órmelew menen shuǵıllanatuǵın adamlar tárepinen jaratılǵan. == Tawǵa órmelew == Demalıs túri retindegi [[alpinizm]] jartasqa órmelewden de erterek payda bolǵan hám XVIII ásirdiń ortasına kelip [[Alp tawları]] sıyaqlı ortalıqlarda alpinizm qáliplesken demalıs túrine aylanǵan. Sonnan berli ol bir neshe tiykarǵı baǵdarlarǵa bólingen<ref name="FOH" />: * '''Alpinizm''' — tawlarǵa kóteriliw. Onda ayırım jaǵdaylarda jartasqa yamasa muzǵa órmelew de bolıwı múmkin, biraq alp usılındaǵı órmelewden ayırmashılıǵı, sırttan járdem hám aldınnan bekitilgen arqanlar qollanılıwı múmkin. :* '''Alp usılındaǵı órmelew''' — jartasqa, muzǵa hám aralas órmelew kónlikpelerin talap etetuǵın, biraq minimal úskeneler menen hám sırttan járdemsiz úlken marshrutlarǵa kóteriliw<ref name="CL2">{{cite web | magazine=Climbing | date=16 August 2016 | accessdate=4 May 2023 | url=https://www.climbing.com/people/state-of-the-heart-the-evolution-of-alpinism/ | title=State of the Heart: The Evolution of Alpinism | first=Jens | last=Holsten}}</ref>. :* '''Skrembling''' — qayalı betler hám jotalar boyınsha kóteriliw. Oǵan jartasqa órmelewdiń ápiwayı túrleri de kiriwi múmkin, biraq ol tóbelerde jayaw júriwdiń bir bólegi dep esaplanadı. :* '''Via ferrata''' — qáwipsizlik hám járdem ushın aldınnan ornatılǵan bekkem polat troslardı, metall basqıshlardı hám záńgilerdi paydalanıp, taw marshrutları boyınsha kóteriliw. * '''Muzǵa órmelew''' — muz shókkishleri hám tisli taǵalar sıyaqlı úskenelerdi paydalanıp, qatıp qalǵan suw muzına yamasa tawdıń tıǵız qarına kóteriliw. Ádette tawlı jerlerde orınlanadı<ref name="WG">{{cite book | title=Ice & Mixed Climbing: Improve Technique, Safety, and Performance | date=2021 | publisher=Mountaineers Books | edition=2nd | isbn=978-1680511260 | first=Will | last=Gadd | author-link=Will Gadd}}</ref>. :* '''Aralas órmelew''' — jartas hám muz aralas bolǵan marshrutlarǵa muzǵa órmelew úskeneleri menen kóteriliw (muz bolmasa, ol dray-tuling dep ataladı)<ref name="WG" />. * '''Jalǵız órmelew''' — marshrutlarǵa jalǵız kóteriliw. Arqan (arqan menen jalǵız órmelew) hám jasalma járdemshi qurallar qollanılıwı múmkin. Hesh qanday qáwipsizlik yamasa járdemshi qural qollanılmasa, bul erkin solo boladı. == Jarıs órmelewi == Jarıs órmelewi (geyde «sport órmelewi» dep te ataladı) — 1980-jılları payda bolǵan «jarıs túrindegi jartasqa órmelewdiń» qaǵıydalar menen retlenetuǵın sport túri. Ol jabıq jaylarda jasalma órmelew diywallarında ótkeriledi. Jarıs túrindegi jartasqa órmelewdi pútkil dúnya júzinde basqaratuǵın shólkem — «World Climbing». Onı Xalıqaralıq Olimpiada komiteti hám Xalıqaralıq sport federaciyalarınıń global associaciyası moyınlaydı, sonday-aq ol Xalıqaralıq Dúnya oyınları associaciyasınıń aǵzası. Jarıs órmelewi úsh bólimnen ibarat<ref name="GR1">{{cite web | magazine=Gripped Magazine | url=https://gripped.com/events/a-history-of-climbing-competitions-since-1985/ | title=A History of Climbing Competitions Since 1985 | date=15 July 2019 | accessdate=24 February 2023}}</ref><ref name="IC">{{cite book | title=The Indoor Climbing Manual | first=John | last=White | chapter=Chapter 12: Competition Climbing | pages=166–173 | publisher=Bloomsbury Sport | isbn=978-1408186626 | date=2014}}</ref><ref name="BMC1">{{cite web | website=British Mountaineering Council | url=https://www.thebmc.co.uk/a-brief-history-of-competition-climbing | first=Toby | last=Dunne | date=17 August 2021 | accessdate=20 December 2022 | title=A brief history of competition climbing}}</ref>: * '''Qıyınlıqqa órmelew jarısı''' — boltlar menen úskenelengen jasalma sport órmelewi marshrutında ótkeriletuǵın qıyınlıqqa órmelewdiń jarıs túri. * '''Boldering jarısı''' — tańlanǵan jasalma boldering marshrutlarında ótkeriletuǵın bolderingtiń jarıs túri. * '''Tezlikke órmelew jarısı''' — standartlastırılǵan jasalma diywalda joqarǵı arqan menen ótkeriletuǵın tezlikke órmelewdiń jarıs túri. Muzǵa órmelew jarısı — 2000-jıllardıń basında payda bolǵan «jarıs túrindegi muzǵa órmelewdiń» qaǵıydalar menen retlenetuǵın sport túri. Ol muz hám qurǵaq betlerden turatuǵın jasalma muz diywallarında ashıq yamasa jabıq jaylarda ótkeriledi. Muzǵa órmelew jarısların pútkil dúnya júzinde Xalıqaralıq alpinizm hám órmelew federaciyası (UIAA) basqaradı, onıń jarıslarına muzda qıyınlıqqa órmelew hám muzda tezlikke órmelew baǵdarları kiredi. Muzǵa órmelew jarısı ele Olimpiada sport túri emes<ref name="UIAA">{{cite web | website=International Climbing and Mountaineering Federation | title=A Brief History | url=https://iceclimbing.sport/about/ | accessdate=6 May 2023}}</ref><ref name="OUT1">{{cite web | magazine=Outside | url=https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/climbing/ice-climbing-competitive/ | title=The Strange Underworld of Competition Ice Climbing | first=Corey | last=Buhay | date=10 March 2020 | accessdate=5 May 2023}}</ref>. == Basqa demalıs túrleri == * '''Bildering''' — ádette qáwipsizlik úskenelerisiz imaratlardıń sırtqı konstrukciyası boyınsha kóteriliw (mısalı, Alen Rober orınlaǵan erkin solo). * '''Kanyoning''' — sport yamasa demalıs ushın kanyonlar boylap órmelew. * '''Kranǵa órmelew''' — mexanikalıq kranlarǵa ruqsatsız órmelew, bilderingtiń bir túri. * '''Shóplikke órmelew''' — tik, biraq shóp basqan taw betlerine órmelewdiń kóbinese arqandı talap etetuǵın eski túri. * '''Parkur''' — qala ortalıǵında órmelewdi de óz ishine alatuǵın, tegis háreketlerge tiykarlanǵan sport túri. * '''Baǵanaǵa órmelew''' — úskenesiz baǵanalarǵa hám mashtalarǵa órmelew. * '''Arqanǵa órmelew''' — qısqa, juwan arqanǵa tezlikke órmelew. Bunı jartasqa yamasa muzǵa órmelewde qollanılatuǵın arqan menen órmelew menen shatastırmaw kerek. * '''Teksheden kóteriliw''' — tekshe arqalı biyikke kóteriliw. * '''[[Terek|Terekke]] órmelew''' — arqanlar hám basqa da qáwipsizlik úskenelerin paydalanıp, demalıs ushın tereklerge kóteriliw. == Kommerciyalıq túrleri == * '''Arqan arqalı jetiw''' — ashıq turǵan qurılmalardaǵı qısqa waqıtlı jumıslar ushın tirepberdilerdiń ornına qollanılatuǵın, ádette arqan menen túsiwge tiykarlanǵan sanaatlıq órmelew. * '''Minara órmelewshisi''' — texnikalıq xızmet kórsetiw yamasa remontlaw ushın teleradio yamasa telekommunikaciya minaralarına hám mashtalarına órmeleytuǵın qánige. == Órmelew hám densawlıq == Terapevtlik órmelew — órmelewdi psixikalıq hám fizikalıq densawlıq ushın paydalı maqsetlerde tártipli túrde qollanıw. Ol maqset qoyıw, sezimlerdi basqarıw hám óz kúshine isenimdi qáliplestiriw sıyaqlı psixoterapiyalıq principlerdi órmelew shınıǵıwlarına engizedi<ref name="Frühauf2021">{{cite journal |last1=Frühauf |first1=A. |last2=Heußner |first2=J. |last3=Niedermeier |first3=M. |last4=Kopp |first4=M. |year=2021 |title=Expert Views on Therapeutic Climbing—A Multi-Perspective, Qualitative Study |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |volume=18 |issue=7 |page=3535 |doi=10.3390/ijerph18073535 |pmid=33805430 |doi-access=free |pmc=8036516 }}</ref>. == Xalıqaralıq shólkemler hám basqarıw organları == * «World Climbing» (WC) — pútkil dúnya júzinde jarıs órmelewin basqaratuǵın rásmiy organ. Onı Xalıqaralıq Olimpiada komiteti (XOK) hám Xalıqaralıq sport federaciyalarınıń global associaciyası (GAISF) moyınlaydı. Ol qıyınlıqqa órmelew, boldering hám tezlikke órmelew baǵdarlarındaǵı jarıslardı baqlaydı hám retleydi<ref name="BMC1" />. * Xalıqaralıq alpinizm hám órmelew federaciyası (UIAA) — alpinizm hám órmelew úskeneleri boyınsha burınnan berli islep kiyatırǵan shólkem. Ol sonday-aq muzǵa órmelew jarısların baqlaydı: muzǵa órmelew jarısları ushın standartlar hám qaǵıydalar belgileydi hám bul sport túriniń rawajlanıwına járdemlesedi<ref>{{cite web | title=80 years of UIAA, looking back and looking forward | date=20 December 2012 | accessdate=19 March 2025 | first=Claude | last=Eckhardt | url=https://www.theuiaa.org/80-years-of-uiaa-looking-back-and-looking-forward-by-claude-eckhardt/ | publisher=UIAA}}</ref>. == Kinoda == Órmelew kórkem hám hújjetli filmlerdiń temasına aylanǵan. Órmelew haqqındaǵı belgili filmlerge «Touching the Void» (2003), «Everest» (2015), «Meru» (2015), «The Dawn Wall» (2015), «Free Solo» (2018), «14 Peaks: Nothing Is Impossible» (2021) hám «The Alpinist» (2021) kiredi. «Reel Rock Film Tour» — tek órmelew hám qızıqlı sayaxat haqqındaǵı filmlerdi kórsetetuǵın kóshpeli kinofestival, oǵan «Reel Rock» órmelew filmleri seriyası da kiredi<ref>{{cite web | magazine=Outside | url=https://www.outsideonline.com/culture/books-media/best-climbing-mountaineering-films-of-all-time/?scope=anon | title=The 20 Best Climbing Films of All Time | first=Andrew | last=Bisharat | date=6 September 2022 | accessdate=28 September 2023}}</ref>. == Galereya == <gallery mode="packed" heights="200"> Fayl:Robi-Bosh-Alain-Robert.jpg|Verdon kanyonında erkin solo Fayl:Midnight Lightning yosemite.jpg|Iosemitidegi ''Midnight Lightning'' marshrutında boldering Fayl:Crack climbing in Indian Creek, Utah.jpg|Indian-Krik jaǵasındaǵı jarıqta dástúrli órmelew Fayl:Ainhize Belar eskalatzen.jpg|[[Ispaniya|Ispaniyadaǵı]] boltlar menen úskenelengen marshrutta sport órmelewi Fayl:Craig DeMartino on Zodiac on El Capitan.jpg|El-Kapitan qayasındaǵı ''Zodiac'' marshrutında úlken diywal órmelewi Fayl:Climbing World Championships 2018 Lead Final Schubert 08.jpg|2018-jılǵı Dúnya chempionatı finalındaǵı jarıs órmelewi Fayl:Herbert Hellmuth Summit on mt. Manaslu.jpg|Segiz mıń metrlik Manaslu shıńınıń jotasındaǵı alpinizm Fayl:Hinterstoisserquergang.JPG|Eyger tawınıń arqa betindegi alp usılındaǵı órmelew Fayl:Xaver Bongard in der Breitwangflue.jpg|[[Shveycariya|Shveycariyadaǵı]] ''Crack Baby'' marshrutında muzǵa órmelew Fayl:Piratescove.jpg|Glenvud kanyonındaǵı (Kolorado) aralas órmelew Fayl:Buildering On Doran Bridge.jpg|Doran memorial kópirinde bildering </gallery> == Derekler == {{Derekler}} * {{cite book | date=2023 | title=Climbing Guiding Manual| publisher=Association of Canadian Mountain Guides | url=https://books.google.com/books?id=3OnLEAAAQBAJ&dq=%22sling%22+%22runner%22+%22cord%22+%22climbing%22&pg=PA16 | accessdate=10 September 2023}} * {{cite book | title=How to Rock Climb | isbn=978-1493056262 | edition=6th | first1=John | last1=Long | first2=Bob | last2=Gaines | publisher=Falcon Guides | date=August 2022}} * {{cite book | date=2018 | title=Mountaineering: The Freedom of the Hills | edition=9th | isbn=978-1846892622 | publisher=Quiller Publishing | author=The Mountaineers}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] 9wtct4coso9apbi7cdfjed5q714scn0 0 49341 276768 2026-10-29T06:17:03Z AbzalM 13445 Jańa maqala. Translated from [[:en:Closed kinetic chain exercises]] 276768 wikitext text/x-wiki '''Jabıq kinetikalıq shınjır shınıǵıwları''' yamasa '''jabıq shınjır shınıǵıwları''' — qol (qol háreketleri ushın) yamasa ayaq (ayaq háreketleri ushın) keńislikte bekitilgen hám qozǵalmaytuǵın jaǵdayda orınlanatuǵın fizikalıq [[Shınıǵıw|shınıǵıwlar]]. Qol yamasa ayaq qozǵalmaytuǵın betke, ádette jerge yamasa trenajordıń tiykarına úziliksiz tiyip turadı. Jabıq kinetikalıq shınjır shınıǵıwlarınıń qarama-qarsısı — ashıq kinetikalıq shınjır shınıǵıwları. Jabıq dizbek shınıǵıwları kóbinese kóp buwınlı háreketler bolıp, ádette qısıwshı kúshlerdi payda etedi, al ashıq dizbek shınıǵıwları kóbinese izolyaciyalıq háreketler bolıp, kóbirek jıljıtıwshı kúshlerdi payda etedi<ref>{{cite journal |title=Electromyographic evaluation of closed and open kinetic chain knee rehabilitation exercises |last1=Graham |first1=V. L. |last2=Gehlsen |first2=G. M. |last3=Edwards |first3=J. A. |journal=J Athl Train |year=1993 |volume=28 |issue=1 |pages=23–30 |pmid=16558199 |pmc=1317886 }}</ref>. Jabıq kinetikalıq shınjır shınıǵıwları kóplegen ashıq kinetikalıq dizbek shınıǵıwları (bir buwınlı háreketler) sıyaqlı tek birewine itibar qaratpay, bir waqıtta bir neshe bulshıq et toparın hám buwındı iske qosadı. Sonlıqtan olar kúndelikli turmıstaǵı hám sporttaǵı háreketlerge kóbirek sáykes keledi<ref>{{cite journal |title=The relationship between open and closed kinetic chain strength of the lower limb and jumping performance |last1=Blackburn |first1=J. R. |last2=Morrissey |first2=M. C. |journal=J Orthop Sports Phys Ther |year=1998 |volume=27 |issue=6 |pages=430–5 |doi=10.2519/jospt.1998.27.6.430 |pmid=9617729 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |title=Closed-kinetic chain upper-body training improves throwing performance of NCAA Division I softball players |last1=Prokopy |first1=M. P. |last2=Ingersoll |first2=C. D. |last3=Nordenschild |first3=E. |last4=Katch |first4=F. I. |last5=Gaesser |first5=G. A. |last6=Weltman |first6=A. |journal=J Strength Cond Res |year=2008 |volume=22 |issue=6 |pages=1790–8 |doi=10.1519/JSC.0b013e318185f637 |pmid=18978626 |s2cid=14111109 |doi-access=free }}</ref>. == Ózgeshelikleri == Bul shınıǵıwlar ádette salmaq túsiretuǵın shınıǵıwlar bolıp tabıladı, onda shınıǵıwshı óz dene salmaǵın hám/yamasa sırtqı salmaqtı paydalanadı<ref>{{Citation |last1=Anderson |first1=Thomas B. |title=Weight Bearing |date=2024 |work=StatPearls |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK551573/ |access-date=2024-06-17 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=31855400 |last2=Duong |first2=Hieu}}</ref>. == Deneniń joqarǵı bólimi ushın jabıq kinetikalıq shınjır shınıǵıwları == [[Qolǵa tirelip kóteriliw]] hám onıń túrleri (sonıń ishinde qolǵa tirelip tik turıw), turnikke tartılıw, jatıp tartılıw hám brusta qoldı búgip-jazıw múyeshke hám kúsh iyinine qaray hár túrli qatnaslarda turaqlılıqtı támiyinlew ushın iyinniń úsh baslı bulshıq etiniń, iyinniń eki baslı bulshıq etiniń, delta tárizli bulshıq etlerdiń, kókirek bulshıq etleriniń, arqanıń keń bulshıq etleriniń, qarın bulshıq etleriniń hám beldiń tómengi bóliminiń birgelikte qısqarıwına baǵdarlanǵan<ref name="ClosedKinetic">{{cite book |title=Closed Kinetic Chain Exercise. A Comprehensive Guide to Multiple Joint Exercises |first1=Todd |last1=Ellenbecker |first2=George |last2=Davies |year=2001 |publisher=Human Kinetics |isbn=978-0-7360-0170-0 }}</ref>. == Deneniń tómengi bólimi ushın jabıq kinetikalıq dizbek shınıǵıwları == [[Otırıp-turıw]], shtanganı jerden kóteriw, alǵa adımlap otırıw hám shtanganı kókirekke kóteriw — bul shınıǵıwlar sannıń tórt baslı bulshıq etiniń, san artındaǵı bulshıq etlerdiń, jambastı búgiwshi bulshıq etlerdiń, baltırdıń kambala tárizli hám eki baslı bulshıq etleriniń birgelikte qısqarıwına baǵdarlanǵan. Háreketke dize, jambas hám tobıq buwınları qatnasadı<ref name="ClosedKinetic" />. == Derekler == {{Derekler}} * {{cite journal | title = Analysis of Isokinetic and Closed Chain Movements for Hamstring Reciprocal Coactivation | journal = Journal of Sport Rehabilitation | year = 2007 | issue = 4 | pages = 319–325 |author1=Miller, John P. |author2=Croce, Ronald V. | volume = 16 | doi = 10.1123/jsr.16.4.319 | pmid = 18246898 }} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] g3w8nlb9ovshk6tzr85k38bih2f0y6t 276769 276768 2026-10-29T06:17:21Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276769 wikitext text/x-wiki '''Jabıq kinetikalıq shınjır shınıǵıwları''' yamasa '''jabıq shınjır shınıǵıwları''' — qol (qol háreketleri ushın) yamasa ayaq (ayaq háreketleri ushın) keńislikte bekitilgen hám qozǵalmaytuǵın jaǵdayda orınlanatuǵın fizikalıq [[Shınıǵıw|shınıǵıwlar]]. Qol yamasa ayaq qozǵalmaytuǵın betke, ádette jerge yamasa trenajordıń tiykarına úziliksiz tiyip turadı. Jabıq kinetikalıq shınjır shınıǵıwlarınıń qarama-qarsısı — ashıq kinetikalıq shınjır shınıǵıwları. Jabıq dizbek shınıǵıwları kóbinese kóp buwınlı háreketler bolıp, ádette qısıwshı kúshlerdi payda etedi, al ashıq dizbek shınıǵıwları kóbinese izolyaciyalıq háreketler bolıp, kóbirek jıljıtıwshı kúshlerdi payda etedi<ref>{{cite journal |title=Electromyographic evaluation of closed and open kinetic chain knee rehabilitation exercises |last1=Graham |first1=V. L. |last2=Gehlsen |first2=G. M. |last3=Edwards |first3=J. A. |journal=J Athl Train |year=1993 |volume=28 |issue=1 |pages=23–30 |pmid=16558199 |pmc=1317886 }}</ref>. Jabıq kinetikalıq shınjır shınıǵıwları kóplegen ashıq kinetikalıq dizbek shınıǵıwları (bir buwınlı háreketler) sıyaqlı tek birewine itibar qaratpay, bir waqıtta bir neshe bulshıq et toparın hám buwındı iske qosadı. Sonlıqtan olar kúndelikli turmıstaǵı hám sporttaǵı háreketlerge kóbirek sáykes keledi<ref>{{cite journal |title=The relationship between open and closed kinetic chain strength of the lower limb and jumping performance |last1=Blackburn |first1=J. R. |last2=Morrissey |first2=M. C. |journal=J Orthop Sports Phys Ther |year=1998 |volume=27 |issue=6 |pages=430–5 |doi=10.2519/jospt.1998.27.6.430 |pmid=9617729 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |title=Closed-kinetic chain upper-body training improves throwing performance of NCAA Division I softball players |last1=Prokopy |first1=M. P. |last2=Ingersoll |first2=C. D. |last3=Nordenschild |first3=E. |last4=Katch |first4=F. I. |last5=Gaesser |first5=G. A. |last6=Weltman |first6=A. |journal=J Strength Cond Res |year=2008 |volume=22 |issue=6 |pages=1790–8 |doi=10.1519/JSC.0b013e318185f637 |pmid=18978626 |s2cid=14111109 |doi-access=free }}</ref>. == Ózgeshelikleri == Bul shınıǵıwlar ádette salmaq túsiretuǵın shınıǵıwlar bolıp tabıladı, onda shınıǵıwshı óz dene salmaǵın hám/yamasa sırtqı salmaqtı paydalanadı<ref>{{cite web |last1=Anderson |first1=Thomas B. |title=Weight Bearing |date=2024 |work=StatPearls |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK551573/ |access-date=2024-06-17 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=31855400 |last2=Duong |first2=Hieu}}</ref>. == Deneniń joqarǵı bólimi ushın jabıq kinetikalıq shınjır shınıǵıwları == [[Qolǵa tirelip kóteriliw]] hám onıń túrleri (sonıń ishinde qolǵa tirelip tik turıw), turnikke tartılıw, jatıp tartılıw hám brusta qoldı búgip-jazıw múyeshke hám kúsh iyinine qaray hár túrli qatnaslarda turaqlılıqtı támiyinlew ushın iyinniń úsh baslı bulshıq etiniń, iyinniń eki baslı bulshıq etiniń, delta tárizli bulshıq etlerdiń, kókirek bulshıq etleriniń, arqanıń keń bulshıq etleriniń, qarın bulshıq etleriniń hám beldiń tómengi bóliminiń birgelikte qısqarıwına baǵdarlanǵan<ref name="ClosedKinetic">{{cite book |title=Closed Kinetic Chain Exercise. A Comprehensive Guide to Multiple Joint Exercises |first1=Todd |last1=Ellenbecker |first2=George |last2=Davies |year=2001 |publisher=Human Kinetics |isbn=978-0-7360-0170-0 }}</ref>. == Deneniń tómengi bólimi ushın jabıq kinetikalıq dizbek shınıǵıwları == [[Otırıp-turıw]], shtanganı jerden kóteriw, alǵa adımlap otırıw hám shtanganı kókirekke kóteriw — bul shınıǵıwlar sannıń tórt baslı bulshıq etiniń, san artındaǵı bulshıq etlerdiń, jambastı búgiwshi bulshıq etlerdiń, baltırdıń kambala tárizli hám eki baslı bulshıq etleriniń birgelikte qısqarıwına baǵdarlanǵan. Háreketke dize, jambas hám tobıq buwınları qatnasadı<ref name="ClosedKinetic" />. == Derekler == {{Derekler}} * {{cite journal | title = Analysis of Isokinetic and Closed Chain Movements for Hamstring Reciprocal Coactivation | journal = Journal of Sport Rehabilitation | year = 2007 | issue = 4 | pages = 319–325 |author1=Miller, John P. |author2=Croce, Ronald V. | volume = 16 | doi = 10.1123/jsr.16.4.319 | pmid = 18246898 }} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] ffb04kot84a1yoq55ezxm08sxh2c33t 0 49342 276771 2026-10-29T06:46:23Z AbzalM 13445 Jańa maqala. Translated from [[:en:Complex training]] 276771 wikitext text/x-wiki '''Kompleksli shınıǵıw''', sonday-aq '''kontrastlı shınıǵıw''' yamasa '''aktivlesiwden keyingi potenciaciya''' shınıǵıwı dep te ataladı — jarılǵısh quwattı arttırıwǵa arnalǵan shınıǵıw sistemasında [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwları]] menen pliometrikalıq shınıǵıwlardı biriktiriw. Djeys Dervinniń aytıwınsha: <blockquote>Kúsh shınıǵıwları da, pliometrikalıq shınıǵıwlar da bir-birinen ǵárezsiz túrde sportlıq nátiyjelerdi arttırıwdıń nátiyjeli usılları bolıp tabıladı, biraq quwatqa tiykarlanǵan sport túrleriniń sportshıları ushın arnalǵan haqıyqıy baǵdarlama eki baǵdardı da óz ishine alıwı kerek. 2000-jılı NSCA nıń ''Journal of Strength and Conditioning Research'' jurnalında járiyalanǵan izertlewde úsh túrli shınıǵıw baǵdarlaması salıstırılǵan: kúsh shınıǵıwları, pliometrikalıq shınıǵıwlar hám olardıń ekewiniń kombinaciyası. Aralas usıllardı qollanǵan topar ǵana kúshtiń de, quwattıń da ádewir artqanın kórsetken<ref>Fatouros, I. G., Jamurtas, A. Z., Leontsini, D., Taxildaris, K., Aggelousis, N., Kostopoulos, N., & Buckenmeyer, P. (2000). 'Evaluation of plyometric exercise training, weight training, and their combination on vertical jumping performance and leg strength.' In ''The Journal of Strength & Conditioning Research''. 14(4), pp. 470-476.</ref><ref>{{Cite web|url=https://blog.voltathletics.com/home/2013/12/3/break-a-mental-sweat-complex-training-for-increased-power|title = Complex Training: Pairing Strength and Power for Explosive Results}}</ref>.</blockquote> Kompleksli shınıǵıw kúsh shınıǵıwın, kóbinese qarsılıq penen orınlanatuǵın shınıǵıwdı, orınlap, onnan keyin pliometrikalıq shınıǵıwdı orınlawǵa tiykarlanǵan. Kúsh shınıǵıwı menen pliometrikalıq shınıǵıw ádette biomexanikalıq jaqtan uqsas boladı, yaǵnıy olar uqsas háreket kólemi boyınsha orınlanadı. Mısalı, shtanganı jelkege qoyıp [[Otırıp-turıw|otırıp-turıwdan]] keyin qutıǵa sekiriw yamasa skameykada jatıp shtanga kóteriwden keyin sekirip, qol shapalaqlap [[Qolǵa tirelip kóteriliw|qolǵa tirelip kóteriliw]]. Bunday úylesim jup yamasa kontrastlı jup dep ataladı. Qarsılıq penen orınlanatuǵın shınıǵıw kóbinese maksimalǵa jaqın kúsh penen — sportshınıń maksimal kóteretuǵın salmaǵınıń shama menen 75–90 % i menen orınlanadı. Shınıǵıwdıń pliometrikalıq bólimi jarılǵısh túrde orınlanıwı kerek. Kóbinese seriyalar qollanıladı. Kúsh shınıǵıwı menen pliometrikalıq shınıǵıw arasında 3–12 minutlıq demalıs boladı; eń nátiyjeli uzaqlıǵı haqqında pikirler hár qıylı<ref>{{Cite web|url=https://www.scienceforsport.com/post-activation-potentiation/|title = Post-Activation Potentiation - Science for Sport|date = 29 January 2016}}</ref>. Kúsh shınıǵıwı bulshıq etlerdi intensiv túrde aktivlestiretuǵın bolǵanlıqtan, bulshıq etlerde ádettegige qaraǵanda kúsh túsiriwdiń úlkenirek múmkinshiligi payda boladı. Kúsh túsiriwdiń bul qosımsha múmkinshiligi aktivlesiwden keyingi potenciaciya (AKP) dep ataladı. Bul kompleksli shınıǵıwdıń tiykarı bolıp tabıladı. Kúsh shınıǵıwı payda etken kúsh túsiriwdiń bul múmkinshiligin sportshı pliometrikalıq shınıǵıwda paydalanıp, quwatın tek pliometrikalıq shınıǵıwlardı orınlaǵandaǵıdan joqarı dárejege kóteredi. Usınday jol menen pliometrikalıq shınıǵıwdı kúshlirek orınlawǵa boladı. Mısalı, sportshı shtanganı jelkege qoyıp maksimal salmaqtıń 90 % i menen otırıp-turıwdı orınlap, 3–12 minut demalıp, keyin sekirse, joqarıraq sekiriwi múmkin; al tek sekirse, bunday jaqsılanıw bolmaydı. Demalıs waqtınıń uzaqlıǵı sportshınıń kúsh shınıǵıwınan keyin tikleniwi ushın jetkilikli uzaq, sonday-aq bulshıq etlerdiń joqarı aktivligin pliometrikalıq shınıǵıwda paydalanıw ushın jetkilikli qısqa bolatuǵınday etip tańlanadı<ref>Joyce, David & Lewindon, Daniel & Larson, Rett, 'Neural Preparation' in ''High Performance Training for Sports'', Leeds:Human Kinetics, 2014, p.107</ref>. == Kúsh payda bolıw tezligi == Pliometrikalıq shınıǵıwlardı kúsh shınıǵıwları menen biriktiriw kúsh payda bolıw tezligin, yaǵnıy háreket waqtında kúshke erisiw tezligin jaqsılawdıń qosımsha paydasın beredi<ref>[http://www.brianmac.co.uk/complex.htm Complex Training]</ref>. == Kompleksli shınıǵıwdıń uzaq múddetli tásiri == <blockquote>Bul túrdegi shınıǵıwdıń maqseti — sekiriw, qısqa aralıqqa juwırıw hám top ılaqtırıw sıyaqlı tapsırmalarda quwattı tez arada yamasa uzaq múddetli shınıǵıw arqalı arttırıw<ref>Fleck, Steven J. & Kraemer, William J., ‘Complex Training, or Contrast Loading’ in ''Designing Resistance Training Programmes'', Human Kinetics: Leeds, 2013, p.253</ref>.</blockquote> Kompleksli shınıǵıwdıń maqseti tek bir shınıǵıwda jaqsıraq nátiyjege erisiw emes, sonday-aq sportshını turaqlı túrde kúshlirek háreket etiwge úyretiw. Bunday jaqsılanıw Donald Chu «nerv-bulshıq et baylanısı» dep ataytuǵın nársege — [[Nerv sisteması|nerv sistemasınıń]] intensiv aktivlesiwi menen tez qısqaratuǵın bulshıq et talshıqlarınıń kóbirek iske qosılıwı arasındaǵı baylanısqa tiykarlanǵan. Biraq uzaq múddetli shınıǵıw tásiri jaǵınan bulshıq et talshıqlarınıń áste qısqaratuǵınnan tez qısqaratuǵınǵa beyimlesiwi sıyaqlı qosımsha ózgeris te bar. Bul iske qosılıwı múmkin bolǵan tez qısqaratuǵın bulshıq et talshıqlarınıń sanın arttıradı hám belgili bir háreketti kúshlirek orınlawǵa járdem beredi. <blockquote>Kompleksli shınıǵıw sportshıǵa bulshıq et talshıqların nerv sisteması menen birge áste qısqaratuǵın talshıqlar tez qısqaratuǵın talshıqlar sıyaqlı háreket etiwge úyrenetuǵınday etip islewge múmkinshilik beredi<ref>Chu, Donald, ‘The Neuromuscular Connection’, in ''Explosive Power and Strength'', Human Kinetics:Leeds, 1996, p.14</ref>.</blockquote> Bunday process bulshıq et talshıqları túriniń ózgeriwi dep te ataladı. Ol kóbinese IIa túrindegi bulshıq et talshıqlarınıń IIb túrine aylanıwı menen baylanıslı talqılanadı. Hár túrli shınıǵıw tártipleri bulshıq et talshıqlarınıń hár túrli beyimlesiwin xoshametlewi múmkin. Mısalı, shınıǵıwları nátiyjesinde bodibildingshilerde kúshli, biraq salıstırmalı túrde áste háreketlerdi támiyinleytuǵın IIa túrindegi bulshıq et talshıqları salıstırmalı túrde kóbirek boladı. Al qısqa aralıqqa juwırıwshılarda shınıǵıwları nátiyjesinde kúshli hám tez háreketlerdi támiyinleytuǵın IIb túrindegi bulshıq et talshıqları kóbirek bolıwı múmkin. Ulıwma alǵanda, kompleksli shınıǵıwdıń maqseti — sportshıda IIb túrindegi bulshıq et talshıqlarınıń kóbirek rawajlanıwın xoshametlew. Bul onıń kúshin tez kórsetiwge, yaǵnıy kóbirek quwat payda etiwge múmkinshilik beredi<ref>Chu, Donald, ‘The Muscular System’, in ''Explosive Power and Strength'', Human Kinetics:Leeds, 1996, p.10</ref>. Shınıǵıw arqalı I túrindegi talshıqlardıń II túrine aylanǵanday bolıp kóriniwi — bul bulshıq et talshıqlarınıń ólsheminiń hám kúsh payda etiw qábiletiniń ózgeriwi; I yamasa II túrindegi talshıqlardıń procentlik úlesi ózgermeydi: <blockquote>Solay etip, shınıǵıw bulshıq ettiń kóldeneń kesim maydanınıń belgili bir talshıq túrine tiyisli procentin ózgertiwi múmkin (mısalı, II túrindegi talshıqlardıń úlkeyiwi), bul pútin bulshıq ettiń kóldeneń kesim maydanınıń II túrine tiyisli procentin arttıradı, biraq II túrindegi talshıqlardıń procentlik úlesi ózgermeydi<ref>Fleck, Steven J. & Kraemer, William J., ''Designing Resistance Training Programmes'', Human Kinetics:Leeds, 2013, p.78</ref>.</blockquote> [[Órmelew|Jartasqa órmelew]] hám pliometrikalıq shınıǵıwdan aldın orınlanatuǵın izometrlik shınıǵıw kontekstinde Stiv Meysh kompleksli shınıǵıwdıń maqsetleriniń biri — sharshaw dárejesinde islew arqalı organizmdi kerekli quwattı túsire alıw ushın bulshıq et talshıqlarınıń keńirek shegarasınan paydalanıwǵa úyretiw dep esaplaydı. Solay etip, belgili bir shınıǵıw dáwiri dawamında organizm kóbirek bulshıq et talshıqların iske qosıwdı úyrengenlikten, sportshınıń kúshi hám quwatı artadı. <blockquote>Teoriya júzinde kompleksli shınıǵıw bılay isleydi: shınıǵıwdıń izometrlik bólimi belgili bir háreket ushın ádette iske qosılatuǵın bulshıq et talshıqlarınıń sharshawına alıp keledi. Izometrlik háreketten keyin dárhal orınlanatuǵın sport túrine tán pliometrikalıq háreket nerv-bulshıq et sistemasınan jańa bulshıq et talshıqların iske qosıwdı talap etedi, sebebi ádette iske qosılatuǵın talshıqlar endi sharshaǵan boladı. Aqırǵı nátiyjede belgili bir háreketti orınlaǵanda kóbirek bulshıq et talshıqları iske qosıladı, bul sizge joqarıraq sekiriwge yamasa órmelewde qıyınıraq háreketti orınlawǵa múmkinshilik beredi<ref>{{Cite web|url=https://www.trainingbeta.com/complex-training-with-steve-maisch/|title = Complex Training with Steve Maisch|date = 28 May 2016}}</ref>.</blockquote> Kompleksli shınıǵıwdıń nátiyjeliligi boyınsha izertlewler kóbinese 4–12 hápte dawam etedi hám tik sekiriw biyikligi hám qısqa aralıqqa juwırıw tezligi sıyaqlı qábiletlerdi ólsheydi. Kompleksli shınıǵıw kóbinese tek qarsılıq penen yamasa tek pliometrikalıq shınıǵıw baǵdarlamalarına qaraǵanda jaqsıraq nátiyje kórsetedi. Uzaq múddetli tásiri haqqında maǵlıwmat az bolıp kórinedi. == Háreketler == * Pliometrikalıq qolǵa tirelip kóteriliw * Medbol tobı menen pliometrikalıq shınıǵıwlar == Kompleksli shınıǵıwdıń túrleri == Kompleksli shınıǵıwdıń kóplegen túrleri bar. Ádettegi dúzilisi birinshi shınıǵıwda — qarsılıq penen yamasa izometrlik shınıǵıwda — nerv sistemasın hám bulshıq et talshıqların maksimal dárejede iske qosıwǵa, onnan keyin ádewir joqarı tezlikte orınlanatuǵın ekinshi shınıǵıwdı orınlawǵa arnalǵan. Ekinshi shınıǵıw kóbinese pliometrikalıq yamasa [[Ballistikalıq shınıǵıw|ballistikalıq]] shınıǵıw bolıp tabıladı. Ol birinshi shınıǵıwdan payda bolǵan AKP tásirin paydalanıw menen birge nerv sistemasınıń aktivligin hám bulshıq et talshıqlarınıń iske qosılıwın jáne de arttırıwǵa arnalǵan. Nátiyjede bul sportshınıń kúshli háreket etiw qábiletin arttıradı. === Jekpe-jek sportı === Kompleksli shınıǵıwdı nátiyjelerin jaqsılaw ushın boksshılar hám jekpe-jek túrleri menen shuǵıllanatuǵın sportshılar qollanıwı múmkin. Mısalı, boksshılar soqqısınıń kúshin arttırıw ushın kompleksli shınıǵıwdı qollanıwı múmkin. Oǵan sport túrine tán ayırım ózgerisler kiriwi múmkin, mısalı, shınıǵıwdıń pliometrikalıq bólimi soqqı beriw bolıwı múmkin. Mısalı, boksshı soqqılarına qarsılıq qosıw ushın bloklı trenajordı paydalanıp, 30–240 sekund aralıǵında demalıp, keyin boks qapshıǵına hesh qanday qarsılıqsız jarılǵısh soqqılar beriwdi shınıqtırıwı múmkin<ref>{{cite journal |url=https://www.researchgate.net/publication/232210035 |via=ResearchGate|doi=10.1519/SSC.0b013e318187d31b |title=Applying Complex Training Principles to Boxing: A Practical Approach |year=2008 |last1=Matthews |first1=Martyn |last2=Comfort |first2=Paul |journal=Strength & Conditioning Journal |volume=30 |issue=5 |pages=12–15 |s2cid=56948161 |doi-access=free }}</ref>. === Salmaq kóteriw === Kompleksli shınıǵıwdıń bir túrin salmaq kóteriwde qollanıwǵa boladı; ol kontrastlı júklew dep te ataladı. Awır salmaq penen orınlanatuǵın seriyadan keyin jeńilirek salmaq penen seriya orınlanadı; eki seriya da jarılǵısh túrde orınlanıwı kerek. Awır seriyada nerv sistemasınıń aktivliginiń artıwı hám bulshıq et talshıqlarınıń kóbirek iske qosılıwı jeńil seriyanı kúshlirek hám jarılǵısh túrde orınlawǵa múmkinshilik beredi<ref>{{Cite web|url=http://www.stack.com/a/build-explosive-power-with-these-contrast-training-workouts|title = Build Explosive Power with These Contrast Training Workouts|date = 29 July 2016}}</ref>. Salmaq kóteriw aktivlesiwden keyingi potenciaciyanıń tásirin anıq kórsete aladı. Mısalı, eger adam jeńil salmaqtı kóterip, keyin awır salmaqtı kóterse, al onnan keyin jeńil salmaqtı qaytadan kóterse, ekinshi ret kóterilgende jeńil salmaq salıstırmalı túrde ańsatıraq kóteriledi hám jeńilirek bolıp seziledi. Sebebi awır salmaqtı kóteriw menen birge júz bergen nerv sistemasınıń intensiv aktivlesiwi hám oǵan sáykes bulshıq et talshıqlarınıń iske qosılıwı adamǵa kúshlirek háreketlerdi orınlawǵa múmkinshilik bergen, sonlıqtan salmaq salıstırmalı túrde jeńilirek bolıp seziledi. Qarsılıqqa tiykarlanǵan taǵı bir túsindirme awır hám jeńil chemodan mısalında beriledi: awır chemodandı kótergennen keyin adam ishinde ne bar ekenin bilmey, ólshemi uqsas, biraq jeńil chemodandı kóteredi. Adam jańa ǵana awır chemodandı kóterip júrgenlikten, onıń túsiretuǵın kúshi jeńil chemodandı kóteriw ushın kerekli kúshten ádewir artıq boladı hám chemodan jerden ushıp ketedi. === Jartasqa órmelew === Kompleksli shınıǵıwdı jartasqa órmelewshiler dinamikalıq háreket yamasa uslaǵıshlardı uslap qalıw waqtında quwattı tez túsiriw qábiletin rawajlandırıw ushın qollanıwı múmkin. Jartasqa órmelewshiler ushın kompleksli shınıǵıw baǵdarlaması sport túrine júdá tán bolıwı múmkin. Atap aytqanda, birinshi qarsılıq shınıǵıwı kóbinese, biraq hámme waqıt emes, izometrlik shınıǵıw yamasa uslap turıw menen almastırıladı, onnan keyin dinamikalıq quwat shınıǵıwı orınlanadı. Mısalı, qosımsha salmaq penen asılıp turıwdan keyin kampus taqtasında eki qollap sekiriw<ref>{{Cite web|url=https://www.trainingbeta.com/complex-training-with-steve-maisch/|title = Complex Training with Steve Maisch|date = 28 May 2016}}</ref>. Bul sport túrine tán túri bolsa da, tiykarǵı maqset kompleksli shınıǵıwdıń basqa túrlerindegidey: quwat túsiriw qábiletin jaqsılaw ushın nerv sistemasın maksimal dárejede xoshametlew hám tez qısqaratuǵın bulshıq et talshıqların kóbirek iske qosıw. === Ekscentrlik júklemeni kúsheytiw === Kompleksli shınıǵıw usılındaǵı eki shınıǵıwdıń tásirin bir jarılǵısh háreketke biriktiriwge boladı. Ekscentrlik júklemeni kúsheytiw háreketiniń ekscentrlik basqıshına jeńilirek hám jarılǵıshıraq koncentrlik basqısh ushın dárhal alıp taslanatuǵın qarsılıq penen artıqsha júkleme beriwdi óz ishine aladı. Ekscentrlik júklemeni kúsheytiw ekscentrlik qısqaratuǵın bulshıq etlerdiń koncentrlik yamasa izometrlik qısqarǵandaǵıǵa qaraǵanda júklemege shıdamlılıǵı joqarıraq boladı degen túsinikke tiykarlanǵan. Ekscentrlik júklemeni kúsheytiw boyınsha dáslepki izertlew tik sekiriw kórsetkishleriniń hám deneniń tómengi bóliminiń kúshiniń jaqsılanǵanın kórsetken, biraq [[Baǵıttı ózgertiw|baǵıttı ózgertiw]] hám qısqa aralıqqa juwırıw kórsetkishlerinde áhmiyetli jaqsılanıw kórsetpegen<ref>https://www.sportsmith.co/articles/accentuated-eccentric-loading-and-jumps/</ref><ref>Gu Z, Gao C, Zheng H, Liao K, Bishop C, Hughes J, Yin M, Bi Z, Li Z, Li J, Chen M, Wei J, Li Y. Accentuated Eccentric Loading in Countermovement Jumps Vs. Drop Jumps: Effects on Jump Performance and Strength in A Randomized Controlled Trial. J Sports Sci Med. 2025 Mar 1;24(1):20-30. doi: 10.52082/jssm.2025.20. PMID: 40046213; PMCID: PMC11877295.</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] pg096mzhlmv61xg0ds6ij52x7dqklk7 0 49343 276772 2026-10-29T07:28:58Z AbzalM 13445 Jańa maqala. Translated from [[:en:Complications of prolonged standing]] 276772 wikitext text/x-wiki '''Uzaq waqıt tik turıwdıń asqınıwları''' — uzaq waqıt tik turǵannan, júrgennen yamasa juwırǵannan keyin payda bolıwı múmkin bolǵan jaǵdaylar. Asqınıwlardıń kópshiligi háptesine bir neshe ret qaytalanatuǵın uzaq waqıt tik turıwdan (jumıs kúniniń 60 % inen kóbiregi) kelip shıǵadı. Kóplegen jumıslar uzaq waqıt tik turıwdı talap etedi, mısalı, «sawda xızmetkerleri, barista, barmenler, konveyer jumısshıları, qorǵaw xızmetkerleri, injenerler, awqat penen támiyinlew xızmetkerleri, kitapxana járdemshileri, shashtárezler hám laboratoriya texnikleri»<ref name="safeworkers.co.uk">{{cite web|last1=Watson|first1=Kevin|title=MSc|url=http://www.safeworkers.co.uk/standing-for-long-periods.html|website=Standing for Long Periods|accessdate=1 October 2015}}</ref>. Uzaq waqıt tik turǵanda yamasa jatqan poziciyadan birden turǵanda organizmde júz beretuǵın tiykarǵı fiziologiyalıq ózgeris — ayaqlarda qannıń kóbirek toplanıwı. Bul venalar arqalı júrekke qaytatuǵın qannıń muǵdarın azaytadı, sonıń nátiyjesinde júrektiń shıǵaratuǵın qan muǵdarı azayadı, al bul aqır-aqıbetinde sistolalıq qan basımınıń túsiwine (gipotenziyaǵa) alıp keledi. Bul gipotenziya adamnıń esinen tanıwına yamasa gipotenziyanıń basqa da belgileriniń payda bolıwına sebep bolıwı múmkin. Tik turıw otırıwǵa qaraǵanda shama menen 10 % kóbirek energiyanı talap etedi<ref>{{cite web|last1=Cornell University|title=Sitting and Standing at Work|url=https://ergo.human.cornell.edu/CUESitStand.html}}</ref>. == Tarqalıwı == Evropa izertlewleriniń maǵlıwmatları boyınsha, barlıq jumısshılardıń úshten birinen yarımına shekemi jumıs kúniniń keminde tórt saatın tik turıp yamasa júrip ótkeredi<ref name=whsc>[http://www.whsc.on.ca/Files/Resources/Hazard-Resource-Lines/Prolonged-Standing-WHSC-Resource-Line Prolonged Standing: taking the load off], Version 2.0. From: Workers Health and Safety Center.</ref>. [[Ullı Britaniya|Ullı Britaniyada]] ótkerilgen bir izertlewde 11 millionnan aslam adam demalıssız uzaq waqıt tik turatuǵını bahalanǵan<ref name="safeworkers.co.uk" />. == Asqınıwlar == === Búkireyiw === Uzaq waqıt tik turıw dene turısınıń durıs bolmawına, ásirese «búkireyiwge», yaǵnıy bastıń, moynınıń hám iyinlerdiń alǵa salbırap yamasa iyilip turıwına alıp keliwi múmkin. Búkireyiw moynınıń, iyinlerdiń hám beldiń tómengi bóliminiń bulshıq etleri menen buwınlarına úlken basım túsiredi. Bul usı jerlerde awırıwǵa hám qatıp qalıwǵa, sonday-aq bas awırıwına alıp keliwi múmkin. Waqıt ótiwi menen búkireyiw ókpelerdi qısıp, dem alıwǵa tásir etiwi múmkin. Ol sonday-aq ishki aǵzalarǵa túsetuǵın basımdı arttırıp, as sińiriwdi ásteletiwi hám ish qatıwına alıp keliwi múmkin. === Varikozlı venalar === Varikozlı venalar — úlkeygen iyrek venalar, olar ásirese adamnıń ayaqlarında, tobıqlarında hám tabanlarında ushırasadı<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/varicose-veins/basics/definition/con-20043474 |title=Diseases and Conditions: Varicose veins |author=Mayo Clinic Staff |publisher=Mayo Clinic |accessdate=December 22, 2015}}</ref>. Tik turǵanda awırlıq kúshi qandı deneniń tómengi bólimine qaray tartadı. Qan tamırlarınıń tarayıwı hám [[Vena|venalardıń]] klapanları sıyaqlı organizmniń mexanizmleri qandı joqarıǵa qaray aydawǵa járdem beredi<ref>{{cite web|url=http://www.sirweb.org/patients/varicose-veins/|title=Society of Interventional Radiology- Patient center|author=|date=|work=SIRweb.org|accessdate=23 February 2017}}</ref>. Qan dene boylap aydalǵanda, venalardıń ishindegi klapanlar qannıń keri aǵıwına jol qoymaydı. Júdá uzaq waqıt tik turıwdan keyin bul klapanlar hálsirep, aqır-aqıbetinde islemey qalıwı múmkin. Bunday jaǵdayda qannıń keri aǵıwına endi tosqınlıq bolmaydı. Awırlıq kúshi qandı adamnıń ayaqlarına, tobıqlarına hám tabanlarına qaray keri tartadı. Bul venalardı usı qosımsha qandı sıydırıw ushın keńeyiwge yamasa «isiwge» májbúrleydi. Venalardıń klapanları qandı ayaq boylap joqarıǵa qaray háreketlendiriwdi dawam etetuǵın bulshıq et qısqarıwları menen birge islegende eń jaqsı isleydi. Ayırım bulshıq etler turaqlı shımır halında bolǵan túrde tik turıw bul bulshıq etlerdi, demek, olardıń qısqarıw kúshin de hálsiretedi. Varikozlı venalar sonday-aq sozılmalı júrek hám qan aylanısı keselliklerine, gipertenziyaǵa, sonday-aq júklilik penen baylanıslı asqınıwlarǵa da baylanıslı. Uzaq waqıt tik turıw varikozlı venalar sebepli emlewxanaǵa jatqızılıw qáwpin arttıradı<ref>{{cite journal|last1=Tuchsen|first1=F|title=Prolonged standing at work and hospitalization due to varicose veins: a 12 year prospective study of the Danish population.|journal=Occup Environ Med|date=2005|volume=62|issue=12|pages=847–850|doi=10.1136/oem.2005.020537|pmid=16299093|pmc=1740939}}</ref>. Miynetke jaramlı jastaǵı xalıq arasında varikozlı venalar sebepli emlewxanaǵa jatqızılıwlardıń besewinen biri uzaq waqıt tik turıwdıń nátiyjesi bolıp tabıladı. Uzaq waqıt tik turıw ayaqlardıń venalarında qan aǵısınıń qıyınlasıwına hám irkiliwine alıp keledi, bul varikozlı venalardıń payda bolıwına sebep bolıwı múmkin. === Júrek-qan tamır kesellikleri === Uzaq waqıt tik turıw ayırım júrek-qan tamır keselliklerine alıp keliwi múmkin. Krauze hám basqalardıń (2000) izertlewinde<ref>{{cite journal|last1=Krause|first1=N|title=Standing at work and progression of carotid atherosclerosis|journal=Scandinavian Journal of Work, Environment & Health|date=2000|pages=227–236|doi=10.5271/sjweh.536|volume=26|issue=3|pmid=10901115|doi-access=free|hdl=2027.42/55329|hdl-access=free}}</ref> avtorlar erkeklerde jumısta tik turıw menen uyqı arteriyasınıń aterosklerozınıń rawajlanıwı arasındaǵı baylanıstı úyrengen. Uzaq waqıt tik turıw qol-ayaqlarda qannıń bólistiriliwin ózgertiwi múmkin. Bul óz gezeginde qannıń toplanıwına sebep bolıp, aylanıp júrgen qan plazmasınıń kólemin azaytadı hám organizmge tásir etetuǵın gemodinamikalıq ózgerislerge alıp keledi. Avtorlar jumısta uzaq waqıt tik turıwdıń aterosklerozdıń rawajlanıwı menen ádewir baylanıslı ekenin xabarlaǵan. Bul izertlew tik turıwdan payda bolatuǵın gemodinamikalıq ózgerislerdiń uyqı arteriyası aterosklerozınıń rawajlanıwına tásir etiwi múmkin ekenin dálilleydi. Avtorlar sonday-aq uyqı arteriyası tarayǵan yamasa júrektiń ishemiyalıq keselligi bar erkeklerde aterosklerozdıń rawajlanıw qáwpiniń joqarıraq ekenin anıqlaǵan. Ateroskleroz júrektiń tajlı arteriyalarınıń keselligine, uyqı arteriyasınıń tarayıwına, periferiyalıq arteriyalardıń keselligine hám anevrizmalarǵa alıp keliwi múmkin<ref>{{Cite web|url=http://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/arteriosclerosis-atherosclerosis/basics/complications/con-20026972|title = Arteriosclerosis / Atherosclerosis - Symptoms and causes|website = Mayo Clinic}}</ref>. === Buwınlardıń qısılıwı === Tik turıw jambas, dize, tobıq hám taban buwınlarına úlken basım túsiredi, biraq olarda áhmiyetli háreket bolmaydı<ref>{{cite web|url=http://www.hazards.org/standing/|title=Standing - Hazards Magazine|author=|date=|work=Hazards.org|accessdate=23 February 2017}}</ref>. Bul sinovial buwınlardıń ádettegi maylanıwın hám jumsartılıwın azaytıp, olardıń jırtılıwına alıp keledi. Basım menen jırtılıwdıń birgeliktegi tásiri kúshli awırıwǵa sebep bolıp, háreketleniwdi yamasa júriwdi qıyınlastırıwı múmkin<ref name="whsc" />. === Bulshıq ettiń sharshawı === Turaqlı shımır poziciyada uslap turılatuǵın bulshıq etler tez sharshaydı hám beldiń tómengi bóliminde, ayaqlarda, tobıqlarda hám tabanlarda awırıwǵa hám isiwge alıp keliwi múmkin<ref>{{cite web|url=http://www.safeworkers.co.uk/standing-for-long-periods.html|title=Standing for Long Periods|author=|date=|work=SafeWorkers.co.uk|accessdate=23 February 2017}}</ref><ref>{{cite journal|title=Evidence of Health Risks Associated with Prolonged Standing at Work and Intervention Effectiveness|first1=Thomas R.|last1=Waters|first2=Robert B.|last2=Dick|date=1 May 2015|journal=Rehabil Nurs|volume=40|issue=3|pages=148–165|doi=10.1002/rnj.166|pmid=25041875| pmc=4591921}}</ref>. AQSHtıń Miynet qáwipsizligi hám densawlıqtı saqlaw basqarması (OSHA) bulshıq ettiń sharshawı hám tayanısh-háreket apparatınıń buzılıwları «jumısshılardıń barlıq jaraqatları menen keselliklerdiń 33 % in» quraytuǵının málimlegen<ref>{{cite web|url=https://www.osha.gov/SLTC/ergonomics/|title=Safety and Health Topics - Ergonomics - Occupational Safety and Health Administration|author=|date=|work=OSHA.gov|accessdate=23 February 2017}}</ref>. Bulshıq et jaraqatlarınıń kólemi boyınsha ádewir izertlewler ótkerilgen. Izertlewler organizm bes saat tik turǵannan keyin bulshıq et sharshawın sezetuǵının kórsetken; sharshawdıń elektron ólshewleri boyınsha, bul sharshaw jumıs kúni tamamlanǵannan keyin de 30 minuttan aslam waqıt saqlanadı<ref>{{cite journal|last1=Garcia|first1=M|title=Longterm muscle fatigue after standing work|journal=Human Factors|date=2015|volume=57|issue=7|pages=1162–1173|doi=10.1177/0018720815590293|pmid=26048874|s2cid=2725600}}</ref>. Sharshawdı seziw subektiv bolıp, sharshawdıń eksperimentallıq kórsetkishleri menen sáykes kelmewi múmkin. == Júklilik == Kúnine altı saattan kóp júriw yamasa tik turıw waqtınan burın tuwılıw, tuwılǵandaǵı salmaqtıń tómen bolıwı, sonday-aq anada qan basımınıń joqarı bolıwı menen baylanıslı<ref>{{cite web|url=http://www.medicalnewstoday.com/articles/247272.php|title=Prolonged Standing During Pregnancy May Result In Stunted Fetal Growth|author=|date=29 June 2012|work=MedicalNewsToday.com|accessdate=23 February 2017}}</ref>. Izertlewshiler háptesine 25 saattan kóp islewdiń «balanıń ana qarnında ásterek ósiwi menen baylanıslı» ekenin anıqlaǵan. Olar sonday-aq ortasha alǵanda «júkliliktiń 36-háptesine shekem islewdiń keri tásiri joq» ekenin anıqlaǵan<ref>{{cite web|url=http://www.livescience.com/36507-pregnancy-working-baby-growth.html|title=Standing for Long Hours During Pregnancy May Slow Babies' Growth|author=|date=30 May 2013|work=LiveScience.com|accessdate=23 February 2017}}</ref>. == Miynet ónimliligi == Karakolis hám Kallagannıń sistemalı sholıwı<ref>{{cite journal|last1=Karakolis|first1=T|title=The impact of sitstand office workstations on worker discomfort and productivity: a review|journal=Applied Ergonomics|volume=45|issue=3|pages=799–806|doi=10.1016/j.apergo.2013.10.001|pmid=24157240|year=2014|s2cid=30170218}}</ref> otırıp hám tik turıp islewge bolatuǵın jumıs orınlarınıń jumısshılardıń miynet ónimliligin tómenletpeytuǵının anıqlaǵan. Sholıwǵa kirgizilgen izertlewlerdiń úshewi jumısshılar otırıp hám tik turıp islewge bolatuǵın jumıs orınların paydalanǵanda miynet ónimliliginiń artqanın, tórtewi jumısshılardıń miynet ónimliligine hesh qanday tásir joq ekenin, al birewi aralas nátiyjelerdi kórsetken. == Aldın alıw ilajları == Tik turıwdıń aldın alıwdıń haqıyqıy usılı joq, biraq jumıs ornında tik turıp ótkeriletuǵın waqıttı azaytıwdıń jolları bar. Qánigeler kún dawamında qozǵalıp, poziciyanı ózgertip turıwdı usınıs etedi. Bir poziciyada 20 minuttan kóp otırmaw yamasa bir poziciyada 8 minuttan kóp tik turmaw jaqsı<ref>{{cite web|url=https://www.bostonglobe.com/lifestyle/health-wellness/2014/11/03/yes-sitting-work-bad-but-standing-actually-better/7ceei6fb0B7QjgAH3FlOrK/story.html|title=Yes sitting at work is bad, but is standing actually better? - The Boston Globe|author=|date=|work=BostonGlobe.com|accessdate=23 February 2017}}</ref>. Eger jumıs ornında uzaq waqıt otırıw talap etilse yamasa qálense, adamlar áste-aqırın ádewir uzaq waqıt tik turıwǵa ótiwi kerek<ref>{{cite journal|last1=Buckley|first1=J.P.|title=The sedentary office: a growing case for change toward better health and productivity. Expert statement commissioned by Public Health England and the Active Working Community Interest Company|journal=Br J Sports Med|date=2015|volume=49|issue=21|pages=1357–62|doi=10.1136/bjsports-2015-094618|pmid=26034192|s2cid=131237|url=https://dspace.lboro.ac.uk/2134/19154|hdl=10034/622134|hdl-access=free}}</ref>. Otırıwdan tik turıwǵa ótkende, organizm beyimleskenshe adamlar tayanısh-háreket apparatında jaǵımsız sezimlerdi yamasa sharshawdı seziwi múmkin. Kompaniyalar densawlıqqa paydalı jumıs orınların jobalastırıwı kerek. Jumıs orınları jumısshılarǵa bir neshe jumıs poziciyası arasınan tańlawǵa hám olardıń arasında ańsat ótiwge múmkinshilik beriwi kerek<ref name="ccohs.ca">{{cite web|url=http://www.ccohs.ca/oshanswers/ergonomics/standing/standing_basic.html|title=Working in a Standing Position - Basic Information : OSH Answers|first=Government of Canada, Canadian Centre for Occupational Health and|last=Safety|date= 2019-01-23|work=CCOHS.ca|accessdate=23 February 2017}}</ref>. Bunnan basqa, jumısshılar jumıs ornınıń biyikligin dene ólshemine sáykeslestirip ózgerte alıwı kerek. Jumıs orınlarınıń basqa da paydalı táreplerine ayaq qoyǵısh, shıǵanaq qoyǵısh hám jumısshılar zárúr bolǵanda otıra alıwı ushın otırǵıshlar kiredi. == Ayaq kiyim == Ayaq kiyimdi tańlaw uzaq waqıt tik turıwdıń tásirin ózgerte aladı. Ayaq kiyim tabandı qollap-quwatlawı, soqqını jumsartatuǵın dastıqqa iye bolıwı, ayaqqa jaqsı sáykes keliwi hám qolaylı bolıwı kerek<ref name="ccohs.ca" />. Ayaq kiyim tegis bolmawı, ókshesi 5 sm den biyik bolmawı yamasa tabannıń formasın ózgertpewi kerek. Jumsaq tósekler yamasa otırǵıshlar bolmaǵan jaǵdayda qollanıwǵa bolatuǵın arnawlı ishki ultanlar da bar. Bunnan basqa, jumıs ornındaǵı eden metall yamasa beton bolmawı kerek. Edeni tıǵın aǵashı yamasa rezina menen qaplanǵanı jaqsı. Eden tayǵanaq bolmawı kerek. Tik turıwdan bolatuǵın asqınıwlardıń aldın alıwda úyretiw hám bilim beriw áhmiyetli orın iyeleydi. Ergonomika boyınsha oqıtılǵan xızmetkerler otırıp hám tik turıp islewge bolatuǵın jumıs orınların paydalanǵanda oqıtılmaǵan jumısshılarǵa qaraǵanda bulshıq etlerinde azıraq jaǵımsız sezim sezedi hám miynet ónimliligi joqarıraq boladı<ref>{{cite journal|last1=Robertson|first1=M.M.|title=Office ergonomics training and a sitstand workstation: Effects on musculoskeletal and visual symptoms and performance of office workers|journal=Applied Ergonomics|volume=44|issue=1|pages=73–85|doi=10.1016/j.apergo.2012.05.001|pmid=22727324|date=January 2013}}</ref>. == Pol tósekleri == Pol tósekleri yamasa sharshawǵa qarsı tósekler uzaq waqıt tik turıw menen baylanıslı asqınıwlardıń aldın alıw ushın qollanıladı. Lafboro universitetinde Djordj Xavenit hám Lyusi E. Dorman ótkergen izertlew «(jaǵımsız) qolaylılıq sezimleriniń tósekti qollanıw menen baylanıslı statistikalıq jaqtan áhmiyetli jaqsılanıwın» kórsetken<ref>{{Cite journal|last1=Havenith|first1=George|last2=Dorman|first2=Lucy E.|date=2007-01-01|title=The effect of COBA anti fatigue floor matting on worker comfort during standing work|url=https://repository.lboro.ac.uk/articles/report/The_effect_of_COBA_anti_fatigue_floor_matting_on_worker_comfort_during_standing_work/9353444/1|language=en}}</ref>. Sáykes pol tóseklerin tabanlar menen dizelerge túsetuǵın júklemeni azaytıw ushın da qollanıwǵa boladı. Konveyer jumısshılarına tik turıwdıń 4 túrli jaǵdayınıń tásirin úyrengen izertlew qattı edende tik turǵanda tóseklerdi hám ishki ultanları bar ayaq kiyimdi qollanıw jumısshılarǵa olarsız turǵanǵa qaraǵanda qolaylıraq ekenin kórsetken<ref>{{cite journal|pmid=12236657|title=A comparison of the effects of floor mats and shoe in-soles on standing fatigue|journal=Applied Ergonomics|volume=33|issue=5|pages=477–84|year=2002|last1=King|first1=P. M|doi=10.1016/s0003-6870(02)00027-3}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] s38w22xsjrjjutjpxzlvqf3kgqjc5ld 276773 276772 2026-10-29T07:41:18Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276773 wikitext text/x-wiki '''Uzaq waqıt tik turıwdıń asqınıwları''' — uzaq waqıt tik turǵannan, júrgennen yamasa juwırǵannan keyin payda bolıwı múmkin bolǵan jaǵdaylar. Asqınıwlardıń kópshiligi háptesine bir neshe ret qaytalanatuǵın uzaq waqıt tik turıwdan (jumıs kúniniń 60 % inen kóbiregi) kelip shıǵadı. Kóplegen jumıslar uzaq waqıt tik turıwdı talap etedi, mısalı, «sawda xızmetkerleri, barista, barmenler, konveyer jumısshıları, qorǵaw xızmetkerleri, injenerler, awqat penen támiyinlew xızmetkerleri, kitapxana járdemshileri, shashtárezler hám laboratoriya texnikleri»<ref name="safeworkers.co.uk">{{cite web|last1=Watson|first1=Kevin|title=MSc|url=http://www.safeworkers.co.uk/standing-for-long-periods.html|website=Standing for Long Periods|accessdate=1 October 2015}}</ref>. Uzaq waqıt tik turǵanda yamasa jatqan poziciyadan birden turǵanda organizmde júz beretuǵın tiykarǵı fiziologiyalıq ózgeris — ayaqlarda qannıń kóbirek toplanıwı. Bul venalar arqalı júrekke qaytatuǵın qannıń muǵdarın azaytadı, sonıń nátiyjesinde júrektiń shıǵaratuǵın qan muǵdarı azayadı, al bul aqır-aqıbetinde sistolalıq qan basımınıń túsiwine (gipotenziyaǵa) alıp keledi. Bul gipotenziya adamnıń esinen tanıwına yamasa gipotenziyanıń basqa da belgileriniń payda bolıwına sebep bolıwı múmkin. Tik turıw otırıwǵa qaraǵanda shama menen 10 % kóbirek energiyanı talap etedi<ref>{{cite web|last1=Cornell University|title=Sitting and Standing at Work|url=https://ergo.human.cornell.edu/CUESitStand.html}}</ref>. == Tarqalıwı == Evropa izertlewleriniń maǵlıwmatları boyınsha, barlıq jumısshılardıń úshten birinen yarımına shekemi jumıs kúniniń keminde tórt saatın tik turıp yamasa júrip ótkeredi<ref name=whsc>[http://www.whsc.on.ca/Files/Resources/Hazard-Resource-Lines/Prolonged-Standing-WHSC-Resource-Line Prolonged Standing: taking the load off], Version 2.0. From: Workers Health and Safety Center.</ref>. [[Ullı Britaniya|Ullı Britaniyada]] ótkerilgen bir izertlewde 11 millionnan aslam adam demalıssız uzaq waqıt tik turatuǵını bahalanǵan<ref name="safeworkers.co.uk" />. == Asqınıwlar == === Búkireyiw === Uzaq waqıt tik turıw dene turısınıń durıs bolmawına, ásirese «búkireyiwge», yaǵnıy bastıń, moynınıń hám iyinlerdiń alǵa salbırap yamasa iyilip turıwına alıp keliwi múmkin. Búkireyiw moynınıń, iyinlerdiń hám beldiń tómengi bóliminiń bulshıq etleri menen buwınlarına úlken basım túsiredi. Bul usı jerlerde awırıwǵa hám qatıp qalıwǵa, sonday-aq bas awırıwına alıp keliwi múmkin. Waqıt ótiwi menen búkireyiw ókpelerdi qısıp, dem alıwǵa tásir etiwi múmkin. Ol sonday-aq ishki organlarǵa túsetuǵın basımdı arttırıp, as sińiriwdi ásteletiwi hám ish qatıwına alıp keliwi múmkin. === Varikozlı venalar === Varikozlı venalar — úlkeygen iyrek venalar, olar ásirese adamnıń ayaqlarında, tobıqlarında hám tabanlarında ushırasadı<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/varicose-veins/basics/definition/con-20043474 |title=Diseases and Conditions: Varicose veins |author=Mayo Clinic Staff |publisher=Mayo Clinic |accessdate=December 22, 2015}}</ref>. Tik turǵanda awırlıq kúshi qandı deneniń tómengi bólimine qaray tartadı. Qan tamırlarınıń tarayıwı hám [[Vena|venalardıń]] klapanları sıyaqlı organizmniń mexanizmleri qandı joqarıǵa qaray aydawǵa járdem beredi<ref>{{cite web|url=http://www.sirweb.org/patients/varicose-veins/|title=Society of Interventional Radiology- Patient center|author=|date=|work=SIRweb.org|accessdate=23 February 2017}}</ref>. Qan dene boylap aydalǵanda, venalardıń ishindegi klapanlar qannıń keri aǵıwına jol qoymaydı. Júdá uzaq waqıt tik turıwdan keyin bul klapanlar hálsirep, aqır-aqıbetinde islemey qalıwı múmkin. Bunday jaǵdayda qannıń keri aǵıwına endi tosqınlıq bolmaydı. Awırlıq kúshi qandı adamnıń ayaqlarına, tobıqlarına hám tabanlarına qaray keri tartadı. Bul venalardı usı qosımsha qandı sıydırıw ushın keńeyiwge yamasa «isiwge» májbúrleydi. Venalardıń klapanları qandı ayaq boylap joqarıǵa qaray háreketlendiriwdi dawam etetuǵın bulshıq et qısqarıwları menen birge islegende eń jaqsı isleydi. Ayırım bulshıq etler turaqlı shımır halında bolǵan túrde tik turıw bul bulshıq etlerdi, demek, olardıń qısqarıw kúshin de hálsiretedi. Varikozlı venalar sonday-aq sozılmalı júrek hám qan aylanısı keselliklerine, gipertenziyaǵa, sonday-aq júklilik penen baylanıslı asqınıwlarǵa da baylanıslı. Uzaq waqıt tik turıw varikozlı venalar sebepli emlewxanaǵa jatqızılıw qáwpin arttıradı<ref>{{cite journal|last1=Tuchsen|first1=F|title=Prolonged standing at work and hospitalization due to varicose veins: a 12 year prospective study of the Danish population.|journal=Occup Environ Med|date=2005|volume=62|issue=12|pages=847–850|doi=10.1136/oem.2005.020537|pmid=16299093|pmc=1740939}}</ref>. Miynetke jaramlı jastaǵı xalıq arasında varikozlı venalar sebepli emlewxanaǵa jatqızılıwlardıń besewinen biri uzaq waqıt tik turıwdıń nátiyjesi bolıp tabıladı. Uzaq waqıt tik turıw ayaqlardıń venalarında qan aǵısınıń qıyınlasıwına hám irkiliwine alıp keledi, bul varikozlı venalardıń payda bolıwına sebep bolıwı múmkin. === Júrek-qan tamır kesellikleri === Uzaq waqıt tik turıw ayırım júrek-qan tamır keselliklerine alıp keliwi múmkin. Krauze hám basqalardıń (2000) izertlewinde<ref>{{cite journal|last1=Krause|first1=N|title=Standing at work and progression of carotid atherosclerosis|journal=Scandinavian Journal of Work, Environment & Health|date=2000|pages=227–236|doi=10.5271/sjweh.536|volume=26|issue=3|pmid=10901115|doi-access=free|hdl=2027.42/55329|hdl-access=free}}</ref> avtorlar erkeklerde jumısta tik turıw menen uyqı arteriyasınıń aterosklerozınıń rawajlanıwı arasındaǵı baylanıstı úyrengen. Uzaq waqıt tik turıw qol-ayaqlarda qannıń bólistiriliwin ózgertiwi múmkin. Bul óz gezeginde qannıń toplanıwına sebep bolıp, aylanıp júrgen qan plazmasınıń kólemin azaytadı hám organizmge tásir etetuǵın gemodinamikalıq ózgerislerge alıp keledi. Avtorlar jumısta uzaq waqıt tik turıwdıń aterosklerozdıń rawajlanıwı menen ádewir baylanıslı ekenin xabarlaǵan. Bul izertlew tik turıwdan payda bolatuǵın gemodinamikalıq ózgerislerdiń uyqı arteriyası aterosklerozınıń rawajlanıwına tásir etiwi múmkin ekenin dálilleydi. Avtorlar sonday-aq uyqı arteriyası tarayǵan yamasa júrektiń ishemiyalıq keselligi bar erkeklerde aterosklerozdıń rawajlanıw qáwpiniń joqarıraq ekenin anıqlaǵan. Ateroskleroz júrektiń tajlı arteriyalarınıń keselligine, uyqı arteriyasınıń tarayıwına, periferiyalıq arteriyalardıń keselligine hám anevrizmalarǵa alıp keliwi múmkin<ref>{{Cite web|url=http://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/arteriosclerosis-atherosclerosis/basics/complications/con-20026972|title = Arteriosclerosis / Atherosclerosis - Symptoms and causes|website = Mayo Clinic}}</ref>. === Buwınlardıń qısılıwı === Tik turıw jambas, dize, tobıq hám taban buwınlarına úlken basım túsiredi, biraq olarda áhmiyetli háreket bolmaydı<ref>{{cite web|url=http://www.hazards.org/standing/|title=Standing - Hazards Magazine|author=|date=|work=Hazards.org|accessdate=23 February 2017}}</ref>. Bul sinovial buwınlardıń ádettegi maylanıwın hám jumsartılıwın azaytıp, olardıń jırtılıwına alıp keledi. Basım menen jırtılıwdıń birgeliktegi tásiri kúshli awırıwǵa sebep bolıp, háreketleniwdi yamasa júriwdi qıyınlastırıwı múmkin<ref name="whsc" />. === Bulshıq ettiń sharshawı === Turaqlı shımır poziciyada uslap turılatuǵın bulshıq etler tez sharshaydı hám beldiń tómengi bóliminde, ayaqlarda, tobıqlarda hám tabanlarda awırıwǵa hám isiwge alıp keliwi múmkin<ref>{{cite web|url=http://www.safeworkers.co.uk/standing-for-long-periods.html|title=Standing for Long Periods|author=|date=|work=SafeWorkers.co.uk|accessdate=23 February 2017}}</ref><ref>{{cite journal|title=Evidence of Health Risks Associated with Prolonged Standing at Work and Intervention Effectiveness|first1=Thomas R.|last1=Waters|first2=Robert B.|last2=Dick|date=1 May 2015|journal=Rehabil Nurs|volume=40|issue=3|pages=148–165|doi=10.1002/rnj.166|pmid=25041875| pmc=4591921}}</ref>. AQSHtıń Miynet qáwipsizligi hám densawlıqtı saqlaw basqarması (OSHA) bulshıq ettiń sharshawı hám tayanısh-háreket apparatınıń buzılıwları «jumısshılardıń barlıq jaraqatları menen keselliklerdiń 33 % in» quraytuǵının málimlegen<ref>{{cite web|url=https://www.osha.gov/SLTC/ergonomics/|title=Safety and Health Topics - Ergonomics - Occupational Safety and Health Administration|author=|date=|work=OSHA.gov|accessdate=23 February 2017}}</ref>. Bulshıq et jaraqatlarınıń kólemi boyınsha ádewir izertlewler ótkerilgen. Izertlewler organizm bes saat tik turǵannan keyin bulshıq et sharshawın sezetuǵının kórsetken; sharshawdıń elektron ólshewleri boyınsha, bul sharshaw jumıs kúni tamamlanǵannan keyin de 30 minuttan aslam waqıt saqlanadı<ref>{{cite journal|last1=Garcia|first1=M|title=Longterm muscle fatigue after standing work|journal=Human Factors|date=2015|volume=57|issue=7|pages=1162–1173|doi=10.1177/0018720815590293|pmid=26048874|s2cid=2725600}}</ref>. Sharshawdı seziw subektiv bolıp, sharshawdıń eksperimentallıq kórsetkishleri menen sáykes kelmewi múmkin. == Júklilik == Kúnine altı saattan kóp júriw yamasa tik turıw waqtınan burın tuwılıw, tuwılǵandaǵı salmaqtıń tómen bolıwı, sonday-aq anada qan basımınıń joqarı bolıwı menen baylanıslı<ref>{{cite web|url=http://www.medicalnewstoday.com/articles/247272.php|title=Prolonged Standing During Pregnancy May Result In Stunted Fetal Growth|author=|date=29 June 2012|work=MedicalNewsToday.com|accessdate=23 February 2017}}</ref>. Izertlewshiler háptesine 25 saattan kóp islewdiń «balanıń ana qarnında ásterek ósiwi menen baylanıslı» ekenin anıqlaǵan. Olar sonday-aq ortasha alǵanda «júkliliktiń 36-háptesine shekem islewdiń keri tásiri joq» ekenin anıqlaǵan<ref>{{cite web|url=http://www.livescience.com/36507-pregnancy-working-baby-growth.html|title=Standing for Long Hours During Pregnancy May Slow Babies' Growth|author=|date=30 May 2013|work=LiveScience.com|accessdate=23 February 2017}}</ref>. == Miynet ónimliligi == Karakolis hám Kallagannıń sistemalı sholıwı<ref>{{cite journal|last1=Karakolis|first1=T|title=The impact of sitstand office workstations on worker discomfort and productivity: a review|journal=Applied Ergonomics|volume=45|issue=3|pages=799–806|doi=10.1016/j.apergo.2013.10.001|pmid=24157240|year=2014|s2cid=30170218}}</ref> otırıp hám tik turıp islewge bolatuǵın jumıs orınlarınıń jumısshılardıń miynet ónimliligin tómenletpeytuǵının anıqlaǵan. Sholıwǵa kirgizilgen izertlewlerdiń úshewi jumısshılar otırıp hám tik turıp islewge bolatuǵın jumıs orınların paydalanǵanda miynet ónimliliginiń artqanın, tórtewi jumısshılardıń miynet ónimliligine hesh qanday tásir joq ekenin, al birewi aralas nátiyjelerdi kórsetken. == Aldın alıw ilajları == Tik turıwdıń aldın alıwdıń haqıyqıy usılı joq, biraq jumıs ornında tik turıp ótkeriletuǵın waqıttı azaytıwdıń jolları bar. Qánigeler kún dawamında qozǵalıp, poziciyanı ózgertip turıwdı usınıs etedi. Bir poziciyada 20 minuttan kóp otırmaw yamasa bir poziciyada 8 minuttan kóp tik turmaw jaqsı<ref>{{cite web|url=https://www.bostonglobe.com/lifestyle/health-wellness/2014/11/03/yes-sitting-work-bad-but-standing-actually-better/7ceei6fb0B7QjgAH3FlOrK/story.html|title=Yes sitting at work is bad, but is standing actually better? - The Boston Globe|author=|date=|work=BostonGlobe.com|accessdate=23 February 2017}}</ref>. Eger jumıs ornında uzaq waqıt otırıw talap etilse yamasa qálense, adamlar áste-aqırın ádewir uzaq waqıt tik turıwǵa ótiwi kerek<ref>{{cite journal|last1=Buckley|first1=J.P.|title=The sedentary office: a growing case for change toward better health and productivity. Expert statement commissioned by Public Health England and the Active Working Community Interest Company|journal=Br J Sports Med|date=2015|volume=49|issue=21|pages=1357–62|doi=10.1136/bjsports-2015-094618|pmid=26034192|s2cid=131237|url=https://dspace.lboro.ac.uk/2134/19154|hdl=10034/622134|hdl-access=free}}</ref>. Otırıwdan tik turıwǵa ótkende, organizm beyimleskenshe adamlar tayanısh-háreket apparatında jaǵımsız sezimlerdi yamasa sharshawdı seziwi múmkin. Kompaniyalar densawlıqqa paydalı jumıs orınların jobalastırıwı kerek. Jumıs orınları jumısshılarǵa bir neshe jumıs poziciyası arasınan tańlawǵa hám olardıń arasında ańsat ótiwge múmkinshilik beriwi kerek<ref name="ccohs.ca">{{cite web|url=http://www.ccohs.ca/oshanswers/ergonomics/standing/standing_basic.html|title=Working in a Standing Position - Basic Information : OSH Answers|first=Government of Canada, Canadian Centre for Occupational Health and|last=Safety|date= 2019-01-23|work=CCOHS.ca|accessdate=23 February 2017}}</ref>. Bunnan basqa, jumısshılar jumıs ornınıń biyikligin dene ólshemine sáykeslestirip ózgerte alıwı kerek. Jumıs orınlarınıń basqa da paydalı táreplerine ayaq qoyǵısh, shıǵanaq qoyǵısh hám jumısshılar zárúr bolǵanda otıra alıwı ushın otırǵıshlar kiredi. == Ayaq kiyim == Ayaq kiyimdi tańlaw uzaq waqıt tik turıwdıń tásirin ózgerte aladı. Ayaq kiyim tabandı qollap-quwatlawı, soqqını jumsartatuǵın dastıqqa iye bolıwı, ayaqqa jaqsı sáykes keliwi hám qolaylı bolıwı kerek<ref name="ccohs.ca" />. Ayaq kiyim tegis bolmawı, ókshesi 5 sm den biyik bolmawı yamasa tabannıń formasın ózgertpewi kerek. Jumsaq tósekler yamasa otırǵıshlar bolmaǵan jaǵdayda qollanıwǵa bolatuǵın arnawlı ishki ultanlar da bar. Bunnan basqa, jumıs ornındaǵı eden metall yamasa beton bolmawı kerek. Edeni tıǵın aǵashı yamasa rezina menen qaplanǵanı jaqsı. Eden tayǵanaq bolmawı kerek. Tik turıwdan bolatuǵın asqınıwlardıń aldın alıwda úyretiw hám bilim beriw áhmiyetli orın iyeleydi. Ergonomika boyınsha oqıtılǵan xızmetkerler otırıp hám tik turıp islewge bolatuǵın jumıs orınların paydalanǵanda oqıtılmaǵan jumısshılarǵa qaraǵanda bulshıq etlerinde azıraq jaǵımsız sezim sezedi hám miynet ónimliligi joqarıraq boladı<ref>{{cite journal|last1=Robertson|first1=M.M.|title=Office ergonomics training and a sitstand workstation: Effects on musculoskeletal and visual symptoms and performance of office workers|journal=Applied Ergonomics|volume=44|issue=1|pages=73–85|doi=10.1016/j.apergo.2012.05.001|pmid=22727324|date=January 2013}}</ref>. == Pol tósekleri == Pol tósekleri yamasa sharshawǵa qarsı tósekler uzaq waqıt tik turıw menen baylanıslı asqınıwlardıń aldın alıw ushın qollanıladı. Lafboro universitetinde Djordj Xavenit hám Lyusi E. Dorman ótkergen izertlew «(jaǵımsız) qolaylılıq sezimleriniń tósekti qollanıw menen baylanıslı statistikalıq jaqtan áhmiyetli jaqsılanıwın» kórsetken<ref>{{Cite journal|last1=Havenith|first1=George|last2=Dorman|first2=Lucy E.|date=2007-01-01|title=The effect of COBA anti fatigue floor matting on worker comfort during standing work|url=https://repository.lboro.ac.uk/articles/report/The_effect_of_COBA_anti_fatigue_floor_matting_on_worker_comfort_during_standing_work/9353444/1|language=en}}</ref>. Sáykes pol tóseklerin tabanlar menen dizelerge túsetuǵın júklemeni azaytıw ushın da qollanıwǵa boladı. Konveyer jumısshılarına tik turıwdıń 4 túrli jaǵdayınıń tásirin úyrengen izertlew qattı edende tik turǵanda tóseklerdi hám ishki ultanları bar ayaq kiyimdi qollanıw jumısshılarǵa olarsız turǵanǵa qaraǵanda qolaylıraq ekenin kórsetken<ref>{{cite journal|pmid=12236657|title=A comparison of the effects of floor mats and shoe in-soles on standing fatigue|journal=Applied Ergonomics|volume=33|issue=5|pages=477–84|year=2002|last1=King|first1=P. M|doi=10.1016/s0003-6870(02)00027-3}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] teffmgof083zn044s49ciexap9pqozy 0 49344 276774 2026-10-29T07:43:54Z AbzalM 13445 Jańa maqala. Translated from [[:en:Concentric hypertrophy]] 276774 wikitext text/x-wiki '''Koncentrlik gipertrofiya''' — ishi bos organnıń ulıwma úlkeymey gipertrofiyalıq ósiwi<ref>{{cite book |last1=Hamza |first1=S. M. |last2=Sharma |first2=N. |last3=Sung |first3=M. M. |last4=Zordoky |first4=B. N. |last5=Kantor |first5=P. F. |last6=Dyck |first6=J. R. B. |title=Pathobiology of Human Disease |date=1 January 2014 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-386457-4 |pages=971–994 |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780123864567033049 |access-date=2 November 2021 |language=en |chapter=Heart Failure}}</ref>. Bunda organnıń diywalları qalıńlasadı, al onıń sıyımlılıǵı yamasa kólemi kishireyedi. Sarkomerler parallel túrde qosıladı, mısalı, bul gipertrofiyalıq kardiomiopatiyada júz beredi. Júrekte koncentrlik gipertrofiya júrekke túsetuǵın basım júklemesiniń artıwı menen baylanıslı, bul kóbinese gipertenziya hám/yamasa aorta stenozı sebepli payda boladı. Onıń aqıbeti — qarınshalardıń sozılǵıshlıǵınıń tómenlewi hám diastolalıq disfunkciya, al aqır-aqıbetinde qarınsha jetispewshiligi hám sistolalıq disfunkciya rawajlanadı. Shar ushın Laplas nızamı boyınsha diywalǵa túsetuǵın kúsh (T) diywal arqalı basımǵa (P) hám quwıstıń radiusına (r) tuwra proporcional, al diywaldıń qalıńlıǵına (W) keri proporcional. Basım júklemesine juwap retinde shep qarınsha diywalınıń qalıńlıǵı ádewir artadı, al quwıstıń radiusı salıstırmalı túrde ózgerissiz qaladı. «Koncentrlik gipertrofiya» dep atalatuǵın bul kompensaciyalıq ózgerisler aorta stenozında baqlanatuǵın diywalǵa túsetuǵın kúshtiń artıwın azaytadı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] otvajd15km3706gec4y2ku0toi8wemq 3 49345 276782 2026-10-29T09:02:16Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 276782 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 09:02, 2026-jıl 29-oktyabr (UTC) 6q9so5pq41teb5pwf751kstod8co67y 3 49346 276783 2026-10-29T10:02:31Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 276783 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 10:02, 2026-jıl 29-oktyabr (UTC) n08amdyzljzeabq7tu6z0lrfs37faic 3 49347 276785 2026-10-29T11:02:46Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 276785 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 11:02, 2026-jıl 29-oktyabr (UTC) s2k5ymu7uhuepithy6xqhaexq9ogf7f 0 49348 276786 2026-10-29T11:16:35Z AbzalM 13445 Jańa maqala. Translated from [[:en:Continuous training]] 276786 wikitext text/x-wiki '''Úziliksiz shınıǵıw''' — barlıq waqıt dawamında birdey intensivlikte orınlanatuǵın hám demalıs aralıqların óz ishine almaytuǵın shınıǵıw túri. Úziliksiz shınıǵıw ádette [[Juwırıw|juwırıw]], velosiped aydaw, [[Júziw|júziw]] hám eskek esiw sıyaqlı aerobikalıq háreketlerdi óz ishine aladı. Úziliksiz shınıǵıwdı tómen, ortasha yamasa joqarı intensivlikte orınlawǵa boladı<ref name=HansenEtAl2009>{{cite journal|last1=Hansen|first1=D.|last2=Dendale|first2=P.|last3=Jonkers|first3=R. A. M.|last4=Beelen|first4=M.|last5=Manders|first5=R. J. F.|last6=Corluy|first6=R.|last7=Mullens|first7=A.|last8=Berger|first8=J.|last9=Meeusen|first9=R.|last10=van Loon|first10=L. J. C.|title=Continuous patients|journal=Diabetologia|date=2009|volume=52|issue=9|pages=1789–1797|doi=10.1007/s00125-009-1354-3|pmc=2723667|pmid=19370339}}</ref>. Ol kóbinese interval shınıǵıwı menen, kóbinese joqarı intensivli interval shınıǵıwı dep atalatuǵın usıl menen salıstırıladı. Fartlek sıyaqlı ayırım shınıǵıw tártipleri úziliksiz hám interval usılların biriktiredi. Úziliksiz shınıǵıw ushın qolaylı dep esaplanatuǵın shınıǵıw túrlerine imarat ishinde hám ashıq hawada velosiped aydaw, jeńil juwırıw, juwırıw, jayaw júriw, eskek esiw, teksheden kóteriliw, [[Órmelew|órmelewdiń]] trenajordaǵı túri, shańǵı sportı, ellipslik trenajorda shınıǵıw, aerobikalıq at miniw, aerobikalıq ayaq oyın, step-[[aerobika]], jayaw sayaxat, rolikli konki menen sırǵanaw, arqan sekiriw, júziw hám suw aerobikası kiredi<ref>{{cite book |last1=Heyward |first1=Vivian H. |title=Advanced Fitness Assessment And Exercise Prescription |url=https://books.google.com/books?id=4GpPGl-79HgC |access-date=May 7, 2012 |edition=5th |year=2006 |orig-year=1984 |publisher=Human Kinetics |location=Champaign, Illinois |isbn=978-0-7360-5732-5 |page=104 |chapter=Designing Cardiorespiratory Exercise Programs |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4GpPGl-79HgC&pg=PA93}}</ref>. == Shınıǵıw intensivligi == Tómendegi mısallar kórsetkenindey, shınıǵıw intensivligi hár túrli usıllar menen ólshenedi hám izertlewlerde hár qıylı anıqlanadı. Úziliksiz shınıǵıwdıń túrlerin densawlıqqa hár túrli payda alıw ushın bir neshe intensivlikte orınlawǵa boladı; mısalı, uzaq aralıqqa áste juwırıw shınıǵıwın tómen yamasa ortasha intensivlikte orınlawǵa boladı. === Tómen intensivlik === Tómen intensivlikli úziliksiz shınıǵıw baǵdarlamalarınıń mısalları: * 60 minut dawamında maksimal quwattıń 30 % i (velosiped aydaw hám [[futbol]])<ref name=DiDonatoEtAl2014>{{cite journal|last1=Di Donato|first1=Danielle|last2=West|first2=Daniel|last3=Churchward-Venne|first3=Tyler|last4=Breen|first4=Leigh|last5=Baker|first5=Steven|last6=Phillips|first6=Stuart|title=Influence of aerobic exercise intensity on myofibrillar and mitochondrial protein synthesis in young men during early and late postexercise recovery|journal=American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism|date=2014|volume=306|issue=9|pages=E1025–E1032|doi=10.1152/ajpendo.00487.2013|url=http://ajpendo.physiology.org/content/306/9/E1025|access-date=14 June 2015|pmc=4010655|pmid=24595306}}</ref>. === Ortasha intensivlik === Ortasha intensivlikli úziliksiz shınıǵıwdıń anıqlamalarına mınalar kiredi: * 50 minut dawamında maksimal júrek urıwınıń 70–75 % i. * 30 minut dawamında VO₂max tıń 60–65 % i. * 40 minut dawamında maksimal quwattıń 65 % i<ref name=RamosEtAl2015>{{cite journal|last1=Ramos|first1=Joyce|last2=Dalleck|first2=Lance C.|last3=Tjonna|first3=Arnt|last4=Beetham|first4=Kassia|last5=Coombes|first5=Jeff|title=The Impact of High-Intensity Interval Training Versus Moderate-Intensity Continuous Training on Vascular Function: a Systematic Review and Meta-Analysis|journal=Sports Medicine|date=2015|volume=45|issue=5|pages=679–692|doi=10.1007/s40279-015-0321-z|pmid=25771785|s2cid=6918612}}<!--|accessdate=14 June 2015--></ref>. === Joqarı intensivlik === Joqarı intensivlikli úziliksiz shınıǵıw baǵdarlamalarınıń mısalları: * Sharshaǵansha maksimal quwattıń 100 % i (velosiped aydaw)<ref>{{cite journal|last1=Kurti|first1=SP|last2=Smith|first2=JR|last3=Emerson|first3=SR|last4=Castinado|first4=MK|last5=Harms|first5=CA|title=Absence of Respiratory Muscle Fatigue in High-Intensity Continuous or Interval Cycling Exercise|journal=Journal of Strength and Conditioning Research|date=2015|pmid=25932987|doi=10.1519/JSC.0000000000000974|volume=29|issue=11|pages=3171–6|s2cid=34082153}}</ref>. * 45 minut dawamında maksimal quwattıń 80 % i (velosiped aydaw). == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] lf1axhnk2vgbipwkkdkxgkyub1vk2ip