Wikipedia kaawiki https://kaa.wikipedia.org/wiki/Bas_bet MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Media Arnawlı Talqılaw Paydalanıwshı Paydalanıwshı talqılawı Wikipedia Wikipedia talqılawı Fayl Fayl talqılawı MediaWiki MediaWiki talqılawı Úlgi Úlgi talqılawı Járdem Járdem talqılawı Kategoriya Kategoriya talqılawı Portal Portal talqılawı TimedText TimedText talk Modul Modul talqılawı Event Event talk 0 1707 276868 233343 2026-10-30T01:08:24Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276868 wikitext text/x-wiki {{Mámleket infoqutısı | mámleket_atı = Qırǵızstan | mámleket_atı_tolıq = Qırǵız Respublikası | mámleket_jergilikli_atı = {{ubl|{{native name|ky| Кыргыз Республикасы|italics=off}}|{{native name|ru|Кыргызская Республика|italics=off}}}} | súwret_bayraq = Flag of Kyrgyzstan.svg | súwret_gerb = Emblem of Kyrgyzstan.svg | súwret_karta = Kyrgyzstan (orthographic projection).svg | mámleket_gimni = [[Qırǵız Respublikasınıń Mámleketlik gimni]] | paytaxtı = [[Bishkek]] | koordinatlar = {{Coord|42|52|N|74|36|E|type:city}} | eń_iri_qalaları = [[Bishkek]] | rásmiy_tilleri = [[Qırǵız tili|qırǵız]] (mámleketlik), [[Rus tili|rus]] (rásmiy)<ref>{{Web deregi | bet = Kyrgyzstan's Constitution of 2010 with Amendments through 2016| url = https://www.constituteproject.org/constitution/Kyrgyz_Republic_2016.pdf?lang=en| qaralǵan sáne = 2020-jıl 2-sentyabr | jumıs = Constitute Project}}</ref> | etnik_quramı_jıl = 2025 | etnik_quramı = 77.8% [[Qırǵızlar|qırǵızlar]], 14.3% [[Ózbekler|ózbekler]], 3.7% [[Qırǵızstandaǵı ruslar|ruslar]], 1.0% [[Dunganlar|dunganlar]], 0.9% [[Tájikler|tájikler]], 2.3% basqalar<ref name="KyrgyzStatistics"/><ref>{{Web deregi | url = https://stat.gov.kg/media/publicationarchive/4783e692-26f5-4dd1-9de4-e009a4b8861e.pdf| bet = 2020-2024 Статистический ежегодник кыргызской республики| til = ru| jumıs = stat.gov.kg}}</ref> | diniy_quramı = 91% [[Islam]], 8% [[Xristianlıq]], 1% basqalar<ref>{{Web deregi | bet = 2026 Report on International Religious Freedom: Kyrgyz Republic| url = https://www.state.gov/reports/2026-report-on-international-religious-freedom/kyrgyzstan/| qaralǵan sáne = 2026-jıl 25-yanvar | jumıs = United States Department of State}}</ref> | diniy_quramı_jıl = 2026 | húkimet_forması = Unitar [[prezidentlik respublika]] | jetekshi_hámeli_1 = [[Qırǵızstan prezidenti|Prezident]] | jetekshi_atı_1 = [[Sadır Japarov]] | jetekshi_hámeli_2 = [[Qırǵızstan Ministrler Kabinetiniń baslıǵı|Ministrler Kabinetiniń baslıǵı]] | jetekshi_atı_2 = [[Adılbek Kasımaliev]] | jetekshi_hámeli_3 = [[Qırǵızstan Joqarǵı Keńesi spikeri|Joqarǵı Keńes spikeri]] | jetekshi_atı_3 = [[Marlen Mamataliev]] | nızam_shıǵarıwshı_organ = [[Joqarǵı Keńes (Qırǵızstan)|Joqarǵı Keńes]] | suverenitet_tip = Qáliplesiwi | dúzilgen_waqıya_1 = [[Qırǵız qaǵanatı]] | dúzilgen_sáne_1 = 840 | dúzilgen_waqıya_2 = [[Qara-Qırǵız avtonom oblasti]] | dúzilgen_sáne_2 = 1924-jıl 14-oktyabr | dúzilgen_waqıya_3 = [[Qırǵız SSR]] | dúzilgen_sáne_3 = 1936-jıl 5-dekabr | dúzilgen_waqıya_4 = [[SSSR]]-den ǵárezsizlik | dúzilgen_sáne_4 = 1991-jıl 31-avgust | dúzilgen_waqıya_5 = Ámeldegi konstituciya | dúzilgen_sáne_5 = 2021-jıl 11-aprel | maydan = 200 105<ref>{{Web deregi | url = https://www.vb.kg/doc/424615_bezyslovno_eto_pobeda_ploshad_kyrgyzstana_dostigla_20_mln_gektarov.html| bet = Безусловно, это победа! Площадь Кыргызстана достигла 20 млн гектаров| sáne = 2022-jıl 18-noyabr }}</ref> | maydan_orın = 85-shi | maydan_suw = 3,6 | xalıq_shama = 7,4 million<ref>{{Web deregi | bet = Statistics of the Kyrgyz Republic| url = https://stat.gov.kg/ru/statistics/download/operational/769/| jumıs = National Statistics Committee of the Kyrgyz Republic}}</ref> | xalıq_shama_jıl = 2026 | xalıq_shama_orın = 107-shi | xalıq_tıǵızlıq = 37 | xalıq_tıǵızlıq_orın = 109-shı | JIÓ_SAUP = 64,110 mlrd $<ref>{{Web deregi | bet = World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (Kyrgyzstan)| url = https://www.imf.org/en/Publications/WEO/Issues/2025/10/14/world-economic-outlook-october-2025| jumıs = www.imf.org| baspaxana = [[Xalıqaralıq Valyuta Fondı]].14 October 2025.| qaralǵan sáne = 2025-jıl 5-noyabr | til = en}}</ref> | JIÓ_SAUP_jıl = 2025 | JIÓ_SAUP_orın = 128-shi | JIÓ_SAUP_jan_basına = 8 870 $ | JIÓ_nominal = 22,587 mlrd $<ref>{{Web deregi | bet = National Statistics Committee of the Kyrgyz Republic, October 2025: Edition (Kyrgyzstan)| url = https://stat.gov.kg/ru/news/po-itogam-2025-goda-rost-vvp-sostavil-111-procenta| jumıs = stat.gov.kg| baspaxana = [[Qırǵız Respublikasınıń Milliy statistika komiteti]].19 January 2026.| qaralǵan sáne = 2026-jıl 19-yanvar | til = ru}}</ref> | JIÓ_nominal_jıl = 2025 | JIÓ_nominal_orın = 126-shı | JIÓ_nominal_jan_basına = 3 101 $ | Djini = 26.4 | Djini_jıl = 2022 | Djini_ref = <ref name="WBKG 2">{{Web deregi | bet = GINI index (World Bank estimate) – Kyrgyz Republic| url = https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=KG&name_desc=false| qaralǵan sáne = 2022-jıl 26-sentyabr | jumıs = data.worldbank.org| baspaxana = [[Jáhán banki]]}}</ref> | IRI = 0.720 | IRI_jıl = 2023 | IRI_rank = 117-shi | IRI_ref = <ref>{{Web deregi | sáne = 2025-jıl 26-may | bet = Human Development Report 2023/2024| url = https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/KGZ| qaralǵan sáne = 2025-jıl 25-may | baspaxana = [[BMShniń Rawajlanıw baǵdarlaması]]| til = en}}</ref> | pul_birligi = [[Qırǵız somı]] | pul_birligi_kod = KGS | waqıt_zonası = [[Qırǵızstan waqtı|KGT]] | waqıt_utc = +6 | sáne_formatı = dd/mm/yyyy | avtomobil_háreketi = oń | telefon_prefiksi = +996 | iso3166code = KG | internet_domeni = [[.kg]] }} '''Qırǵızstan''' {{efn|{{bulleted list|{{langx|ky|Кыргызстан|Kyrgyzstan}}, {{IPA|ky|qɯrʁɯːˈstɑn|pron|LL-Q9255 (kir)-Almanbet Janışev-Кыргызстан.wav}};|{{langx|ru|Кыргызстан|Kyrgyzstan}}, {{IPA|ru|kɨrɡɨˈstan|pron|ru-Кыргызстан.ogg}}.}}}}, rásmiy túrde '''Qırǵız Respublikası''',{{efn|Since 5 May 1993.{{bulleted list|{{langx|ky|Кыргыз Республикасы|Kyrgyz Respublikasy|links=no}};|{{langx|ru|Кыргызская Республика|Kyrgyzskaya Respublika|links=no}}.}}}}<ref>Article 1 of the Constitution of the Kyrgyz Republic states: "1. Kyrgyzstan (Kyrgyz Republic)...". {{Web deregi| bet = 2021–жылдын 5-майындагы Кыргыз Республикасынын Конституциясы (2021–жылдын 11-апрелиндеги референдумда (бүткүл элдик добуш берүүдө) кабыл алынган| url = http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/112213?cl=ky-kg| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220823125759/http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/112213?cl=ky-kg| arxivsáne = 2022-08-23| access-date = 2026-03-12}}</ref> — [[Orta Aziya]]nıń arqa-shıǵısında jaylasqan mámleket. Paytaxtı — [[Bishkek]] qalası. Qırǵızstan [[BMSh]] nıń aǵzası bolıp tabıladı. Mámleket arqada [[Qazaqstan]], batısında [[Ózbekstan]], qubla-batısında [[Tájikstan]] hám qubla-shıǵısında [[Qıtay]] Xalıq Respublikası jaylasqan. Qırǵızstan xalqı búgingi kúnde 6 million adamnan artıq. Onıń 72,6% [[qırǵızlar]], 14,34% [[ózbekler]], 10,65% [[ruslar]] hám 8,31% [[tájikler]], 5% basqa túrli millet wákilleri quraydı. Ulıwma, mámlekette 90 nan aslam millet hám elat wákilleri jasaydı. Qırǵızstannıń xalqı sanı — 6 550 000 adam. == Etimologiyası == [[Sovet socialistlik respublikaları awqamı|SSSR]] mámleketi kriziske ushıraǵannan keyin, derlik barlıq awqamlas mámleketler óz ǵárezsizligin qolǵa kirgizdi olar arasında Qırǵız SSR (russha: Kirgizskaya SSR, qırǵızsha: Kirgiz SSR) da bar edi. Sovet dáwirinde Qırǵızstan atı tek rus tilinde (orıssha: Kirgiziya) atalatuǵın edi, keyinirek milliy tilde atala baslandı. (qırǵızsha: «Кыргызыстан» yamasa Кыргыз Республикасы). == Mámleketlik basqarıw principi == Qırǵızstan — suverenli, unitar, demokratiyalıq respublika. Ámeldegi Konstituciyası 1993-jıl 5-mayda qabıl etilgen; 1996, 1998, 2001 hám 2003-jıllarda ózgerisler kirgizilgen. Mámleket baslıǵı — prezident (2021-jıldan Sadir Japarov). Ol ulıwma teń, tuwrı jasırın dawıs beriw jolı menen 5 jıl múddetke saylanadı. Bir shaxs izbe-iz eki retten artıq prezident etip saylanıwı múmkin emes. Nızam shıǵarıwshı hákimiyattı parlament — Joqarǵı Keńes, Atqarıwshı hákimiyattı bas ministr basshılıǵındaǵı húkimet ámelge asıradı. Aqırǵı ret prezidentlik saylawı 15-noyabr 2017-jılda bolıp ótti. Jańa prezident etip Soronboy Jenbekov saylandı. Bunnan aldın 1-dekabr 2011-jıldan 24-noyabr 2017-jılǵa shekem Almazbek Atambayev prezident edi. Qırǵızstan Respublikası prezidentine kandidat 35 jastan kishi hám 70 jastan úlken bolmaǵan, mámleket tilinde sóylese alatuǵın hám 15 jıldan az bolmagan múddette respublika puqarası bolıwı kerek. == Kórsetiwler == === Qız urlawǵa qarsı háreket === Qırǵızstan paytaxtı [[Bishkek]] qalasında Ishki isler ministrligi imaratı janında qız urlawǵa qarsı kórsetiw bolıp ótti. Kórsetiwge urlap ketilgan 26 jaslı Ayzada Kanatbekova adam óltiriwshiliginiń aldın alalmaǵan policiyanıń háreketsizligi sebep bolǵan. 2021-jıl 5-aprel kúni saat shama menen 7:00 de Mederova hám Tinistanova kósheleri kesilisken orındaǵı kafe janında 1994-jılda tuwılǵan qız, Ayzada Kanatbekova, 3 er adam tárepinen májbúriy neke ushın urlap ketilgan. Sonnan keyin, 7-aprel kúni qız hám bir er adamnıń óli denesi tabılǵan. 8-aprel kúni Ishki isler ministrligi imaratı aldında tóplanǵan 500 ge jaqın gúwalar bolǵan hádiysege tiykarınan neke maqsetinde urlaw ushın jazanı kúsheytiwdi talap etken. Usınıń menen birge, olar ministr Ulan Niyazbekov basshılıǵındaǵı Ishki isler ministrligi administraciyasın hám de Bishkek hám Osh qalaları Ishki isler oraylıq basqarması basshıları napaqasın talap etken. == Tábiyatı == Qırǵızstannıń kóp bólegi Tyanshan tawlarında, qalǵan bólegi Pamır-Olay tawlarında jaylasqan. Mámleket aymaǵınıń 94% teńiz betinen 1000 m den biyikte. 1/2 bólegi 3000-4000 m bálentlikler arasında. Parallel taw dizbekleri, tiykarınan, keńlik boylap jónelgen. Shıǵısında (Qıtay menen shegara jaqınında) Jeńis shıńı (7439 m) bar. Ishki Tyanshan taw dizbekleriniń relyefi alp tipli bolıp, olar oypatlıq hám saylıqlar menen bóleklengen. Terskay Olatov menen Kungay Olatov dizbekleri arasında Íssıkól saylıǵı bar. Qırǵızstannıń batıs bóleginde Batıs Tyanshan tawları jaylasqan (Talas oypatlıǵı, Talas Olatovi hám Chatqal dizbekleri). Qırǵızstannıń qubla-batıs bólegine Ferǵana saylıǵınıń arqa, shıǵıs hám qubla shetleri kiredi. Qublada Túrkstan dizbeginiń jan bawırı, Olay dizbegi, Olay oypatlıǵı hám Arqa Olay dizbegi jan bawırı Qırǵızstanǵa qaraslı. Paydalı qazılmalardan neft, gaz, qońır kómir hám taskómir, altın, temir, alyuminiy, volfram, mıs, qalay, sınap, qorǵasın-ruwx, surma ruda kánleri bar. Íqlımı kontinental ıqlım, jawın muǵdarı ortasha, hawa qurǵaq hám kem bultlı. Relyefi tawlı hám biyiklikler parqı úlken bolǵanlıǵı ushın ıqlımı qurǵaq subtropikalıq ıqlımınan biyik taw tundrası ıqlımına shekem ózgerip baradı. Yanvardıń ortasha temperaturası oypatlıqlarda -1 tan -8" qa shekem, tawlarda -8" tan −27" qa shekem; iyulda oypatlıqlarda 20-27", biyik tawlarda 5" hám onnan tómen. Jıllıq jawın Tyanshan shıǵısında 180-250 mm den Ferǵana dizbeginiń qubla-batıs jan bawırında 900-1000 mm ge shekem. Taw tóbelerinde muzlıqlar bar. Olardıń irileri mámleket shıǵıs shetindegi Qubla Inilchek hám Arqa Inilchek muzlıqları bolıp tabıladı. Dáryaları [[Aral teńizi]], Tarim, Íssıkól hám Balxash kóli háwizlerine tiyisli. Iri dáryaları: Norin, Chu, Talas. Qırǵızstanda 1923 kól bar. Irileri: Íssıkól, Sonkól, Chatirkól. Topıraqları shól hám yarım shól jerlerde boz topıraq, dárya qayırları hám kól jaǵasında allyuvial, otlaqı hám otlaqı-batpaq topıraqlar. Tawlardıń shól-sahra regionında qońır topıraqlar, qurǵaq sahralı regionda kashtan topıraqlar, tawlardıń joqarı ıǵallıqtaǵı jan bawırlarında qara topıraqlar, taw tóbelerinde taw-orman topıraqlarınıń hár túrli túrleri tarqalǵan. Qırǵızstanda ósimliklerdiń 3,5 mıńnan zıyat túri ósedi. Mámleket aymaǵınıń 4% ten aslamı orman. Ǵozazar-miywezar ormanlar maydanı 265 mıń ga. 3600-4000 m biyiklikler suwıq shól hám taw tundralarınan ibarat. Haywanat dúnyası bay. Shól hám sahralarda hár túrli kemiriwshiler, jer bawırlawshılar, quslar; ormanlarda qońır ayıw, silovsin, dońız, qasqır, orman suvsari, tawlarda taw tekesi, qar qaplanı, olar, taw suvsari, balpaq tıshqan hám taǵı basqalar jasaydı. Suw háwizlerinde balıqtıń 60 tan artıq túri ushıraydı. Terili haywanlar ıqlımlastırılǵan. Aymaǵında Íssıkól, Sarıshelek. Besaral qorıqxanaları, Ala-Arsha tábiyiy milliy baǵ bar. Xalqı, tiykarınan, qırǵızlar (67%). Sonıń menen birge, ózbek, dungan, uyǵur, rus, ukrain, tatar, qazaq, tájik hám basqa da xalıqlar jasaydı. Mámleketlik tili — qırǵız tili; rus tiline rásmiy til mártebesi berilgen. Dinge sıyınıwshılardıń kópshiligi musulman sunniyler. Qala xalqı 35,2%. Iri qalaları: Bishkek, Ush, Jalalabad, Toqpaq. == Tariyxı == Qırǵızstanda tabılǵan arxeologiyalıq estelikler bul aymaqta shama menen 300 mıń jıl ilgeri adam jasaǵanlıǵınan belgi beredi. Eramızǵa shekemgi 3 mıń jıllıq aqırı — 2 mıń jıllıq baslarında aldın mıs, keyinirek jezden islengen qurallar tarqalǵan. Qızǵızstannıń arqada saklar qáwim awqamı (eramızǵa shekemgi VII-III ásirler), keyinirek olar ornında usunlar (eramızǵa shekemgi II ásir — eramızǵa shekemgi II ásir) qáwim awqamı bar bolǵan. Qubla rayonlar eramızǵa shekemgi II-I ásirlerde Davan mámleketi, keyinirek eramızǵa shekemgi I-IV ásirlerde Kushan patshalıǵı quramında bolǵan. V ásirde Qırǵızstan arqadaǵı kóshpeli qáwimler otırıqlasıp basladı. VI-VII ásirlerde Qırǵızstan Túrk qoqanlıǵı quramında boldı. Qırǵızstan Batıs Túrk qoqanlıǵınıń orayı bolıp, qoqanlıqtıń paytaxtı — Suyob qalası Chu oypatlıǵında (Toqpaq qalası ornında) jaylasqan. Arqa Qırǵızstanda otırıqshı turmıstıń rawajlanıwında Orta Aziyanıń dıyqanshılıq oazislerinen kóship kelgen xalıqtıń roli úlken bolǵan. VI-VIII ásirlerde kóshpeli túrkiy qáwimler Orxon-Enisey jazıwınan, otırıqshı xalıq sogd jazıwınan paydalanǵan. Qırǵızstan aymaǵında shamaniylik, zardushtiylik, buddaviylik hám xristian dinleri tarqalǵan. VIII ásirdiń basında Qırǵızstandaǵı siyasiy húkimet turgesh ziyalıları qolına ótken. VIII ásir ortalarında Oltoydan Tyanshanǵa qarluqlar kelip, bul jerdegi hákimiyattı iyelep alǵan. Qarluqlar húkimranlıǵı X ásir ortasına shekem dawam etken. Tyanshanda qırǵız qáwimleri jasaǵanlıǵı haqqındaǵı dáslepki jazba derekler X ásirge tiyisli bolıp tabıladı. Bul dáwirde Chu hám Talas oypatlıqlarında qala hám awıllar sanı kóbeygen. Olar Íssıkól jaǵalarında da payda bolǵan. Qala hám awıllar xalqı — Orta Aziyanıń basqa wálayatları menen baylanıslı bolǵan ónermentler hám sawdagerler kóshpelileri sabaq-gezleme, sherim, aǵash, ılaydan islengen ıdıs, metall buyımlar, ǵálle, qurǵaq mıywe hám basqalar menen támiyinlep turǵan. Kóshpeliler qalalarǵa shárwashılıq ónimlerin jetkerip bergen. Qarluqlar múlkiniń orayı — Chu oypatlıǵı arqalı [[Ullı jipek jolı]] ótken. X ásir ortasınan shama menen XII ásir ortalarına shekem Qırǵızstan aymaǵında Qaraxaniyler mámleketiniń tiykarǵı bólegi jaylasqan. Chu oypatlıǵında mámleket paytaxtı — Balasaǵun (házirgi Borona qalası qarabaxanası) bolǵan. X-XII ásirlerde Talas oypatlıǵı gúmis hám basqa metallar islep shıǵarılıwınıń iri orayı esaplanǵan. Kóplegen qalalarda (Balasaǵun, Ózgen hám basqalar) ónermentshilik, sawda hám mádeniyat rawajlanǵan. XIII ásir basında baslanǵan mongollar basqınshılıǵı qırǵız xalqı qáliplesiwi procesin uzaq múddetke toqtatıp qoyǵan, kóplegen qala-awıllar (XIV ásir basına kelip) wayran bolǵan, otırıqshı dıyqanshılıq xojalıqları páseńlewge júz tutqan. Arqa Qırǵızstanda sol dáwirden baslap yarım kóshpeli shárwashılıq xojalıqtıń jetekshi tarmaǵına aynalǵan. Orta Aziyaǵa mongollar menen birge kóplegen kóshpeli qáwimler kóship kelgen. Tyan-Shannıń bir bólimi hám Shıǵıs Túrkstan Shaǵatay ulısı quramına kirgen. Shaǵatay ulısınıń bólekleniwi (1348) nátiyjesinde Qashqar, Jetisuw úlkesi hám Ili oazisinde Mongolstan mámleketi dúzilgen. Shaǵatay xanlarınan Muborakshah hám Baraqxan qol astındaǵı qáwimler menen Jetisuwdan Movarounnahrǵa kóship ótedi. Muborakshah Ahangaran oazisine, Baraqxan bolsa Chaǵaniyonǵa kelip jaylasadı. Bul hal Shaǵatay ulısınıń ekige bólinip ketiwine sebep bolǵan. Sol waqıttan baslap, ulıstıń shıǵıs hám arqa-shıǵıs bóleginde qalǵan túrkiy hám mongol qáwimleri ózlerin mongollar, mámleketti bolsa Mongolstan dep atap basladı. 1348-jıl Shaǵatay násilinen bolǵan Tuǵluq Temur Mongolstan xanı etip kóterilgen. Ámir Qamariddin húkimranlıǵı dáwirinde Ámir Temur oǵan qarsı 1370-90-jıllarda 7 ret ásker tartıp barǵan jáne onı ózine baǵınıqlı etken. [[Amir Temur]] óliminen keyin Temuriyler dáwirinde Uluǵbek 1425-jıl Mongolstanǵa jeńisli júris etken. XV ásirdiń aqırında Mongolstan mayda-mayda bólimlerge ajıralıp ketken. XV ásirdiń 2-yarımında Arqa Qırǵızstan aymaǵında qırǵız qáwimleriniń birlesiwi nátiyjesinde dáslepki ǵárezsiz xanlıq payda bolǵan, onıń xalqın bul dáwirge kelip qáliplesken qırǵız xalqı quraǵan. XVI ásirdiń 1-yarımında qırǵızlar oyratlar shabıwılına qarsı uzaq múddet gúres alıp barǵan. XVII-XVIII ásir baslarında Shıǵıs Túrkstannıń siyasiy turmısında qırǵızlardıń qatnasıwı kúsheygen. XVIII ásirdiń aqırı — XIX ásir baslarında qırǵızlar Rossiyadan pana izlep basladı. Buǵan olardı quramalı sırtqı siyasiy jaǵday, ishki jaǵdaydıń turaqlı emesligi hám óz-ara sawda-satıqtan mápdarlıq májbúr etken. 1814-jıl hám 1824-jıllarda Íssıkól qırǵızları delegaciyası Rossiyanıń Batıs Sibirdegi administratorları aldına barǵan. XIX ásirdiń 1-shereginde Qoqan xanlıǵı áskerleriniń qırǵızlar ústine áskeriy júrisleri rus-qırǵız qatnasların toqtatqan. Qırǵızlar Qoqan xanlıǵı quramına kirgen. Bul dáwirde qoqanlıqlar tárepinen Pishpak (házirgi Bishkek), Toqpaq, Darautqorǵan hám basqa qorǵanlar qurılǵan. XIX ásirdiń 60-70-jıllarında pútkil Qırǵızstan Rossiya imperiyası quramına qosıp alındı; aldın Túrkstan wálayatı (1865-67), keyin Túrkstan general-gubernatorlıǵı (1867-1917) quramında boldı. 1917-jıl noyabr — 1918-jıl iyunda sovet hákimiyat ornatıldı. 1918-jıl aprelde Qırǵızstan jańa dúzilgen Túrkstan ASSR quramına kirdi. 1921-22-jıllarda jer-suw reforması ótkerildi. 1924-jıl Orta Aziyada milliy mámleket shegaralanıwı ótkeriliwi nátiyjesinde 1924-jıl 14-oktyabrde RSFSR quramında Qara-qırǵız avtonomiya wálayatı dúzildi. 1925-jıl 25-mayda Qaraqırǵız avtonomiya wálayatı Qırǵız avtonomiya wálayatına, 1926-jıl 1-fevraldan Qırǵızstan ASSR ǵa, 1936-jıl 5-dekabrden SSSR quramındaǵı awqamlas respublikaǵa aylandırıldı. 1990-jıl dekabrden Qırǵızstan Respublikası dep ataldı. 1991-jıl 31-avgustta respublika Joqarı Keńesi Qırǵızstandı ǵárezsiz, suverenli, demokratiyalıq mámleket dep járiyaladı. 1993-jıl 5-maydan Qırǵız Respublikası dep at berildi. 2005-jıl martta Qırǵızstanda júzege kelgen ekonomikalıq-sociallıq jaǵday ámeldegi prezident A. Aqayevti óz lawazımınan ketiwge májbúr etti. Qırǵızstan - 1991-jıl 31-dekabrden ǴMDA quramında. 1992-jıldan BMSH aǵzası. Milliy bayramı - 31-avgust - Mámleket ǵárezsizligi kúni (1991). == Tiykarǵı siyasiy partiya hám kásiplik awqam birlespeleri == Qırǵızstan agrar partiyası, 1933-jıl dúzilgen; Qırǵızstan agrar miynet partiyası, 1994-jıl tiykar salınǵan; «Ar-Namıs» («Or-nomus») partiyası, 1999-jıl dúzilgen; Qırǵızstan hayal-qızları demokratiyalıq partiyası, 1994-jıl shólkemlestirilgen; Qırǵızstan demokratiyalıq háreketi, 1993-jıl dúzilgen; Qırǵızstan Kommunistlik partiyası, 1999-jıl tiykar salınǵan; «Mámleketim» háreketi partiyası, 1998-jıl dúzilgen; «Manas-el» («Manas xalqı») ruwxıy tikleniw partiyası, 1998-jıl dúzilgan; Qırǵızstan kommunistleri partiyası, 1992-jıl tiykar salınǵan; «Erkin Qırǵızstan» progressiv-demokratiyalıq partiyası, 1991-jıl dúzilgen; «Ata-Meken» («Watan») socialistlik partiyası, 1992-jıl shólkemlestirilgen. Qırǵızstan kásiplik awqamları federaciyası, 1925-jıl dúzilgen. == Xojalıǵı == Qırǵızstan agrar-industrial mámleket. Jalpı milliy ónimde sanaat 20,5%, awıl xojalıǵı 38,4%, xizmet kórsetiw tarmaǵı 12%, sawda 10,1% ti quraydı. Sanaatınıń jetekshi tarmaqları: mashinasazlıq (awıl xojalıǵı mashinaları, metall kesetuǵın stanoklar, elektrotexnika buyımları, priborlar hám basqalar), reńli metallurgiya (sınap, surma hám qorǵasın-ruwx rudaların qazıp alıw hám bayıtıw), neftti qayta islew, jeńil (sabaq-gezleme, jún, jipek gezlemeler, trikotaj, ayaq kiyim, tigiwshilik buyımların islep shıǵarıw, gilem toqıw; tiykarǵı orayları - Ush, Bishkek), azıq-awqat (gósh-sút, un-jarma hám basqalar, iri kárxanalar Bishkek qalasında jaylasqan) sanaatı. Kómir, gaz hám neft qazıp alınadı. Qurılıs materialları (cement, shifer, diywal paneller) islep shıǵarıladı. Jılına 12,9 mlrd. kVt/saat elektr energiyası payda etiledi (GES hám ıssılıq elektr stanciyalarında). Norin dáryasında Toqtaǵul, Úshqorǵan, Kurpsoy, Taskómir GES ları, Alamadin GES lar kaskadi isleydi. [[Bishkek]]te iri ıssılıq elektr stanciyası bar. Awıl xojalıǵı ushın jaramlı jerler maydanı 10,1 mln.gektar. (mámleket aymaǵınıń 50,9%). 1 mln. gektar jer suwǵarıladı. Awıl xojalıǵınıń jetekshi tarmaǵı - shárwashılıq (jalpı ónimniń 55%), tiykarınan jumsaq hám yarım jumsaq júnli qoyshılıq; sút-gósh shárwashılıǵı, jılqıshılıq ta rawajlanǵan. Mámlekette 988 mıń qaramal, 88 mıń shoshqa, 3765 mıń qoy hám eshki, 360,7 mıń jılqı, 2100 mıń úy qusı bar (2002). Dıyqanshılıqtıń tiykarǵı tarmaǵı - paxta, temeki, efir maylı eginler jetistiriw; sonıń menen birge, ot-jem eginleri, ǵálle (biyday, arpa, mákke), kartoshka, ot-jem eginleri, palız eginleri egiledi. Mıyweshilik, júzimshilik hám baǵshılıq rawajlanǵan. Qant láblebi hám jońıshqa tuqımı alınadı. == Transportı == Transportınıń tiykarǵı túri – avtomobil transportı. Avtomobil jollarınıń ulıwma uzınlıǵı 28 mıń km (19 mıń km ulıwma paydalanıw jolları). Transport jolları uzınlıǵı 417 km (2002). Íssıkólde úzliksiz keme qatnaydı. Ishki suw jolları uzınlıǵı 460 km. «Kirgizstai aba joddoru», «Itek Eyr», «Altin Eyr» milliy aviaciya kompaniyaları samolyotları dúnyanıń bir qansha mámleketlerine ushadı. Qırǵızstan aymaǵınan Buxara—Tashkent—Bishkek—Almata gaz trubası ótken; Meylisoy—Jalolobod—Osh gaz trubası bar. Shetke altın, paxta talshıǵı, azıq-awqat, jeńil sanaat ónimleri, elektr energiyası, temeki, metall, úskeneler hám basqalardı shıǵaradı; shetten sanaat úskeneleri hám buyımları, keń tutınıw buyımların aladı. Sırtqı sawdada Rossiya, Ózbekstan, Qıtay, Germaniya, Qazaqstan, Túrkiya, AQSh penen sheriklik etedi. Pul birligi - som. == Medicinalıq xızmeti == Respublikada 30 mıń orınlı 250 den zıyat emlewxana mákemelerinde 15 mıń shıpaker, 30 mıńnan aslam orta medicina xızmetkeri isleydi. Shıpaker hám orta medicina xızmetkerleri Medicina institut hám bilim orınlarında tayarlanadı. Respublika aymaǵında 24 sanatoriya, 21 sanatoriya-profilaktoriy, 57 dem alıw pansionati, 11 dem alıw úyi, 43 balalar salamatlastırıw kompleksi hám basqa dem alıw orınları bar (2002). Ataqlı kurortları: Oqsuv, Jetioǵuz, Sholpanata, Jalalabad, Jirgalan. == Bilimlendiriwi, ilimiy hám mádeniy-aǵartıwshılıq mákemeleri == XIX ásirdiń 2-yarımında Qırǵızstan aymaǵında diniy mektepler - mektepxana hám medireseler bolǵan. Qırǵızstan Rossiyaǵa qosıp alınǵannan keyin, dáslepki rus baslanǵısh mektepleri, XIX ásirdiń 80-jıllarında rus-tuzem mektepleri ashıldı. 1911-jıl hayal-qızlar progimnaziyası, 1912-jıl erler gimnaziyası dúzildi; bul gimnaziya 1917-jılǵa shekem Qırǵızstan aymaǵındaǵı birden-bir orta oqıw jurtı bolǵan. 1923-jıl Qırǵızstandaǵı 327 mektepte 20 mıńnan aslam oqıwshı oqıǵan. Qırǵızstanda 2002-jılda 2 056 ulıwma orta bilim beriw mektebinde 1168,1 mıń, 113 gimnaziyada 72,2 mıń, 50 liceyde 18,2 mıń, 75 orta óner oqıw jurtında 31 178 oqıwshı, 49 joqarı oqıw jurtı (atap aytqanda, 16 mámleketlik emes joqarı oqıw jurtı) de 214 173 student tálim aldı. Iri joqarı oqıw orınları: Qırǵız milliy universiteti, gumanitar universiteti, pedagogika universiteti, medicina akademiyası, politexnika, kórkem óner, awıl xojalıǵı institutları (hámmesi Bishkek qalasında). Institutlar Qırǵızstan milliy Pánler akademiyası institut hám mákemelerinde, 15 universitet hám basqa joqarı oqıw orınları, tarmaq ministrlik hám mákemelerdiń ilimiy izertlew institutlarında alıp barıladı. 2002-jıl respublikada 4 623 ilimiy xızmetker (ilimiy pedagog kadrlar menen birgelikte), atap aytqanda, 345 pán doktorı hám 1051 ilim kandidatı ilimiy izertlewler alıp bardı. 2002-jıl mámlekette 1035 kitapxana (19 mln. 790 mıń shıǵarma) iskerlik kórsetti. Olardıń eń irisi - Milliy kitapxana (900 mıńnan zıyat shıǵarma) bolıp tabıladı. Iri muzeyleri: Úlketanıw mámleket muzeyi, Súwretlew kórkem óner milliy muzeyi, Tariyx muzeyi. == Baspasózi, radioesittiriwi hám tele kórsetiwi == 2002-jıl Qırǵızstanda 183 gazeta hám 83 jurnal basıp shıǵarıldı. Irileri: «Asaba» («Bayraq», qırǵız tilinde háptede 2 ret shıǵatuǵın gazeta, 2001-jıldan), «Vecherniy Bishkek» («Bishkek aqshamı», rus tilindegi kúndelik gazeta, 1974-jıldan), «Kizil Tuusi» («Qızıl bayraq», qırǵız tilinde háptede 2 ret shıǵatuǵın gazeta, 1924-jıldan), «Literaturniy Qırǵızstan» («Qırǵızstan ádebiyatı», rus tilinde jılına 4 ret shıǵatuǵın jurnal), «Slovo Qırǵızstana» («Qırǵızstan sózi», rus tilinde háptede 3 ret shıǵatuǵın gazeta, 1925-jıldan), «Erkin Too» («Erkin tawlar», qırǵız hám rus tillerinde háptede 2 ret shıǵatuǵın húkimet gazeta, 1991-jıldan). «KABAR» qırǵız milliy informaciya agentligi 1937-jıl yanvarda dúzilgen. Qırǵız Respublikası teleradioesittiriw mámleket korporaciyası (1937-jıl tiykar salınǵan), «Almaz» menshikli radiostanciyası, KOORT radio hám televideniesi (1992-jıl dúzilgen), «Piramida» teleradiokompaniyası (1991-jıl tiykar salınǵan;) bar. Radioesittiriwler 1931-jıldan, telekórsetiwler 1958-jıldan baslanǵan. == Ádebiyatı == Ádebiyatı xalıq awızeki dóretiwshiliginiń túrli janrları - ertek, dástan, qosıq, ráwiyatlar («Kurmanbek», «Kojojash», «Er-Tyoshtuk», «Janish Bayish») hám «Manas» monumental qaharmanlıq eposı negizinde rawajlanǵan. Shayır Toqtaǵul Sotilǵonov dóretiwshiligi 1917-jılǵa shekem bolǵan xalıq poeziyasın zamanagóy poeziya menen baylanıstırıwshı shınjır boldı. Barpi Aliqulov (1884-1949) qosıqlarında sociallıq ádalatsızlıq, ekspluataciyaǵa qarsı narazılıq sezimleri óz kórinisin tawdı. Toǵaloq Mulda óz qosıqlarında qırǵız hayallarınıń turmısın jırladı. Qırǵız milliy jazba ádebiyatı tiykarshısı shayır Aali Toqumboyevtr; onıń dáslepki qosıqları 1924-jıl birinshi qırǵız gazetasında basılıp shıqqan. 1920-jıllarda dáslepki drama, qıssa, dástanlar jaratıldı. Qırǵız ádebiyatındaǵı birinshi dramalıq dóretpe M. Tokoboyevtiń «Nashar Kakey» pyesası (1927-jıl saxnalastırılǵan), birinshi prozalıq shıǵarma K. Bayalinovtıń «Ajar» gúrrińi (1928) bolıp tabıladı. 30-jıllarda ádebiyattıń barlıq janr hám túrleri rawajlandı. T. Sidiqbekov, Q. Jontoshevlardıń prozalıq, M. Eleboyev, Q. Malikov, T. Umetaliyev, A. Osmonov, dungan shayırı Ya. Shivazanıń poeziyalıq, J. Turusbekov, J. Bokonboyevtiń dramalıq shıǵarmaları basılıp shıqtı. Ekinshi jáhán urısı jılları (1939-45) qırǵız jazıwshıları patriotlıq ruwxında dóretpeler jazdı (J. Bokonboyev, M. Eleboyev, A. Toqumboyev, Q. Malikov, T. Sidiqbekov, K. Bayalinov, A. Osmonov, T. Umetaliyev hám basqalar). Qırǵız ádebiyatı urıstan keyingi jıllarda jáne de rawajlandı. Ádebiyatqa jańa atlar: birinshi qırǵız shayırası N. Jetikashkayeva, jazıwshılar Ch. Aygpmagpov, K. Bobulov, Sh. Abdiramanov, S. Eraliyev hám basqalar kirip keldi. Jazıwshılardan N. Boytemirov, Sh. Beyshenaliyev, T. Qosimbekov hám basqalar, shayırlardan T. Abilqosimova, T. Kojomberdiyev, O. Sultanov, J. Abdikalikov, S. Abiqodirova, R. Risqulov hám basqalar, dramaturglardan R. Shukurbekov, T. Abdumominov, B. Jaqiyev, M. Bayjiyev, B. Omuraliyev hám basqalar ataqlı. Qırǵız jazıwshılarınıń kóp dóretpeleri ózbek tiline awdarma etilgen. == Arxitekturası == Qırǵızstan aymaǵınan eramızǵa shekemgi IV-I ásirlerge tiyisli mákan-jaylar tabılǵan; olar paxsadan qurılǵan úylerden, qorǵaw diywalları hám minarlardan ibarat bolǵan. Qırǵızlardıń dástúriy turar jayları jıynalma otaw hám shiyki gerbishten qurılǵan ápiwayı úyler bolǵan. V-X ásirlerde qalalar payda boldı, qorǵan hám saraylar, ibadatxana, kárwan saray, rabotlar qurıldı. X ásirdiń ortası - XII ásirde meshit, minar (Ózgen minarı), maqbara (bosaǵa-gúmbezli; Ózgendegi 3 maqbara) sıyaqlı monumental ımaratlar qurıldı. XIII ásirden monumental ımaratlar (Manas maqbarası, XIV ásir) hám kárwansaray (Tasrabot kárwansarayı, XV ásir), kóshkiler (Osh qalası qasında Babur qurdırǵan kóshki, XVI ásir bası) qurılıp basladı. Qırǵızstan Rossiyaǵa qosıp alınǵannan keyin qalalar rawajlanıp basladı. Pishpak (házirgi Bishkek), Qarakól, Toqpaq sıyaqlı qalalar joba tiykarında (bir qabatlı, paxsa hám shiyki gerbishten) qurılıp basladı. XX ásirdiń 20 -jıllarınan eski qalalar qayta tiklendi, puqta joba tiykarında jańa qala (Jalalabad, Qızılqıya, Kókyonǵoq, Talas) hám qalashalar (Kóktas, Qarasuw hám basqalar) qurıldı. 30-jıllardıń aqırınan ımaratlarda milliy bezewlerden keń paydalanıldı (Bishkektegi Jazǵı teatr, arxitektor G. A. Gradov). 40-jıllardıń aqırlarınan jergilikli shárayat esapqa alınǵan halda iri qalalardıń baslı jobaları islep shıǵıldı, qalalar sol joba tiykarında qurıla basladı. 1960-70-jıllarda ımaratlar jıynalma temir-beton hám shiysheden júzege kele basladı (Qırǵızstan Pánler akademiyası ımaratı, 1960-jıllar; Rus drama teatrı, 1971; Sport sarayı, 1974, arxitektor M. Maruxov; Súwretlew kórkem óner muzeyi, 1974, arxitektorlar Sh. Jekshenboyev, V. Nazarov, D. Irisqulov, hámmesi - Bishkek qalasında; Osh qalasındaǵı «Semetey» kinoteatrı, 1976). Kurortlar qurılısına itibar berildi (Íssıkól átirapında iri kurort rayonı qurıldı). Mámlekette birinshi iri panelli toǵız qabatlı úy 1975-jıl, on eki qabatlı úy 1982-jıl, on segiz qabatlı úy 1985-jıl qurıldı. == Súwretlew kórkem óneri == Qırǵızstan aymaǵınan tabılǵan áyyemgi kórkem óner dóretpeleri úlgileri neolit dáwirine tiyisli (Aq shuqır jartas súwretleri, Soymalitas súwretleri). Jez dáwirinde qırma hám qálbeki naǵıslı ılaydan islengen ıdıslar tayarlanǵan. Qırǵızstannıń arqa aymaqları hám Tyanshannan qotos, eshki, arıslan, qaplanlardıń bronzadan qoyılǵan háykelsheleri tabılǵan (eramızǵa shekemgi VII ásir - eramızǵa shekemgi V ásir). V-X ásirlerde qábirler ústine tas háykelsheler ornatılǵan. IV-V ásirlerge tiyisli sogdlar qorǵanınan ılaydan quyıp, hár túrli reńge boyap islengen Budda háykeli (boyı 12 m den artıq) tabılǵan. Otırıqshı xalıq arasında sırlanǵan ılaydan islengen ıdıslar, zar menen bezetilgen ostadonlar tayarlaw, kóshpeli túrkiy qáwimler arasında at abzallarınıń bólimlerin metalldan bezep tayarlaw rawajlanǵan: Qırǵızstan súwretlew kórkem óneri rawajlanıwında súwretshiler V. V. Obrazsov, S. A. Chuykov, músinshi O. M. Manuilova úlken rol oynadı. 1930-jıllardan qırǵız milliy súwretshiliginiń tiykarshılarınan biri Ǵ. Aytiyev nátiyjeli dóretiwshilik etti. 1935-jıl Bishkekte kórkem studiya (1939-jıldan Kórkem bilim jurtı) ashıldı. 1930-jıllarda súwretshilikte tábiyat kórinisi janrı rawajlandı (S. A. Chuykov, Ǵ. Aytiyev, S. Oqilbekov hám basqalar). 1930-jıllardıń aqırlarında grafiklerden L. A. Ilina, A. I. Mixalyov, A. A. Sgibnev hám basqalar nátiyjeli dóretiwshilik etti. Ekinshi jáhán urısı jılları úgit hám satiralıq grafika (plakat, karikatura) ósti, urıs qaharmanlarına arnalǵan súwretshilik dóretpeleri, háykeller dóretildi. 1950-jıllarda portret hám tábiyat kórinisi janrları rawajlandı (Ǵ. Aytiyev, S. Oqilbekov). 1950-jıllardıń aqırı - 60-jıllarda A. Usubaliyev, S. Ishenov, D. Jumabayev, A. Usmanov sıyaqlı súwretshiler jetilisti. 1960-jıllarda músinshilerden T. Sadıqov, A. Muhiddinov nátiyjeli dóretiwshilik etti. Xalıq kórkem ónerinde gilemshilik, kiyiz basıw, kesteshilik, sherim buyımların tayarlaw hám olardı bezew, gúlalshılıq sıyaqlı dástúriy tarmaqlar rawajlanǵan. == Muzıkası == Muzıkası qırǵızlardıń ásirler dawamında saqlanıp kelgen, kóshpeli shárwashılıqqa tiykarlanǵan turmıs shárayatında rawajlanǵan. Sol sebepli dástúriy muzıkada ansambl hám de jámáát atqarıwshılıǵı formaları derlik ushıramaydı, jeke qosıqshılıq hám sazendelik jolları tiykarǵı orın tutadı. Xalıq qosıq (ir) ları dástúr («qoshoq» jılaw, «jaramazan», «beshik iri» hám basqalar), miynet («bekbekey», «shirildan», «op mayda»), lirikalıq («Seketbay», «kuygen», «armon»), oyın («selkinchek»), sonıń menen birge, «baldar iri» (balalar qosıqları), «qizdar iri» hám basqalardan ibarat. Qırǵız shomon-baqsı (baqsı, kuuchu, byubu, emchi hám taǵı basqalar) lar tárepinen sıyqır hám shıpakerlik kásibi aytımları atqarılǵan. Basqa túrkiy xalıqlarda bolǵanı sıyaqlı aqın, manasshı, jomokchu (terme atqarıwshıları) dıń dóretiwshiligi keń tarqalǵan. Aqınlar násiyat («ulgu ir», «sanat»), baǵıshlaw («arnoo», «maqtoo»), qutlıqlaw («kutuktoo») qosıqları, manasshılar «Manas», «Semetey», «Seytek» toparları, «Kurmanbek», «Kojojash», «Kedeyxon» sıyaqlı qaharmanlıq dástanların atqaradı. Muzıka ásbapları arasında áyyemgi diddirek, jekesan, shaldiroq, qońıraw, ooz qomuz (chsshgko'biz) sıyaqlı idiofonlar, úfleme sıbızǵı, choor (nay), tarlı qıyaq, qomuz hám basqalar bar. Ásirese, qomuz hám basqa ásbaplarda atqarılatuǵın iri formadaǵı namalar («qambarkan», «kerbez», «botoy» hám basqalar) keń tarqalǵan. Xalıq arasında manasshılar Sagimboy Orozbakov, Sayakboy Qaralayev, aqınlar Toqtaǵul Sotilǵonov, Qaliq Akiyev, Alımqul Usenboyev, jırshılar Atay Ogombayev, Musa Bayotov, qomuzshılar Muzooke Jamankarayev, Kurenkey Belekov, Kapustaoldo Orozov, Ibray Rayonov, Samarbyubyu Toqtaxunova, óleńshiler Muratali Kurenkeyev, Said Bekmurotov hám basqalar ataqlı. Dástúriy muzıka úlgilerin toplaw hám úyreniw jumısları, tiykarınan, 1920-30-jıllarda baslanǵan (A. Zatayevich, V. Vinogradov hám basqalar). Sol dáwirden baslap milliy kompozitorlıq mektebi de qáliplese basladı, K. Moldiboyev, M. Abdrayev, A. Tuleyev, A. Omonboyev sıyaqlı professional qırǵız kompozitorları jetilisti. Muzıkalı dramalar («Altın qız», A. Vlasov, V. Fere, 1937; «Ólim emes, turmıs», Vlasov, Moldiboyev, Fere, 1938) dıń saxnaǵa qoyılıwı operalar jaratılıwına jol ashtı, balet, simfoniyalar atqarıldı. «Manas» eposı tiykarında birinshi qırǵız operası («Aygózzal», 1939, Vlasov, Moldiboyev, Fere) jaratıldı. Vlasov hám Fere «Anor» (1940), «Átkónshek» (1943) birinshi qırǵız baletlerin, qırǵız xalıq namaları tiykarında dáslepki simfoniyalıq dóretpelerin (N. Rakov penen) atqarǵan. Vlasov, Moldiboyev, Ferelardıń «Manas» (1946), «Toqtaǵul» (1958) hám basqa operaları, A. Omonboyev, S. L. Germanovtıń «Aydar hám Aysha» (1952), A. Abrayevtıń «Dúbeley aldında» (1974) hám basqa operalarda qırǵız xalqınıń erk hám baxıt ushın gúresi sáwlelendi. Talantlı atqarıwshılar jetilisti. Qosıqshılardan Xalıq artistlari S. Kiyizboyeva, A. Moldiboyev, A. Mırzaboyev, B. Minjilkiyev, X. Muxtarov, K. Sartboyev, T. Seytaliyev, Qırǵızstan xalıq artistleri K. Chodronov, M. Mustayeva, M. Mahmutova, dirijyorlardan Xalıq artistleri A. Jumahmatov, K. Moldabasanov hám basqalar ataqlı. Opera hám balet teatrı (1942), filarmoniya (1936 ), Qırǵızstan radio hám televideniesiniń úlken simfoniyalıq orkestri (1970), Milliy konservatoriya (1993), Kórkem óner institutı (1967), Bishkek hám Oshta muzıka bilim orınları, 100 ge jaqın muzıka mektebi, xalıq dóretiwshilik orayı bar. 1939-jılda Qırǵızstan Kompozitorlar awqamı dúzilgen. Moldabasanovtıń «Momo yer» baletoratoriyası (1975), Omonboyevtıń «Boydaqlar» (1961), N. Davlesovtıń «Íqtıyat bolıń, kelin» (1970) hám basqa muzıkalı dramaları, Tuleyev, A. Jonibekov, E. Jomaboyevtıń simfoniyaları zamanagóy qırǵız muzıkasınıń jetiskenligi boldı. == Teatrı == Drama teatrı bulaqları túrli dástúrler, xalıq oyınları, aqınlar aytısıwı, manasshı, qomuzshı hám masqarapazlardıń iskerligi menen baylanıslı túrde áyyemgi zamanlardan baslanǵan. Rahmonberdi Madazimov (1875-1933) - Qırǵızstan teatr háreketiniń tiykarshısı, Babur atlı Osh Mámleket akademiyalıq ózbek muzıkalı drama teatrınıń birinshi tiykarshısı, shólkemlestiriwshisi hám kórkem basshısı, jazıwshı. 1914-jılı Rahmonberdi Madazimov basshılıǵında Osh qalasında rus-tuzem mektebi oqıtıwshıları menen birgelikte teatr dógeregi dúzilgen. 1918-jılı Mırza Rahmonberdi hajı Muhammadazim alam ulı (Madazimov) basshılıǵında Ibrahim Musaboyev, Beknazar Nazarov, Joraxan Zaynobiddinov, Nazirxan Kamalov, A. Saidov, A. Eshanxanov, Abduqadir Isxoqov, Izrailjan Ismoilov, Jalil Sobitovlar menen birge Qırǵızstanda birinshi bolıp musulman aktyorlardan ibarat Túrkstan frontı áskeriy keńesi qasındaǵı koncert brigadası negizinde Oshta háwesker teatr dógeregin dúzgen. Rahmonberdi Madazimov Qırǵızstandaǵı jergilikli musulman teatr háreketiniń birinshi tiykarshısı hám Oshtaǵı ózbek teatrınıń birinshi kórkem basshısı hám tiykarshısı bolǵan. 1919-jılı teatr dógeregi teatr drama truppasına aylandırılǵan. Bul truppa Qırǵızstannıń qublada tekǵana teatr kórkem ónerin, bálkim professional muzıka kórkem óneriniń rawajlanıwına da joqarı úles qosqan. Sebebi truppanıń repertuarında drama dóretpelerinen tısqarı, kóplegen koncert programmaları kórsetiletuǵın edi, sonıń menen birge muzıkalı spektakller qoyılatuǵın edi, bul professional muzıkashılar jetilisip shıǵıwına ayrıqsha basqısh boldı. Teatr truppası Babur atlı Osh Mámleket akademiyalıq ózbek muzıkalı drama teatrın dúziwge tiykar bolǵan. Bul teatr Tashkenttegi Hamza atlı Ózbek milliy akademiyalıq drama teatrınan keyin Oraylıq Aziyadaǵı eń kekse teatr bolıp tabıladı. 1918-jılı Oshta ózbek muzıkalı drama teatrı hám Qarakólde háweskerlik xalıq teatrı dúzildi. 1920-jıl Pishpek, Qarakól hám Norin uyezdlerinde tek háweskerlik teatrları isledi. Professional teatr 1920-jıllarda payda boldı. 1926-jılda Muzıkalı drama studiyası dúzildi. 1930-jıl ol professional drama teatrına aylandırıldı, 1936-jıldan muzıkalı drama teatrı dep at berildi; 1942-jıldan Qırǵız opera hám balet teatrı. Qırǵız tilinde dramalıq spektakller Jas tamashagóyler teatrı saxnasında qoyıldı (ol 1936-jıl dúzilip, 1941-jılǵa shekem islegen). 1941-jıl Frunze (házirgi Bishkek) de Qırǵız drama teatrı truppası dúzildi. 1960-jıllarda qırǵız xalqınıń turmısı sáwlelendirilgen kóplegen spektakller jaratıldı («Atanıń táǵdiri», B. Jaqiyev; «Qichan», Sh. Beyshenaliyev; «Jańa kelin», M. Toyboyev; «Júzbe-júz», «Ana jer», ekewi de Ch. Aytmatov qıssaları tiykarında). Qırǵızstandaǵı teatrlarda qırǵız hám jáhán dramaturgiyasınıń eń jaqsı úlgileri tiykarında kópǵana spektakller kórsetildi. Mámlekette 15 professional teatr, atap aytqanda, Bishkek qalasında qırǵız akademiyalıq drama teatrı, Rus drama teatrı, qırǵız drama teatrı (1972-1974), Norin qalasında Tyanshan muzıkalı drama teatrı, Bishkekte quwırshaq teatrı (1938) hám basqalar isleydi. Teatr kórkem óneri ustalarınan R. Madazimov, D. Kuyukova, B. Kidikeyeva, M. Risqulov, J. Rahmonov, S. Balqibekova, S. Jamanov, A. Jonqorozova, O. Rahmonov, S. Gúmisaliyeva, A. Quttiboyeva hám basqalar ataqlı. == Kinosı == 1939-jıl Frunze (házirgi Bishkek) de kinoxronikanıń xabarshılıq punkti dúzildi. 1942-jıl onıń negizinde Frunze kinoxronika studiyası («Qırǵızstan Ekinshi jáhán urısı dáwirinde» filmi, 1944, rejissyorı D. Erdman hám basqalar) na tiykar salındı, 1956-jıl hújjetli hám kórkem filmler studiyasına aylandırıldı, 1961-jıldan «Qırǵız-film» kinostudiyası dep at berildi. 1950-jıllardan kórkem kinematografiya rawajlana basladı. Birinshi kórkem film «Saltanat» (1955, rejissyorı V. P. Pronin, «Mosfilm» kinostudiyası menen sheriklikte) tan keyin «Mendegi qátelik» (1958), «Alıs tawlarda» (1959), «Tyanshanlıq qız» (1960), «Sholpan - tań juldızı» (1960, «Lenfilm» kinostudiyası menen sheriklikte), «Toqtaǵul» (1961) sıyaqlı kórkem, «Olar Tyanshanda tuwılǵanlar» (1958), «Tawlar dáryası» (1960) sıyaqlı hújjetli filmler jaratıldı. 1960-jıllardan milliy ádebiyat úlgileri, atap aytqanda, Ch. Aytmatov dóretpeleri ekranlashtırılıwı qırǵız kinosında dıqqatqa iye jumıs boldı. Ch. Aytmatov dóretpeleri tiykarında jaratılǵan «Shıǵarlıq» (1961), «Saratan» (1963), «Birinshi oqıtıwshı» (1965), «Jámila» (1969, «Mosfilm» kinostudiyası menen sheriklikte) hám basqa filmler qırǵız kino kórkem óneriniń jetiskenligi bolıp tabıladı. «Karash shıǵarlıǵındaǵı oq dawısı» (1968), «Íssıkól lalaları» (1972), «Aq keme» (1977), «Dáslepki tırnalar» (1979, hámmesiniń rejissyorı B. Shamshiyev), «Jaslıǵımız aspanı» (1966), «Urkuya» (1970), «Ulan» (1978; hámmesiniń rejissyorı T. Okeyev) sıyaqlı kórkem, «Norin kúndeligi» (1971, rejissyorı A. Vidugiris), «Pochta» (1972, rejissyorı B. Abdildayev) hújjetli filmleri xalıqaralıq kinofestivallarda sıylıqlarǵa iye bolǵan. Kino aktyorlardan M. Risqulov, D. Kuyukova, B. Kidikeyeva, T. Tursunboyeva, S. Shoqmarov hám basqalar ataqlı. == Ózbekstan - Qırǵızstan qatnasları == ''Tiykarǵı maqala: [[Ózbekstan - Qırǵızstan qatnasları]]'' == Kólleri == Qırǵızstanda 1923 kól bar, olardıń ulıwma maydanı 6836 km². Kóllerdiń kópshiligi biyik tawlarda, teńiz betinen 2500 den 4000 metrge shekem biyiklikte jaylasqan. Kóllerdiń payda bolıwınıń tiykarǵı sebebi muzlıqlardıń eriwi bolıp tabıladı. Mámlekette tórt iri kól bar: Íssıkól Shatırkól, Sonkól hám Sarıshelek kólleri bolıp tabıladı. Teńiz betinen 1609 m biyiklikte jaylasqan Íssıkól - dúnyada tereńligi boyınsha jetinshi orında turadı. Íssıkól Kungey Ala-Tawı (arqadan) hám Teskey Ala-Tawı (qubladan) aralıǵında jaylasqan. Kóldiń arqa tárepinde kóplegen pansionatlar, kórkem sanatoriyalar hám sayaxat bazaları bar. Íssıkóldiń shıǵıs tárepinen 105 km alısta biyik tawlı Merzbaxer kóli teńiz betinen 3304 metr biyiklikte jaylasqan. Uzınlıǵı eki-úsh kilometr, eni 1,1 kilometr, maydanı tórt kvadrat kilometr, tereńligi 60-70 metr. Muzlıq menen tosıp qoyılǵan hám onnan túsken muz úzindileri (aysbergler) kólde júzip júredi. == Dáryaları == Norin dáryası uzınlıǵı 535 km di quraydı. Sonıń menen birge onda (Toqtaǵul) suw bazası da bar. == Siyasiy partiyaları == == Qurallı kúshleri == Qirgizston qurallı kúshler sistemaları. Jámi 60 mıńǵa jetedi (armiya, miliciya, max) 1992-jılı dúzilgen. Maqseti: mámleket qorǵawı. == Aymaqlıq bóliniwi == ''Tiykarǵı maqala: [[Qırǵızstannıń aymaqlıq bóliniwi]]'' Aymaqlıq birliklerge qala, rayon, wálayat hám awıl rayonı (bir yamasa bir neshe awıllardan dúzilgen aymaqlıq birlik) kiredi. Basqarıw jaǵınan Qırǵızstan 7 wálayat hám 2 respublika kólemindegi qalaǵa (Bishkek, Osh) bólingen. Respublika kólemindegi qalalarınıń rayonları ǵárezsiz aymaqliq birlik bolıp esaplanbaydı. Qırǵızstandaǵı 531 aymaqlıq birlik: 7 wálayat; 40 rayon; 32 qala (sonnan 2 ewi respublika kólemindegi, 12 si wálayat kólemindegi qala, 18 i rayon áhmiyetindegi qalalar); 452 awıl aymaqları. == Qırǵızstanda din == ''Tiykarǵı maqala: [[Qırǵızstanda din]]'' Qırǵızstan xalqınıń kópshiligi musulmanlar. Nasraniy dinine sıyınatuǵınlar da bar. Olar tiykarınan: provoslav, katolik hám protestantlar (lyuteranlar, baptistler, adventistler) == Ǵalaba xabar quralları == * TV * QTRK * 5 qanal * OshTV * KriteryaTV * ElTR * NTS * MusqaTV * Osh Pirim hám basqalar. == Radiostanciyalar == == Basılımlar == "Osh sadası" gazetası == Qırǵızstandaǵı bayramlar == ''Tiykarǵı maqala: [[Qırǵızstandaǵı bayramlar]]'' Dárek; Qırǵızstan Respublikasınıń Miynet kodeksi, 113 statya == Qırǵızstanda tuwılǵan belgili ózbekler == * Alihontora Soǵuniy - Shıǵıs Túrkstannıń birinshi Prezidenti. * Rahmonberdi Madazimov (1875-1933) - Qırǵızstan qublasındaǵı teatr háreketiniń tiykarshısı, Babur atlı Osh ózbek akademiyalıq muzıkalı drama teatrınıń birinshi tiykarshısı, shólkemlestiriwshisi, kórkem basshısı, jazıwshı. * Alisher Soipov (1981-2007) - belgili jurnalist, Azatlıq, BBC radiolarınıń xabarshısı. Amerika Hawazı radiosınıń Oraylıq Aziya boyınsha jetekshi xabarshısı. «Siyasat» gazetası hám de «Ferǵana» informacion saytınıń ózbek xizmeti bas redaktorı. * Orınboy Rahmanov (1910-1980) - Babur atlı Osh ózbek akademiyalıq muzıkalı drama teatrınıń tiykarshısı, artist hám shayır . * Boltihoji Sultanov (1884-1919) - Qırǵızstannıń ataqlı mámleket, siyasat hám jámiyetlik ǵayratkeri, Osh uezdi basshısı orınbasarı (1918-1919), Qubla Qırǵızstanda sovet hákimiyatın ornatıw ushın gúres basshılarınan biri, Osh qala miliciyasınıń tiykarshısı hám birinshi baslıǵı (5-fevral 1918-jıl). * Alouddin Mansur - Qurandı ózbek tiline túsindirme berip awdarma etken islamshı alımı. * Solijon Sharipov - birinshi ózbek kosmonavtı. * Orzubek Nazarov - boksyor, 7 márte jáhán chempionı. * Joraxon Rahmanov (1918-1977) - sovet artisti, Bobur atlı Osh ózbek akademiyalıq muzıkalı drama teatrınıń tiykarshılarınan biri, Ózbekstanda xızmet kórsetken artist, Watan urısı ordeni iyesi. * Azizullo Izzatullayev (1925-1991) - Ózbekstannıń mámleket hám jámiyetlik ǵayratkeri, Tashkent wálayatı Jańajol rayonı atqarıwshı komiteti baslıǵı orınbasarı (1962-1983-jıllar), "Watan urısı" hám «Húrmet belgisi» ordenleri iyesi. * Davlatbek Rahmanov (1949-2006) - Ózbekstan prokuraturası sisteması jumısshısı, Ándijan wálayatı prokurorı járdemshisi hám jámiyetlik ǵayratkeri hám jámiyetlik ǵayratkeri, Ándijan rayonı Keńesi deputatı, jınayat hám korrupciyaǵa qarsı gúres alıp barǵan hám qurbanı bolǵan. * Sultanov Muxtar Nasrullayevich (1926 -1998) - Ózbekstannıń ataqlı mámleket hám jámiyetlik ǵayratkeri, Ózbekstan Ishki isler ministri birinshi orınbasarı (1979-1985), (1989-1991), miliciya general-mayorı, 20 dan aslam orden hám medallar menen sıylıqlanǵan. * Azimjon Asqarov - insan huqıqları qorǵawshısı. * Mavluda Asalxojayeva - Ózbekstanda xızmet kórsetken artist * Shavkat Rahmon - Oshlı Ózbek shayırı * Tursunboy Adashboyev - Ózbek shayırı hám awdarmashı * Darvishbek Rahmanov (1952) - Tashkent wálayatı "Qarlıǵash" úlgili cirk truppası tiykarshısı, shólkemlestiriwshisi, kórkem basshısı, Ózbekstannıń belgili cirk kórkem óneri ǵayratkeri, Shuxrat medalı iyesi. * Mirsaid Mirrahimov - Ózbek kardiologi. * Muhammadkarim Soipov - Ózbekstanda xizmet kórsetken artist. * Shuhrat Qayumov -diktor, Ózbekstanda xızmet kórsetken artist (1969-2020) == Eskertpeler == {{Notelist}} == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Kyrgyzstan}} {{Qırǵızstan temaları}} {{Aziya}} {{Authority control}} [[Kategoriya:Qırǵızstan| ]] [[Kategoriya:Mámleketler]] [[Kategoriya:Aziya]] [[Kategoriya:Oraylıq Aziya mámleketleri]] [[Kategoriya:Aziya mámleketleri]] [[Kategoriya:Respublikalar]] [[Kategoriya:Birlesken Milletler Shólkemine aǵza mámleketler]] [[Kategoriya:Jámiyetlik qáwipsizlik shártnaması shólkemine aǵza mámleketler]] [[Kategoriya:ǴMDAǵa aǵza mámleketler]] kiy85rn6af63upt0bwjw3m4svtr1f0v 0 1742 276818 141781 2026-10-29T20:34:28Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276818 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Concepcion-Chile(001).jpg|320px|thumb|right|Concepción qalası, [[Chili]] — [http://tools.wikimedia.de/~magnus/geo/geohack.php?language=en&params=36_46_22_S_73_03_47_W 36° 46' 22" S 73° 03' 47" W] ]] '''Concepción''' [[Chili]]de jaylasqan qala bolıp, onıń xalqı shama menen 216,061 adamǵa teń (2002-jılǵı maǵlıwmat). <gallery perrow=4> File:Centronocheconce.jpg| File:Arco de Medicina UdeC.jpg| File:Moderno Edificio en Concepción.jpg| File:Desembocadura del Biobío.jpg| File:Ex Catedral de Concepción.jpg| File:Biobus01.jpg| File:Hotel El Araucano.JPG| File:Plaza de Armas Concepción.jpg| </gallery> == Sırtqı siltemeler == * [https://web.archive.org/web/20100211124604/http://www.concepcion.cl/ Rásmiy web-saytı] [[Kategoriya:Chili]] [[Kategoriya:Qalalar]] qc6mg9rtjkdrfbfemp7k0fy0xise5by 0 3777 276792 175693 2026-10-29T12:17:10Z ~2026-57666-79 16848 276792 wikitext text/x-wiki '''Sport''' — fizikalıq mádeniyatınıń quramında fizikalıq tárbiya quralı hám usılı, túrli fizikalıq shınıǵıwlar boyınsha bellesiwlerdi shólkemlestiriw dástúri bolıp esaplanadı. Sporttıń '''háwesker''' hám [[professional]] túrleri bar. Denetárbiyanıń ajıralmaytuǵın bólegi sıpatında sporttıń maqseti insannıń salamatlıǵın bekkemlew hám ulıwmalıq denetárbiyanıń rawajlanıwı menen bir Katarda bellesiwlerde joqarı nátijelerge hám jeńislerge erisiw bolıp tabıladı == Sport túrleri == * [[Futbol]] * [[Basketbol]] * [[Voleybol]] * [[Tennis]] * [[Júziw]] * [[Tupen atmak]] * [[At jarisi]] * [[Gúres]] * [[Karate]] * [[Badminton]] * [[Stol tenisi]] * [[Taekwando]] * [[Eskek esiw]] * [[Snowbord]] * [[Boks]] * [[Dido]] * [[Jeńil atletika]] * [[Futzal]] * [[Dzyudo]] * [[Shaxmat]] * [[Awir atletika]] * [[Hokkey]] * [[Motor sportı]] * [[Velotrek]] * [[Sambo]] [[Kategoriya:Sport| ]] [[Kategoriya:Tiykarǵı tema maqalaları]] tpjb8w9ku3tyfsxhuc52wyxr4dyga1n 10 9400 276903 55007 2026-10-30T10:49:19Z CommonsDelinker 163 Replacing War_Flag_of_Brunei.svg with [[File:Military_ensign_of_Brunei_Darussalam.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · it's NOT a 'war flag' - the correc 276903 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|bayraqlastırıw/bayraq</noinclude>}}} | ólshem = {{{ólshem|}}} | alias = Bruney | flag alias = Flag of Brunei.svg | flag alias-áskeriy = Military ensign of Brunei Darussalam.svg | flag alias-ÁTK = Naval Ensign of Brunei.svg | flag alias-ÁHK = Ensign of the Royal Brunei Air Force.svg | flag alias-policiya = Flag of the Royal Brunei Police Force.svg | flag alias-sultan shtandartı = Royal Standard of Brunei.svg | flag alias-1906 = Flag of Brunei 1906-1959.svg | flag alias-1906 shekem = Old Flag of Brunei.svg | variant = {{{variant|}}} | var1 = áskeriy | var2 = ÁTK | var3 = ÁHK | var4 = policiya | var5 = sultan shtandartı | var6 = 1906 | var7 = 1906 shekem | redir1 = BRN }}<noinclude> </noinclude> 9akoq4a8e20peynt71pkcvcvh7q3uqk 0 15943 276871 247898 2026-10-30T01:37:42Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276871 wikitext text/x-wiki {{Sportshı infoqutısı|súwret=Sergey Diomidov 1966.jpg|tuwılǵan sánesi=|atı=Sergey Viktorovich Diomidov|sport túri=[[Gimnastika]]}} '''Sergey Viktorovich Diomidov''' (1943-jıl 9-iyul, [[Tórtkúl]], [[Qaraqalpaq Avtonom Sovet Sotsialistlik Respublikası]], [[Ózbekstan]] SSR) – sovet gimnastikashısı, Olimpia oyınlarınıń eki márte gúmis hám bronza medalı jeńimpazı. SSSRda xızmet kórsetken sport ustası (1966)<ref>{{Web deregi| url = https://old.bigenc.ru/sport/text/1957237| bet = ДИОМИДОВ СЕРГЕЙ ВИКТОРОВИЧ| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240615203257/https://old.bigenc.ru/sport/text/1957237| arxivsáne = 2024-06-15| access-date = 2024-02-28}}</ref>. SSKA sport keńesi aǵzası<ref>{{Web deregi | url = https://cska.ru/news/13194| bet = С днём рождения, Сергей Викторович Диомидов!| sáne = 09.07.2018 }}</ref>. == Ómirbayanı == Sergey Viktorovich Diomidov 1943-jıl 9 -iyulda Qaraqalpaq Avtonom Sovet Sotsialistlik Respublikası Tórtkúl qalasında tuwılǵan<ref name=":0">{{Web deregi | url = https://cska.ru/person/971| bet = Диомидов Сергей Викторович}}</ref><ref name=":1">{{Web deregi | url = https://sportgymrus.ru/news/v-den-rozhdeniya-zms-sssr-zt-rsfsr-diomidova-sergeya-viktorovicha-legendy-otechestvennoj-sportivnoj-gimnastiki.html| bet = В день рождения ЗМС СССР, ЗТ РСФСР Диомидова Сергея Викторовича - "Легенды отечественной спортивной гимнастики"| sáne = 09.07.2023 }}</ref>. Sergey Diomidov mektep oqıwshısı bolıp júrgen waqıtlarınan baslap sport gimnastikasına qızıǵıp qalǵan. 1960-jılda 16 jasında «[[Dinamo]]» sport jámiyetiniń Pútkil shólkem chempionatında sport ustası qoyǵan talaptı orınlaydı. Tashkent qalasındaǵı 2-orta mektepti tamamlaǵannan keyin, áskeriy xızmetke shaqırıladı, xızmet dáwirinde de sport gimnastikası menen shuǵıllanıwdı dawam ettiredi<ref name=":1"/>. 1956—1967-jıllarda Sergey Diomidov Tashkentte R. G. Sarkisov tárbiyashılıǵında sport gimnastikası menen shuǵıllanǵan, «Dinamo» sport jámiyeti hám Ózbekstan armiya sport klubı (SKA) quramında jarıslarda qatnasqan, 1962-jıldan 1974-jılǵa shekem mámlekettiń tiykarǵı armiya klubı húrmetin qorǵaǵan<ref name=":1"/>. Házirde Moskvada jasap atır<ref>{{Web deregi | url = https://books.google.co.uz/books?id=sX-hEAAAQBAJ&pg=PA608&lpg=PA608&dq=Серге́й+Ви́кторович+Диоми́дов&source=bl&ots=k0KqwEWiYy&sig=ACfU3U024o4uD7Jbcr-friF9VN4GTyR_Aw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiUwcfQ9ZOCAxXPLhAIHdkeCr84FBDoAXoECAIQAw#v=onepage&q=Серге́й%20Ви́кторович%20Диоми́дов&f=false| bet = Сергеей Викторович Диомидов // Энциклопедия отечественного спорта (Российская империя – Советский Союз – Российская Федерация) в 3-х томах}}</ref>. == Sporttaǵı iskerligi == [[Tokio]]daǵı 1964-jıl XvIII jazǵı Olimpiada oyınlarında Sergey Diomidov jámáátlik tartıslarda gúmis medaldı qolǵa kirgizgen. Tórt jıl ótkennen keyin, 1968-jıl jazǵı Olimpiada oyınlarında Sergey Diomidov toparı menen taǵı óz jetiskenligin tákirarlaydı, sonıń menen birge, tayansh sekiriwde Yaponiyalıq Yukio Endo hám óz elindegi Mixail Voroninǵa jeńilip, bronza medalın qolǵa kirgizgen<ref name="sref">{{Web deregi | url = https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/di/sergey-diomidov-1.html| bet = Sergey Diomidov| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200417183740/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/di/sergey-diomidov-1.html| arxivsáne = 2020-jıl 17-aprel | baspaxana = sports-reference}}</ref>. [[1965]]-jılǵı [[Evropa chempionatı]]nda 4 bronza, 1966 -jılǵı jáhán chempionatında altın hám gúmis, keyingi chempionatında bolsa taǵı gúmis medaldı qolǵa kirgizgen. 1964-jılda Sergey Diomidov jáhánde birinshi bolıp aldınǵa bir silteniwde 360 graduslıq aylanıwdı ámelge asıradı hám keyinirek bul háreket onıń atı menen «Diomidov aylanıwı» dep ataldı. Sergey Diomidov Rossiya Kórkem akademiyasınıń akademigi [[Dmitriy Jilinskiy]]diń «SSSR gimnastikashıları» kartinasında súwretlengen. 1970-jılda sporttaǵı iskerligin tamamlaǵan<ref>{{Web deregi | url = https://infosport.ru/person/gimnastika-sportivnaya/diomidov-sergei-viktorovich| bet = ДИОМИДОВ Сергей Викторович}}</ref>. == Jetiskenlikleri == Sport gimnastikası boyınsha Olimpiada oyınları gúmis medalı jeńimpazı([[1964]], [[1968]]), olimpiada oyınları bronza medalı jeńimpazı([[1968]]), sport gimnastikası boyınsha jáhán chempionı ([[1966]] ), jáhán chempionatı gúmis medalı jeńimpazı (1966, 1970), jáhán chempionatı bronza medalı jeńimpazı (1965), sport gimnastikası boyınsha SSSRdıń tolıq chempionı (1965, 1969 ), SSSR chempionı (1966, 1970). == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:9-iyulda tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Tórtkúl rayonında tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:1943-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Gimnastikashılar]] nn2z86ih2xngxsk88b05xofjduds3y7 0 16745 276856 212672 2026-10-29T22:53:09Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276856 wikitext text/x-wiki {{Taǵam infoqutısı | atı = Júweri gúrtik | súwret = Juweri gurtik - national dish of karakalpak.jpg | milliy asxana = [[Qaraqalpaq asxanası]] | name = Júweri gúrtik | túri = qamırlı awqat | tiykarǵı komponentleri = [[júweri]] unı, [[kartoshka]], [[geshir]], [[gósh]], [[piyaz]] | túsindirme = Tabaqqa tartılǵan júweri gúrtik | uqsas_awqatlar = [[Gúrtik]] | commons = Júweri gúrtik | basqa komponentleri = [[paxta mayı]], [[suw]]}} '''Júweri gúrtik''' — [[qaraqalpaq asxanası]]<nowiki/>nda [[júweri]] unınan tayarlanatuǵın milliy awqat. Ol Qaraqalpaq asxanasında keń tayarlanatuǵın awqatlar qatarına kiredi. Bul awqat, ádette, besbarmaq penen aljastırıladı. == Tayarlaw procesi == Júweri unı, duz, qaynaǵan ıssı suwdan qamır qarıladı. Un Qaraqalpaqstan aymaǵında turaqlı túrde ósetuǵın júweri dáninen tayarlanadı. Awqat ushın maydalanıp, domalaq formaǵa keltirilgen [[piyaz]], sonday-aq [[kartoshka]] hám [[geshir]] qosılǵan gósh aralaspası kerek boladı. Awqat ushın, ádette, jańa soyılǵan [[Túyetawıqlar|túyetawıq]] góshi paydalanıladı. Bul awqat bir qaraǵanda [[pelmen]]<nowiki/>ge uqsap ketedi<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.uz/books?id=olxpAAAAMAAJ&newbks=0&hl=ru&redir_esc=y|title=Ėtnografii︠a︡ karakalpakov XIX-nachalo XX veka: (materialy i issledovanii︠a︡)|date=1980|publisher=Izd-vo "Fan" Uzbekskoĭ SSR|language=ru}}</ref><ref>{{Web deregi| url = https://assembly.kz/ru/ethnos/ru/karakalpaki/natsionalnaya-kukhnya/zhugeri-gurtik/| bet = Жугери гуртик {{!}} Etnos| til = ru| qaralǵan sáne = 2023-jıl 7-oktyabr| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210713111434/https://assembly.kz/ru/ethnos/ru/karakalpaki/natsionalnaya-kukhnya/zhugeri-gurtik/| arxivsáne = 2021-07-13 }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.conferences.uz/plugins/themes/bootstrap3/pdf/conf_23_2020/7.Filologiya_fanlarini_rivojlantirish_yulidagi_tadkikotlar_2_qism.pdf| bet = Ўзбекистонда илмий-амалий тадқиқотлар мавзусидаги конференция материаллари.pdf| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220424232845/https://conferences.uz/plugins/themes/bootstrap3/pdf/conf_23_2020/7.Filologiya_fanlarini_rivojlantirish_yulidagi_tadkikotlar_2_qism.pdf| arxivsáne = 2022-jıl 24-aprel | qaralǵan sáne = 07.10.2023 }}</ref>. Iylengen qamırdan domalaq tárizdegi gúrtik islenedi, gúrtikte barmaqtıń izleri qalıp qoyadı. Gúrtikti góshli sorpada qaynatıp, pisirip aladı. Tayar bolǵan gúrtik súzip alınadı. <gallery mode="packed"> File:Júweri gúrtik 1.jpg|Júweri unınan qamır qarıw File:Júweri gúrtik 2.jpg|Iylengen qamırdı tiyin formasına keltiriw File:Júweri gúrtik 3.jpg|Tiyin formasına keltirilgen qamır File:Júweri gúrtik 4.jpg|Awqattıń duzlıǵın tayarlaw File:Júweri gúrtik 5.jpg|Tayar qamırdı pisiriw File:Júweri gúrtik.jpg|Tayar bolǵan, tabaqqa tartılǵan júweri gúrtik </gallery> == «Júweri gúrtik» kúni == [[Fayl:Júweri gúrtik, Prezident mektebi.jpg|right|300px|thumb|2023-jılı 25-fevralda Nókis qalası Prezident mektebinde pisirilgen júweri gúrtik]] 2023-jıldıń 25-fevral kúni túrli social tarmaqlar arqalı jámiyetshilik tárepinen «Júweri gúrtik» kúnin [[Qaraqalpaqstan|Qaraqalpaqstan Respublikası]]<nowiki/>nda keń bayramlaw ǵayratı jergilikli xalıq tárepinen qollap-quwatlanǵan. Sonnan keyin [[Xojeli rayonı|Xojeli rayon]] hákimligi, sonıń menen birge, Turizm hám mádeniy miyraslar ministrligi, Qaraqalpaqstan Respublikası Aspazlar awqamı, [[Nókis|Nókis qalası]] 1-sanlı qánigelestirilgen mádeniyat mektep jámááti járdeminde dáslepki márte «Júweri gúrtik» kúni bayramlanǵan. Júweri gúrtiktiń eń úlken porsiyası Nókis qalasında jaylasqan prezident mektepte tayarlanǵan. Prezident mekteptegi taǵamdı tayarlaw procesinde 20 túyetawıq góshi, 35 kg júweri unı hám 15 kg biyday unı paydalanılǵan. Tayarlanǵan tamaq diametri 3,5 x 2,5 metr ólshemde tayarlap alınǵan tabaqqa súzilgen<ref>{{Web deregi | url = https://telegra.ph/UKUS-SHAHRIDAGI-PREZIDENT-MAKTABIDA-JOXORI-GURTUK-J%C3%9AWERI-G%C3%9ARTIK-FESTIVALI-TASHKIL-ETILDI-02-25| bet = NUKUS SHAHRIDAGI PREZIDENT MAKTABIDA JO'XORI GURTUK (JÚWERI GÚRTIK) FESTIVALI TASHKIL ETILDI| sáne = 2023-jıl 25-fevral | qaralǵan sáne = 2023-jıl 7-oktyabr }}</ref>. «Júweri gúrtik» kúnin [[Rossiya]], [[Qazaqstan]], [[Qırǵızstan]], [[Qubla Koreya]] hám basqa mámleketlerde jasawshı qaraqalpaq belsendileri de birge bayramlaǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.gazeta.uz/oz/2023/02/27/juweri-gurtik/| bet = Foto: Qoraqalpog‘istonliklar «Juo‘yeri gurtik» kunini nishonladi| sáne = 2023-jıl 27-fevral | til = uz-Latn| qaralǵan sáne = 2023-jıl 7-oktyabr }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{Qaraqalpaq asxanası}} [[Kategoriya:Qaraqalpaqstan]] [[Kategoriya:Taǵamlar]] [[Kategoriya:Qaraqalpaq asxanası]] [[Kategoriya:25-fevral bayramları]] djron4wedhvwqr8kzz1a0wv41mwha40 0 16768 276849 212678 2026-10-29T21:57:39Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276849 wikitext text/x-wiki {{Taǵam infoqutısı | milliy asxana = [[Qaraqalpaq asxanası]] | túri = qamırlı awqat | tiykarǵı komponentleri = [[un]], [[kartoshka]], [[geshir]], [[piyaz]] | súwret = Gúrtik, Karakalpak food.jpg | atı = Gúrtik | commons = Gúrtik}} '''Gúrtik''' — qaraqalpaq asxanasına tiyisli milliy taǵam. Bul taǵam tiykarınan tórtmúyesh qılıp alınǵan qamır hám de qaynatılǵan góshi bir-birine qosıp tayarlanadı<ref>{{Web deregi | url = https://karakalpakstan.travel/cuisine/?lang=qr| bet = Milliy taǵamlar| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210228123840/http://karakalpakstan.travel/cuisine/?lang=qr| arxivsáne = 2021-jıl 28-fevral | qaralǵan sáne = 03.10.2023 }}</ref>. == Tayarlaw procesi == Taǵamdı tayarlaw ushın kóbinese [[qozı]] hám qara maldıń góshi kerek boladı. Gósh aldın mayda bóleklerge bólip shıǵıladı. Onnan keyin qazandaǵı suwda qaynatıp alınadı. Pisiriw processinde qazanǵa pútkilley tazalanǵan [[geshir]] hám tuwralǵan [[piyaz]] salınadı. Ajıralıp shıǵıp atırǵan kóbik alıp taslanadı. Gósh piskennen keyin maydıń bir bólegi alıp taslanadı hám qazan ishine mayda etip kesilgen piyaz qoyıp shıǵıladı. Keyin gósh alıp taslanadı hám qazanda qalǵan zatlardıń ózi qaynatıladı. Gúrtik tegis etip tabaq ústine súziledi. Gósh [[tabaq]] orayına jayǵastırıladı jáne onıń átirapında may menen oralǵan geshir hám piyaz qoyıladı. Awqatlanıwdan aldın qonaqlar qolın juwıwı kerek. Hárbir qonaqqa bir keseden bulyon sıylıq etiledi. Muǵdarına kóre ıdıs ishine qızıl burısh qosıp beriliwi de múmkin. Qonaqlardan biri gósh hám súyeklerdi bólip shıǵadı hám ózi góshtiń qalǵan bólegin mayda bóleklerge ajıratadı. Gúrtik qol menen jelinedi. Bir bólek gósh alınadı, gúrtikke qoyıladı, keyin olar birgelikte awqatlanadı. Gúrtikke salıstırǵanda «Qaraqalpaq bes barmaǵı» termini de qollanıladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.vkusnoedoma.ru/gurtik/| bet = Fatal error: Uncaught Error: Call to undefined function ereg_replace() in /home/parking/park7.ru/index.php:14 Stack trace: #0 {main} thrown in /home/parking/park7.ru/index.php on line 14| qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-oktyabr }}</ref>. Gúrtik taǵamınıń, sonıń menen birge, keń tayarlanıp kelinetuǵın taǵı bir [[Júweri gúrtik|júweri gúrtik]] túri de bar<ref>{{Web deregi| url = https://assembly.kz/ru/ethnos/ru/karakalpaki/natsionalnaya-kukhnya/zhugeri-gurtik/| bet = Жугери гуртик {{!}} Этнос| til = ru| qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-oktyabr| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210713111434/https://assembly.kz/ru/ethnos/ru/karakalpaki/natsionalnaya-kukhnya/zhugeri-gurtik/| arxivsáne = 2021-07-13 }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{Qaraqalpaq asxanası}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Qaraqalpaqstan]] [[Kategoriya:Taǵamlar]] [[Kategoriya:Qaraqalpaq asxanası]] cs12q6cynx00a82weqdvb02t9rwt7jv 0 20918 276897 274014 2026-10-30T02:30:13Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276897 wikitext text/x-wiki '''Tábiyiy tildi qayta islew''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Natural language processing, NLP)'' ‒ [[Informatika|kompyuter ilimi]] hám [[jasalma intellekt]]tiń pánaralıq ishki tarawı bolıp tabıladı. Ol tiykarınan kompyuterlerge tábiyiy tilde kodlanǵan maǵlıwmatlardı qayta islew qábiletin támiyinlewge qaratılǵan hám usılayınsha maǵlıwmat alıw, bilimlerdi kórsetiw hám lingvistikanıń ishki tarawı bolǵan esaplaw lingvistikası menen tıǵız baylanıslı. Ádettе maǵlıwmatlar [[Tekst korpusı|tekst korpuslarında]] jıynaladı, [[mashinalıq oqıtıw]] hám [[terеń oqıtıw]]da qaǵıydaǵa tiykarlanǵan, statistikalıq yamasa neyron tarmaqqa tiykarlanǵan usıllardan paydalanıladı. Tábiyiy tildi qayta islewdiń tiykarǵı wazıypaları sózdi tanıw, tekstti klassifikaciyalaw, tábiyiy tildi túsiniw hám tábiyiy tildi qáliplestiriw bolıp tabıladı. == Tariyxı == Tábiyiy tildi qayta islew óziniń tamırların 1950-jıllardan baslaydı<ref>{{Web deregi| url = https://cs.stanford.edu/people/eroberts/courses/soco/projects/2004-05/nlp/overview_history.html| bet = NLP| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240722225803/https://cs.stanford.edu/people/eroberts/courses/soco/projects/2004-05/nlp/overview_history.html| arxivsáne = 2024-07-22| access-date = 2024-09-28}}</ref>. 1950-jılı Alan Tyuring «Esaplaw mashinaları hám intellekt» dep atalǵan maqalasın járiyaladı, bunda házirgi waqıtta Tyuring testi dep atalatuǵın intellekttiń kriteriyası usınıldı, biraq sol waqıtta bul jasalma intellektten bólek máselesi retinde anıqlanbaǵan edi. Usınılǵan test tábiyiy tildi avtomatlastırılǵan túsiniw hám payda etiw menen baylanıslı tapsırmanı óz ishine aladı. === Simvolikalıq (NLP) (1950-jıllardan 1990-jıllardıń basına shekem) === Simvolikalıq NLP-niń tiykarǵı ideyası Jon Sirdiń qıtay bólmesi eksperimentinde jaqsı juwmaqlanǵan: Qaǵıydalar toplamı berilgende (mısalı, sáwbet hám oǵan sáykes juwaplar menen qıtay sóz kitapshası), kompyuter usı qaǵıydalardı ózi ushırasatuǵın maǵlıwmatlarǵa qollanıw arqalı tábiyiy tildi túsiniwdi (yamasa basqa da NLP wazıypaların) emulyaciya etedi. * '''1950-jıllar''': 1954-jılı Djordjtawn tájiriybesi alpıstan aslam [[Rus tili|orıs]] gáplerin [[Inglis tili|inglis tiline]] tolıq avtomatlastırılǵan awdarmanı óz ishine alǵan. Avtorlar úsh yamasa bes jıl ishinde mashinalıq awdarma máselesi sheshiletuǵının málimledi. Degen menen, haqıyqıy rawajlanıw álleqayda áste boldı, hám 1966-jılı ALPAC esabatı on jıllıq izertlewler kútilgenlerdi orınlay almaǵanın anıqlaǵannan keyin, mashinalıq awdarmaǵa qarjılandırıw ádewir qısqartıldı. [[Amerika Qurama Shtatları]]nda mashinalıq awdarma boyınsha keyingi izertlewler az ámelge asırıldı (biraq Yaponiya hám Evropa sıyaqlı basqa jerlerde izertlewler dawam etti) 1980-jıllardıń aqırına deyin, birinshi statistikalıq mashinalıq awdarma sistemaları rawajlanǵanǵa shekem. * '''1960-jıllar''': 1960-jıllarda rawajlanǵan ayırım áhmiyetli tabıslı tábiyiy tildi qayta islew sistemalarına SHRDLU, sheklengen "bloklar dúnyasında" sheklengen sózlik qorı menen isleytuǵın tábiyiy til sisteması, hám ELIZA, 1964-jıldan 1966-jılǵa shekem Djozef Veyzenbaum tárepinen jazılǵan Rodjerlik psixoterapevttiń simulyaciyası kiredi. Adam oyı yamasa sezimi haqqında derlik hesh qanday maǵlıwmat paydalanbay, ELIZA geyde tańqalarlıq dárejede adamǵa uqsas ózara tásir kórsetken. "Pacient" júdá kishi bilim bazasınan asıp ketken waqıtta, ELIZA ulıwma juwap bere alatuǵın edi, mısalı, "Meniń basım awırıp atır" degen sózge "Ne ushın basıńız awırıp atır dep aytasız?" dep juwap beriwi múmkin. Ross Kvilliannıń tábiyiy til boyınsha tabıslı jumısı tek jigirma sózden ibarat sózlik qorı menen kórsetilgen, sebebi sol waqıtta kompyuter yadına tek sonday sóz sıyatuǵın edi. * '''1970-jıllar:''' 1970-jıllar dawamında, kóplegen baǵdarlamashılar "konceptual ontologiyalar" jazıwdı basladı, olar haqıyqıy dúnya haqqındaǵı maǵlıwmatlardı kompyuter túsinetuǵın maǵlıwmatlarǵa strukturaladı. Mısallar: MARGIE (Shank, 1975), SAM (Kallingford, 1978), PAM (Vilenskiy, 1978), TaleSpin (Mihan, 1976), QUALM (Lenert, 1977), Politics (Karbonel, 1979), hám Plot Units (Lenert 1981). Usı waqıtta birinshi [[Chatbot|chatterbotlar]] jazıldı (mısalı, PARRY). * '''1980-jıllar:''' 1980-jıllar hám 1990-jıllardıń basları TQI-daǵı (Tábiyiy tildi qayta islew) simvolikalıq usıllardıń gúllep-jasnaǵan dáwiri bolıp esaplanadı. Sol waqıttaǵı tiykarǵı izertlew tarawlarına qaǵıyda tiykarındaǵı sintaksislik analiz (mısalı, HPSG-niń generativ grammatikanıń esaplaw operacionalizaciyası sıpatında rawajlanıwı), morfologiya (mısalı, eki dárejeli morfologiya<ref>{{Citation |last=Koskenniemi |first=Kimmo |title=Two-level morphology: A general computational model of word-form recognition and production |url=http://www.ling.helsinki.fi/~koskenni/doc/Two-LevelMorphology.pdf |year=1983 |publisher=Department of General Linguistics, [[University of Helsinki]] |author-link=Kimmo Koskenniemi |archive-url=https://web.archive.org/web/20181221032913/http://www.ling.helsinki.fi/~koskenni/doc/Two-LevelMorphology.pdf |access-date=2024-09-28 |archive-date=2018-12-21}}</ref>), semantika (mısalı, Lesk algoritmi), referens (mısalı, Oray teoriyası sheńberinde) hám tábiyiy tildi túsiniwdiń basqa da tarawları (mısalı, Ritorikalıq struktura teoriyasında) kiredi. Basqa izertlew baǵdarları da dawam ettirildi, mısalı, Racter hám Jabberwacky menen chatterbotlardı rawajlandırıw. Bul dáwirde áhmiyetli rawajlanıw (keyin  1990-jıllarda statistikalıq burılısqa alıp kelgen) sanlıq bahalawdıń áhmiyetiniń artıwı boldı. === Statistikalıq NLP (1990-2010-jıllar) === 1980-jıllardıń aqırına shekem, kópshilik tábiyiy tildi qayta islew sistemaları qoldan jazılǵan qaǵıydalardıń quramalı toplamlarına tiykarlanǵan edi. Biraq, 1980-jıllardıń aqırınan baslap, til qayta islew ushın [[mashinalıq oqıtıw]] algoritmleriniń engiziliwi menen tábiyiy tildi qayta islewde revolyuciya júz berdi. Bul esaplaw quwatınıń turaqlı ósiwine (Mur nızamın qara) hám Xomskiy lingvistika teoriyalarınıń (mısalı, transformaciyalıq grammatika) ústemligi áste-aqırın kemeyiwine baylanıslı edi. Bul teoriyalardıń teoretikalıq tiykarları til qayta islewge mashinalıq oqıtıw usılın tiykarlaǵan korpus lingvistikasın qollap-quwatlamaǵan edi. * '''1990-jıllar:''' NLP-daǵı statistikalıq usıllardıń kóplegen áhmiyetli dáslepki tabısları mashinalıq awdarma tarawında júz berdi, ásirese IBM Research jumısları, mısalı IBM dúziliw modelleri arqasında. Bul sistemalar Kanada Parlamenti hám Evropa Awqamı tárepinen barlıq húkimet proceduraların barlıq rásmiy tillerde awdarıwdı talap etetuǵın nızamlar nátiyjesinde jaratılǵan bar kóp tilli tekst korpusların paydalana aldı. Biraq, basqa kóplegen sistemalar usı sistemalar tárepinen ámelge asırılǵan wazıypalar ushın arnawlı islep shıǵılǵan korpuslarǵa baylanıslı boldı, bul usı sistemalardıń tabısında tiykarǵı sheklew bolǵan (hám kóbinese ele de solay). Nátiyjede, sheklengen kólemdegi maǵlıwmatlardan nátiyjeli úyreniw usılların izertlewge úlken kúsh jumsaldı. * '''2000-jıllar:''' Internettiń ósiwi menen 1990-jıllardıń ortasınan baslap qayta islenbegen (annotaciyalanbaǵan) til maǵlıwmatları payda boldı. Sonlıqtan izertlew barǵan sayın baqlawsız hám yarım-basqarılatuǵın oqıtıw algoritmlerine kóbirek itibar qarata basladı. Bunday algoritmler qoldan belgilengen juwaplar menen belgilenbegen maǵlıwmatlardan yamasa belgilengen hám belgilenbegen maǵlıwmatlardıń kombinaciyasınan úyrene aladı. Ulıwma alǵanda, bul wazıypa baqlanatuǵın oqıtıwǵa qaraǵanda ádewir qıyın hám ádette berilgen kiriw maǵlıwmatları ushın kem dál nátiyje beredi. Biraq, belgilenbegen maǵlıwmatlardıń úlken kólemi bar (sonıń ishinde, basqa nárseler qatarında, [[World Wide Web|pútkil Dúnyajúzilik tor]] mazmunı), eger qollanılǵan algoritm jetkilikli dárejede tómen waqıt quramalılıǵına iye bolsa, bul kóbinese tómengi nátiyjelerdıń ornın toltıra aladı. === Neyronlıq NLP (házirgi waqıtta) === 2003-jılı, sol waqıttaǵı eń jaqsı statistikalıq algoritm bolǵan sóz n-gram modeli Yoshua Bengio hám onıń avtorlas joldasları tárepinen kóp qatlamlı perceptron (bir jasırın qatlam hám bir neshe sózden ibarat kontekst uzınlıǵı menen, til modellestirwinde CPU klasterinde 14 millionǵa shekem sózler menen úyretilgen) tárepinen basım boldı<ref>{{Cite journal|url=https://dl.acm.org/doi/10.5555/944919.944966|title=A neural probabilistic language model|first1=Yoshua|last1=Bengio|first2=Réjean|last2=Ducharme|first3=Pascal|last3=Vincent|first4=Christian|last4=Janvin| sáne =March 1, 2003|journal=The Journal of Machine Learning Research|volume=3|pages=1137–1155}}</ref>. 2010-jılı Tomash Mikolov (sol waqıtta Brno Texnologiya Universitetiniń PhD doktorantı) birlesken avtorlar menen birge ápiwayı qaytalanatuǵın neyron torın bir jasırın qatlam menen til modellestiriwge qollandı<ref>{{Cite book|last1=Mikolov|first1=Tomáš|last2=Karafiát|first2=Martin|last3=Burget|first3=Lukáš|last4=Černocký|first4=Jan|title=Interspeech 2010|date=26 September 2010|pages=1045–1048}}</ref>, hám keyingi jılları ol Word2vec-ti rawajlandırdı. 2010-jıllarda kórsetpe oqıtıw hám tereń neyron tor stilindegi (kóp jasırın qatlamlar menen) mashinalıq oqıtıw usılları tábiyiy tildi qayta islewde keń tarqaldı. Bul keń tarqalıwdıń sebepleriniń biri usınday usıllar<ref name="goldberg:nnlp17">{{Cite journal|last1=Goldberg|first1=Yoav|title=A Primer on Neural Network Models for Natural Language Processing|journal=Journal of Artificial Intelligence Research|volume=57|pages=345–420}}</ref><ref name="goodfellow:book16">{{Cite book|first1=Ian|last1=Goodfellow|first2=Yoshua|last2=Bengio|first3=Aaron|last3=Courville|url=http://www.deeplearningbook.org/|title=Deep Learning}}</ref> kóplegen tábiyiy til wazıypalarında, mısalı, til modellestiriw<ref name="jozefowicz:lm16">{{Cite book|first1=Rafal|last1=Jozefowicz|first2=Oriol|last2=Vinyals|first3=Mike|last3=Schuster|first4=Noam|last4=Shazeer|title=Exploring the Limits of Language Modeling}}</ref> hám sintaksislik analiz <ref name="choe:emnlp16">{{Cite journal|first1=Do Kook|last1=Choe|first2=Eugene|last2=Charniak|journal=Emnlp 2016|url=https://aclanthology.coli.uni-saarland.de/papers/D16-1257/d16-1257|title=Parsing as Language Modeling}}</ref><ref name="vinyals:nips15">{{Cite journal|last1=Vinyals|first1=Oriol|last2=Kaiser|first2=Lukasz|journal=Nips2015|title=Grammar as a Foreign Language|url=https://papers.nips.cc/paper/5635-grammar-as-a-foreign-language.pdf}}</ref> sıyaqlı tarawlarda eń joqarı nátiyje kórsete alıwı boldı. Bul medicina hám densawlıqtı saqlaw tarawında barǵan sayın áhmiyetli bolıp atır, sebebi NLP xızmet kórsetiw sapasın jaqsılaw<ref>{{Cite journal|last1=Turchin|first1=Alexander|last2=Florez Builes|first2=Luisa F.|date=2021-03-19|title=Using Natural Language Processing to Measure and Improve Quality of Diabetes Care: A Systematic Review|journal=Journal of Diabetes Science and Technology|volume=15|pages=553–560}}</ref> yamasa nawqas qupıyalılıǵın qorǵaw<ref>{{Cite journal|last1=Lee|first1=Jennifer|last2=Yang|first2=Samuel|last3=Holland-Hall|first3=Cynthia|last4=Sezgin|first4=Emre|date=2022-06-10|title=Prevalence of Sensitive Terms in Clinical Notes Using Natural Language Processing Techniques: Observational Study|journal=JMIR Medical Informatics|volume=10|pages=e38482}}</ref> maqsetinde izertlew ushın basqa jaǵdayda qoljetimsiz bolǵan elektronlıq densawlıq jazbalardaǵı eskertiw hám tekstlerdi tallaw jumıslarında járdem beredi. == Usıllar: Simvolikalıq, statistikalıq, neyron tarmaqlar == Simvolikalıq usıl, yaǵnıy, simvollar menen manipulyaciya jasawdıń qaǵıydalar toplamın qoldan kodlaw, sózlik izlew menen birge, tariyxıy jaqtan ulıwma JI hám ásirese NLP tárepinen qollanılǵan birinshi usıl boldı<ref name="schank77">{{Cite book|first1=Roger C.|last1=Schank|first2=Robert P.|last2=Abelson|year=1977|title=Scripts, Plans, Goals, and Understanding: An Inquiry Into Human Knowledge Structures|url=https://archive.org/details/scriptsplansgoal0000scha|location=Hillsdale|publisher=Erlbaum|isbn=0-470-99033-3}}</ref>: mısalı, grammatika jazıw yamasa stemping ushın evristikalıq qaǵıydalar oylap tabıw arqalı. Eki tárepten, statistikalıq hám neyron torların óz ishine alatuǵın [[mashinalıq oqıtıw]] usıllarınıń simvolikalıq usılǵa qaraǵanda kóplegen artıqmashlıqları bar: * statistikalıq hám neyron torları usıllarınıń ekewi de tekst korpusınan alınǵan eń kóp ushırasatuǵın jaǵdaylarda kóbirek itibar qarata aladı, al qaǵıyda tiykarındaǵı usıl siyrek ushırasatuǵın jaǵdaylar hám kóp ushırasatuǵın jaǵdaylar ushın birdey qaǵıydalar beriwi kerek. * statistikalıq yamasa neyron torları usılları menen jaratılǵan [[Til modeli|til modeller]]<nowiki/>i qaǵıyda tiykarındaǵı sistemalarǵa qaraǵanda hám tanıs emes (mısalı, aldın kórilmegen sózler yamasa strukturalardı óz ishine alatuǵın), hám qátelik kiriw maǵlıwmatlarına (mısalı, qáte jazılǵan yamasa tosınnan qaldırıp ketilgen sózler menen) qarata bekkem boladı, qaǵıyda tiykarındaǵı sistemalardı jaratıw qımbatıraq boladı. * bunday (itimallıq) til modeli qansha úlken bolsa, ol sonsha anıq boladı, al qaǵıyda tiykarındaǵı sistemalar tek qaǵıydalar sanı hám quramalılıǵın arttırıw arqalı ǵana anıqlıqtı arttıra aladı, bul sheshilmeytuǵın máselelerge alıp keledi. 2020-jılı simvollar menen manipulyaciya etiwdiń qaǵıyda tiykarındaǵı sistemaları ele qollanılıp atırǵan bolsa da, olar 2023-jılı [[Úlken til modeli|LLM]]-lerdiń rawajlanıwı menen tiykarınan gónergen bolıp qaldı. Olardan aldın olar kóbinese tómendegi jaǵdaylarda qollanılǵan: * oqıtıw maǵlıwmatlarınıń muǵdarı mashinalıq oqıtıw usılların tabıslı qollanıw ushın jetkilikli bolmaǵan jaǵdaylarda, mısalı, Apertium sisteması tárepinen berilgen resursı az tillerdi mashinalıq awdarma ushın, * NLP qubırlarında aldınnan qayta islew ushın, mısalı, tokenizaciya, yamasa * NLP qubırlarınıń nátiyjelerin qayta islew hám ózgertiw ushın, mısalı, sintaksislik analizden bilim alıw ushın. === Statistikalıq usıl === 1980-jıllardıń aqırı hám 1990-jıllardıń ortalarında statistikalıq usıl qaǵıyda tiykarındaǵı usıllardıń nátiyjesizsizligi sebepli payda bolǵan JI qısı dáwirin juwmaqladı. Qatań bolsa, onda qaǵıydalar sistemasın payda etetuǵın eń dáslepki sheshim aǵashları burınǵı qaǵıyda tiykarındaǵı usıllarǵa júdá uqsas edi. Tek jasırın Markov modellerin sóz sózliklerge belgi qoyıwǵa qollanıw eski qaǵıyda tiykarındaǵı usıldıń juwmaqlanǵanın xabarladı. === Neyron torları === Statistikalıq usıllardıń tiykarǵı kemshiligi - olar quramalı belgi injenerligin talap etedi. 2015-jıldan baslap<ref>{{Web deregi| url = https://www.socher.org/index.php/Main/DeepLearningForNLP-ACL2012Tutorial| bet = Deep Learning For NLP-ACL 2012 Tutorial| avtor = Socher| at = Richard| jumıs = www.socher.org| qaralǵan sáne = 2020-jıl 17-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210414054126/https://www.socher.org/index.php/Main/DeepLearningForNLP-ACL2012Tutorial| arxivsáne = 2021-jıl 14-aprel }} This was an early Deep Learning tutorial at the ACL 2012 and met with both interest and (at the time) skepticism by most participants. Until then, neural learning was basically rejected because of its lack of statistical interpretability. Until 2015, deep learning had evolved into the major framework of NLP. [Link is broken, try http://web.stanford.edu/class/cs224n/]</ref>, statistikalıq usıl neyron torları usılı menen almastırıldı, sózlerdiń semantikalıq qásiyetlerin túsiriw ushın semantikalıq torlar<ref>{{Cite book|last=Segev|first=Elad|title=Semantic Network Analysis in Social Sciences|url=https://www.routledge.com/Semantic-Network-Analysis-in-Social-Sciences/Segev/p/book/9780367636524}}</ref> hám sóz engiziwlerin qollanıw arqalı. Aralıq wazıypalar (mısalı, sóz sózliklerge belgi qoyıw hám ǵárezlilik tallaw) endi kerek emes. Sol waqıtta jańadan oylap tabılǵan izbe-izlik izbe-izlikke ózgertiw tiykarında jaratılǵan neyronlıq mashinalıq awdarma, sózlerdi dúziw sıyaqlı, aldın statistikalıq mashinalıq awdarma ushın zárúr bolǵan aralıq basqıshlarǵa zárúrligin esapqa alǵan. == Kóp ushırasatuǵın NLP wazıypaları == Tómende tábiyiy tildi qayta islewde eń kóp izertlenetuǵın wazıypalardıń ayırımlarınıń dizimi berilgen. Bul wazıypalardıń ayırımları tikkeley real dúnyadaǵı qollanıwlarǵa iye, al basqaları kóbirek úlken wazıypalardı sheshiwge járdem beretuǵın kishi wazıypalar sıpatında xızmet etedi. Tábiyiy tildi qayta islew wazıypaları bir-biri menen tıǵız baylanısqan bolsa da, qolaylıq ushın olardı kategoriyalarǵa bóliwge boladı. Tómende qopal bóliw berilgen. === Tekst hám sóylewdi qayta islew === ; Simvollardı optikalıq tanıw (OCR) : Baspa tekstti kórsetiwshi súwret berilgende, oǵan sáykes kelgen tekstti anıqlaw. ; Sóylewdi tanıw : Adam yamasa adamlar sóylep atırǵan dawıs úzindisi berilgende, sóylewdiń tekstlik kórinisin anıqlaw. Bul teksten sóylewge qarama-qarsı hám kóbinese "AI-complete" dep atalatuǵın júdá qıyın máselelerdiń biri (joqarıǵa qara). Tábiyiy sóylewde izbe-iz kelgen sózler arasında derlik úzilisler bolmaydı, sonlıqtan sóylew segmentaciyası sóylewdi tanıwdıń zárúrli kishi wazıypası bolıp tabıladı (tómenge qara). Kóp sóylew tillerinde izbe-iz kelgen háriplerdi bildiretuǵın sesler koartikulyaciya dep atalatuǵın proceste bir-birine aralasıp ketedi, sonlıqtan analog signaldı diskret simvollarǵa aylandırıw júdá qıyın process bolıwı múmkin. Sonıń menen birge, bir tildegi sózler hár qıylı akcent penen sóyleytuǵın adamlar tárepinen aytılatuǵınlıǵın esapqa alǵanda, sóylewdi tanıw baǵdarlaması kiriw maǵlıwmatlarınıń keń túrin onıń tekstlik ekvivalenti jaǵınan bir-birine birdey dep tanıy alıwı kerek. ; Sóylew segmentaciyası : Adam yamasa adamlar sóylep atırǵan dawıs klipi berilgende, onı sózlerge ajıratıw. Bul sóylewdi tanıwdıń kishi wazıypası hám ádette onıń menen birge toparlanadı. ; Tekstten sóylewge : Tekst berilgende, usı birliklerdi ózgertip, sóylew kórinisin payda etiw. Tekstten sóylewge kóriw qábileti sheklengen adamlarǵa járdem beriw ushın paydalanıwǵa boladı<ref>{{Citation |last=Yi |first=Chucai |title=Assistive Text Reading from Complex Background for Blind Persons | sáne =2012 |work=Camera-Based Document Analysis and Recognition |volume=7139 |pages=15–28 |series=Lecture Notes in Computer Science |publisher=Springer Berlin Heidelberg | til =en |citeseerx=10.1.1.668.869 |doi=10.1007/978-3-642-29364-1_2 |isbn=9783642293634 |last2=Tian |first2=Yingli |author-link2=Yingli Tian}}</ref>. ; Sóz segmentaciyası (Tokenizaciya) : Tokenizaciya - bul tekstti ayırım sózlerge yamasa sóz bóleklerine bóletuǵın tekst analizinde qollanılatuǵın process. Bul texnika eki tiykarǵı komponentke alıp keledi: sóz indeksi hám tokenizaciya qılınǵan tekst. Sóz indeksi - bul unikal sózlerdi belgili sanlı identifikatorlarǵa sáykeslendiretuǵın dizim, al tokenizaciya qılınǵan tekst hárbir sózdi oǵan sáykes keletuǵın sanlı token menen almastıradı. Bul sanlı tokenler keyin hár qıylı tereń oqıtıw usıllarında qollanıladı<ref name=":0">{{Web deregi | url = https://www.deeplearning.ai/resources/natural-language-processing/| bet = Natural Language Processing (NLP) - A Complete Guide| sáne = 2023-jıl 11-yanvar | til = en| jumıs = www.deeplearning.ai| qaralǵan sáne = 2024-jıl 5-may }}</ref>. : [[Inglis tili]] sıyaqlı til ushın bul ádewir ápiwayı, sebebi sózler ádetde bos orınlar menen ajıratılǵan boladı. Biraq, [[Qıtay tili|qıtay]], [[Yapon tili|yapon]] hám tay tilleri sıyaqlı ayırım jazba tillerde sóz shegaraları bunday usılda belgilenbeydi, hám bul tillerde tekst segmentaciyası tildegi sózlerdiń sózligi hám morfologiyası haqqında bilimdi talap etetuǵın áhmiyetli wazıypa bolıp tabıladı. Geyde bul process maǵlıwmatlar maydanında sózler paketin (BOW) jaratıw sıyaqlı jaǵdaylarda da qollanıladı. === Morfologiyalıq analiz === ; Lemmatizaciya : Tek flektivlik qosımtaların alıp taslaw hám sózdiń tiykarǵı sózlik formasın qaytarıw wazıypası, ol sonday-aq lemma dep te ataladı. Lemmatizaciya - sózlerdi olardıń normallastırılǵan formasına keltiriwdiń basqa bir usılı. Biraq bul jaǵdayda, transformaciya haqıyqatında sózlerdi olardıń haqıyqıy formasına sáykeslestiriw ushın sózlikti qollanadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.gyansetu.in/what-is-natural-language-processing/| bet = What is Natural Language Processing? Intro to NLP in Machine Learning| sáne = 2020-jıl 6-dekabr | til = en-US| jumıs = GyanSetu!| qaralǵan sáne = 2021-jıl 9-yanvar }}</ref>. ; Morfologiyalıq segmentaciya : Sózlerdi ayırım morfemalarǵa ajıratıw hám morfemalar klasın anıqlaw. Bul wazıypanıń qıyınlıǵı kóp tárepten qarap atırǵan tildiń morfologiyasınıń (yaǵnıy, sózler strukturasınıń) quramalılıǵına baylanıslı. Inglis tilinde ádewir ápiwayı morfologiya bar, ásirese flektivlik morfologiya, sonlıqtan kóbinese bul wazıypanı tolıǵı menen esapqa almastan, sózdiń barlıq múmkin formaların (mısalı, "open, opens, opened, opening") ayırım sózler sıpatında modellestiriw múmkin. Biraq, túrk tili yamasa Meytey sıyaqlı joqarı agglutinativ hind tilinde bunday usıl múmkin emes, sebebi hárbir sózlik maqalasında sózdiń mıńlaǵan múmkin formaları bar<ref>{{Cite journal|url=http://aclweb.org/anthology//W/W12/W12-5008.pdf|title=Manipuri Morpheme Identification}}</ref>. ; Sóylew bólegin belgilew : Gáp berilgende, hárbir sóz ushın sóylew (POS) bólimin anıqlaw. Kóplegen sózler, ásirese kóp qollanılatuǵınları, sóylewdiń bir neshe bólimi sıpatında xızmet ete aladı. Mısalı, "kitap" [[atlıq]] ("stoldaǵı kitap") yamasa [[feyil]] ("ushıwǵa bilet alıw") bolıwı múmkin; "qoyıw" [[atlıq]], [[feyil]] yamasa [[kelbetlik]] bolıwı múmkin; al "sırtqa" keminde bes hár qıylı sózdiń bólimi bolıwı múmkin. ; Stemming : Flektivlik (yamasa geyde derivaciyalıq) sózlerdi tiykarǵı formaǵa keltiriw processi (mısalı, "jaqın" sózi "jaqınlastı", "jaqınlasıw", "jaqın", "jaqınıraq" h.t.b. ushın tiykar boladı). Stemming lemmatizaciyaǵa uqsas nátiyje beredi, biraq bunı sózlik emes, al qaǵıydalar tiykarında isleydi. === Sintaksislik analiz === ; Grammatika indukciyası<ref>{{Cite journal|last1=Klein|first1=Dan|last2=Manning|first2=Christopher D.|year=2002|title=Natural language grammar induction using a constituent-context model|url=http://papers.nips.cc/paper/1945-natural-language-grammar-induction-using-a-constituent-context-model.pdf|journal=Advances in Neural Information Processing Systems}}</ref> : Tildiń sintaksisin súwretleytuǵın formal grammatikanı payda etiw. ; Gáplerge bóliw (sonday-aq "gáp shegarasın anıqlaw" dep te ataladı) : Tekst bólegi berilgende, gáp shegaraların tabıw. Gáp shegaraları kóbinese noqatalar yamasa basqa punktuaciya belgileri menen belgilenedi, biraq usı belgilerdıń ózi basqa maqsetler ushın da xızmet ete aladı (mısalı, qısqartıwlardı belgilew). ; Tallaw (Parsing) : Berilgen gáptiń parse aǵashın (grammatikalıq analiz) anıqlaw. Tábiyiy tiller grammatikası anıq emes hám kópshilik gáplerdiń bir neshe múmkin analizi bar: bálkim tańqalarlıq, ádettegi gáp ushın mıńlaǵan potencial parseler bolıwı múmkin (olardıń kópshiligi adam ushın tolıǵı menen mánissiz bolıp kórinedi). Parsingniń eki tiykarǵı túri bar: ǵárezlilik parsing hám quramlas parsing. Ǵárezlilik parsing gáptegi sózler arasındaǵı qatnaslarǵa itibar qaratadı (tiykarǵı obyektler hám predikatlar sıyaqlı nárselerdi belgilew), al quramlas parsing bolsa itimallıq kontekstsiz grammatikanı (PCFG) qollanıp parse aǵashın qurıwǵa itibar qaratadı (sonday-aq stoxastikalıq grammatikanı qara). === Leksikalıq semantika (konteksttegi ayırım sózlerdiń) === ; Leksikalıq semantika : Konteksttegi ayırım sózlerdiń esaplaw mánisi neden ibarat? ; Distribuciyalıq (tarqatıw) semantika : Maǵlıwmatlardan semantikalıq kórsetpelerdi qalay úyreniwimiz múmkin? ; Atawlı obyektti tanıw (NER) : Tekst aǵımı berilgende, teksttegi qaysı elementler adam yamasa orın sıyaqlı jeke atlarǵa sáykes keletuǵının hám hárbir bunday attıń tipi qanday ekenligin (mısalı, adam, orın, shólkem) anıqlaw. Inglis tili sıyaqlı tillerde bas hárip qollanıw atawlı birliklerdi tanıwǵa járdem bere alsa da, bul maǵlıwmat atawlı birliktiń túrin anıqlaw ushın járdem bere almaydı hám hár qanday jaǵdayda da kóbinese nadurıs yamasa jetkiliksiz boladı. Mısalı, gáptiń birinshi háribi de bas hárip penen jazıladı, al atawlı birlikler kóbinese bir neshe sózdi qamtıydı, olardıń tek ayırımları ǵana bas hárip penen jazıladı. Bunnan tısqarı, batıs emes jazıwlardaǵı basqa kóplegen tillerde (mısalı, qıtay yamasa arab) hesh qanday bas hárip qollanılmaydı, hám háttе bas hárip qollanılatuǵın tiller de onı atlardan parıqlaw ushın izbe-iz qollanbawı múmkin. Mısalı, [[nemis tili]]nde barlıq [[atlıq]]lar, olar at bolıw-bolmawına qaramastan, bas hárip penen jazıladı, al [[Francuz tili|francuz]] hám [[Ispan tili|ispan]] tillerinde [[kelbetlik]] sıpatında qollanılatuǵın atlar bas hárip penen jazılmaydı. Bul wazıypanıń basqa atı - token klassifikaciyası<ref>{{Cite journal|last1=Kariampuzha|first1=William|last2=Alyea|first2=Gioconda|last3=Qu|first3=Sue|last4=Sanjak|first4=Jaleal|last5=Mathé|first5=Ewy|last6=Sid|first6=Eric|last7=Chatelaine|first7=Haley|last8=Yadaw|first8=Arjun|last9=Xu|first9=Yanji| sáne =2023|title=Precision information extraction for rare disease epidemiology at scale|journal=Journal of Translational Medicine| til =en|volume=21|issue=1|page=157|doi=10.1186/s12967-023-04011-y|pmid=36855134|pmc=9972634}}</ref>. ; Sezim analizi (sonday-aq multimodallı sezim analizin qara) : Sezim analizi - bul teksttiń artındaǵı emocional maqsetti anıqlaw hám klassifikaciyalaw ushın qollanılatuǵın esaplaw usılı. Bul texnika tekstti analizlep, bildirilgen sezimniń unamlı, unamsız yamasa neytral ekenligin anıqlaw ushın qollanıladı. Sezim klassifikaciyası ushın modeller ádettе sóz n-gramları, Term jiyiligi-Keri dokument jiyiligi (TF-IDF) belgileri, qoldan jaratılǵan belgiler sıyaqlı kiriwlerdi paydalanadı yamasa tekst izbe-izliklerindegi uzaq múddetli hám qısqa múddetli ǵárezliliklerdi tanıw ushın islep shıǵılǵan tereń oqıtıw modellerin qollanadı. Sezim analiziniń qollanıwları hár qıylı, hár túrli onlayn platformalardaǵı tutınıwshı pikirlerin kategoriyalarǵa bóliw sıyaqlı wazıypalarǵa shekem keńeyedi.<ref name=":0"/> ; Terminologiyanı shıǵarıw : Terminologiya shıǵarıwdıń maqseti - berilgen korpustan tiyisli terminlerdi avtomatik túrde shıǵarıp alıw. ; Sóz mánisin anıqlaw (WSD) : Kóplegen sózlerdiń birden artıq mánisi bar; bizge kontekstte eń kóp mániske iye bolǵan mánisti tańlaw kerek. Bul máseleni sheshiw ushın bizge ádettе sózler dizimi hám olardıń baylanıslı mánisleri beriledi, mısalı, sózlikten yamasa WordNet sıyaqlı onlayn derekten. ; Birliklerdi baylanıstırıw : Kóplegen sózler - ádettе jeke atlar - atawlı birliklerdi bildiredi; bul jerde bizge kontekstte aytılıp atırǵan birlikti (belgili bir tulǵa, orın, kompaniya h.t.b.) tańlaw kerek. === Relyaciyalıq semantika (ayırım gáplerdiń semantikası) === ; Qarım-qatnastı shıǵarıw : Tekst bólegi berilgende, atawlı birlikler arasındaǵı qatnastı anıqlaw (mısalı, kim kimge úylengen). ; Semantikalıq tallaw (parsing) : Tekst bólegi berilgende (ádetте gáp), onıń semantikasınıń formal kórinisin payda etiw, ya graf túrinde (mısalı, AMR parsinginde) yamasa logikalıq formalizm boyınsha (mısalı, DRT parsinginde). Bul máselege ádettе semantikadan bir neshe elementar NLP wazıypaları aspektleri kiredi (mısalı, semantikalıq rol belgilew, sóz mánisin anıqlaw) hám tolıq diskurs analizin óz ishine alıw ushın keńeytiliw múmkin (mısalı, diskurs analizi, koreferenciya; tómendegi Tábiyiy tildi túsiniwdi qara). ; Semantikalıq rol belgilew (sonday-aq tómendegi jasırın semantikalıq rol belgilewdi qara) : Bir gáp berilgende, semantikalıq predikatları anıqlaw hám olardı anıqlaw (mısalı, [[feyil]] freymler), keyin freym elementlerin (semantikalıq roller) anıqlaw hám klassifikaciyalaw. === Diskurs (ayırım gáplerden tıs semantika) === ; Koreferenciya sheshimi : Gáp yamasa úlken tekst bólegi berilgende, qaysı sózler ("esletiwler") bir obyektlerge ("birlikler") tiyisli ekenligin anıqlaw. Anafora sheshimi - bul wazıypanıń anıq mısalı bolıp, ol tikkeley almasıqlardı olar tiyisli bolǵan [[atlıq]]lar yamasa atlar menen sáykeslestiriwge qaratılǵan. Koreferenciya sheshiminiń ulıwmalıq wazıypası sonday-aq silteme sózler menen baylanıslı "kópir qatnasların" anıqlawdı óz ishine aladı. Mısalı, "Ol Djonnıń úyine aldıńǵı esikten kirdi" degen gápte "aldıńǵı esik" - bul silteme sóz hám anıqlanıwı kerek bolǵan kópir qatnası - bul esletilip atırǵan esiktiń Djonnıń úyiniń aldıńǵı esigi ekenligi faktı (basqa da esletiliw múmkin bolǵan qurılmanıń emes). ; Diskurs analizi : Bul rubrika bir neshe baylanıslı wazıypalardı óz ishine aladı. Bir wazıypa - bul diskurs parsing, yaǵnıy baylanısqan teksttiń diskurs strukturasın anıqlaw, yaǵnıy gápler arasındaǵı diskurs qatnaslarınıń tábiyatın (mısalı, keńeytiw, túsindiriw, salıstırıw). Basqa múmkin wazıypa - tekst bólegindegi sóylew aktlerin tanıw hám klassifikaciyalaw (mısalı, awa-yaq soraw, mazmun sorawı, málimleme, tastıyıqlaw h.t.b.). ;   : Bir gáp berilgende, semantikalıq predikatlar (mısalı, feyil freymler) hám olardıń házirgi gáptegi anıq semantikalıq rollerin anıqlaw hám olardı ajıratıw (joqarıdaǵı Semantikalıq rol belgilewdi qara). Keyin, házirgi gápte anıq kórinbegen semantikalıq rollerdi anıqlaw, olardı teksttiń basqa jerinde anıq kóringen argumentler hám kórsetilmegen argumentlerge klassifikaciyalaw, hám birinshilerin jergilikli tekst penen sheshiw. Buǵan jaqın baylanıslı wazıypa - nol anafora sheshimi, yaǵnıy koreferenciya sheshimin pro-drop tillerine keńeytiw. ; Tekstlik logikalıq baylanıstı tanıw : Eki tekst bólegi berilgende, birewiniń haqıyqıy bolıwı ekinshisiniń haqıyqıy bolıwın támiynleytuǵının, ekinshisiniń biykarlanıwın támiynleytuǵının, yamasa ekinshisiniń ya haqıyqıy, ya jalǵan bolıwına múmkinshilik beretuǵının anıqlaw. ; Tema segmentaciyası hám tanıw : Tekst bólegi berilgende, onı hárbiri bir temaǵa arnalǵan segmentlerge bóliw hám segmenttiń temasın anıqlaw. ; Argument óndiriw : Argumentlerdi izlewdiń maqseti - kompyuter programmaları járdeminde tábiyiy til tekstinen argumentativ strukturalardı avtomatik túrde shıǵarıp alıw hám anıqlaw<ref>{{Cite journal|title=Argumentation Mining: State of the Art and Emerging Trends|url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/2850417}}</ref>. Bunday argumentativ strukturalarǵa aldın sharti, juwmaqlar, argument sxeması hám tiykarǵı hám járdemshi argument arasındaǵı yamasa diskurs ishindegi tiykarǵı hám qarsı argument arasındaǵı qatnaslar kiredi<ref>{{Web deregi| url = https://www.i3s.unice.fr/~villata/tutorialIJCAI2016.html| bet = Argument Mining – IJCAI2016 Tutorial| jumıs = www.i3s.unice.fr| qaralǵan sáne = 2021-jıl 9-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210418083659/https://www.i3s.unice.fr/~villata/tutorialIJCAI2016.html| arxivsáne = 2021-jıl 18-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://acl2016tutorial.arg.tech/| bet = NLP Approaches to Computational Argumentation – ACL 2016, Berlin| til = en-GB| qaralǵan sáne = 2021-jıl 9-mart }}</ref>. === Joqarı dárejeli NLP qollanbaları === ; Avtomatik qısqasha mazmun (tekst qısqasha mazmunı) : Teksttiń bir bólegin oqıwǵa qolaylı qısqasha mazmun islep shıǵarıw. Kóbinese, belgili túrdegi tekstlerdiń qısqasha mazmunın beriwde qollanıladı, mısalı, ilimiy maqalalar, gazetanıń finanslıq bólimindegi maqalalar. ;   : Grammatikalıq qátelerdi anıqlaw hám dúzetiw lingvistikalıq analizdiń barlıq dárejelerinde (fonologiya/orfografiya, morfologiya, sintaksis, semantika, pragmatika) úlken kólemli máselelerdi óz ishine aladı. Grammatikalıq qátelerdi dúzetiw áhmiyetli, sebebi ol inglis tilin ekinshi til sıpatında qollanıwshı yamasa úyreniwshi júzlegen million adamlarǵa tásir etedi. Sonıń ushın, 2011-jıldan baslap bir qansha ulıwma wazıypalarǵa tiykar boldı<ref>{{Web deregi| url = https://www.mq.edu.au/research/research-centres-groups-and-facilities/innovative-technologies/centres/centre-for-language-technology-clt| bet = Centre for Language Technology (CLT)| avtor = Administration| til = en-au| jumıs = Macquarie University| qaralǵan sáne = 2021-jıl 11-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210113024726/https://www.mq.edu.au/research/research-centres-groups-and-facilities/innovative-technologies/centres/centre-for-language-technology-clt| arxivsáne = 2021-jıl 13-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.comp.nus.edu.sg/~nlp/conll13st.html| bet = Shared Task: Grammatical Error Correction| jumıs = www.comp.nus.edu.sg| qaralǵan sáne = 2021-jıl 11-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.comp.nus.edu.sg/~nlp/conll14st.html| bet = Shared Task: Grammatical Error Correction| jumıs = www.comp.nus.edu.sg| qaralǵan sáne = 2021-jıl 11-yanvar }}</ref>. Orfografiya, morfologiya, sintaksis hám semantikanıń belgili aspektlerine kelgende, hám [[GPT-2]] sıyaqlı kúshli neyronlıq [[Til modeli|til modelleriniń]] rawajlanıwı sebepli, bul házirgi waqıtta (2019-jıl) tiykarınan sheshilgen máselege aylanǵan hám hár qıylı kommerciyalıq qollanıwlarda satılmaqta. ; Logikalıq awdarma : Tekstti tábiyiy tilden formal logika tiline awdarıw. ; Mashinalıq awdarma (MT) : Tekstti bir adam tilinen ekinshisine avtomatik túrde awdarıw. Bul eń qıyın máselelerdiń biri bolıp, "JI-tolıq" dep atalatuǵın máseleler klassına kiredi, yaǵnıy, durıs sheshiw ushın adamlar iye bolǵan barlıq túrdegi bilimlerdi (grammatika, semantika, real dúnya haqqındaǵı faktler h.t.b.) talap etedi. ; Tábiyiy tildi túsiniw (NLU) : Teksttiń bóleklerin kompyuter programmaları ushın qolaylıraq bolǵan birinshi tártipli logika strukturaları sıyaqlı formal kórsetpelerge aylandırıw. Tábiyiy tildi túsiniw, tábiyiy til túsiniklerin shólkemlestirgen belgilewler túrinde bolatuǵın tábiyiy til ańlatpasınan alınıwı múmkin bolǵan kóp sanlı semantikadan kerekli semantikanı anıqlawdı óz ishine aladı. Til metamodeli hám ontologiyasın kirgiziwi hám jaratılıwı nátiyjeli, biraq empirikalıq sheshimler bolıp tabıladı. Semantikanı formallastırıw tiykarın dúziw ushın, jabıq dúnya boljawı (CWA) hám ashıq dúnya boljawı, yamasa subyektiv Awa/Yaq hám obyektiv Durıs/Nadurıs sıyaqlı jasırın boljawlar menen aljaspastan, tábiyiy til semantikasın anıq formallastırıw kútiledi<ref>{{Cite journal|last=Duan|title=Formalizing Semantic of Natural Language through Conceptualization from Existence|url=http://www.ijimt.org/abstract/100-E00187.htm}}</ref>. ; <nowiki>Tábiyiy til generatsiyası (NLG):</nowiki> : Kompyuter bazalarınan yamasa semantikalıq maqsetlerden alınǵan maǵlıwmatlardı adamlar oqıy alatuǵın tilge aylandırıw. ; Kitap generaciyası : Bul tábiyiy til generatsiyası hám basqa da NLP wazıypalarınıń keńeytilgen túri bolıp, tolıq kitaplar jaratıwdı óz ishine aladı. Birinshi mashina járdeminde jaratılǵan kitap 1984-jılı qaǵıydaǵa tiykarlanǵan sistema arqalı jaratıldı (Racter, "The policeman's beard is half-constructed")<ref>{{Web deregi | url = http://www.ubu.com/historical/racter/index.html| bet = U B U W E B :: Racter| jumıs = www.ubu.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 17-avgust }}</ref>. Neyron tarmaq járdeminde jaratılǵan birinshi baspa jumısı 2018-jılı shıǵarıldı, "1 the Road" dep atalıp, roman sıpatında bazarǵa shıǵarıldı hám alpıs million sózdi óz ishine aladı. Bul eki sistema tiykarınan quramalı, biraq mánissiz (semantikasız) [[Til modeli|til modelleri]] bolıp tabıladı. Birinshi mashina járdeminde jaratılǵan ilimiy kitap 2019-jılı basıp shıǵarıldı (Beta Writer, "Lithium-Ion Batteries", Springer, Cham)<ref>{{Cite book|last=Writer|title=Lithium-Ion Batteries| til =en-gb}}</ref>. Racter hám "1 the Road" kitaplarınan parıqlı, bul kitap faktlik bilimlerde tiykarlanǵan hám tekst qısqasha mazmunın jaratıwǵa tiykarlanǵan. ; Document AI (JI Hújjet) : Hújjet JI platforması NLP texnologiyasınıń ústinde jaylasıp, jasalma intellekt, mashinalıq oqıtıw yamasa NLP boyınsha aldınǵı tájiriybesi bolmaǵan paydalanıwshılarǵa hár qıylı hújjet túrlerinen ózlerine kerekli bolǵan arnawlı maǵlıwmatlardı alıw ushın kompyuterdi tez úyretiwge múmkinshilik beredi. NLP járdeminde isleytuǵın Hújjet JI texnikalıq emes toparlarǵa, mısalı, yuristler, biznes analitikleri hám buxgalterlerge hújjetlerde jasırın bolǵan maǵlıwmatlardı tez alıwǵa múmkinshilik beredi<ref>{{Web deregi| url = https://www.youtube.com/watch?v=7dtl650D0y0| bet = Document Understanding AI on Google Cloud (Cloud Next '19) – YouTube| arxivurl = https://web.archive.org/web/20241006001732/https://www.youtube.com/watch?v=7dtl650D0y0| arxivsáne = 2024-jıl 6-oktyabr | sáne = 2019-jıl 11-aprel | jumıs = www.youtube.com| qaralǵan sáne = 2021-jıl 11-yanvar }}</ref>. ; Dialogtı basqarıw : Adam menen sóylesiwge arnalǵan kompyuter sistemaları. ; Sorawlarǵa juwap beriw : Adam tili menen berilgen sorawǵa juwap anıqlaw. Tipik sorawlardıń anıq durıs juwabı boladı (mısalı, "Kanadanıń paytaxtı qaysı?"), biraq geyde ashıq sorawlar da qaraladı (mısalı, "Ómirdiń mánisi nede?"). ; Tekstten súwretke ótkerip jaratıw : Súwrettiń táriyipi berilgende, sol táriyip penen sáykes keletuǵın súwret jaratıw<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2022/4/6/23012123/openai-clip-dalle-2-ai-text-to-image-generator-testing| bet = OpenAI's DALL-E AI image generator can now edit pictures, too| avtor = Robertson| at = Adi| sáne = 2022-jıl 6-aprel | til = en| jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2022-jıl 7-iyun }}</ref>. ; Tekstten saxnaǵa ótkerip jaratıw : Saxnanıń táriyipi berilgende, saxnanıń 3D modelin jaratıw<ref>{{Web deregi | url = https://nlp.stanford.edu/projects/text2scene.shtml| bet = The Stanford Natural Language Processing Group| jumıs = nlp.stanford.edu| qaralǵan sáne = 2022-jıl 7-iyun }}</ref><ref>{{Cite book|last=Coyne|title=Proceedings of the 28th annual conference on Computer graphics and interactive techniques}}</ref>. ; Tekstten videoga ótkerip jaratıw : Videoniń táriyipi berilgende, sol táriyip penen sáykes keletuǵın video jaratıw<ref>{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/ai/google-announces-ai-advances-in-text-to-video-language-translation-more/| bet = Google announces AI advances in text-to-video, language translation, more| sáne = 2022-jıl 2-noyabr | til = en-US| jumıs = VentureBeat| qaralǵan sáne = 2022-jıl 9-noyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2022/9/29/23378210/meta-text-to-video-ai-generation-make-a-video-model-dall-e| bet = Meta's new text-to-video AI generator is like DALL-E for video| avtor = Vincent| at = James| sáne = 2022-jıl 29-sentyabr | til = en-US| jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2022-jıl 9-noyabr }}</ref>. == Ulıwma tendenciyalar hám (múmkin) keleshek baǵdarları == Tarawdaǵı uzaq múddetli tendenciyalarǵa tiykarlanıp, NLPnıń keleshek baǵdarların ekstrapolyaciyalawǵa boladı. 2020-jılǵa kelip, CoNLL Ulıwma Wazıypalarınıń uzaq dawam etken seriyasınıń temalarında úsh tendenciyanı bayqawǵa boladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.conll.org/previous-tasks| bet = Previous shared tasks {{!}} CoNLL| jumıs = www.conll.org| qaralǵan sáne = 2021-jıl 11-yanvar }}</ref>: * Tábiyiy tildiń barǵan sayın abstrakt, "kognitivlik" aspektlerine qızıǵıwshılıq (1999–2001: ústirtin analiz, 2002–03: atlar gruppasın anıqlaw, 2006–09/2017–18: ǵárezlilik sintaksisi, 2004–05/2008–09 semantikalıq rol belgilew, 2011–12 koreferenciya, 2015–16: diskurs analizlew, 2019: semantikalıq analizlew). * Kóp tillilikke hám, múmkin, kóp modallıqqa qızıǵıwshılıqtıń artıwı (1999-jıldan baslap inglis tili; 2002-jıldan baslap ispan, golland tilleri; 2003-jıldan baslap nemis tili; 2006-jıldan baslap bolgar, dan, yapon, portugal, sloven, shved, túrik tilleri; 2007-jıldan baslap bask, katalan, qıtay, grek, vengriya, italyan, túrik tilleri; 2009-jıldan baslap chex tili; 2012-jıldan baslap arab tili; 2017-jıl: 40+ til; 2018-jıl: 60+/100+ til) * Simvollıq kórsetpelerdi saplastırıw (qaǵıydaǵa tiykarlanǵan usıllardan basqarılatuǵın úyreniwge, onnan hálsiz basqarılatuǵın usıllardı, kórsetpelerdi úyreniw hám basınan-ayaǵına shekemgi sistemalarǵa qaray) === Kogniciya === Joqarı dárejeli NLP qollanıwlarınıń kópshiligi aqıllı háreketlerdi hám tábiyiy tildi kórinip turǵan túsiniwdi imitaciyalawshı aspektlerdi óz ishine aladı. Keńirek aytqanda, kognitiv hárekettiń barǵan sayın rawajlanǵan aspektlerin texnikalıq operacionallastırıw NLPnıń rawajlanıw traektoriyalarınıń birin kórsetedi (joqarıda keltirilgen CoNLL ulıwma wazıypalarınıń tendenciyaların qarań). Kogniciya "pikir, tájiriybe hám sezimler arqalı bilim hám túsinikti alıwdıń sanalı háreketi yamasa procesi" dep ataladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.lexico.com/definition/cognition| bet = Cognition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200715113427/https://www.lexico.com/definition/cognition| arxivsáne = 2020-jıl 15-iyul | jumıs = Lexico| baspaxana = [[Oxford University Press]] and [[Dictionary.com]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 6-may }}</ref>. Kognitiv ilim - bul aqıl hám onıń processleriniń pánler aralıq, ilimiy izertlewi<ref>{{Web deregi | url = http://www.aft.org/newspubs/periodicals/ae/summer2002/willingham.cfm| bet = Ask the Cognitive Scientist| sáne = 2014-jıl 8-avgust | jumıs = American Federation of Teachers| citata = Cognitive science is an interdisciplinary field of researchers from Linguistics, psychology, neuroscience, philosophy, computer science, and anthropology that seek to understand the mind.}}</ref>. Kognitiv lingvistika - bul psixologiya hám lingvistikadan alınǵan bilim hám izertlewlerdi birlestiriwshi lingvistikanıń pánler aralıq tarawı<ref>{{Cite book|title=Handbook of Cognitive Linguistics and Second Language Acquisition}}</ref>. Ásirese, simvollik NLP dáwirinde esaplaw lingvistikası tarawı kognitiv izertlewler menen kúshli baylanıslardı saqlap qaldı. Mısal retinde, Djordj Lakoff kognitiv ilim perspektivası arqalı tábiyiy tildi qayta islew (NLP) algoritmlerin dúziw ushın metodologiyanı usınıs etedi, kognitiv lingvistikanıń tabısları menen birge<ref>{{Cite book|title=Philosophy in the Flesh: The Embodied Mind and Its Challenge to Western Philosophy; Appendix: The Neural Theory of Language Paradigm|last=Lakoff|first=George|publisher=New York Basic Books|year=1999|isbn=978-0-465-05674-3|pages=569–583}}</ref>, eki anıqlawshı aspekt penen: # Lakoff tárepinen túsindiriletuǵın "bir ideyanı basqasınıń terminleri menen túsiniw" sıpatında anıqlanǵan konceptual metafora teoriyasın qollanıw, bul avtordıń niyeti haqqında túsinik beredi<ref>{{Cite book|title=A Cognitive Theory of Cultural Meaning|url=https://archive.org/details/cognitivetheoryo0000stra|last=Strauss|first=Claudia|publisher=Cambridge University Press|year=1999|isbn=978-0-521-59541-4|pages=[https://archive.org/details/cognitivetheoryo0000stra/page/156 156]–164}}</ref>. Mısalı, inglis tilindegi "big" (úlken) sózin qarap shıǵayıq. Salıstırıwda qollanılǵanda ("That is a big tree" - "Bul úlken terek"), avtordıń niyeti terektiń basqa tereklerge yamasa avtordıń tájiriybesine salıstırǵanda fizikalıq jaqtan úlken ekenligin bildiriw. Metaforalıq túrde qollanılǵanda ("Tomorrow is a big day" - "Erteń úlken kún"), avtordıń niyeti áhmiyetlilikti bildiriw. "She is a big person" (Ol úlken adam) sıyaqlı basqa qollanıwlardıń artındaǵı niyet qosımsha maǵlıwmatlarsız adam ushın da, kognitiv NLP algoritmi ushın da bir qansha túsiniksiz bolıp qaladı. # Analiz etiliwshi tekst bóleginen aldın hám keyin berilgen maǵlıwmatlarǵa tiykarlanıp, sózge, sóz dizbegine, gápke yamasa tekst bólegine salıstırmalı máni ólshemlerin belgilew, mısalı, itimallıq kontekstsiz grammatika (PCFG) járdeminde. Bunday algoritmler ushın matematikalıq teńleme AQSH patenti [https://web.archive.org/web/20240516102600/https://worldwide.espacenet.com/patent/search/family/055314712/publication/US9269353B1?q=pn=US9269353 US Patent 9269353] te berilgen: :: <math> {RMM(token_N)} = {PMM(token_N)} \times \frac{1}{2d} \left (\sum_{i=-d}^d {((PMM(token_{N})} \times {PF(token_{N-i},token_N,token_{N+i}))_i}\right ) </math> :: ''Teńlemeniń túsindirmesi: Bunda'' ::: '''RMM''' — mánisiniń salıstırmalı ólshemi ::: '''token''' — hár qanday tekst bólegi, gáp, sóz dizbegi yamasa sóz ::: '''N''' — analiz etiliwshi tokenler sanı ::: '''PMM''' — korpusqa tiykarlanǵan mánistiń itimal ólshemi ::: '''d''' — N tokenler izbe-izligindegi tokenniń nolge teń emes ornı ::: '''PF''' — tilge tán itimallıq funkciyası Kognitiv lingvistika menen baylanıslar NLPnıń tariyxıy miyrasınıń bir bólegi bolıp tabıladı, biraq 1990-jıllardaǵı statistikalıq burılıstan keyin olar azıraq qarastırıldı. Sonday-aq, kognitiv modellerin texnikalıq operacionallanatuǵın sistemalarǵa qaray rawajlandırıw usılları hár qıylı sistemalar kontekstinde ámelge asırılǵan, mısalı, kognitiv grammatika<ref>{{Web deregi | url = https://universalconceptualcognitiveannotation.github.io/| bet = Universal Conceptual Cognitive Annotation (UCCA)| til = en-US| jumıs = Universal Conceptual Cognitive Annotation (UCCA)| qaralǵan sáne = 2021-jıl 11-yanvar }}</ref>, funkcionallıq grammatika, konstrukciyalıq grammatika<ref>{{Web deregi| url = https://www.fcg-net.org/| bet = Fluid Construction Grammar – A fully operational processing system for construction grammars| til = en-US| qaralǵan sáne = 2021-jıl 11-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20260714032001/https://fcg-net.org/| arxivsáne = 2026-jıl 14-iyul }}</ref>, esaplaw psixolingvistikası hám kognitiv nevrologiya (mısalı, ACT-R), biraq tiykarǵı NLPda sheklengen qollanıw menen (ACLdıń tiykarǵı konferenciyalarında<ref>{{Web deregi | url = https://www.aclweb.org/portal/| bet = ACL Member Portal {{!}} The Association for Computational Linguistics Member Portal| jumıs = www.aclweb.org| qaralǵan sáne = 2021-jıl 11-yanvar }}</ref> qatnasıwı menen ólshengende). Jaqında kognitiv NLP ideyaları túsindirmelilikke erisiw usılı sıpatında qayta pát aldı, mısalı, "kognitiv JI" túsinik astında<ref>{{Web deregi | url = https://www.w3.org/Data/demos/chunks/chunks.html| bet = Chunks and Rules| til = en| jumıs = W3C| qaralǵan sáne = 2021-jıl 11-yanvar }}</ref>. Sonday-aq, kognitiv NLP ideyaları neyron modeller kóp modallı NLPǵa tán (kóbinese anıq aytılmasa da)<ref>{{Cite journal|title=Grounded Compositional Semantics for Finding and Describing Images with Sentences|year=2014|last=Socher|first=Richard|pages=207–218}}</ref> hám jasalma intellekttegi rawajlanıwlarǵa, atap aytqanda, [[úlken til modeli]] usılların qollanıwshı qural hám texnologiyalarǵa hám London Universitet Kolledjindegi Britaniyalı neyroilimpaz hám teoretik Karl Dj. Friston tárepinen erkin energiya principine tiykarlanǵan jasalma ulıwma intellekttiń jańa baǵdarlarına<ref>{{Cite book|title=Active Inference: The Free Energy Principle in Mind, Brain, and Behavior; Chapter 4 The Generative Models of Active Inference|last=Friston|first=Karl J.|publisher=The MIT Press|year=2022|isbn=978-0-262-36997-8}}</ref> tán. == Derekler == {{Derekler|2}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] pytecbpdxpyp9mh87wpfehqb4ae1dp3 0 21243 276854 271008 2026-10-29T22:13:20Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276854 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" |+IPhone 4 | colspan="2" class="infobox-image logo" |[[Fayl:IPhone_4_logo.svg|64x64 nükte]] |- | colspan="2" class="infobox-image logo" |[[Fayl:IPhone_4_Mock_No_Shadow_PSD.png|328x328px]]<div class="infobox-caption">iPhone 4 (GSM modeli) qara reńde</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap;" |Islep shıǵarıwshı | class="infobox-data" |[[Apple Inc.]] |- style="display: none;" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap;" |Óndiriwshiler | class="infobox-data" |Foxconn (UMTS/GSM modeli) Pegatron (CDMA modeli) |- !Túri |[[Smartfon]] |- !Áwladı |4-shi |- !Birinshi shıǵarılǵan waqtı |GSM modeli (qara): 24-iyun, 2010-jıl; CDMA modeli (qara): 10-fevral, 2011-jıl; GSM hám CDMA modelleri (aq): 28-aprel, 2011-jıl; 8 GB modelleri: 4-oktyabr, 2011-jıl; |- !Óndiriwden alıp taslanǵan waqtı |10-sentyabr, 2013-jıl |- !'''Aldıńǵı model''' |[[IPhone 3GS|iPhone 3GS]] |- !'''Keyingi model''' |[[IPhone 4s|iPhone 4S]] |- !'''Baylanıslı model''' |[[iPod Touch]] (4-shi áwlad) |- !Forması |Tegis |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap;" |'''Ólshemleri''' | class="infobox-data" |<div style="margin:0px;"> 115.2 mm (4.54 dyuym) biyikligi 58.6 mm (2.31 dyuym) eni 9.3 mm (0.37 dyuym) qalıńlıǵı </div> |- !'''Salmaǵı''' |137 g (4.8 unciya) |- ![[Operaciyalıq sistema]] |Dáslepki: iOS 4.0 (GSM modeli), iOS 5.0 (8 GB modeli), iOS 4.2.10 (CDMA modeli) Sońǵı: iOS 7.1.2, 30-iyun, 2014-jılı shıǵarılǵan |- !Sistema-chipte |Apple A4 |- !Oraylıq processor (CPU) |1 GGc (800 MGc ǵa shekem páseytilgen) bir yadrolı 32-bitlik ARM Cortex-A8 |- !Grafikalıq processor (GPU) |PowerVR SGX535 |- !Yad |512 MB LPDDR DRAM |- !Saqlaw ornı |8, 16 yamasa 32 GB flesh-yadtan saqlaw qurılması |- !'''Batareya''' |3.7 V, 5.3 Vt-saat (1,420 mAch) Litiy-ionlı batareya |- !Artqı kamera |5 MP artqı jaqtılatılǵan sensor HD video (720p) sekundına 30 kadr 1.75 mkm ólshemli pikseller 5× cifrlı zum 4 elementli linza LED jaqtılandırıwshı Foto hám video geobelgilew |- !'''Aldıńǵı kamera''' |0.3 MP VGA (480p) sekundına 30 kadr Video yamasa fotosúwretlerde túrtiw arqalı fokuslaw Foto hám video geobelgilew |- !'''Displey''' |3.5 dyuym (89 mm) diagonallı 3:2 qatnasındaǵı keń ekran LED jaqtılandırılǵan IPS TFT SKD 960×640 ajıratımlılıq 326 ppi de (0.61 megapiksel) 800:1 kontrast qatnası (tipik) 500 kd/m2 maksimal jaqtılıq (tipik) Aldıńǵı hám artqı áynekte barmaq izi qaldırmaytuǵın oleofob qaplama |- !'''Dawıs''' |Bir dinamik 3.5 mm TRRS, jiyilik juwabı: 20 Gc den 20 kGc ge shekem |- !Jalǵanıw |Wi-Fi (802.11 b/g/n) (tek 2.4 GGc) Bluetooth 2.1 + EDR GSM modeli: tórt diapazonlı GSM/GPRS/EDGE (800, 850, 900, 1,800, 1,900 MGc) Tórt diapazonlı UMTS/HSDPA/HSUPA (800, 850, 900, 1,900, 2,100 MGc) (800 MGc házirshe Apple tárepinen rásmiy qollap-quwatlanbaydı) CDMA modeli: eki diapazonlı CDMA/EV-DO Rev. A (800, 1,900 MGc) |- !Maǵlıwmat kirgiziw qurılmaları |Kóp sensorǵa iye sensorlı displey Eki mikrofon 3 kósherli giroskop 3 kósherli akselerometr Cifrlı kompas Jaqınlıq sensorı Qorshaǵan ortalıq jaqtılıq sensorı |- !'''Model''' |A1332 (GSM modeli yamasa 8 GB modeli) A1349 (CDMA modeli) |- style="display:none" | colspan="2" | |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap;" |Veb-sayt | class="infobox-data" |<span class="url">[https://web.archive.org/web/20101014093328/http://www.apple.com:80/iphone/ Apple — iPhone 4 — Video qońırawlar, kóp tapsırmalılıq, HD video hám basqalar] Wayback Machine-de (14-oktyabr, 2010-jılı arxivlengen) </span> |} '''iPhone 4''' ‒ [[Apple Inc.]] tárepinen islep shıǵarılǵan hám bazarǵa usınılǵan [[smartfon]]. Ol [[IPhone|iPhone]] tarmaǵınıń tórtinshi áwladı bolıp, [[IPhone 3GS|iPhone 3GS]] modelinen keyin hám [[IPhone 4s|iPhone 4s]] modelinen aldın shıqtı. Bir qatar áhmiyetli maǵlıwmatlardan soń, iPhone 4 birinshi ret 2010-jılı 7-iyunde [[San Francisco|San-Franciskoda]] ótkerilgen Apple kompaniyasınıń [[Dúnya júzlik Baǵdarlamashılar Konferenciyası|Dúnya júzilik Baǵdarlamashılar Konferenciyasında]] kórsetildi<ref name="Live WWDC 2010 — Engadget">{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2010/06/07/steve-jobs-live-from-wwdc-2010| bet = Steve Jobs live from WWDC 2010| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191022080009/https://www.engadget.com/2010/06/07/steve-jobs-live-from-wwdc-2010/| arxivsáne = 2019-jıl 22-oktyabr | avtor = Topolsky| at = Joshua| sáne = 2010-jıl 7-iyun | baspaxana = [[Engadget]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 18-iyun }}</ref>, hám 2010-jılı 24-iyunde [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]], [[Ullı Britaniya|Ullıbritaniya]], [[Franciya]], [[Germaniya]] hám [[Yaponiya|Yaponiyada]] satıwǵa shıǵarıldı. iPhone 4 iPhone shańaraǵına jańa apparatlıq dizayn alıp keldi, onı Apple kompaniyasınıń bas direktorı [[Stiv Djobs]] sol waqıtta dúnyadaǵı eń juqa [[smartfon]] dep maqtadı; ol antenna xızmetin de atqaratuǵın tat baspaytuǵın polattan islengen ramkadan ibarat bolıp, ishki komponentleri alyumosilikat shiyshesinen islengen eki panel arasına jaylastırılǵan edi<ref name="Definitive Guide">{{Web deregi | url = https://gizmodo.com/5557101/iphone-4-the-definitive-guide| bet = iPhone 4: The Definitive Guide| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100608221652/http://gizmodo.com/5557101/iphone-4-the-definitive-guide| arxivsáne = 2010-jıl 8-iyun | avtor = Diaz| at = Jesus| sáne = 2010-jıl 7-iyun | baspaxana = [[Gizmodo]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 19-iyun }}</ref>. iPhone 4 Apple kompaniyasınıń jańa joqarı tınıqlıqtaǵı "Retina displeyin" (bir dyuymge 326 piksel tıǵızlıǵı menen) kirgizdi, sonda da aldınǵı modelleriniń fizikalıq ólshemleri menen proporciyaların saqlap qaldı, Apple kompaniyasınıń A4 sisteması-chipinde hám [[IOS 4|iOS 4]] [[Mobil operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemasında]] isleydi — bul sistema kóp tapsırmalı rejim hám qosımshalar papkaların kirgizdi. Ol sol waqıtta aldıńǵı kamerası bar birinshi iPhone boldı, bul Apple kompaniyasınıń jańa FaceTime video chat xızmetine imkaniyat jarattı, hám CDMA tarmaqları ushın shıǵarılǵan birinshi model boldı, bul AQSHta AT&T kompaniyasınıń iPhone ónimleriniń jalǵız tasıwshısı bolǵan dáwirin juwmaqladı. iPhone 4 kópshilik tárepinen unamlı bahalandı, sınshılar onıń jańalanǵan dizaynın hám aldıńǵı modellerge salıstırǵanda kúshlirek [[Apparatlıq támiynat|apparatlıq támiynatın]] maqtadı. Bazarda tabıslı bolsa da (24 saat ishinde 600,000 nan aslam aldınnan buyırtpa alındı), iPhone 4 tiń shıǵarılıwı onıń jańa antenna dizaynındaǵı hákislikler haqqında keń járiyalanǵan xabarlar menen tosqınlıqqa ushıradı, bul qurılmanıń belgili bir usılda uslap turılǵanda uyalı signalın joǵaltıwına alıp keldi. Telefonnıń sırtqı shetine kóbirek tikkeley tiyisiw signal kúshiniń ádewir tómenlewine sebep boldı. Apple bul máselelerdi sheshiw ushın iOS 4.0.1 di shıǵardı, biraq tabıslı bola almadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.macworld.com/article/1152733/iOS4_0_1.html| bet = Apple releases iOS 4.0.1 with new iPhone signal formula| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200527173740/https://www.macworld.com/article/1152733/iOS4_0_1.html| arxivsáne = 2020-jıl 27-may | avtor = Chartier| at = David| sáne = 2010-jıl 15-iyul | jumıs = Macworld| qaralǵan sáne = 2020-jıl 19-may }}</ref>. iPhone 4 on bes ay dawamında Apple dıń flagman iPhone modeli sıpatında eń uzaq waqıt xızmet etti. Onnan keyingi 4S 2011-jıldıń oktyabr ayında járiyalanǵanına qaramastan, 4 2012-jıldıń sentyabr ayına shekem ortasha klass modeli retinde satılıwın dawam etti, sonnan keyin 2013-jıl sentyabrde iPhone 5s hám iPhone 5c járiyalanǵanǵa shekem Apple qatarındaǵı eń tómengi bahadaǵı usınıs sıpatında satıldı. iPhone 4 házirge shekem islep shıǵarılǵan iPhone lar arasında eń uzaq ómir súrgen modellerdiń biri boldı, shama menen tórt jılǵa jaqın waqıt dawam etti hám ayırım rawajlanıp atırǵan mámleketlerde 2015-jıldıń baslarına shekem satıwda boldı. == Tariyxı == === Prototipler === 2010-jılı 7-iyunda iPhone 4 tiń rásmiy járiyalanıwınan aldın, eki prototip medianıń dıqqatın ózine tarttı, bul Apple kompaniyasınıń ádette qupıya bolǵan rawajlanıw processin buzdı. Texnikalıq specifikaciyalar boyınsha kóp boljawlar durıs bolıp shıqtı. ==== Engadget tıń ashılıwı ==== 2010-jılı 27-yanvarda, gadjetler haqqındaǵı Engadget veb-saytı birinshi áwlad iPad tıń járiyalanbaǵan súwretlerin aldı<ref name="engadget leak 1">{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2010/01/27/is-this-the-apple-tablet/| bet = Is this the Apple tablet?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190501162825/https://www.engadget.com/2010/01/27/is-this-the-apple-tablet/| arxivsáne = 2019-jıl 1-may | avtor = Patel| at = Nilay| sáne = 2010-jıl 27-yanvar | jumıs = [[Engadget]]| qaralǵan sáne = 2016-jıl 20-mart }}</ref> Redaktorlar hám oqıwshılar bilmegen jaǵdayda, bul súwretlerde eki járiyalanbaǵan iPhone 4 modeli bar edi<ref name="engadget leak 2">{{Web deregi | url = http://www.blogcdn.com/www.engadget.com/media/2010/01/iphone-itablet-size-comparison-600.jpg| bet = iPhone-iTablet Size Comparison| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190425035408/http://www.blogcdn.com/www.engadget.com/media/2010/01/iphone-itablet-size-comparison-600.jpg| arxivsáne = 2019-jıl 25-aprel | avtor = Patel| at = Nilay| sáne = 2010-jıl 27-yanvar | jumıs = [[Engadget]]| qaralǵan sáne = 2016-jıl 20-mart }}</ref>. Olar súwretlerdiń tolıq mazmunın keyingi Gizmodo járiyalawınan keyin ǵana bildi<ref name="engadget leak 3">{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2010/04/18/iphone-4g-proof/| bet = iPhone 4G: proof| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191008064818/https://www.engadget.com/2010/04/18/iphone-4g-proof/| arxivsáne = 2019-jıl 8-oktyabr | avtor = Topolsky| at = Joshua| sáne = 2010-jıl 18-aprel | jumıs = [[Engadget]]| qaralǵan sáne = 2016-jıl 20-mart }}</ref>. ==== Gizmodo-nıń ashılıwı ==== 2010-jılı 19-aprelde, gadjetler haqqındaǵı Gizmodo veb-saytı iPhone prototipin 5000 dollarǵa satıp alǵanın hám bunnan tısqarı, qurılmanıń ónimlik bóleklew analizin ótkergenin xabarladı. Prototipti Apple kompaniyasınıń xızmetkeri Grey Pauell Kaliforniyadaǵı Redwood City de joǵaltıp alǵan dep xabarlandı<ref name="gizmodo leak 1">{{Web deregi | url = https://gizmodo.com/5520471/the-tale-of-apples-next-iphone| bet = The Tale of Apple's Next iPhone| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120915063150/http://gizmodo.com/5520471/the-tale-of-apples-next-iphone| arxivsáne = 2012-jıl 15-sentyabr | avtor = Golijan| at = Rosa| sáne = 2010-jıl 23-aprel | jumıs = [[Gizmodo]]| baspaxana = [[Gawker Media]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 18-iyun }}</ref>. Gizmodo prototip haqqında tolıq informaciyanı járiyalaǵannan keyin aradan kóp ótpesten, Apple kompaniyasınıń huqıqıy wákilleri telefondı Apple ǵa qaytarıwdı rásmiy túrde talap etti, hám Gizmodo birge islesiwge tayar ekenin bildirdi<ref name="gizmodo leak 2">{{Web deregi | url = https://gizmodo.com/5520479/a-letter-apple-wants-its-secret-iphone-back| bet = A Letter: Apple Wants Its Secret iPhone Back| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120825155821/http://gizmodo.com/5520479/a-letter-apple-wants-its-secret-iphone-back| arxivsáne = 2012-jıl 25-avgust | avtor = Lam| at = Brian| sáne = 2010-jıl 19-aprel | jumıs = [[Gizmodo]]| baspaxana = [[Gawker Media]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 18-iyun }}</ref>. 23-aprelde, Kaliforniya HTTAP Baǵdarlamasınıń Tez Ámelge Asırıw Birlesken Kompyuter Toparı (REACT) wákilleri prototipti kórip shıǵıwǵa juwapker bolǵan Gizmodo redaktorı Djeyson Chenniń úyine bastırıp kirip, onıń barlıq kompyuterleri hám qattı disklerin alıp ketti<ref name="cnet gizmodo reaction 1">{{Web deregi | url = http://news.cnet.com/8301-13579_3-20003446-37.html| bet = Police seize Gizmodo's computers in iPhone probe| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120808233222/http://news.cnet.com/8301-13579_3-20003446-37.html| arxivsáne = 2012-jıl 8-avgust | avtor = Sandoval, Greg| sáne = 2010-jıl 26-aprel | jumıs = [[Gizmodo]]| baspaxana = [[Gawker Media]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 18-iyun }}</ref>. Elektron Shegara Fondı (Electronic Frontier Foundation) bul bastırıp kiriwdi jurnalist dereklerin qorǵaw nızamların buzǵan dep sınǵa aldı, sebebi bul nızamlar jurnalist kompyuterlerin alıp ketiwdi qadaǵan etedi. Sonday-aq, olar Apple kompaniyasınıń Kaliforniya REACT toparın basqarıw hám qadaǵalawǵa juwapker bolǵan basqarıw komitetiniń aǵzası sıpatında óz tásirin paydalanıp, policiyanı bunday waqıyalarda ádette qollanılmaytuǵın háreketlerge túrtki bolǵanına gúman bildirdi. Bastırıp kiriwden aldın Apple kompaniyası iPhone prototipin Gizmodo dan qaytarıp alǵan edi<ref name="eff gizmodo warrant 1">{{Web deregi | url = https://www.eff.org/deeplinks/2010/04/gizmodo-search-warrant-illegal| bet = OverREACTing: Dissecting the Gizmodo Warrant| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171215193916/https://www.eff.org/deeplinks/2010/04/gizmodo-search-warrant-illegal| arxivsáne = 2017-jıl 15-dekabr | avtor = Zimmerman| at = Matt| sáne = 2010-jıl 27-aprel | baspaxana = [[Electronic Frontier Foundation]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 18-iyun }}</ref>. Okrug prokurorı tergewdiń toqtatılǵanın hám Gizmodo redaktorınıń zatların izertlewdi toqtatqanın bildirdi, sebebi olar qorǵaw nızamlarınıń qollanılıwın anıqlawı kerek edi. Ol házirshe hesh qanday ayıplaw qoyılmaǵanın eskertti. ==== Taoviet aǵıp shıǵıwı ==== 2010-jıldıń 12-mayında Vetnamnıń Taoviet veb-saytında ekinshi prototiptiń súwretleri hám videosı járiyalandı<ref name="mercury leak 1">{{Web deregi | url = http://www.mercurynews.com/ci_15072831?source%253Dmost_viewed.20F88DA3D7D369F5BB70F372987EAE1F.html&nclick_check=1| bet = Another next-generation iPhone surfaces, this one in Vietnam| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110629135146/http://www.mercurynews.com/ci_15072831?source%3Dmost_viewed.20F88DA3D7D369F5BB70F372987EAE1F.html&nclick_check=1| arxivsáne = 2011-jıl 29-iyun | avtor = Wolverton| at = Troy| sáne = 2010-jıl 13-may | jumıs = [[San Jose Mercury News|Mercury News]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 18-iyun }}</ref>. Ol birinshi prototipke derlik uqsas bolıp, Apple tárepinen islep shıǵarılǵan A4 chipin qollanǵan<ref name="gizmodo new leak 1">{{Web deregi | url = https://gizmodo.com/5536912/another-lost-iphone-4-shows-new-details| bet = Another Lost iPhone 4 Shows New Details| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121011161334/http://gizmodo.com/5536912/another-lost-iphone-4-shows-new-details| arxivsáne = 2012-jıl 11-oktyabr | avtor = Diaz| at = Jesus| sáne = 2010-jıl 12-may | jumıs = [[Gizmodo]]| baspaxana = [[Gawker Media]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 18-iyun }}</ref>. Veb-sayt prototipti 4,000 dollarǵa satıp alǵan<ref name="engadget vietnam leak 1">{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2010/05/12/next-generation-iphone-escapes-in-vietnam| bet = Next generation iPhone unscrewed from Vietnam| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191019000105/https://www.engadget.com/2010/05/12/next-generation-iphone-escapes-in-vietnam/| arxivsáne = 2019-jıl 19-oktyabr | avtor = Ricker| at = Thomas| sáne = 2010-jıl 12-may | baspaxana = Engadget| qaralǵan sáne = 2010-jıl 18-iyun }}</ref>. DigiTimes jańa telefonnıń ekran ajıratımlılıǵı 960x640 ekenin xabarladı, bul keyin iPhone 4 tiń rásmiy járiyalanıwında Apple tárepinen tastıyıqlandı. === Shıǵarılıwı === [[Fayl:Steve_Jobs_Headshot_2010.JPG|alt=|solğa|nobaý|2010-jılı [[Stiv Djobs]] iPhone 4 ti tanıstırmaqta]] iPhone 4 ti 2010-jıldıń 15-iyunınan baslap aldınnan buyırtpa beriw múmkin boldı<ref>{{Cite news| sáne =June 14, 2010|first=David|last=Chartier|url=https://www.macworld.com/article/1152034/iPhone_4_preorder.html|title=iPhone 4 available for pre-order|work=Macworld|access-date=2017-09-21}}</ref>. iPhone 4 ke aldın ala buyırtpa bermekshi bolǵan tutınıwshılar AQSH hám Ullıbritaniya onlayn Apple dúkanlarında buyırtpa beriw processinde mashqalalarǵa ushıradı, óytkeni trafiktiń kúshli artıwınan serverler islemey qaldı<ref name="telegraph recordbraking orders 1">{{Cite news|last=Beaumont|first=Claudine|title=Apple iPhone 4: Pre-orders break records despite technical issues|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/apple/7833362/Apple-iPhone-4-Pre-orders-break-records-despite-technical-issues.html|access-date=July 18, 2010|work=[[The Daily Telegraph]]|date=June 16, 2010}}</ref>. Usınday mashqala Apple kompaniyasınıń AQSH hám Yaponiyada ayrıqsha sherikleri AT&T hám SoftBank kompaniyalarında da bayqaldı, olar mútájliktiń támiynattan asıp ketiw qáwpi sebepli iPhone 4 tiń aldın ala satıwın toqtattı<ref name="engadget order issues 1">{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2010/06/16/600-000-iphone-4s-pre-ordered-apple-apologizes-for-issues| bet = 600,000 iPhone 4s pre-ordered, Apple apologizes for issues| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191009234312/https://www.engadget.com/2010/06/16/600-000-iphone-4s-pre-ordered-apple-apologizes-for-issues/| arxivsáne = 2019-jıl 9-oktyabr | avtor = Patel| at = Nilay| sáne = 2010-jıl 16-iyun | baspaxana = Engadget| qaralǵan sáne = 2010-jıl 18-iyul }}</ref>. Usaqlap satıw dúkanları da serverlerdiń islemey qalıwı sebepli aldınnan buyırtpa tranzakciyaların juwmaqlay almadı<ref name="engadget overwhelming orders 1">{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2010/06/15/iphone-4-pre-orderers-overwhelm-servers-world-on-the-brink-of-e| bet = iPhone 4 pre-orderers overwhelm servers, world on the brink of ending| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181122021806/https://www.engadget.com/2010/06/15/iphone-4-pre-orderers-overwhelm-servers-world-on-the-brink-of-e/| arxivsáne = 2018-jıl 22-noyabr | avtor = Murph| at = Darren| sáne = 2010-jıl 5-iyun | baspaxana = Engadget| qaralǵan sáne = 2010-jıl 18-iyul }}</ref>. Apple hám onıń sherik operatorları iPhone 4 ushın dáslepki 24 saat ishinde 600,000 aldınnan buyırtpa aldı, bul sol waqıtqa shekem Apple kompaniyasınıń qálegen qurılma ushın bir kúnde alǵan eń úlken aldın ala buyırtpa sanı boldı. Engadget 20:30 UTC de barlıq iPhone 4 aldınnan buyırtpa jetkerip beriwshilerdiń tovarları satılıp bolǵanın xabarladı<ref name="engadget att sold-out 1">{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2010/06/15/atandt-sold-out-of-iphone-4-for-launch-day| bet = AT&T sold out of iPhone 4 pre-orders for launch day| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181128145323/https://www.engadget.com/2010/06/15/atandt-sold-out-of-iphone-4-for-launch-day/| arxivsáne = 2018-jıl 28-noyabr | avtor = Ziegler| at = Chris| sáne = 2010-jıl 15-iyun | baspaxana = Engadget| qaralǵan sáne = 2010-jıl 18-iyul }}</ref>. iPhone 4 modeliniń satılıwǵa shıqqan dáslepki úsh kúni ishinde 1.7 million dana satıldı. iPhone 4 sonday-aq Tuniste Orange arqalı shıǵarıldı hám baslawda segiz qalada satıwǵa qoyıldı<ref name="orange tunisia release 1">{{Web deregi | url = http://iphone.orange.tn/outrouveriphone-orange.html| bet = Outrouver iPhone| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110818155416/http://iphone.orange.tn/outrouveriphone-orange.html| arxivsáne = 2011-jıl 18-avgust | baspaxana = Orange Tunisia}}</ref>. 2010-jıldıń 30-iyulinde iPhone 4 [[Avstraliya]], Jańa Zelandiya hám basqa 15 mámlekette biypul bamper qapları (korpusları) menen satıwǵa shıǵarıldı<ref name="nzherald iP4 launches 1">{{Cite news|url=http://www.nzherald.co.nz/technology/news/article.cfm?c_id=5&objectid=10662184|title=iPhone 4 launches in NZ|publisher=NZ Herald|sáne=July 30, 2010|access-date=August 11, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200507080034/https://www.nzherald.co.nz/technology/news/article.cfm?c_id=5&objectid=10662184|archivedate=May 7, 2020}}</ref><ref name="vodafone nz iP4 launces 1">{{Web deregi | url = http://www.vodafone.co.nz/iphone4| bet = iPhone 4| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191017123359/https://www.vodafone.co.nz/iphone8/?color=Silver| arxivsáne = 2019-jıl 17-oktyabr | baspaxana = Vodafone NZ| qaralǵan sáne = 2013-jıl 11-avgust }}</ref>. Qubla Koreyada ol 10-sentyabrde KT arqalı shıǵarıldı. Izrailde ol 24-sentyabrde Cellcom, Pelephone hám Orange arqalı shıǵarıldı. Ol Taylandta 23-sentyabrde AIS, DTAC hám True Move arqalı, al Malayziyada 26-sentyabrde Kuala-Lumpurda hám [[Malayziya]] xızmet kórsetiwshi Maxis kompaniyasınıń maǵlıwmatına muwapıq, 27-sentyabrde pútkil mámleket boylap satıwǵa shıǵarıldı. iPhone 4 Qubla Afrikada 2010-jıldıń 22-sentyabrinde Vodacom hám MTN tarmaqlarında sheklengen muǵdarda satıwǵa shıǵarıldı<ref name="fin24 iP4 limited release 1">{{Web deregi | url = http://www.fin24.com/Business/iPhone-4-arrives-in-SA-20100920| bet = iPhone 4 arrives in SA| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190830073455/https://www.fin24.com/Business/iPhone-4-arrives-in-SA-20100920| arxivsáne = 2019-jıl 30-avgust | baspaxana = Fin24| qaralǵan sáne = 2010-jıl 29-sentyabr }}</ref>. iPhone 4 Vetnamda 30-sentyabrde VinaPhone hám Viettel arqalı, dáslep úsh úlken qalada: [[Xanoy]], [[Xoshimin]] hám Danang qalalarında, keyin oktyabr ayınıń aqırına shekem pútkil mámleket boylap satıwǵa shıǵarıldı. iPhone 4 Hindstanda 2011-jıldıń 27-mayında Aircel hám Airtel arqalı satıwǵa shıǵarıldı<ref name="PCW aircel india release 1">{{Web deregi | url = http://www.pcworld.in/news/apple-iphone-4-be-launched-may-27-aircel-airtel-49622011| bet = Apple iPhone 4 To Be Launched on May 27 By Aircel, Airtel| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110726211117/http://www.pcworld.in/news/apple-iphone-4-be-launched-may-27-aircel-airtel-49622011| arxivsáne = 2011-jıl 26-iyul | sáne = 2011-jıl 25-may | jumıs = PCWorld| baspaxana = IDG Media Private Ltd| qaralǵan sáne = 2011-jıl 30-avgust }}</ref>. 2011-jıldıń 11-yanvarında Verizon Wireless media ilajında Apple menen kelisimge eriskenin hám AQSHta CDMA iPhone 4 satıwdı baslaytuǵının járiyaladı, bul Apple kompaniyasınıń AT&T menen bolǵan ayrıqsha kelisimin juwmaqladı. Verizon iPhone 10-fevralda satıwǵa shıqtı hám aldın ala buyırtpalar 3-fevraldan baslandı<ref name="wp verizon iP4 release 1">{{Cite news|url=http://voices.washingtonpost.com/fasterforward/2011/01/liveblog_the_verizon_iphone.html|newspaper=The Washington Post|title=Liveblog: The Verizon iPhone|access-date=January 11, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718011021/http://voices.washingtonpost.com/fasterforward/2011/01/liveblog_the_verizon_iphone.html|archivedate=July 18, 2022}}</ref><ref name="npr verizon iP4 release 1">{{Cite news|url=https://www.npr.org/blogs/thetwo-way/2011/01/11/132833078/its-official-verizon-has-iphone-4|title=It's Official: Verizon Has The iPhone 4: The Two-Way|newspaper=NPR|access-date=August 30, 2011}}</ref><ref name="wsj verizon iP4 release 1">{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703791904576075681886276172|newspaper=The Wall Street Journal|title=Verizon Unwraps iPhone|access-date=August 3, 2017}}</ref>. Verizon iPhone "Jeke qolaylı noqat" qásiyetin óz ishine aladı, bul paydalanıwshıǵa iPhone dı sımsız qolaylı noqat retinde paydalanıwǵa múmkinshilik beredi, bir waqıtta bes qurılma qosıla aladı. 2011-jıldıń 3-fevralındaǵı iPhone 4 tiń aldın ala satıwı Verizon kompaniyasınıń bir qurılma ushın birinshi kúngi satıw rekordların buzdı. 2010-jıl 24-iyunda Apple aq reńli iPhone 4 modelleriniń kútilgennen góre "óndiriwde qıyınshılıq tuwdırıp atırǵanın" málim etti hám dáslepki shıǵarılıw sánesin iyul ayınıń ekinshi yarımına shegindirdi<ref>{{Web deregi | url = http://www.cnn.com/2011/TECH/mobile/04/28/white.iphone/index.html| bet = Why the white iPhone 4 took so long| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110429011953/https://www.cnn.com/2011/TECH/mobile/04/28/white.iphone/index.html| arxivsáne = 2011-jıl 29-aprel | avtor = Milian| at = Mark| sáne = 2011-jıl 28-aprel | til = en| jumıs = CNN| qaralǵan sáne = 2024-jıl 16-noyabr }}</ref>. Aq reńli iPhone 4 tiń keshigiwi átirapında kóp gúmanlar boldı. Eń keń tarqalǵan gáp-sózler telefonnıń ishki kamerasına yarım móldir áynek hám aq boyawdan jaqtılıqtıń sızıp ótiwi sebepli unamsız tásir etiwine baylanıslı edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.macworld.com/article/211971/white_iphone4_shipping.html| bet = White iPhone 4 to arrive, finally, April 28| avtor = Moren| at = Dan| sáne = 2011-jıl 26-aprel | til = en| jumıs = Macworld| baspaxana = IDG Communications, Inc.| qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-noyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.cultofmac.com/66224/the-real-reason-white-iphone-4-is-delayed-hint-its-not-discolored-buttons/| bet = The Real Reason White iPhone 4 Is Delayed (Hint: The Camera)| avtor = Kahney| at = Leander| sáne = 2010-jıl 27-oktyabr | jumıs = Cult of Mac| baspaxana = Cultomedia Corp| qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-noyabr }}</ref>. Basqa derekler máseleniń Apple kompaniyasınıń aldıńǵı betiniń aq reńin úy túymesiniń reńi menen sáykeslestire almawına baylanıslı ekenin xabarlaydı<ref name="cnet white iP4 delay 1">{{Web deregi | url = http://news.cnet.com/8301-31021_3-20020819-260.html| bet = White iPhone 4 delayed until spring| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131210191737/http://news.cnet.com/8301-31021_3-20020819-260.html| arxivsáne = 2013-jıl 10-dekabr | avtor = Ogg| at = Erica| sáne = 2010-jıl 26-oktyabr | baspaxana = CNET| qaralǵan sáne = 2011-jıl 30-avgust }}</ref>. 2011-jıldıń 27-aprelinde Apple aq túsli iPhone 4 modelin 2011-jıldıń 28-aprelinde GSM hám CDMA ushın shıǵaratuǵının járiyaladı<ref name="ars technica white iP4 release att 1">{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/apple/news/2011/04/finally-white-iphone-4-arrives-april-28-on-att-and-verizon.ars| bet = Finally: white iPhone 4 arrives April 28 on AT&T and Verizon| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121019122109/http://arstechnica.com/apple/2011/04/finally-white-iphone-4-arrives-april-28-on-att-and-verizon/| arxivsáne = 2012-jıl 19-oktyabr | avtor = Cheng| at = Jacqui| sáne = 2011-jıl 27-aprel | baspaxana = [[Ars Technica]]| qaralǵan sáne = 2011-jıl 27-aprel }}</ref>. Aq reńli iPhone 4 tiń shıǵarılıwı 28-aprelde ámelge asırıldı<ref name="apple white iP4 release 1">{{Web deregi | url = http://store.apple.com/us/browse/home/shop_iphone/family/iphone?mco=MTAyNTQzMjI| bet = White iPhone 4 currently available for purchase| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120626164550/http://store.apple.com/us/browse/home/shop_iphone/family/iphone?mco=MTAyNTQzMjI| arxivsáne = 2012-jıl 26-iyun | sáne = 2011-jıl 21-may | qaralǵan sáne = 2011-jıl 21-may }}</ref><ref name="verizon white iP4 release 1">{{Web deregi | url = http://www.verizonwireless.com/iphone.shtml| bet = iPhone 4, now available in white| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130210001017/http://www.verizonwireless.com/iphone.shtml| arxivsáne = 2013-jıl 10-fevral | sáne = 2011-jıl 16-sentyabr | qaralǵan sáne = 2011-jıl 16-sentyabr }}</ref>. Apple kompaniyasınıń 2011-jıldıń 4-oktyabrinde iPhone 4s ti rásmiy túrde prezentaciyası waqtında, Sprint kompaniyasınıń AQSHta 14-oktyabrden baslap CDMA iPhone 4 hám iPhone 4s ti satıwdı baslaytuǵını járiyalandı<ref name="laptopmag sprint iP4S release 1">{{Web deregi | url = http://blog.laptopmag.com/199-iphone-4s-vs-99-iphone-4-whats-the-better-deal| bet = $199 iPhone 4S vs. $99 iPhone 4: What's the Better Deal?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20111006173719/http://blog.laptopmag.com/199-iphone-4s-vs-99-iphone-4-whats-the-better-deal| arxivsáne = 2011-jıl 6-oktyabr | avtor = Butler| at = Kenneth| sáne = 2011-jıl 4-oktyabr | jumıs = Laptop Mag| baspaxana = Future US, Inc.| qaralǵan sáne = 2011-jıl 5-oktyabr }}</ref><ref name="Australian iP4S release 1">{{Cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/australian-it/apple-unveils-theiphone-4s-at-event-at-cupertino/story-e6frgakx-1226158624667|title=Apple unveils the iPhone 4S at event at Cupertino|access-date=October 5, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111010084517/http://www.theaustralian.com.au/australian-it/apple-unveils-theiphone-4s-at-event-at-cupertino/story-e6frgakx-1226158624667|archivedate=October 10, 2011}}</ref>. 2013-jıldıń sentyabr ayında, iPhone 5s hám iPhone 5c shıǵarılǵannan keyin, Apple kópshilik dúkanlarında hám veb-saytında iPhone 4 ti satıwdı toqtattı. Onıń ornın 8 GB iPhone 4s iyeledi<ref>{{Web deregi | url = http://live.cnet.com/Event/CNETs_Apple_Sept_10_event_live_blog?Page=15| bet = CNET's Apple Sept. 10 event live blog| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190829110849/https://live.cnet.com/Event/CNETs_Apple_Sept_10_event_live_blog%3FPage%3D15| arxivsáne = 2019-jıl 29-avgust | sáne = 2013-jıl 10-sentyabr | jumıs = [[CNet]]| baspaxana = CBS Interactive| qaralǵan sáne = 2013-jıl 10-sentyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2013/9/10/4716548/apple-still-selling-iphone-4-in-china| bet = Apple still selling three-year-old iPhone 4 in China| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190829110841/https://www.theverge.com/2013/9/10/4716548/apple-still-selling-iphone-4-in-china| arxivsáne = 2019-jıl 29-avgust | avtor = Chris Welch| sáne = 2013-jıl 10-sentyabr | jumıs = The Verge| baspaxana = Vox Media| qaralǵan sáne = 2015-jıl 29-noyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://store.apple.com/cn/buy-iphone/iphone4| bet = iPhone 4 — 购买一部无需合约、不限定 SIM 卡格式的 iPhone 4，还能享受免费、快捷的送货上门服务。 — Apple Store（中国）| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131029190153/http://store.apple.com/cn/buy-iphone/iphone4| arxivsáne = 2013-jıl 29-oktyabr | jumıs = apple.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 29-noyabr }}</ref>. == Apparatlıq támiynatı == === Displey === iPhone 4 tiń displeyi LG tárepinen Apple menen eksklyuziv kelisim tiykarında óndirilgen. Ol LED jaqtılandırılǵan TFT LCD sensorlı ekranǵa iye bolıp, 3.5 dyuym (8.9 sm) ólshemdegi (diagonal boyınsha) 960×640 displeyde hár dyuymge 326 piksel (ppi) tıǵızlıǵına iye. Hárbir pikseldiń eni 78 mikrometr. Displeydiń kontrast qatnası 800:1. Ekran Apple tárepinen "Retina displey" dep reklama etildi, bul kózden 305 millimetr (12 dyuym) qashıqlıqta yamasa hár pikselge 57 arksekund muǵdarında shama menen 300 ppi tıǵızlıqtaǵı displey adam kóziniń tor perdesi qabıllay alatuǵın maksimal detal muǵdarı ekenine tiykarlanǵan. <ref name="PCW display explained 1">{{Web deregi | url = http://www.pcworld.com/article/198201/iphone_4s_retina_display_explained.html| bet = iPhone 4's Retina Display Explained| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120828060038/http://www.pcworld.com/article/198201/iphone_4s_retina_display_explained.html| arxivsáne = 2012-jıl 28-avgust | avtor = Brandrick| at = Chris| sáne = 2010-jıl 8-iyun | baspaxana = [[PC World (magazine)|PC World]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 18-iyun }}</ref> iPhone niń kózlerden shama menen 12 dyuym qashıqlıqta qollanılıwı kútilgenlikten, joqarı tınıqlıqtıń súwrettiń kórinetuǵın sapasına tásir etpeytuǵını tastıyıqlandı, sebebi adam kóziniń maksimal imkaniyatı álleqashan jetilgen. Bul pikir keń túrde talqılandı. DisplayMate Technologies kompaniyasınıń prezidenti Raymond Soneyra Wired jurnalına bergen intervyusında Djobstıń bul pikirleri biraz asırıp aytılǵan dep bildirdi: "Bul displey quramalı displeyge jaqın, biraq Stiv onı biraz asırıp jiberdi". Soneyra Apple tárepinen aytılǵan adam kóziniń tor perdesiniń ajıratımlılıǵı haqıyqatında joqarıraq ekenin, kózlerden 12 dyuym (305 mm) qashıqlıqta 477 PPI yamasa hár pikselge 36 arksekund bolatuǵının esaplap shıǵardı. Biraq, "Jaman astronomiya" kitabınıń avtorı hám karerasında [[NASA]] menen Xabbl kosmos teleskopınıń kamerası boyınsha birge islesken Fil Pleyt bul sınǵa juwap berip bılay dedi: "Eger siziń kóriw uqıbıńız [20/20 den jaqsı] bolsa, onda bir fut qashıqlıqtan iPhone 4 tiń pikselleri ajıratıladı. Súwret piksellengen bolıp kórinedi. Eger siziń ortasha kóriw qábiletińiz bolsa, súwret jaqsı kórinedi"<ref name="discovermag display non-issue 1">{{Web deregi | url = http://blogs.discovermagazine.com/badastronomy/2010/06/10/resolving-the-iphone-resolution| bet = Resolving the iPhone resolution| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121005101858/http://blogs.discovermagazine.com/badastronomy/2010/06/10/resolving-the-iphone-resolution/| arxivsáne = 2012-jıl 5-oktyabr | avtor = Plait| avtorsilteme = Phil Plait| at = Phil| sáne = 2010-jıl 10-iyun | baspaxana = [[Discover (magazine)|Discover Magazine]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 23-iyun }}</ref><ref name="engadget display explained 1">{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2010/06/10/iphone-4s-retina-display-claim-put-under-the-math-microscope| bet = iPhone 4's retina display claim put under the math microscope| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181130114751/https://www.engadget.com/2010/06/10/iphone-4s-retina-display-claim-put-under-the-math-microscope/| arxivsáne = 2018-jıl 30-noyabr | avtor = Savov| at = Vlad| sáne = 2010-jıl 10-iyun | baspaxana = Engadget| qaralǵan sáne = 2010-jıl 23-iyun }}</ref>. === Kamera === [[Fayl:IPhone_4_cameras.png|nobaý|iPhone 4 eki kameraǵa iye bolǵan birinshi iPhone modeli. Artqı kamera ushın LED jaqtılandırǵısh (joqarıda) hám aldıńǵı kamera (tómende, dinamiktiń shep tárepinde) eski modellerde joq.]] iPhone 4 qosımsha aldıńǵı tárepte 640x480 kamera hám artqı tárepte jaqtılıq penen jaqtılandırılǵan 5 megapikselli 3.85 mm f/2.8 linzalı<ref name="ars technica iP4 camer 1">{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/apple/news/2010/06/sizing-up-the-iphone-4-for-shutterbugs.ars| bet = Sizing up the iPhone 4 for shutterbugs| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120420140013/http://arstechnica.com/apple/news/2010/06/sizing-up-the-iphone-4-for-shutterbugs.ars| arxivsáne = 2012-jıl 20-aprel | avtor = Foresman| at = Chris| sáne = 2010-jıl 17-iyun | jumıs = [[Ars Technica]]| baspaxana = Condé Nast| qaralǵan sáne = 2017-jıl 14-iyun }}</ref>[https://web.archive.org/web/20160713155738/http://pocketnow.com/iphone/iphone-5-first-test-photo] kamera hám LED jaqtılandırǵıshqa iye. Artqı táreptegi 5 megapikselli kamera 720p sapada sekundına 30 kadr tezliginde HD video jazıw múmkinshiligine iye. Eki kamera da súwret hám video jazıw ushın iOS 4 tiń bir bólegi bolǵan basıw arqalı fokuslaw qásiyetin paydalanadı<ref name="macrumors iP4 camer quality 1">{{Web deregi | url = https://www.macrumors.com/2010/06/08/a-look-at-iphone-4s-camera-quality| bet = A Look at iPhone 4's Camera Quality| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100611071958/http://www.macrumors.com/2010/06/08/a-look-at-iphone-4s-camera-quality/| arxivsáne = 2010-jıl 11-iyun | avtor = Slivka| at = Eric| sáne = 2010-jıl 8-iyun | baspaxana = [[MacRumors]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 20-iyun }}</ref>. Artqı kamera 5 ese cifrlı zumǵa iye. === Jalǵanıw imkaniyatı === Stiv Djobstıń WWDC 2010 daǵı járiyalawına qarama-qarsı, Federal Baylanıs Komissiyasınıń hújjetleri iPhone 4 tiń, Apple járiyalaǵanday tórt diapazonlı 3G UMTS radiosı emes, al bes diapazonlı 3G UMTS antennasına iye ekenligin kórsetti. Apple tárepinen FCC ǵa tapsırılǵan hújjetlerge sáykes, iPhone 4 ishindegi radio 800, 850, 900, 1,900 hám 2,100 MGc jiyiliklerin qollaydı. Yaponiya mobil telefonlarında eń kóp qollanılatuǵın 800 MGc jiyiligi Apple tárepinen qollanılatuǵını járiyalanbaǵan<ref name="engadget iP4 bands 1">{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2010/06/07/iphone-4-hits-fcc-becomes-worlds-second-announced-pentaband-3g/2| bet = iPhone 4 hits FCC, becomes world's second announced pentaband 3G phone| arxivurl = https://web.archive.org/web/20101224222421/http://www.engadget.com/2010/06/07/iphone-4-hits-fcc-becomes-worlds-second-announced-pentaband-3g/2| arxivsáne = 2010-jıl 24-dekabr | avtor = Savov| at = Vlad| sáne = 2010-jıl 7-iyun | baspaxana = Engadget| qaralǵan sáne = 2010-jıl 25-iyul }}</ref>. Biraq, 800 MGc diapazonı 850 MGc diapazonınıń bir bólegi bolıp, bul qurılmanıń tórt diapazonlı dep járiyalanıwın túsindiriwi múmkin. GSM versiyası ushın chip-toplamları Skyworks Solutions<ref name="chipworks iP4 teardown 1">{{Web deregi | url = http://www.chipworks.com/en/technical-competitive-analysis/resources/recent-teardowns/2010/06/silicon-teardown-of-the-apple-iphone-4-smart-phone| bet = Teardown of the Apple iPhone 4 Smart Phone » Recent Teardowns| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110820021559/http://www.chipworks.com/en/technical-competitive-analysis/resources/recent-teardowns/2010/06/silicon-teardown-of-the-apple-iphone-4-smart-phone| arxivsáne = 2011-jıl 20-avgust | sáne = 2010-jıl 23-iyun | baspaxana = Chipworks| qaralǵan sáne = 2011-jıl 30-avgust }}</ref> hám Infineon tárepinen islep shıǵarılǵan. Apple dıń sol waqıttaǵı kópshilik mobil ónimleri sıyaqlı, iPhone 4 te sırtqı maǵlıwmat portı sıpatında tek 30 shtırlı dok-jalǵaǵıshtı paydalanǵan. iPhone 4 — shawqımdı joq etiw ushın qollanılatuǵın ekinshi mikrofonǵa iye bolǵan birinshi áwlad iPhone bolıp esaplanadı. Ol qurılmanıń joqarǵı bóliminde, qulaqlıq uyasınıń janında jaylasqan; al tiykarǵı mikrofon tómengi shep tárepte ornalasqan<ref name="apple iP4 phone features 1">{{Web deregi | url = https://www.apple.com/iphone/features/phone.html| bet = iPhone 4 — Learn about phone and voicemail features| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110925212356/http://www.apple.com/iphone/features/phone.html| arxivsáne = 2011-jıl 25-sentyabr | baspaxana = Apple| qaralǵan sáne = 2011-jıl 30-avgust }}</ref>. === Giroskop hám akselerometr === iPhone 4 X, Y hám Z kósherleri boyınsha 3 kósherli múyeshlik tezleniwdi anıqlaytuǵın giroskopiyalıq sensordı engizedi, bul arqalı burılıw, eńkeyiw hám awdarılıwdı anıq esaplawǵa múmkinshilik beredi. Giroskop akselerometrdi tolıqtıradı, akselerometr bolsa [[IPhone (1-áwlad)|dáslepki iPhone]]-nan baslap bar bolǵan sensor bolıp, ol qurılmanıń tezleniwin, silkiniwin, vibraciyalıq soqqısın yamasa qulawın úsh kósherdiń (X, Y hám Z) biri boyınsha sızıqlı tezleniwdi anıqlaw arqalı sezedi. Akselerometr hám giroskoptan alınǵan birlesken maǵlıwmatlar qurılmanıń keńisliktegi 6 kósherli qozǵalısı haqqında tolıq hám anıq informaciya beredi. Giroskoptıń 3 kósheri akselerometrdiń 3 kósheri menen birlesip, qurılmanıń keńislikte qanshelli alıs, tez hám qaysı baǵdarda qozǵalǵanın shama menen anıqlawǵa múmkinshilik beredi<ref name="appleinsider iP4 gyro gaming 1">{{Web deregi | url = https://www.appleinsider.com/articles/10/06/16/inside_iphone_4_gyro_spins_apple_ahead_in_gaming.html%26page%3D2| bet = Inside iPhone 4: Gyro spins Apple ahead in gaming| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120420014347/http://www.appleinsider.com/articles/10/06/16/inside_iphone_4_gyro_spins_apple_ahead_in_gaming.html%26page%3D2| arxivsáne = 2012-jıl 20-aprel | avtor = Dilger| at = Daniel Eran| sáne = 2010-jıl 16-iyun | baspaxana = [[AppleInsider]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 20-iyun }}</ref>. [[Fayl:Apple_A4_Chip.jpg|solğa|nobaý|iPhone 4 te qollanılǵan Apple A4 chipi]] iPhone 4 Apple A4 chipi menen isleydi, ol Intrinsity tárepinen proektlestirilgen<ref name="anandtech intrinsity 1">{{Web deregi | url = http://www.anandtech.com/show/3665/apples-intrinsity-acquisition-winners-and-losers| bet = Apple's Intrinsity Acquisition: Winners and Losers| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190831052917/https://www.anandtech.com/show/3665/apples-intrinsity-acquisition-winners-and-losers| arxivsáne = 2019-jıl 31-avgust | avtor = Garnesh| at = T S| baspaxana = AnandTech| qaralǵan sáne = 2012-jıl 17-iyul }}</ref> hám, aldıńǵı barlıq iPhone modelleri sıyaqlı, [[Samsung]] tárepinen islep shıǵarılǵan<ref name="PCW iP4 display explained 1">{{Web deregi | url = http://www.pcworld.com/article/198201/iphone_4s_retina_display_explained.html| bet = Apple's new iPhone 4| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120828060038/http://www.pcworld.com/article/198201/iphone_4s_retina_display_explained.html| arxivsáne = 2012-jıl 28-avgust | avtor = Brandrick| at = Chris| sáne = 2010-jıl 15-iyun | jumıs = [[PC World]]| baspaxana = IDG, Inc| qaralǵan sáne = 2010-jıl 18-iyun }}</ref>. Bul sistema-chip ARM Cortex-A8 CPU menen PowerVR SGX535 GPU birlesip qurılǵan. Apple A4 sonday-aq birinshi áwlad iPad ta da qollanılǵan (2010-jılı shıǵarılǵan), onda ol óziniń nominal tezligi 1 GGc te islegen. Apple A4 Apple tárepinen dizayn islengen birinshi mobil telefon processorı boldı. iPhone 4 tiń taktlıq jiyiligi hesh qashan járiyalanbaǵan. iPhone nıń aldıńǵı barlıq modelleri CPU dı tómenletilgen tezlikte isletken, bul ádette batareyanıń xızmet múddetin uzaytadı hám ıssılıq shıǵarıwdı tómenletedi. iPhone 4 te 512 MB DRAM bar. Qosımsha DRAM joqarı ónimdarlıqtı hám kóp tapsırmalı rejimdi qollaydı<ref name="ifixit iP4 RAM 1">{{Web deregi | url = https://www.ifixit.com/Teardown/iPhone-4-Teardown/3130/1| bet = iPhone 4 Confirmed to Have 512&nbsp;MB of RAM (Twice the iPad and 3GS)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100626005600/http://www.ifixit.com/Teardown/iPhone-4-Teardown/3130/1| arxivsáne = 2010-jıl 26-iyun | avtor = Kim| at = Arnold| sáne = 2010-jıl 17-iyun | baspaxana = [[MacRumors]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 19-iyun }}</ref>. Aldıńǵı modellerdegi sıyaqlı, barlıq maǵlıwmatlar flesh-yadta saqlanadı, 8, 16 yamasa 32 GB, al SIM kartada emes. Aldıńǵı áwladlardan ayırmashılıǵı, saqlaw sıyımlılıǵı qurılmanıń arqa tárepine jazılmaǵan. === Micro-SIM === [[Fayl:IPhone_4_Mini-SIM_Extracted.jpg|nobaý|Qaǵaz qıstırǵısh penen alıp taslanǵan mikro-SIM kartası bar iPhone 4 A1332, onıń SIM karta bólimin kórsetip tur]] GSM iPhone 4 mikro-SIM kartasın qollanadı, ol shıǵarıp alınatuǵın orında jaylasqan bolıp, qurılmanıń oń tárepinde ornalasqan. Biraq CDMA iPhone 4 te telefon tarmaqqa ESN arqalı qosıladı. Aldıńǵı barlıq modeller ádettegi mini-SIM kartaların paydalanǵan. Operatorǵa baylanıslı, mikro-SIM kartaları dúnya júzi boyınsha barlıq tarmaqlar ushın jetkilikli bolmawı múmkin. Texnikalıq sheshim sıpatında, mini-SIM kartasın pıshaq yamasa qayshı menen kesip, onı mikro-SIM ornına sıydırıw múmkin<ref name="wired iP4 microsim 1">{{Cite news|url=https://www.wired.com/gadgetlab/2010/05/sim-trim-cutting-card-down-to-microsim-size|title=Trimming a sim to micro-sim size|first=Charlie|last=Sorrel| sáne =May 6, 2010|publisher=[[Wired (magazine)|Wired]]|access-date=November 24, 2011}}</ref>. == Dizayn == [[Fayl:IPhone_4_Black.jpg|nobaý|iPhone 4 shiyshe betler hám metall jiyekten islengen.]] iPhone 4 Djony Ayv tárepinen dizayn etilgen qayta jobalanǵan strukturaǵa iye, bul dizayn keyinirek iPhone 4S, 5, 5S hám birinshi áwlad iPhone SE ushın qayta qollanılıp, beyimlestirilgen. Eń áhmiyetlisi, arqa paneldiń dóńesligi, sonday-aq aldıńǵı hám arqa tárep arasındaǵı sızıq joq etilip, tegis betler menen almastırılǵan. Qayta dizayn iPad hám iMac sıyaqlı bar bolǵan Apple ónimleriniń utilitarizmin hám birdeyligin sáwlelendiredi. iPhone 4 tiń ulıwma ólshemleri óziniń aldıńǵısına salıstırǵanda kishireytilgen<ref name="Helf, Miguel">{{Cite news|title=On Newest iPhone, Another Camera|url=https://www.nytimes.com/2010/06/08/technology/08apple.html?scp=7&sq=iPhone%204&st=cse|access-date=July 18, 2010|newspaper=[[The New York Times]]|date=June 7, 2010|author=Helf, Miguel|author2=Wortham, Jenna}}</ref>. Ol 115 millimetr (4.5 dyuym) biyiklik, 58.6 millimetr (2.31 dyuym) keńlik hám 9.4 millimetr (0.37 dyuym) qalıńlıqqa iye, iPhone 3GS penen salıstırǵanda, ol 116 millimetr (4.6 dyuym) biyiklik, 62 millimetr (2.4 dyuym) keńlik hám 12 millimetr (0.47 dyuym) qalıńlıqqa iye; bul iPhone 4 ti óziniń aldıńǵısı [[IPhone 3GS|iPhone 3GS]] ten 24% juqaraq etedi. [[Stiv Djobs]] onı "planetadaǵı eń juqa smartfon" dep atadı. Qurılmanıń kemeytilgen ólshemi tiykarınan sırtqı jaylastırılǵan antennaǵa baylanıslı. iPhone 4 telefonnıń shetin qorshap turatuǵın tat baspaytuǵın polat ramka dógeregine qurılǵan, ol qurılmanıń tiykarǵı strukturası hám iPhone 4 tiń antennaları sıpatında xızmet etedi. Bul metall sızıqta telefonnıń GSM versiyasında eki jarıq bar, birewi tómengi shep tárepte, al ekinshisi joqarıda (hám tómengi oń tárepte jasalma jarıq bar, tómengi shep tárepteginiń kosmetikalıq kórinisi ushın) olar sızıqtı eki antenna bólimine bóledi: sızıqtıń shep bólimi Bluetooth, Wi-Fi hám GPS antennası retinde xızmet etedi, al oń hám tómengi bólimleri GSM hám UMTS baylanısı ushın antenna sıpatında isleydi. CDMA versiyasındaǵı telefonda metall liniyada (sızıqta) tórt jarıq bar. Ekewi joqarıda (shep hám oń tárepte) hám ekewi tómende. Bul metall liniyanı tórt bólek segmentke bóledi, olar telefonnıń GSM versiyası sıyaqlı, baylanıs ushın hár qıylı antennalar retinde xızmet etedi. Sızıqtıń joqarǵı bólimi (joqarǵı shep hám oń jarıqlar menen bólingen) CDMA tarmaǵına qosılıw ushın. Metall sızıqtıń shep bólimi GSM versiyası sıyaqlı Bluetooth, Wi-Fi hám GPS ushın. Oń tárep antenna emes, biraq shep táreptiń kosmetikalıq kórinisi ushın hám telefonnıń GSM versiyasına uqsas kóriniske iye bolıwı ushın xızmet etedi. Ishki komponentler eki alyuminosilikat shiyshe paneli arasında jaylasqan, Apple olardı "plastmassadan 20 ese qattı hám 30 ese bekkem bolıwı ushın ximiyalıq jaqtan kúsheytilgen" dep súwretleydi, teoriyalıq jaqtan onı aldıńǵı modellerge qaraǵanda sızılıwǵa qarsı turaqlı hám bekkem etedi<ref name="Definitive Guide"/>. 2010-jıldıń gúzinde AQSHta remonttan keyingi birliklerde hám Yaponiyada óndiris birliklerinde qollanılǵan Philips vintlerin pentalob vintleri almastıra basladı<ref name="reuters iP4 screws 1">{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/idUSLNE70K02T20110121?loomia_ow=t0:s0:a49:g43:r2:c0.137380:b41167378:z0|title=Apple tightens the screw on iPhone 4|work=Reuters|access-date=January 21, 2011| sáne =January 21, 2011|location=San Francisco, California|first=Gabriel|last=Madway}}</ref>. == Programmalıq támiynat == iPhone 4 sol waqıttaǵı Apple kompaniyasınıń [[IOS|iOS]] [[Mobil operaciyalıq sistema|mobil operaciyalıq sistemasınıń]] eń jańa versiyası [[IOS 4|iOS 4]] penen jetkerildi. iOS 4 kóp wazıypalı sistemanı kirgizdi, bul baǵdarlamalarǵa yadta "irkilip turıw", fonda belgili operaciyalardı orınlaw hám paydalanıwshılarǵa ekrandaǵı menyu arqalı baǵdarlamalar arasında almasıw imkaniyatın berdi<ref name="PCWorld1-multitasking">{{Web deregi | url = http://www.techhive.com/article/198296/iphone_4_multitasking.html| bet = Multitasking on Apple's iPhone 4: How Does It Work?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20151104225255/http://www.techhive.com/article/198296/iphone_4_multitasking.html| arxivsáne = 2015-jıl 4-noyabr | avtor = Perenson| at = Melissa| sáne = 2010-jıl 8-iyun | jumıs = PC World| qaralǵan sáne = 2013-jıl 14-aprel }}</ref>. Ol jáne de FaceTime di kirgizdi, bul paydalanıwshılarǵa basqa [[iPhone]], [[iPad]], [[iPod Touch]] hám Mac OS X paydalanıwshıları menen video qońırawlar ámelge asırıw imkaniyatın beredi. iPhone 4 2013-jıldıń sentyabrinde shıǵarılǵan [[iOS 7]] ge shekem qollaydı. iPhone 4 tiń salıstırmalı túrde eski apparatlıq támiynatına baylanıslı, jańa iPhone modellerinde bar kópshilik funkciyalar qurılmada joq; iOS 7 ge tiyisli olar Siri, 3D kartalar hám almagezek navigaciya, AirDrop, AirPlay kóshiriw, tikkeley kamera filtrleri, panorama rejimi hám iOS 7 kirgizgen ayırım vizual effektlerdi óz ishine aladı, mısalı, móldir interfeys elementlerin buldırlastırıw, bas ekrandaǵı parallaks effekti hám janlı fon súwretleri<ref name="ars-ios7-iphone4">{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/apple/2013/09/new-lease-on-life-or-death-sentence-ios-7-on-the-iphone-4/| bet = New lease on life or death sentence? iOS 7 on the iPhone 4| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161221112629/http://arstechnica.com/apple/2013/09/new-lease-on-life-or-death-sentence-ios-7-on-the-iphone-4/| arxivsáne = 2016-jıl 21-dekabr | avtor = Cunningham| at = Andrew| sáne = 2013-jıl 18-sentyabr | jumıs = Ars Technica| qaralǵan sáne = 2013-jıl 22-dekabr }}</ref>. Biraq jáne de sol sheklewlerge ushırasa da, iOS 7.1 iPhone 4 te operaciyalıq sistemanıń jumısın biraz jaqsıladı. iOS 7, atap aytqanda iOS 7.1.2, iPhone 4 ti qollaytuǵın iOS tiń aqırǵı versiyası. iPhone 4s ten ayırmashılıǵı, iPhone 4 jumıs islewindegi mashqalalarǵa baylanıslı iOS 8 jańalanıwın almadı<ref name="ars-tenten8requirements">{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/apple/2014/06/psa-the-idevices-and-macs-that-will-support-ios-8-and-os-x-10-10/| bet = PSA: The iDevices and Macs that will support iOS 8 and OS X 10.10| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140603151731/http://arstechnica.com/apple/2014/06/psa-the-idevices-and-macs-that-will-support-ios-8-and-os-x-10-10/| arxivsáne = 2014-jıl 3-iyun | avtor = Cunningham| at = Andrew| sáne = 2014-jıl 2-iyun | jumıs = Ars Technica| baspaxana = Condé Nast| qaralǵan sáne = 2014-jıl 3-iyun }}</ref><ref name="ars-asgood">{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/apple/2014/03/ios-7-1-on-the-iphone-4-as-good-as-its-going-to-get/| bet = iOS 7.1 on the iPhone 4: As good as it's going to get| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170409215628/https://arstechnica.com/apple/2014/03/ios-7-1-on-the-iphone-4-as-good-as-its-going-to-get/| arxivsáne = 2017-jıl 9-aprel | avtor = Cunningham| at = Andrew| sáne = 2014-jıl 10-mart | jumıs = Ars Technica| baspaxana = Condé Nast| qaralǵan sáne = 2014-jıl 3-iyun }}</ref>. == Aksessuarlar == === Bamper === [[Fayl:Apple_iPhone_4_Bumper.jpg|nobaý|Bamper korpusınıń qasındaǵı iPhone 4]] Apple telefonnıń shetlerin qorǵaw ushın Bamper dep atalatuǵın plastik hám rezina (korpustı) qabıqtı shıǵardı. Bul qabıq, sonday-aq ekrandı da belgili dárejede qorǵap, túymeler hám tesiklerdi óz ishine alıp, qosqısh hám baylanıstırǵıshlarǵa kiriwge múmkinshilik berdi<ref name="iPhone 4 Bumper review">{{Web deregi | url = http://www.pcadvisor.co.uk/reviews/pc-peripheral/3232155/apple-iphone-4-bumper-review| bet = Apple iPhone 4 Bumper review| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110508033011/http://www.pcadvisor.co.uk/reviews/pc-peripheral/3232155/apple-iphone-4-bumper-review/| arxivsáne = 2011-jıl 8-may | avtor = Hattersley| at = Mark| sáne = 2010-jıl 16-iyul | jumıs = [[PC Advisor (magazine)|PC Advisor]]| baspaxana = [[International Data Group|IDG]]| qaralǵan sáne = 2011-jıl 30-aprel }}</ref>. Apple CDMA tarmaqları ushın iPhone 4 ti shıǵarǵanda bamperdi dawıs kúsheytiw túymesiniń tesigin keńeytip jańaladı. Jańalanǵan bamper jáne de iPhone 4s penen de úylesimli, bul kelesi áwlad iPhone bolıp, sırtqı dizaynı hám ólshemleri iPhone 4 tiń CDMA modeli menen birdey, biraq oǵan qosımsha SIM karta slotı da bar. == Qabıllaw == === Shıǵarılıwdan aldın === Shıǵarılıwdan aldınǵı qabıllaw kóbinese unamlı boldı<ref name="NYT review 1">{{Cite news|url=http://bits.blogs.nytimes.com/2010/06/23/iphone-4-reviews-the-pundits-weigh-in|title=iPhone 4 Reviews: The Pundits Weigh In|first=Nick|last=Bilton|work=The New York Times| sáne =June 23, 2010|access-date=June 25, 2010}}</ref>. Járiyalaw Gizmodo tárepinen qamtılmaǵan informaciyanı óz ishine aldı. Fox News "onı hárekette kóriw, Gizmodo-nıń buzılǵan sınaq úlgisiniń súwretlerine qarawdan ádewir kóbirek informaciya beredi" dep pikir bildirdi<ref name="fox q+a 1">{{Cite news|url=http://www.foxnews.com/scitech/2010/06/08/apple-iphone-questions-answered|title=Your iPhone 4 Questions Answered|first=Harry|last=McCracken|date=June 8, 2010|access-date=July 13, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120514062056/http://www.foxnews.com/scitech/2010/06/08/apple-iphone-questions-answered/|archivedate=May 14, 2012}}</ref>. The Independent gazetasınan Rodri Marsden "júzbe-júz video qońıraw funkciyasınıń kirgiziliwinen tısqarı, bul tańqalarlıq funkciyalar toplamı emes" dep ayttı, onıń ornına qurılmanıń "aldıńǵısınan kúshlirek, tezirek, qollanıwǵa ańsat ekenligine hám burın mashaqatlı bolǵan wazıypalardı ańsat orınlaytuǵınına" itibar qarattı<ref name="indie more powerful 1">{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/features/rhodri-marsden-you-might-not-like-it-but--jobs-has-set-the-pace-1994092.html|title=You might not like it, but Jobs has set the pace|first=Rhodri|last=Marsden|work=The Independent|date=June 8, 2010|access-date=July 13, 2010}}</ref>. [[Fayl:Medvedev_and_Steve_Jobs.jpg|nobaý|Stiv Djobs 2010-jıl 23-iyunde Rossiya Prezidenti Dmitriy Medvedevke iPhone 4 ti kórsetpekte]] CNET járiyalawǵa juwap retinde iOS ushın iMovie dıń "bul jılǵı WWDC tiykarǵı bayanatınıń eń qızıqlı bólegi" ekenin túsindirdi. Maqalada iPhone 4 tiń házirgi kameralardan ayırmashılıǵı HD kontentti jazıp alıp, soń onı sol qurılmanıń ózinde montajlay alatuǵının atap ótip, onı "haqıyqıy mobil montajlaw toplamı" dep atadı<ref name="cnet future filmmaking 1">{{Web deregi | url = http://reviews.cnet.com/8301-19512_7-20007040-233.html| bet = iMovie for iPhone 4 and the future of filmmaking| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131220054654/http://reviews.cnet.com/8301-19512_7-20007040-233.html| arxivsáne = 2013-jıl 20-dekabr | avtor = Aimonetti| at = Joe| sáne = 2010-jıl 8-iyun | baspaxana = [[CNET]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 13-iyul }}</ref>. === Sın pikirler === iPhone 4 haqqındaǵı sın pikirler kóbinese unamlı boldı. The Wall Street Journal gazetasınıń Uolt Mossbergi qurılmanı "óz klassındaǵı eń jaqsı qurılma" dep atadı<ref name="wsj top class phone 1">{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704853404575322951290405346|title=New iPhone Keeps Apple Top of Class|first=Walter|last=Mossberg|author-link=Walter Mossberg| sáne =June 20, 2010|access-date=June 25, 2010}}</ref>. Engadget onı 2010-jıldıń iyun ayında "bazardaǵı eń jaqsı smartfon" dep atadı<ref name="Engadget iPhone 4 review">{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2010/06/22/iphone-4-review| bet = iPhone 4 review| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191013003033/https://www.engadget.com/2010/06/22/iphone-4-review/| arxivsáne = 2019-jıl 13-oktyabr | avtor = Topolsky| avtorsilteme = Joshua Ryan| at = Joshua| sáne = 2010-jıl 22-iyun | baspaxana = Engadget| qaralǵan sáne = 2010-jıl 13-iyul }}</ref>. CNET iPhone 4 ke 10 nan 8.6 baha berdi, bul olardıń qálegen smartfonǵa bergen eń joqarı bahalarınıń biri edi<ref name="cnet iP4 review 1">{{Web deregi | url = http://reviews.cnet.com/smartphones/apple-iphone-4-32gb/4505-6452_7-34117595.html| bet = Apple iPhone 4 — 32&nbsp;GB — black (AT&T) Smartphone reviews| arxivurl = https://web.archive.org/web/20101203225433/http://reviews.cnet.com/smartphones//apple-iphone-4-32gb//4505-6452_7-34117595.html| arxivsáne = 2010-jıl 3-dekabr | sáne = 2010-jıl 23-iyun | baspaxana = [[CNET]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 25-iyun }}</ref>. TechRadar qurılmaǵa 5 ten 4.5 juldız berdi<ref name="TR iP4 review 1">{{Web deregi | url = http://www.techradar.com/reviews/phones/mobile-phones/apple-iphone-4-694980/review?artc_pg=15| bet = Apple iPhone 4 review| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120927084927/http://www.techradar.com/reviews/phones/mobile-phones/apple-iphone-4-694980/review?artc_pg=15| arxivsáne = 2012-jıl 27-sentyabr | avtor = Beavis| at = Gareth| sáne = 2010-jıl 25-iyun | baspaxana = [[TechRadar]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 25-iyun }}</ref>. Consumer Reports signal máselesi sebepli onı "usınıs etilgen" model sıpatında bahalamaǵanın ayttı, degen menen basqa sınaqlar boyınsha onı smartfonlar arasında eń joqarı orınǵa qoydı<ref name="consumerreports1">{{Web deregi | url = http://blogs.consumerreports.org/electronics/2010/07/apple-iphone-4-antenna-issue-iphone4-problems-dropped-calls-lab-test-confirmed-problem-issues-signal-strength-att-network-gsm.html| bet = Lab tests: Why Consumer Reports can't recommend the iPhone 4| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110219233245/http://blogs.consumerreports.org/electronics/2010/07/apple-iphone-4-antenna-issue-iphone4-problems-dropped-calls-lab-test-confirmed-problem-issues-signal-strength-att-network-gsm.html| arxivsáne = 2011-jıl 19-fevral | sáne = 2010-jıl 12-iyul | baspaxana = [[Consumer Reports]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 12-iyul }}</ref>. Engadget tan Djoshua Topolski qurılmanıń industriallıq dizaynın aldıńǵısına salıstırǵanda "kóbirek detallastırılǵan hám rawajlanǵan" dep súwretledi<ref name="Engadget iPhone 4 review"/>. === Texnikalıq mashqalalar === Ayırım paydalanıwshılar ekranda sarı reńniń payda bolıwın xabarladı, bul bir neshe kúnnen soń joǵalıp ketti. Bul qollanılǵan shiyshe laminaciyalaw jelimine baylanıslı boldı. Óndiriw tezligi sebepli, qurılma tutınıwshılarǵa jetip barǵansha jelim tolıq qurıp úlgermegen edi<ref name="VB tech issues 1">{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/2010/06/23/iphone-4-problems-crop-up-screen-discoloration-reception-issues-with-antenna-band| bet = Apple iPhone 4 problems crop up: screen discoloration, reception issues| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190903050637/https://venturebeat.com/2010/06/23/iphone-4-problems-crop-up-screen-discoloration-reception-issues-with-antenna-band/| arxivsáne = 2019-jıl 3-sentyabr | avtor = Hardawar| at = Devindra| sáne = 2010-jıl 23-iyun | baspaxana = [[Glam Media|MobileBeat]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 24-iyun }}</ref>. iPhone 4 shıǵarılǵannan bir neshe kún ótkennen keyin ayırım paydalanıwshılar tárepinen xabarlanǵan jáne bir másele — qońıraw waqtında jaqınlıq sensorınıń sezgirligi tómen bolıwı edi, sonıń nátiyjesinde bet benen sensorlı ekranǵa tiyiw qońırawlardı toqtatıw, dawısın óshirip qoyıw hám basqa nomerlerdi teriwge alıp keldi<ref name="AI prox sensor 1">{{Web deregi | url = https://www.appleinsider.com/articles/10/06/28/users_report_issues_with_iphone_4_proximity_sensor_during_calls.html| bet = Users report issues with iPhone 4 proximity sensor during calls| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100701222603/http://www.appleinsider.com/articles/10/06/28/users_report_issues_with_iphone_4_proximity_sensor_during_calls.html| arxivsáne = 2010-jıl 1-iyul | avtor = Hughes| at = Neil| sáne = 2010-jıl 28-iyun | jumıs = [[AppleInsider]]| baspaxana = Quiller Media, Inc| qaralǵan sáne = 2010-jıl 7-iyul }}</ref>. Ayırım paydalanıwshılar, ásirese jaqtılıq tómen jaǵdaylarda, iPhone 4 te túsirilgen súwretlerde geyde kók yamasa jasıl "daqlar" payda bolatuǵının bildirdi. Sonday-aq, ásirese jarıqtı qollanǵanda, aq balansı menen baylanıslı mashqalalar da anıqlandı<ref name="smh 20100823">{{Cite news|url=https://www.smh.com.au/digital-life/iphone/iphone-4-camera-rendered-useless-by-mysterious-fault-20100823-13ehb.html|first=Ben|last=Grubb|title=iPhone 4 camera rendered 'useless' by mysterious fault| sáne =August 23, 2010|access-date=February 21, 2020}}</ref><ref name="macworld-cameratint">{{Web deregi | url = https://www.macworld.com/article/1152434/iphone4flashissues.html| bet = Some iPhone 4 cameras have yellowing problem| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200507080441/https://www.macworld.com/article/1152434/iphone4flashissues.html| arxivsáne = 2020-jıl 7-may | avtor = Kelly| at = Heather| sáne = 2010-jıl 30-iyun | jumıs = MacWorld| baspaxana = IDG Communications, Inc.| qaralǵan sáne = 2013-jıl 20-dekabr }}</ref>. ==== Antenna ==== [[Fayl:Kuba_esperantistino_fotas_per_iPhone_4.jpg|nobaý|Qız iPhone 4 penen súwretke túsirip atır, Gavana, Kuba, 2015-jıl.]] iPhone 4 satıwǵa shıǵarılǵannan keyin aradan kóp ótpey, ayırım paydalanıwshılar telefonnıń tómengi shep tárepin uslaǵanda signal kúshiniń tómenleytuǵının xabarladı. Bul eki antennanı bólip turatuǵın eki orınnıń birin tutastırıp, signal qabıllawı tómen bolǵan ayırım aymaqlarda qońırawlardıń úziliwine alıp keldi<ref name="gizmodo reception 1">{{Web deregi | url = https://gizmodo.com/5571171/iphone-4-loses-reception-when-you-hold-it-by-the-antenna-band| bet = iPhone 4 Loses Reception When Holding it By Antenna Band?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100722003653/http://gizmodo.com/5571171/iphone-4-loses-reception-when-you-hold-it-by-the-antenna-band| arxivsáne = 2010-jıl 22-iyul | avtor = Chen| at = Jason| sáne = 2010-jıl 24-iyun | baspaxana = [[Gizmodo]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 24-iyun }}</ref><ref name="TA Australia fans">{{Cite news|url=http://www.theage.com.au/digital-life/iphone/iphone-4-fault-fails-to-surface-for-sydney-fans-20100730-10zsp.html|title=iPhone 4 fault fails to surface for Sydney fans| sáne =July 31, 2010|access-date=July 31, 2010|first=Melissa|last=Singer}}</ref><ref name="BDI reception 1">{{Web deregi | url = http://www.blogdoiphone.com/2010/07/inedito-teste-de-recepcao-do-iphone-4-com-as-operadoras-brasileiras| bet = Teste de Recepção do iPhone 4| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200507080454/https://blogdoiphone.com/2010/07/inedito-teste-de-recepcao-do-iphone-4-com-as-operadoras-brasileiras/| arxivsáne = 2020-jıl 7-may | sáne = 2010-jıl 19-iyul | baspaxana = Blog do iPhone| qaralǵan sáne = 2010-jıl 9-avgust }}</ref>. Oǵan juwap retinde Apple kompaniyası málimleme járiyalap, tutınıwshılarǵa qońıraw etiw yamasa qabıllaw waqtında "telefonnıń tómengi shep múyeshin uslawdan saqlanıw" kerekligin másláhát etti<ref name="BBC holding device 1">{{Cite news|last=Cellan-Jones|first=Rory|title=Apple issues advice to avoid iPhone flaw|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/8761240.stm|publisher=BBC News Online|access-date=June 25, 2010| sáne =June 25, 2010}}</ref>. Ishki dárejede, joqarı dárejeli antenna qánigesi Ruben Kabalero bas direktor Stiv Djobsqa antenna dizaynı qońırawlardıń úziliwine alıp keliwi múmkinligi haqqında táshwishin bildirgen edi<ref>{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-07-15/apple-engineer-said-to-have-told-jobs-last-year-about-iphone-antenna-flaw|title=Apple Worker Said to Tell Jobs IPhone Might Cut Calls|date=July 15, 2010|access-date=December 5, 2019}}</ref>. Usı mashqalanıń nátiyjesinde, 2010-jıldıń 2-iyulinde xabar etilgenindey, bir neshe iPhone 4 paydalanıwshıları [[Apple Inc.|Apple]] hám AT&T kompaniyalarına qarsı aldaw, itibarsızlıq, bilip turıp jalǵan maǵlıwmat beriw hám kemshilikli dizayn sebepli sud isin qozǵawdı jobalastırǵan. Bul huqıqıy talap huqıq firması tárepinen baslandı, olar Apple ǵa qarsı sud isine narazı iPhone 4 satıp alıwshılardı jıynaw ushın veb-sayt dúzdi<ref name="sky sued 1">{{Web deregi | url = http://news.sky.com/skynews/Home/Technology/iPhone-4-Apple-Is-Sued-After-Complaints-Of-Reception-Problems-With-The-New-Smartphone/Article/201007115658175| bet = iPhone 4: Apple Is Sued After Complaints Of Reception Problems With The New Smartphone| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100705121853/http://news.sky.com/skynews/Home/Technology/iPhone-4-Apple-Is-Sued-After-Complaints-Of-Reception-Problems-With-The-New-Smartphone/Article/201007115658175| arxivsáne = 2010-jıl 5-iyul | avtor = Hewage| at = Tim| sáne = 2010-jıl 2-iyul | baspaxana = [[Sky News]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 4-iyul }}</ref><ref name="yahoo sued 1">{{Web deregi | url = https://news.yahoo.com/s/nm/20100701/tc_nm/us_apple_lawsuits| bet = Consumers sue Apple over iPhone antenna problems| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100705181954/http://news.yahoo.com/s/nm/20100701/tc_nm/us_apple_lawsuits| arxivsáne = 2010-jıl 5-iyul | avtor = Madway, Gabriel| sáne = 2010-jıl 1-iyul | baspaxana = [[Yahoo! News]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 4-iyul }}</ref>. Sol kúni keyinirek, Apple jáne bir málimleme járiyalap, "signal sızıqlarınıń kúshli tómenlewiniń" sebebin anıqlaǵanın bildirdi. Apple kompaniyası kórsetiletuǵın signal sızıqları sanın esaplaw ushın qollanǵan formulasınıń "pútkilley nadurıs" ekenin túsindirdi. Apple bul "qáteni" dúzetiwge hám bir neshe hápte ishinde baǵdarlamalıq támiynat jańalanıwın shıǵarıwǵa wáde berdi. Bul qáte [[IPhone (1-áwlad)|dáslepki iPhone]] nan baslap orın alǵan edi. The New York Times gazetası "bul uzaq waqıttan beri dawam etip kiyatırǵan mashqalanıń burın anıqlanbaǵanı tańqalarlı" dep pikir bildirdi<ref name="NYT signal bars 1">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/07/03/technology/03apple.html|title=Apple Acknowledges Flaw in iPhone Signal Meter|last=Helft|first=Miguel| sáne =July 2, 2010|work=The New York Times|access-date=July 2, 2010}}</ref>. Consumer Reports dáslep iPhone 4 tiń signal mashqalaları "ózgeshe emes hám úlken áhmiyetke iye bolmawı múmkin" dep málimledi hám signal joǵalıwı pútkil smartfon sanaatında ushırasatuǵın mashqala ekenin atap ótti. Bul sonshelli úlken mashqala edi, Apple kompaniyası saxnada rásmiy keshirim soradı. Erteńine jurnal qońırawlardıń úziliw jaǵdaylarına ushıraǵannan keyin óz poziciyasın ózgertti<ref name="CR signal issue 1">{{Web deregi | url = http://blogs.consumerreports.org/electronics/2010/07/apple-iphone-4-antenna-problems-dropped-calls-att-signals-bars-os-software-bugs-glitches-os-os4-iphone4-reception-problems-in.html| bet = Consumer Reports Electronics Blog: iPhone 4's supposed signal woes aren't unique, and may not be serious| arxivurl = https://web.archive.org/web/20101204002618/http://blogs.consumerreports.org/electronics/2010/07/apple-iphone-4-antenna-problems-dropped-calls-att-signals-bars-os-software-bugs-glitches-os-os4-iphone4-reception-problems-in.html| arxivsáne = 2010-jıl 4-dekabr | sáne = 2010-jıl 2-iyul | baspaxana = Blogs.consumerreports.org| qaralǵan sáne = 2010-jıl 11-noyabr }}</ref>. Jurnal baqlanatuǵın ortalıqta sınaqlar ótkizip, nátiyjelerdi aldıńǵı áwlad iPhone ları menen salıstırǵannan soń Apple kompaniyasınıń túsindirmesin qabıl etpedi. Ol tómengi shep antenna sańlaǵın jabıstırıwshı lenta menen jabıwdıń mashqalanı sheshiwdiń bir usılı ekenin atap ótti, biraq "jabıstırıwshı lenta qollanbay jaqsı isleytuǵın iPhone qáleytuǵın" tutınıwshılarǵa onıń ornına [[IPhone 3GS|iPhone 3GS]] tı satıp alıwdı usınıs etti<ref name="consumerreports1"/>. Jurnal jáne de iPhone 4 ti Apple tárepinen satılatuǵın hám antenna menen tikkeley baylanıstı boldırmaytuǵın ramka tárizli qaplama — Bumper menen sınap kórip, onıń mashqalanı sheshetuǵının xabarladı<ref name="CR bumper 1">{{Web deregi | url = http://blogs.consumerreports.org/electronics/2010/07/apple-iphone4-iphone-4-bumper-case-fixes-antenna-issue-problem-signal-loss-tested-verified-consumer-reports-labs-quick-fix.html| bet = Apple's Bumper case alleviates the iPhone 4 signal-loss problem| arxivurl = https://web.archive.org/web/20101204161703/http://blogs.consumerreports.org/electronics/2010/07/apple-iphone4-iphone-4-bumper-case-fixes-antenna-issue-problem-signal-loss-tested-verified-consumer-reports-labs-quick-fix.html| arxivsáne = 2010-jıl 4-dekabr | avtor = Reynolds| at = Paul| sáne = 2010-jıl 13-iyul | jumıs = [[Consumer Reports]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 13-iyul }}</ref>. CNN Consumer Reports tiń az muǵdardaǵı duct tape tiń iPhone 4 tiń qońırawlar úzilisi mashqalasın nátiyjeli túrde sheshkenin tastıyıqlaǵan málimlemesin qaytaladı<ref name="CNN duct tape fix 1">{{Web deregi | url = http://www.cnn.com/2010/TECH/mobile/07/13/iphone.4.duct.tape/index.html?hpt=C1| bet = Got an iPhone 4? You may need duct tape| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100717043712/http://www.cnn.com/2010/TECH/mobile/07/13/iphone.4.duct.tape/index.html?hpt=C1| arxivsáne = 2010-jıl 17-iyul | avtor = Sutter| at = John D.| sáne = 2010-jıl 13-iyul | jumıs = CNN| baspaxana = Warner Bros. Discovery, Inc| qaralǵan sáne = 2010-jıl 13-iyul }}</ref>. 2010-jılı 16-iyulde, jurnalistler ushın Apple kompaniyasınıń antenna dizayn laboratoriyasına jeke sayaxattı óz ishine alǵan baspasóz konferenciyasında, [[Stiv Djobs]] Apple kompaniyasınıń barlıq iPhone 4 iyelerine antenna mashqalasın sheshiwge járdem beriw ushın biypul qaplama beriwin hám álleqashan Bumper satıp alǵan paydalanıwshılarǵa qarjını qaytarıp beriwin járiyaladı. Biypul qaplama usınısı 2010-jıldıń 30-sentyabrine shekem jaramlı bolıp, sol waqıtta Apple jaǵdaydı qayta bahalaytuǵın edi<ref name="NYT free cases 1">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/07/17/technology/17apple.html|title=Apple Offers Free Cases to Address iPhone Issue| sáne =July 16, 2010|access-date=February 24, 2017}}</ref><ref name="MSNSC free bumpers 1">{{Web deregi | url = https://www.nbcnews.com/id/38263228| bet = Apple gives free bumpers to all iPhone 4 owners| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141228230643/http://www.nbcnews.com/id/38263228/| arxivsáne = 2014-jıl 28-dekabr | avtor = Rothman| at = Wilson| sáne = 2010-jıl 17-iyul | jumıs = [[NBC News]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 17-iyul }}</ref>. Biypul qaplama alıw ushın, iyeler 2010-jıldıń 22-iyulınan 30-sentyabrine shekem [[App Store]] da ornatılǵan arnawlı qosımsha arqalı tilek-ótinish ete alatuǵın edi. Djobs jáne de Apple niń barlıq telefon iyeleri ushın jetkilikli Bumper islep shıǵara almaytuǵının, biraq jetkizip beriw dereklerin izlestirip, hár túrli qaplamalardı usınıs etetuǵının bildirdi<ref name="Apple offers free iPhone 4 cases">{{Cite news|title=Apple offers free iPhone 4 cases|url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-10665424|publisher=BBC News Online|access-date=July 19, 2010| sáne =July 16, 2010}}</ref>. sonıń menen bir qatarda, Djobs AppleCare niń maǵlıwmatlarına tiykarlanıp, barlıq iPhone 4 paydalanıwshılarınıń tek 0.55 procenti ǵana bul mashqala boyınsha kompaniyaǵa shaǵım etkenin, al Apple ǵa qaytarılǵan telefonlar sanı 1.7 procent ekenin — bul telefonnıń birinshi ayında qaytarılǵan iPhone 3GS modelleriniń sanınan 4.3 procent az ekenin keltirip ótti.<ref name="Apple offers free iPhone 4 cases" /> Consumer Reports bul sheshimniń turaqlı emes ekenin, biraq jaqsı birinshi qádem ekenin atap ótti<ref name="CNN bumper fix 1">{{Cite news|last=Sutter|first=John D.|url=http://www.cnn.com/2010/TECH/mobile/07/16/consumer.reports.iphone.case|title=Bumper and all, Consumer Reports still doesn't recommend iPhone 4|publisher=CNN|date=July 17, 2010|access-date=July 17, 2010}}</ref>. Degen menen, Djobs mashqalanı sheshiwdiń anıq waqtın kórsetpegenlikten hám biypul bumper usınısı tek waqtınsha sheshim bolǵanlıqtan, PC World iPhone 4 ti óziniń "Eń jaqsı 10 mobil telefon" diziminen alıp taslawǵa hám oǵan kútiw rejimindegi reyting beriwge qarar etti<ref name="PCW re-rated 1">{{Web deregi | url = http://www.pcworld.com/article/201320/iphone_4_why_weve_reconsidered_its_rating.html| bet = iPhone 4: Why We've Reconsidered Its Rating| arxivurl = https://web.archive.org/web/20101125215639/http://www.pcworld.com/article/201320/iphone_4_why_weve_reconsidered_its_rating.html| arxivsáne = 2010-jıl 25-noyabr | avtor = Mies| at = Ginny| sáne = 2010-jıl 17-iyul | baspaxana = PC World| qaralǵan sáne = 2010-jıl 17-iyul }}</ref>. Antenna mashqalasına baylanıslı unamsız media dıqqatına qaramastan, ChangeWave Research kompaniyasınıń 2010-jıldıń avgust ayındaǵı sorawnamasına sáykes, iPhone 4 paydalanıwshılarınıń 72 procenti óz iPhone 4 inen "júdá qanaatlanǵanın" bildirgen<ref name="PCW users satisfied 1">{{Web deregi | url = http://www.pcworld.com/article/202625/survey_most_iphone_4_users_very_satisfied.html?tk=hp_blg| bet = Survey: Most iPhone 4 Users 'Very Satisfied'| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100915102445/http://www.pcworld.com/article/202625/survey_most_iphone_4_users_very_satisfied.html?tk=hp_blg| arxivsáne = 2010-jıl 15-sentyabr | sáne = 2010-jıl 5-avgust | baspaxana = PCWorld| qaralǵan sáne = 2010-jıl 11-noyabr }}</ref>. GSM iPhone 4 2013-jıldıń sentyabr ayında óndiristen alıp taslanǵanǵa shekem ózgerissiz satılıwın dawam etti, al CDMA iPhone 4 hám barlıq iPhone 4S modelleri bul mashqalanıń júz beriwiniń aldın alıw ushın jetilistirilgen antenna dizaynına iye boldı. == Kosmostaǵı iPhone-lar == 2011-jılı arnawlı qosımsha menen támiyinlengen eki iPhone 4 qurılması Xalıqaralıq kosmos stanciyasına STS-135 missiyasında kosmos kemesi menen alıp barıldı<ref name="paul2">{{Web deregi | url = http://www.pcworld.com/article/230166/apples_iphone_4_hired_as_tricorder_for_space_station.html#tk.mod_rel| bet = Apple's iPhone 4 Hired as Tricorder for Space Station| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200507080636/https://www.pcworld.com/article/230166/apples_iphone_4_hired_as_tricorder_for_space_station.html#tk.mod_rel| arxivsáne = 2020-jıl 7-may | avtor = Paul| at = Ian| sáne = 2011-jıl 13-iyun | jumıs = PCWorld| baspaxana = IDG Communications, Inc.| qaralǵan sáne = 2015-jıl 29-noyabr }}</ref>. Qurılmalar sensorlar hám arnawlı qosımshadan paydalanıp, hár túrli tájiriybelerde qollanıldı.<ref name="paul2" /> == Derekler == [[Kategoriya:IPhone]] {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 1ps66ti0v4rpj9qjcfv9j3k8h5t6umo 4 23879 276789 276647 2026-10-29T12:01:25Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 276789 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25758}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 2 || [[User:Qaraqalpaqpan|<span style="color:gray">Qaraqalpaqpan</span>]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}} |- | 3 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:5295}}]] || {{Permissions|Bekan88}} |- | 4 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|<span style="color:gray">Srajatdin Usnatdinov</span>]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}} |- | 5 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4434}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}} |- | 6 || [[User:Inosham|<span style="color:gray">Inosham</span>]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}} |- | 7 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|<span style="color:gray">Abdullaeva Shaxnoza-Banu</span>]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}} |- | 8 || [[User:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2563}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}} |- | 9 || [[User:Рахман3|<span style="color:gray">Рахман3</span>]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}} |- | 10 || [[User:Rabiga Shabatova|<span style="color:gray">Rabiga Shabatova</span>]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1653}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}} |- | 11 || [[User:PirjanovNurlan|<span style="color:gray">PirjanovNurlan</span>]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}} |- | 12 || [[User:Anas1712|<span style="color:gray">Anas1712</span>]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}} |- | 13 || [[User:Qarahat|<span style="color:gray">Qarahat</span>]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}} |- | 14 || [[User:Gozzalina|<span style="color:gray">Gozzalina</span>]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}} |- | 15 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:927}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 16 || [[User:Kuwanishbek|<span style="color:gray">Kuwanishbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}} |- | 17 || [[User:AlefZet|<span style="color:gray">AlefZet</span>]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}} |- | 18 || [[User:Aysabirlijol|<span style="color:gray">Aysabirlijol</span>]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}} |- | 19 || [[User:Umarxon III|<span style="color:gray">Umarxon III</span>]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:618}}]] || {{Permissions|Umarxon III}} |- | 20 || [[User:Baurzhanuly|<span style="color:gray">Baurzhanuly</span>]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}} |- | 21 || [[User:Biypona|<span style="color:gray">Biypona</span>]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}} |- | 22 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:488}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}} |- | 23 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|<span style="color:gray">Bazarbaeva Eleonora</span>]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}} |- | 24 || [[User:QRNKS|<span style="color:gray">QRNKS</span>]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}} |- | 25 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 26 || [[User:Mrshaxas|<span style="color:gray">Mrshaxas</span>]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}} |- | 27 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 28 || [[User:Muxammedqudaynazarov|<span style="color:gray">Muxammedqudaynazarov</span>]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}} |- | 29 || [[User:Qareken Balasi|Qareken Balasi]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:333}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}} |- | 30 || [[User:Begdullaman|Begdullaman]] || [[Special:Contributions/Begdullaman|{{formatnum:330}}]] || {{Permissions|Begdullaman}} |- | 31 || [[User:AbzalM|AbzalM]] || [[Special:Contributions/AbzalM|{{formatnum:327}}]] || {{Permissions|AbzalM}} |- | 32 || [[User:Nurlibek Urgenichbaev|<span style="color:gray">Nurlibek Urgenichbaev</span>]] || [[Special:Contributions/Nurlibek Urgenichbaev|{{formatnum:297}}]] || {{Permissions|Nurlibek Urgenichbaev}} |- | 33 || [[User:BEGJIGIT|<span style="color:gray">BEGJIGIT</span>]] || [[Special:Contributions/BEGJIGIT|{{formatnum:252}}]] || {{Permissions|BEGJIGIT}} |- | 34 || [[User:Saxibjamal Esemuratova|<span style="color:gray">Saxibjamal Esemuratova</span>]] || [[Special:Contributions/Saxibjamal Esemuratova|{{formatnum:239}}]] || {{Permissions|Saxibjamal Esemuratova}} |- | 35 || [[User:Pirnazarova|<span style="color:gray">Pirnazarova</span>]] || [[Special:Contributions/Pirnazarova|{{formatnum:221}}]] || {{Permissions|Pirnazarova}} |- | 36 || [[User:Holder|<span style="color:gray">Holder</span>]] || [[Special:Contributions/Holder|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|Holder}} |- | 37 || [[User:Miracle0302|<span style="color:gray">Miracle0302</span>]] || [[Special:Contributions/Miracle0302|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Miracle0302}} |- | 38 || [[User:Begjigit|<span style="color:gray">Begjigit</span>]] || [[Special:Contributions/Begjigit|{{formatnum:208}}]] || {{Permissions|Begjigit}} |- | 39 || [[User:Kmoksy|<span style="color:gray">Kmoksy</span>]] || [[Special:Contributions/Kmoksy|{{formatnum:207}}]] || {{Permissions|Kmoksy}} |- | 40 || [[User:ДолбоЯщер|<span style="color:gray">ДолбоЯщер</span>]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:196}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}} |- | 41 || [[User:NurkaArzay|<span style="color:gray">NurkaArzay</span>]] || [[Special:Contributions/NurkaArzay|{{formatnum:173}}]] || {{Permissions|NurkaArzay}} |- | 42 || [[User:Gúlxan Medetbekovna|<span style="color:gray">Gúlxan Medetbekovna</span>]] || [[Special:Contributions/Gúlxan Medetbekovna|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Gúlxan Medetbekovna}} |- | 43 || [[User:Bakhit|<span style="color:gray">Bakhit</span>]] || [[Special:Contributions/Bakhit|{{formatnum:164}}]] || {{Permissions|Bakhit}} |- | 44 || [[User:Melek jurnalist|<span style="color:gray">Melek jurnalist</span>]] || [[Special:Contributions/Melek jurnalist|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Melek jurnalist}} |- | 45 || [[User:DARIO SEVERI|<span style="color:gray">DARIO SEVERI</span>]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:148}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}} |- | 46 || [[User:Jannazarova Sh|<span style="color:gray">Jannazarova Sh</span>]] || [[Special:Contributions/Jannazarova Sh|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Jannazarova Sh}} |- | 47 || [[User:Jámiy|<span style="color:gray">Jámiy</span>]] || [[Special:Contributions/Jámiy|{{formatnum:133}}]] || {{Permissions|Jámiy}} |- | 48 || [[User:İmmortalance|<span style="color:gray">İmmortalance</span>]] || [[Special:Contributions/İmmortalance|{{formatnum:131}}]] || {{Permissions|İmmortalance}} |- | 49 || [[User:Romaine|<span style="color:gray">Romaine</span>]] || [[Special:Contributions/Romaine|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Romaine}} |- | 50 || [[User:Kagansky|<span style="color:gray">Kagansky</span>]] || [[Special:Contributions/Kagansky|{{formatnum:124}}]] || {{Permissions|Kagansky}} {{/end}} c3ua7vv4iet861r5tw9s2zbiru6p5sx 0 24106 276852 213846 2026-10-29T22:06:35Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276852 wikitext text/x-wiki [[Sport|Sportta]] '''hár tárepleme oyınshı''' (yamasa '''universal oyınshı''') ‒ bul bir neshe poziciyalarda jaqsı oynay alatuǵın oyınshı. Bul termin jiyi qollanılatuǵın sport túrlerine [[futbol]], [[basketbol]], amerikalı futbol, [[beysbol]], [[regbi]], regbi-liga, softbol, muz xokkeyi hám suw polosı kiredi. Bul termin barlıq sport túrlerinde fantaziya ligalarında qollanılıwı sebepli keń tarqalǵan, biraq regbi hám regbi-ligada kommentatorlar tárepinen oyınshınıń hár táreplemeliligin tán alıw ushın jiyi qollanıladı. Bul terminniń oyınshını sıpatlaw ushın qollanılıwı ayırım jaǵdaylarda jasırın maqtaw bolıwı múmkin, óytkeni ol oyınshınıń bir poziciyada qánigelesiw ushın jetkilikli dárejede jaqsı emes ekenin bildiredi (yaǵnıy, barlıq kásiplerdi biletuǵın, biraq hesh birinde sheber emes adam). == Futbol == [[Futbol|Futbolda]], basqa sport túrleri sıyaqlı, universal oyınshı maydannıń bir neshe [[Futbol poziciyaları|poziciyalarında]] oynay aladı. Házirgi waqıtta, kásiplik dárejedegi kópshilik maydan oyınshıları, ásirese yarım qorǵawshılar, bir neshe poziciyalarda oynay aladı. Eń keń tarqalǵan qos rol - bul oraylıq qorǵawshınıń shep yamasa oń jaq tolıq qorǵawshı poziciyasında oynawı. Bul kóbinese baslawshı tolıq qorǵawshılardıń jaraqatlanıwı sebepli júz beredi. Oraylıq qorǵawshılar ádette uzınıraq, ástenirek hám toptı kesip ótkeriw hám hújim oyınında texnikalıq jaqtan kemirek bolǵanlıqtan, bunday poziciya ózgerisi kóbinese oyınshınıń ádettegi tolıq qorǵawshılarǵa qaraǵanda kóbirek qorǵanıw poziciyasında qalıwın támiyinleytuǵın taktikalıq ózgeris penen birge júredi. Basqa keń tarqalǵan qos rol - bul tezirek hújim oyınshılarınıń hújimshi, qanat oyınshısı yamasa usı eki roldiń kombinaciyası - «qanat-hújimshi» sıpatında qollanılıwı. Mısallar arasında [[Real Madrid C.F.|Real Madridtiń]] francuz oyınshısı Eduardo Kamavinga bar, ol yarım qorǵawshı bolıp, sonday-aq shep jaq tolıq qorǵawshı yamasa qanat oyınshısı rolinde de oynay aladı. Ispaniyalı Serxi Roberto 2016 hám 2018-jıllar aralıǵında [[FC Barcelona|Barselonada]] tolıq qorǵawshı, oraylıq qorǵawshı, yarım qorǵawshı hám qanat oyınshısın qosqanda jeti túrli poziciyada oynaǵan. [[Manchester United|Manchester Yunaytedtiń]] Fil Djonsı oń jaq tolıq qorǵawshı hám oraylıq qorǵawshı retinde paydalanılǵan, sonday-aq geyde yarım qorǵawshı rolin de atqarǵan. Basqa bir qorǵawshı, daniyalı Byorn Paulsen qanatta yamasa yarım qorǵawdıń orayında da sheber, sonday-aq ásirese onıń komandaları utılıp atırǵanda soqqı beriwshi rolin de tabıslı atqarǵan. [[Liverpul (futbol klubı)|Liverpul]] ushın 200 den aslam liga oyınların ótkergen Djeyms Milner oraylıq yarım qorǵawshı, tolıq qorǵawshı, qanat oyınshısı hám hátte soqqı beriwshi poziciyalarında oynaǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.skysports.com/football/news/15117/11981629/james-milner-virgil-van-dijk-vincent-kompany-versatility-and-more| bet = James Milner: Virgil van Dijk, Vincent Kompany, versatility and more| til = en| jumıs = Sky Sports| qaralǵan sáne = 2020-jıl 24-noyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.espn.co.uk/football/blog/espn-fc-united/68/post/2466499/james-milner-versatility-makes-him-elite-without-the-fanfare| bet = Macintosh: Milner elite but without fanfare| sáne = 2015-jıl 26-may | til = en| jumıs = ESPN.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 24-noyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.liverpoolecho.co.uk/sport/football/football-news/incredible-james-milner-masters-another-15525891| bet = Incredible James Milner masters yet ANOTHER position| avtor = Squires| at = Theo| sáne = 2018-jıl 9-dekabr | til = en| jumıs = Liverpool Echo| qaralǵan sáne = 2020-jıl 24-noyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/james-milner-manchester-city-and-england-player-has-now-played-every-position-except-goal-and-centre-back-9937620.html| bet = James Milner: Manchester City and England player has now played in every position except in goal and centre-back| sáne = 2014-jıl 20-dekabr | til = en| jumıs = The Independent| qaralǵan sáne = 2020-jıl 24-noyabr }}</ref>. Qıtay milliy komandasınıń oyınshısı Yu Dabao óz karerasın soqqı beriwshi sıpatında baslaǵan, biraq onıń [[Futbol klubı|klubı]] Beyjiń Goanǵa Rodjer Shmidt basshılıq etkennen berli qorǵanıw hám hújim arasında ótip júrgen. Ivaylo Yordanov, Li Makkallox, Magnus Erlingmark hám ásirese Ruud Gullit maydannıń kóp poziciyalarında oynaǵan, gollandiyalı oyınshı bolsa bir oyınnıń ózinde almastırıwlar sebepli payda bolǵan boslıqlardı toltırıw ushın poziciyaların ózgerte alıw qábiletine iye bolǵan. Burınǵı irlandiyalı xalıqaralıq oyınshı Djon O'Shi Manchester Yunaytedtegi xızmeti dawamında barlıq poziciyalarda oynaǵanı menen tanılǵan. Bunnan da burınıraq, ayırım futbolshılar joqarı dárejeli hár táreplilik kórsetken: urıstan aldınǵı hám eki urıs aralıǵındaǵı dáwirlerde Everton hám [[Liverpul (futbol klubı)|Liverpulda]] joqarı dárejeli futbol oynaǵan Bill Leysi óz karerasında dástúrli on bir poziciyanıń hámmesinde (10 maydan oyınshısı plyus dárwazaman) oynaǵan; óz watanı Uelste de, Italiyanıń [[Yuventus (futbol klubı)|Yuventusında]] da ápsanaǵa aylanǵan Djon Charlz óz oynaw dáwirinde hám soqqı beriwshi, hám oraylıq qorǵawshı bolǵan; al 1966-jılǵı FIFA Dúnya Kubogınıń jeńimpazı Martin Piters Vest Xem Yunayted ushın barlıq poziciyalarda, sonıń ishinde ayrıqsha qıyın jaǵdaylarda dárwazaman poziciyasında da oynaǵan. Hayal-qızlar oyınında, Qıtaydıń Van Shanshan hám Qurama Shtatlardıń Kristal Dann, sonday-aq nemis oyınshıları Simone Lauder hám Linda Bresonik sıyaqlı belgili mısallar bar. Ayırım maydan oyınshıları da jaqsı almastırıwshı [[Dárwazaman (futbol)|dárwazamanlar]] bolǵan, mısalı, Fil Yagelka, Yan Koller (dáslep dárwazaman bolıp tayarlanǵan, keyin soqqı beriwshige aylanǵan) hám Kosmin Moci<ref>{{Web deregi | url = https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/liverpool/11094410/Liverpool-v-Ludogorets-Razgrad-When-defender-Cosmin-Moti-was-hero-of-penalty-shoot-out-playing-in-goal.html| bet = Liverpool v Ludogorets Razgrad: When defender Cosmin Moti was hero of penalty shoot-out - playing in goal| arxivurl = https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/liverpool/11094410/Liverpool-v-Ludogorets-Razgrad-When-defender-Cosmin-Moti-was-hero-of-penalty-shoot-out-playing-in-goal.html| arxivsáne = 2022-jıl 12-yanvar | avtor = Burt| at = Jason| sáne = 2014-jıl 13-sentyabr }}</ref>. Biraq dárwazamanlardıń maydan oyınshısı sıpatında oynawı júdá siyrek ushırasadı; mısalı, 2005-jılı [[Manchester City F.C.|Manchester Sitidiń]] Midlsbro menen bolǵan oyınında Devid Djeyms usılay oynaǵan. Ayırımları [[Erkin soqqı (futbol)|erkin soqqı]] hám [[Penalti (futbol)|penalti]] boyınsha qánigeler bolıwı múmkin (Rojerio Seni, Xose Luis Chilavert, Xorxe Kampos hám t.b.), biraq olar tolıq maydan oyınshısı rolin atqarmaydı. == Beysbol == [[Fayl:Andrew_Romine_on_September_18,_2011.jpg|oñğa|nobaý|2017-jılı Endryu Romin Úlken Liga Beysbol oyınında toǵız poziciyanıń hámmesinde oynaǵan besinshi oyınshı boldı<ref>{{Cite news|last1=Beck|first1=Jason|title=Nine for Romine: Tiger plays every position|url=https://www.mlb.com/news/andrew-romine-plays-all-9-positions-in-1-game-c256945836|access-date=21 November 2020|work=[[MLB.com]]|publisher=[[Major League Baseball]]| sáne =September 30, 2017| til =en}}</ref>.]] [[Beysbol|Beysbolda]], '''universal oyınshı''' - bul bir neshe hár túrli poziciyalarda oynay alatuǵın oyınshı. Ulıwma alǵanda, hárbir Úlken Liga Beysbol komandasında universal oyınshı dep sıpatlanatuǵın keminde bir oyınshı bar. Kópshilik kásiplik komandalarda eki túrli universal oyınshılar bar. «Universal maydan ishindegi oyınshılar» bar, olar ádette maydannıń barlıq ishki poziciyalarında (hám geyde qaltalı poziciyasında) oynaydı. Universal sırtqı maydan oyınshıları yamasa «tórtinshi sırtqı maydan oyınshıları» hár qıylı waqıtlarda úsh sırtqı maydan poziciyasınıń hámmesinde oynaydı. Geyde eki wazıypanı birgelikte atqaratuǵın oyınshılar da boladı. Universal oyınshılar ádette awısıq orınlıǵınan shıǵatuǵın oyınshılar boladı, biraq bul bárhama emes. Kóbinese, úlken ligada juldız bolıw perspektivası joqarı bolmaǵan oyınshılar úlken liga klublarına awısıq talant retinde kóbirek jaǵımlı kóriniw ushın qosımsha poziciyalardı úyrenedi. Jaslar beysbolında hám geyde kolledj beysbolında úshinshi túrdegi universal oyınshı kóbirek ushırasadı - pitcher hám poziciyalıq oyınshı retinde ekewinde de oynawǵa jetkilikli talantlı oyınshı. Bunday adamdı sıpatlaw ushın «universal oyınshı» termini ádette qollanılmaydı, onıń ornına «eki tárepleme oyınshı» qollanıladı. Júdá siyrek jaǵdaylarda, oyınshı joqarı kásiplik dárejede eki roldi de atqarıw talantına iye bolıwı múmkin. Beyb Rut óz karerasın pitcher retinde basladı, biraq sonshelli kúshli soqqıshı ekenligin kórsetti, qısqa waqıt eki rolde gezeklesip oynap, keyin tolıq waqıtlı poziciyalıq oyınshı boldı. Házirgi mısal - Shoxey Oxtani, ol 2016-jılı Yaponiyanıń Tınısh okean Ligasınıń Eń jaqsı toǵızlıǵına hám pitcher, hám soqqıshı retinde kirdi<ref>{{Cite news|url=http://www.espn.com/mlb/story/_/id/18208693/shohei-otani-eyeing-move-mlb-2017-season|title=Japanese MVP Shohei Otani weighing MLB move for 2018|work=ESPN.com|date=December 6, 2016|access-date=January 9, 2017}}</ref> hám házirgi waqıtta Los-Andjeles Dodjers ushın oynaytuǵın, burın Los-Andjeles Endjels ushın oynaǵan belgilengen soqqıshı / baslawshı pitcher bolıp tabıladı. == Basketbol == «Universal oyınshı» termini fantaziya basketbol ligalarınan tısqarı basketbolda siyrek qollanıladı.<ref>{{Citation |title=Fantasy basketball |date=October 14, 2013 |url=http://www.fantasybasketballmoneyleagues.com/ |access-date=2013-10-14 |publisher=fantasybasketballmoneyleagues.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20200110233928/http://www.fantasybasketballmoneyleagues.com/ |archive-date=2020-01-10}}</ref> Onıń ornına, basketbolda eki yamasa úsh hár túrli poziciyada oynay alatuǵın oyınshını sıpatlaw ushın «tviner» hám «svingmen» terminleri qollanıladı, bunnan da anıǵıraq terminler - kombo gard, poynt forvard, forvard-centr hám stretch for. == Amerika futbolı == Amerika futbolında, universal oyınshı kóbinese bir neshe poziciyalarda oynay aladı, hám olar kóbinese hám hújim, hám qorǵanıwda oynaydı. Bul koncepciya futboldıń dáslepki dáwirlerinde júdá keń tarqalǵan edi, sol waqıtta kásiplik komandalar ózleriniń eń jaqsı atletlerin múmkin bolǵanınsha kóp tárepte paydalanǵan, al almastırıwlar anaǵurlım sheklengen edi, yaǵnıy oyınshılar hújim, qorǵanıw hám «arnawlı komandalar» ushın maydanda qalıwı kerek bolǵan. Bul bir vzvodlıq sistema dep atalǵan. [[Fayl:RobinsonThrowing2.jpg|solğa|nobaý|200x200 nükte|1907-jılǵı Bredberi Robinsonnıń súwreti, ol birinshi nızamlı alǵa uzatıwdı iske asırǵan hám sporttıń birinshi úsh qáwipli oyınshısı bolǵan.]] Juwırıw, [[Pas beriw (futbol)|pas beriw]] hám tebiw qábiletine iye bolǵan úsh tárepleme qáwipli adam, futboldıń dáslepki dáwirinde, alǵa pas oylap tabılǵannan baslap Ekinshi jáhán urısı dáwirine shekem ayrıqsha keń tarqalǵan edi (mısalı, Bredberi Robinson, Tommi Xyuitt, Semmi Bo hám, onıń kolledj jıllarında, Djonni Yunitas). Futboldıń kópshilik dárejelerinde Ekinshi jáhán urısınan keyingi dáwirde, 1940-jıllardıń aqırında almastırıw sheklewleri alıp taslandı, «vzvodlaw» (hár qıylı hújim hám qorǵanıw bólimlerin paydalanıw) menen baslanıp hám aqıbetinde tolıq erkin almastırıwǵa ótti. Ortalıq hám qorǵawshı laynbeker bolǵan Chak Bednarik, 1962-jılı pensiyaǵa shıqqan, NFLdaǵı sońǵı tolıq kúnlik eki tárepleme oyınshı edi. Soǵan qaramastan, 1960-jıllardaǵı Amerika Futbol Ligası jiyi oyınshılardı bir neshe poziciyalarda paydalanǵan, ásirese tebiwshiler hám punterler (mısalı, Djordj Blanda, Pol Maguayr, Kuki Gilkrist, Djino Kappelletti hám házirgi kásiplik futboldaǵı birinshi qara tánli pleyskiker bolǵan juwırıwshı Djin Mingo hám basqalar). Jaraqat alıw qáwpi haqqında xabardarlıqtıń artıwına baylanıslı, AFL-NFL birlesiwinen berli bunday oyınshılar siyrek ushırasadı, hám haqıyqıy universal oyınshılar ádette bir poziciyada qánigelesedi (mısalı, Leyn Djonson kolledjde kvoterbek, tayt-end, qorǵanıw endi hám hújim teklı poziciyalarında oynaǵan, biraq NFLǵa draft etilgende tek hújim teklı retinde belgilengen, al Lorenco Aleksander bir neshe poziciyada oynaw uqıbı ushın «bir adamlıq topar» ataǵın alǵan, biraq NFLdaǵı karerasınıń kópshilik bólegin laynbeker retinde ótkergen<ref>{{Web deregi | url = http://www.redskins.com/news-and-events/article-1/Alexander-The-Face-Of-Roster-Versatility/ca9a28c3-008e-4d2e-9378-c859f386140b| bet = Alexander The Face Of Roster Versatility| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120630232058/http://www.redskins.com/news-and-events/article-1/Alexander-The-Face-Of-Roster-Versatility/ca9a28c3-008e-4d2e-9378-c859f386140b| arxivsáne = 2012-jıl 30-iyun | avtor = Tinsman| at = Brian| sáne = 2012-jıl 27-iyun | jumıs = Redskins.com| qaralǵan sáne = 2012-jıl 27-iyun }}</ref>). Uzaq waqıt dawamında bir neshe poziciyada oynaytuǵınlar kóbinese awısıqtaǵı oyınshılar (mısalı, Guido Merkens hám Bred Smit) yamasa kásiplik minor-liga oyınshıları (mısalı, Don Djonas, Erik Krauch hám Charlz Puleri) bolıp tabıladı. Kishi joqarı mekteplerde joqarı dárejeli oyınshılardıń eki, hátte úsh tárepte (hújim, qorǵanıw hám arnawlı komandalar) hám bir neshe poziciyada oynawı ele de júdá keń tarqalǵan, biraq kolledj hám kásiplik futbolda, komandalar úlkenirek hám talant bazası joqarıraq, jaraqat alıw qáwpi potencial paydadan salmaqlıraq boladı. Milliy Futbol Ligasında, Nyu-Inglend Petriotstıń burınǵı treneri Bill Belichik jiyi universal oyınshılardan paydalanadı. Belichik óziniń qorǵawshıların, sonıń ishinde Brayan Koks hám Mayk Vrabeldi, hújimde H-bek retinde paydalanǵan, sonday-aq Belichik óziniń keń qanat hújimshilerin (mısalı, Troy Braun hám Rendi Moss) qorǵawshı hám qáwipsizlik retinde qollanǵan. Burınǵı Arizona Kardinals hám Xyuston Teksans komandalarınıń qorǵawshısı Dj. Dj. Uatt ta bir neshe poziciyada paydalanılǵan. Uatt 2014-jılı arnawlı dárwaza sızıǵı paketlerinde tayt-end poziciyasında oynap, úsh [[Gol (sport)|gol]] pasın qabıl etken. 6 fut 5 dyuym boylı Uatt joqarı mektepte hám kolledjdegi birinshi jılında Oraylıq Michiganda tayt-end bolıp oynaǵan, keyin tolıq waqıtlı qorǵawshı bolǵan. Sonday-aq, Buffalo Billz komandasınıń qorǵawshısı Kayl Uilyams karerasınıń aqırǵı eki jılında fullbek poziciyasında azmaz oynap, bir pas qabıl etken, bir gol urǵan hám basqa bir golǵa járdem bergen. Chikago Berz komandasınıń qorǵawshısı Uilyam «Muzlatqısh» Perri ataqlı túrde XX Super Boulda fullbek bolıp oynap, [[Gol (sport)|gol]] urǵan. Qabıllawǵa haqılı tekl - bul universal oyınshınıń ayrıqsha túri. Bul oyındı ataqlı túrde qollanǵanlar qatarına Djeyson Piters, Uorren Sepp, Djambo Elliott, Mitch Frerott, Entoni Munos, Djo Steyli hám Donald Penn kiredi. Bunday jaǵdayda, hújimshi tekl poziciyasında turǵan oyınshı aldıńǵı pastı qabıl etiwge haqılı boladı. Universal oyınshınıń basqa bir mısalı - yarım qorǵawshı opciya oyını, bunda juwırıwshı qorǵawshı kvoterbektiń [[Pas beriw (futbol)|pas beriw]] wazıypasın orınlaydı. Uolter Peyton, LaDenian Tomlinson hám jaqında Derrik Genri bul oyındı bir neshe márte qollanǵan, hám bul oyın túri pútkil hújim sxemasın payda etken. Atap ótiw orınlı, ádette bir turaqlı poziciyada hám arnawlı komandalarda oynaytuǵın oyınshı universal oyınshı dep esaplanbaydı, sonday-aq Redji Bush sıyaqlı gibrid juwırıwshı qorǵawshı/keń qanat hújimshiler de universal emes; tek eki ayrıqsha hújim hám/yamasa qorǵanıw poziciyasında oynaytuǵınlar, sonday-aq hújim yaki qorǵanıw poziciyasında oynap, qosımsha tewip yamasa punt isleytuǵınlar ǵana universal oyınshı dep esaplanadı. «Hújim quralı» (sonday-aq OW dep te belgili) - bul bir neshe hújim poziciyalarında oynay alatuǵın hújimshi oyınshı. OW roli kvoterbek, juwırıwshı qorǵawshı, tayt-end hám keń qanat hújimshi poziciyalarında oynay alatuǵın oyınshılardı óz ishine aladı, biraq olar menen sheklenbeydi. Kordell Styuart 1990-jıllardıń basında bul rolde qollanılǵan birinshi oyınshı boldı, biraq bul rol 2010-jıllardıń basında keń tarqaldı. Styuart bul rolde oynaǵan waqıtta, ol «Slesh» roli dep atalǵan edi. Djeksonvill Djaguars komandasınıń OW oyınshısı Denard Robinson rásmiy túrde OW bolǵan birinshi oyınshı boldı. OW poziciyasınıń jaqınnan berli mısallarına burınǵı Nyu-York Djayents kvoterbegi Djo Uebb, Atlanta Felkons juwırıwshı qorǵawshısı Kordarrell Patterson hám Nyu-Orlean Seynts kvoterbegi Teysom Xill kiredi. Uebb óz karerası dawamında keń qanat hújimshi poziciyasında da oynaǵan, al Xill hújim sızıǵı oyınshısınan basqa barlıq hújim poziciyalarında oynaǵan. Xill sonday-aq arnawlı komandalarda quwǵınshı hám tewip qaytarıwshı retinde da oynaydı. Arena Futbol Ligası kóp jıllar dawamında óziniń derlik barlıq oyınshıların, hár tárepten eki oyınshıdan basqa (bárhama bir kvoterbek, bir tewiwshi (kvoterbek penen tewiwshi hesh qashan bir waqıtta maydanda bolmaǵan) hám ádette bir keń qanat hújimshi hám eki qorǵanıw begi), maydannıń eki tárepinde de oynawǵa májbúr etken; bul «temir adam» dep atalǵan. «Temir adam» koncepciyası 2007-jılı toqtatıldı. Házirgi waqıtta jabılǵan NFL Evropa ligasınan basqa, derlik barlıq Evropa Amerika futbolı ligalarında oyınshılar hújim, qorǵanıw hám arnawlı komandalarda oynaydı. Ásirese «amerikalı» oyınshılar sanı sheklengen jaǵdayda, olar kóbinese hám hújimde, hám qorǵanıwda múmkin bolǵanınsha kóp snaplarda maydanda boladı. == Derekler == [[Kategoriya:Futbol terminologiyası]] {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ niuyknl1tnh323xuo6iadtnfjjs4siw 0 24964 276823 274247 2026-10-29T21:43:19Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276823 wikitext text/x-wiki '''Google Free Zone''' – bul [[Google]] Internet kompaniyası tárepinen mobil telefonǵa tiykarlanǵan Internet-provayderler menen birgelikte ámelge asırılǵan global baslama bolıp, onda provayderler [[Google Search]], [[Gmail]] hám Google+ sıyaqlı ayırım Google ónimlerine kiriw ushın maǵlıwmat (trafik) tólemlerinen (nol-tarif dep te ataladı) bas tartadı<ref>{{Web deregi | url = http://www.google.com/intl/en_us/mobile/landing/freezone/| bet = Free Zone powered by Google| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140502232259/http://www.google.com/intl/en_us/mobile/landing/freezone/| arxivsáne = 2014-jıl 2-may | qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-yanvar }}</ref>. Bul xızmetten paydalanıw ushın paydalanıwshılardan Google akkauntı hám internetke jalǵanıw imkaniyatı bar telefon bolıwı talap etilgen<ref>{{Web deregi | url = http://wap.globe.com.ph/freezone-faqs| bet = GOOGLE FREE ZONE FAQs - globe.com.ph| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170301182432/http://wap.globe.com.ph/freezone-faqs| arxivsáne = 2017-jıl 1-mart | til = en-US| jumıs = wap.globe.com.ph| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-mart }}</ref>. == Tariyxı == * Noyabr 2012: Google Free Zone Google tárepinen 2012-jıl 8-noyabrde járiyalandı, [[Filippin|Filippinde]] Globe Telecom menen birgelikte iske qosıldı, eksperimentlik basqıshı 2013-jıl 31-martqa shekem dawam etiwi jobalastırıldı<ref>{{Web deregi | url = http://filsupport.com/in-the-news/google-and-globe-launched-free-zone-in-the-philippines/| bet = Google and Globe Launched Free Zone in the Philippines| baspaxana = Filsupport| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-yanvar }}</ref>. [[Qubla Afrika Respublikası|Qubla Afrikadaǵı]] Telkom Mobile, sol waqıtta 8ta brendi astında belgili bolǵan, 2012-jıl 13-noyabrden baslap Google Free Zone xızmetin usındı, biraq 2013-jıl 31-mayda xızmetti toqtattı<ref>{{Web deregi | url = http://mybroadband.co.za/news/internet/79371-free-zone-powered-by-google-is-no-more.html| bet = Free Zone powered by Google is no more| jumıs = mybroadband| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-noyabr }}</ref>. * Aprel 2013: Shri-Lankada Dialog mobil tarmaǵında iske qosıldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.dialog.lk/news/dialog-and-google-team-up-to-launch-free-zone/| bet = Dialog and Google team up to launch Free Zone| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141129024443/http://www.dialog.lk/news/dialog-and-google-team-up-to-launch-free-zone/| arxivsáne = 2014-jıl 29-noyabr | qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-noyabr }}</ref>. * Iyun 2013: Google [[Hindstan|Hindstanda]] Airtel mobil Internet-provayderi menen birgelikte<ref>{{Web deregi | url = http://www.ciol.com/ciol/news/190657/with-airtel-googles-free-zone-access-web-pages-free| bet = With Airtel and Google's Free Zone, access Web pages free| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160505093257/http://www.ciol.com/ciol/news/190657/with-airtel-googles-free-zone-access-web-pages-free| arxivsáne = 2016-jıl 5-may | sáne = 2013-jıl 26-iyun | baspaxana = [[ciol.com]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi| url = http://www.gogi.in/airtel-google-free-zone-access.html| bet = How to use Airtel Free Zone and access Google services for free| avtor = Rana| at = Gogi| sáne = 2013-jıl 27-iyun| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-yanvar| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180823174224/https://www.gogi.in/airtel-google-free-zone-access.html| arxivsáne = 2018-08-23 }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.techcabal.com/airtel-google-free-zone/| bet = Google Offers Airtel Customers Free Internet| avtor = Matuloko| at = Muyiwa| sáne = 2013-jıl 20-dekabr | baspaxana = Tech Cabal| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.airtel.in/free-zone/| bet = airtel free zone| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140116104000/http://www.airtel.in/free-zone/| arxivsáne = 2014-jıl 16-yanvar | sáne = 2013-jıl 26-iyun | baspaxana = [[AirTel]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-yanvar }}</ref>, hám [[Tailand|Tailandta]] AIS tarmaǵında Google Free Zone xızmetin iske qostı. * Dekabr 2013: Airtel [[Nigeriya|Nigeriyadaǵı]] óz xızmetlerine Google Free Zone-dı keńeytti<ref>{{Web deregi | url = http://africa.airtel.com/wps/wcm/connect/africarevamp/nigeria/Home/personal/Internet/Services/freezone/| bet = airtel Free Zone| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140617184631/http://www.africa.airtel.com/wps/wcm/connect/africarevamp/nigeria/Home/personal/Internet/Services/freezone/| arxivsáne = 2014-jıl 17-iyun | sáne = 2013-jıl 17-dekabr | qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-yanvar }}</ref>. * Mart 2014: [[Keniya|Keniyadaǵı]] Safaricom 60 kúnlik reklamalıq Free Zone akciyasın iske qostı<ref>{{Web deregi| url = http://www.biztechafrica.com/article/safaricom-offers-free-google/7845/| bet = Safaricom offers free Google| jumıs = Biztech Africa| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20160322112223/http://www.biztechafrica.com/article/safaricom-offers-free-google/7845/| arxivsáne = 2016-jıl 22-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.safaricom.co.ke/annualreport_2014/public/downloads/STAYING%20AHEAD%20OF%20THE%20CURVE.pdf| bet = Staying ahead of the curve}}</ref>. == Qabıllaw hám tásiri == Bir qatar Internet sholıwshıları Google Free Zone-dı Facebook Zero-dan ilhamlanǵan hám oǵan potencial básekiles sıpatında qaradı<ref>{{Web deregi | url = http://googlesystem.blogspot.com/2012/10/google-free-zone.html| bet = Google Free Zone| sáne = 2012-jıl 25-oktyabr | baspaxana = Google Operating System blog (not affiliated with Google)| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.jana.com/blog/google-free-zone-googles-challenge-to-facebook-zero/| bet = Google Free Zone: Google's Challenge to Facebook Zero| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140125060843/http://www.jana.com/blog/google-free-zone-googles-challenge-to-facebook-zero/| arxivsáne = 2014-jıl 25-yanvar | sáne = 2012-jıl 3-dekabr | baspaxana = Jana Mobile Inc.| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.innovation-series.com/2013/02/19/google-free-zone-and-facebook-zero-products-targeting-developing-populations/| bet = Google 'Free Zone' and Facebook 'Zero': Products Targeting Developing Populations| avtor = Deibert| at = April| sáne = 2013-jıl 19-fevral | baspaxana = Innovation Series| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-yanvar }}</ref>. [[Chili|Chilidiń]] Telekommunikaciyalar boyınsha kishi xatkerligi (Subsecretaria de Telecomunicaciones) Wikipedia Zero, Facebook Zero hám Google Free Zone sıyaqlı mobil maǵlıwmat tutınıwın subsidiyalaytuǵın nol-tarifli xızmetler tarmaq neytraliteti nızamların buzadı dep sheshim shıǵardı hám bul ámeliyat 2014-jıl 1-iyunge shekem toqtatılıwı kerek dep qarar qabıl etti<ref>{{Web deregi | url = http://techpresident.com/news/wegov/25090/face-chile-net-neutrality-v-human-right-facebook-wikipedia| bet = Face Off in Chile: Net Neutrality v. Human Right to Facebook & Wikipedia| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140705155029/http://techpresident.com/news/wegov/25090/face-chile-net-neutrality-v-human-right-facebook-wikipedia| arxivsáne = 2014-jıl 5-iyul | avtor = McKenzie| at = Jessica| sáne = 2014-jıl 2-iyun | qaralǵan sáne = 2014-jıl 2-iyul }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Google]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ d89e1cgrvz8kxl1h8tlljt86dchedvp 276851 276823 2026-10-29T21:58:39Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276851 wikitext text/x-wiki '''Google Free Zone''' – bul [[Google]] Internet kompaniyası tárepinen mobil telefonǵa tiykarlanǵan Internet-provayderler menen birgelikte ámelge asırılǵan global baslama bolıp, onda provayderler [[Google Search]], [[Gmail]] hám Google+ sıyaqlı ayırım Google ónimlerine kiriw ushın maǵlıwmat (trafik) tólemlerinen (nol-tarif dep te ataladı) bas tartadı<ref>{{Web deregi | url = http://www.google.com/intl/en_us/mobile/landing/freezone/| bet = Free Zone powered by Google| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140502232259/http://www.google.com/intl/en_us/mobile/landing/freezone/| arxivsáne = 2014-jıl 2-may | qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-yanvar }}</ref>. Bul xızmetten paydalanıw ushın paydalanıwshılardan Google akkauntı hám internetke jalǵanıw imkaniyatı bar telefon bolıwı talap etilgen<ref>{{Web deregi | url = http://wap.globe.com.ph/freezone-faqs| bet = GOOGLE FREE ZONE FAQs - globe.com.ph| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170301182432/http://wap.globe.com.ph/freezone-faqs| arxivsáne = 2017-jıl 1-mart | til = en-US| jumıs = wap.globe.com.ph| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-mart }}</ref>. == Tariyxı == * Noyabr 2012: Google Free Zone Google tárepinen 2012-jıl 8-noyabrde járiyalandı, [[Filippin|Filippinde]] Globe Telecom menen birgelikte iske qosıldı, eksperimentlik basqıshı 2013-jıl 31-martqa shekem dawam etiwi jobalastırıldı<ref>{{Web deregi | url = http://filsupport.com/in-the-news/google-and-globe-launched-free-zone-in-the-philippines/| bet = Google and Globe Launched Free Zone in the Philippines| baspaxana = Filsupport| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-yanvar }}</ref>. [[Qubla Afrika Respublikası|Qubla Afrikadaǵı]] Telkom Mobile, sol waqıtta 8ta brendi astında belgili bolǵan, 2012-jıl 13-noyabrden baslap Google Free Zone xızmetin usındı, biraq 2013-jıl 31-mayda xızmetti toqtattı<ref>{{Web deregi | url = http://mybroadband.co.za/news/internet/79371-free-zone-powered-by-google-is-no-more.html| bet = Free Zone powered by Google is no more| jumıs = mybroadband| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-noyabr }}</ref>. * Aprel 2013: Shri-Lankada Dialog mobil tarmaǵında iske qosıldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.dialog.lk/news/dialog-and-google-team-up-to-launch-free-zone/| bet = Dialog and Google team up to launch Free Zone| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141129024443/http://www.dialog.lk/news/dialog-and-google-team-up-to-launch-free-zone/| arxivsáne = 2014-jıl 29-noyabr | qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-noyabr }}</ref>. * Iyun 2013: Google [[Hindstan|Hindstanda]] Airtel mobil Internet-provayderi menen birgelikte<ref>{{Web deregi | url = http://www.ciol.com/ciol/news/190657/with-airtel-googles-free-zone-access-web-pages-free| bet = With Airtel and Google's Free Zone, access Web pages free| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160505093257/http://www.ciol.com/ciol/news/190657/with-airtel-googles-free-zone-access-web-pages-free| arxivsáne = 2016-jıl 5-may | sáne = 2013-jıl 26-iyun | baspaxana = [[ciol.com]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi| url = http://www.gogi.in/airtel-google-free-zone-access.html| bet = How to use Airtel Free Zone and access Google services for free| avtor = Rana| at = Gogi| sáne = 2013-jıl 27-iyun | qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180823174224/https://www.gogi.in/airtel-google-free-zone-access.html| arxivsáne = 2018-jıl 23-avgust }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.techcabal.com/airtel-google-free-zone/| bet = Google Offers Airtel Customers Free Internet| avtor = Matuloko| at = Muyiwa| sáne = 2013-jıl 20-dekabr | baspaxana = Tech Cabal| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.airtel.in/free-zone/| bet = airtel free zone| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140116104000/http://www.airtel.in/free-zone/| arxivsáne = 2014-jıl 16-yanvar | sáne = 2013-jıl 26-iyun | baspaxana = [[AirTel]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-yanvar }}</ref>, hám [[Tailand|Tailandta]] AIS tarmaǵında Google Free Zone xızmetin iske qostı. * Dekabr 2013: Airtel [[Nigeriya|Nigeriyadaǵı]] óz xızmetlerine Google Free Zone-dı keńeytti<ref>{{Web deregi | url = http://africa.airtel.com/wps/wcm/connect/africarevamp/nigeria/Home/personal/Internet/Services/freezone/| bet = airtel Free Zone| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140617184631/http://www.africa.airtel.com/wps/wcm/connect/africarevamp/nigeria/Home/personal/Internet/Services/freezone/| arxivsáne = 2014-jıl 17-iyun | sáne = 2013-jıl 17-dekabr | qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-yanvar }}</ref>. * Mart 2014: [[Keniya|Keniyadaǵı]] Safaricom 60 kúnlik reklamalıq Free Zone akciyasın iske qostı<ref>{{Web deregi| url = http://www.biztechafrica.com/article/safaricom-offers-free-google/7845/| bet = Safaricom offers free Google| jumıs = Biztech Africa| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20160322112223/http://www.biztechafrica.com/article/safaricom-offers-free-google/7845/| arxivsáne = 2016-jıl 22-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.safaricom.co.ke/annualreport_2014/public/downloads/STAYING%20AHEAD%20OF%20THE%20CURVE.pdf| bet = Staying ahead of the curve}}</ref>. == Qabıllaw hám tásiri == Bir qatar Internet sholıwshıları Google Free Zone-dı Facebook Zero-dan ilhamlanǵan hám oǵan potencial básekiles sıpatında qaradı<ref>{{Web deregi | url = http://googlesystem.blogspot.com/2012/10/google-free-zone.html| bet = Google Free Zone| sáne = 2012-jıl 25-oktyabr | baspaxana = Google Operating System blog (not affiliated with Google)| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.jana.com/blog/google-free-zone-googles-challenge-to-facebook-zero/| bet = Google Free Zone: Google's Challenge to Facebook Zero| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140125060843/http://www.jana.com/blog/google-free-zone-googles-challenge-to-facebook-zero/| arxivsáne = 2014-jıl 25-yanvar | sáne = 2012-jıl 3-dekabr | baspaxana = Jana Mobile Inc.| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.innovation-series.com/2013/02/19/google-free-zone-and-facebook-zero-products-targeting-developing-populations/| bet = Google 'Free Zone' and Facebook 'Zero': Products Targeting Developing Populations| avtor = Deibert| at = April| sáne = 2013-jıl 19-fevral | baspaxana = Innovation Series| qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-yanvar }}</ref>. [[Chili|Chilidiń]] Telekommunikaciyalar boyınsha kishi xatkerligi (Subsecretaria de Telecomunicaciones) Wikipedia Zero, Facebook Zero hám Google Free Zone sıyaqlı mobil maǵlıwmat tutınıwın subsidiyalaytuǵın nol-tarifli xızmetler tarmaq neytraliteti nızamların buzadı dep sheshim shıǵardı hám bul ámeliyat 2014-jıl 1-iyunge shekem toqtatılıwı kerek dep qarar qabıl etti<ref>{{Web deregi | url = http://techpresident.com/news/wegov/25090/face-chile-net-neutrality-v-human-right-facebook-wikipedia| bet = Face Off in Chile: Net Neutrality v. Human Right to Facebook & Wikipedia| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140705155029/http://techpresident.com/news/wegov/25090/face-chile-net-neutrality-v-human-right-facebook-wikipedia| arxivsáne = 2014-jıl 5-iyul | avtor = McKenzie| at = Jessica| sáne = 2014-jıl 2-iyun | qaralǵan sáne = 2014-jıl 2-iyul }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Google]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 15jxsszptddheahx45r3dg7ttg6agd4 0 25406 276898 214790 2026-10-30T02:41:39Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276898 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em" ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background: #E5E5E5;" | Vevo LLC |- | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Fayl:Vevo_2016_Logo.svg|150px]] |- ! Sayt túri | Onlayn video translyaciya |- ! Dúzilgen kúni | [[14-aprel]], [[2006|2006-jıl]] |- ! Bas keńse | [[Nyu-York]] qalası, [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] |- ! Xızmet kórsetiw aymaǵı | Dúnya júzi boyınsha |- ! Iyeleri | '''Úlesler:''' * [[Alphabet Inc.]] '''Kópshilik úles:''' * Universal Music Group * Sony Music Entertainment * Warner Music Group '''Az úles:''' * BMG * Ǵárezsiz muzıka leyblleri * Merlin Network * ONErpm * MNRK Music Group * Vydia '''Burınǵı:''' * EMI (kópshilik) * Abu Dhabi Media (kópshilik) * MGM Holdings (az) * The Recording Academy (az) |- ! Sanaat | Multimedia muzıka |- ! Taza tabıs | 27.0 million AQSH dolları (2022) |- ! URL | [//www.hq.vevo.com www.hq.vevo.com] |- ! Iske qosılǵan kúni | [[8-dekabr]], [[2009|2009-jıl]] |- ! Házirgi statusı | Pluto TV, Roku, [[YouTube]] hám [[YouTube Music]] platformalarında jumıs isleydi |} '''Vevo LLC''' (VEE-voh, «Video Evolution» sóziniń qısqartpası, 2013-jılǵa shekem barlıq háripleri bas hárip penen jazılǵan)<ref>{{Web deregi | url = https://www.baeblemusic.com/musicblog/3-27-2018/there-goes-vevos-identity-youtube-merges-vevo-subscribers-into-official-artist-channels.html| bet = There Goes Vevo's Identity: YouTube Merges Vevo Subscribers Into Official Artist Channels| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181217014811/https://www.baeblemusic.com/musicblog/3-27-2018/there-goes-vevos-identity-youtube-merges-vevo-subscribers-into-official-artist-channels.html| arxivsáne = 2018-jıl 17-dekabr | avtor = Spruch| at = Kirsten| sáne = 2018-jıl 27-mart | jumıs = Baeble Music| qaralǵan sáne = 2018-jıl 16-dekabr }}</ref> — bul Amerikanıń kóp milletli videoxosting xızmeti bolıp, [[YouTube]]qa muzıkalıq videolardı usınıwı menen belgili. Xızmet sonday-aq tańlanǵan smart-televizorlarda, cifrlı video jazıw qurılmalarında, cifrlı media pleerlerde hám aǵımlı televidenie xızmetlerinde qosımsha retinde qoljetimli<ref>{{Web deregi | url = https://hq.vevo.com/watch| bet = Where to Watch Vevo Music Videos| til = en-US| jumıs = Vevo| qaralǵan sáne = 2021-jıl 22-may }}</ref>. Xızmet bir waqıtları tutınıwshılar ushın mobil hám planshet qosımshasın usınǵan; bul xızmettiń basqa platformalarına itibar qaratıwı ushın 2018-jıl may ayında toqtatılǵan<ref name=":0">{{Jurnal deregi |title=Vevo to Shutter Its Apps and Website in Coming Weeks |url=https://www.billboard.com/articles/business/8457733/vevo-video-apps-website-shutting-down |magazine=Billboard |access-date=May 29, 2018}}</ref>. Xızmet 2009-jıl 16-iyunda úsh iri dawıs jazıw kompaniyası: Universal Music Group (UMG), Sony Music Entertainment (SME) hám EMI arasındaǵı birgeliktegi kárxana retinde iske qosılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2013/07/02/youtube-renewed-vevo-deal/| bet = YouTube Confirms Renewed VEVO Deal, Takes Stake In Company| avtor = Catherine Shu| sáne = 2013-jıl 2-iyul | jumıs = [[TechCrunch]]| baspaxana = [[AOL]]| qaralǵan sáne = 2013-jıl 15-sentyabr }}</ref>. 2016-jıl avgust ayında dúnyadaǵı úshinshi úlken dawıs jazıw kompaniyası Warner Music Group (WMG) óz artistleriniń premium videoların Vevo-ǵa licenziyalawǵa kelisti<ref name="wmg.com">{{Web deregi | url = http://www.wmg.com/news/vevo-and-warner-music-group-announce-partnership-21561| bet = Vevo and Warner Music Group Announce Partnership| sáne = 2016-jıl 2-avgust | baspaxana = [[Warner Music Group]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-yanvar }}</ref>. Dáslebinde xızmet tek UMG hám SME-den muzıkalıq videolardı jaylastırıp, olardı [[YouTube]] hám onıń qosımshasında sindikaciyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.fastcompany.com/1698277/vevo-ceo-mtv-jersey-shore-google-tv-music-videos| bet = Vevo CEO on MTV, Jersey Shore, Google TV, Music Videos| avtor = Carr| at = Austin| sáne = 2010-jıl 27-oktyabr | baspaxana = Fast Company.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-yanvar }}</ref>, hám reklama tabısı [[Google]] hám Vevo arasında bólistirildi<ref name="guardian-emiapproved">{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/media/2012/sep/21/universal-emi-takeover-approved| bet = Universal's £1.2bn EMI takeover approved – with conditions| sáne = 2012-jıl 21-sentyabr | jumıs = [[The Guardian]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 21-sentyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.wired.com/business/2009/12/emi-licenses-content-to-vevo-in-eleventh-hour-deal/| bet = EMI Licenses Content to Vevo in 11th-Hour Deal| avtor = Eliot Van Buskirk| sáne = 2009-jıl 7-dekabr | baspaxana = [[Wired (website)|Wired]]. [[Condé Nast]]| qaralǵan sáne = 2013-jıl 16-sentyabr }}</ref>. Dáslep, WMG xızmet iske túskennen keyin óz kontentin saytta jaylastırıwdı qarastırıp atırǵanı xabarlanǵan edi<ref>{{Web deregi | url = http://news.cnet.com/8301-31001_3-10380897-261.html| bet = Vevo negotiating with EMI and Warner Music| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120811014724/http://news.cnet.com/8301-31001_3-10380897-261.html| arxivsáne = 2012-jıl 11-avgust | avtor = Sandoval| at = Greg| sáne = 2009-jıl 21-oktyabr | baspaxana = [[CNET]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 27-iyul }}</ref>, biraq básekilesi MTV Networks (házirgi Paramount Media Networks) penen awqam dúzdi. 2015-jıl avgustta Vevo WMG-den muzıkanı licenziyalawǵa qaytadan qızıǵıwshılıq bildirdi hám WMG penen kelisim 2016-jıl 2-avgustta tamamlandı<ref>{{Web deregi | url = http://hq.vevo.com/vevo-warner-music-group-announce-partnership/| bet = Vevo and Warner Music Group Announce Partnership| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180120065842/http://hq.vevo.com/vevo-warner-music-group-announce-partnership/| arxivsáne = 2018-jıl 20-yanvar | sáne = 2016-jıl 2-avgust | baspaxana = Vevo Digital| qaralǵan sáne = 2016-jıl 4-yanvar }}</ref>, bul «úlken úshlik» dawıs jazıw kompaniyalarınıń barlıq muzıkasınıń Vevo-da qaytadan qoljetimli bolıwın támiyinledi. == Tariyxı == [[Fayl:VEVO_logo_(2009-2013).svg|oñğa|nobaý|230x230 nükte|Vevonıń 2009-jıl dekabrden 2013-jıl martqa shekem qollanılǵan dáslepki sóz belgisi]] [[Fayl:Vevo_logo.svg|oñğa|nobaý|230x230 nükte|Vevonıń 2013-jıl marttan 2016-jıl iyulǵa shekem qollanılǵan ekinshi logotibi]] Vevo koncepciyası muzıkalıq videolar ushın Hulu-dıń filmler hám telebaǵdarlamalar efirge shıqqannan keyingi aǵımlı xızmetine uqsas aǵımlı xızmeti retinde súwretlengen. Tiykarǵı maqset muzıkalıq videolar ushın premium platforma usınıw arqalı joqarı dárejeli reklama beriwshilerdi tartıw boldı. Vevo-nıń tabıs derekleri hár qıylı boldı, sonıń ishinde reklamalar, tovarlar dúkanı hám kórilgen qosıqlardı Amazon Music hám [[iTunes]]-te satıp alıw ushın siltemeler. 2008-jıl 20-noyabrde UMG vevo.com domen atın satıp aldı, al 2009-jıl iyunǵa kelip SME óz kontentin saytqa qosıw boyınsha kelisimge keldi. Vevo 2009-jıl 8-dekabrde rásmiy túrde iske túsip, tez arada Amerika Qurama Shtatlarındaǵı eń kóp kiriletuǵın muzıka saytına aylandı hám Myspace Music-ten ozıp ketti. Dáslepki jetiskenliklerine qaramastan, Vevo áhmiyetli qıyınshılıqlarǵa ushıradı. 2013-jıl basında Vevo tárepinen qosılǵan kóplegen [[YouTube]] videolarınıń kóriwleri asırıp kórsetilip, bul asırılǵan kóriwler keyin alıp taslandı, bul hár qıylı Vevo kanallarına, sonıń ishinde Lady Gaga-nıń kanalına da tásir etti. Soǵan ushıraǵan belgili videolar arasında «Just Dance» boldı, ol bar bolǵan kóriwleriniń yarımınan kóbisin joǵalttı, sonday-aq «Heartless» hám «Toxic» te boldı. Kóriw sanlarınıń asırılıwı hám keyingi dúzetiliwi Vevo kórsetkishleriniń durıslıǵına baylanıslı sorawlar tuwdırdı. 2012-jıl iyunda Vevo óz platformasında hám onıń sheriklerinde, sonıń ishinde YouTube-ta keminde 100 million kóriwge erisken artistlerdi sıylıqlaw ushın Certified sıylıqların shólkemlestirdi. Bul sıylıqlar Vevo platformasınıń ataqlılıǵın hám onıń muzıka industriyasındaǵı tásirin atap ótti. 2017-jılı Vevo-da basshılıq ózgerdi, bas direktor Erik Xaggers ketti, al finans direktorı Alan Prays waqıtsha bas direktor bolıp tayınlandı. 2018-jıl aprelde Vevo-nıń YouTube kanalı eki jeke adam, Prosox hám Kuroi'SH tárepinen buzıldı, bul kóplegen videolardıń atınıń ózgeriwine hám eń kóp kórilgen YouTube videosı, Luis Fonsidiń «Despacito»sınıń óshiriliwine alıp keldi. 2018-jıl 24-mayda Vevo YouTube sindikaciyasına itibar qaratıw ushın óz tutınıwshı veb-saytın jabatuǵının hám mobil platformalardan qosımshasın alıp taslaytuǵının járiyaladı. Bul sheshim Vevo-nıń strategiyasında áhmiyetli ózgeris boldı, sebebi ol óz kontentin tarqatıw ushın YouTubetıń keń kólemli paydalanıwshılar bazası hám infrastrukturasınan paydalanıwdı maqset etken. Bul ózgeriske qaramastan, Vevo hár qıylı qosımshalar hám qurılmalar, sonıń ishinde YouTube, DVR, smart-televizorlar, oyın konsolları hám Roku sıyaqlı striming qurılmaları arqalı qoljetimli bolıp qalmaqta. 2020-jıl oktyabrde Vevo óz qamtıwın hám usınısların jáne de keńeytiw ushın Niderlandiyada jaylasqan Xite muzıkalıq video xızmeti menen sheriklik ornattı. Bul sheriklik muzıkalıq videolardıń anaǵurlım kompleksli hám hár túrli tańlawın usınıw arqalı paydalanıwshı tájiriybesin jaqsılawdı maqset etti. === Vevo TV === 2013-jıl 15-martta Vevo kún dawamında isleytuǵın internet-telekanal Vevo TV-dı iske qostı, onda muzıkalıq video blokları hám arnawlı baǵdarlamalar kórsetildi. Kanal tek ǵana Arqa Amerika hám Germaniyadaǵı kóriwshiler ushın qoljetimli boldı, bul sheklewdi ámelge asırıw ushın geografiyalıq IP-adresti bloklaw qollanıldı. Vevo basqa mámleketlerde de iske qosıwdı rejelestirgen edi<ref name="vevotv-launch">{{Web deregi | url = https://thenextweb.com/media/2013/03/12/vevo-launches-vevo-tv-an-mtv-inspired-linear-music-video-channel/| bet = Beyond on-demand: Vevo launches Vevo TV, an MTV-inspired linear music video channel| sáne = 2013-jıl 12-mart | baspaxana = The Next Web| qaralǵan sáne = 2013-jıl 12-mart }}</ref>. Óz veb-saytın qayta islep shıqqannan keyin, Vevo TV keyin ala úsh bólek tarmaqqa bólindi: Hits, Flow (xip-xop hám R&B) hám Nashville (kantri muzıkası)<ref>{{Web deregi | url = http://www.pocket-lint.com/news/124825-vevo-s-been-rebuilt-major-redesign-launched-for-web-and-mobile-web| bet = Vevo's been rebuilt: Major redesign launched for web and mobile web| avtor = Betters| at = Elyse| sáne = 2013-jıl 3-noyabr | jumıs = Pocket-Lint| qaralǵan sáne = 2015-jıl 25-aprel }}</ref>. Vevo sayttı keń kólemli qayta dizaynlawdıń bir bólimi retinde 2016-jıldıń birinshi yarımında bul xızmetti toqtattı<ref>{{Jurnal deregi |title=Vevo Gets a Redesign, Ditches Flash Video & Vevo TV |url=https://www.billboard.com/articles/business/7350238/vevo-gets-a-redesign-ditches-flash-video-vevo-tv |magazine=Billboard |access-date=July 11, 2016}}</ref>. Vevo TV Paramount Media Networks basqaratuǵın video-eksklyuziv tarmaqlarına uqsas avtomatlastırılǵan kestede isledi. Muzıkalıq videolar bir saat ishinde eki ret oynatılatuǵın edi hám Top 10 Now hám Vevo Lift sıyaqlı original baǵdarlamalar kún dawamında bir neshe ret efirge beriletuǵın edi. 2016-jılı rebrendingten keyin Vevo TV áste-aqırın toqtatıldı. Vevo-nıń mobil qosımshası sol jıldıń aqırında qayta iske túsirilgenge shekem kanaldı kórsetiwdi dawam etti. == Sheńberi == Vevo Avstraliya, Braziliya, Kanada, Franciya, Germaniya, Irlandiya, Italiya, Meksika, Niderland, Jańa Zelandiya, Polsha, Filippin, Ispaniya, Ullı Britaniya hám Amerika Qurama Shtatlarında qoljetimli boldı<ref>{{Web deregi | url = https://facebook.com/mcamusic/posts/10151889578658617| bet = OPM Videos on VEVO (VevoPhilippines)| baspaxana = MCA Music (Universal Music Philippines)}}</ref>. Veb-sayt 2010-jılı pútkil dúnya júzinde iske túsiriliwi rejelestirilgen edi<ref name="countries">{{Web deregi | url = http://paidcontent.co.uk/article/419-vevo-not-global-until-2010-strains-on-first-day/| bet = Vevo Not Global Until 2010, Strains On First Day| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100406040327/http://paidcontent.co.uk/article/419-vevo-not-global-until-2010-strains-on-first-day/| arxivsáne = 2010-jıl 6-aprel | avtor = Andrews| at = Robert| sáne = 2009-jıl 9-dekabr | jumıs = paidContent:UK| qaralǵan sáne = 2010-jıl 19-mart }}</ref>, biraq 2024-jıl 8-mart jaǵdayına, ol ele bul mámleketlerden tısqarıda qoljetimli emes edi<ref>{{Jurnal deregi | sáne =August 25, 2010 |title=YouTube Globalization Continues with Four New Languages (Exclusive) |url=https://www.wired.com/epicenter/2010/08/youtube-globalization-continues-with-five-new-languages-exclusive/ |magazine=Wired |access-date=January 4, 2017}}</ref>. Vevo-nıń rásmiy blogı pútkil dúnya júzilik iske qosılıwdıń keshigiwi ushın licenziyalaw máselelerin sebep etip kórsetti<ref name="USCAN">{{Web deregi | url = http://blog.vevo.com/vevo-coming-to-more-countries-as-soon-as-possible/| bet = Vevo Coming To More Countries As Soon As Possible| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100315164136/http://blog.vevo.com/vevo-coming-to-more-countries-as-soon-as-possible/| arxivsáne = 2010-jıl 15-mart | sáne = 2010-jıl 8-yanvar | qaralǵan sáne = 2010-jıl 28-may }}</ref>. Vevo-nıń YouTubetaǵı kópshilik videoları basqa mámleketlerdegi paydalanıwshılar ushın kóriwge boladı, al ayırımları «Júklewshi bul videonı siziń mámleketińizde qoljetimli etpedi» degen xabardı kórsetedi. Ullı Britaniya hám Irlandiyadaǵı Vevo xızmeti 2011-jıl 26-aprelde iske qosıldı<ref name="uk_launch">{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/music/2011/apr/27/click-download-youtube-vevo-beastie-boys| bet = Click to download: YouTube and Vevo battle it out| avtor = Salmon| at = Chris| sáne = 2011-jıl 27-aprel | jumıs = The Guardian| qaralǵan sáne = 2011-jıl 27-aprel }}</ref>. 2012-jıl 16-aprelde Vevo MCM Entertainment tárepinen Avstraliya hám Jańa Zelandiyada iske qosıldı. 2012-jıl 14-avgustta Braziliya xızmetke iye bolǵan birinshi Latın Amerikası mámleketi boldı. 2012-jılı jáne altı Evropa hám Latın Amerikası mámleketlerinde iske túsiwi kútilgen edi<ref>{{Web deregi| url = http://www.theaustralian.com.au/media/aussie-version-of-vevo-starts-today/story-e6frg996-1226327257916| bet = Aussie version of Vevo starts today| avtor = Jackson, Sally| sáne = 2012-jıl 16-aprel| jumıs = The Australian| qaralǵan sáne = 2012-jıl 16-aprel| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140430091217/http://www.theaustralian.com.au/media/aussie-version-of-vevo-starts-today/story-e6frg996-1226327257916| arxivsáne = 2014-04-30 }}</ref>. Vevo 2012-jıl 15-noyabrde Ispaniya, Italiya hám Franciyada iske qosıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.facebook.com/photo.php?fbid=10151098315065933&set=a.186061480932.139388.79544810932&type=1| bet = Vevo launches in Spain, Italy, and France| sáne = 2012-jıl 15-noyabr | baspaxana = Official Vevo Facebook Page| qaralǵan sáne = 2012-jıl 15-noyabr }}</ref>. Vevo 2013-jıl 3-aprelde Niderlandiyada<ref>{{Web deregi | url = https://www.facebook.com/VEVO/posts/461687813900575| bet = Vevo launches in The Netherlands| sáne = 2013-jıl 3-aprel | baspaxana = Official Vevo Facebook Page| qaralǵan sáne = 2013-jıl 3-aprel }}</ref>, hám 2013-jıl 17-mayda Polshada da iske qosıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.facebook.com/VEVO/posts/10151374415425933:0| bet = Vevo launches in Poland| sáne = 2013-jıl 17-may | baspaxana = Official Vevo Facebook Page| qaralǵan sáne = 2013-jıl 17-may }}</ref>. 2013-jıl 29-sentyabrde Vevo óziniń iOS qosımshasın jańaladı, ol endi Germaniyada da iske qosılıwdı qamtıdı<ref>{{Web deregi | url = https://itunes.apple.com/es/app/vevo-watch-free-hd-music-videos/id407623377| bet = Conectando al iTunes Store.| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160306100650/https://itunes.apple.com/es/app/vevo-watch-free-hd-music-videos/id407623377| arxivsáne = 2016-jıl 6-mart | baspaxana = [[iTunes]]}}</ref>. 2014-jıl 30-aprelde Vevo Meksikada iske qosıldı<ref>{{Jurnal deregi | sáne =April 30, 2014 |title=Vevo Launches in Mexico |url=https://www.billboard.com/biz/articles/news/global/6070353/vevo-launches-in-mexico |magazine=Billboard |access-date=May 1, 2014}}</ref>. Vevo sonday-aq [[Android]], [[iOS]], Windows Phone, Windows 8, Fire OS, [[Google TV (operaciyalıq sistema)|Google TV]], [[Apple TV]], Boxee, Roku, [[Xbox 360]], PlayStation 3 hám PlayStation 4 sıyaqlı bir qatar platformalar ushın da qoljetimli<ref name="platforms">{{Web deregi | url = http://www.vevo.com/c/apps| bet = Vevo Apps| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170307171245/http://www.vevo.com/c/apps| arxivsáne = 2017-jıl 7-mart | qaralǵan sáne = 2015-jıl 27-sentyabr }}</ref>. 2018-jıl may ayında Vevo YouTube sindikaciyasına itibar qaratıw ushın óz tutınıwshı [[veb-sayt]]ın hám mobil platformalardaǵı qosımshasın toqtatatuǵının járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2018/05/24/vevo-will-shutter-apps-in-order-to-focus-on-youtube/| bet = Vevo will shutter apps, in order to focus on YouTube| sáne = 2018-jıl 24-may | til = en-US| jumıs = TechCrunch| qaralǵan sáne = 2018-jıl 25-may }}</ref>. Degen menen, Vevo hár qıylı qosımshalar hám qurılmalar, sonıń ishinde [[YouTube]], DVR-lar, smart-televizorlar, oyın konsolları hám Roku sıyaqlı striming qurılmaları arqalı ele de qoljetimli<ref name="Apps">{{Web deregi | url = https://hq.vevo.com/watch| bet = Where to Watch Vevo Music Videos| til = en-us| jumıs = VEVO| qaralǵan sáne = 2021-jıl 5-aprel }}</ref>. == Redaktorlanǵan kontent == Kompaniya wákiliniń aytıwınsha, Vevo-daǵı sógis sózler sıyaqlı ádepsiz kontenti bar videolardıń versiyaları «efir ushın hámmesin taza saqlawǵa, 'MTV versiyası' sıyaqlı» redaktorlanıwı múmkin<ref name="bi">{{Web deregi | url = http://articles.businessinsider.com/2010-01-22/tech/30081138_1_ratings-system-music-service-umg| bet = Google Supports Censorship On Vevo So It Can Sell More Ads| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150716122854/http://www.businessinsider.com/vevo-is-censoring-music-videos-so-it-can-sell-more-advertising-2010-1| arxivsáne = 2015-jıl 16-iyul | avtor = Learmonth| at = Michael| sáne = 2010-jıl 22-yanvar | baspaxana = Business Insider| qaralǵan sáne = 2012-jıl 30-yanvar }}</ref>. Bul Vevo-ǵa óz tarmaǵın McDonald's sıyaqlı reklama sherikleri ushın qolaylıraq etiwge imkaniyat beredi. Vevo-da tıyım salınǵan arnawlı siyasatlar yamasa sózler dizimi joq ekenin bildirdi. Ayırım ádepsiz videolar redaktorlanǵan versiyasına qosımsha túrde saqlanǵan versiyaları menen birge usınıladı. Videolardı ádepsiz yamasa ádepsiz emes dep klassifikaciyalawdan basqa rásmiy reyting sisteması joq, biraq paydalanıwshılarǵa da, reklama beriwshilerge de ózleri qabıl etiwge tayar bolǵan sógis dárejesin tańlawǵa imkaniyat beretuǵın reyting sistemasın jaratıw boyınsha sóylesiwler bolıp atır. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Google xızmetleri]] p8ppxqybrykz4alahu25i04jpgaqxuy 4 26380 276791 276649 2026-10-29T12:01:28Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 276791 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:123052}}]] |- | 2 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:6013}}]] |- | 3 || [[User:MrshaxasBot|<span style="color:gray">MrshaxasBot</span>]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] |- | 4 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:4450}}]] |- | 5 || [[User:Xqbot|Xqbot]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3175}}]] |- | 6 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2914}}]] |- | 7 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] |- | 8 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] |- | 9 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1452}}]] |- | 10 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] |- | 11 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] |- | 12 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] |- | 13 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] |- | 14 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] |- | 15 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] |- | 16 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] |- | 17 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] |- | 18 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] |- | 19 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:575}}]] |- | 20 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] |- | 21 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] |- | 22 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:393}}]] |- | 23 || [[User:TjBot|<span style="color:gray">TjBot</span>]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:343}}]] |- | 24 || [[User:Idioma-bot|<span style="color:gray">Idioma-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:327}}]] |- | 25 || [[User:Legobot|<span style="color:gray">Legobot</span>]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:316}}]] |- | 26 || [[User:AvocatoBot|<span style="color:gray">AvocatoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:265}}]] |- | 27 || [[User:Ripchip Bot|<span style="color:gray">Ripchip Bot</span>]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:241}}]] |- | 28 || [[User:HRoestBot|<span style="color:gray">HRoestBot</span>]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:225}}]] |- | 29 || [[User:Alexbot|<span style="color:gray">Alexbot</span>]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:224}}]] |- | 30 || [[User:Synthebot|<span style="color:gray">Synthebot</span>]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:224}}]] |- | 31 || [[User:KamikazeBot|<span style="color:gray">KamikazeBot</span>]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:215}}]] |- | 32 || [[User:RedBot|<span style="color:gray">RedBot</span>]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:211}}]] |- | 33 || [[User:CarsracBot|<span style="color:gray">CarsracBot</span>]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:204}}]] |- | 34 || [[User:Movses-bot|<span style="color:gray">Movses-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:196}}]] |- | 35 || [[User:Mjbmrbot|<span style="color:gray">Mjbmrbot</span>]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:192}}]] |- | 36 || [[User:BOTijo|<span style="color:gray">BOTijo</span>]] || [[Special:Contributions/BOTijo|{{formatnum:186}}]] |- | 37 || [[User:MastiBot|<span style="color:gray">MastiBot</span>]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:180}}]] |- | 38 || [[User:JackieBot|<span style="color:gray">JackieBot</span>]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:178}}]] |- | 39 || [[User:Ptbotgourou|<span style="color:gray">Ptbotgourou</span>]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:169}}]] |- | 40 || [[User:SilvonenBot|<span style="color:gray">SilvonenBot</span>]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:158}}]] |- | 41 || [[User:YiFeiBot|<span style="color:gray">YiFeiBot</span>]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:156}}]] |- | 42 || [[User:AvicBot|<span style="color:gray">AvicBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:154}}]] |- | 43 || [[User:Rubinbot|<span style="color:gray">Rubinbot</span>]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:146}}]] |- | 44 || [[User:LaaknorBot|<span style="color:gray">LaaknorBot</span>]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:132}}]] |- | 45 || [[User:Zorrobot|<span style="color:gray">Zorrobot</span>]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:128}}]] |- | 46 || [[User:Vagobot|<span style="color:gray">Vagobot</span>]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:118}}]] |- | 47 || [[User:Maintenance script|Maintenance script]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:15}}]] |- | 48 || [[User:Flow talk page manager|<span style="color:gray">Flow talk page manager</span>]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]] |- | 49 || [[User:MediaWiki default|<span style="color:gray">MediaWiki default</span>]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:8}}]] {{/end}} 79x8qy87ovreufrhign1gdychdndcsb 4 27432 276790 276648 2026-10-29T12:01:27Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 276790 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:123052}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 2 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25758}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 3 || [[User:Qaraqalpaqpan|<span style="color:gray">Qaraqalpaqpan</span>]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}} |- | 4 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:6013}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}} |- | 5 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:5295}}]] || {{Permissions|Bekan88}} |- | 6 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|<span style="color:gray">Srajatdin Usnatdinov</span>]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}} |- | 7 || [[User:MrshaxasBot|<span style="color:gray">MrshaxasBot</span>]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] || {{Permissions|MrshaxasBot}} |- | 8 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:4450}}]] || {{Permissions|Bot 3-f}} |- | 9 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4434}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}} |- | 10 || [[User:Inosham|<span style="color:gray">Inosham</span>]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}} |- | 11 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|<span style="color:gray">Abdullaeva Shaxnoza-Banu</span>]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}} |- | 12 || [[User:Xqbot|Xqbot]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3175}}]] || {{Permissions|Xqbot}} |- | 13 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2914}}]] || {{Permissions|EmausBot}} |- | 14 || [[User:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2563}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}} |- | 15 || [[User:Рахман3|<span style="color:gray">Рахман3</span>]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}} |- | 16 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}} |- | 17 || [[User:Rabiga Shabatova|<span style="color:gray">Rabiga Shabatova</span>]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1653}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}} |- | 18 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}} |- | 19 || [[User:PirjanovNurlan|<span style="color:gray">PirjanovNurlan</span>]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}} |- | 20 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1452}}]] || {{Permissions|Jembot}} |- | 21 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] || {{Permissions|SieBot}} |- | 22 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] || {{Permissions|VolkovBot}} |- | 23 || [[User:Anas1712|<span style="color:gray">Anas1712</span>]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}} |- | 24 || [[User:Qarahat|<span style="color:gray">Qarahat</span>]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}} |- | 25 || [[User:Gozzalina|<span style="color:gray">Gozzalina</span>]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}} |- | 26 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}} |- | 27 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}} |- | 28 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:927}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 29 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] || {{Permissions|Addbot}} |- | 30 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] || {{Permissions|ZéroBot}} |- | 31 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] || {{Permissions|ArthurBot}} |- | 32 || [[User:Kuwanishbek|<span style="color:gray">Kuwanishbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}} |- | 33 || [[User:AlefZet|<span style="color:gray">AlefZet</span>]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}} |- | 34 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] || {{Permissions|JAnDbot}} |- | 35 || [[User:Aysabirlijol|<span style="color:gray">Aysabirlijol</span>]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}} |- | 36 || [[User:Umarxon III|<span style="color:gray">Umarxon III</span>]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:618}}]] || {{Permissions|Umarxon III}} |- | 37 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] || {{Permissions|FoxBot}} |- | 38 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:575}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}} |- | 39 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}} |- | 40 || [[User:Baurzhanuly|<span style="color:gray">Baurzhanuly</span>]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}} |- | 41 || [[User:Biypona|<span style="color:gray">Biypona</span>]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}} |- | 42 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:488}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}} |- | 43 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|<span style="color:gray">Bazarbaeva Eleonora</span>]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}} |- | 44 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] || {{Permissions|Escarbot}} |- | 45 || [[User:QRNKS|<span style="color:gray">QRNKS</span>]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}} |- | 46 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 47 || [[User:Mrshaxas|<span style="color:gray">Mrshaxas</span>]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}} |- | 48 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:393}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}} |- | 49 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 50 || [[User:Muxammedqudaynazarov|<span style="color:gray">Muxammedqudaynazarov</span>]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}} {{/end}} 8yvxio2m3qx9bob3anjf3vu8e56222y 0 27587 276806 181433 2026-10-29T16:58:24Z Doniyor Yóldoshev 10298 276806 wikitext text/x-wiki {{Xalıq punkti infoqutısı |atı=Taǵjap| negizgi atı = [[awıl puqaralar jıyını]] | túri = | súwret = |lat_deg= 43 |lat_min=2 |lat_sec=56 |lon_deg=59 |lon_min=42 |lon_sec= 30 |CoordAddon = |CoordScale = | mámleket kartası ólshemi = 300 | mámleket = {{UZB}} | region túri = Respublika | region = Qaraqalpaqstan | rayon túri = Rayon | rayon = Shımbay rayonı | basshı túri = APJ baslıǵı | basshı = | dúzilgen waqtı = | xalıq sanı = | waqıt zonası = +5 | telefon kodı = +998 }} '''«Taǵjap» awıl puqaralar jıyını''' yamasa «Taǵjap» APJ («Taǵjap» аўыл пуқаралар жыйыны, «Taǵjap» АПЖ) — [[Qaraqalpaqstan|Qaraqalpaqstan Respublikası]] [[Shımbay rayonı]]na qaraslı [[awıl puqaralar jıyını]]<ref>[https://web.archive.org/web/20241115043512/https://n.ziyouz.com/books/lugatlar/Joy%20nomlari%20qisqacha%20izohli%20lug%27ati.pdf Joy nomlari qisqacha izohli lug'ati]</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Taǵjap, Shımbay District}} {{Shımbay rayonı xalıq punktleri}} {{Kaa-stub}} [[Kategoriya:Shımbay rayonı lıq punktleri]] scjwrzkrfjaghg96lltb0vz95k7mcpq 276807 276806 2026-10-29T16:59:01Z Doniyor Yóldoshev 10298 276807 wikitext text/x-wiki {{Xalıq punkti infoqutısı |atı=Taǵjap| negizgi atı = [[awıl puqaralar jıyını]] | túri = | súwret = |lat_deg= 43 |lat_min=2 |lat_sec=56 |lon_deg=59 |lon_min=42 |lon_sec= 30 |CoordAddon = |CoordScale = | mámleket kartası ólshemi = 300 | mámleket = {{UZB}} | region túri = Respublika | region = Qaraqalpaqstan | rayon túri = Rayon | rayon = Shımbay rayonı | basshı túri = APJ baslıǵı | basshı = | dúzilgen waqtı = | xalıq sanı = | waqıt zonası = +5 | telefon kodı = +998 }} '''«Taǵjap» awıl puqaralar jıyını''' yamasa «Taǵjap» APJ («Taǵjap» аўыл пуқаралар жыйыны, «Taǵjap» АПЖ) — [[Qaraqalpaqstan|Qaraqalpaqstan Respublikası]] [[Shımbay rayonı]]na qaraslı [[awıl puqaralar jıyını]]<ref>[https://web.archive.org/web/20241115043512/https://n.ziyouz.com/books/lugatlar/Joy%20nomlari%20qisqacha%20izohli%20lug%27ati.pdf Joy nomlari qisqacha izohli lug'ati]</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Kaa-stub}} {{Commons kategoriya|Taǵjap, Shımbay District}} {{Shımbay rayonı xalıq punktleri}} [[Kategoriya:Shımbay rayonı lıq punktleri]] 7a22kp6wekuyl5ydd2xt24m1qdbehvq 0 42161 276820 274307 2026-10-29T20:47:22Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276820 wikitext text/x-wiki [[Film]] hám [[Televiziyalıq kórsetiw|televideniede]] '''drama''' — bul kórinisi jaǵınan házil-dálkekke qaraǵanda salmaqlıraq bolıwdı gózleytuǵın bayan etiwshi kórkem ádebiyattıń (yamasa yarım kórkem ádebiyattıń) kategoriyası yamasa janrı<ref>{{Web deregi| url =http://www.merriam-webster.com/dictionary/drama|bet=Drama|jıl=2015|baspaxana=Merriam-Webster, Incorporated|citata=a play, movie, television show, that is about a serious subject and is not meant to make the audience laugh}}</ref>. Bunday drama ádette onıń belgili bir super janrın, makro janrın yamasa mikro janrın anıqlaytuǵın qosımsha terminler menen táriyiplenedi,<ref name="Williams2017a">{{Cite book|title=The screenwriters taxonomy : a roadmap to collaborative storytelling|publisher=Routledge Studies in Media Theory and Practice|year=2017}}</ref> mısalı, [[sabın operası]], policiyalıq jınayıy drama, siyasiy drama, yuridikalıq drama, tariyxıy drama, turmıslıq drama, jasóspirimler draması hám komediyalıq drama (dramedi). Bul terminler belgili bir jaǵdaydı yamasa temanı kórsetiwge beyim boladı yamasa dramanıń basqa jaǵdaydaǵı salmaqlı súwretleniwin keńirek kewil-xosh kólemin payda etetuǵın elementler menen biriktiredi. Usı maqsetlerde dramanıń baslı elementi — sezimlik, sociallıq yamasa basqa da kelispewshiliklerdiń payda bolıwı hám onıń syujet tarmaǵı barısında sheshiliwi. Kórkem waqıyalardı qamtıytuǵın kino hám televidenieniń barlıq túrleri, eger olardıń waqıyanı bayanlawı qaharmanlardı sáwlelendiretuǵın aktyorlardıń járdemi menen ámelge asırılsa, keń mániste dramanıń formaları bolıp tabıladı. Usı keń mániste drama — romanlardan, qısqa gúrrińlerden hám bayan etiwshi [[Poeziya|poeziyadan]] yamasa qosıqlardan ózgeshelenetuǵın usıl<ref>Elam (1980, 98).</ref>. Házirgi dáwirde, kino yamasa televidenie payda bolǵanǵa deyin, [[Teatr|teatrdaǵı]] «drama» komediya da, [[tragediya]] da emes pesanıń túri boldı. Tap usı tar mánisli film izertlewleri menen birge film hám televidenie sanaatı qabılladı. «Radiodrama» termini eki mániste de qollanılmaqta — dáslebinde tikkeley efirde tarqalsa, keyin ala ol [[Radio|radionıń]] dramalıq óniminiń qanshelli intellektuallıq hám salmaqlı jaǵın táriyiplew ushın da qollanıldı<ref>Banham (1998, 894–900).</ref>. == Film hám televideniedegi dramanıń túrleri == Scenaristler taksonomiyası film janrları negizinen filmniń atmosferasına, qaharmanına hám waqıyasına tiykarlanadı, sonlıqtan «drama» hám «komediya» degen belgiler janr retinde qarastırılıw ushın dım keń dep esaplaydı. Kerisinshe, taksonomiya film dramaların filmniń «Túri» dep esaplaydı; film hám televidenie dramasınıń keminde on túrli qosımsha túrin dizimleydi<ref name="Williams2017b">{{Cite book|last=Williams|first=Eric R.|title=Screen adaptation : beyond the basics : techniques for adapting books, comics, and real-life stories into screenplays|publisher=Focal Press|year=2017|isbn=978-1-315-66941-0|location=New York|oclc=986993829}}</ref>. === Dokudrama (Hujjetli drama) === Dokudramalar — haqıyqıy ómirdegi waqıyalardıń dramalastırılǵan beyimlesiwleri. Bárqulla tolıǵı menen dál bolmasa da, ulıwma faktler azı-kópli haqıyqatlıqqa janasadı<ref>{{Web deregi| url =http://www.documentaryisneverneutral.com/words/docalthis.html|bet=Television Docudrama as Alternative Records of History|avtor=Ogunleye|at=Foluke|jumıs=Documentary Is Never Neutral|qaralǵan sáne= 2020-jıl 16-iyun }}</ref>. Dokudrama menen hújjetli filmniń ayırmashılıǵı — hújjetli filmde tariyxtı yamasa aǵımdaǵı waqıyalardı táriyiplew ushın anıq adamlar qollanıladı; al dokudramada aǵımdaǵı waqıyadaǵı rollerdi oynaw ushın kásiplik tayarlanǵan aktyorlar qollanıladı, yaǵnıy waqıya sál «dramalastırıladı». === Dokyufikshn (Hujjetli kórkem shıǵarma) === Dokudramalardan ayırmashılıǵı, dokyufikshn filmleri hújjetli maǵlıwmatlar menen kórkem ádebiyattı biriktiredi, bunda anıq kadrlar yamasa haqıyqıy waqıyalar qayta islengen kórinisleri menen aralasadı<ref>{{Web deregi| url =https://documentarystudies.duke.edu/courses/producing-docu-fiction|bet=Producing Docu-Fiction|jumıs=Center for Documentary Studies at Duke University|qaralǵan sáne= 2020-jıl 16-iyun }}</ref> . === Komediyalıq drama === Basqa jaǵdayda salmaqlı bolatuǵın kóplegen shıǵarmalarda komediyalıq jeńillik beriwdi gózleytuǵın kúlkili kórinisler menen qaharmanlar boladı. Komediyalıq dramada házil salmaqlı mazmun menen birge waqıyanıń qanshelli oraylıq komponenti bolıp tabıladı. === Giperdrama === Film professorı Ken Dansiger oylap tapqan bul waqıyalar qaharmanlar menen jaǵdaylardı ápsana, ápsana yamasa ertek dárejesine jetkenshe asıra siltep kórsetedi<ref>{{Cite book|last=Dancyger|first=Ken|title=Alternative scriptwriting : beyond the hollywood formula.|year=1995|url=https://archive.org/details/alternativescrip0000danc}}</ref> . === Jeńil drama === Jeńil dramalar — tábiyatı jaǵınan salmaqlı bolǵanı menen, kewilli xarakterdegi waqıyalar<ref>{{Cite book|title=Drama as therapy : theory, practice, and research|year=2007|url=https://archive.org/details/dramaastherapyth0000jone|publisher=Routledge}}</ref> . === Psixologiyalıq drama === Psixologiyalıq dramalar — qaharmanlardıń ishki ómiri menen psixologiyalıq máselelerine itibar awdaratuǵın dramalar<ref>{{Web deregi| url =https://www.allmovie.com/subgenre/psychological-drama-d542|bet=Subgenre – Psychological Drama|til=en|jumıs=AllMovie|qaralǵan sáne= 2021-jıl 20-may }}</ref> . === Satiralıq drama === Satira házildi qamtıwı múmkin, biraq onıń nátiyjesi ádette kúlkili bolıwdan alıs, ótkir sociallıq túsinik bolıp tabıladı. Satira sociallıq ideologiyaǵa tásir etetuǵın jámiyettegi yamasa jeke adamlardaǵı kemshiliklerdi áshkaralaw ushın jiyi ironiyanı yamasa asıra siltewdi qollanadı<ref name="Williams2019">{{Cite book|last=Williams|first=Eric R.|url=https://www.audible.com/pd/Falling-in-Love-with-Romance-Movies-Audiobook/B07XPDH9YT|title=Falling in Love with Romance Movies (Episode #8 Satire and Social Commentary)|publisher=Audible|year=2019|language=en}}</ref> . === Tikkeley drama === Tikkeley drama dramaǵa ózgeshe usıl qollanıwǵa háreket etpeytuǵın, kerisinshe, dramanı komediyalıq metodlardıń joqlıǵı dep esaplaytuǵın shıǵarmalarǵa qollanıladı. === Tragediya === Ertedegi [[Teatr|teatrlardaǵı]] [[Tragediya|tragediyalardıń]] kópshiligi sıyaqlı, Tragediya ádette birqatar sátsiz waqıyalardıń aqıbetinen bas qaharmannıń (yamasa geyde qosımsha qaharmanlardıń) wayran bolıwına yamasa azap shegiwine baǵıtlanadı, bul jiyi filmniń yamasa teleserialdıń sońında olardıń ólimi menen tamamlanadı. == Túr/janr kombinaciyaları == Scenaristler taksonomiyasına sáykes, filmniń barlıq xarakteristikalarında olardıń túri (komediya yamasa drama) on bir super janrdıń biri menen (yamasa birneshewi menen) biriktirilip kórsetiliwi tiyis. Bul kombinaciya bólek janr payda etpeydi, kerisinshe, filmdi jaqsıraq túsiniwge imkaniyat beredi. Taksonomiya boyınsha, túrdi janr menen biriktiriw bólek janr payda etpeydi. Mısalı, «Qorqınıshlı drama» (Horror Drama) — bul tek dramalıq qorqınıshlı film (komediyalıq qorqınıshlı filmge qarama-qarsı). «Qorqınıshlı drama» — qorqınıshlı film janrınan yamasa drama túrinen bólek janr emes<ref>{{Web deregi| url =https://www.thegreatcourses.com/courses/how-to-view-and-appreciate-great-movies.html|bet=How to View and Appreciate Great Movies (episode #4: Genre Layers and Audience Expectations)|arxivurl=https://web.archive.org/web/20190720050944/https://www.thegreatcourses.com/courses/how-to-view-and-appreciate-great-movies.html|arxivsáne= 2019-jıl 20-iyul |avtor=Williams|at=Eric. R.|sáne=2018|til=en|jumıs=English|qaralǵan sáne= 2020-jıl 14-iyun }}</ref>. === Jınayıy drama === Jınayıy dramalar haqıyqat, ádillik hám erkinlik temaların izertleydi, sonday-aq «jınayatshı nızam qorǵawshıǵa qarsı» degen tiykarǵı dixotomiyanı qamtıydı. Jınayıy filmler tamashagóydi birqatar oylaw «duzaqlarınan» ótkizedi; jınayıy dramada tamashagóy menen bas qaharmandı sergek uslaw ushın mánisli sózler usılların qollanıw jiyi ushırasadı. Jınayıy dramalarǵa kóbinese jınayat bolǵan jer, policiya bólimshesi, sud-medicinalıq laboratoriyalar, al ayırım jaǵdaylarda sud zalları sıyaqlı orınlar kiredi<ref>{{Web deregi|url=https://www.blackpoolgrand.co.uk/crime-drama-infographic|bet=Crime Drama [Infographic]|avtor=Ryan|sáne=2019-jıl 8-may|til=en-GB|jumıs=Blackpool Grand Theatre|qaralǵan sáne=2026-jıl 30-mart|arxivurl=https://web.archive.org/web/20250322033237/https://www.blackpoolgrand.co.uk/crime-drama-infographic|arxivsáne=2025-03-22 }}</ref>. Bul dramanı tolıqtırıp, filmge qaharmanlıq táriyip beredi. === Fantastikalıq drama === Erik R. Uilyamstıń aytıwınsha, fantastika dramalıq filmleriniń baslı belgisi — «ádette miflik tirishilik iyeleri, sıyqır yamasa artqan kúshke iye qaharmanlar qonıs basqan, vizual túrde tásirli dúnyada háwij alatuǵın ájayıp sezim. Bul filmlerdegi rekvizitler menen kostyumler kóbinese góne, futuristlik yamasa ózge dúnya júzilik mifologiya menen folklor sezimin sáwlelendiredi. Kostyumler, sonday-aq ekzotikalıq dúnya, qaharmannıń waqıyada ushırasatuǵın jeke, ishki gúresin kórsetedi». === Qorqınıshlı drama === Qorqınıshlı dramalar kóbinese jámiyettiń qalǵan bóleginen izolyaciyalanǵan oraylıq qaharmanlardı qamtıydı. Bul qaharmanlar ádette jasóspirimler yamasa jigirmadan asqan jaslar (janrdıń tiykarǵı auditoriyası) boladı hám aqırında film barısında qaytıs boladı. Tematikalıq jaqtan alǵanda, qorqınıshlı filmler kóbinese túrli áńgimeler rolin atqaradı, bunda qanqumar qurbanlardıń ótken gúnaları ushın qatal jaza qollanadı. Metaforalıq túrde bul Jaqsılıq penen Jamanlıqtıń yamasa Tazalıq penen Gúnanıń ayqasına aylanadı. === Ómirlik drama (kúndelikli ómir) === Kúndelikli ómirdi kórsetetuǵın filmler adam ómirindegi kishi waqıyalardı alıp, olardıń áhmiyetlilik dárejesin kóteredi. «Ómirdegi mayda-shúyde nárseler» bas qaharmanǵa (hám tamashagóyge) ekshn-filmdegi sheshiwshi sawash yamasa vesterndegi sońǵı atıs sıyaqlı zárúr bolıp kórinedi. Kóbinese bas qaharmanlar film barısında bir-biri menen bir waqıtta keletuǵın kóplegen máseleler menen shuǵıllanadı — tap ómirdegi sıyaqlı. === Romantikalıq drama === Romantikalıq dramalar — muhabbat tuwralı isenimlerimizdi bekkemleytuǵın («birinshi kózqarastaǵı muhabbat», «muhabbat bárin jeńedi» yamasa «hárkim ushın bul dúnyada bir adam bar» sıyaqlı) tiykarǵı temaları bar filmler; waqıya ádette qaharmanlardıń ashıq bolıwı (hám sezimniń suwıwı, soń qayta ashıq bolıwı) dógereginde júz beredi<ref>{{Cite book|last=Williams|first=Eric R.|title=Falling in Love with Romance Movies (Episode #2 Genre: To Feel the Sun on Both Sides)|publisher=Audible|year=2019}}</ref>. Romantikalıq drama kóbinese waqıt ótiwi menen qarım-qatnasları rawajlanǵan sayın hár túrli sınaqlar menen qıyınshılıqlardı birge bastan ótkeretuǵın eki qaharmandı qamtıydı<ref>{{Web deregi| url =https://www.ipl.org/essay-topics/films/romantic-drama|bet=Romantic Drama Essays {{!}} Internet Public Library|jumıs=www.ipl.org|qaralǵan sáne= 2026-jıl 30-mart }}</ref>. Jiyi eki qaharman arasında kelispewshilik payda bolıp, bul waqıtsha ayrılısıwǵa alıp keledi, biraq olar kóbinese optimistlik juwmaqlanıw ushın qayta qosıladı. === Ilimiy-fantastikalıq drama === Ilimiy-fantastikalıq dramalıq film — bul kóbinese adamzattıń keleshegin ózgertiw potencialı bar «biymálim» nársege ushıraǵan bas qaharmannıń (hám olardıń awqamlaslarınıń) waqıyası; bul biymálim nárse túsiniksiz kúshleri bar zulım menen, biz túsinbeytuǵın tirishilik iyesi yamasa álemdi ózgertiwge qáwip tuwdıratuǵın ilimiy scenariy menen táriyipleniwi múmkin; ilimiy-fantastikalıq waqıya tamashagóydi adamnıń tábiyatı, waqıt penen keńisliktiń shegaraları yamasa ulıwma adamzat bolmısınıń túsinikleri tuwralı oylanıwǵa májbúr etedi<ref>{{Web deregi| url =https://www.thegreatcourses.com/courses/how-to-view-and-appreciate-great-movies.html|bet=How to View and Appreciate Great Movies (Episode #6 Themes on Screen)|avtor=Williams|at=Eric R.|sáne=2018|til=en|jumıs=English|qaralǵan sáne=2020-jıl 16-iyun|arxivurl=https://web.archive.org/web/20200607194525/https://www.thegreatcourses.com/courses/how-to-view-and-appreciate-great-movies.html|arxivsáne= 2020-jıl 7-iyun }}</ref>. === Sport drama === Sport super janrda qaharmanlar sport penen shuǵıllanadı. Tematikalıq jaqtan alǵanda, waqıya kóbinese «Biziń komanda» «Olardıń komandasına» qarsı formatında boladı; olardıń komandası bárqulla jeńiske erisiwge háreket etedi, al biziń komanda dúnyaǵa ózleriniń moyınlanıwǵa yamasa aqlanıwǵa ılayıqlı ekenin kórsetedi; waqıya shártli túrde bir komandanı qamtıwı shárt emes. Waqıya jeke sportshı tuwralı yamasa komandada oynaytuǵın jeke tulǵaǵa baǵdarlanıwı múmkin. === Áskeriy drama === Áskeriy filmler ádette sırtqı kúshler tárepinen sońǵı ólim ayqasına deyin birme-bir joq etiletuǵın (tuwra yamasa metaforalıq mániste) izolyaciyalanǵan adamlardıń kishi toparınıń waqıyasın bayan etedi; bas qaharmanlardıń ólim menen júzbe-júz keliw ideyası áskeriy dramalıq filmdegi tiykarǵı kútiw bolıp tabıladı. Áskeriy filmde jawdıń sanı kóp yamasa kúshi basım bolsa da, eger qaharman onıń jolın tapsa, jawdı jeńiwge boladı dep esaplaydı. === Vestern drama === Vestern super janrındaǵı filmler kóbinese Amerikanıń Qubla-batısında yamasa Meksikada ótedi, bunda tábiyat kórinislerinen lázzet alıw ushın kóplegen kórinisler ashıq hawada boladı. Tamashagóydiń anıq kútetuǵın nárselerine judırıqlasıw, atıs hám quwǵın-súrgin kórinisleri kiredi. Sonday-aq kúnniń batıwı, keń ashıq landshaftlar, sheksiz shóller menen aspandı qamtıytuǵın awıllıq jerlerdiń ájayıp panoramalıq kórinisleri kútiledi. == Qáte anıqlanǵan kategoriyalar == «Komediya» yamasa «drama» sózin qollanatuǵın ayırım film kategoriyaları Scenaristler taksonomiyası tárepinen film janrı yamasa film túri retinde tanılmaydı. Mısalı, «Melodrama» menen «Ekscentrlik komediya» (Screwball Comedy) baǵdarlar bolıp esaplanadı,<ref>{{Web deregi| url =https://www.thegreatcourses.com/courses/how-to-view-and-appreciate-great-movies.html|bet=How to View and Appreciate Great Movies (episode #22 Pathways to Great Antagonists)|avtor=Williams|at=Eric R.|sáne=2018|til=en|baspaxana=The Great Courses|qaralǵan sáne=2020-jıl 14-iyun|arxivurl=https://web.archive.org/web/20200607194525/https://www.thegreatcourses.com/courses/how-to-view-and-appreciate-great-movies.html|arxivsáne= 2020-jıl 7-iyun }}</ref> al «romantikalıq komediya» menen «shańaraqlıq drama» makro janrlar bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi| url =https://www.thegreatcourses.com/courses/how-to-view-and-appreciate-great-movies.html|bet=How to View and Appreciate Great Movies (episode #3 Movie Genre: It's Not What You Think)|avtor=Williams|at=Eric R.|sáne=2018|til=en|baspaxana=The Great Courses|qaralǵan sáne=2020-jıl 14-iyun|arxivurl=https://web.archive.org/web/20200607194525/https://www.thegreatcourses.com/courses/how-to-view-and-appreciate-great-movies.html|arxivsáne= 2020-jıl 7-iyun }}</ref>. === Shańaraqlıq drama === Scenaristler taksonomiyasındaǵı makro janr. Bul filmler oraylıq qaharmanlardıń kópshiligi bir-birine tuwısqan bolıp keletuǵın waqıyanı bayan etedi. Waqıya pútkil shańaraqtıń ulıwma sınaqqa qalay háreket etetuǵını dógereginde sáwlelenedi. Shańaraqlıq drama ushın tórt mikro janr bar: Shańaraqlıq baylanıs, Shańaraqlıq kelispewshilik, Shańaraqlıq qaza hám Shańaraqlıq renish. === Melodrama === Tamashagóydiń joqarı sezimlerine tásir etetuǵın syujetlerdi qollanatuǵın drama filmleriniń qosımsha túri. Melodramalıq syujetler kóbinese «adam seziminiń daǵdarısı, sátsiz muhabbat yamasa doslıq, shiyelenisli shańaraqlıq jaǵdaylar, tragediya, awırıw, nevrozlar yamasa emocionallıq hám fizikalıq qıyınshılıqlar menen» shuǵıllanadı<ref>{{Web deregi| url =https://www.filmsite.org/tearjerkers.html|bet=Greatest Tearjerkers – Scenes and Moments|avtor=Dirks|at=Tim|jumıs=Filmsite|qaralǵan sáne= 2020-jıl 16-iyun }}</ref>. Film sınshıları geyde bul termindi «hayallar auditoriyasına tikkeley tásir etetuǵın stereotiplik qaharmanları bar (kóbinese oraylıq hayal qaharmanın qamtıytuǵın) haqıyqıy emes, pafosqa tolı, muhabbat yamasa turmıslıq jaǵdaylar tuwralı lagerlik áńgimeni bildiriw ushın kemsitiwshilik mániste» qollanadı<ref>{{Web deregi| url =https://www.filmsite.org/melodramafilms.html|bet=Melodramas Films|jumıs=Filmsite|qaralǵan sáne= 2020-jıl 16-iyun }}</ref>. Sonıń menen qatar «hayallar kinosı», «kóz jas serialları», jılatatuǵın filmler yamasa «qızlarǵa arnalǵan filmler» dep te ataladı. Eger olar erler auditoriyasına baǵdarlanǵan bolsa, onda olar «erlerdi jılatatuǵın» filmler dep ataladı. Kóbinese «sabın operası» draması retinde qarastırıladı. === Jınayıy drama / policiyalıq detektiv / yuridikalıq drama / sud zalındaǵı drama === Jınayatshılardı, nızamnıń orınlanıwın hám huqıqlıq sistemanı qamtıytuǵın temalarǵa tiykarlanǵan qaharmanlardıń rawajlanıwı. === Tariyxıy drama === Tariyxtaǵı dramalıq waqıyalarǵa baǵdarlanǵan filmler. === Medicinalıq drama === Shıpakerlerge, miyirbiykelerge, emlewxana xızmetkerlerine hám azap shekkenlerdi qutqaratuǵın jedel járdemge, sonday-aq olardıń kúndelikli ómirindegi óz-ara qarım-qatnaslarına baǵıtlanadı. === Jasóspirimler draması === Jasóspirim qaharmanlarǵa baǵdarlanadı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dramalıq filmler]] [[Kategoriya:Dramalıq teleseriallar]] [[Kategoriya:Film janrları]] [[Kategoriya:Televidenie janrları]] 88q69vfgw3cogxq9q4fws4uno7oi587 276850 276820 2026-10-29T21:58:29Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276850 wikitext text/x-wiki [[Film]] hám [[Televiziyalıq kórsetiw|televideniede]] '''drama''' — bul kórinisi jaǵınan házil-dálkekke qaraǵanda salmaqlıraq bolıwdı gózleytuǵın bayan etiwshi kórkem ádebiyattıń (yamasa yarım kórkem ádebiyattıń) kategoriyası yamasa janrı<ref>{{Web deregi| url =http://www.merriam-webster.com/dictionary/drama|bet=Drama|jıl=2015|baspaxana=Merriam-Webster, Incorporated|citata=a play, movie, television show, that is about a serious subject and is not meant to make the audience laugh}}</ref>. Bunday drama ádette onıń belgili bir super janrın, makro janrın yamasa mikro janrın anıqlaytuǵın qosımsha terminler menen táriyiplenedi,<ref name="Williams2017a">{{Cite book|title=The screenwriters taxonomy : a roadmap to collaborative storytelling|publisher=Routledge Studies in Media Theory and Practice|year=2017}}</ref> mısalı, [[sabın operası]], policiyalıq jınayıy drama, siyasiy drama, yuridikalıq drama, tariyxıy drama, turmıslıq drama, jasóspirimler draması hám komediyalıq drama (dramedi). Bul terminler belgili bir jaǵdaydı yamasa temanı kórsetiwge beyim boladı yamasa dramanıń basqa jaǵdaydaǵı salmaqlı súwretleniwin keńirek kewil-xosh kólemin payda etetuǵın elementler menen biriktiredi. Usı maqsetlerde dramanıń baslı elementi — sezimlik, sociallıq yamasa basqa da kelispewshiliklerdiń payda bolıwı hám onıń syujet tarmaǵı barısında sheshiliwi. Kórkem waqıyalardı qamtıytuǵın kino hám televidenieniń barlıq túrleri, eger olardıń waqıyanı bayanlawı qaharmanlardı sáwlelendiretuǵın aktyorlardıń járdemi menen ámelge asırılsa, keń mániste dramanıń formaları bolıp tabıladı. Usı keń mániste drama — romanlardan, qısqa gúrrińlerden hám bayan etiwshi [[Poeziya|poeziyadan]] yamasa qosıqlardan ózgeshelenetuǵın usıl<ref>Elam (1980, 98).</ref>. Házirgi dáwirde, kino yamasa televidenie payda bolǵanǵa deyin, [[Teatr|teatrdaǵı]] «drama» komediya da, [[tragediya]] da emes pesanıń túri boldı. Tap usı tar mánisli film izertlewleri menen birge film hám televidenie sanaatı qabılladı. «Radiodrama» termini eki mániste de qollanılmaqta — dáslebinde tikkeley efirde tarqalsa, keyin ala ol [[Radio|radionıń]] dramalıq óniminiń qanshelli intellektuallıq hám salmaqlı jaǵın táriyiplew ushın da qollanıldı<ref>Banham (1998, 894–900).</ref>. == Film hám televideniedegi dramanıń túrleri == Scenaristler taksonomiyası film janrları negizinen filmniń atmosferasına, qaharmanına hám waqıyasına tiykarlanadı, sonlıqtan «drama» hám «komediya» degen belgiler janr retinde qarastırılıw ushın dım keń dep esaplaydı. Kerisinshe, taksonomiya film dramaların filmniń «Túri» dep esaplaydı; film hám televidenie dramasınıń keminde on túrli qosımsha túrin dizimleydi<ref name="Williams2017b">{{Cite book|last=Williams|first=Eric R.|title=Screen adaptation : beyond the basics : techniques for adapting books, comics, and real-life stories into screenplays|publisher=Focal Press|year=2017|isbn=978-1-315-66941-0|location=New York|oclc=986993829}}</ref>. === Dokudrama (Hujjetli drama) === Dokudramalar — haqıyqıy ómirdegi waqıyalardıń dramalastırılǵan beyimlesiwleri. Bárqulla tolıǵı menen dál bolmasa da, ulıwma faktler azı-kópli haqıyqatlıqqa janasadı<ref>{{Web deregi| url =http://www.documentaryisneverneutral.com/words/docalthis.html|bet=Television Docudrama as Alternative Records of History|avtor=Ogunleye|at=Foluke|jumıs=Documentary Is Never Neutral|qaralǵan sáne= 2020-jıl 16-iyun }}</ref>. Dokudrama menen hújjetli filmniń ayırmashılıǵı — hújjetli filmde tariyxtı yamasa aǵımdaǵı waqıyalardı táriyiplew ushın anıq adamlar qollanıladı; al dokudramada aǵımdaǵı waqıyadaǵı rollerdi oynaw ushın kásiplik tayarlanǵan aktyorlar qollanıladı, yaǵnıy waqıya sál «dramalastırıladı». === Dokyufikshn (Hujjetli kórkem shıǵarma) === Dokudramalardan ayırmashılıǵı, dokyufikshn filmleri hújjetli maǵlıwmatlar menen kórkem ádebiyattı biriktiredi, bunda anıq kadrlar yamasa haqıyqıy waqıyalar qayta islengen kórinisleri menen aralasadı<ref>{{Web deregi| url =https://documentarystudies.duke.edu/courses/producing-docu-fiction|bet=Producing Docu-Fiction|jumıs=Center for Documentary Studies at Duke University|qaralǵan sáne= 2020-jıl 16-iyun }}</ref> . === Komediyalıq drama === Basqa jaǵdayda salmaqlı bolatuǵın kóplegen shıǵarmalarda komediyalıq jeńillik beriwdi gózleytuǵın kúlkili kórinisler menen qaharmanlar boladı. Komediyalıq dramada házil salmaqlı mazmun menen birge waqıyanıń qanshelli oraylıq komponenti bolıp tabıladı. === Giperdrama === Film professorı Ken Dansiger oylap tapqan bul waqıyalar qaharmanlar menen jaǵdaylardı ápsana, ápsana yamasa ertek dárejesine jetkenshe asıra siltep kórsetedi<ref>{{Cite book|last=Dancyger|first=Ken|title=Alternative scriptwriting : beyond the hollywood formula.|year=1995|url=https://archive.org/details/alternativescrip0000danc}}</ref> . === Jeńil drama === Jeńil dramalar — tábiyatı jaǵınan salmaqlı bolǵanı menen, kewilli xarakterdegi waqıyalar<ref>{{Cite book|title=Drama as therapy : theory, practice, and research|year=2007|url=https://archive.org/details/dramaastherapyth0000jone|publisher=Routledge}}</ref> . === Psixologiyalıq drama === Psixologiyalıq dramalar — qaharmanlardıń ishki ómiri menen psixologiyalıq máselelerine itibar awdaratuǵın dramalar<ref>{{Web deregi| url =https://www.allmovie.com/subgenre/psychological-drama-d542|bet=Subgenre – Psychological Drama|til=en|jumıs=AllMovie|qaralǵan sáne= 2021-jıl 20-may }}</ref> . === Satiralıq drama === Satira házildi qamtıwı múmkin, biraq onıń nátiyjesi ádette kúlkili bolıwdan alıs, ótkir sociallıq túsinik bolıp tabıladı. Satira sociallıq ideologiyaǵa tásir etetuǵın jámiyettegi yamasa jeke adamlardaǵı kemshiliklerdi áshkaralaw ushın jiyi ironiyanı yamasa asıra siltewdi qollanadı<ref name="Williams2019">{{Cite book|last=Williams|first=Eric R.|url=https://www.audible.com/pd/Falling-in-Love-with-Romance-Movies-Audiobook/B07XPDH9YT|title=Falling in Love with Romance Movies (Episode #8 Satire and Social Commentary)|publisher=Audible|year=2019|language=en}}</ref> . === Tikkeley drama === Tikkeley drama dramaǵa ózgeshe usıl qollanıwǵa háreket etpeytuǵın, kerisinshe, dramanı komediyalıq metodlardıń joqlıǵı dep esaplaytuǵın shıǵarmalarǵa qollanıladı. === Tragediya === Ertedegi [[Teatr|teatrlardaǵı]] [[Tragediya|tragediyalardıń]] kópshiligi sıyaqlı, Tragediya ádette birqatar sátsiz waqıyalardıń aqıbetinen bas qaharmannıń (yamasa geyde qosımsha qaharmanlardıń) wayran bolıwına yamasa azap shegiwine baǵıtlanadı, bul jiyi filmniń yamasa teleserialdıń sońında olardıń ólimi menen tamamlanadı. == Túr/janr kombinaciyaları == Scenaristler taksonomiyasına sáykes, filmniń barlıq xarakteristikalarında olardıń túri (komediya yamasa drama) on bir super janrdıń biri menen (yamasa birneshewi menen) biriktirilip kórsetiliwi tiyis. Bul kombinaciya bólek janr payda etpeydi, kerisinshe, filmdi jaqsıraq túsiniwge imkaniyat beredi. Taksonomiya boyınsha, túrdi janr menen biriktiriw bólek janr payda etpeydi. Mısalı, «Qorqınıshlı drama» (Horror Drama) — bul tek dramalıq qorqınıshlı film (komediyalıq qorqınıshlı filmge qarama-qarsı). «Qorqınıshlı drama» — qorqınıshlı film janrınan yamasa drama túrinen bólek janr emes<ref>{{Web deregi| url =https://www.thegreatcourses.com/courses/how-to-view-and-appreciate-great-movies.html|bet=How to View and Appreciate Great Movies (episode #4: Genre Layers and Audience Expectations)|arxivurl=https://web.archive.org/web/20190720050944/https://www.thegreatcourses.com/courses/how-to-view-and-appreciate-great-movies.html|arxivsáne= 2019-jıl 20-iyul |avtor=Williams|at=Eric. R.|sáne=2018|til=en|jumıs=English|qaralǵan sáne= 2020-jıl 14-iyun }}</ref>. === Jınayıy drama === Jınayıy dramalar haqıyqat, ádillik hám erkinlik temaların izertleydi, sonday-aq «jınayatshı nızam qorǵawshıǵa qarsı» degen tiykarǵı dixotomiyanı qamtıydı. Jınayıy filmler tamashagóydi birqatar oylaw «duzaqlarınan» ótkizedi; jınayıy dramada tamashagóy menen bas qaharmandı sergek uslaw ushın mánisli sózler usılların qollanıw jiyi ushırasadı. Jınayıy dramalarǵa kóbinese jınayat bolǵan jer, policiya bólimshesi, sud-medicinalıq laboratoriyalar, al ayırım jaǵdaylarda sud zalları sıyaqlı orınlar kiredi<ref>{{Web deregi| url =https://www.blackpoolgrand.co.uk/crime-drama-infographic|bet=Crime Drama [Infographic]|avtor=Ryan|sáne=2019-jıl 8-may|til=en-GB|jumıs=Blackpool Grand Theatre|qaralǵan sáne=2026-jıl 30-mart|arxivurl=https://web.archive.org/web/20250322033237/https://www.blackpoolgrand.co.uk/crime-drama-infographic|arxivsáne= 2025-jıl 22-mart }}</ref>. Bul dramanı tolıqtırıp, filmge qaharmanlıq táriyip beredi. === Fantastikalıq drama === Erik R. Uilyamstıń aytıwınsha, fantastika dramalıq filmleriniń baslı belgisi — «ádette miflik tirishilik iyeleri, sıyqır yamasa artqan kúshke iye qaharmanlar qonıs basqan, vizual túrde tásirli dúnyada háwij alatuǵın ájayıp sezim. Bul filmlerdegi rekvizitler menen kostyumler kóbinese góne, futuristlik yamasa ózge dúnya júzilik mifologiya menen folklor sezimin sáwlelendiredi. Kostyumler, sonday-aq ekzotikalıq dúnya, qaharmannıń waqıyada ushırasatuǵın jeke, ishki gúresin kórsetedi». === Qorqınıshlı drama === Qorqınıshlı dramalar kóbinese jámiyettiń qalǵan bóleginen izolyaciyalanǵan oraylıq qaharmanlardı qamtıydı. Bul qaharmanlar ádette jasóspirimler yamasa jigirmadan asqan jaslar (janrdıń tiykarǵı auditoriyası) boladı hám aqırında film barısında qaytıs boladı. Tematikalıq jaqtan alǵanda, qorqınıshlı filmler kóbinese túrli áńgimeler rolin atqaradı, bunda qanqumar qurbanlardıń ótken gúnaları ushın qatal jaza qollanadı. Metaforalıq túrde bul Jaqsılıq penen Jamanlıqtıń yamasa Tazalıq penen Gúnanıń ayqasına aylanadı. === Ómirlik drama (kúndelikli ómir) === Kúndelikli ómirdi kórsetetuǵın filmler adam ómirindegi kishi waqıyalardı alıp, olardıń áhmiyetlilik dárejesin kóteredi. «Ómirdegi mayda-shúyde nárseler» bas qaharmanǵa (hám tamashagóyge) ekshn-filmdegi sheshiwshi sawash yamasa vesterndegi sońǵı atıs sıyaqlı zárúr bolıp kórinedi. Kóbinese bas qaharmanlar film barısında bir-biri menen bir waqıtta keletuǵın kóplegen máseleler menen shuǵıllanadı — tap ómirdegi sıyaqlı. === Romantikalıq drama === Romantikalıq dramalar — muhabbat tuwralı isenimlerimizdi bekkemleytuǵın («birinshi kózqarastaǵı muhabbat», «muhabbat bárin jeńedi» yamasa «hárkim ushın bul dúnyada bir adam bar» sıyaqlı) tiykarǵı temaları bar filmler; waqıya ádette qaharmanlardıń ashıq bolıwı (hám sezimniń suwıwı, soń qayta ashıq bolıwı) dógereginde júz beredi<ref>{{Cite book|last=Williams|first=Eric R.|title=Falling in Love with Romance Movies (Episode #2 Genre: To Feel the Sun on Both Sides)|publisher=Audible|year=2019}}</ref>. Romantikalıq drama kóbinese waqıt ótiwi menen qarım-qatnasları rawajlanǵan sayın hár túrli sınaqlar menen qıyınshılıqlardı birge bastan ótkeretuǵın eki qaharmandı qamtıydı<ref>{{Web deregi| url =https://www.ipl.org/essay-topics/films/romantic-drama|bet=Romantic Drama Essays {{!}} Internet Public Library|jumıs=www.ipl.org|qaralǵan sáne= 2026-jıl 30-mart }}</ref>. Jiyi eki qaharman arasında kelispewshilik payda bolıp, bul waqıtsha ayrılısıwǵa alıp keledi, biraq olar kóbinese optimistlik juwmaqlanıw ushın qayta qosıladı. === Ilimiy-fantastikalıq drama === Ilimiy-fantastikalıq dramalıq film — bul kóbinese adamzattıń keleshegin ózgertiw potencialı bar «biymálim» nársege ushıraǵan bas qaharmannıń (hám olardıń awqamlaslarınıń) waqıyası; bul biymálim nárse túsiniksiz kúshleri bar zulım menen, biz túsinbeytuǵın tirishilik iyesi yamasa álemdi ózgertiwge qáwip tuwdıratuǵın ilimiy scenariy menen táriyipleniwi múmkin; ilimiy-fantastikalıq waqıya tamashagóydi adamnıń tábiyatı, waqıt penen keńisliktiń shegaraları yamasa ulıwma adamzat bolmısınıń túsinikleri tuwralı oylanıwǵa májbúr etedi<ref>{{Web deregi| url =https://www.thegreatcourses.com/courses/how-to-view-and-appreciate-great-movies.html|bet=How to View and Appreciate Great Movies (Episode #6 Themes on Screen)|avtor=Williams|at=Eric R.|sáne=2018|til=en|jumıs=English|qaralǵan sáne=2020-jıl 16-iyun|arxivurl=https://web.archive.org/web/20200607194525/https://www.thegreatcourses.com/courses/how-to-view-and-appreciate-great-movies.html|arxivsáne= 2020-jıl 7-iyun }}</ref>. === Sport drama === Sport super janrda qaharmanlar sport penen shuǵıllanadı. Tematikalıq jaqtan alǵanda, waqıya kóbinese «Biziń komanda» «Olardıń komandasına» qarsı formatında boladı; olardıń komandası bárqulla jeńiske erisiwge háreket etedi, al biziń komanda dúnyaǵa ózleriniń moyınlanıwǵa yamasa aqlanıwǵa ılayıqlı ekenin kórsetedi; waqıya shártli túrde bir komandanı qamtıwı shárt emes. Waqıya jeke sportshı tuwralı yamasa komandada oynaytuǵın jeke tulǵaǵa baǵdarlanıwı múmkin. === Áskeriy drama === Áskeriy filmler ádette sırtqı kúshler tárepinen sońǵı ólim ayqasına deyin birme-bir joq etiletuǵın (tuwra yamasa metaforalıq mániste) izolyaciyalanǵan adamlardıń kishi toparınıń waqıyasın bayan etedi; bas qaharmanlardıń ólim menen júzbe-júz keliw ideyası áskeriy dramalıq filmdegi tiykarǵı kútiw bolıp tabıladı. Áskeriy filmde jawdıń sanı kóp yamasa kúshi basım bolsa da, eger qaharman onıń jolın tapsa, jawdı jeńiwge boladı dep esaplaydı. === Vestern drama === Vestern super janrındaǵı filmler kóbinese Amerikanıń Qubla-batısında yamasa Meksikada ótedi, bunda tábiyat kórinislerinen lázzet alıw ushın kóplegen kórinisler ashıq hawada boladı. Tamashagóydiń anıq kútetuǵın nárselerine judırıqlasıw, atıs hám quwǵın-súrgin kórinisleri kiredi. Sonday-aq kúnniń batıwı, keń ashıq landshaftlar, sheksiz shóller menen aspandı qamtıytuǵın awıllıq jerlerdiń ájayıp panoramalıq kórinisleri kútiledi. == Qáte anıqlanǵan kategoriyalar == «Komediya» yamasa «drama» sózin qollanatuǵın ayırım film kategoriyaları Scenaristler taksonomiyası tárepinen film janrı yamasa film túri retinde tanılmaydı. Mısalı, «Melodrama» menen «Ekscentrlik komediya» (Screwball Comedy) baǵdarlar bolıp esaplanadı,<ref>{{Web deregi| url =https://www.thegreatcourses.com/courses/how-to-view-and-appreciate-great-movies.html|bet=How to View and Appreciate Great Movies (episode #22 Pathways to Great Antagonists)|avtor=Williams|at=Eric R.|sáne=2018|til=en|baspaxana=The Great Courses|qaralǵan sáne=2020-jıl 14-iyun|arxivurl=https://web.archive.org/web/20200607194525/https://www.thegreatcourses.com/courses/how-to-view-and-appreciate-great-movies.html|arxivsáne= 2020-jıl 7-iyun }}</ref> al «romantikalıq komediya» menen «shańaraqlıq drama» makro janrlar bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi| url =https://www.thegreatcourses.com/courses/how-to-view-and-appreciate-great-movies.html|bet=How to View and Appreciate Great Movies (episode #3 Movie Genre: It's Not What You Think)|avtor=Williams|at=Eric R.|sáne=2018|til=en|baspaxana=The Great Courses|qaralǵan sáne=2020-jıl 14-iyun|arxivurl=https://web.archive.org/web/20200607194525/https://www.thegreatcourses.com/courses/how-to-view-and-appreciate-great-movies.html|arxivsáne= 2020-jıl 7-iyun }}</ref>. === Shańaraqlıq drama === Scenaristler taksonomiyasındaǵı makro janr. Bul filmler oraylıq qaharmanlardıń kópshiligi bir-birine tuwısqan bolıp keletuǵın waqıyanı bayan etedi. Waqıya pútkil shańaraqtıń ulıwma sınaqqa qalay háreket etetuǵını dógereginde sáwlelenedi. Shańaraqlıq drama ushın tórt mikro janr bar: Shańaraqlıq baylanıs, Shańaraqlıq kelispewshilik, Shańaraqlıq qaza hám Shańaraqlıq renish. === Melodrama === Tamashagóydiń joqarı sezimlerine tásir etetuǵın syujetlerdi qollanatuǵın drama filmleriniń qosımsha túri. Melodramalıq syujetler kóbinese «adam seziminiń daǵdarısı, sátsiz muhabbat yamasa doslıq, shiyelenisli shańaraqlıq jaǵdaylar, tragediya, awırıw, nevrozlar yamasa emocionallıq hám fizikalıq qıyınshılıqlar menen» shuǵıllanadı<ref>{{Web deregi| url =https://www.filmsite.org/tearjerkers.html|bet=Greatest Tearjerkers – Scenes and Moments|avtor=Dirks|at=Tim|jumıs=Filmsite|qaralǵan sáne= 2020-jıl 16-iyun }}</ref>. Film sınshıları geyde bul termindi «hayallar auditoriyasına tikkeley tásir etetuǵın stereotiplik qaharmanları bar (kóbinese oraylıq hayal qaharmanın qamtıytuǵın) haqıyqıy emes, pafosqa tolı, muhabbat yamasa turmıslıq jaǵdaylar tuwralı lagerlik áńgimeni bildiriw ushın kemsitiwshilik mániste» qollanadı<ref>{{Web deregi| url =https://www.filmsite.org/melodramafilms.html|bet=Melodramas Films|jumıs=Filmsite|qaralǵan sáne= 2020-jıl 16-iyun }}</ref>. Sonıń menen qatar «hayallar kinosı», «kóz jas serialları», jılatatuǵın filmler yamasa «qızlarǵa arnalǵan filmler» dep te ataladı. Eger olar erler auditoriyasına baǵdarlanǵan bolsa, onda olar «erlerdi jılatatuǵın» filmler dep ataladı. Kóbinese «sabın operası» draması retinde qarastırıladı. === Jınayıy drama / policiyalıq detektiv / yuridikalıq drama / sud zalındaǵı drama === Jınayatshılardı, nızamnıń orınlanıwın hám huqıqlıq sistemanı qamtıytuǵın temalarǵa tiykarlanǵan qaharmanlardıń rawajlanıwı. === Tariyxıy drama === Tariyxtaǵı dramalıq waqıyalarǵa baǵdarlanǵan filmler. === Medicinalıq drama === Shıpakerlerge, miyirbiykelerge, emlewxana xızmetkerlerine hám azap shekkenlerdi qutqaratuǵın jedel járdemge, sonday-aq olardıń kúndelikli ómirindegi óz-ara qarım-qatnaslarına baǵıtlanadı. === Jasóspirimler draması === Jasóspirim qaharmanlarǵa baǵdarlanadı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dramalıq filmler]] [[Kategoriya:Dramalıq teleseriallar]] [[Kategoriya:Film janrları]] [[Kategoriya:Televidenie janrları]] 5w1epo7lbgsufko88slzk3zinyjsdhm 0 42507 276819 262036 2026-10-29T20:36:41Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276819 wikitext text/x-wiki {{Xalıq punkti infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Dierfeld | negizgi atı = | túri = kommuna | súwret = [[Fayl:Dierfeld 06.jpg|300px]] | gerb = DEU Dierfeld COA.svg | bayraq = | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | mámleket = {{GER}} | region túri = Germaniya shtatları{{!}}Shtat | region = Rhineland-Palatinate | kestede region = Rheinland-Pfalz | rayon túri = Rayon | rayon = Bernkastel-Wittlich (rayon) | basshı túri = Burgomistr | jer maydanı = 1,54 | xalıq sanı = 10 | sanalǵan jıl = 2017 | waqıt zonası = +1 | DST = bar | telefon kodı = 06572 | pochta indeksi = 54533 | avtomobil kodı = WIL | identifikator túri = Administrativlik birlik identifikaciya nomeri{{!}}Rásmiy kodı | sanlı identifikator = }} '''Dierfeld''' — [[Germaniya]]nıń [[Rhineland-Palatinate]] shtatında jaylasqan kommuna bolıp tabıladı. Bul kommuna [[Bernkastel-Wittlich (rayon)|Bernkastel-Wittlich]] rayonı quramına kiredi. == Xalqı == Kommuna xalqı 2017-jılǵı maǵlıwmat boyınsha 10 adamdı quraǵan. === Keste kórinisinde === {{Xalıq sanı.wd||Keste}} == Geografiyası == Jer maydanı — 1,54&nbsp;km². Teńiz qáddinen {{DDVM}} m biyiklikte jaylasqan. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Dierfeld}} * {{OSM baylanıs|1258888}} * [https://web.archive.org/web/20200319160112/http://www.dierfeld.de/ Rásmiy saytı] {{in lang|de}} {{Bernkastel-Wittlich rayonı qalaları}} {{Sırtqı siltemeler}} {{Germaniya-geo-stub}} [[Kategoriya:Bernkastel-Wittlich]] [[Kategoriya:Rhineland-Palatinate municipalitetleri]] 415kouvsndq1b6n0obo1fpomy4rt9g7 0 44018 276816 261786 2026-10-29T20:20:42Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276816 wikitext text/x-wiki {{Xalıq punkti infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Bennhausen | negizgi atı = | túri = kommuna | súwret = [[Fayl:Bennhausen Ostansicht Juli 2010.jpg|300px]] | gerb = DEU Bennhausen COA.svg | bayraq = | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | mámleket = {{GER}} | region túri = Germaniya shtatları{{!}}Shtat | region = Rhineland-Palatinate | kestede region = Rheinland-Pfalz | rayon túri = Rayon | rayon = Donnersbergkreis | basshı túri = Burgomistr | jer maydanı = 1,49 | xalıq sanı = 165 | sanalǵan jıl = 2017 | waqıt zonası = +1 | DST = bar | telefon kodı = 06357 | pochta indeksi = 67808 | avtomobil kodı = KIB | identifikator túri = Administrativlik birlik identifikaciya nomeri{{!}}Rásmiy kodı | sanlı identifikator = }} '''Bennhausen''' — [[Germaniya]]nıń [[Rhineland-Palatinate]] shtatında jaylasqan kommuna bolıp tabıladı. Bul kommuna [[Donnersbergkreis|Donnersbergkreis]] rayonı quramına kiredi. == Xalqı == Kommuna xalqı 2017-jılǵı maǵlıwmat boyınsha 165 adamdı quraǵan. === Keste kórinisinde === {{Xalıq sanı.wd||Keste}} == Geografiyası == Jer maydanı — 1,49&nbsp;km². Teńiz qáddinen {{DDVM}} m biyiklikte jaylasqan. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Bennhausen}} * {{OSM baylanıs|1254069}} * [https://web.archive.org/web/20200319204554/https://www.kirchheimbolanden.de/ Rásmiy saytı] {{in lang|de}} {{Donnersbergkreis rayonı qalaları}} {{Sırtqı siltemeler}} {{Germaniya-geo-stub}} [[Kategoriya:Donnersbergkreis]] [[Kategoriya:Rhineland-Palatinate municipalitetleri]] n6vn2mxg4lpynihau77zkqlmrbah1m6 0 45608 276857 262712 2026-10-29T23:04:36Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276857 wikitext text/x-wiki {{Xalıq punkti infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Klingelbach | túri = kommuna | súwret = | gerb = DEU Klingelbach COA.svg | mámleket = {{GER}} | region túri = Germaniya shtatları{{!}}Shtat | region = Rhineland-Palatinate | rayon túri = Rayon | rayon = Rhein-Lahn-Kreis | jer maydanı = 5,14 | xalıq sanı = 725 | sanalǵan jıl = 2017 | waqıt zonası = +1 | DST = bar | telefon kodı = 06486 | pochta indeksi = 56368 | avtomobil kodı = EMS }} '''Klingelbach''' — [[Germaniya]]nıń [[Rhineland-Palatinate]] shtatında jaylasqan kommuna bolıp tabıladı. Bul kommuna [[Rhein-Lahn-Kreis]] rayonı quramına kiredi. == Xalqı == Kommuna xalqı 2017-jılǵı maǵlıwmat boyınsha 725 adamdı quraǵan. === Keste kórinisinde === {{Xalıq sanı.wd||Keste}} == Geografiyası == Jer maydanı — 5,14&nbsp;km². Teńiz qáddinen {{DDVM}} m biyiklikte jaylasqan. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Klingelbach}} * {{OSM baylanıs|539704}} * [https://web.archive.org/web/20220301210458/http://www.vg-katzenelnbogen.de/ Rásmiy saytı] {{in lang|de}} {{Rhein-Lahn-Kreis rayonı qalaları}} {{Sırtqı siltemeler}} {{Germaniya-geo-stub}} [[Kategoriya:Rhein-Lahn-Kreis]] [[Kategoriya:Rhineland-Palatinate municipalitetleri]] d73x4ho4kl5kwv1rilbdvh3vj6yfd0h 0 45612 276859 262768 2026-10-29T23:18:29Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276859 wikitext text/x-wiki {{Xalıq punkti infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Kördorf | túri = kommuna | súwret = [[Fayl:Koerdorf3.jpg|300px]] | gerb = DEU Kördorf COA.svg | mámleket = {{GER}} | region túri = Germaniya shtatları{{!}}Shtat | region = Rhineland-Palatinate | rayon túri = Rayon | rayon = Rhein-Lahn-Kreis | jer maydanı = 7,81 | xalıq sanı = 535 | sanalǵan jıl = 2014 | waqıt zonası = +1 | DST = bar | telefon kodı = 06486 | pochta indeksi = 56370 | avtomobil kodı = EMS }} '''Kördorf''' — [[Germaniya]]nıń [[Rhineland-Palatinate]] shtatında jaylasqan kommuna bolıp tabıladı. Bul kommuna [[Rhein-Lahn-Kreis]] rayonı quramına kiredi. == Xalqı == Kommuna xalqı 2014-jılǵı maǵlıwmat boyınsha 535 adamdı quraǵan. === Keste kórinisinde === {{Xalıq sanı.wd||Keste}} == Geografiyası == Jer maydanı — 7,81&nbsp;km². Teńiz qáddinen {{DDVM}} m biyiklikte jaylasqan. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Kördorf}} * {{OSM baylanıs|539706}} * [https://web.archive.org/web/20220301210458/http://www.vg-katzenelnbogen.de/ Rásmiy saytı] {{in lang|de}} {{Rhein-Lahn-Kreis rayonı qalaları}} {{Sırtqı siltemeler}} {{Germaniya-geo-stub}} [[Kategoriya:Rhein-Lahn-Kreis]] [[Kategoriya:Rhineland-Palatinate municipalitetleri]] s3yg69uxdcegplzhndxhpcvw9iexvcx 0 45668 276860 262973 2026-10-29T23:56:37Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276860 wikitext text/x-wiki {{Xalıq punkti infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Mittelfischbach | túri = kommuna | súwret = | gerb = DEU Mittelfischbach COA.svg | mámleket = {{GER}} | region túri = Germaniya shtatları{{!}}Shtat | region = Rhineland-Palatinate | rayon túri = Rayon | rayon = Rhein-Lahn-Kreis | jer maydanı = 1,84 | xalıq sanı = 129 | sanalǵan jıl = 2017 | waqıt zonası = +1 | DST = bar | telefon kodı = 06486 | pochta indeksi = 56370 | avtomobil kodı = EMS }} '''Mittelfischbach''' — [[Germaniya]]nıń [[Rhineland-Palatinate]] shtatında jaylasqan kommuna bolıp tabıladı. Bul kommuna [[Rhein-Lahn-Kreis]] rayonı quramına kiredi. == Xalqı == Kommuna xalqı 2017-jılǵı maǵlıwmat boyınsha 129 adamdı quraǵan. === Keste kórinisinde === {{Xalıq sanı.wd||Keste}} == Geografiyası == Jer maydanı — 1,84&nbsp;km². Teńiz qáddinen {{DDVM}} m biyiklikte jaylasqan. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Mittelfischbach}} * {{OSM baylanıs|539711}} * [https://web.archive.org/web/20220301210458/http://www.vg-katzenelnbogen.de/ Rásmiy saytı] {{in lang|de}} {{Rhein-Lahn-Kreis rayonı qalaları}} {{Sırtqı siltemeler}} {{Germaniya-geo-stub}} [[Kategoriya:Rhein-Lahn-Kreis]] [[Kategoriya:Rhineland-Palatinate municipalitetleri]] lpyfsvjwdzhpum3gnvar0ozaetkrzle 0 45696 276861 263189 2026-10-30T00:19:53Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276861 wikitext text/x-wiki {{Xalıq punkti infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Niedertiefenbach | túri = kommuna | súwret = [[Fayl:Niedertiefenbach1.jpg|300px]] | gerb = DEU Niedertiefenbach COA.svg | mámleket = {{GER}} | region túri = Germaniya shtatları{{!}}Shtat | region = Rhineland-Palatinate | rayon túri = Rayon | rayon = Rhein-Lahn-Kreis | jer maydanı = 4,08 | xalıq sanı = 210 | sanalǵan jıl = 2014 | waqıt zonası = +1 | DST = bar | telefon kodı = 06772 | pochta indeksi = 56368 | avtomobil kodı = EMS }} '''Niedertiefenbach''' — [[Germaniya]]nıń [[Rhineland-Palatinate]] shtatında jaylasqan kommuna bolıp tabıladı. Bul kommuna [[Rhein-Lahn-Kreis]] rayonı quramına kiredi. == Xalqı == Kommuna xalqı 2014-jılǵı maǵlıwmat boyınsha 210 adamdı quraǵan. === Keste kórinisinde === {{Xalıq sanı.wd||Keste}} == Geografiyası == Jer maydanı — 4,08&nbsp;km². Teńiz qáddinen {{DDVM}} m biyiklikte jaylasqan. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Niedertiefenbach}} * {{OSM baylanıs|539708}} * [https://web.archive.org/web/20220301210458/http://www.vg-katzenelnbogen.de/ Rásmiy saytı] {{in lang|de}} {{Rhein-Lahn-Kreis rayonı qalaları}} {{Sırtqı siltemeler}} {{Germaniya-geo-stub}} [[Kategoriya:Rhein-Lahn-Kreis]] [[Kategoriya:Rhineland-Palatinate municipalitetleri]] q0qcr8kgezxw9t4wchpjm3zeu1j6ksq 0 45716 276862 263247 2026-10-30T00:24:28Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276862 wikitext text/x-wiki {{Xalıq punkti infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Oberfischbach | túri = kommuna | súwret = | gerb = DEU Oberfischbach COA.svg | mámleket = {{GER}} | region túri = Germaniya shtatları{{!}}Shtat | region = Rhineland-Palatinate | rayon túri = Rayon | rayon = Rhein-Lahn-Kreis | jer maydanı = 5,04 | xalıq sanı = 173 | sanalǵan jıl = 2017 | waqıt zonası = +1 | DST = bar | telefon kodı = 06486 | pochta indeksi = 56370 | avtomobil kodı = EMS }} '''Oberfischbach''' — [[Germaniya]]nıń [[Rhineland-Palatinate]] shtatında jaylasqan kommuna bolıp tabıladı. Bul kommuna [[Rhein-Lahn-Kreis]] rayonı quramına kiredi. == Xalqı == Kommuna xalqı 2017-jılǵı maǵlıwmat boyınsha 173 adamdı quraǵan. === Keste kórinisinde === {{Xalıq sanı.wd||Keste}} == Geografiyası == Jer maydanı — 5,04&nbsp;km². Teńiz qáddinen {{DDVM}} m biyiklikte jaylasqan. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Oberfischbach}} * {{OSM baylanıs|539710}} * [https://web.archive.org/web/20220301210458/http://www.vg-katzenelnbogen.de/ Rásmiy saytı] {{in lang|de}} {{Rhein-Lahn-Kreis rayonı qalaları}} {{Sırtqı siltemeler}} {{Germaniya-geo-stub}} [[Kategoriya:Rhein-Lahn-Kreis]] [[Kategoriya:Rhineland-Palatinate municipalitetleri]] 8lmktrf16gompidzxt0q7b1uw1oys05 0 45756 276869 263502 2026-10-30T01:16:08Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276869 wikitext text/x-wiki {{Xalıq punkti infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Reckenroth | túri = kommuna | súwret = | gerb = DEU Reckenroth COA.svg | mámleket = {{GER}} | region túri = Germaniya shtatları{{!}}Shtat | region = Rhineland-Palatinate | rayon túri = Rayon | rayon = Rhein-Lahn-Kreis | jer maydanı = 3,59 | xalıq sanı = 202 | sanalǵan jıl = 2017 | waqıt zonası = +1 | DST = bar | telefon kodı = 06120 | pochta indeksi = 56370 | avtomobil kodı = EMS }} '''Reckenroth''' — [[Germaniya]]nıń [[Rhineland-Palatinate]] shtatında jaylasqan kommuna bolıp tabıladı. Bul kommuna [[Rhein-Lahn-Kreis]] rayonı quramına kiredi. == Xalqı == Kommuna xalqı 2017-jılǵı maǵlıwmat boyınsha 202 adamdı quraǵan. === Keste kórinisinde === {{Xalıq sanı.wd||Keste}} == Geografiyası == Jer maydanı — 3,59&nbsp;km². Teńiz qáddinen {{DDVM}} m biyiklikte jaylasqan. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Reckenroth}} * {{OSM baylanıs|539717}} * [https://web.archive.org/web/20220301210458/http://www.vg-katzenelnbogen.de/ Rásmiy saytı] {{in lang|de}} {{Rhein-Lahn-Kreis rayonı qalaları}} {{Sırtqı siltemeler}} {{Germaniya-geo-stub}} [[Kategoriya:Rhein-Lahn-Kreis]] [[Kategoriya:Rhineland-Palatinate municipalitetleri]] h3hca0uynm8cbaibs4ipguzyx9badr9 0 48481 276817 275055 2026-10-29T20:26:58Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276817 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Cloud computing.svg|thumb|Bultlı esaplaw metaforası: xızmetlerdi usınatuǵın tarmaqqa jalǵanǵan elementler toparın paydalanıwshılar bólek-bólek basqarıwı yamasa olarǵa jeke qarastırıwı shárt emes. Onıń ornına, xızmet jetkerip beriwshi basqaratuǵın apparatlıq hám programmalıq támiynattıń barlıq jıynaǵın anıq formaǵa iye emes bult dep qarawǵa boladı.]] '''Bultlı esaplaw''' — Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi (ISO) tárepinen «talap boyınsha ózine-ózi xızmet kórsetiw arqalı usınılatuǵın hám basqarılatuǵın, bólisiwge bolatuǵın fizikalıq yamasa virtual resurslardıń masshtablanatuǵın hám iykemli jıynaǵına tarmaqlıq kiriwdi támiyinleytuǵın paradigma» dep anıqlanadı<ref name=":0">{{Cite news |date=2023 |title=ISO/IEC 22123-1:2023(E) – Information technology – Cloud computing – Part 1: Vocabulary |work=International Organization for Standardization}}</ref>. Ol kóbinese «bult» dep ataladı<ref>{{web deregi | bet =What is the cloud? | url =https://azure.microsoft.com/en-us/resources/cloud-computing-dictionary/what-is-the-cloud |website=Microsoft Azure | til =en-US | qaralǵan sáne = 2025-jıl 29-sentyabr }}</ref>. ==Ózgeshelikleri== 2011-jılı AQSH Milliy standartlar hám texnologiyalar institutı (NIST) bultlı sistemalar ushın bes «tiykarǵı ózgeshelikti» belgiledi. Tómende NIST boyınsha anıq anıqlamalar berilgen: * Talap boyınsha ózine-ózi xızmet kórsetiw: «Tutınıwshı server waqtı hám tarmaqlıq saqlaw sıyaqlı esaplaw múmkinshiliklerin hárbir xızmet jetkerip beriwshi menen adamnıń óz-ara háreketin talap etpey, kerek bolǵanda avtomatikalıq túrde ózbetinshe ala aladı.» * Keń tarmaqlıq kiriw: «Múmkinshilikler tarmaq arqalı qoljetimli hám olarǵa hár túrli jińishke yamasa qalıń klient platformalarında (mısalı, mobil telefonlarda, planshetlerde, noutbuklarda hám jumıs stanciyalarında) qollanıwdı jeńillestiretuǵın standart mexanizmler arqalı kiriledi.» * Resurslardı biriktiriw: «Xızmet jetkerip beriwshiniń esaplaw resursları kóp ijarashılı model járdeminde kóplegen tutınıwshılarǵa xızmet kórsetiw ushın biriktiriledi. Bunda hár túrli fizikalıq hám virtual resurslar tutınıwshınıń talabına sáykes dinamikalıq túrde bólinedi hám qayta bólinedi.» * Tez iykemlilik: «Múmkinshilikler talapqa sáykes tez keńeytiw hám qısqartıw ushın qolaylı túrde usınılıwı hám bosatılıwı múmkin, geypara jaǵdaylarda avtomatikalıq túrde. Tutınıwshı ushın usınılatuǵın múmkinshilikler kóbinese sheksiz bolıp kórinedi hám olardı qálegen waqıtta qálegen muǵdarda alıwǵa boladı.» * Ólshenetuǵın xızmet: «Bultlı sistemalar xızmet túrine (mısalı, saqlaw, qayta islew, ótkeriw qábileti hám aktiv paydalanıwshı akkauntları) sáykes keletuǵın qanday da bir abstrakciya dárejesinde ólshew múmkinshiligin qollanıp, resurslardı paydalanıwdı avtomatikalıq túrde basqaradı hám optimallastıradı. Resurslardı paydalanıwdı baqlawǵa, qadaǵalawǵa hám ol boyınsha esabat beriwge boladı, bul paydalanılatuǵın xızmettiń jetkerip beriwshisi ushın da, tutınıwshısı ushın da ashıqlıqtı támiyinleydi.» 2023-jılǵa shekem Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi (ISO) bul dizimdi keńeytip, anıqlastırdı. ==Tariyxı== {{main|Bultlı esaplawdıń tariyxı}} Bultlı esaplawdıń tariyxı 1960-jıllarǵa baradı. Sol waqıtta waqıttı bólistiriw (time-sharing) haqqındaǵı dáslepki túsinikler jumıslardı aralıqtan kirgiziw (remote job entry, RJE) arqalı keń tarqaldı. Bul dáwirde tiykarınan «maǵlıwmatlar orayı» modeli qollanıldı: [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] óz jumısların meynfreymlerde orınlaw ushın operatorlarǵa tapsırdı. Bul dáwirde waqıttı bólistiriw arqalı iri kólemli esaplaw quwatın qoljetimlirek etiw boyınsha keń kólemli eksperimentler alıp barıldı. Sonıń menen birge, sońǵı paydalanıwshılar ushın nátiyjelilikti arttırıw maqsetinde infrastruktura, platformalar hám qosımshalar optimallastırıldı. Virtuallastırılǵan xızmetler ushın «bult» metaforası 1994-jılǵa baradı. Sol waqıtta General Magic kompaniyası bul metaforanı Telescript ortalıǵındaǵı mobil agentler «bara alatuǵın» «orınlar» álemi ushın qollandı. Metaforanı General Magic kompaniyasınıń kommunikaciya boyınsha qánigesi Devid Xoffman usınǵan dep esaplanadı. Ol tarmaqlar hám telekommunikaciya tarawında bul metaforanıń uzaq waqıttan berli qollanılıp kiyatırǵanına súyengen<ref>{{cite magazine |last=Levy |first=Steven |date=April 1994 |url=http://archive.wired.com/wired/archive/2.04/general.magic_pr.html |title=Bill and Andy's Excellent Adventure II |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002033751/http://archive.wired.com/wired/archive/2.04/general.magic_pr.html |archive-date=2015-10-02 |magazine=Wired}}</ref>. ''Bultlı esaplaw'' sóz dizbegi 1996-jılı keńirek tanıldı. Sol jılı Compaq Computer Corporation keleshektegi esaplaw hám internet ushın biznes-joba dúzdi. Kompaniyanıń maqseti «bultlı esaplawǵa tiykarlanǵan qosımshalar» arqalı satıwdı anaǵurlım arttırıw edi. Biznes-jobada tutınıwshılarǵa arnalǵan onlayn fayl saqlaw kommerciyalıq jaqtan tabıslı bolıwı itimal dep boljandı. Nátiyjede Compaq internet xızmet jetkerip beriwshilerine server úskenelerin satıwdı sheshti<ref>{{Cite book|title= To the Cloud: Big Data in a Turbulent World |url=https://books.google.com/books?id=YwbvCgAAQBAJ&pg=PA15 | author1=Mosco, Vincent |publisher= Taylor & Francis |year=2015 |isbn= 978-1-317-25038-8 | page=15}}</ref>. 2000-jıllarda bultlı esaplawdıń qollanılıwı qáliplese basladı. 2002-jılı Amazon Web Services (AWS) dúzildi, ol islep shıǵıwshılarǵa qosımshalardı ǵárezsiz dúziwge múmkinshilik berdi. 2006-jılı Amazon S3 dep atalatuǵın Amazon Simple Storage Service hám Amazon Elastic Compute Cloud (EC2) xızmetleri iske qosıldı<ref>{{web deregi | url =https://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2006/08/24/announcing-amazon-elastic-compute-cloud-amazon-ec2---beta/ | bet =Announcing Amazon Elastic Compute Cloud (Amazon EC2) – beta | sáne = 2006-jıl 24-avgust | qaralǵan sáne = 2014-jıl 31-may | arxivsáne = 2014-jıl 13-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140813195808/http://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2006/08/24/announcing-amazon-elastic-compute-cloud-amazon-ec2---beta/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Qian |first1=Ling |last2=Lou |first2=Zhigou |last3=Du |first3=Yujian |last4=Gou |first4=Leitao |title=Cloud Computing |chapter=Cloud Computing: An Overview |series=Lecture Notes in Computer Science |date=2009 |volume=5931 |pages=626–631 |doi=10.1007/978-3-642-10665-1_63 |isbn=978-3-642-10664-4 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/221276709 |access-date=19 April 2021}}</ref>. Keyingi on jıllıqta hár túrli bultlı xızmetler iske qosıldı. 2010-jılı [[Microsoft]] Microsoft Azure xızmetin iske qostı, al Rackspace Hosting hám NASA ashıq kodlı bultlı programmalıq támiynat proekti — OpenStack-ti basladı. IBM 2011-jılı IBM SmartCloud freymvorkın usındı, al Oracle 2012-jılı Oracle Cloud xızmetin járiyaladı. 2019-jılı dekabr ayında Amazon AWS Outposts xızmetin iske qostı. Bul xızmet AWS infrastrukturasın, xızmetlerin, API-lerin hám quralların klientlerdiń maǵlıwmatlar oraylarına, kolokaciya orınlarına yamasa jergilikli obektlerine keńeytedi<ref name="Azure">{{web deregi | url =http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2010/02/01/windows-azure-general-availability.aspx | bet =Windows Azure General Availability |work=The Official Microsoft Blog | baspaxana =Microsoft | sáne = 2010-jıl 1-fevral | qaralǵan sáne = 2015-jıl 3-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140511230956/http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2010/02/01/windows-azure-general-availability.aspx | arxivsáne = 2014-jıl 11-may }}</ref><ref>{{web deregi | url =https://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2019/12/announcing-general-availability-of-aws-outposts/| bet =Announcing General Availability of AWS Outposts|website=Amazon Web Services, Inc.| qaralǵan sáne = 2021-jıl 4-fevral | arxivsáne = 2021-jıl 21-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210121002254/https://aws.amazon.com/about-aws/whats-new/2019/12/announcing-general-availability-of-aws-outposts/|url-status=live}}</ref>. == Qunlılıq usınısı == Bultlı esaplaw aldın ala konfiguraciyalanǵan qurallardı, masshtablanatuǵın resurslardı hám basqarılatuǵın xızmetlerdi usınıw arqalı ónimdi bazarǵa shıǵarıw waqtın qısqartıwı múmkin. Bul paydalanıwshılarǵa infrastrukturaǵa xızmet kórsetiwdiń ornına tiykarǵı biznes qunlılıǵına itibar qaratıwǵa múmkinshilik beredi. Bultlı platformalar shólkemler menen jeke adamlarǵa operaciyalıq qárejetler modeline ótiw arqalı fizikalıq infrastrukturaǵa jumsalatuǵın dáslepki kapital qárejetlerdi azaytıwǵa múmkinshilik beriwi múmkin. Bul modelde qárejetler paydalanıwǵa qarap ózgeredi. Sonday-aq bultlı platformalar [[jasalma intellekt]], maǵlıwmatlar analitikası hám [[mashinalıq oqıtıw]] sıyaqlı basqarılatuǵın xızmetler menen qurallardı usınadı. Bolmasa olar ushın shólkemniń ishinde ádewir tájiriybe hám infrastrukturaǵa investiciya kerek bolar edi<ref name=":7">{{Cite book |title=Cloud Computing: Concepts, Technology & Architecture |url=https://archive.org/details/cloudcomputingco0000erlt |isbn=978-0-13-338752-0 |last1=Erl |first1=Thomas |last2=Puttini |first2=Ricardo |last3=Mahmood |first3=Zaigham |date=2013 |publisher=Pearson Education }}</ref><ref name=":8">{{Cite book |title=Cloud Computing, revised and updated edition |isbn=978-0-262-54647-8 |last1=Ruparelia |first1=Nayan B. |date=August 2023 |publisher=MIT Press }}</ref><ref name=":9">{{Cite book |title=Cloud Computing |isbn=978-1-284-23397-1}}</ref>. Bultlı esaplaw resurslardı nátiyjeli optimallastırıw arqalı qárejetler boyınsha artıqmashılıqlar beriwi múmkin. Biraq tiyisli baqlaw hám basqarıw bolmasa, shólkemler kóbinese paydalanılmaytuǵın resurslar, nátiyjesiz konfiguraciyalar hám jasırın qárejetler sıyaqlı qıyınshılıqlarǵa ushıraydı. Kóplegen bultlı platformalar AWS Cost Explorer hám Azure Cost Management sıyaqlı qárejetlerdi basqarıw quralların usınadı. Sonday-aq bulttaǵı finanslıq operaciyalardı standartlastırıw ushın FinOps sıyaqlı freymvorklar payda boldı. Bultlı esaplaw internet baylanısı bar qálegen jerden maǵlıwmatlar menen qosımshalarǵa qáwipsiz kiriwdi támiyinlep, birge islesiwdi, aralıqtan islewdi hám global xızmet kórsetiwdi de jeńillestiredi<ref name=":7" /><ref name=":8" /><ref name=":9" />. Bultlı xızmet jetkerip beriwshiler basqarılatuǵın saqlaw hám basqarılatuǵın maǵlıwmatlar bazaları sıyaqlı tiykarǵı xızmetler ushın hár túrli rezervlew variantların usınadı. Biraq rezervlew konfiguraciyaları kóbinese xızmet dárejesine qarap hár túrli boladı. Aymaqlar aralıq replikaciya yamasa rezervke avtomatikalıq ótiw (failover) sistemaları sıyaqlı jetilisken rezervlew strategiyaları ádette arnawlı konfiguraciyalawdı talap etedi hám qosımsha qárejetlerge yamasa licenziya tólemlerine alıp keliwi múmkin<ref name=":7" /><ref name=":8" /><ref name=":9" />. Bultlı ortalıqlar ulıwma juwapkershilik modeli boyınsha isleydi. Bunda xızmet jetkerip beriwshiler ádette infrastruktura qáwipsizligine, fizikalıq apparatlıq támiynatqa hám programmalıq támiynattı jańalawǵa juwapker. Al klientler maǵlıwmatlardı shifrlawǵa, identifikaciya hám kiriwdi basqarıwǵa (IAM) hám qosımsha dárejesindegi qáwipsizlikke juwapker. Bul juwapkershilikler bultlı xızmet modeline qarap ózgeredi: infrastruktura xızmet retinde (IaaS), platforma xızmet retinde (PaaS) yamasa programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS). IaaS ortalıqlarında klientlerdiń ádette qadaǵalawı hám juwapkershiligi kóbirek boladı, al PaaS hám SaaS modellerinde ol azayıp baradı. Bunda kóbinese qadaǵalaw qolaylılıq hám basqarılatuǵın xızmetler ushın almastırıladı<ref name=":7" /><ref name=":8" /><ref name=":9" />. == Qabıl etiliwi hám jaramlılıǵı == Bultlı esaplawdı qabıl etiw yamasa jergilikli infrastrukturanı saqlap qalıw haqqındaǵı sheshim masshtablanıwshılıq, qárejetler strukturası, keshigiw talapları, normativlik sheklewler hám infrastrukturanı sazlaw sıyaqlı faktorlarǵa baylanıslı<ref name=":3">{{Cite book |title=Cloud Computing For Dummies |url=https://archive.org/details/cloudcomputingfo0000unse |isbn=978-0-470-48470-8 |last1=Hurwitz |first1=Judith S. |last2=Bloor |first2=Robin |last3=Kaufman |first3=Marcia |last4=Halper |first4=Fern |date=16 November 2009 |publisher=John Wiley & Sons }}</ref><ref name=":4">{{Cite book |title=Hybrid Cloud for Architects: Build robust hybrid cloud solutions using AWS and OpenStack |isbn=978-1-78862-351-3}}</ref><ref name=":5">{{Cite book |last1=Buckwell |first1=Mark |last2=Daele |first2=Stefaan Van |last3=Horst |first3=Carsten |title=Security Architecture for Hybrid Cloud: A Practical Method for Designing Security Using Zero Trust Principles |date=2024 |publisher=O'Reilly Media, Incorporated |isbn=978-1-0981-5777-7}}</ref><ref name=":6">{{Cite book |title=Architecting the Cloud: Design Decisions for Cloud Computing Service Models (SaaS, PaaS, and IaaS) |url=https://archive.org/details/architectingclou0000kavi |isbn=978-1-118-61761-8 |last1=Kavis |first1=Michael J. |date=28 January 2014 |publisher=John Wiley & Sons }}</ref>. Júklemesi ózgermeli yamasa aldınnan boljap bolmaytuǵın, dáslepki investiciya ushın kapitalı sheklengen yamasa tez masshtablanıwǵa baǵdarlanǵan shólkemler bultqa ótiwden payda kóredi. Startaplar, SaaS kompaniyaları hám elektron sawda platformaları kóbinese bultlı infrastrukturanıń «paydalanǵanıńsha tóle» principindegi operaciyalıq qárejetler (OpEx) modelin unatadı. Bunnan basqa, global qoljetimlilikke, aralıqtan isleytuǵın xızmetkerlerge múmkinshilik jaratıwǵa, apatlardan keyin qayta tiklewge hám JI/ML hám analitika sıyaqlı jetilisken xızmetlerdi qollanıwǵa ayrıqsha itibar beretuǵın kompaniyalar ushın bult júdá qolaylı. Sońǵı jılları geypara bultlı xızmet jetkerip beriwshiler joqarı ónimli esaplawlar hám tómen keshigiwli qosımshalar ushın arnawlı xızmetler usına basladı. Bul burın tek jergilikli sistemalarǵa tán bolǵan geypara qollanıw jaǵdayların qamtıydı<ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref name=":6" />. Ekinshi tárepten, qatań normativlik talapları, júdá anıq boljanatuǵın júklemeleri bar yamasa tereń integraciyalanǵan eski sistemalarǵa súyenetuǵın shólkemler ushın bultlı infrastruktura az qolaylı bolıwı múmkin. Qorǵanıw, mámleketlik basqarıw sıyaqlı tarawlardaǵı yamasa júdá sezimtal maǵlıwmatlar menen isleytuǵın kárxanalar kóbinese kóbirek qadaǵalaw hám maǵlıwmatlar suverenitetı ushın jergilikli sistemalardı tańlaydı. Bunnan basqa, joqarı jiyilikli sawda (HFT) firmaları sıyaqlı júdá tómen keshigiwdi talap etetuǵın kompaniyalar arnawlı apparatlıq támiynatqa (mısalı, FPGA) hám birjalarǵa fizikalıq jaqınlıqqa súyenedi. Sońǵı jetiskenliklerge qaramastan, kópshilik bultlı xızmet jetkerip beriwshiler bunı tolıq qaytalay almaydı. Sol sıyaqlı, [[Google]], [[Meta Platforms|Meta]] hám Amazon sıyaqlı texnologiyalıq gigantlar masshtab únemi, boljanatuǵın júklemeler hám optimal nátiyjelilik ushın apparatlıq támiynat penen tarmaq infrastrukturasın sazlaw múmkinshiligi sebepli óz maǵlıwmatlar orayların quradı. Degen menen, bul kompaniyalar da óz operaciyalıq mútajliklerine sáykes keletuǵın geypara júklemeler hám qosımshalar ushın bultlı xızmetlerdi tańlap qollanadı<ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref name=":6" />. Ámeliyatta kóplegen shólkemler jergilikli infrastrukturanı bultlı xızmetler menen biriktiretuǵın gibridli bultlı arxitekturalardı barǵan sayın kóbirek qollanbaqta. Bul tásil kárxanalarǵa masshtablanıwshılıq, únemlilik hám qadaǵalaw arasında teńsalmaqlıqtı saqlawǵa múmkinshilik beredi. Ol engiziwdiń eki modeliniń de artıqmashılıqların usınıp, olardıń sheklewlerin azaytadı<ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref name=":6" />. == Qıyınshılıqlar hám sheklewler == {{Main|Bultlı esaplaw mashqalaları}} Dástúrli jergilikli sistemalar menen salıstırǵanda bultlı esaplawdıń tiykarǵı qıyınshılıqlarınıń biri — maǵlıwmatlardıń qáwipsizligin hám qupıyalılıǵın saqlaw. Bult paydalanıwshıları óz sezimtal maǵlıwmatların úshinshi tárep xızmet jetkerip beriwshilerine isenip tapsıradı. Biraq olarda maǵlıwmatlardı ruqsatsız kiriwden, buzıp kiriwlerden yamasa sırtqa shıǵıwdan qorǵaw ushın jetkilikli ilajlar bolmawı múmkin. Eger bult paydalanıwshıları GDPR yamasa HIPAA sıyaqlı maǵlıwmatlardı qorǵaw boyınsha belgili normativlik aktlerge yamasa standartlarǵa ámel etiwi kerek bolsa, olar sáykeslik táwekellerine de ushıraydı<ref name="ttarget">{{web deregi | url =https://www.techtarget.com/searchcloudcomputing/tip/Explore-the-pros-and-cons-of-cloud-computing| bet =The pros and cons of cloud computing explained|last1=Marko|first1=Kurt|last2=Bigelow|first2=Stephen J.| sáne = 2022-jıl 10-noyabr |website=TechTarget}}</ref>. Bultlı esaplawdıń taǵı bir qıyınshılıǵı — kóriniwshilik hám qadaǵalawdıń azayıwı. Bult paydalanıwshıları óz bultlı resursların xızmet jetkerip beriwshiler qalay basqaratuǵını, konfiguraciyalaytuǵını yamasa optimallastıratuǵını haqqında tolıq túsinikke iye bolmawı múmkin. Sonday-aq olardıń bultlı xızmetlerin óz arnawlı mútajliklerine yamasa qálewlerine sáykes sazlaw yamasa ózgertiw múmkinshiligi sheklengen bolıwı múmkin<ref name="ttarget"/>. Ásirese zamanagóy sistemalardıń kólemin, quramalılıǵın hám qasaqana jabıqlıǵın esapqa alǵanda, barlıq texnologiyanı tolıq túsiniw múmkin bolmawı múmkin. Biraq quramalı texnologiyalar ishinde kúsh hám erkinlikke iye bolıw ushın olardı hám olardıń óz-ara baylanısların túsiniw zárúr<ref>{{Cite book |last=Bratton |first=Benjamin H. |title=The stack: on software and sovereignty |date=2015 |publisher=MIT press |isbn=978-0-262-02957-5 |series=Software studies |location=Cambridge, Mass. London}}</ref>. Bult metaforasın mashqalalı dep esaplawǵa boladı, sebebi bultlı esaplaw aqıl menen tolıq túsinip bolmaytuǵın hám sırlı (noumenal hám numinoz) nárse sıyaqlı qabıl etiledi. Ol ne ekeni hám qalay isleytuǵını anıq túsinilmey turıp qollanıladı<ref>{{Cite book |last=Bridle |first=James |title=New dark age: technology and the end of the future |url=https://archive.org/details/newdarkagetechno0000brid |date=2019 |publisher=Verso |isbn= |edition= |location=}}</ref>. Bunnan basqa, bultqa kóshiw de úlken qıyınshılıq bolıp tabıladı. Bul process maǵlıwmatlardı, qosımshalardı yamasa júklemelerdi bir bultlı ortalıqtan ekinshisine yamasa jergilikli infrastrukturadan bultqa kóshiriwdi óz ishine aladı. Bultqa kóshiw quramalı, kóp waqıt talap etetuǵın hám qımbat bolıwı múmkin, ásirese hár túrli bultlı platformalar yamasa arxitekturalar arasında sáykeslik mashqalaları bolǵanda. Eger kóshiw dıqqat penen jobalastırılmasa hám orınlanbasa, ol islemey turǵan waqıtqa, ónimliliktiń tómenlewine, hátte maǵlıwmatlardıń joǵalıwına alıp keliwi múmkin<ref>{{web deregi | url =https://www.forbes.com/sites/forbestechcouncil/2023/03/08/the-hidden-costs-of-cloud-migration| bet =The Hidden Costs Of Cloud Migration| familiya =Shurma| at =Ramesh| sáne = 2023-jıl 8-mart |website=Forbes}}</ref>. === Bultqa kóshiw qıyınshılıqları === Flexera kompaniyasınıń 2024-jılǵı State of the Cloud Report (Bulttıń jaǵdayı boyınsha esabat) hújjetine sáykes, sorawnamaǵa qatnasıwshılardıń shama menen 50%-i júklemelerdi ulıwma paydalanıwdaǵı bultlarǵa kóshiriwdegi tómendegi tiykarǵı qıyınshılıqlardı atap ótti<ref name=":2">{{Cite journal |title=2024 State of the Cloud Report |url=https://info.flexera.com/CM-REPORT-State-of-the-Cloud-2024-Thanks |journal=Flexera's State of the Cloud Report}}</ref>: # «Qosımshalardıń óz-ara gárezliligin túsiniw» # «Jergilikli hám bultlı qárejetlerdi salıstırıw» # «Texnikalıq orınlanıwshılıqtı bahalaw.» === Engiziw qıyınshılıqları === Bultta jaylasqan qosımshalar tarqatılǵan esaplawlar haqqındaǵı qáte túsiniklerge baylanıslı mashqalalarǵa ushırawı múmkin. Bul qáte túsinikler programmalıq támiynattı islep shıǵıwda hám engiziwde ádewir mashqalalarǵa alıp keliwi múmkin<ref>{{Cite book |title=Fundamentals of Software Architecture: An Engineering Approach |date=2020 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-4920-4345-4}}</ref>. === Bult qárejetleriniń artıp ketiwi === Gartner kompaniyasınıń esabatına qaraǵanda, 200 IT basshısı arasında ótkerilgen sorawnama olardıń 69%-i 2023-jılı óz shólkemleriniń bultlı qárejetlerinde byudjetten asıp ketiwge ushıraǵanın kórsetti. Al shólkemleri byudjet sheńberinde qalǵan IT basshılarınıń 31%-i óz tabısın anıq boljaw hám byudjetlestiriw, qárejetlerdi aldın ala baqlaw hám nátiyjeli optimallastırıw menen baylanıstırdı<ref>{{web deregi | bet =2024 Cloud Spending: IT Balances Costs with GenAI Innovation | url =https://www.gartner.com/peer-community/oneminuteinsights/omi-keeping-cloud-costs-check-it-leader-perspectives-rfz | qaralǵan sáne = 2024-jıl 16-noyabr |website=Gartner Peer Community}}</ref>. Flexera kompaniyasınıń 2024-jılǵı State of Cloud Report esabatı bulttaǵı tiykarǵı qıyınshılıq retinde bultlı qárejetlerdi basqarıwdı, onnan keyin qáwipsizlik mashqalaların hám tájiriybe jetispewshiligin kórsetedi. Ulıwma paydalanıwdaǵı bultqa jumsalǵan qárejetler byudjette belgilengen muǵdardan ortasha 15%-ke asıp ketken. Sonday-aq esabat qatnasıwshılardıń 60%-i ushın bulttaǵı eń tiykarǵı baslama qárejetlerdi únemlew ekenin kórsetedi. Bunnan basqa, qatnasıwshılardıń 65%-i bultqa ótiwdegi alǵa ilgerilewdi qárejetlerdi únemlew arqalı ólsheydi, al 42%-i ónimdi bazarǵa shıǵarıw waqtın qısqartıwǵa ayrıqsha itibar beredi. Bul bulttıń engiziwdi tezletiw wádesiniń kóbinese qárejetler boyınsha tashwishler sebepli ekinshi orınǵa túsip qalatuǵının kórsetedi<ref name=":2" />. === Xızmet kórsetiw dárejesi tuwralı kelisimler === Ádette bultlı xızmet jetkerip beriwshilerdiń xızmet kórsetiw dárejesi tuwralı kelisimleri (SLA) xızmettiń úziliwiniń barlıq túrlerin qamtımaydı. Ádette olardan jobalastırılǵan texnikalıq xızmet kórsetiw, tarmaq mashqalaları sıyaqlı sırtqı faktorlar sebepli islemey turǵan waqıt, nadurıs sazlawlar sıyaqlı adam qáteleri, tábiyiy apatlar, fors-major waqıyaları yamasa qáwipsizliktiń buzılıwı shıǵarıp taslanadı. Ádette SLA shártleriniń orınlanıwın baqlaw juwapkershiligi klientlerge júklenedi hám olar orınlanbaǵan SLA boyınsha talapların belgilengen múddet ishinde beriwi kerek. Klientler SLA-dan awıtqıwlardıń qalay esaplanatuǵının biliwi kerek, sebebi bul parametrler xızmetke qarap hár túrli bolıwı múmkin. Bul talaplar klientlerge ádewir awırlıq túsiriwi múmkin. Bunnan basqa, SLA procentleri hám shártleri bir xızmet jetkerip beriwshiniń hár túrli xızmetlerinde hár qıylı bolıwı múmkin, al geypara xızmetlerde SLA pútkilley bolmawı múmkin. Bultlı xızmet jetkerip beriwshidegi apparatlıq buzılıwlar sebepli xızmet úzilgende, kompaniya ádette aqshalay kompensaciya bermeydi. Onıń ornına tiyisli paydalanıwshılar sáykes SLA-da kórsetilgendey kreditler alıwı múmkin<ref>{{Cite book |title=Cloud Security and Privacy An Enterprise Perspective on Risks and Compliance |date=4 September 2009 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-4493-7951-3}}</ref><ref>{{Cite book |title=Requirements Engineering for Service and Cloud Computing |date=10 April 2017 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-51310-2}}</ref><ref>{{Cite book |last=Srinivasan |title=Cloud Computing Basics |url=https://archive.org/details/cloudcomputingba0000srin |date=14 May 2014 |publisher=Springer |isbn=978-1-4614-7699-3}}</ref><ref>{{Cite book |last=Murugesan |first=San |title=Encyclopedia of Cloud Computing |date=August 2016 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-82197-8}}</ref>. === Aǵıp ketiwshi abstrakciyalar === Bultlı esaplawdaǵı abstrakciyalar resurslardı basqarıwdı ápiwayılastırıwǵa baǵdarlanǵan, biraq aǵıp ketiwshi abstrakciyalar (leaky abstractions) olardıń astındaǵı quramalılıqtı ashıp qoyıwı múmkin. Abstrakciya sapasındaǵı bul ayırmashılıqlar bultlı xızmet jetkerip beriwshige, xızmetke hám arxitekturaǵa baylanıslı. Aǵıp ketiwshi abstrakciyalardıń tásirin azaytıw ushın paydalanıwshılar óz qollanatuǵın bultlı xızmetleriniń ámelge asırılıw detalları menen sheklewlerin túsiniwi kerek<ref>{{Cite book |title=Cloud Native Infrastructure: Patterns for Scalable Infrastructure and Applications in a Dynamic Environment |url=https://archive.org/details/cloudnativeinfra0000just |date=25 October 2017 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-4919-8425-3}}</ref><ref>{{Cite book |title=Cloud Observability in Action |isbn=978-1-63343-959-7 |last1=Hausenblas |first1=Michael |date=26 December 2023 |publisher=Simon and Schuster }}</ref><ref>{{Cite book |title=Microservices From Day One: Build robust and scalable software from the start |isbn=978-1-4842-1937-9 |last1=Jr |first1=Cloves Carneiro |last2=Schmelmer |first2=Tim |date=10 December 2016 |publisher=Apress }}</ref>. === Bir jetkerip beriwshi ishinde xızmetke baylanıp qalıw === Bir jetkerip beriwshi ishinde xızmetke baylanıp qalıw (lock-in) klient bultlı xızmet jetkerip beriwshiniń belgili bir xızmetlerine ǵárezli bolıp qalǵanda júz beredi. Bunday jaǵdayda klienttiń mútajlikleri ózgergende, sol jetkerip beriwshiniń basqa xızmetlerine ótiw qıyınlasadı<ref>{{Cite book |title=Cloud Computing with the Windows Azure Platform |isbn=978-1-118-05875-6 |last1=Jennings |first1=Roger |date=29 December 2010 |publisher=John Wiley & Sons }}</ref><ref>{{Cite book |title=Cloud and Virtual Data Storage Networking |isbn=978-1-4665-0844-6}}</ref>. ===Qáwipsizlik hám qupıyalılıq=== [[Fayl:Supply_and_demand-stacked5-law.png|thumb|325px|right|Bultlı xızmet jetkerip beriwshilerdiń qáwipsizlik hám qupıyalılıq boyınsha kelisimleri talap etilip atırǵan talaplarǵa hám normativlik aktlerge sáykes keliwi kerek.]] {{Main|Bultlı esaplaw qáwipsizligi}} Bultlı esaplaw qupıyalılıq boyınsha táshwishler tuwdıradı, sebebi xızmet jetkerip beriwshi bulttaǵı maǵlıwmatlarǵa qálegen waqıtta kire aladı. Ol maǵlıwmatlardı tosınnan yamasa qasaqana ózgertiwi yamasa óshiriwi múmkin<ref name="ryan">{{web deregi | url =https://cacm.acm.org/magazines/2011/1/103200-cloud-computing-privacy-concerns-on-our-doorstep/fulltext| bet =Cloud Computing Privacy Concerns on Our Doorstep| at =Mark D.| familiya =Ryan|website=cacm.acm.org| sáne = January 2011 | qaralǵan sáne = 2021-jıl 21-may | arxivsáne = 2021-jıl 28-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211228121443/https://cacm.acm.org/magazines/2011/1/103200-cloud-computing-privacy-concerns-on-our-doorstep/fulltext|url-status=live}}</ref>. Kóplegen bultlı xızmet jetkerip beriwshiler zárúr bolsa, huqıq tártibin saqlaw maqsetinde sud ruqsatnamasız maǵlıwmatlardı úshinshi tárepler menen bólise aladı. Bul olardıń qupıyalılıq siyasatlarında ruqsat etilgen, al paydalanıwshılar bultlı xızmetlerdi qollanıwdı baslawdan aldın bul siyasatlarǵa kelisiwi kerek. Qupıyalılıq mashqalaların sheshiw jollarına siyasat hám nızamshılıq, sonday-aq maǵlıwmatlardıń qalay saqlanatuǵını boyınsha sońǵı paydalanıwshılardıń tańlawı kiredi<ref name="ryan"/>. Paydalanıwshılar ruqsatsız kiriwdiń aldın alıw ushın bultta qayta islenetuǵın yamasa saqlanatuǵın maǵlıwmatlardı shifrlay aladı<ref name="ryan"/>. Identifikaciyanı basqarıw sistemaları da bultlı esaplawdaǵı qupıyalılıq mashqalaların ámeliy sheshiwge járdem beriwi múmkin. Bul sistemalar ruqsatı bar hám ruqsatı joq paydalanıwshılardı ajıratadı hám hárbir subekt ushın qoljetimli maǵlıwmatlar kólemin anıqlaydı<ref>{{Cite journal|title=Identity and access management in cloud environment: Mechanisms and challenges|date=August 1, 2018|journal=Engineering Science and Technology|volume=21|issue=4|pages=574–588|doi=10.1016/j.jestch.2018.05.010|last1=Indu|first1=I.|last2=Anand|first2=P.M. Rubesh|last3=Bhaskar|first3=Vidhyacharan|doi-access=free}}</ref>. Bul sistemalar identifikatorlardı jaratıw hám táriyiplew, iskerlikti jazıp barıw hám paydalanılmaytuǵın identifikatorlardı joq etiw arqalı isleydi. Cloud Security Alliance shólkeminiń maǵlıwmatına qaraǵanda, bulttaǵı úsh eń úlken qáwip — ''qáwipsiz emes interfeysler hám API-ler'', ''maǵlıwmatlardıń joǵalıwı hám sırtqa shıǵıwı'' hám ''apparatlıq buzılıwlar''. Olar bultlı qáwipsizlik buzılıwlarınıń sáykes túrde 29%, 25% hám 10%-in quradı. Olar birgelikte ulıwma texnologiyalıq hálsizliklerdi payda etedi. Hár túrli paydalanıwshılar ulıwma paydalanatuǵın bultlı platformada hár túrli klientlerge tiyisli maǵlıwmatlardıń bir maǵlıwmatlar serverinde saqlanıwı múmkin. Bunnan basqa, Emagined Security kompaniyasınıń bas texnologiyalıq direktorı Yudjin Shulc xakerler bultqa kiriw jolların izlewge ádewir waqıt hám kúsh jumsap atırǵanın aytqan: «Bultlı infrastrukturada jaman niyetli adamlarǵa kiriw ushın úlken tesikler payda etetuǵın haqıyqıy hálsiz tárepler bar». Úlken bultlı serverlerde júzlegen yamasa mıńlaǵan kompaniyanıń maǵlıwmatları saqlanıwı múmkin bolǵanlıqtan, xakerler teoriyalıq jaqtan bir hújim arqalı úlken maǵlıwmatlar qoymaların qadaǵalawǵa ala aladı. Ol bul processti «hyperjacking» dep atadı. Buǵan Dropbox qáwipsizliginiń buzılıwı hám 2014-jılǵı iCloud maǵlıwmatlarınıń sırtqa shıǵıwı mısal bola aladı<ref name="psg.hitachi-solutions.com">{{web deregi | last1=Salcedo | first1=Hector | bet = Google Drive, Dropbox, Box and iCloud Reach the Top 5 Cloud Storage Security Breaches List| url = https://psg.hitachi-solutions.com/credeon/blog/google-drive-dropbox-box-and-icloud-reach-the-top-5-cloud-storage-security-breaches-list|website = psg.hitachi-solutions.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 22-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20151123032912/https://psg.hitachi-solutions.com/credeon/blog/google-drive-dropbox-box-and-icloud-reach-the-top-5-cloud-storage-security-breaches-list| arxivsáne = 2015-jıl 23-noyabr }}</ref>. 2014-jılı oktyabr ayında Dropbox buzıp kirildi: xakerler onnan Bitcoin (BTC) arqalı aqsha alıw maqsetinde jeti millionnan aslam paydalanıwshınıń parollerin urladı. Bul paroller arqalı olar jeke maǵlıwmatlardı oqıy aladı, sonday-aq bul maǵlıwmatlardı izlew sistemalarında indekslep, ashıq etiwi múmkin<ref name="psg.hitachi-solutions.com"/>. Maǵlıwmatlarǵa huqıqıy iyelik mashqalası da bar (eger paydalanıwshı bultta qanday da bir maǵlıwmatlardı saqlasa, bultlı xızmet jetkerip beriwshi onnan payda kóre ala ma?). Kóplegen xızmet kórsetiw shártleri iyelik máselesi boyınsha hesh nárse aytpaydı<ref>{{cite news |url=https://www.latimes.com/business/la-xpm-2012-apr-26-la-fi-tech-savvy-cloud-services-20120426-story.html |title=Who owns your stuff in the cloud? |date=26 April 2012 |first=Michelle |last=Maltais |newspaper=Los Angeles Times |access-date=2012-12-14 |archive-date=2013-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120124852/http://articles.latimes.com/2012/apr/26/business/la-fi-tech-savvy-cloud-services-20120426 |url-status=live }}</ref>. Kompyuter úskenelerin fizikalıq túrde qadaǵalaw (jeke bult) úskenelerdiń sırtta hám basqa birewdiń qadaǵalawında bolıwına (ulıwma paydalanıwdaǵı bult) qaraǵanda qáwipsizirek. Bul ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı esaplaw xızmetin jetkerip beriwshilerdi qáwipsiz xızmetlerdi kúshli basqarıwdı dúziw hám saqlawǵa birinshi náwbette itibar beriwge xoshametleydi<ref>{{web deregi | url =https://www.networkworld.com/article/772953/virtualization-security-of-virtualization-cloud-computing-divides-it-and-security-pros.html| bet =Security of virtualization, cloud computing divides IT and security pros| sáne = 2010-jıl 22-fevral | baspaxana =Network World| qaralǵan sáne = 2010-jıl 22-avgust | arxivsáne = 2024-jıl 26-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240426183953/https://www.networkworld.com/article/772953/virtualization-security-of-virtualization-cloud-computing-divides-it-and-security-pros.html|url-status=live}}</ref>. [[Informaciyalıq texnologiya|IT]] qáwipsizligi boyınsha tájiriybesi joq geypara kishi kárxanalar ushın ulıwma paydalanıwdaǵı bulttı qollanıw qáwipsizirek bolıwı múmkin. Sońǵı paydalanıwshılardıń bultlı xızmetke jazılǵanda oǵan baylanıslı máselelerdi túsinbew táwekeli bar. Adamlar geyde xızmet kórsetiw shártleriniń kóp betlerin oqımay, tek «Qabıl etiw» túymesin basadı. Bul házir áhmiyetli, sebebi bultlı esaplaw keń tarqalǵan hám geypara xızmetlerdiń islewi ushın zárúr. Mısalı, aqıllı jeke járdemshiler (Apple kompaniyasınıń Siri yamasa Google Assistant) ushın. Tiykarınan, jeke bult qáwipsizirek hám iyesine kóbirek qadaǵalaw múmkinshiligin beredi dep esaplanadı. Al ulıwma paydalanıwdaǵı bult iykemlirek hám paydalanıwshıdan azıraq waqıt hám qarjı jumsawdı talap etedi dep esaplanadı<ref>{{web deregi | last1=Claybrook | first1=Bill | bet =The Bumpy Road to Private Clouds | work=Computerworld | url =http://www.computerworld.com/article/2549867/data-center/the-bumpy-road-to-private-clouds.html | qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-oktyabr | sáne = 2010-jıl 20-dekabr | arxivsáne = 2014-jıl 15-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20141015113110/http://www.computerworld.com/article/2549867/data-center/the-bumpy-road-to-private-clouds.html | url-status=live }}</ref>. Bultlı esaplaw sistemalarına jasalatuǵın hújimlerge «ortadaǵı adam» (man-in-the-middle) hújimleri, fishing hújimleri, autentifikaciya hújimleri hám zıyanlı programmalar hújimleri kiredi. Eń úlken qáwiplerdiń biri troyan atları sıyaqlı zıyanlı programmalar hújimleri dep esaplanadı. 2022-jılı ótkerilgen sońǵı izertlew troyan atın kirgiziw usılınıń bultlı esaplaw sistemalarına zıyanlı tásir etetuǵın áhmiyetli mashqala ekenin kórsetti<ref>{{Cite journal |last1=Kanaker |first1=Hasan |last2=Karim |first2=Nader Abdel |last3=Awwad |first3=Samer A. B. |last4=Ismail |first4=Nurul H. A. |last5=Zraqou |first5=Jamal |last6=Ali |first6=Abdulla M. F. Al |date=2022-12-20 |title=Trojan Horse Infection Detection in Cloud Based Environment Using Machine Learning |url=https://online-journals.org/index.php/i-jim/article/view/35763 |journal=International Journal of Interactive Mobile Technologies |language=en |volume=16 |issue=24 |pages=81–106 |doi=10.3991/ijim.v16i24.35763 |s2cid=254960874 |issn=1865-7923|doi-access=free }}</ref>. ==Xızmet modelleri== [[Fayl:Comparison of on-premise, IaaS, PaaS, and SaaS.png|thumb|Jergilikli sistemalardı, IaaS, PaaS hám SaaS modellerin salıstırıw|upright=2.4|center]] [[Fayl:Cloud computing service models (1).png|thumb|371x371px|Stektegi qatlamlar túrinde jaylastırılǵan bultlı esaplaw xızmet modelleri]] 2011-jılı AQSH Milliy standartlar hám texnologiyalar institutı bultlı xızmettiń úsh modelin moyınladı: infrastruktura xızmet retinde (IaaS), platforma xızmet retinde (PaaS) hám programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS). Keyin 2023-jılı Xalıqaralıq standartlastırıw shólkemi (ISO) qosımsha modellerdi anıqladı. Olarǵa «tarmaq xızmet retinde», «kommunikaciyalar xızmet retinde», «esaplaw xızmet retinde» hám «maǵlıwmatlardı saqlaw xızmet retinde» modelleri kiredi<ref name=":1">{{Cite journal |date=September 2023 |title=ISO/IEC 22123-2:2023(E) - Information technology — Cloud computing — Part 2: Concepts |journal=International Organization for Standardization}}</ref>. ===Infrastruktura xızmet retinde (IaaS)=== {{Main|Infrastruktura xızmet retinde}} Infrastruktura xızmet retinde (IaaS) — tómengi tarmaq infrastrukturasınıń hár túrli tómen dárejeli detalların abstrakciyalaw ushın qollanılatuǵın joqarı dárejeli API-lerdi usınatuǵın onlayn xızmetler. Bunday detallarǵa fizikalıq esaplaw resursları, jaylasıw ornı, maǵlıwmatlardı bóliw, masshtablaw, qáwipsizlik, rezerv nusqa alıw hám t.b. kiredi. Gipervizor virtual mashinalardı qonaq retinde iske qosadı. Bultlı operaciyalıq sistemadaǵı gipervizorlar jıynaqları kóp sanlı virtual mashinalardı hám xızmetlerdi klientlerdiń ózgerip turatuǵın talaplarına sáykes keńeytiw hám qısqartıw múmkinshiligin qollay aladı. Linux konteynerleri tikkeley fizikalıq apparatlıq támiynatta isleytuǵın bir Linux yadrosınıń izolyaciyalanǵan bólimlerinde isleydi. Linux cgroups hám atlar keńislikleri (namespaces) — konteynerlerdi izolyaciyalaw, qorǵaw hám basqarıw ushın qollanılatuǵın tiykarǵı Linux yadrosı texnologiyaları. Konteynerlerdi qollanıw virtuallastırıwǵa qaraǵanda joqarıraq ónimlilikti támiyinleydi, sebebi bunda gipervizordıń qosımsha júklemesi bolmaydı. IaaS bultları kóbinese qosımsha resurslardı usınadı. Olarǵa virtual mashina disk obrazlarınıń kitapxanası, shiyki blok saqlaw, fayl yamasa obekt saqlaw, tarmaqlıq ekranlar, júklemeni teńlestiriwshiler, IP adresleri, virtual lokal tarmaqlar (VLAN) hám programmalıq paketler kiredi<ref name="DHAC">{{cite book |title = Developing and Hosting Applications on the Cloud |date = July 2012 |publisher = IBM Press |isbn = 978-0-13-306684-5 |chapter-url = http://www.ibmpressbooks.com/bookstore/product.asp?isbn=9780133066845 |chapter = Infrastructure as a Service Cloud Concepts |first1 = Alex |last1 = Amies |first2 = Harm |last2 = Sluiman |first3 = Qiang Guo |last3 = Tong |first4 = Guo Ning |last4 = Liu |access-date = 2012-07-19 |archive-date = 2012-09-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120915124741/http://www.ibmpressbooks.com/bookstore/product.asp?isbn=9780133066845 }}</ref>. NIST institutınıń bultlı esaplaw anıqlaması IaaS modelin bılay táriyipleydi: «tutınıwshı operaciyalıq sistemalar menen qosımshalardı óz ishine alıwı múmkin bolǵan qálegen programmalıq támiynattı engize hám iske qosa aladı. Tutınıwshı tómengi bultlı infrastrukturanı basqarmaydı hám qadaǵalamaydı, biraq operaciyalıq sistemalardı, saqlawdı hám engizilgen qosımshalardı qadaǵalay aladı. Sonday-aq ol geypara tarmaq komponentlerin (mısalı, xosttıń tarmaqlıq ekranların) sheklengen dárejede qadaǵalawı múmkin». IaaS bultlı xızmet jetkerip beriwshileri bul resurslardı [[Maǵlıwmatlar orayı|maǵlıwmatlar oraylarında]] ornatılǵan úlken úskeneler jıynaqlarınan talap boyınsha usınadı. Global tarmaq baylanısı ushın klientler internetti yamasa operator bultların (arnawlı virtual jeke tarmaqlardı) qollana aladı. Óz qosımshaların engiziw ushın bult paydalanıwshıları bultlı infrastrukturaǵa [[operaciyalıq sistema]] obrazların hám óz qosımsha [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynatın]] ornatadı. Bul modelde operaciyalıq sistemalardı hám qosımsha programmalıq támiynattı bult paydalanıwshısı jańalaydı hám olarǵa xızmet kórsetedi. Bultlı xızmet jetkerip beriwshiler ádette IaaS xızmetleri ushın kommunal esaplaw (utility computing) principi boyınsha tólem aladı: bahası bólingen hám tutınılǵan resurslar sanına sáykes boladı<ref>{{cite journal |title=The Cloud, the Crowd, and Public Policy |url=https://archive.org/details/sim_issues-in-science-and-technology_summer-2009_25_4/page/71 |jstor=43314918 |last1=Nelson |first1=Michael R. |journal=Issues in Science and Technology |year=2009 |volume=25 |issue=4 |pages=71–76 }}</ref>. ===Platforma xızmet retinde (PaaS)=== {{Main|Platforma xızmet retinde}} NIST institutınıń bultlı esaplaw anıqlaması platformanı xızmet retinde tómendegishe anıqlaydı: {{blockquote|text=Tutınıwshıǵa usınılatuǵın múmkinshilik — xızmet jetkerip beriwshi qollap-quwatlaytuǵın programmalastırıw tilleri, kitapxanalar, xızmetler hám qurallar járdeminde dúzilgen, tutınıwshınıń ózi jaratqan yamasa satıp alǵan qosımshalardı bultlı infrastrukturaǵa engiziw. Tutınıwshı tarmaqtı, serverlerdi, operaciyalıq sistemalardı yamasa saqlawdı qosa alǵanda tómengi bultlı infrastrukturanı basqarmaydı hám qadaǵalamaydı, biraq engizilgen qosımshalardı hám, múmkin, qosımshanı jaylastırıw ortalıǵınıń konfiguraciya sazlawların qadaǵalaydı.}} PaaS jetkerip beriwshileri qosımshalardı islep shıǵıwshılarǵa islep shıǵıw ortalıǵın usınadı. Ádette xızmet jetkerip beriwshi islep shıǵıw ushın instrumentler jıynaǵın hám standartlardı, sonday-aq tarqatıw hám tólem kanalların islep shıǵadı. PaaS modellerinde bultlı xızmet jetkerip beriwshiler esaplaw platformasın usınadı. Bul platforma ádette operaciyalıq sistemanı, programmalastırıw tiliniń orınlanıw ortalıǵın, maǵlıwmatlar bazasın hám veb-serverdi óz ishine aladı. Qosımshalardı islep shıǵıwshılar tómengi apparatlıq hám programmalıq qatlamlardı tikkeley satıp alıp, basqarıwdıń ornına, óz programmalıq támiynatın bultlı platformada islep shıǵadı hám iske qosadı. Geypara PaaS xızmetlerinde tómengi kompyuter hám saqlaw resursları qosımshanıń talabına sáykes avtomatikalıq túrde masshtablanadı. Sonlıqtan bult paydalanıwshısına resurslardı qolda bólistiriwdiń keregi bolmaydı. Geypara integraciya hám maǵlıwmatlardı basqarıw xızmetlerin jetkerip beriwshiler maǵlıwmatlardı jetkerip beriw modeli retinde PaaS-tıń arnawlı qollanılıwların da paydalanadı. Mısalı, '''iPaaS (Integration Platform as a Service — integraciya platforması xızmet retinde)''' hám '''dPaaS (Data Platform as a Service — maǵlıwmatlar platforması xızmet retinde)'''. iPaaS klientlerge integraciya aǵımların islep shıǵıwǵa, orınlawǵa hám basqarıwǵa múmkinshilik beredi<ref name="GartnerGlossary">{{web deregi | baspaxana = Gartner|work= Gartner IT Glossary| url = http://www.gartner.com/it-glossary/information-platform-as-a-service-ipaas| bet = Integration Platform as a Service (iPaaS)| qaralǵan sáne = 2015-jıl 20-iyul | arxivsáne = 2015-jıl 29-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150729050824/http://www.gartner.com/it-glossary/information-platform-as-a-service-ipaas|url-status= live}}</ref>. iPaaS integraciya modelinde klientler hesh qanday apparatlıq yamasa aralıq programmalıq támiynattı ornatpay hám basqarmay, integraciyalardı islep shıǵıwdı hám engiziwdi ózleri basqaradı<ref name="GartnerReferenceModel">{{web deregi | familiya = Gartner| bet = Gartner Reference Model for Integration PaaS| url = http://www.gartner.com/id=1729256| qaralǵan sáne = 2013-jıl 16-yanvar |author2= Massimo Pezzini|author3= Paolo Malinverno|author4= Eric Thoo| arxivsáne = 2013-jıl 1-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20130701033411/http://www.gartner.com/id=1729256|url-status= live}}</ref>. dPaaS integraciya hám maǵlıwmatlardı basqarıw ónimlerin tolıq basqarılatuǵın xızmet retinde usınadı<ref name="ITBusinessEdge">{{web deregi | bet = IT Business Edge| url = http://www.itbusinessedge.com/blogs/integration/liaisons-data-platform-as-a-service-includes-data-mapping.html| avtor = Loraine Lawson| sáne = 2015-jıl 3-aprel | qaralǵan sáne = 2015-jıl 6-iyul | arxivsáne = 2015-jıl 7-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150707171204/http://www.itbusinessedge.com/blogs/integration/liaisons-data-platform-as-a-service-includes-data-mapping.html|url-status= live}}</ref>. dPaaS modelinde programmalardı islep shıǵıwdı hám orınlawdı klient emes, al PaaS jetkerip beriwshisi basqaradı. Ol klient ushın maǵlıwmatlar qosımshaların dúzedi. dPaaS paydalanıwshıları maǵlıwmatlarǵa maǵlıwmatlardı vizuallastırıw qurallları arqalı kiredi<ref name="EnterpriseCIOForum">{{web deregi | familiya = Enterprise CIO Forum| bet = The Value of Data Platform-as-a-Service (dPaaS)| url = http://www.enterprisecioforum.com/en/blogs/gabriellowy/value-data-platform-service-dpaas| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150419045605/http://www.enterprisecioforum.com/en/blogs/gabriellowy/value-data-platform-service-dpaas| arxivsáne = 2015-jıl 19-aprel |author2= Gabriel Lowy|work= Enterprise CIO Forum| qaralǵan sáne = 2015-jıl 6-iyul }}</ref>. ===Programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS)=== {{Main|Programmalıq támiynat xızmet retinde}} NIST institutınıń bultlı esaplaw anıqlaması programmalıq támiynattı xızmet retinde tómendegishe anıqlaydı: {{Blockquote|text= Tutınıwshıǵa usınılatuǵın múmkinshilik — bultlı infrastrukturada isleytuǵın xızmet jetkerip beriwshiniń qosımshaların paydalanıw. Qosımshalarǵa hár túrli klient qurılmalarınan veb-brauzer (mısalı, vebke tiykarlanǵan elektron pochta) sıyaqlı jińishke klient interfeysi yamasa programmalıq interfeys arqalı kiriwge boladı. Tutınıwshı tarmaqtı, serverlerdi, operaciyalıq sistemalardı, saqlawdı, hátte qosımshanıń ayırım múmkinshiliklerin qosa alǵanda tómengi bultlı infrastrukturanı basqarmaydı hám qadaǵalamaydı. Tek paydalanıwshıǵa tiyisli qosımsha konfiguraciyasınıń sheklengen sazlawları buǵan kirmewi múmkin.}} Programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS) modelinde paydalanıwshılar qosımsha programmalıq támiynatqa hám maǵlıwmatlar bazalarına kiriw múmkinshiligin aladı. Qosımshalardı iske qosatuǵın infrastrukturanı hám platformalardı bultlı xızmet jetkerip beriwshiler basqaradı. SaaS geyde «talap boyınsha programmalıq támiynat» dep ataladı hám ádette paydalanıwǵa qarap tólew yamasa abonent tólemi tiykarında bahalanadı<ref>{{cite encyclopedia|title=Definition of: SaaS|url=https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/56112/saas|encyclopedia=PC Magazine Encyclopedia|publisher=Ziff Davis|access-date=14 May 2014|archive-date=14 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714175059/http://www.pcmag.com/encyclopedia/term/56112/saas|url-status=live}}</ref>. SaaS modelinde bultlı xızmet jetkerip beriwshiler qosımsha programmalıq támiynattı bultta ornatadı hám iske qosadı, al bult paydalanıwshıları programmalıq támiynatqa bultlı klientlerden kiredi. Bult paydalanıwshıları qosımsha isleytuǵın bultlı infrastrukturanı hám platformanı basqarmaydı. Bul qosımshanı bult paydalanıwshısınıń óz kompyuterlerinde ornatıw hám iske qosıw zárúrligin joq etedi, nátiyjede xızmet kórsetiw hám qollaw ápiwayılasadı. Bultlı qosımshalar basqa qosımshalardan óziniń masshtablanıwshılıǵı menen ajıraladı. Oǵan ózgerip turatuǵın jumıs talabın qanaatlandırıw ushın orınlanıw waqtında wazıypalardı bir neshe virtual mashinaǵa klonlaw arqalı erisiwge boladı<ref name="hamdaqa">{{cite book |title = A Reference Model for Developing Cloud Applications |first = Mohammad |last = Hamdaqa |url = http://www.stargroup.uwaterloo.ca/~mhamdaqa/publications/A%20REFERENCEMODELFORDEVELOPINGCLOUD%20APPLICATIONS.pdf |access-date = 2012-05-23 |archive-date = 2012-10-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121005002903/http://www.stargroup.uwaterloo.ca/~mhamdaqa/publications/A%20REFERENCEMODELFORDEVELOPINGCLOUD%20APPLICATIONS.pdf |url-status = live }}</ref>. Júklemeni teńlestiriwshiler jumıstı virtual mashinalar jıynaǵı boyınsha bólistiredi. Bul process bult paydalanıwshısı ushın kórinbeydi, ol tek bir kiriw noqatın kóredi. Kóp sanlı bult paydalanıwshıların qamtıw ushın bultlı qosımshalar ''kóp ijarashılı'' bolıwı múmkin, yaǵnıy qálegen mashina bir neshe bult paydalanıwshısı shólkemine xızmet kórsete aladı. SaaS qosımshalarınıń bahalaw modeli ádette hárbir paydalanıwshı ushın aylıq yamasa jıllıq turaqlı tólem boladı<ref name="Chou">{{cite book |title = Introduction to Cloud Computing: Business & Technology |first = Timothy |last = Chou |url = https://www.scribd.com/doc/64699897/Introduction-to-Cloud-Computing-Business-and-Technology |access-date = 2017-09-09 |archive-date = 2016-05-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160505045711/https://www.scribd.com/doc/64699897/Introduction-to-Cloud-Computing-Business-and-Technology |url-status = live }}</ref>. Sonlıqtan paydalanıwshılar qálegen waqıtta qosılsa yamasa alıp taslansa, bahalar masshtablanadı hám ózgertiledi. Ol biypul da bolıwı múmkin<ref>{{web deregi | bet =HVD: the cloud's silver lining | url =http://www.intrinsictechnology.co.uk/FileUploads/HVD_Whitepaper.pdf | arxivurl =https://web.archive.org/web/20121002231021/http://www.intrinsictechnology.co.uk/FileUploads/HVD_Whitepaper.pdf | arxivsáne = 2012-jıl 2-oktyabr | baspaxana =Intrinsic Technology | qaralǵan sáne = 2012-jıl 30-avgust }}</ref>. Táreplerdiń pikirinshe, SaaS apparatlıq hám programmalıq támiynatqa xızmet kórsetiw hám qollawdı bultlı xızmet jetkerip beriwshige autsorsingke beriw arqalı kárxanaǵa IT operaciyalıq qárejetlerin azaytıw múmkinshiligin beredi. Bul kárxanaǵa IT operaciyalıq qárejetlerin apparatlıq/programmalıq támiynatqa hám xızmetkerlerge jumsalatuǵın qárejetlerden basqa maqsetlerge qayta bólistiriwge múmkinshilik beredi. Bunnan basqa, qosımshalar oraylasqan túrde jaylasqanlıqtan, jańalanıwlardı paydalanıwshılar jańa programmalıq támiynattı ornatpay-aq shıǵarıwǵa boladı. SaaS-tıń bir kemshiligi — paydalanıwshılardıń maǵlıwmatlarınıń bultlı xızmet jetkerip beriwshiniń serverinde saqlanıwı. Nátiyjede maǵlıwmatlarǵa ruqsatsız kiriw júz beriwi múmkin<ref>{{Cite journal|last1=Sun|first1=Yunchuan|last2=Zhang|first2=Junsheng|last3=Xiong|first3=Yongping|last4=Zhu|first4=Guangyu|date=2014-07-01|title=Data Security and Privacy in Cloud Computing|journal=International Journal of Distributed Sensor Networks|language=en|volume=10|issue=7|article-number=190903|doi=10.1155/2014/190903|s2cid=13213544|issn=1550-1477|doi-access=free}}</ref>. SaaS retinde usınılatuǵın qosımshalarǵa mısal retinde oyınlardı hám [[Google Docs]], Office Online sıyaqlı ónimlilik programmalıq támiynatın keltiriwge boladı. SaaS qosımshaları [[Bultlı saqlaw|bultlı saqlaw]] yamasa fayl xosting xızmetleri menen integraciyalanıwı múmkin. Mısalı, Google Docs Google Drive penen, al Office Online OneDrive penen integraciyalanǵan<ref>{{web deregi | bet =Use OneDrive with Office | url =https://support.microsoft.com/en-us/office/use-onedrive-with-office-b1c976de-ef52-4d53-950f-d48f2c6427df | qaralǵan sáne = 2022-jıl 15-oktyabr |website=Microsoft Support | arxivsáne = 2022-jıl 15-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20221015223322/https://support.microsoft.com/en-us/office/use-onedrive-with-office-b1c976de-ef52-4d53-950f-d48f2c6427df |url-status=live }}</ref>. ===Serversiz esaplaw=== {{Main|Serversiz esaplaw}} Serversiz esaplaw klientlerge óz qosımsha kodın yamasa maǵlıwmatların usınıwdan basqa, apparatlıq yamasa programmalıq resurslardı ajıratpay, engizbey yamasa basqarmay-aq hár túrli bultlı múmkinshiliklerdi paydalanıwǵa múmkinshilik beredi. ISO/IEC 22123-2:2023 standartı serversiz esaplawdı infrastruktura xızmet retinde (IaaS), platforma xızmet retinde (PaaS) hám programmalıq támiynat xızmet retinde (SaaS) menen birge bultlı xızmet kategoriyalarınıń keńirek toparına klassifikaciyalaydı. Atap ótiw kerek, ISO bul klassifikaciyalardı bultlı xızmet kategoriyaları dep ataydı, al AQSH Milliy standartlar hám texnologiyalar institutı (NIST) olardı xızmet modelleri dep ataydı<ref name=":1" />. ==Engiziw modelleri== [[Fayl:Cloud computing types.svg|thumb|395px|right|Bultlı esaplawdıń túrleri]] «Bulttı engiziw modeli fizikalıq yamasa virtual resurslardı qadaǵalaw hám bólisiwge tiykarlanıp, bultlı esaplawdı shólkemlestiriw usılın bildiredi»<ref name=":1" />. Bulttı engiziw modelleri bult klientleri menen bultlı xızmet jetkerip beriwshiler arasındaǵı óz-ara tásirdiń tiykarǵı úlgilerin anıqlaydı. Olar ámelge asırıwdıń anıq detalların yamasa resurslardıń konfiguraciyasın tolıq kórsetpeydi<ref name=":1" />. ===<span class="anchor" id="Private cloud"></span><span class="anchor" id="Private Cloud"></span>Jeke bult=== Jeke bult — tek bir shólkem ushın isleytuǵın bultlı infrastruktura. Ol ishki túrde yamasa úshinshi tárep tárepinen basqarılıwı hám ishki yamasa sırtqı túrde jaylastırılıwı múmkin. Jeke bult proektin ámelge asırıw biznes ortalıǵın virtuallastırıw ushın ádewir kúsh jumsawdı talap etedi. Sonday-aq ol shólkemnen bar resurslar boyınsha sheshimlerdi qayta bahalawdı talap etedi. Ol biznesti jaqsılawı múmkin, biraq proekttiń hárbir basqıshı jiddiy hálsizliklerdiń aldın alıw ushın sheshiliwi kerek bolǵan qáwipsizlik máselelerin payda etedi. Ózi basqaratuǵın [[Maǵlıwmatlar orayı|maǵlıwmatlar orayları]]<ref>{{web deregi | url =http://www.govconnection.com/IPA/PM/Info/Cloud-Computing/Self-Run-Private-Cloud.htm | bet =Self-Run Private Cloud Computing Solution&nbsp;– GovConnection |work=govconnection.com | jıl =2014 | qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-aprel | arxivsáne = 2014-jıl 6-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140406092811/http://www.govconnection.com/IPA/PM/Info/Cloud-Computing/Self-Run-Private-Cloud.htm |url-status=live }}</ref> ádette kóp kapital talap etedi. Olar úlken fizikalıq orın iyeleydi hám orın, apparatlıq támiynat hám ortalıqtı basqarıw quralların talap etedi. Bul aktivlerdi waqtı-waqtı menen jańalap turıw kerek, bul qosımsha kapital qárejetlerge alıp keledi. Olar sınǵa ushıradı, sebebi paydalanıwshılar olardı «bári bir satıp alıwı, qurıwı hám basqarıwı kerek». Sonlıqtan olar qol miynetin azaytatuǵın basqarıwdıń paydasın kórmeydi<ref name="iwpc">{{web deregi | bet =Private Clouds Take Shape – Services – Business services – Informationweek|work=InformationWeek | url =http://www.informationweek.com/services/business/private-clouds-take-shape/209904474| sáne = 2012-jıl 9-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20121026045810/http://www.informationweek.com/services/business/private-clouds-take-shape/209904474| arxivsáne = 2012-jıl 26-oktyabr }}</ref>. Mánisi boyınsha olarda «bultlı esaplawdı sonshelli qızıqlı túsinikke aylandıratuǵın ekonomikalıq model [jetispeydi]»<ref>{{web deregi | familiya =Haff | at =Gordon | url =https://www.cnet.com/news/just-dont-call-them-private-clouds/ | bet =Just don't call them private clouds | baspaxana =CNET News | sáne = 2009-jıl 27-yanvar | qaralǵan sáne = 2010-jıl 22-avgust | arxivsáne = 2014-jıl 27-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20141227001927/http://www.cnet.com/news/just-dont-call-them-private-clouds/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine |title=There's No Such Thing As A Private Cloud |magazine=InformationWeek |url=http://www.informationweek.com/cloud-computing/theres-no-such-thing-as-a-private-cloud/229207922|date=2013-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20130303015514/http://www.informationweek.com/cloud-computing/theres-no-such-thing-as-a-private-cloud/229207922|archive-date=2013-03-03}}</ref>. ===Ulıwma paydalanıwdaǵı bult=== Bultlı xızmetler ulıwma paydalanıwdaǵı internet arqalı usınılǵanda «ulıwma paydalanıwdaǵı» dep esaplanadı. Olar tólemli abonent túrinde yamasa biypul usınılıwı múmkin<ref>{{web deregi | at =Margaret| familiya =Rouse| bet =What is public cloud?| qaralǵan sáne = 2014-jıl 12-oktyabr | url =http://searchcloudcomputing.techtarget.com/definition/public-cloud| baspaxana =Definition from Whatis.com| arxivsáne = 2014-jıl 16-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20141016022343/http://searchcloudcomputing.techtarget.com/definition/public-cloud|url-status=live}}</ref>. Arxitektura jaǵınan ulıwma paydalanıwdaǵı hám jeke bultlı xızmetler arasında ayırmashılıq az. Biraq xızmetlerdi (qosımshalardı, saqlawdı hám basqa resurslardı) bir neshe klient birgelikte paydalanǵanda, qáwipsizlik boyınsha táshwishler ádewir artadı. Ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı xızmet jetkerip beriwshilerdiń kópshiligi tikkeley baylanıs xızmetlerin usınadı. Bul xızmetler klientlerge óziniń eski maǵlıwmatlar orayların bultta jaylasqan qosımshaları menen qáwipsiz baylanıstırıwǵa múmkinshilik beredi<ref name="idc">{{web deregi | sáne = 2008-jıl 23-sentyabr | bet =Defining 'Cloud Services' and "Cloud Computing" | url =http://blogs.idc.com/ie/?p=190 | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100722074526/http://blogs.idc.com/ie/?p=190 | arxivsáne = 2010-jıl 22-iyul | qaralǵan sáne = 2010-jıl 22-avgust | baspaxana =IDC}}</ref><ref>{{web deregi | url =https://cloud.oracle.com/en_US/fastconnect |url-access=subscription | bet =FastConnect |website=Oracle | qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-noyabr | arxivsáne = 2017-jıl 15-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20171115232022/https://cloud.oracle.com/en_US/fastconnect|url-status=deviated}}</ref>. Kárxanalar menen shólkemlerdiń ulıwma paydalanıwdaǵı bulttı yamasa jergilikli sheshimdi tańlaw haqqındaǵı sheshimine sheshimlerdiń funkcionallıǵı, qárejetler, integraciya hám shólkemlik aspektler, sonday-aq qáwipsizlik sıyaqlı bir neshe faktor tásir etedi<ref>{{Cite journal|last1=Schmidt|first1=Rainer|last2=Möhring|first2=Michael|last3=Keller|first3=Barbara|date=2017|title=Customer Relationship Management in a Public Cloud environment - Key influencing factors for European enterprises|journal=HICSS|series=Proceedings of the 50th Hawaii International Conference on System Sciences (2017)|doi=10.24251/HICSS.2017.513|hdl=10125/41673|isbn=978-0-9981331-0-2|doi-access=free|hdl-access=free}}</ref>. ===Gibridli bult=== '''Gibridli''' bult — ulıwma paydalanıwdaǵı bult penen jeke bult yamasa jergilikli resurslar sıyaqlı jeke ortalıqtıń birikpesi<ref>{{web deregi | url =https://searchcloudcomputing.techtarget.com/definition/hybrid-cloud| bet =What is hybrid cloud? - Definition from WhatIs.com|website=SearchCloudComputing| til =en| qaralǵan sáne = 2019-jıl 10-avgust | arxivsáne = 2019-jıl 16-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20190716045359/https://searchcloudcomputing.techtarget.com/definition/hybrid-cloud|url-status=live}}</ref><ref>{{web deregi | url =https://www.networkworld.com/article/3233132/what-is-hybrid-cloud-computing.html| bet =What is hybrid cloud computing? The benefits of mixing private and public cloud services| familiya =Butler| at =Brandon| sáne = 2017-jıl 17-oktyabr |website=Network World| til =en| qaralǵan sáne = 2019-jıl 11-avgust | arxivsáne = 2019-jıl 11-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20190811183947/https://www.networkworld.com/article/3233132/what-is-hybrid-cloud-computing.html|url-status=live}}</ref>. Bul bólimler óz aldına obektler bolıp qaladı, biraq bir-biri menen baylanısqan boladı hám bir neshe engiziw modeliniń artıqmashılıqların usınadı. Gibridli bult kolokaciya, basqarılatuǵın yamasa arnawlı xızmetlerdi bultlı resurslar menen baylanıstırıw múmkinshiligin de bildiriwi múmkin. Gartner kompaniyası gibridli bultlı xızmetti hár túrli xızmet jetkerip beriwshilerdiń jeke, ulıwma paydalanıwdaǵı hám jámiyetlik bultlı xızmetleriniń qanday da bir kombinaciyasınan turatuǵın bultlı esaplaw xızmeti dep anıqlaydı<ref>{{web deregi | url =http://blogs.gartner.com/thomas_bittman/2012/09/24/mind-the-gap-here-comes-hybrid-cloud/| bet =Mind the Gap: Here Comes Hybrid Cloud – Thomas Bittman|work=Thomas Bittman| sáne = 2012-jıl 24-sentyabr | qaralǵan sáne = 2015-jıl 22-aprel | arxivsáne = 2015-jıl 17-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20150417185305/http://blogs.gartner.com/thomas_bittman/2012/09/24/mind-the-gap-here-comes-hybrid-cloud/|url-status=live}}</ref>. Gibridli bultlı xızmet izolyaciya hám xızmet jetkerip beriwshiler shegaraların kesip ótedi. Sonlıqtan onı ápiwayı túrde jeke, ulıwma paydalanıwdaǵı yamasa jámiyetlik bultlı xızmettiń bir kategoriyasına kirgiziw múmkin emes. Ol basqa bultlı xızmet penen biriktiriw, integraciyalaw yamasa sazlaw arqalı bultlı xızmettiń quwatın yamasa múmkinshiligin keńeytiwge múmkinshilik beredi. Gibridli bult birikpesin qollanıwdıń hár túrli jaǵdayları bar. Mısalı, shólkem sezimtal klient maǵlıwmatların óz ishinde jeke bultlı qosımshada saqlawı múmkin. Biraq ol bul qosımshanı ulıwma paydalanıwdaǵı bultta programmalıq xızmet retinde usınılatuǵın biznes-analitika qosımshası menen baylanıstırıwı múmkin<ref>{{web deregi | url =http://www.cio.com/article/753708/Business_Intelligence_Takes_to_Cloud_for_Small_Businesses | bet =Business Intelligence Takes to Cloud for Small Businesses | baspaxana =CIO.com | sáne = 2014-jıl 4-iyun | qaralǵan sáne = 2014-jıl 4-iyun | arxivsáne = 2014-jıl 7-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140607002519/http://www.cio.com/article/753708/Business_Intelligence_Takes_to_Cloud_for_Small_Businesses |url-status=live }}</ref>. Gibridli bulttıń bul mısalı sırttan qoljetimli ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı xızmetlerdi qosıw arqalı kárxananıń belgili bir biznes xızmetin usınıw múmkinshiliklerin keńeytedi. Gibridli bulttı qollanıw bir qatar faktorlarǵa baylanıslı. Olarǵa maǵlıwmatlar qáwipsizligi hám sáykeslik talapları, maǵlıwmatlar ústinen kerekli qadaǵalaw dárejesi hám shólkem qollanatuǵın qosımshalar kiredi<ref>{{web deregi | url =https://www.techradar.com/news/internet/cloud-services/hybrid-cloud-is-it-right-for-your-business-1261343| bet =Hybrid cloud: is it right for your business?| avtor =Désiré Athow|work=TechRadar| sáne = 2014-jıl 24-avgust | qaralǵan sáne = 2015-jıl 22-aprel | arxivsáne = 2017-jıl 7-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20170707094750/http://www.techradar.com/news/internet/cloud-services/hybrid-cloud-is-it-right-for-your-business-1261343|url-status=live}}</ref>. Gibridli bulttıń taǵı bir mısalı — [[Informaciyalıq texnologiya|IT]] shólkemleriniń jeke bult qanaatlandıra almaytuǵın waqıtsha quwat mútajliklerin qanaatlandırıw ushın ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı esaplaw resursların qollanıwı<ref>Metzler, Jim; Taylor, Steve. (2010-08-23) [http://www.networkworld.com/newsletters/frame/2010/082310wan1.html "Cloud computing: Reality vs. fiction"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130619095824/http://www.networkworld.com/newsletters/frame/2010/082310wan1.html |date=2013-06-19 }}, Network World.</ref>. Bul múmkinshilik gibridli bultlarǵa bultlar arasında masshtablaw ushın bultqa júklemeni shıǵarıwdı (cloud bursting) qollanıwǵa múmkinshilik beredi. Bultqa júklemeni shıǵarıw — qosımshanı engiziw modeli. Bunda qosımsha jeke bultta yamasa maǵlıwmatlar orayında isleydi, al esaplaw quwatına talap artqanda ulıwma paydalanıwdaǵı bultqa «shıǵadı». Bultqa júklemeni shıǵarıwdıń hám gibridli bult modeliniń tiykarǵı artıqmashılıǵı — shólkem qosımsha esaplaw resursları ushın tek olar kerek bolǵanda tóleydi<ref>Rouse, Margaret. [https://web.archive.org/web/20130319074247/http://searchcloudcomputing.techtarget.com/definition/cloud-bursting "Definition: Cloudbursting"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130319074247/http://searchcloudcomputing.techtarget.com/definition/cloud-bursting |date=2013-03-19 }}, May 2011. SearchCloudComputing.com.</ref>. Bultqa júklemeni shıǵarıw maǵlıwmatlar oraylarına ortasha júklemelerdi qollaytuǵın ishki IT infrastrukturasın dúziwge múmkinshilik beredi. Al qayta islewge talap anaǵurlım artqan waqıtlarda ulıwma paydalanıwdaǵı yamasa jeke bultlardıń resursları qollanıladı<ref>{{web deregi | url =http://insights.dice.com/2012/06/21/how-cloudbursting-rightsizes-the-data-center/| bet =How Cloudbursting "Rightsizes" the Data Center| sáne = 2012-jıl 22-iyun | qaralǵan sáne = 2016-jıl 19-oktyabr | arxivsáne = 2016-jıl 19-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20161019150709/http://insights.dice.com/2012/06/21/how-cloudbursting-rightsizes-the-data-center/|url-status=live}}</ref>. === Jámiyetlik bult === Jámiyetlik bult ulıwma máselelerge (qáwipsizlik, normativlik talaplarǵa sáykeslik, yurisdikciya hám t.b.) iye belgili bir jámiyettegi bir neshe shólkem arasında infrastrukturanı birgelikte paydalanıwdı bildiredi. Ol ishki túrde yamasa úshinshi tárep tárepinen basqarılıwı hám ishki yamasa sırtqı túrde jaylastırılıwı múmkin. Qárejetler ulıwma paydalanıwdaǵı bultqa qaraǵanda azıraq (biraq jeke bultqa qaraǵanda kóbirek) paydalanıwshılar arasında bólistiriledi. Nátiyjede bultlı esaplawdıń itimal qárejetlerdi únemlew múmkinshiliginiń tek bir bólegine ǵana erisiledi. === Kóp bultlılıq === ISO/IEC 22123-1 standartına sáykes, «kóp bult (multi-cloud) — bulttı engiziw modeli bolıp, onda klient eki yamasa onnan kóp bultlı xızmet jetkerip beriwshi usınatuǵın ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı xızmetlerdi qollanadı»<ref>{{Cite journal |title=ISO/IEC 22123-1:2023(E) - Information technology — Cloud computing — Part 1: Vocabulary |journal=International Organization for Standardization |page=2}}</ref>. Polibult (poly cloud) hárbir xızmet jetkerip beriwshi usınatuǵın arnawlı xızmetlerden paydalanıw maqsetinde bir neshe ulıwma paydalanıwdaǵı bulttı qollanıwdı bildiredi. Onıń kóp bulttan ayırmashılıǵı sonda, ol iykemlilikti arttırıw yamasa buzılıwlardıń aldın alıw ushın arnalmaǵan. Kerisinshe, ol shólkemge bir xızmet jetkerip beriwshi menen erisiwge bolatuǵınnan kóbirek nársege erisiwge múmkinshilik beriw ushın qollanıladı<ref>{{web deregi | url =https://hub.packtpub.com/polycloud-a-better-alternative-to-cloud-agnosticism/| bet =Polycloud: a better alternative to cloud agnosticism| familiya =Gall| at =Richard| sáne = 2018-jıl 16-may |website=Packt Hub| til =en-US| qaralǵan sáne = 2019-jıl 11-noyabr | arxivsáne = 2019-jıl 11-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20191111115325/https://hub.packtpub.com/polycloud-a-better-alternative-to-cloud-agnosticism/|url-status=live}}</ref>. ==Bazarı== Sońǵı bazar izertlewleriniń bahalawlarına qaraǵanda, 2026-jılı global bultlı esaplaw bazarı shama menen 1,0–1,2 trillion AQSH dollarına teń boldı<ref> * {{web deregi | bet =Cloud Computing Market Size And Share Report, 2026–2033 | url =https://www.grandviewresearch.com/industry-analysis/cloud-computing-industry | baspaxana =Grand View Research | sáne = September 2026 | qaralǵan sáne = 2026-jıl 2-oktyabr }} * {{web deregi | bet =Cloud Computing Market Size, Industry Trends & Growth 2031 | url =https://www.mordorintelligence.com/industry-reports/cloud-computing-market | baspaxana =Mordor Intelligence | sáne = 2026-jıl 11-sentyabr | qaralǵan sáne = 2026-jıl 2-oktyabr }} * {{cite press release |title=What's Driving the Cloud Computing Market Surge? Key AI, Hybrid Cloud Innovations, and Regional Shifts to Watch for 2025–2035 |url=https://www.globenewswire.com/news-release/2026/04/23/3280057/0/en/what-s-driving-the-cloud-computing-market-surge-key-ai-hybrid-cloud-innovations-and-regional-shifts-to-watch-for-2025-2035.html |publisher=Precedence Research |date=2026-04-23 |access-date=2026-10-02}} * {{web deregi | bet =Cloud Computing Market – Global Forecast 2026–2032 | url =https://www.researchandmarkets.com/report/cloud-computing | baspaxana =Research and Markets | sáne = September 2026 | qaralǵan sáne = 2026-jıl 2-oktyabr }}</ref>. International Data Corporation (IDC) boljawı boyınsha, 2026-jılı ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı xızmetlerge global qárejetler 1 trillion AQSH dollarınan asadı<ref>{{web deregi | bet =Global Public Cloud Spending to Surpass $1 Trillion in 2026, Driven by PaaS and AI Platform Adoption | url =https://www.idc.com/resource-center/press-releases/publiccloudspend2026/ | baspaxana =IDC | sáne = 2026-jıl 4-mart | qaralǵan sáne = 2026-jıl 2-oktyabr }}</ref>. Gartner kompaniyasınıń boljawı boyınsha, 2026-jılı dúnya júzi boyınsha ulıwma paydalanıwdaǵı bultlı xızmetlerge qárejetler 1,03 trillion AQSH dollarına jetedi<ref>{{web deregi | bet =Forecast: Public Cloud Services by Vertical Industry Market, Worldwide, 2023-2029, 3Q25 | url =https://www.gartner.com/en/documents/7259330 | baspaxana =Gartner | sáne = 2025-jıl 8-dekabr | qaralǵan sáne = 2026-jıl 2-oktyabr }}</ref>. Bazar izertlewleriniń boljawları global bultlı esaplaw bazarınıń keyingi on jıllıqta anaǵurlım ósiwi múmkin ekenin kórsetedi. 2035-jılǵa bahalawlar shama menen 3,59 trillionnan 6 trillion AQSH dollarına shekem jetedi<ref> * {{web deregi | bet =Cloud Computing Market Report: Trends, Forecast and Competitive Analysis to 2035 | url =https://www.researchandmarkets.com/reports/5691815/cloud-computing-market-report-trends-forecast | baspaxana =Lucintel / Research and Markets | sáne = August 2026 | qaralǵan sáne = 2026-jıl 2-oktyabr }} * {{web deregi | bet =Cloud Computing Market Companies, Size & Trends 2026-2035 | url =https://www.precedenceresearch.com/cloud-computing-market | baspaxana =Precedence Research | sáne = 2026 | qaralǵan sáne = 2026-jıl 2-oktyabr }}</ref>. Evropa Komissiyasınıń 2012-jılǵı ''Communication'' hújjeti bultlı esaplaw bazarınıń rawajlanıwına tosqınlıq etetuǵın bir neshe máseleni anıqladı<ref name="ec529">European Commission, [https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=COM:2012:0529:FIN:EN:PDF Unleashing the Potential of Cloud Computing in Europe], COM(2012) 529 final, page 3, published 27 September 2012, accessed 26 April 2024</ref>{{rp|Section 3}}: *Evropa Awqamı boyınsha cifrlı jalǵız bazardıń bóliniwi *kelisimler boyınsha táshwishler, sonıń ishinde maǵlıwmatlarǵa kiriw hám olarǵa iyelik, maǵlıwmatlardı kóshiriw múmkinshiligi hám ózgerislerdi qadaǵalaw boyınsha gúmanlar *bultlı esaplawǵa qollanılatuǵın standartlardaǵı ayırmashılıqlar ''Communication'' hújjeti Komissiyanıń bultlı esaplaw xızmetleriniń ádil hám nátiyjeli bazarınıń rawajlanıwın qollaw ushın ámelge asırıwdı usınǵan bir qatar «cifrlı kún tártibi ilajların» belgiledi<ref name=ec529 />{{rp|Pages 6–14}}. ==Uqsas túsinikler== Bultlı esaplawdıń maqseti — paydalanıwshılarǵa bul texnologiyalardıń hárbiri boyınsha tereń bilim yamasa tájiriybe talap etpey, olardıń barlıǵınan paydalanıwǵa múmkinshilik beriw. Bult qárejetlerdi azaytıwǵa umtıladı hám paydalanıwshılarǵa IT kesentlerine ushıramay, óz tiykarǵı biznesine itibar qaratıwǵa járdem beredi<ref name="HAM2012">{{cite book |last=HAMDAQA |first=Mohammad |title=Cloud Computing Uncovered: A Research Landscape |year=2012 |publisher=Elsevier Press |isbn=978-0-12-396535-6 |pages=41–85 |url=http://www.stargroup.uwaterloo.ca/~mhamdaqa/publications/Cloud_Computing_Uncovered.pdf |access-date=2013-03-19 |archive-date=2013-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619150209/http://www.stargroup.uwaterloo.ca/~mhamdaqa/publications/Cloud_Computing_Uncovered.pdf |url-status=live}}</ref>. Bultlı esaplawdıń tiykarǵı múmkinshilik beretuǵın texnologiyası — virtuallastırıw. Virtuallastırıw programmalıq támiynatı bir fizikalıq esaplaw qurılmasın bir yamasa bir neshe «virtual» qurılmaǵa bóledi, olardıń hárbirin esaplaw wazıypaların orınlaw ushın ańsat paydalanıwǵa hám basqarıwǵa boladı. Operaciyalıq sistema dárejesindegi virtuallastırıw mánisi boyınsha bir neshe ǵárezsiz esaplaw qurılmalarınıń masshtablanatuǵın sistemasın jaratadı. Sonlıqtan bos turǵan esaplaw resursların nátiyjelirek bólistiriwge hám paydalanıwǵa boladı. Virtuallastırıw IT operaciyaların tezletiw ushın kerekli iykemlilikti támiyinleydi hám infrastrukturanı paydalanıw dárejesin arttırıw arqalı qárejetlerdi azaytadı. Avtonom esaplaw paydalanıwshı resurslardı talap boyınsha ala alatuǵın processti avtomatlastıradı. Paydalanıwshınıń qatnasıwın ilajı barınsha azaytıw arqalı avtomatlastırıw processti tezletedi, miynet qárejetlerin azaytadı hám adam qátelikleriniń itimallıǵın tómenletedi<ref name="HAM2012" />. Bultlı esaplaw paydalanılǵan xızmetler ushın kórsetkishlerdi usınıw maqsetinde kommunal esaplaw túsiniklerin qollanadı. Bultlı esaplaw basqa torlı esaplaw (grid computing) modelleriniń xızmet kórsetiw sapası (QoS) hám isenimlilik mashqalaların sheshiwge umtıladı<ref name="HAM2012" />. Bultlı esaplaw tómendegiler menen ulıwma qásiyetlerge iye: * Klient–server modeli – ''klient–server esaplawı'' ulıwma alǵanda xızmet jetkerip beriwshilerdi (serverlerdi) hám xızmet soraytuǵınlardı (klientlerdi) ajıratatuǵın qálegen tarqatılǵan qosımshanı bildiredi<ref>{{web deregi | url =http://java.sun.com/developer/Books/jdbc/ch07.pdf | baspaxana =Sun Microsystem | bet =Distributed Application Architecture | qaralǵan sáne = 2009-jıl 16-iyun | arxivsáne = 2011-jıl 6-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20110406121920/http://java.sun.com/developer/Books/jdbc/ch07.pdf |url-status=live}}</ref>. * Kompyuter byurosı – ásirese 1960–1980-jıllarda kompyuter xızmetlerin usınǵan xızmet byurosı. * Torlı esaplaw (grid computing) – tarqatılǵan hám parallel esaplawdıń bir forması. Onda «super hám virtual kompyuter» júdá úlken wazıypalardı orınlaw ushın birgelikte isleytuǵın, tarmaqqa jalǵanǵan, bir-biri menen bos baylanısqan kompyuterler klasterinen turadı. * Duman esaplaw (fog computing) – maǵlıwmatlardı, esaplawdı, saqlawdı hám qosımsha xızmetlerin klientke yamasa tarmaq marshrutizatorları sıyaqlı paydalanıwshıǵa jaqın shetki qurılmalarǵa jaqınıraq usınatuǵın tarqatılǵan esaplaw paradigması. Bunnan basqa, duman esaplaw maǵlıwmatlardı qayta islew ushın alıs orınǵa jibermey, olardı tarmaq dárejesinde, aqıllı qurılmalarda hám sońǵı paydalanıwshınıń klient tárepinde (mısalı, mobil qurılmalarda) qayta isleydi. * Kommunal esaplaw (utility computing) – «esaplaw hám saqlaw sıyaqlı esaplaw resursların elektr energiyası sıyaqlı dástúrli kommunal xızmetke uqsas ólshenetuǵın xızmet retinde usınıw»<ref name="It's you've">{{cite journal |title=A break in the clouds: Towards a cloud definition |journal=ACM SIGCOMM Computer Communication Review|volume=39 |issue=1 |pages=50–55 |doi=10.1145/1496091.1496100 |date=December 2008 |last1=Vaquero |first1=Luis M. |last2=Rodero-Merino |first2=Luis |last3=Caceres |first3=Juan |last4=Lindner |first4=Maik |s2cid=207171174 |doi-access=free}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Danielson | at =Krissi | url =http://www.ebizq.net/blogs/saasweek/2008/03/distinguishing_cloud_computing/ | bet =Distinguishing Cloud Computing from Utility Computing | baspaxana =Ebizq.net | sáne = 2008-jıl 26-mart | qaralǵan sáne = 2010-jıl 22-avgust | arxivsáne = 2017-jıl 10-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20171110162550/http://www.ebizq.net/blogs/saasweek/2008/03/distinguishing_cloud_computing/ |url-status=live}}</ref>. * Teń dárejeli tarmaq (peer-to-peer) – oraylasqan koordinaciyanı talap etpeytuǵın tarqatılǵan arxitektura. Qatnasıwshılar resurslardıń jetkerip beriwshileri de, tutınıwshıları da bolıp tabıladı (dástúrli klient–server modelinen ayırmashılıǵı usında). * Bultlı «qum qutı» (sandbox) – programma, kod yamasa fayl ózi isleytuǵın qosımshaǵa tásir etpey isley alatuǵın, islep turǵan izolyaciyalanǵan kompyuter ortalıǵı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Bultlı esaplaw| ]] [[Kategoriya:Bultlı infrastruktura]] 5az7am6azx0kaa62ollmzyi6wkhicjs 0 48539 276895 275217 2026-10-30T02:20:02Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276895 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" ! colspan="2" class="infobox-above" style="background:#5E5E5E; color:white; font-size:125%;" |Tesla, Inc. |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[Fayl:Tesla_Motors.svg|120px|sürmesiz]] |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[Fayl:Gigafactory_Texas_Building_1_June_2022.jpg|220px|sürmesiz]] <div class="infobox-caption">Tesla kompaniyasınıń bas keńsesi — Texas shtatınıń Ostin qalasınıń qasındaǵı Gigafactory Texas</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Burınǵı atı | class="infobox-data" |Tesla Motors, Inc. (2003–2017) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Túri | class="infobox-data" |Ashıq akcionerlik jámiyet |- ! class="infobox-label" scope="row" |Birjadaǵı belgisi | class="infobox-data" |Nasdaq: TSLA<br>Nasdaq-100 indeksiniń quramında<br>S&P 100 indeksiniń quramında<br>S&P 500 indeksiniń quramında |- ! class="infobox-label" scope="row" |ISIN | class="infobox-data" |US88160R1014 |- ! class="infobox-label" scope="row" |Tarawı | class="infobox-data" |Avtomobil sanaatı<br>Qayta tiklenetuǵın energiya |- ! class="infobox-label" scope="row" |Tiykar salınǵan kúni | class="infobox-data" |1-iyul, 2003-j.<br>San-Karlos, Kaliforniya, AQSH |- ! class="infobox-label" scope="row" |Tiykarshıları | class="infobox-data" |Martin Eberxard<br>Mark Tarpenning |- ! class="infobox-label" scope="row" |Bas keńsesi | class="infobox-data" |Gigafactory Texas, Ostin, Texas, AQSH |- ! class="infobox-label" scope="row" |Orınlar sanı | class="infobox-data" |{{profit}}1359 satıw, xızmet kórsetiw hám jetkerip beriw orayı<br>{{profit}}7791 Supercharger stanciyası |- ! class="infobox-label" scope="row" |Xızmet kórsetiw aymaǵı | class="infobox-data" |Shıǵıs Aziya<br>Evropa<br>Jaqın Shıǵıs<br>Arqa Amerika<br>Okeaniya<br>Qubla-Shıǵıs Aziya<br>Hindstan yarım atawı |- ! class="infobox-label" scope="row" |Basqarıwshılar | class="infobox-data" |Ilon Mask — bas direktor (CEO)<br>Robin Denxolm — direktorlar keńesiniń baslıǵı |- ! class="infobox-label" scope="row" |Ónimleri | class="infobox-data" |Cybercab<br>Cybertruck<br>Megapack<br>Model 3<br>Model Y<br>Powerwall<br>Semi<br>Quyash panelleri<br>Solar Roof |- ! class="infobox-label" scope="row" |Óndiris kólemi | class="infobox-data" |{{loss}}1,66 million avtomobil (2025)<br>{{profit}}46,7 GVt·s batareyalı energiya saqlaw sistemaları (2025) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Xızmetleri | class="infobox-data" |Zaryadlaw<br>Qamsızlandırıw<br>Texnikalıq xızmet kórsetiw |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background:#F2F2F2;" |Finanslıq kórsetkishleri |- ! class="infobox-label" scope="row" |Tabısı | class="infobox-data" |{{loss}}94,83 mlrd AQSH dolları (2025) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Operaciyalıq paydası | class="infobox-data" |{{loss}}4,36 mlrd AQSH dolları (2025) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Taza paydası | class="infobox-data" |{{loss}}3,79 mlrd AQSH dolları (2025) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Ulıwma aktivleri | class="infobox-data" |{{profit}}137,8 mlrd AQSH dolları (2025) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Ulıwma kapitalı | class="infobox-data" |{{profit}}82,14 mlrd AQSH dolları (2025) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Iyesi | class="infobox-data" |[[Ilon Mask]] (20%) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Xızmetkerler sanı | class="infobox-data" |{{profit}}134 785 (2025) |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Sıńar kompaniya|Sıńar kompaniyaları]] | class="infobox-data" |Tesla Automation<br>Tesla Energy |- ! class="infobox-label" scope="row" |ASN | class="infobox-data" |394161 |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Veb-sayt|Veb-saytı]] | class="infobox-data" |[https://www.tesla.com tesla.com] |} '''Tesla, Inc.''' — amerikalı kóp milletli avtomobil hám taza energiya kompaniyası. Onıń bas keńsesi [[Texas]] shtatınıń Ostin qalasında jaylasqan. Kompaniya batareyalı elektr avtomobillerin (BEV), úyden baslap elektr tarmaǵı kólemine shekemgi turaqlı batareyalı energiya saqlaw qurılmaların, quyash panelleri menen quyash plitkaların hám olarǵa baylanıslı ónimler menen xızmetlerdi joybarlaydı, islep shıǵaradı hám satadı. Kompaniyanı 2003-jıl iyul ayında Martin Eberxard hám Mark Tarpenning '''Tesla Motors''' atı menen dúzdi. Onıń atı oylap tabıwshı hám elektr injeneri Nikola Teslanıń húrmetine qoyılǵan. 2004-jılı fevral ayında [[Ilon Mask]] Tesla kompaniyasınıń birinshi qarjılandırıw basqıshın basqardı hám kompaniyanıń direktorlar keńesiniń baslıǵı boldı. Keyin ol ózin kompaniyanıń birge tiykarshısı dep járiyaladı. 2008-jılı ol bas direktor (CEO) bolıp tayınlandı. Kompaniya 2008-jılı óziniń birinshi avtomobil modeli — Roadster sport avtomobilin, 2012-jılı Model S sedanın, 2015-jılı Model X jol tańlamas avtomobilin (SUV), 2017-jılı Model 3 sedanın, 2020-jılı Model Y krossoverin, 2022-jılı Tesla Semi júk mashinasın hám 2023-jılı Cybertruck pikapın islep shıǵara basladı. Tesla — bazar kapitalizaciyası boyınsha dúnyadaǵı eń qımbat kompaniyalardıń biri. 2020-jıl iyul ayınan baslap ol dúnyadaǵı eń qımbat avtomobil islep shıǵarıwshı bolıp tabıladı. 2021-jıl oktyabr ayınan 2022-jıl mart ayına shekem Tesla 1 trillion AQSH dollarlıq kompaniya boldı. Ol usı bahaǵa jetken altınshı AQSH kompaniyası edi. 2023-jılı kompaniya ''Forbes'' Global 2000 diziminde 69-orındı iyeledi<ref>{{web deregi |last1=Schifrin |first1=Matt |last2=Murphy |first2=Andrea | sáne = 2024-jıl 6-iyun | bet =The Global 2000 2023 | url =https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0 |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0 | arxivsáne = 2024-jıl 29-yanvar | qaralǵan sáne = 2024-jıl 7-fevral |website=Forbes | til =en-US}}</ref>. 2024-jılı kompaniya 17,6% úles penen batareyalı elektr avtomobilleri bazarında jetekshi orında boldı. Tesla kompaniyasınıń bazar kapitalizaciyası 2024-jıl noyabr ayınan<ref>{{web deregi | familiya =Cunningham | at =Doug | sáne = 2024-jıl 8-noyabr | bet =Tesla regains $1 trillion in market capitalization in post-election surge | url =https://www.upi.com/Top_News/US/2024/11/08/Tesla-trillion-dollar-Musk-Trump/6721731085202/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 8-noyabr |website=UPI | til =en}}</ref> 2025-jıl fevral ayına shekem<ref>{{web deregi | familiya =Dey | at =Esha | sáne = 2025-jıl 26-fevral | bet =Tesla Market Value Slips Below $1 Trillion as Europe Sales Sink | url =https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-02-25/tesla-market-value-slips-below-1-trillion-as-europe-sales-sink | qaralǵan sáne = 2024-jıl 26-fevral |website=Bloomberg | til =en}}</ref> hám 2025-jıl may ayınan 2026-jıl iyul ayına shekem jáne 1 trillion dollardan asıp ketti<ref>{{cite news|last=Denning|first=Liam|date=May 12, 2025|title=Tesla's Trillion-Dollar Market Value Is Fueled by Amnesia|url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2025-05-12/tesla-s-trillion-dollar-market-value-is-fueled-by-amnesia|work=Bloomberg|access-date=September 23, 2025}}</ref>. 2025-jılı noyabr ayında Tesla Mask ushın 1 trillion dollarlıq miynet haqı paketin tastıyıqladı. Eger Mask belgili bir maqsetlerge erisse, ol bul paketti 10 jıl ishinde aladı<ref name="$1 trillion package approved">{{cite news |last=Isidore |first=Chris |date=November 6, 2025 |title=Tesla approves Elon Musk's $1 trillion pay package |work=CNN |url=https://us.cnn.com/2025/11/06/business/musk-trillion-dollar-pay-package-vote |access-date=November 6, 2025}}</ref>. 2025-jıldıń aqırına shekem kompaniya dúnyadaǵı eń iri elektr avtomobilleri islep shıǵarıwshı statusın joǵalttı<ref>{{cite news|url=https://people.com/tesla-dethroned-as-worlds-biggest-electric-car-maker-following-elon-musk-backlash-11878573|title=Tesla Dethroned as World's Biggest Electric Car Maker Following Elon Musk Backlash|first=Rachel|last=Raposas|website=People|date=January 2, 2026|accessdate=January 3, 2026}}</ref>. Tesla sud talaplarına, boykotlarǵa, húkimettiń tekseriwlerine hám jurnalistlerdiń sınına ushıradı. Olardıń sebepleri — xabar beriwshilerge (whistleblower) qarsı basım kórsetiwdiń bir neshe jaǵdayı haqqındaǵı ayıplawlar, jınıslıq basım kórsetiw hám kásiplik awqamlarǵa qarsı háreketler sıyaqlı jumısshılar huqıqların buzıwlar, onlaǵan keri shaqırıwlarǵa alıp kelgen qáwipsizlik kemshilikleri, jámiyetshilik penen baylanıs bóliminiń joqlıǵı hám Masktıń qarama-qarsılıqlı málimlemeleri. Bunday málimlemelerge kompaniyanıń transport basqarıwshıǵa járdem beriw texnologiyası hám ónimlerdi shıǵarıw múddetleri boyınsha artıqsha wádeler beriw kiredi. == Tariyxı == {{Main|Tesla, Inc. tariyxı}} === Dúziliwi (2003–2004) === Kompaniyanı 2003-jılı 1-iyulda Martin Eberxard hám Mark Tarpenning Tesla Motors, Inc. atı menen dúzdi{{sfn|Vance|2015|p=152}}<ref>{{web deregi | familiya =Kay | at =Grace | bet =Ousted Tesla cofounder Martin Eberhard sounds off on Elon Musk, how the company has changed, and the EV wars | url =https://www.businessinsider.com/tesla-cofounder-martin-eberhard-interview-history-elon-musk-ev-market-2023-2 | qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-iyul |website=Business Insider | til =en-US | arxivsáne = 2023-jıl 28-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230728202545/https://www.businessinsider.com/tesla-cofounder-martin-eberhard-interview-history-elon-musk-ev-market-2023-2 |url-status=live }}</ref>. Olar sáykes túrde bas direktor hám bas finans direktorı boldı<ref name=timelinefacts />. Eberxard «texnologiya kompaniyası da bolıp tabılatuǵın avtomobil islep shıǵarıwshını» dúziwdi qálegenin aytqan. Onıń tiykarǵı texnologiyaları «batareya, kompyuter programmalıq támiynatı hám menshikli dvigatel» bolıwı kerek edi<ref>{{Cite news |date=July 30, 2007 |title=Tesla: A Carmaker With Silicon Valley Spark |language=en |work=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2007-07-29/tesla-a-carmaker-with-silicon-valley-spark |access-date=August 31, 2020 }}</ref>. Bir neshe aydan keyin Eberxard penen Tarpenningke Ayan Rayt qosıldı{{sfn|Vance|2015|p=152}}. 2004-jılı fevral ayında kompaniya A seriyalı qarjılandırıw basqıshında 7,5&nbsp;million AQSH dolların jıynadı. Onıń 6,5&nbsp;million dolları Ilon Maskqa tiyisli edi. Mask eki jıl aldın PayPal kompaniyasındaǵı úlesin satıwdan 176&nbsp;million dollar alǵan edi{{sfn|Vance|2015|p=116}}. Mask Tesla kompaniyasınıń direktorlar keńesiniń baslıǵı hám eń iri akcioneri boldı{{sfn|Vance|2015|p=154}}<ref name="TC_history_2014">{{Cite news | last=Burns | first=Matt | date=October 8, 2014 | title=A Brief History of Tesla | url=https://techcrunch.com/gallery/a-brief-history-of-tesla/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20150717064829/https://techcrunch.com/gallery/a-brief-history-of-tesla/#/slide2 | archive-date=July 17, 2015 | access-date=June 11, 2015 | website=TechCrunch | quote="Tesla was founded not by Elon Musk, but rather by Martin Eberhard and Marc Tarpenning in July 2003. The two bootstrapped the fledgling auto company until Elon Musk led the company's US$7.5&nbsp;million Series A financing round in February 2004." | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150613095324/http://techcrunch.com/gallery/a-brief-history-of-tesla/ | archivedate=June 13, 2015}}</ref><ref name=timelinefacts>{{cite news |last1=Reed |first1=Eric |title=History of Tesla: Timeline and Facts |url=https://www.thestreet.com/technology/history-of-tesla-15088992 |work=TheStreet.com |date=February 4, 2020 |access-date=January 27, 2021 |archive-date=December 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211220161321/https://www.thestreet.com/technology/history-of-tesla-15088992 |url-status=live }}</ref>. 2004-jılı may ayında Dj. B. Straubel Tesla kompaniyasına bas texnikalıq direktor bolıp qosıldı{{sfn|Vance|2015|p=155}}. 2009-jılı sentyabr ayında Eberxard penen Tesla kelisken sud kelisimi barlıq bes adamǵa — Eberxard, Tarpenning, Rayt, Mask hám Straubelge — ózlerin birge tiykar salıwshılar dep ataw huqıqın berdi<ref>{{Cite news |last=LaMonica |first=Martin |title=Tesla Motors founders: Now there are five |url=https://www.cnet.com/news/tesla-motors-founders-now-there-are-five/ |publisher=CNET |date=September 21, 2009 |access-date=October 6, 2016 |archive-date=November 15, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115134134/https://www.cnet.com/news/tesla-motors-founders-now-there-are-five/ |url-status=live }}</ref>. === Roadster (2005–2009) === {{Main|Tesla Roadster (birinshi áwlad)}} Ilon Mask kompaniyada belsendi rol atqardı, biraq kúndelikli biznes operaciyalarına tereń aralaspadı<ref>{{Cite news|last=Mitchell|first=Russ|title=Review: A deep new history of Tesla takes the shine off Elon Musk|url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/books/story/2021-07-30/power-play-tesla-book-review|date=July 30, 2021|website=Los Angeles Times|url-access=limited|access-date=July 30, 2021|archive-date=August 2, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210802080819/https://www.latimes.com/entertainment-arts/books/story/2021-07-30/power-play-tesla-book-review|url-status=live}}</ref>. Kompaniyanıń strategiyası jańalıqtı erte qabıl etiwshilerge arnalǵan premium sport avtomobilinen baslap, keyin sedanlar hám arzan kompakt avtomobiller sıyaqlı keń tarqalǵan avtomobillerge ótiw edi<ref name="MasterPlan">{{web deregi | familiya =Musk | at =Elon | bet =The Secret Tesla Motors Master Plan (just between you and me) No. 124 | url =https://www.tesla.com/blog/secret-tesla-motors-master-plan-just-between-you-and-me |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100802142703/http://www.teslamotors.com/blog/secret-tesla-motors-master-plan-just-between-you-and-me | arxivsáne = 2010-jıl 2-avgust | sáne = 2006-jıl 2-avgust |website=tesla.com | baspaxana =Tesla Motors}}</ref>. 2005-jılı fevral ayında Mask Tesla kompaniyasınıń 13&nbsp;million dollarlıq B seriyalı venchur kapital qarjılandırıw basqıshın basqardı. Bul basqısh qarjılandırıwshılar toparına Valor Equity Partners kompaniyasın qostı<ref>{{web deregi | familiya =Weinstock | at =Suzanne | bet =Venture-backed Tesla cuts costs | url =https://www.privateequityinternational.com/venture-backed-tesla-cuts-costs/ |website=Private Equity International | sáne = 2013-jıl 5-yanvar | qaralǵan sáne = 2021-jıl 16-avgust | arxivsáne = 2021-jıl 16-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210816094912/https://www.privateequityinternational.com/venture-backed-tesla-cuts-costs/ |url-status=live }}</ref><ref name="TC_history_2014" />. 2006-jılı may ayında Mask 40&nbsp;million dollarlıq úshinshi basqıshtı birgelikte basqardı. Bul basqıshqa belgili isbilermenler, sonıń ishinde [[Google]] kompaniyasınıń birge tiykarshıları Sergey Brin hám Larri Peydj, sonday-aq eBay kompaniyasınıń burınǵı prezidenti Djeff Skoll investiciya saldı<ref name="GreenGiants">{{cite book |last=Williams |first=E. Freya |title=Green Giants: How Smart Companies Turn Sustainability into Billion-Dollar Businesses |date=2015 |publisher=Amacom |location=New York |isbn=978-0-8144-3614-1 |oclc=911179554}}</ref>. 2007-jılı may ayında 45&nbsp;million dollarlıq tórtinshi basqısh jeke qarjılandırıwdıń ulıwma kólemin 105&nbsp;million dollardan asırdı<ref name="GreenGiants" />. 2007-jılı avgust ayında Mask basqarǵan direktorlar keńesi Eberxardtan bas direktor lawazımınan ketiwdi soradı<ref>{{Cite news | url=https://www.cnet.com/news/tesla-ceo-steps-down-as-possible-delays-loom/ | title=Tesla CEO steps down as possible delays loom | first=Michael | last=Kanellos | publisher=CNET | date=August 13, 2007 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821142628/https://www.cnet.com/news/tesla-ceo-steps-down-as-possible-delays-loom/ | url-status=live }}</ref>. Keyin Eberxard «texnologiyalar boyınsha prezident» lawazımın iyeledi, al 2008-jılı yanvar ayında kompaniyadan tolıǵı menen ketti. Kompaniyanıń elektr injeneriyası boyınsha vice-prezidenti bolǵan birge tiykar salıwshı Mark Tarpenning te 2008-jılı yanvar ayında kompaniyadan ketti<ref>{{web deregi | bet =Martin Eberhard and Marc Tarpenning {{!}} American entrepreneurs | url =https://www.britannica.com/biography/Martin-Eberhard-and-Marc-Tarpenning |website=Encyclopædia Britannica | sáne = 2023-jıl 18-sentyabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 7-aprel | arxivsáne = 2019-jıl 18-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20190218075931/https://www.britannica.com/biography/Martin-Eberhard-and-Marc-Tarpenning |url-status=live }}</ref>. 2007-jılı avgust ayında Maykl Marks waqıtsha bas direktor etip tayınlandı, al 2007-jılı dekabr ayında Zeev Drori bas direktor hám prezident boldı<ref name="the-origin" />. 2008-jılı oktyabr ayında Mask Drorinıń ornına bas direktor boldı<ref name="the-origin">{{cite news|url=https://www.businessinsider.com/tesla-the-origin-story-2014-10|title=The Making Of Tesla: Invention, Betrayal, And The Birth Of The Roadster|last=Baer|first=Drake|work=Business Insider|date=November 11, 2014|access-date=October 3, 2018|archive-date=July 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711152847/http://www.businessinsider.com/tesla-the-origin-story-2014-10|url-status=live}}</ref>. 2009-jılı iyun ayında Eberxard ózin májbúrlep shıǵarǵanı ushın Maskqa qarsı sudqa arza berdi<ref>{{cite magazine |url=https://www.wired.com/2009/06/eberhard/ | title=Tesla's Founder Sues Tesla's CEO | first=Chuck | last=Squatriglia | magazine=Wired | date=June 11, 2009}}</ref>. Is 2009-jılı avgust ayında toqtatıldı<ref>{{web deregi | bet =Case CIV484400; Martin Eberhard vs. Elon Musk | url =https://odyportal-ext.sanmateocourt.org/Portal-External/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-mart |website=Superior Court of California, County of San Mateo | arxivsáne = 2024-jıl 3-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240103174133/https://odyportal-ext.sanmateocourt.org/portal-external |url-status=live }}</ref>. Tesla 2008-jılı Menlo-Park qalasındaǵı burınǵı Chevrolet dilerlik orayınıń xızmet kórsetiw bólmelerinde Roadster avtomobilin islep shıǵara basladı<ref>{{web deregi | familiya =Ramey | at =Jay | bet =The first Tesla Roadster: A look back at the early adopter's electric car | url =https://www.autoweek.com/news/green-cars/a1835876/first-tesla-roadster-look-back-early-adopters-electric-car/ |website=Autoweek | sáne = 2017-jıl 27-noyabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 21-avgust | arxivsáne = 2021-jıl 6-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210806001336/https://www.autoweek.com/news/green-cars/a1835876/first-tesla-roadster-look-back-early-adopters-electric-car/ |url-status=live }}</ref><ref name="inmenlo-Gulker">{{web deregi | familiya =Gulker | at =Chris | sáne = 2010-jıl 28-sentyabr | bet =Menlo Park's only auto factory assembles $100,000 cars | url =https://inmenlo.com/2010/09/28/menlo-parks-only-auto-factory-assembles-100000-cars/ | qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-avgust |website=InMenlo | til =en-US | arxivsáne = 2021-jıl 2-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210802184111/https://inmenlo.com/2010/09/28/menlo-parks-only-auto-factory-assembles-100000-cars/ |url-status=live }}</ref>. 2009-jılı yanvar ayına shekem Tesla 187&nbsp;million dollar jıynap, 147 avtomobil jetkerip berdi. Mask kompaniyaǵa óziniń 70&nbsp;million dollar qarjısın salǵan edi<ref>{{cite news | url=https://www.businessinsider.com/the-rise-of-elon-musk-2016-7 | title=Elon Musk's Life Story: Tesla CEO's Early Years, Career | work=Business Insider | date=June 28, 2021 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=March 23, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200323155539/https://www.businessinsider.com/the-rise-of-elon-musk-2016-7 | url-status=live }}</ref>. [[Fayl:Tesla Model S first deliveries.jpg|thumb|2012-jılı iyun ayında Kaliforniyadaǵı Tesla Fremont zavodında Model S avtomobilleriniń birinshi jetkerip beriliwi]] === AQSH Energetika ministrliginiń qarızı, IPO, Model S, Autopilot hám Model X (2010–2015) === 2010-jılı yanvar ayında Tesla AQSH Energetika ministrliginiń Qarız baǵdarlamaları basqarmasınan (LPO) AQSH-ta islep shıǵarılǵan jetilisken taza energiya texnologiyaların kommerciyalastırıw hám islep shıǵarıw ushın 465 million dollarlıq mámleketlik qarız aldı<ref>{{web deregi | bet =TESLA | url =https://www.energy.gov/edf/tesla | qaralǵan sáne =2026-jıl 10-aprel | website =Energy.gov | til =en | arxivurl =https://web.archive.org/web/20261004100703/https://www.energy.gov/edf/tesla | arxivsáne =2026-10-04}}</ref><ref>{{Cite news |last=Wolfe |date=2021-09-21 |title=Energy Department’s loan program helped Tesla; now it needs to help low-income communities |url=https://thehill.com/opinion/energy-environment/573148-dept-of-energys-loan-program-helped-tesla-now-it-needs-to-help-low/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601095208/https://thehill.com/opinion/energy-environment/573148-dept-of-energys-loan-program-helped-tesla-now-it-needs-to-help-low/ |archive-date=2023-06-01 |access-date=2026-04-10 |work=The Hill |language=en-US|first=Mark|last2=O’Neill|first2=Kerry}}</ref>. Bul strategiyalıq qarjılandırıw Model S avtomobilin jaratıw ushın sheshiwshi áhmiyetke iye boldı hám tolıq qaytarıldı<ref>{{web deregi | sáne = 2013-jıl 31-may | bet =Tesla Motors pays off its government loan…nine years early | url =https://www.nbcnews.com/id/wbna52053219 | qaralǵan sáne = 2026-jıl 10-aprel |website=NBC News | til =en}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Garden | at =Leah | sáne = 2024-jıl 9-dekabr | bet =Elon Musk's Tesla got a crucial loan from this federal clean energy finance program: Now he may DOGE it | url =https://trellis.net/article/elon-musks-tesla-got-a-bailout-from-this-federal-clean-energy-finance-program-now-he-may-doge-it/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 10-aprel |website=Trellis | til =en-US}}</ref>. 2010-jılı may ayında Tesla Kaliforniya shtatınıń Fremont qalasındaǵı NUMMI zavodın Toyota kompaniyasınan 42&nbsp;million dollarǵa satıp aldı<ref name="Future">{{Cite news |last=Davis |first=Joshua | title=How Elon Musk Turned Tesla into the Car Company of the Future |url=https://www.wired.com/2010/09/ff-tesla/ |url-status=live | magazine=Wired |volume=18 |issue=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624053602/http://www.wired.com/2010/09/ff_tesla/ |archive-date=June 24, 2016 |date=September 27, 2010}}</ref>. 2010-jılı 29-iyunda kompaniya akciyalardı birinshi ret ashıq satıwǵa shıǵarıw (IPO) arqalı ashıq akcionerlik jámiyetke aylandı. Ol 1956-jılı Ford Motor Company kompaniyasınan keyin buǵan erisken birinshi amerika avtomobil kompaniyası boldı<ref>{{Cite news |first=Matt |last=Andrejczak |title=Tesla Motors revs up $244&nbsp;million IPO |url=https://www.marketwatch.com/story/tesla-motors-revs-up-244-million-ipo-2010-06-28 |website=MarketWatch |date=June 28, 2010 |url-access=limited |access-date=October 6, 2020 |archive-date=December 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217101107/https://www.marketwatch.com/story/tesla-motors-revs-up-244-million-ipo-2010-06-28 |url-status=live }}</ref>. NASDAQ birjasında sawda ashılǵanda kompaniya hárbiri 17 dollardan 13,3&nbsp;million ápiwayı akciya shıǵarıp, 226&nbsp;million dollar jıynadı<ref>{{cite news |last1=Scholer |first1=Kristen |title=Tesla Posts Second-Biggest Rally for 2010 U.S. IPO |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-06-29/tesla-motors-raises-226-million-in-first-ipo-of-u-s-carmaker-in-54-years |publisher=Bloomberg L.P. |last2=Spears |first2=Lee |date=June 29, 2010 |url-access=subscription |access-date=August 21, 2021 |archive-date=August 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821142620/https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-06-29/tesla-motors-raises-226-million-in-first-ipo-of-u-s-carmaker-in-54-years |url-status=live }}</ref>. 2010-jılı oktyabr ayında Tesla óz zavodın ashtı<ref>{{cite news |last=Squatriglia |first=Chuck |date=October 20, 2010 |title=Tesla's Got the Factory, Now It Needs to Fill It |url=https://www.wired.com/2010/10/teslas-got-the-factory-now-it-needs-to-fill-it/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718011303/https://www.wired.com/2010/10/teslas-got-the-factory-now-it-needs-to-fill-it/ |archive-date=July 18, 2020 |access-date=December 18, 2020 |magazine=Wired}}</ref>. 2012-jılı yanvar ayında Tesla Roadster avtomobilin islep shıǵarıwdı toqtattı, al 2012-jılı iyun ayında kompaniya óziniń ekinshi avtomobili — Model S lyuks sedanın islep shıǵara basladı<ref>{{Cite news |title=Tesla Motors begins delivering Model S electric cars in a Silicon Valley milestone |url=https://www.mercurynews.com/2012/06/22/tesla-motors-begins-delivering-model-s-electric-cars-in-a-silicon-valley-milestone-2/ |website=The Mercury News |date=June 22, 2012 |access-date=September 9, 2020 |archive-date=January 3, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210103140724/https://www.mercurynews.com/2012/06/22/tesla-motors-begins-delivering-model-s-electric-cars-in-a-silicon-valley-milestone-2/ |url-status=live }}</ref>. Model S 2012 hám 2013-jılları bir neshe avtomobil sıylıǵın jeńip aldı, olardıń ishinde 2013-jılǵı Motor Trend Car of the Year (Motor Trend jurnalınıń jıl avtomobili) sıylıǵı bar<ref name="Award2013">{{cite news |url=https://www.motortrend.com/news/2013-motor-trend-car-of-the-year-tesla-model-s/ |title=Model S Motor Trend Car of the Year Award 2013 |first=Angus |last=MacKenzie |magazine=Motor Trend |date=December 10, 2012 |access-date=August 21, 2021 |archive-date=October 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004211420/https://www.motortrend.com/news/2013-motor-trend-car-of-the-year-tesla-model-s/ |url-status=live }}</ref>. 2013-jılı sentyabr ayında ol Norvegiyadaǵı jańa avtomobiller satıwı diziminde birinshi orındı iyeledi. Solay etip, Model S mámleket boyınsha aylıq satıw reytinginde birinshi orınǵa shıqqan birinshi elektr avtomobili boldı<ref name="Voelcker">{{web deregi | url =https://www.greencarreports.com/news/1087346_tesla-model-s-was-best-selling-car-in-norway-for-september | bet =Tesla Model S Was Best-Selling Car in Norway For September | at =John | familiya =Voelcker |website=Green Car Reports | sáne = 2013-jıl 1-oktyabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 21-avgust | arxivsáne = 2021-jıl 26-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210926134226/https://www.greencarreports.com/news/1087346_tesla-model-s-was-best-selling-car-in-norway-for-september |url-status=live }}</ref>. Sonday-aq Model S 2015 hám 2016-jılları dúnyada eń kóp satılǵan zaryadlanatuǵın elektr avtomobili boldı<ref name="Top10PEVs2016">{{cite news |last=Cobb |first=Jeff |date=January 26, 2017 |title=Tesla Model S Is World's Best-Selling Plug-in Car For Second Year in a Row |website=HybridCars.com |url=http://www.hybridcars.com/tesla-model-s-is-worlds-best-selling-plug-in-car-for-second-year-in-a-row/ |access-date=January 31, 2017 |archive-date=January 26, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170126165815/http://www.hybridcars.com/tesla-model-s-is-worlds-best-selling-plug-in-car-for-second-year-in-a-row/ |url-status=live }}</ref>. 2013-jılı 15-iyulda Tesla NASDAQ-100 indeksiniń quramına kirdi<ref>[https://www.nasdaq.com/about/press-center/tesla-motors-inc-join-nasdaq-100-index-beginning-july-15-2013 Tesla Motors Joins NASDAQ-100 index beginning July 15, 2013]</ref>. 2014-jılı Tesla aydawshıǵa járdem beriw sisteması — Tesla Autopilot sistemasın járiyaladı. Sol jılı sentyabr ayınan baslap barlıq Tesla avtomobilleri bul funkciyanı qollaytuǵın sensorlar hám programmalıq támiynat penen jetkerip berile basladı. Keyin bul «apparatlıq támiynattıń 1-versiyası» dep ataldı<ref>{{web deregi | first1=K. Nived | last1=Maanyu | first2=D Goutham | last2=Raj | first3=R Vamsi | last3=Krishna | first4=Shruthi Bhargava | last4=Choubey | bet =A Study on Tesla Autopilot | url =https://www.ijspr.com/citations/v71n1/IJSPR_7101_30573.pdf | baspaxana =Sreenidhi Institute of Science and Technology | sáne = May 2020 | qaralǵan sáne = 2021-jıl 7-aprel | arxivsáne = 2021-jıl 26-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210626141413/https://www.ijspr.com/citations/v71n1/IJSPR_7101_30573.pdf | url-status=live }}</ref>. 2015-jılı aprel ayında Tesla Tesla Powerwall (úy ushın) hám Tesla Powerpack (biznes ushın) batareya bloklarınıń tanıstırılıwı menen energiya saqlaw bazarına kirdi<ref>{{cite news |url=https://www.wsj.com/articles/tesla-ceo-elon-musk-unveils-line-of-home-and-industrial-battery-packs-1430461622 |title=Tesla CEO Elon Musk Unveils Line of Home and Industrial Battery Packs |last1=Berzon |first1=Alexandra |work=The Wall Street Journal |last2=Sweet |first2=Cassandra |date=May 1, 2015 |url-access=subscription |access-date=March 11, 2017 |archive-date=January 21, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170121024723/http://www.wsj.com/articles/tesla-ceo-elon-musk-unveils-line-of-home-and-industrial-battery-packs-1430461622 |url-status=live }}</ref>. Tanıstırılǵannan keyin bir hápte ishinde kompaniya 800&nbsp;million dollarlıq buyırtpalar aldı<ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-05-08/tesla-s-battery-grabbed-800-million-in-its-first-week |title=Tesla's Battery Grabbed $800 Million in Its First Week |first=Tom |last=Randall |publisher=Bloomberg L.P. |date=May 8, 2015 |url-access=subscription |access-date=March 11, 2017 |archive-date=June 12, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612160406/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-05-08/tesla-s-battery-grabbed-800-million-in-its-first-week |url-status=live }}</ref>. 2015-jılı sentyabr ayında Tesla óziniń úshinshi avtomobili — Tesla Model X lyuks jol tańlamas avtomobilin (SUV) jetkerip bere basladı. Sol waqıtta onıń 25 000 aldın ala buyırtpası bar edi<ref>{{web deregi | familiya =Logan | at =Bryan | bet =Here's Tesla's first SUV, the all-electric Model X | url =https://www.businessinsider.com/here-comes-the-tesla-model-x-launch-2015-9 |website=Business Insider | sáne = 2015-jıl 29-sentyabr | qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-sentyabr | arxivsáne = 2019-jıl 7-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20190207094433/https://www.businessinsider.com/here-comes-the-tesla-model-x-launch-2015-9 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news | url=https://money.cnn.com/2015/09/29/autos/tesla-model-x/ | title=Tesla has delivered the first Model X SUVs | first=Peter | last=Valdes-Dapena | publisher=CNN | date=September 29, 2015 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821142620/https://money.cnn.com/2015/09/29/autos/tesla-model-x/ | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20210821142620/https://money.cnn.com/2015/09/29/autos/tesla-model-x/ | archivedate=August 21, 2021 }}</ref>. === SolarCity hám Model 3 (2016–2018) === 2016-jılı noyabr ayında Tesla tolıǵı menen akciyalar arqalı ámelge asırılǵan 2,6&nbsp;mlrd dollarlıq kelisim boyınsha SolarCity kompaniyasın satıp alıp, quyash panellerin ornatıw tarawına da kirdi<ref>{{Cite news | url=https://www.theverge.com/2016/11/21/13698314/tesla-completes-acquisition-solarcity-elon-musk | title=Tesla completes its $2.6&nbsp;billion acquisition of SolarCity | first=Andrew J. | last=Hawkins | work=The Verge | date=November 21, 2016 | access-date=September 14, 2020 | archive-date=May 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210521112009/https://www.theverge.com/2016/11/21/13698314/tesla-completes-acquisition-solarcity-elon-musk | url-status=live }}</ref>. Bul biznes Tesla kompaniyasınıń batareyalı energiya saqlaw ónimleri bólimi menen biriktirilip, Tesla Energy [[Sıńar kompaniya|sıńar kompaniyası]] dúzildi<ref>{{Cite news |last=Hamilton |first=Isobel Asher |title=Elon Musk is defending Tesla's acquisition of SolarCity against angry shareholders. This is the story of how it was transformed into Tesla Energy. |url=https://www.businessinsider.com/solarcity-tesla-energy-beleaguered-history-elon-musk-2021-7 |website=Business Insider |date=July 30, 2021 |access-date=July 24, 2021 |archive-date=July 24, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724010854/https://www.businessinsider.com/solarcity-tesla-energy-beleaguered-history-elon-musk-2021-7 |url-status=live }}</ref>. Bul kelisim qarama-qarsılıqlarǵa sebep boldı, sebebi satıp alıw waqtında SolarCity likvidlik mashqalalarına ushırap turǵan edi, al bul haqqında Tesla akcionerlerine xabar berilmegen<ref name="solarsue">{{cite news| last=Kolodny |first=Lora| title=Tesla's Elon Musk knew SolarCity faced a 'liquidity crisis' at time of 2016 deal, legal documents show |publisher=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2019/10/28/musk-deposition-stockholders-v-tesla-solarcity.html |date=October 28, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815214348/https://www.cnbc.com/2019/10/28/musk-deposition-stockholders-v-tesla-solarcity.html |archive-date=August 15, 2020}}</ref>. 2017-jılı fevral ayında Tesla Motors keńeygen biznesiniń kólemin jaqsıraq sáwlelendiriw ushın atın Tesla, Inc. dep ózgertti<ref>{{cite news | title=Tesla is following in the footsteps of Apple and is changing its name. | url=https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/elon-musk-s-tesla-motors-changing-its-name-n715476 | first=Robert | last=Ferris | publisher=CNBC | date=February 1, 2017 | access-date=February 10, 2021 | archive-date=January 15, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210115160623/https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/elon-musk-s-tesla-motors-changing-its-name-n715476 | url-status=live }}</ref>. 2017-jılı Tesla kompaniyasınıń global satıw, jetkerip beriw hám xızmet kórsetiw boyınsha prezidenti Djon Maknil húkimet penen qatnaslar boyınsha juwapkershilikti óz moynına aldı<ref name=bostonglobe2026>{{web deregi | bet =Boston VC Jon McNeill dishes about his time at Tesla and Lululemon in new book - The Boston Globe | url =https://www.bostonglobe.com/2026/03/24/business/jon-mcneill-dvx-vc-book-advice/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 26-mart |website=BostonGlobe.com | til =en-US}}</ref>. Keyin ol ''The Algorithm'' (Algoritm) kitabın jazdı, onda Tesla haqqında da aytılǵan<ref name=bostonglobe2026/>. 2016-jılı aprel ayında Tesla óziniń keń tutınıwshılarǵa arnalǵan birinshi avtomobili — Tesla Model 3 avtomobilin járiyaladı. Model 3 Tesla kompaniyasınıń aldınǵı úsh avtomobiline qaraǵanda arzanıraq edi. Bir hápte ishinde kompaniya 325 000-nan aslam tólengen bronlaw aldı. Óndiristi tezletiw hám qárejetlerdi qadaǵalaw ushın Tesla Model 3 avtomobilin jıynaw maqsetinde [[robototexnika]] hám avtomatlastırıwǵa kóp investiciya saldı. Biraq robototexnika is júzinde avtomobillerdi islep shıǵarıwdı ástelletti. Bul ádewir keshigiwlerge hám óndiris máselelerine alıp keldi. Kompaniya bul dáwirdi «óndiris duzaǵı» dep atadı<ref>{{Cite news |last=Isidore |first=Chris |title=Tesla will start working 24/7 to crank out Model 3s |work=CNNMoney |url=https://money.cnn.com/2018/04/18/news/companies/elon-musk-tesla-model-3-production/index.html |url-status=dead |access-date=April 18, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180418204050/http://money.cnn.com/2018/04/18/news/companies/elon-musk-tesla-model-3-production/index.html |archive-date=April 18, 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180418204050/http://money.cnn.com/2018/04/18/news/companies/elon-musk-tesla-model-3-production/index.html |archivedate=April 18, 2018}}</ref><ref>{{Cite news |last=Boudette |first=Neal E. |date=April 3, 2018 |title=For Tesla, 'Production Hell' Looks Like the Reality of the Car Business |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/04/03/business/tesla-model-3.html |access-date=June 2, 2023 |issn=0362-4331 |archive-date=June 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602065302/https://www.nytimes.com/2018/04/03/business/tesla-model-3.html |url-status=live }}</ref>. 2018-jıldıń aqırına shekem óndiris mashqalaları sheshildi hám Model 3 2018-jıldan 2021-jılǵa shekem dúnyada eń kóp satılǵan elektr avtomobili boldı. «Óndiris duzaǵı» dáwiri Tesla kompaniyasına ádewir finanslıq basım túsirdi. Bul dáwirde ol birjada akciyaları eń kóp qısqa satılǵan (short selling) kompaniyalardıń birine aylandı. 2018-jılı 8-avgustta finanslıq mashqalalar dawamında Mask sociallıq tarmaqta Tesla kompaniyasın jeke kompaniyaǵa aylandırıwdı (birjadan shıǵarıwdı) oylap atırǵanın jazdı. Bul jobа ámelge aspadı hám kóplegen qarama-qarsılıqlarǵa hám sud talaplarına sebep boldı. Olardıń ishinde AQSH Bahalı qaǵazlar hám birjalar komissiyasınıń (SEC) bahalı qaǵazlar boyınsha aldawshılıq ayıplawı da bar edi. Nátiyjede Mask 20 million dollar ayıppul tólewge hám kompaniyanıń direktorlar keńesi baslıǵı lawazımınan ketiwge májbúr boldı, biraq oǵan bas direktor bolıp qalıwǵa ruqsat berildi. === Global keńeyiw hám Model Y (2019 – házirgi waqıt) === 2019-jıl iyul ayınan 2020-jıl iyun ayına shekem Tesla birinshi ret izbe-iz tórt sherek paydalı jumıs islegeni haqqında xabarladı. Bul onıń S&P 500 indeksine kiriwine múmkinshilik berdi<ref>{{web deregi | familiya =Kolodny | at =Lora | sáne = 2020-jıl 22-iyul | bet =Tesla reports fourth straight quarter of profits | url =https://www.cnbc.com/2020/07/22/tesla-tsla-earnings-q2-2020.html | qaralǵan sáne = 2020-jıl 23-iyul | baspaxana =CNBC | til =en | arxivsáne = 2021-jıl 28-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210128195702/https://www.cnbc.com/2020/07/22/tesla-tsla-earnings-q2-2020.html |url-status=live }}</ref>. 2020-jılı kompaniyanıń akciya bahası 740%-ke ósti<ref>{{web deregi | familiya =Vlastelica | at =Ryan | sáne = 2021-jıl 6-yanvar | bet =Tesla Eyes Another Milestone as Valuation Nears Facebook's | url =https://finance.yahoo.com/news/tesla-eyes-another-milestone-valuation-170917947.html |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210107034326/https://finance.yahoo.com/news/tesla-eyes-another-milestone-valuation-170917947.html | arxivsáne = 2021-jıl 7-yanvar | qaralǵan sáne = 2021-jıl 7-yanvar | baspaxana =Yahoo! Finance | til =en-US}}</ref>. 2020-jılı 14-dekabrge shekem onıń bazar kapitalizaciyası keyingi toǵız eń iri avtomobil islep shıǵarıwshınıń ulıwma kapitalizaciyasınan asıp ketti<ref>{{web deregi |last1=Wayland |first1=Michael |last2=Kolodny |first2=Lora | sáne = 2020-jıl 14-dekabr | bet =Tesla's market cap tops the 9 largest automakers combined – Experts disagree about if that can last | url =https://www.cnbc.com/2020/12/14/tesla-valuation-more-than-nine-largest-carmakers-combined-why.html |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210811165742/https://www.cnbc.com/2020/12/14/tesla-valuation-more-than-nine-largest-carmakers-combined-why.html | arxivsáne = 2021-jıl 11-avgust | qaralǵan sáne = 2021-jıl 7-yanvar | baspaxana =CNBC | til =en}}</ref>, hám ol AQSH-taǵı altınshı eń qımbat kompaniyaǵa aylandı<ref>{{Cite news |last=Root |first=Al |date=December 7, 2020 |title=Tesla Becomes Only the Sixth Company to Top $600 Billion in Value |url=https://www.barrons.com/articles/tesla-becomes-only-the-sixth-company-to-top-600-billion-in-value-51607377650 |access-date=March 29, 2024 |work=Barron's |archive-date=March 30, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240330002814/https://www.barrons.com/articles/tesla-becomes-only-the-sixth-company-to-top-600-billion-in-value-51607377650 |url-status=live }}</ref>. 2020-jılı 21-dekabrde Tesla S&P indeksine kirgizildi<ref name="GuardianSP500">{{cite news |last1=Davies |first1=Rob |date=December 21, 2020 |title=Tesla joins Wall Street's S&P 500 share index |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/technology/2020/dec/21/tesla-joins-wall-streets-sp-500-share-index |access-date=December 22, 2020 |archive-date=January 11, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111211551/https://www.theguardian.com/technology/2020/dec/21/tesla-joins-wall-streets-sp-500-share-index |url-status=live }}</ref>. Ol indekske qosılǵan eń qımbat kompaniya boldı hám qosılǵannan keyin dárhal indekstiń altınshı eń iri aǵzasına aylandı<ref name="GuardianSP500" /><ref>{{web deregi | familiya =Bursztynsky | at =Jessica | sáne = 2021-jıl 8-yanvar | bet =Tesla closes day as fifth most valuable U.S. company, passing Facebook | url =https://www.cnbc.com/2021/01/07/tesla-passes-facebook-to-become-fifth-most-valuable-us-company.html | qaralǵan sáne = 2021-jıl 31-mart | baspaxana =CNBC | til =en | arxivsáne = 2021-jıl 25-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210225193446/https://www.cnbc.com/2021/01/07/tesla-passes-facebook-to-become-fifth-most-valuable-us-company.html |url-status=live }}</ref>. 2021-jılı oktyabr ayında ol bazar kapitalizaciyası 1 trillion dollarǵa jetken altınshı AQSH kompaniyası boldı<ref>{{web deregi | familiya =Isidore | at =Chris | sáne = 2021-jıl 25-oktyabr | bet =Tesla is now worth more than $1 trillion {{!}} CNN Business | url =https://www.cnn.com/2021/10/25/investing/tesla-stock-trillion-dollar-market-cap | qaralǵan sáne = 2025-jıl 27-dekabr |website=CNN | til =en}}</ref>. 2019-jılı mart ayında Tesla Model 3 tiykarında dúzilgen, keń tutınıwshılarǵa arnalǵan ekinshi avtomobili — orta ólshemli Model Y krossover-jol tańlamas avtomobilin tanıstırdı. Onı jetkerip beriw 2020-jılı mart ayında baslandı. Bul dáwirde Tesla óndiris quwatın keńeytiwge kóp investiciya saldı hám qısqa waqıt ishinde úsh jańa Gigafactory zavodın ashtı. Gigafactory Shanghai zavodınıń qurılısı 2019-jılı yanvar ayında baslandı. Bul Qıtaydaǵı tolıǵı menen shet el kompaniyasına tiyisli (birlesken kárxana emes) birinshi avtomobil zavodı boldı<ref>{{web deregi | familiya =Ohnsman | at =Alan | sáne = 2019-jıl 7-yanvar | bet =Elon Musk Accelerates Tesla's China Strategy With Shanghai Gigafactory Groundbreaking | url =https://www.forbes.com/sites/alanohnsman/2019/01/07/elon-musk-accelerates-teslas-china-strategy-with-shanghai-gigafactory-groundbreaking/ | qaralǵan sáne = 2023-jıl 20-avgust |website=Forbes | til =en | arxivsáne = 2023-jıl 20-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230820195138/https://www.forbes.com/sites/alanohnsman/2019/01/07/elon-musk-accelerates-teslas-china-strategy-with-shanghai-gigafactory-groundbreaking/ |url-status=live }}</ref>. Zavodtıń birinshi seriyalı avtomobili — Model 3 qurılıs baslanǵannan keyin bir jılǵa jetpey, dekabr ayında islep shıǵarıldı<ref>{{Cite news |date=December 30, 2019 |title=Tesla delivers its first 'Made in China' cars |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-50921729 |access-date=August 20, 2023 |archive-date=August 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230820195139/https://www.bbc.com/news/business-50921729 |url-status=live }}</ref>. Gigafactory Berlin zavodınıń qurılısı 2020-jılı fevral ayında baslandı<ref>{{cite news |date=February 21, 2020 |title=German court says Tesla can clear trees to build car factory |newspaper=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/technology/2020/feb/21/german-court-tesla-can-clear-trees-car-factory |url-status=live |access-date=July 2, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200702041145/https://www.theguardian.com/technology/2020/feb/21/german-court-tesla-can-clear-trees-car-factory |archive-date=July 2, 2020}}</ref>, al onda Model Y avtomobilin islep shıǵarıw 2022-jılı mart ayında baslandı<ref name="dw.com">{{web deregi | url =https://www.dw.com/en/tesla-opens-giga-berlin-factory-in-germany/av-61210668| bet =Tesla opens Giga Berlin factory in Germany| baspaxana =Deutsche Welle| sáne = 2022-jıl 22-mart | til =en| qaralǵan sáne = 2022-jıl 22-mart | arxivsáne = 2022-jıl 1-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220601153533/https://www.dw.com/en/tesla-opens-giga-berlin-factory-in-germany/av-61210668|url-status=dead}}</ref>. Gigafactory Texas zavodınıń qurılısı 2020-jılı iyun ayında baslandı<ref name="Lambert 2020-07-25">{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=July 25, 2020 |title=Watch Tesla start construction work at Gigafactory Texas in drone video |url=https://electrek.co/2020/07/25/tesla-starts-construction-gigafactory-texas-drone-video/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309232909/https://electrek.co/2020/07/25/tesla-starts-construction-gigafactory-texas-drone-video/ |archive-date=March 9, 2021 |access-date=August 24, 2020 |website=Electrek |language=en-US}}</ref>, al onda Model Y avtomobilin islep shıǵarıw 2022-jılı aprel ayında baslandı<ref name="auto1">{{cite news |last1=Carlson |first1=Kara |title=Inside Elon's big, weird Austin party: Music, robots – and even a petting zoo |url=https://www.statesman.com/story/business/2022/04/07/tesla-fans-show-up-cyber-rodeo-celebration-austin/9504356002/ |access-date=April 9, 2022 |publisher=Austin American-Statesman |date=April 7, 2022 |archive-date=April 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409035616/https://www.statesman.com/story/business/2022/04/07/tesla-fans-show-up-cyber-rodeo-celebration-austin/9504356002/ |url-status=live }}</ref>. 2023-jılı mart ayında Tesla 2025-jılı ashılatuǵın Gigafactory Mexico zavodı boyınsha jobaların járiyaladı<ref>{{cite news |last=Shakir |first=Umar |date=March 1, 2023 |title=Tesla confirms its next Gigafactory will be in Mexico |website=The Verge |url=https://www.theverge.com/2023/3/1/23571725/tesla-gigafactory-monterrey-mexico-announce-investor-day |access-date=March 3, 2023 |archive-date=March 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230303013849/https://www.theverge.com/2023/3/1/23571725/tesla-gigafactory-monterrey-mexico-announce-investor-day |url-status=live }}</ref>, biraq onıń qurılısın baslaw keshiktirildi. [[COVID-19 pandemiyası|COVID-19 pandemiyasınıń]] basında, 2020-jılı mart ayında Tesla Kaliforniya shtatı hám Alameda okrugı belgilegen COVID sheklewleri sebepli Fremont zavodın japtı<ref>{{web deregi | bet =Tesla shuts down Fremont plant after mounting criticism | url =https://www.cnet.com/roadshow/news/tesla-fremont-factory-shut-musk-coronavirus-covid19-pandemic/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 2-fevral |website=CNET | sáne = 2020-jıl 24-mart | til =en | arxivsáne = 2024-jıl 2-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240202234830/https://www.cnet.com/roadshow/news/tesla-fremont-factory-shut-musk-coronavirus-covid19-pandemic/ |url-status=live }}</ref>. Kaliforniya shtatı sheklewlerdi alıp taslaǵanda, al okrug alıp taslamaǵanda, Tesla okrugqa qarsı sudqa arza berdi hám 2020-jılı 11-mayda óndiristi qayta baslap jiberdi<ref>{{Cite news |last=Wong |first=Julia Carrie |date=May 11, 2020 |title=Elon Musk reopens California Tesla factory in defiance of lockdown order |url=https://www.theguardian.com/technology/2020/may/11/tesla-factory-reopening-elon-musk-california-lockdown |access-date=February 2, 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202234830/https://www.theguardian.com/technology/2020/may/11/tesla-factory-reopening-elon-musk-california-lockdown |url-status=live }}</ref>. 2020-jılı 13-mayda okrug sheklewlerdi alıp tasladı, al Tesla óz arzasın qaytarıp aldı<ref>{{web deregi | familiya =Sandler | at =Rachel | sáne = 2020-jıl 20-may | bet =Tesla Drops Lawsuit Against Alameda County Over Factory Reopening | url =https://www.forbes.com/sites/rachelsandler/2020/05/20/tesla-drops-lawsuit-against-alameda-county-over-factory-reopening/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 2-fevral |website=Forbes | til =en | arxivsáne = 2024-jıl 2-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240202234830/https://www.forbes.com/sites/rachelsandler/2020/05/20/tesla-drops-lawsuit-against-alameda-county-over-factory-reopening/ |url-status=live }}</ref>. Okrug hámeldarları menen kelispewshilikten keyin, 2021-jılı 1-dekabrde Tesla óziniń yuridikalıq bas keńsesin Gigafactory Texas zavodına kóshirdi<ref>{{web deregi | familiya =Hull| at =Dana| sáne = 2021-jıl 1-dekabr | bet =Tesla Makes It Official, Marking Headquarters Move to Texas| url =https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-12-01/tesla-makes-it-official-completing-headquarters-move-to-texas| qaralǵan sáne = 2021-jıl 2-dekabr | baspaxana =Bloomberg L.P.| arxivsáne = 2021-jıl 1-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211201221909/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-12-01/tesla-makes-it-official-completing-headquarters-move-to-texas|url-status=live}}</ref><ref name="Castillo-2021">{{web deregi | familiya =del Castillo | at =Amanda | sáne = 2021-jıl 7-oktyabr | bet =Elon Musk says Tesla will move Palo Alto headquarters to Austin | url =https://abc7news.com/11096209/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211007230244/https://abc7news.com/11096209/ | arxivsáne = 2021-jıl 7-oktyabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 13-oktyabr |website=ABC7 San Francisco | til =en}}</ref>. Degen menen, Tesla Palo-Alto qalasındaǵı burınǵı bas keńse imaratın paydalanıwdı dawam ettirdi hám keyingi eki jıl ishinde Kaliforniyadaǵı iskerligin ádewir keńeytti. 2022-jılı kompaniya Kaliforniya shtatınıń Leytrop qalasında Megapack batareyaların islep shıǵaratuǵın Megafactory zavodın ashtı<ref>{{web deregi | familiya =Alamalhodaei| at =Aria| sáne = 2021-jıl 23-sentyabr | bet =Tesla's battery-manufacturing 'Megafactory' breaks ground in California| url =https://techcrunch.com/2021/09/23/teslas-battery-manufacturing-megafactory-breaks-ground-in-california/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 22-oktyabr |website=TechCrunch| til =en-US}}</ref>. Al 2023-jılı fevral ayında Palo-Alto qalasında iri global injenerlik bas keńsesin dúzetuǵının járiyaladı. Ol burın [[Hewlett-Packard|Hewlett Packard]] kompaniyasına tiyisli bolǵan korporativ kampusqa kóshti<ref name="LA-Times-2023-02-23">{{Cite news |last1=Hull |first1=Dana |last2=Breslau |first2=Karen |date=February 23, 2023 |title=Newsom, Musk dedicate former HP headquarters in Palo Alto to Tesla engineers |url=https://www.latimes.com/business/technology/story/2023-02-22/tesla-to-open-engineering-headquarters-in-palo-alto-california |access-date=February 26, 2023 |website=Los Angeles Times |agency=Bloomberg |language=en-US |archive-date=February 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230226064644/https://www.latimes.com/business/technology/story/2023-02-22/tesla-to-open-engineering-headquarters-in-palo-alto-california |url-status=live }}</ref>. 2021-jıldıń basında Tesla 1,5&nbsp;mlrd dollarlıq bitkoin satıp alıp, bul kriptovalyutanıń iri investorına aylandı. 2021-jılı 24-martta kompaniya AQSH-ta avtomobil satıp alıw ushın tólem retinde bitkoin qabıl ete basladı<ref>{{web deregi | familiya =Porter| at =Jon| sáne = 2021-jıl 24-mart | bet =You can now buy a Tesla with bitcoin in the US| url =https://www.theverge.com/2021/3/24/22347905/tesla-bitcoin-payment-us-cryptocurrency-elon-musk| qaralǵan sáne = 2021-jıl 14-may |website=The Verge| til =en| arxivsáne = 2021-jıl 14-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210514052408/https://www.theverge.com/2021/3/24/22347905/tesla-bitcoin-payment-us-cryptocurrency-elon-musk|url-status=live}}</ref>. Biraq 49 kúnnen keyin kompaniya bitkoin arqalı tólemlerdi toqtattı. Buǵan bitkoin óndiriw qazılma janılǵılardı tutınıwǵa úles qosadı degen táshwish sebep boldı, al bul kompaniyanıń turaqlı energiyaǵa ótiwdi xoshametlew missiyasına qarama-qarsı keledi<ref>{{Cite news |title=Tesla will no longer accept Bitcoin over climate concerns, says Musk |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-57096305 |date=May 13, 2021 |access-date=May 13, 2021 |archive-date=May 31, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531102821/https://www.bbc.com/news/business-57096305 |url-status=live }}</ref>. Bul járiyalawdan keyin bitkoinniń bahası shama menen 12%-ke tómenledi<ref>{{cite news|last=Iyengar|first=Rish|date=May 13, 2021|title=Bitcoin drops around 12% after Elon Musk tweets that Tesla will not accept it as payment|url=https://www.cnn.com/2021/05/12/tech/elon-musk-tesla-bitcoin/index.html|access-date=May 13, 2021|publisher=CNN|archive-date=May 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513025226/https://www.cnn.com/2021/05/12/tech/elon-musk-tesla-bitcoin/index.html|url-status=live}}</ref>. Keyin Mask bitkoin qazıp alıwshılardıń keminde 50% taza energiya qollanatuǵını tastıyıqlansa, Tesla bitkoin arqalı tólemlerdi qayta tiklewin atap ótti. Keyinirek bul kórsetkishke erisilgenine qaramastan, Tesla bitkoin qabıl etiwge qaytpadı<ref>{{web deregi | familiya =Newburger | at =Emma | sáne = 2021-jıl 13-iyun | bet =Musk says Tesla will accept bitcoin again as crypto miners use more clean energy | url =https://www.cnbc.com/2021/06/13/musk-tesla-will-accept-bitcoin-when-miners-use-clean-energy.html | qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-iyul |website=CNBC | til =en}}</ref>. 2022-jılı iyul ayına shekem Tesla kriptovalyuta kompaniyanıń paydalılıǵına zıyan keltirip atırǵanın aytıp, óziniń bitkoin aktivleriniń shama menen 75%-in zıyan menen sattı<ref>{{Cite news |date=July 21, 2022 |title=Elon Musk's Tesla sells most of its Bitcoin holdings |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-62246367 |access-date=July 21, 2022 |archive-date=July 21, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721002059/https://www.bbc.com/news/business-62246367 |url-status=live }}</ref>. 2023-jıl may ayınan 2024-jıl fevral ayına shekem Arqa Amerikanıń derlik barlıq iri elektr avtomobili islep shıǵarıwshıları 2025-jılǵa shekem óz avtomobillerinde Tesla kompaniyasınıń North American Charging Standard (Arqa Amerika zaryadlaw standartı) adapterlerine ótiw jobaların járiyaladı. Bul Tesla ushın turaqlı hám qaytalanatuǵın tabıs deregi boladı dep kútilmekte<ref name=":12">{{Cite magazine |last=Marshall |first=Aarian |date=February 13, 2024 |title=Tesla Wins EV Charging! Now What? |url=https://www.wired.com/story/tesla-wins-ev-charging-now-what/ |access-date=April 3, 2024 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028 |archive-date=April 3, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403143405/https://www.wired.com/story/tesla-wins-ev-charging-now-what/ |url-status=live }}</ref>. 2023-jılı noyabr ayında Tesla Gigafactory Texas zavodında islep shıǵarılǵan Cybertruck avtomobilin jetkerip bere basladı<ref>{{web deregi | familiya =Hawkins | at =Andrew J. | sáne = 2023-jıl 30-noyabr | bet =Tesla Cybertruck delivery event: Elon Musk hands over the first trucks to customers | url =https://www.theverge.com/2023/11/30/23980053/tesla-cybertruck-delivery-event-elon-musk-live | qaralǵan sáne = 2024-jıl 3-fevral |website=The Verge | til =en | arxivsáne = 2024-jıl 3-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240203163415/https://www.theverge.com/2023/11/30/23980053/tesla-cybertruck-delivery-event-elon-musk-live |url-status=live }}</ref>. 2024-jılı aprel ayında kompaniya xızmetkerleriniń 10%-in jumıstan qısqartatuǵının járiyaladı<ref>{{Cite news |last=Dow |first=Jameson |date=April 15, 2024 |title=Tesla lays off 'more than 10%' of its global workforce |url=https://electrek.co/2024/04/15/tesla-lays-off-more-than-10-of-its-global-workforce/ |access-date=April 15, 2024 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=April 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240415140553/https://electrek.co/2024/04/15/tesla-lays-off-more-than-10-of-its-global-workforce/ |url-status=live }}</ref>. Iyun ayında kompaniya óziniń yuridikalıq dizimge alınǵan ornın Delaver shtatınan Texas shtatına kóshirdi<ref>{{Cite news |date=June 14, 2024 |title=Your Evening Briefing: Elon Musk Officially Shifts Tesla's Incorporation to Texas After Vote |url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2024-06-14/bloomberg-evening-briefing-elon-musk-moves-tesla-incorporation-to-texas |access-date=September 24, 2024 |work=Bloomberg.com |language=en}}</ref>. Oktyabr ayında kompaniya eki avtonom avtomobildiń — Cybercab hám Robovan avtomobilleriniń koncept versiyasın tanıstırdı. Kompaniya ekewiniń de Tesla Network dep atalatuǵın Tesla taksi shaqırıw xızmetiniń ajıralmas bólegi bolatuǵının túsindirdi<ref name="bb20241011">{{Cite news |date=October 11, 2024 |title=Musk Shows Tesla Cybercab, Sees Sub-$30,000 Cost and 2026 Production |url=https://www.msn.com/en-us/autos/other/musk-shows-tesla-cybercab-sees-sub-30000-cost-and-2026-production/ar-AA1s4ROh |access-date=October 11, 2024 |work=Bloomberg News}}</ref><ref name="verge20241010">{{Cite news |last=Hawkins |first=Andrew J. |url=https://www.theverge.com/2024/10/10/24267158/tesla-van-robotaxi-autonomous-price-release-date |title=Tesla's robovan is the surprise of the night |work=The Verge |date=October 10, 2024}}</ref>. Bul keleshektegi xızmet haqqında kompaniya aldın 2019-jılı da aytqan edi<ref name=trati20190422>{{cite news |last=Alvarez|first=Simon |date=April 22, 2019 |title=Tesla outlines plan for 'Robotaxi' ride-sharing service |url=https://www.teslarati.com/tesla-network-robotaxi-fleet-details-elon-musk/ |access-date=November 4, 2024 |work=Car and Driver}}</ref>. 2024-jılı dekabr ayında Delaver shtatınıń sudı Masktıń Tesla kompaniyasınan alatuǵın 56 mlrd dollarlıq miynet haqı paketin biykarladı. Sud bul paket kompaniyanıń direktorlar keńesi tárepinen tiyisli túrde tastıyıqlanbaǵan dep esapladı. Bul sheshim Tesla akcionerleriniń sud talabı tiykarında qabıl etildi. Akcionerler bul sıylıq haqı artıqsha ekenin hám nátiyjelilik kórsetkishlerine sáykes kelmeytuǵının aytqan edi<ref>{{web deregi | familiya =Josefs | at =Adam | sáne = 2024-jıl 9-dekabr | bet =Delaware court rejects Elon Musk's pay package | url =https://www.killerstartups.com/delaware-court-rejects-elon-musks-pay-package/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 10-dekabr |website=KillerStartups | til =en-US}}</ref>. 2025-jılı fevral ayına shekem Tesla kompaniyasınıń akciya bahası hám Evropadaǵı satıwları úlken dárejede tómenledi. Bunıń sebebi kóbinese Masktıń siyasiy iskerligi menen baylanıstırıldı<ref>{{Cite news |last1=Eddy |first1=Melissa |last2=Ewing |first2=Jack |date=March 5, 2025 |title=Tesla Sales Slump in Europe as Anger Toward Elon Musk Grows |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2025/03/05/business/tesla-germany-sales-elon-musk.html |url-access=subscription |access-date=March 8, 2025 |archive-date=March 7, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250307003916/https://www.nytimes.com/2025/03/05/business/tesla-germany-sales-elon-musk.html |url-status=live |issn=0362-4331 }}</ref>. Sorawnamalar Masktıń AQSH Prezidenti [[Donald Tramp]] hám onıń Mámleketlik basqarıw nátiyjeliligi departamenti (DOGE) menen baylanısları Tesla haqqındaǵı pikirlerdiń tómenlewi menen kúshli baylanıslı ekenin kórsetti<ref>{{Cite news |last=Hawkins |first=Eleanor |date=February 27, 2025 |title=Investors question whether Musk's X and DOGE ties are hurting Tesla |work=Axios |url=https://www.axios.com/2025/02/27/tesla-stock-musk-doge-social-presence |access-date=March 8, 2025 }}</ref><ref>{{Cite news |last=Cerullo |first=Megan |editor-first=Aimee |editor-last=Picchi |date=February 26, 2025 |title=As Elon Musk takes a leading role with DOGE, some Tesla customers are rethinking their allegiance |work=CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/tesla-sales-elon-musk-reputation-brand-damage-trump-doge/ |access-date=March 8, 2025 |archive-date=March 1, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250301042408/https://www.cbsnews.com/news/tesla-sales-elon-musk-reputation-brand-damage-trump-doge/ |url-status=live }}</ref>. Bul baylanıslar Tesla dúkanları menen zaryadlaw stanciyalarında kóplegen narazılıq akciyalarına, vandalizmge, atıslarǵa hám órtewlerge sebep boldı<ref>{{Cite news |last=Lavietes |first=Matt |date=March 8, 2025 |title=Tesla facilities face wave of attacks as Elon Musk delves into politics |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/news/crime-courts/tesla-facilities-face-wave-attacks-elon-musk-delves-politics-rcna195458 |access-date=March 8, 2025 }}</ref><ref>{{Cite news |last1=Verma |first1=Pranshu |last2=Thadani |first2=Trisha |date=March 8, 2025 |title=Anger at Elon Musk turns violent with molotov cocktails and gunfire at Tesla lots |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2025/03/08/elon-musk-tesla-protest-violence-vandalism/ |url-access=subscription |access-date=March 8, 2025 |issn=0190-8286 }}</ref>. 7-martqa shekem Mask Tramp administraciyasına qosılǵannan berli Tesla akciyaları izbe-iz jeti hápte boyı hár hápte tómenledi. Bul Tesla kompaniyasınıń ashıq akcionerlik jámiyet bolǵan 15 jıllıq tariyxındaǵı eń uzaq tómenlew dáwiri boldı<ref>{{Cite news |last=Kolodny |first=Lora |date=March 7, 2025 |title=Tesla shares have declined every week since Elon Musk went to Washington |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2025/03/07/tesla-shares-declined-every-week-since-elon-musk-went-to-washington.html |access-date=March 29, 2025 }}</ref>. 29-martta pútkil dúnya boyınsha Tesla kompaniyasına qarsı 200-den aslam narazılıq akciyası ótkerildi<ref>{{Cite news |last1=Kerr |first1=Dara |last2=Helmore |first2=Edward |date=March 29, 2025 |title=Protests hit Tesla dealerships across the world in challenge to Elon Musk |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2025/mar/29/tesla-protests-elon-musk-doge |access-date=March 29, 2025 }}</ref>. 2025-jılı iyul ayında Tesla óz avtomobillerine [[Jasalma intellekt|jasalma intellekt]] (JI) chatbotı Grok-tı qosatuǵın programmalıq támiynat jańalanıwın shıǵardı. Bul jańalanıw avtomobil ishinde [[chatbot]] funkciyasın usınadı, biraq Grok-qa avtomobil funkciyaların basqarıw múmkinshiligin bermeydi<ref>{{web deregi | sáne = 2025-jıl 13-iyul | bet =Great, Grok is in cars now too | url =https://www.engadget.com/ai/great-grok-is-in-cars-now-too-202153874.html | qaralǵan sáne = 2025-jıl 14-iyul |website=Engadget | til =en-US}}</ref>. Sol ayda Tesla Hindstandaǵı birinshi kórgizbe salonın Mumbay qalasınıń Bandra-Kurla kompleksinde ashtı hám onda birinshi usınıs retinde Model Y avtomobilin kórsetti<ref>{{web deregi | sáne = 2025-jıl 15-iyul | bet =Tesla opens first showroom in India after years of negotiations | url =https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/tesla-opens-first-showroom-in-india-after-years-of-negotiations-marking-strategic-entry-starting-with-rs-60-lakh/articleshow/122484028.cms |website=Times of India}}</ref><ref>{{web deregi | sáne = 2025-jıl 15-iyul | bet =Tesla debuts in India with upscale showroom launch in Mumbai | url =https://apnews.com/article/5699547c6b70fefa9cc19b3f90c85217 |website=AP News}}</ref>. Avgust ayında Tesla Qıtaydaǵı modellerine [[DeepSeek]] hám ByteDance kompaniyasınıń Doubao JI modellerin qostı. Grok ornatılǵan avtomobillerden ayırmashılıǵı, Tesla kompaniyasınıń Qıtaydaǵı avtomobillerindegi JI chatbot wazıypasın atqarıwdan basqa, avtomobil funkciyaların basqarıw ushın da qollanılıwı múmkin<ref>{{web deregi | sáne = 2025-jıl 23-avgust | bet =Tesla upgrades EV voice assistant system with AI from DeepSeek and ByteDance | url =https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3322813/tesla-upgrades-ev-voice-assistant-system-ai-deepseek-and-bytedance |website=South China Morning Post| til =en}}</ref><ref>{{web deregi | sáne = 2025-jıl 22-avgust | bet =Tesla integrates Deepseek and Doubao AIs inside cars in China | url =https://electrek.co/2025/08/22/tesla-integrates-deepseek-doubao-ais-inside-cars-china/ |website=Electrek| til =en}}</ref>. 2025-jılı dekabr ayında Tesla kompaniyasınıń Ullı Britaniyadaǵı avtomobil dizimge alıwları ótken jıldıń usı dáwirine salıstırǵanda 29%-ten aslamǵa tómenledi. Ullı Britaniyadaǵı satıwlar da ótken jılǵa salıstırǵanda 8,9%-ke tómenledi<ref>{{web deregi | sáne = 2026-jıl 6-yanvar | bet =Tesla UK car sales slump 29% as Chinese brands gain ground | url =https://www.reuters.com/business/autos-transportation/tesla-uk-car-sales-slump-29-december-competition-heats-up-data-shows-2026-01-06/ |website=Reuters}}</ref>. 2026-jılı yanvar ayında eki kompaniya da 2025-jıldıń tolıq jılı boyınsha jetkerip beriw kórsetkishlerin járiyalaǵannan keyin, dúnyadaǵı eń iri batareyalı elektr avtomobili islep shıǵarıwshı ataǵı Qıtaylı báseki — BYD kompaniyasına ótti (BEV satıwları: 2 256 714 hám 1 636 129)<ref>{{cite news|url=https://www.latimes.com/business/story/2026-01-02/tesla-dethroned-as-worlds-largest-ev-maker|title=Tesla dethroned as the world's top EV maker|first=Caroline|last=Petrow-Cohen|work=Los Angeles Times|date=January 2, 2026|accessdate=January 3, 2026}}</ref>. 2026-jılı 28-yanvarda Mask Tesla 2026-jıldıń ekinshi shereginde Optimus robotın islep shıǵarıwǵa itibar qaratıw ushın Model S hám Model X avtomobillerin islep shıǵarıwdı toqtatatuǵının ayttı<ref>{{web deregi | familiya =Hawkins | at =Andrew J. | sáne = 2026-jıl 28-yanvar | bet =Tesla discontinuing Model S and Model X to make room for robots | url =https://www.theverge.com/transportation/869872/tesla-model-s-model-x-discontinue-optimus-robot-factory | qaralǵan sáne = 2026-jıl 29-yanvar |website=The Verge | til =en-US}}</ref>. 2026-jılı mart ayında Ilon Mask Tesla hám xAI kompaniyalarınıń birgelikli proektin tanıstırdı. Bul proekt joqarı dárejeli navigator wazıypasın atqaratuǵın xAI kompaniyasınıń Grok [[Úlken til modeli|úlken til modelin]] Tesla islep shıqqan JI agenti menen biriktiredi. Bul agent real waqıt rejiminde kompyuter ekranınıń videosın hám klaviatura menen tıshqansha háreketlerin qayta isleydi<ref>{{web deregi | bet =Musk unveils joint Tesla-xAI project 'Macrohard', eyes software disruption | url =https://www.channelnewsasia.com/business/musk-unveils-joint-tesla-xai-project-macrohard-eyes-software-disruption-5987301 | qaralǵan sáne = 2026-jıl 12-mart |website=CNA | til =en}}</ref>. 2026-jılı 21-martta SpaceX Tesla, SpaceX hám xAI kompaniyalarınıń birgelikli proekti — Terafab proektin járiyaladı. Bul iri yarımótkizgishler óndiriw proekti bolıp, ol vertikal integraciyalanǵan «mega-fabrikanı» qurıwǵa tiykarlanǵan. Bul fabrika jılına bir teravatttan (bir trillion vatt) aslam [[Jasalma intellekt|jasalma intellekt]] esaplaw quwatın óndiriwge arnalǵan. Ol jetilisken logikalıq chiplerdi, [[Kompyuter yadı|yad modullerin]] hám qaplaw texnologiyaların óz ishine aladı<ref name=th20260322>{{cite news |title=Elon Musk unveils $20 billion 'TeraFab' chip project to make chips, memory, and package processors all under one roof — targets a terawatt of annual compute |url=https://www.tomshardware.com/tech-industry/elon-musk-formally-launches-20-billion-terafab-chip-project |work=Tom's Hardware |date=22 March 2026 |access-date=22 March 2026}}</ref><ref name=sx20260321>{{cite news |title=SpaceX Terafab announcement |url=https://x.com/i/broadcasts/1yKAPMzlvgWxb |publisher=SpaceX |date=21 March 2026}}</ref><ref name=bi20260321>{{cite news |title=Why Tesla's Terafab Might Be Elon Musk's Biggest Challenge Yet |url=https://www.businessinsider.com/tesla-terafab-chip-factory-launch-elon-musk-biggest-challenge-2026-3 |work=Business Insider |date=21 March 2026}}</ref>. 2026-jılı 29-sentyabrde Tesla 30 mlrd dollarlıq kredit kelisimlerin dúzdi. Házirgi waqıtta kompaniya 2026-jılı bul qarjıdan paydalanıwdı jobalastırmaydı<ref>{{Cite news |date=2026-09-29 |title=Tesla lines up $30 billion credit lines as capex, AI push accelerate |url=https://www.reuters.com/business/autos-transportation/tesla-lines-up-30-billion-credit-lines-capex-robotaxi-push-accelerate-2026-09-29/ |access-date=2026-10-04 |work=Reuters |language=en}}</ref>. == Avtomobil ónimleri == 2026-jıl aprel ayındaǵı jaǵday boyınsha, Tesla tórt avtomobil modelin satadı: Model 3, Model Y, Semi hám Cybertruck. Tesla endi úsh avtomobil modelin usınbaydı: birinshi áwlad Roadster, Model S hám Model X. Tesla ekinshi áwlad Roadster hám Cybercab avtomobilleri boyınsha jobaların járiyaladı, sonday-aq Robovan avtomobiliniń koncepciyasın kórsetti. === Satıwdaǵı ónimler <span class="anchor" id="Vehicles"></span>=== ==== Model 3 ==== {{Main|Tesla Model 3}} [[Fayl:Tesla Model 3 (2023) IMG 9488 (cropped).jpg|thumb|Tesla Model 3]] Model 3 — fastbek kuzovlı, eki dvigatelli tolıq privodlı yamasa artqı dvigatelli artqı privodlı orta ólshemli avtomobil. Bul avtomobil lyuks Model S sedanına qaraǵanda arzanıraq bolıwı ushın joybarlanǵan. Model 3 prototipi dáslep 2016-jılı kórsetildi hám bir hápte ishinde kompaniya 325 000-nan aslam tólengen bronlaw aldı<ref name="Hull 2016">{{cite news |last=Hull |first=Dana |date=April 7, 2016 |title=Tesla Says It Received More Than 325,000 Model 3 Reservations |publisher=Bloomberg L.P. |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-04-07/tesla-says-model-3-pre-orders-surge-to-325-000-in-first-week |access-date=April 16, 2016 |archive-date=April 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407192859/http://www.bloomberg.com/news/articles/2016-04-07/tesla-says-model-3-pre-orders-surge-to-325-000-in-first-week |url-status=live }}</ref>. Onı jetkerip beriw 2017-jılı iyul ayında baslandı<ref name="Tesla4Q2016final">{{web deregi | sáne = 2017-jıl 22-fevral | bet =Tesla Fourth Quarter & Full Year 2016 Update| url =http://files.shareholder.com/downloads/ABEA-4CW8X0/3853068125x0x929284/22C29259-6C19-41AC-9CAB-899D148F323D/TSLA_Update_Letter_2016_4Q.pdf|url-status=dead| arxivurl =https://web.archive.org/web/20170223212145/http://files.shareholder.com/downloads/ABEA-4CW8X0/3853068125x0x929284/22C29259-6C19-41AC-9CAB-899D148F323D/TSLA_Update_Letter_2016_4Q.pdf| arxivsáne = 2017-jıl 23-fevral | qaralǵan sáne = 2017-jıl 22-fevral |work=Tesla Inc.|location=Palo Alto}} ''Production totaled 24,882 vehicles in 4Q 2016 and vehicle deliveries totaled 22,252 units. No breakdown by model was provided.''</ref>. Model 3 2018-jıldan 2021-jılǵa shekem dúnyada eń kóp satılǵan elektr avtomobili boldı<ref name="Top20Global2020">{{web deregi | familiya =Jose | at =Pontes | sáne = 2021-jıl 2-fevral | bet =Global Top 20 – December 2020 | url =http://ev-sales.blogspot.com/2021/02/global-top-20-december-2020.html | qaralǵan sáne = 2021-jıl 3-fevral | baspaxana =EVSales.com | arxivsáne = 2021-jıl 2-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210202225647/http://ev-sales.blogspot.com/2021/02/global-top-20-december-2020.html |url-status=live }} "Global sales totaled 3,124,793 plug-in passenger cars in 2020, with a BEV to PHEV ratio of 69:31, and a global market share of 4%. The world's top-selling plug-in car was the Tesla Model 3 with 365,240 units delivered, and Tesla was the top-selling manufacturer of plug-in passenger cars in 2019 with 499,535 units, followed by VW with 220,220."</ref><ref name="GlobalTopEVs2021">{{web deregi | familiya =Jose | at =Pontes | sáne = 2022-jıl 30-yanvar | bet =World EV Sales – Tesla Model 3 Wins 4th Consecutive Best Seller Title in Record Year | url =https://cleantechnica.com/2022/01/30/world-ev-sales-tesla-model-3-wins-4th-consecutive-best-seller-title-in-record-year/ | qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-fevral | baspaxana =CleanTechnica | arxivsáne = 2022-jıl 6-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220206013050/https://cleantechnica.com/2022/01/30/world-ev-sales-tesla-model-3-wins-4th-consecutive-best-seller-title-in-record-year/ |url-status=live }} "The top 3 global best selling plug-in electric cars in 2021 were the Tesla Model 3 (500,713), the Wuling Hongguang Mini EV (424,138), and the Tesla Model Y (410,517)"</ref>, al onıń ulıwma satıwları 2021-jılı iyun ayında 1&nbsp;millionnan astı<ref name="1miModel3">{{web deregi | familiya =Shahan | at =Zachary | sáne = 2021-jıl 26-avgust | bet =Tesla Model 3 Has Passed 1 Million Sales | url =https://cleantechnica.com/2021/08/26/tesla-model-3-has-passed-1-million-sales/ | qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-avgust | baspaxana =CleanTechnica | arxivsáne = 2021-jıl 4-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210904115030/https://cleantechnica.com/2021/08/26/tesla-model-3-has-passed-1-million-sales/ |url-status=live }}</ref>. 2023-jılı sentyabr ayında avtomobil sırtqı kórinisi hám salonı ózgertilgen bir iri dizayn jańalanıwınan ótti. ==== Model Y ==== {{Main|Tesla Model Y}} [[Fayl:Tesla Model Y (2025) MYLE Festival 2025 DSC 9565.jpg|thumb|Tesla Model Y]] Model Y — 5 hám 7 orınlı konfiguraciyalarda usınılatuǵın, bir dvigatelli artqı privodlı yamasa eki dvigatelli tolıq privodlı orta ólshemli krossover-jol tańlamas avtomobil. Bul avtomobil lyuks Model X jol tańlamas avtomobiline qaraǵanda arzanıraq bolıwı ushın joybarlanǵan. Model Y prototipi dáslep 2019-jılı mart ayında kórsetildi<ref name="electrek-2019-03-14">{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=March 15, 2019 |title=Tesla unveils Model Y electric SUV with 300 miles range and 7-seats |url=https://electrek.co/2019/03/14/tesla-model-y-electric-suv-unveil/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190315055454/https://electrek.co/2019/03/14/tesla-model-y-electric-suv-unveil/ |archive-date=March 15, 2019 |access-date=March 15, 2019 |website=Electrek |language=en-US}}</ref>, al onı jetkerip beriw 2020-jılı mart ayında baslandı<ref name="Dow 2020">{{Cite news |last=Dow |first=Jameson |date=March 13, 2020 |title=Tesla Model Y specs: we finally know how big it is |work=electrek.co |url=https://electrek.co/2020/03/13/tesla-model-y-specs-we-finally-know-how-big-it-is/ |access-date=March 14, 2020 |archive-date=October 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022020842/https://electrek.co/2020/03/13/tesla-model-y-specs-we-finally-know-how-big-it-is/ |url-status=live }}</ref>. Model Y bólimleriniń shama menen 75 procenti Model 3 penen ulıwma edi<ref name=":3">{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=April 8, 2020 |title=Tesla Model Y teardown: shows some great improvements over Model 3 despite sharing 75% of parts |url=https://electrek.co/2020/04/08/tesla-model-y-teardown-improvements-over-model-3-sharing-parts/ |access-date=October 28, 2020 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=February 5, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205060739/https://electrek.co/2020/04/08/tesla-model-y-teardown-improvements-over-model-3-sharing-parts/ |url-status=live }}</ref>. 2023-jıldıń birinshi sheregide Model Y satıw boyınsha Toyota Corolla avtomobilinen ozıp, dúnyada eń kóp satılǵan avtomobil boldı. Ol bul ataqqa iye bolǵan birinshi elektr avtomobili edi<ref>{{Cite news |last=Munoz |first=Juan Felipe |date=May 25, 2023 |title=Tesla Model Y Was The World's Best-Selling Car In Q1 2023 |work=Motor1 |url=https://www.motor1.com/news/669135/tesla-model-y-worlds-best-selling-car-q1-2023/ |access-date=May 26, 2023 |archive-date=May 25, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525191111/https://www.motor1.com/news/669135/tesla-model-y-worlds-best-selling-car-q1-2023/ |url-status=live }}</ref>. ==== Semi ==== {{Main|Tesla Semi}} [[Fayl:The Tesla Semi Truck (40705940423).jpg|thumb|Tesla Semi prototipi]] Tesla Semi — Tesla, Inc. kompaniyasınıń úsh dvigatelli, artqı privodlı 8-klass júk tartqısh mashinası. Tesla kompaniyasınıń málim etiwinshe, Semi ádettegi dizel júk tartqıshına qaraǵanda shama menen úsh ese kúshlirek hám onıń júriw aralıǵı {{convert|500|mile|km|abbr=out|round=50}}<ref name=yahooNews20221205>{{Cite news |last1=Subramanian |first1=Pras |date=December 2, 2022 |title=Tesla Semi unveiled with tri-motor setup, megawatt charging tech |url=https://finance.yahoo.com/news/tesla-semi-unveiled-with-tri-motor-setup-megawatt-charging-tech-121619247.html |access-date=December 5, 2022 |publisher=Yahoo! Finance |language=en-US |archive-date=December 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204233255/https://finance.yahoo.com/news/tesla-semi-unveiled-with-tri-motor-setup-megawatt-charging-tech-121619247.html |url-status=live }}</ref>. Eki prototip júk mashinası dáslep 2017-jılı noyabr ayında kórsetildi, al birinshi jetkerip beriwler 2022-jılı 1-dekabrde PepsiCo kompaniyasına ámelge asırıldı<ref name=engadget20221202>{{cite news |url=https://www.engadget.com/tesla-finally-delivers-its-first-production-semi-to-pepsi-014214184.html |title=Tesla finally delivers its first production Semi |first1=A. |last1=Tarantola |work=Engadget |date=December 1, 2022 |access-date=December 2, 2022 |archive-date=January 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131081212/https://www.engadget.com/tesla-finally-delivers-its-first-production-semi-to-pepsi-014214184.html |url-status=live }}</ref>. Iri kólemli islep shıǵarıw 2026-jılı 29-aprelde baslandı<ref>{{web deregi | sáne = 2026-jıl 30-aprel | bet =Seven years late, the Tesla Semi finally rolls off the production line | url =https://www.the-independent.com/tech/tesla-semi-truck-delay-musk-b2967876.html | qaralǵan sáne = 2026-jıl 30-aprel |website=The Independent | til =en}}</ref>. ==== Cybertruck ==== {{Main|Tesla Cybertruck}} [[Fayl:2024 Tesla Cybertruck Foundation Series IMG 0576.jpg|thumb|Tesla Cybertruck]] Cybertruck — tolıq ólshemli pikap. Ol dáslep 2019-jılı noyabr ayında járiyalandı. Bir neshe ret keshiktirilgennen keyin, onı sınaq retinde islep shıǵarıw 2023-jılı iyul ayında baslandı, al jetkerip beriw 2023-jılı 30-noyabrde baslandı. Úsh modeli usınıladı: artqı privodlı, eki dvigatelli tolıq privodlı hám úsh dvigatelli tolıq privodlı. Modelge qarap EPA bahalawı boyınsha olardıń júriw aralıǵı {{convert|320-340|mi|km|round=10|abbr=out|lk=|sp=us}}. Boyalmaǵan tat baspaytuǵın polattıń tegis listlerinen islengen júk mashinasınıń sırtqı dizaynı ǴXQ tárepinen júdá qarama-qarsı pikirler menen qabıl etildi<ref>{{Cite news|date=November 22, 2019|title=Shattered glass: Futuristic design questioned after Tesla Cybertruck launch|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-tesla-truck-windows-idUSKBN1XW1CU|access-date=May 13, 2020|archive-date=August 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808120546/https://www.reuters.com/article/us-tesla-truck-windows-idUSKBN1XW1CU|url-status=live}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Ricker| at =Thomas| sáne = 2019-jıl 22-noyabr | bet =Elon Musk's Cybertruck is here, and so are the jokes| url =https://www.theverge.com/2019/11/22/20975725/love-hate-telsa-cybertruck-design| qaralǵan sáne = 2020-jıl 13-may |website=The Verge| til =en| arxivsáne = 2020-jıl 11-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20201111224641/https://www.theverge.com/2019/11/22/20975725/love-hate-telsa-cybertruck-design|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|first=Matt|last=McFarland|title=Tesla's Cybertruck has become the butt of every internet joke|url=https://www.cnn.com/2019/11/22/tech/cybertruck-tesla-pickup-truck-jokes/index.html|access-date=May 13, 2020|publisher=CNN|date=November 22, 2019|archive-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023715/https://edition.cnn.com/2019/11/22/tech/cybertruck-tesla-pickup-truck-jokes/index.html|url-status=live}}</ref>. Dáslep Tesla Cybertruck avtomobilin jılına 250 000-nan aslam dana islep shıǵarıwdı jobalastırǵan edi, biraq 2025-jıldaǵı jaǵday boyınsha kompaniya jılına tek shama menen 20 000 dana satıp atır<ref>{{web deregi | familiya =Wilkins | at =Catherine | sáne = 2025-jıl 17-iyul | bet =New Tesla report reveals staggering extent of automaker's problems with Cybertruck: 'The final product was disappointing' | url =https://www.thecooldown.com/green-business/tesla-cybertruck-sales-analysis-shrinking/ | qaralǵan sáne = 2025-jıl 19-iyul |website=The Cool Down | til =en-US}}</ref>. === Islep shıǵarılıp atırǵan, biraq ele satıwǵa shıqpaǵan ónimler === ==== Cybercab ==== {{Main|Tesla Cybercab}} [[Fayl:Tesla_Cybercab_-_Berlin_2024.jpg|thumb|Tesla Cybercab prototipi]] Tesla Cybercab avtomobilin úshinshi tárep operatorlarına satıw múmkinshiligin úyreniw boyınsha ilajlar kórdi<ref>{{web deregi | familiya =Korosec | at =Kirsten | sáne = 2026-jıl 3-sentyabr | bet =Tesla is asking people if they want to buy and run Cybercab fleets | url =https://techcrunch.com/2026/09/03/tesla-is-asking-people-if-they-want-to-buy-and-run-cybercab-fleets/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 6-sentyabr |website=TechCrunch | til =en-US}}</ref>. === Koncept avtomobiller === ==== Roadster (ekinshi áwlad) ==== {{Main|Tesla Roadster (ekinshi áwlad)}} [[Fayl:NextGenTeslaRoadster (cropped).jpg|thumb|Tesla Roadster prototipi]] 2017-jılı 16-noyabrde Tesla ekinshi áwlad Roadster avtomobilin tanıstırdı. Kompaniyanıń aytıwınsha, onıń {{Convert|200|kWh|adj=on}} batareya blokı menen júriw aralıǵı {{Convert|620|mi}} bolıwı, {{Convert|0–60|mph}} tezlikke 1,9 sekundta, al {{Convert|0–100|mph|abbr=on}} tezlikke 4,2 sekundta jetiwi kerek edi<ref>{{web deregi | sáne = 2017-jıl 17-noyabr | bet =Tesla Roadster is back: 0–60 in 1.9 seconds, 620-mile range | url =https://www.greencarreports.com/news/1113862_tesla-roadster-is-back-0-60-in-1-9-seconds-620-mile-range | qaralǵan sáne = 2020-jıl 8-aprel |website=Green Car Reports | til =en | arxivsáne = 2020-jıl 1-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20201001075817/https://www.greencarreports.com/news/1113862_tesla-roadster-is-back-0-60-in-1-9-seconds-620-mile-range |url-status=live }}</ref>. Onıń maksimal tezligi {{convert|250|mph|abbr=on}}-dan joqarı bolıwı kerek edi. «SpaceX paketi» suwıq gaz reaktiv dvigatellerin óz ishine alıwı kerek edi<ref name="Gibbs">{{cite news |last=Gibbs |first=Samuel |date=November 17, 2017 |title=Tesla Roadster: nine things we know about the 'smackdown to gasoline cars' |newspaper=The Guardian |location=UK |url=https://www.theguardian.com/technology/2017/nov/17/tesla-roadster-electric-supercar-elon-musk-fast |access-date=June 23, 2018 |archive-date=November 17, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171117132834/https://www.theguardian.com/technology/2017/nov/17/tesla-roadster-electric-supercar-elon-musk-fast |url-status=live }}</ref>. Avtomobilde úsh elektr dvigateli bolıp, olar tolıq privodtı hám burılıslarda aylanıw momentin bólistiriwdi (torque vectoring) támiyinlewi kerek edi<ref name="Gibbs" />. Baslanǵısh bahası 200 000 dollar dep belgilendi<ref name="Gibbs" />. Dáslep 2020-jılı jetkerip beriliwi jobalastırılǵan avtomobil bir neshe ret keshiktirildi. 2024-jılı iyul ayında Mask Roadster avtomobilin islep shıǵarıw 2025-jılı baslanıwı kerek ekenin ayttı<ref name="Lassa 2024">{{Cite news |last=Lassa |first=Todd |date=July 24, 2024 |title=Tesla Still Talking Up Roadster, a Cheaper Model, and Robotaxis |url=https://www.autoweek.com/news/a61687963/tesla-robotaxi-coming-roadster-entry-model/ |access-date=July 25, 2024 |work=Autoweek}}</ref>. Seriyalı versiyanı tanıstırıw da bir neshe ret keyinge qaldırıldı, sonıń ishinde 2026-jılǵı 1-oktyabrge belgilengen ilaj awır hawa rayı sebepli biykar etildi<ref name="OKane2026">{{cite news |last=O'Kane |first=Sean |date=October 15, 2026 |title=Tesla reveals SpaceX-powered Roadster that flies and falls with style |url=https://techcrunch.com/2026/10/15/tesla-reveals-spacex-powered-roadster-that-flies-and-falls-with-style/ |work=TechCrunch |access-date=October 15, 2026}}</ref>. 2026-jılı 15-oktyabrde Texas shtatınıń Ueyko qalası qasında ótkerilgen ilajda Tesla qayta joybarlanǵan, múyeshlirek eki orınlı kuzovqa iye Roadster avtomobilin kórsetti. Kompaniyanıń aytıwınsha, onıń dizaynı SR-71 hám F-35 samolyotlarınan ilham alǵan<ref name="OKane2026" /><ref name="DaSilva2026">{{cite news |last=DaSilva |first=Amber |date=October 15, 2026 |title=Tesla Roadster Re-Reveal Promises New Design, Flight, Production In 2028 |url=https://www.jalopnik.com/2288450/tesla-roadster-rereveal-new-design-production-plans-for-flying-car/ |work=Jalopnik |access-date=October 15, 2026}}</ref>. Tesla úsh komplektaciyanı járiyaladı: sorıw arqalı jerge basıw kúshin payda etiw ushın ventilyatorlardı qollanatuǵın Performance; artqa qaraǵan suwıq gaz reaktiv dvigatellerin qosatuǵın Thrust; hám tek shaqırıw arqalı satılatuǵın, qısılǵan hawa rezervuarlarınan azıqlanatuǵın 10 reaktiv dvigatelli bir orınlı Rocket versiyası. Ishinde hesh kim joq demonstraciyalarda avtomobiller tóńkerilgen pandus boyınsha júrdi hám reaktiv dvigatelleri járdeminde basqa avtomobillerdiń ústinen sekirip ótti<ref name="OKane2026" /><ref name="DaSilva2026" />. Tesla júriw aralıǵın {{convert|300|mi}}, maksimal tezligin {{convert|230|mph|abbr=on}}-dan joqarı hám 0–60&nbsp;mph tezlikke jetiw waqtın 0,81 sekund dep málimledi, biraq tezleniw kórsetkishi ǵárezsiz túrde tastıyıqlanbadı<ref name="OKane2026" /><ref name="DaSilva2026" />. Mask islep shıǵarıw 2028-jılı baslanatuǵının ayttı. Tesla Performance ushın 50 000 dollar hám Thrust ushın 250 000 dollar muǵdarında bronlawdı qayta ashtı, biraq bahasın járiyalamadı<ref name="OKane2026" />. ====Tesla keyingi áwlad avtomobili==== {{Main|Tesla keyingi áwlad avtomobili}} Tesla keyingi áwlad avtomobili — járiyalanǵan batareyalı elektr platforması. Ol kompaniyanıń úshinshi platforması boladı. Bul platforma tiykarındaǵı avtomobiller 2025-jılǵa shekem shıǵıwı kútilmegen edi<ref name=forbes20230107>{{cite news |title=Tesla Next Generation Platform: Everything We Know So Far |url=https://www.forbes.com/sites/jamesmorris/2023/01/07/tesla-next-generation-platform-everything-we-know-so-far/?sh=5470a0d827aa |last=Morris |first=James |work=Forbes |date=January 7, 2023 |access-date=March 13, 2023 |archive-date=March 13, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313230415/https://www.forbes.com/sites/jamesmorris/2023/01/07/tesla-next-generation-platform-everything-we-know-so-far/?sh=5470a0d827aa |url-status=live }}</ref>. 2024-jılı iyul ayında Mask bul platforma 2025-jıldıń birinshi yarımında qoljetimli bolıwı kerek ekenin ayttı<ref name="Lassa 2024" />. ==== Robovan ==== {{Main|Tesla Robovan}} Tesla Robovan — Tesla keleshekte islep shıǵıwdı jobalastırıp atırǵan elektr avtonom furgon<ref name="tc20241010">{{cite news |date=October 10, 2024 |title=Elon Musk unveils the Robovan: the biggest surprise from Tesla's We, Robot event |url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/elon-musk-unveils-the-robovan-the-biggest-surprise-from-tesla-s-we-robot-event/ar-AA1s4hW3 |access-date=October 24, 2024 |work=TechCrunch}}</ref>. 2024-jılı oktyabr ayında járiyalanǵan bul avtomobil 20 jolawshıǵa shekem tasıwǵa arnap joybarlanbaqta<ref name="verge20241010"/>. === Islep shıǵarılıwı toqtatılǵan avtomobiller === ==== Roadster (birinshi áwlad) ==== {{Main|Tesla Roadster (birinshi áwlad)}} [[Fayl:2011-2012 Tesla Roadster convertible (24365020656).jpg|thumb|Dáslepki Roadster]] Birinshi áwlad Tesla Roadster<ref name="Sales0611">{{cite news|last=Woodyard|first=Chris|date=August 3, 2011|title=Tesla boasts about electric car deliveries, plans for sedan|work=USA Today|url=http://content.usatoday.com/communities/driveon/post/2011/08/tesla-boasts-about-electric-car-deliveries-plans-for-sedan/1|access-date=October 4, 2011|archive-date=March 9, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309053119/http://content.usatoday.com/communities/driveon/post/2011/08/tesla-boasts-about-electric-car-deliveries-plans-for-sedan/1|url-status=live}}</ref> — Lotus Elise shassisi tiykarında qayta qurılǵan eki orınlı sport avtomobili<ref>{{web deregi | sáne = 2005-jıl 11-iyul | bet =Supply Agreement for Products and Services – Lotus Cars Limited| url =https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1318605/000119312510017054/dex1023.htm|website=sec.gov| qaralǵan sáne = 2020-jıl 2-fevral | arxivsáne = 2021-jıl 8-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210108100543/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1318605/000119312510017054/dex1023.htm|url-status=live}}</ref>. Ol 2008-jıldan 2012-jılǵa shekem islep shıǵarıldı. Roadster litiy-ion batareya elementlerin qollanǵan, avtomobil jollarında júriwge ruqsat etilgen birinshi seriyalı elektr avtomobili hám bir zaryadlawda {{convert|320|km|miles|abbr=out|round=10|order=flip}}-dan aslam júre alǵan birinshi seriyalı tolıq elektr avtomobili boldı. ==== Model S ==== {{Main|Tesla Model S}} [[Fayl:2018 Tesla Model S 75D.jpg|thumb|Tesla Model S]] Model S — liftbek kuzovlı, eki dvigatelli tolıq privodlı tolıq ólshemli avtomobil. Model S avtomobilin islep shıǵıw 2007-jılǵa shekem baslanǵan, al onı jetkerip beriw 2012-jılı iyun ayında baslandı. Model S eki iri dizayn jańalanıwınan ótti: birinshisi 2016-jılı aprel ayında bolıp, onda aldıńǵı bólimniń jańa dizaynı usınıldı, ekinshisi 2021-jılı iyun ayında bolıp, onda salon ózgertildi. Model S 2015 hám 2016-jılları dúnyada eń kóp satılǵan zaryadlanatuǵın elektr avtomobili boldı. 2018-jıl dekabr ayındaǵı jaǵday boyınsha 250 000-nan aslam avtomobil satıldı (sol waqıtta Tesla Model S hám Model X avtomobilleriniń islep shıǵarıw sanların biriktirdi). ==== Model X ==== {{Main|Tesla Model X}} [[Fayl:Tesla Model X 100D 1X7A6736.jpg|thumb|Tesla Model X]] Model X — 5, 6 hám 7 orınlı konfiguraciyalarda usınılatuǵın, eki yamasa úsh dvigatelli tolıq privodlı orta ólshemli lyuks krossover-jol tańlamas avtomobil. Artqı jolawshılar esikleri «sunqar qanatı» (falcon-wing) dizaynı boyınsha vertikal ashıladı. Model X prototipi dáslep 2012-jılı fevral ayında kórsetildi, al onı jetkerip beriw 2015-jılı sentyabr ayında baslandı<ref name="cnbc20150903">{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2015/09/03/tesla-signature-series-model-x-to-begin-delivery-september-29.html|title=Tesla Signature series Model X to begin delivery September 29|date=September 3, 2015|access-date=September 4, 2015|publisher=CNBC|agency=Reuters|archive-date=October 9, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191009130801/https://www.cnbc.com/2015/09/03/tesla-signature-series-model-x-to-begin-delivery-september-29.html|url-status=live}}</ref>. Model X bólimleriniń shama menen 30 procenti Model S penen ulıwma. 2021-jılı iyun ayında avtomobil salonı ózgertilgen bir iri dizayn jańalanıwınan ótti. === Toqtatılǵan avtomobil funkciyaları === 2026-jıl 22-yanvardan baslap Tesla AQSH hám Kanadada jańa avtomobiller ushın tiykarǵı Autopilot aydawshıǵa járdem beriw funkciyasın rásmiy túrde toqtattı. Onıń ornına standart qáwipsizlik sisteması retinde tek Traffic Aware Cruise Control (jol qozǵalısın esapqa alatuǵın kruiz-kontrol) qaldı. Bul qádem kompaniyanıń jetilisken Full Self-Driving (FSD — tolıq avtonom basqarıw) sistemasına ótiwiniń bir bólegi. 2026-jıldıń 14-fevralınan baslap bul sistema tek aylıq abonement arqalı qoljetimli<ref>{{web deregi | url =https://www.reuters.com/business/autos-transportation/tesla-drops-autopilot-feature-us-canada-2026-01-23| bet =Tesla drops Autopilot in pivot to FSD subscription model in US, Canada |work=Reuters }}</ref>. == Xızmetler == === <span class="anchor" id="Improved connectivity"></span>Baylanıs xızmetleri === Tesla avtomobilleri «Standard Connectivity» (standart baylanıs) xızmeti menen birge jetkerip beriledi. Bul xızmet uyalı baylanıs arqalı navigaciyanı támiyinleydi. Tesla tólem tiykarında «Premium Connectivity» (premium baylanıs) xızmetine abonement usınadı. Bul xızmet navigaciyaǵa jol qozǵalısı haqqında real waqıttaǵı maǵlıwmatlardı hám sputnik kartaların, sonday-aq internette júriw hám media aǵımlardı kóriw múmkinshiliklerin qosadı<ref name="electrek_connectivity_2019">{{cite news |last=Lambert |first=Fred |date=December 7, 2019 |title=Tesla starts charging $10 a month for its 'premium connectivity' features |work=Electrek |url=https://electrek.co/2019/12/07/tesla-starts-chargin-month-premium-connectivity-features/ |access-date=January 26, 2021 |archive-date=February 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202143553/https://electrek.co/2019/12/07/tesla-starts-chargin-month-premium-connectivity-features/ |url-status=live }}</ref>. === <span class="anchor" id="Vehicle servicing"></span>Avtomobillerge xızmet kórsetiw === Tesla kompaniyasınıń strategiyası boyınsha avtomobillerge xızmet kórsetiw dáslep aralıqtan diagnostika hám ońlaw arqalı ámelge asırıladı. Eger máseleni aralıqtan sheshiw múmkin bolmasa, Tesla mobil texnikti jiberedi yamasa klientlerdi kompaniyaǵa tiyisli xızmet kórsetiw orayına baǵdarlaydı<ref>{{web deregi | sáne = 2019-jıl 21-mart | bet =Tesla Service Struggles To Keep Up With Sales Volume | url =https://cleantechnica.com/2019/03/21/tesla-service-struggles-to-keep-up-with-sales-volume/ | qaralǵan sáne = 2020-jıl 1-sentyabr |website=CleanTechnica | til =en-US | arxivsáne = 2020-jıl 12-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20201112032817/https://cleantechnica.com/2019/03/21/tesla-service-struggles-to-keep-up-with-sales-volume/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Tesla Mobile Service |url=https://electrek.co/guides/tesla-mobile-service/ |access-date=September 1, 2020 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=January 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122154032/https://electrek.co/guides/tesla-mobile-service/ |url-status=live }}</ref>. 2024-jıl oktyabr ayındaǵı jaǵday boyınsha, kompaniya pútkil dúnya boyınsha 1306 dúkan, kórgizbe salonı, xızmet kórsetiw, jetkerip beriw hám kuzov ońlawı orınlarına iye<ref name="Q3 2024 Shareholder Deck">{{web deregi | sáne = 2024-jıl 23-oktyabr | bet =Q3 2024 Shareholder Deck | url =https://digitalassets.tesla.com/tesla-contents/image/upload/IR/TSLA-Q3-2024-Update.pdf | qaralǵan sáne = 2024-jıl 10-noyabr |website=Tesla, Inc. }}</ref>. Tesla avtomobillerge xızmet kórsetiwden payda tapqısı kelmeytuǵının aytqan. Al kópshilik avtomobil dilerleri ushın bul dástúrli túrde úlken payda deregi bolıp tabıladı<ref name="Yarrow 2014">{{Cite news |last=Yarow |first=Jay |date=March 12, 2014 |title=Watch Elon Musk Make An Emotional Speech About How Auto Dealers Are 'Perverting Democracy' To Destroy Tesla And Hurt Customers |language=en-US |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-on-teslas-auto-dealer-model-2014-3 |access-date=July 21, 2021 |archive-date=July 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210721174226/https://www.businessinsider.com/elon-musk-on-teslas-auto-dealer-model-2014-3 |url-status=live }}</ref>. 2016-jılı Tesla hár qanday Tesla avtomobilin hár 12 500 milyada yamasa jılına bir ret, qaysısı aldın kelse, tekseriwden ótkeriwdi usınǵan. 2019-jıldıń basında qollanbaǵa «siziń Tesla avtomobilińizge jıllıq texnikalıq xızmet kórsetiw hám suyıqlıqlardı turaqlı almastırıw kerek emes» degen sózler kirgizildi. Onıń ornına tormoz suyıqlıǵına, kondicionerge, shinalarǵa hám hawa filtrlerine waqtı-waqtı menen xızmet kórsetiw usınıladı<ref name="Dent-2019">{{cite news |last=Dent |first=Steve |date=March 22, 2019 |title=Tesla drops annual servicing for 'as needed' repair model |work=Engadget |location=US |url=https://www.engadget.com/2019/03/22/tesla-annual-servicing-now-as-needed/ |access-date=August 18, 2019 |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108013009/https://www.engadget.com/2019-03-22-tesla-annual-servicing-now-as-needed.html |url-status=live }}</ref>. === <span class="anchor" id="Charging"></span>Zaryadlaw xızmetleri === ==== <span class="anchor" id="supercharger"></span>Supercharger tarmaǵı ==== {{Main|Tesla Supercharger}} Supercharger — Tesla kompaniyasınıń joqarı kernewli turaqlı tok penen isleytuǵın tez zaryadlaw qurılmaları ushın qollanatuǵın brend atı. ==== Mánzildegi zaryadlaw orınlarınıń tarmaǵı ==== [[Fayl:TeslaDestinationCharger.jpg|thumb|upright|Arqa Amerikadaǵı «Destination Charger» (mákan jayındaǵı zaryadlaw qurılması)]] Teslanıń «Destination Chargers» (mánzildegi zaryadlaw qurılmaları) tarmaǵı da bar. Olar Supercharger qurılmalarına qaraǵanda áste zaryadlaydı hám klientler bir neshe saat avtomobil qoyıp turatuǵın orınlarǵa, mısalı, miymanxanalarǵa, restoranlarǵa yamasa sawda oraylarına arnalǵan. Supercharger tarmaǵınan ayırmashılıǵı, mákan jaydaǵı zaryadlaw qurılmaları Tesla kompaniyasına tiyisli emes. Onıń ornına bul qurılmalardı múlk iyeleri ornatadı hám bahasın belgileydi<ref>{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=August 2, 2022 |title=Tesla enables paid charging at Destination Chargers, but there's a catch |url=https://electrek.co/2022/08/02/tesla-enables-paid-charging-destination-chargers-catch/ |access-date=August 4, 2022 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=August 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804033551/https://electrek.co/2022/08/02/tesla-enables-paid-charging-destination-chargers-catch/ |url-status=live }}</ref>. 2014-jılı tarmaq dáslep iske qosılǵanda, Tesla zaryadlaw úskenelerin biypul berdi hám ornatıw qárejetlerin tóledi. Eń iri jetkerip beriwshilerdiń biri — Hilton Worldwide miymanxanalar tarmaǵı. 2023-jılı ol Tesla menen 2025-jılǵa shekem Arqa Amerikadaǵı 2000 obektinde 20 000 zaryadlaw qurılmasın ornatıw boyınsha kelisim dúzgenin járiyaladı<ref>{{Cite news |last=Laing |first=Keith |date=September 7, 2023 |title=Tesla to Supply Hilton Hotels With 20,000 EV Chargers by 2025 |work=Bloomberg News |url=https://www.bnnbloomberg.ca/tesla-to-supply-hilton-hotels-with-20-000-ev-chargers-by-2025-1.1968375 |access-date=October 5, 2023 |archive-date=October 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005181456/https://www.bnnbloomberg.ca/tesla-to-supply-hilton-hotels-with-20-000-ev-chargers-by-2025-1.1968375 |url-status=live }}</ref>. === <span class="anchor" id="Insurance"></span>Qamsızlandırıw xızmetleri === Tesla 2017-jıldan baslap AQSH-ta óziniń avtomobil qamsızlandırıwın usınbaqta, al 2021-jıldan baslap Tesla Insurance Services, Inc. atı menen ǵárezsiz qamsızlandırıw agenti retinde jumıs isleydi. Bul xızmet 2017-jılı iyun ayında iri qamsızlandırıw kompaniyası — Amerika avtomobil associaciyası (AAA) Tesla avtomobilleriniń iyeleri ushın tariflerdi kótergennen keyin usınıldı. Buǵan bir esabattıń juwmaǵı sebep boldı: onda bul avtomobil islep shıǵarıwshınıń avtomobilleri sonday avtomobillerge qaraǵanda jiyirek apatqa ushıraytuǵını hám olardı ońlaw qımbatıraq ekeni anıqlanǵan edi<ref name="Glon-2017">{{web deregi | familiya =Glon | at =Ronan | sáne = 2017-jıl 4-iyun | bet =AAA raising insurance rates for Tesla owners | url =http://www.leftlanenews.com/aaa-raising-insurance-costs-for-tesla-owners-96345.html |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20170606123925/http://www.leftlanenews.com/aaa-raising-insurance-costs-for-tesla-owners-96345.html | arxivsáne = 2017-jıl 6-iyun | qaralǵan sáne = 2017-jıl 7-iyun | baspaxana =Left Lane News}}</ref>. 2018-jılı Avtomobil jolları qáwipsizligi boyınsha qamsızlandırıw institutınıń (IIHS) maǵlıwmatlarına tiykarlanǵan izertlew bul juwmaqlardı tastıyıqladı<ref name="reuters1">{{cite news |last1=Barlyn |first1=Suzanne |last2=Mathias |first2=Tamara |date=August 28, 2019 |title=Tesla rolls out insurance in California |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-tesla-markel-insurance/tesla-rolls-out-insurance-in-california-idUSKCN1VI2QZ |access-date=November 29, 2020 |archive-date=November 7, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107234740/https://www.reuters.com/article/us-tesla-markel-insurance/tesla-rolls-out-insurance-in-california-idUSKCN1VI2QZ |url-status=live }}</ref>. Kompaniyanıń aytıwınsha, ol óz avtomobillerin, texnologiyasın hám ońlaw qárejetlerin basqalarǵa qaraǵanda jaqsıraq túsinedi hám dástúrli qamsızlandırıw kompaniyalarınıń qosımsha tólemlerin joq ete aladı<ref name="Tesla Insurance Support">{{web deregi | bet =Tesla Insurance Support | url =https://www.tesla.com/support/insurance | qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-avgust |website=Tesla, Inc. | til =en | arxivsáne = 2023-jıl 18-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230818053623/https://www.tesla.com/support/insurance |url-status=live }}</ref>. Ruqsat etilgen shtatlarda kompaniya jeke bahalardı usınıw ushın hárbir avtomobildiń maǵlıwmatların qollanadı. Bul bahalar aldınǵı aydaǵı aydaw qáwipsizligi bahasına qarap artıwı yamasa azayıwı múmkin<ref name="Sully-2020">{{cite news |last=Sully |first=Evan |date=October 21, 2020 |title=Experts say Tesla's unique data-tracking abilities give it an advantage as Elon Musk looks to build a 'major insurance company' for Tesla owners |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/tesla-vehicle-data-advantage-car-insurance-ambitions-elon-musk-analysts-2020-10 |access-date=November 29, 2020 |archive-date=December 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201201859/https://www.businessinsider.com/tesla-vehicle-data-advantage-car-insurance-ambitions-elon-musk-analysts-2020-10 |url-status=live }}</ref>. 2023-jıl yanvar ayındaǵı jaǵday boyınsha, Tesla AQSH-tıń Arizona, Kaliforniya, Kolorado, Illinoys, Merilend, Minnesota, Nevada, Ogayo, Oregon, Texas, Yuta hám Virdjiniya shtatlarında qamsızlandırıw usınadı<ref>{{web deregi | bet =Tesla expands its own insurance based on real-time driver data to two more states – now in 10 states | url =https://electrek.co/2022/07/26/tesla-expands-insurance-based-on-real-time-driver-data-two-more-states/ | qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-yanvar |website=electrek.co | til =en-US | arxivsáne = 2022-jıl 27-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220727033341/https://electrek.co/2022/07/26/tesla-expands-insurance-based-on-real-time-driver-data-two-more-states/ |url-status=live }}</ref>. Sonday-aq kompaniya Tesla iyelerine tiyisli basqa markadaǵı avtomobiller ushın da qamsızlandırıw usınadı<ref name="Tesla Insurance Support" />. === <span class="anchor" id="Robotax"></span>Robotaxi === {{Main|Tesla Robotaxi}} Robotaxi — Tesla 2025-jılı iske qosqan taksi shaqırıw xızmeti. Házirgi waqıtta ol Texas shtatınıń Ostin qalasında isleydi. Házir Robotaxi avtomobilleri adam baqlawshılarına súyenedi, biraq keleshekte tolıq avtonom saparlardı ámelge asırıw kózde tutılǵan<ref>{{web deregi | bet =Tesla moves 'Robotaxi' safety monitor from passenger to driver's seats | url =https://electrek.co/2025/09/03/tesla-moves-robotaxi-safety-monitor-passenger-drivers-seat/ |website=electrek.co | til =en-US| sáne = 2025-jıl 3-sentyabr }}</ref><ref>{{web deregi | bet =Tesla robotaxi 'low-key' launch in Texas | url =https://www.bbc.com/news/articles/cjwnlje3yp1o |website=BBC | til =en-US| sáne = 2025-jıl 23-iyun }}</ref>. == Energiya ónimleri == {{Main|Tesla Energy}} [[Fayl:Johnstone 000178 172617 517894 4578 (36736411886).jpg|thumb|upright=0.8|Tesla Energy kompaniyasınıń eki Tesla Powerwall 2 úy energiya saqlaw qurılması]] Tesla kompaniyasınıń [[Sıńar kompaniya|sıńar kompaniyası]] Tesla Energy turaq jay, kommerciyalıq hám sanaat klientleri ushın quyash energiyasın óndiriw sistemaların hám batareyalı energiya saqlaw ónimlerin (sonday-aq olarǵa baylanıslı ónimler menen xızmetlerdi) islep shıǵadı, dúzedi, satadı hám ornatadı. Bul sıńar kompaniya Tesla kompaniyasınıń batareyalı energiya saqlaw ónimleri bóliminiń Tesla 2016-jılı satıp alǵan SolarCity quyash energiyası kompaniyası menen biriktiriliwi nátiyjesinde dúzildi<ref name="Desjardins 2018">{{Cite news|last=Desjardins|first=Jeff|date=April 28, 2018|title=Here's what the future of Tesla could look like|work=Business Insider|url=https://www.businessinsider.com/heres-what-the-future-of-tesla-could-look-like-2018-4|url-status=live|access-date=January 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20180501203935/https://www.businessinsider.com/heres-what-the-future-of-tesla-could-look-like-2018-4|archive-date=May 1, 2018}}</ref>. 2023-jılı kompaniya 14,7 gigavatt-saat batareyalı energiya saqlaw ónimlerin ornattı, bul 2022-jılǵa qaraǵanda 125% kóp. Biraq ol tek 223 megavatt energiya óndire alatuǵın quyash energiyası sistemaların ornattı, bul 2022-jılǵa qaraǵanda 36% az<ref>{{web deregi | familiya =Weber | at =Harri | sáne = 2024-jıl 24-yanvar | bet =Tesla's solar installs drop, but battery business is booming | url =https://techcrunch.com/2024/01/24/teslas-solar-installs-drop-but-battery-business-is-booming/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 3-fevral |website=TechCrunch | til =en-US | arxivsáne = 2024-jıl 3-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240203160053/https://techcrunch.com/2024/01/24/teslas-solar-installs-drop-but-battery-business-is-booming/ |url-status=live }}</ref>. Tesla Energy ónimlerine quyash panelleri (olardı Tesla ushın basqa kompaniyalar islep shıǵaradı), Tesla Solar Roof (quyash plitkaları sisteması) hám Tesla Solar Inverter kiredi. Energiya saqlaw ónimlerine Powerwall (úy energiya saqlaw qurılması) hám Megapack (iri kólemli energiya saqlaw sisteması) kiredi<ref name="Hanley 2016">{{Cite news|last=Hanley|first=Steve|date=August 12, 2016|title=Elon Musk & SolarCity CTO Peter Rive Announce 'Solar Roof' (Not 'Solar on the Roof')|language=en-US|work=CleanTechnica|url=https://cleantechnica.com/2016/08/12/elon-musk-solarcity-cto-peter-rive-announce-solar-roof-not-solar-roof/|access-date=May 12, 2021|archive-date=May 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512174107/https://cleantechnica.com/2016/08/12/elon-musk-solarcity-cto-peter-rive-announce-solar-roof-not-solar-roof/|url-status=live}}</ref><ref name="Solar Reviews 2021">{{Cite news|date=May 9, 2021|title=Complete review of Tesla solar panels: are they worth it?|language=en|work=Solar Reviews|url=https://www.solarreviews.com/blog/are-tesla-solar-panels-worth-it|access-date=May 12, 2021|archive-date=May 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512150310/https://www.solarreviews.com/blog/are-tesla-solar-panels-worth-it|url-status=live}}</ref><ref name="Debord 20152">{{Cite news|last=Debord|first=Matthew|date=May 1, 2015|title=Elon Musk's big announcement: it's called 'Tesla Energy'|work=Business Insider|url=http://www.businessinsider.com/here-comes-teslas-missing-piece-battery-announcement-2015-4|access-date=June 11, 2015|archive-date=May 5, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150505021205/http://www.businessinsider.com/here-comes-teslas-missing-piece-battery-announcement-2015-4|url-status=live}}</ref>. Iri klientler ushın Tesla Energy avtomatlastırılǵan, real waqıt rejimindegi energiya sawdasın, talaptı boljawdı hám ónimlerdi basqarıwdı támiyinleytuǵın onlayn platformanı basqaradı<ref>{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=May 3, 2020 |title=Tesla has a new product: Autobidder, a step toward becoming an electric utility |work=Electrek |url=https://electrek.co/2020/05/03/tesla-autobidder-new-product-electric-utility/ |access-date=June 26, 2020 |archive-date=June 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200624190611/https://electrek.co/2020/05/03/tesla-autobidder-new-product-electric-utility/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last1=Hampton |first1=Liz |last2=Jin |first2=Hyunjoo |date=September 8, 2021 |title=Tesla plans energy trading team as company expands battery projects |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/business/energy/tesla-plans-begin-trading-solar-wind-battery-storage-energy-2021-09-08/ |access-date=February 3, 2022 |archive-date=February 2, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202213125/https://www.reuters.com/business/energy/tesla-plans-begin-trading-solar-wind-battery-storage-energy-2021-09-08/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Delbert |first=Caroline |date=May 4, 2020 |title=Elon Musk Would Like to Help You Trade Energy |language=en-US |work=Popular Mechanics |url=https://www.popularmechanics.com/science/a30153019/elon-musk-tesla-energy-autobidder/ |access-date=February 3, 2022 |archive-date=February 2, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202170328/https://www.popularmechanics.com/science/a30153019/elon-musk-tesla-energy-autobidder/ |url-status=live }}</ref>. 2021-jılı mart ayında kompaniya óziniń onlayn ónimleri 1,2&nbsp;GVt·s-tan aslam energiya saqlaw kólemin basqarıp atırǵanın málimledi<ref>{{cite news |url= https://finance.yahoo.com/news/tesla-battery-backup-systems-manage-142235080.html |website= finance.yahoo.com |title= Tesla Battery Backup Systems Manage Over 1.2GWh of Energy Storage Via Autobidder |date= March 16, 2021 |access-date= August 20, 2023 |archive-date= August 20, 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230820094909/https://finance.yahoo.com/news/tesla-battery-backup-systems-manage-142235080.html |url-status= live }}</ref>. Úy klientleri ushın kompaniya Texas shtatında Tesla Electric dep atalatuǵın virtual elektr energiyası kompaniyasın basqaradı. Ol kompaniyanıń onlayn platformaları járdeminde klientlerdiń Powerwall qurılmaların basqaradı: bahalar joqarı bolǵanda olardaǵı energiyanı elektr tarmaǵına satıp, klientlerge payda keltiredi<ref>{{web deregi | bet =Tesla Electric | url =https://www.tesla.com/electric | qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-iyun |website=Tesla | til =en | arxivsáne = 2023-jıl 27-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230627234252/https://www.tesla.com/electric |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=August 17, 2023 |title=Tesla Electric customers came out of Texas heatwave with an extra $100 in their pockets |url=https://electrek.co/2023/08/17/tesla-electric-customers-texas-heatwave-extra-100/ |access-date=August 20, 2023 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=August 18, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230818093050/https://electrek.co/2023/08/17/tesla-electric-customers-texas-heatwave-extra-100/ |url-status=live }}</ref>. == Biznes strategiyası == [[Fayl:Tesla auto bots.jpg|thumb|Kaliforniya shtatınıń Fremont qalasındaǵı Tesla zavodında Model S avtomobilin robotlar járdeminde islep shıǵarıw]] 2003-jılı Tesla dúzilgen waqıtta elektr avtomobilleri qımbat edi<ref>{{web deregi | familiya =Wilson| at =Kevin A.| sáne = 2018-jıl 15-mart | bet =Worth the Watt: A Brief History of the Electric Car, 1830 to Present| url =https://www.caranddriver.com/features/g15378765/worth-the-watt-a-brief-history-of-the-electric-car-1830-to-present| qaralǵan sáne = 2021-jıl 10-iyul |website=Car and Driver| til =en-US| arxivsáne = 2021-jıl 17-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210317062346/https://www.caranddriver.com/features/g15378765/worth-the-watt-a-brief-history-of-the-electric-car-1830-to-present/|url-status=live}}</ref>. 2006-jılı Mask Tesla kompaniyasınıń strategiyası dáslep sport avtomobilleri sıyaqlı qımbat hám az sanda islep shıǵarılatuǵın avtomobillerdi islep shıǵarıw ekenin málimledi. Bunday avtomobillerdi satıp alıwshılar bahaǵa az itibar beredi. Bul batareyalardıń ózine túser bahasın izbe-iz tómenletiwge múmkinshilik beredi, al bul gezekte arzanıraq hám kóbirek sanda islep shıǵarılatuǵın avtomobillerdi usınıwǵa múmkinshilik beredi<ref name="MasterPlan" /><ref name="bbweek20070730">{{Cite news |last=Welch |first=David |date=July 30, 2007 |title=Tesla: A Carmaker With Silicon Valley Spark |publisher=BloombergBusinessweek |url=http://www.businessweek.com/stories/2007-07-29/tesla-a-carmaker-with-silicon-valley-spark |url-status=dead |access-date=March 13, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140914195549/http://www.businessweek.com/stories/2007-07-29/tesla-a-carmaker-with-silicon-valley-spark |archive-date=September 14, 2014}}</ref>. Teslanıń birinshi avtomobili — Roadster az sanda islep shıǵarıldı (2500-den kem) hám onıń bahası 100 000 dollardan joqarı edi. Keyingi modeller — Model S hám Model X arzanıraq, biraq ele de lyuks avtomobiller. Model 3 hám Model Y bunnan da arzan bolıp, kóbirek sanda satılatuǵın bazarǵa baǵdarlanǵan<ref>{{Cite news | url=https://www.forbes.com/sites/brookecrothers/2024/04/07/tesla-model-y-model-3-price-cuts-continue-feel-the-pain/ | title=Tesla Model Y And Model 3 Price Cuts Continue As Owners Feel The Pain | first=Brooke | last=Crothers | work=Forbes | date=April 7, 2024 | url-access=limited}}</ref><ref>{{Cite news |last=Vaughan |first=Adam |title=12 interesting things we learned from Tesla's Elon Musk this week |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2013/oct/25/things-learned-tesla-elon-musk-electric-car |date=October 25, 2013 |access-date=December 13, 2016 |archive-date=November 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126023450/https://www.theguardian.com/environment/2013/oct/25/things-learned-tesla-elon-musk-electric-car |url-status=live }}</ref>. Olar hár sherekte 100 000-nan aslam satıladı. Derlik barlıq basqa avtomobil islep shıǵarıwshılardan ayırmashılıǵı, Tesla jańa model jılın kútpey, óz avtomobilleriniń apparatlıq bólimlerin úziliksiz jańalap baradı<ref>{{Cite news |title=Tesla Introduced A Business Model The World Has Not Seen Before |url=https://cleantechnica.com/2020/08/29/tesla-introduced-a-business-model-the-world-has-not-seen-before/ |website=CleanTechnica |date=August 29, 2020 |access-date=September 1, 2020 |archive-date=January 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118080229/https://cleantechnica.com/2020/08/29/tesla-introduced-a-business-model-the-world-has-not-seen-before/ |url-status=live }}</ref>. Basqa avtomobil islep shıǵarıwshılardan ayırmashılıǵı, Tesla avtomobillerdi satıw ushın franshiza tiykarındaǵı dilerlerge súyenbeydi. Onıń ornına kompaniya avtomobillerdi óz veb-saytı hám ózine tiyisli dúkanlar tarmaǵı arqalı tikkeley satadı<ref>{{cite news|last=Read|first=Richard|title=GM Follows Tesla's Lead, Plans To Sell Directly To Online Shoppers|url=https://www.thecarconnection.com/news/1087492_gm-follows-teslas-lead-plans-to-sell-directly-to-online-shoppers|access-date=February 2, 2020|website=The Car Connection|language=en|archive-date=September 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924043030/https://www.thecarconnection.com/news/1087492_gm-follows-teslas-lead-plans-to-sell-directly-to-online-shoppers|url-status=live}}</ref><ref name="7Reasons">{{web deregi | sáne = 2016-jıl 19-yanvar | bet =7 Reasons Why Tesla Insists on Selling its Own Cars| url =https://fortune.com/2016/01/19/why-tesla-sells-directly/|website=Fortune| qaralǵan sáne = 2020-jıl 1-sentyabr | arxivsáne = 2020-jıl 8-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20201108115213/https://fortune.com/2016/01/19/why-tesla-sells-directly/|url-status=live}}</ref>. Franshiza dilerlik modeli keń tarqalǵannan berli kompaniya AQSH-ta avtomobillerdi tutınıwshılarǵa tikkeley satqan birinshi avtomobil islep shıǵarıwshı boldı<ref>{{cite news|last=O'Toole|first=James|date=July 2, 2013|title=Tesla direct-sales petition hits 100,000 signatures|publisher=CNN|url=https://money.cnn.com/2013/07/02/autos/tesla-petition/|access-date=August 3, 2020|archive-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021607/https://money.cnn.com/2013/07/02/autos/tesla-petition/|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201112021607/https://money.cnn.com/2013/07/02/autos/tesla-petition/|archivedate=November 12, 2020}}</ref><ref>{{Cite news|last=Shipley|first=Lou|date=February 28, 2020|title=How Tesla Sets Itself Apart|work=Harvard Business Review|url=https://hbr.org/2020/02/how-tesla-sets-itself-apart|issn=0017-8012|access-date=September 5, 2020|archive-date=December 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201224070209/https://hbr.org/2020/02/how-tesla-sets-itself-apart|url-status=live}}</ref>. Geypara yurisdikciyalar, ásirese AQSH-ta, avtomobil islep shıǵarıwshılarǵa avtomobillerdi tutınıwshılarǵa tikkeley satıwǵa tıyım saladı. Bunday aymaqlarda Teslanıń ''galereyalar'' dep atalatuǵın orınları bar. Kompaniyanıń aytıwınsha, olar «klientlerge ónimlerimiz haqqında maǵlıwmat beredi hám olardı xabardar etedi, biraq bunday orınlarda avtomobil satıw boyınsha ámeller ámelge asırılmaydı»<ref name="10K_2021">{{web deregi | bet =Annual report Form 10-K 2021 Tesla Inc. | url =https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1318605/000095017022000796/tsla-20211231.htm | baspaxana =US Securities and Exchange Commission | qaralǵan sáne = 2022-jıl 7-fevral | arxivsáne = 2022-jıl 17-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220217081012/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1318605/000095017022000796/tsla-20211231.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.chicagotribune.com/2013/06/20/car-buyers-get-hijacked/ |work=Chicago Tribune |first=Steve |last=Chapman |title=Car buyers get hijacked |date=June 20, 2013 |access-date=April 12, 2015 |archive-date=April 20, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420035811/http://articles.chicagotribune.com/2013-06-20/news/ct-oped-0620-chapman-20130620_1_tesla-motors-car-dealers-car-costs |url-status=live }}</ref>. Ulıwma alǵanda Tesla 35-ten aslam mámlekette 400-ge jaqın dúkan hám galereyaǵa iye<ref>{{web deregi | sáne = 2021-jıl 2-aprel | bet =Tesla Stores| url =https://www.tesla.com/en_EU/findus/list|website=Tesla| qaralǵan sáne = 2021-jıl 2-aprel | arxivsáne = 2021-jıl 10-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210410114330/https://www.tesla.com/en_EU/findus/list|url-status=live}}</ref>. Bul orınlar ádette basqa avtomobil dilerleriniń qasında emes<ref name=bypass>{{Cite news |last=Borchers |first=Callum |date=November 20, 2013 |title=Automaker Tesla looks to bypass car dealers |work=The Boston Globe |url=https://www.bostonglobe.com/business/2013/11/20/tesla-battles-auto-dealers-direct-sales-consumers/3f1xBFN21xH8QqQc3jijTP/story.html |url-access=limited |access-date=June 22, 2017 |archive-date=October 28, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028151135/https://www.bostonglobe.com/business/2013/11/20/tesla-battles-auto-dealers-direct-sales-consumers/3f1xBFN21xH8QqQc3jijTP/story.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news | url=https://insideevs.com/features/394452/tesla-transforming-car-dealership/ | title=Tesla Has Altered The Car Dealership Model for the Better | work=InsideEVs | date=January 23, 2020 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821183552/https://insideevs.com/features/394452/tesla-transforming-car-dealership/ | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news | url=https://money.cnn.com/2013/05/20/autos/telsa-car-dealers/ | title=Tesla's fight with America's car dealers | first=Peter | last=Valdes-Dapena | publisher=CNN | date=May 20, 2013 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821183550/https://money.cnn.com/2013/05/20/autos/telsa-car-dealers/ | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20210821183550/https://money.cnn.com/2013/05/20/autos/telsa-car-dealers/ | archivedate=August 21, 2021 }}</ref>, al sawda rayonlarında, sawda orayları ishinde yamasa adamlar kóp júretuǵın basqa orınlarda jaylasadı<ref name="7Reasons" />. Analitikler Tesla kompaniyasın vertikal integraciyalanǵan kompaniya dep táriyipleydi, sebebi ol batareyalar, dvigateller hám programmalıq támiynat sıyaqlı kóplegen komponentlerdi óz ishinde islep shıǵadı<ref name="gs2016-02-26">{{cite news|last=Lambert|first=Fred|date=February 26, 2016|title=Tesla is now ~80% vertically integrated, says Goldman Sachs after a Tesla Factory visit|website=Electrek|url=http://electrek.co/2016/02/26/tesla-vertically-integrated/|access-date=March 31, 2016|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201130705/https://electrek.co/2016/02/26/tesla-vertically-integrated/|url-status=live}}</ref>. Vertikal integraciya ámeliyatı avtomobil sanaatında siyrek ushırasadı. Bul tarawda kompaniyalar ádette komponentlerdiń 80%-in jetkerip beriwshilerge ''autsorsingke'' beredi hám dvigatel islep shıǵarıwǵa hám aqırǵı jıynawǵa itibar qaratadı<ref>{{web deregi |last1=McAssey|first1=Pat| sáne = 2016-jıl 13-oktyabr | bet =Volkswagen CEO 'Annoyed Beyond Measure' That DHL Made Electric Van| url =http://nesnfuel.com/2016/10/13/volkswagen-ceo-annoyed-beyond-measure-that-dhl-made-electric-van/| qaralǵan sáne = 2016-jıl 20-oktyabr |work=NESN Fuel| arxivsáne = 2020-jıl 9-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20200809020608/https://nesn.com/nesn-fuel/|url-status=dead}}</ref><ref>{{web deregi | bet =Alternative Fuels Data Center: Developing Infrastructure to Charge Plug-In Electric Vehicles| url =http://www.afdc.energy.gov/fuels/electricity_infrastructure.html| qaralǵan sáne = 2016-jıl 10-aprel |website=afdc.energy.gov| baspaxana =United States Department of Energy| arxivsáne = 2021-jıl 22-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210122200700/https://afdc.energy.gov/fuels/electricity_infrastructure.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Stringham |first1=Edward Peter |last2=Miller |first2=Jennifer Kelly |last3=Clark |first3=J.R. |title=Overcoming Barriers to Entry in an Established Industry: Tesla Motors |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1525/cmr.2015.57.4.85 |journal=California Management Review |year=2015 |language=en |volume=57 |issue=4 |pages=85–103 |doi=10.1525/cmr.2015.57.4.85 |s2cid=155655599 |issn=0008-1256 |access-date=April 16, 2022 |archive-date=June 6, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220606103701/https://journals.sagepub.com/doi/10.1525/cmr.2015.57.4.85 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref>. Tesla ádette básekilesiwshilerine óz texnologiyasın licenziya tiykarında paydalanıwǵa ruqsat beredi. Kompaniyanıń aytıwınsha, ol básekilesiwshilerine dúnyada turaqlı energiyanıń qollanılıwın tezletiwge járdem bergisi keledi<ref>{{web deregi | familiya =Korzeniewski| at =Jeremy| sáne = 2020-jıl 29-iyul | bet =Elon Musk: Tesla would share batteries, technology with competitors| url =https://www.autoblog.com/2020/07/29/tesla-supplying-batteries-tech-competitors/| qaralǵan sáne = 2020-jıl 11-oktyabr |website=Autoblog| til =en| arxivsáne = 2021-jıl 14-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210114140552/https://www.autoblog.com/2020/07/29/tesla-supplying-batteries-tech-competitors/|url-status=live}}</ref>. Licenziya kelisimlerinde licenziya alıwshı Tesla kompaniyasına qarsı patent boyınsha sud talapların bermew yamasa onıń dizaynların tikkeley kóshirmew minnetlemesin alatuǵın shártler bar<ref>{{cite news |url=https://venturebeat.com/2014/06/14/heres-what-teslas-good-faith-patent-stance-actually-means/ |title=Here's what Tesla's 'good faith' patent stance actually means |first=Eric |last=Blattberg |date=June 14, 2014 |work=VentureBeat |access-date=April 12, 2015 |archive-date=December 1, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201130003/https://venturebeat.com/2014/06/14/heres-what-teslas-good-faith-patent-stance-actually-means/ |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201201130003/https://venturebeat.com/2014/06/14/heres-what-teslas-good-faith-patent-stance-actually-means/ |archivedate=December 1, 2020 }}</ref>. Óz texnologiyasınıń tikkeley kóshiriliwiniń aldın alıw ushın Tesla tovar belgileri hám kommerciyalıq sırlar sıyaqlı basqa intellektual múlkin ózi qadaǵalaydı<ref>{{web deregi | url =https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-06-12/why-elon-musk-just-opened-teslas-patents-to-his-biggest-rivals | bet =Why Elon Musk Just Opened Tesla's Patents to His Biggest Rivals | at =Ashlee | familiya =Vance | work=Bloomberg News | sáne = 2014-jıl 13-iyun }}</ref>. 2024-jılı 15-aprelde Tesla Tata Electronics kompaniyası menen yarımótkizgish chiplerin jetkerip beriw boyınsha kelisim dúzdi. Bul Teslanıń Hindstan avtomobil bazarına keńeyiwindegi áhmiyetli qádem boldı<ref>{{web deregi | url =https://www.business-standard.com/companies/news/tesla-inks-semiconductor-deal-with-tata-electronics-for-global-operations-124041500087_1.html/ | bet =Tesla inks semiconductor deal with Tata electronics for global operations | at =Jeff John | familiya =Roberts | sáne = 2024-jıl 15-aprel | baspaxana =Business Standard | qaralǵan sáne = 2024-jıl 15-aprel | arxivsáne = 2024-jıl 15-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240415040331/https://www.business-standard.com/companies/news/tesla-inks-semiconductor-deal-with-tata-electronics-for-global-operations-124041500087_1.html |url-status=dead }}</ref>. 2024-jılı 2-mayda Tesla jańa islep shıǵarıw usılı — keyingi áwlad gigaquyıw (gigacasting) jobasınan bas tartqanın járiyaladı. Dáslep óndiriste tolıǵı menen ózgeris jasawdı hám qárejetlerdi azaytıwdı maqset etken Tesla endi avtomobillerdiń astıńǵı bólimlerin úsh bólekten quyıwdıń ámeliyatta tekserilgen usılın tańladı. Bul strategiyalıq ózgeris kompaniyanıń ózi júretuǵın avtomobillerge itibar qaratıwın hám bazardaǵı qıyınshılıqlarǵa beyimlesiwin kórsetedi<ref>{{web deregi | sáne = 2024-jıl 2-may | bet =Exclusive: Tesla retreats from next-generation 'gigacasting' manufacturing process | url =https://www.reuters.com/business/autos-transportation/tesla-retreats-next-generation-gigacasting-manufacturing-process-2024-05-01/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 2-may |website=Reuters | til =en-US}}</ref>. == Texnologiya == Tesla joqarı dárejede vertikal integraciyalanǵan hám batareyalar, dvigateller hám programmalıq támiynat sıyaqlı kóplegen komponentlerdi óz ishinde islep shıǵadı<ref name="gs2016-02-26" />. === Batareyalar === [[Fayl:Tesla chassis, Sydney - Martin Place, 2017 (01).jpg|thumb|Model S hám Model X avtomobillerinde qollanılatuǵın Tesla shassisi, batareya kórinip tur]] [[Fayl:Tesla 4680 2170 18650 batteries.svg|thumb|Teslanıń úsh cilindr formalı batareya elementleriniń forma faktorların salıstırıw]] 2023-jılǵı jaǵday boyınsha, Tesla batareya elementleriniń tórt túrli forma faktorın qollanadı: 18650, 2170, 4680 hám prizmatik<ref name="Kane 2022" /><ref>{{web deregi | bet =Tesla Now Has Multiple Battery Options: Which One Should You Choose? | url =https://insideevs.com/news/575956/tesla-battery-chemistries-explained/ | qaralǵan sáne = 2023-jıl 20-iyun |website=InsideEVs | til =en | arxivsáne = 2023-jıl 20-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230620013539/https://insideevs.com/news/575956/tesla-battery-chemistries-explained/ |url-status=live }}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Merano | at =Maria | sáne = 2021-jıl 11-oktyabr | bet =Tesla Model S Plaid battery pack shows that 18650 cell innovations are not over yet | url =https://www.teslarati.com/tesla-model-s-plaid-battery-swan-song/ | qaralǵan sáne = 2023-jıl 20-iyun |website=TESLARATI | til =en-US | arxivsáne = 2023-jıl 20-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230620013543/https://www.teslarati.com/tesla-model-s-plaid-battery-swan-song/ |url-status=live }}</ref>. Tesla bul batareyalardı úsh jetkerip beriwshiden satıp aladı: CATL, LG Energy Solution hám Panasonic. Panasonic óziniń batareya óndirisiniń bir bólegin Teslanıń Gigafactory Nevada zavodınıń ishinde jaylastırǵan. Házirgi waqıtta Tesla óz batareyaların islep shıǵarıw quwatın da keńeytpekte. Tesla batareyaları salon ishindegi orındı únemlew ushın avtomobil polınıń astında jaylasqan. Tesla batareyanı jol shıǵındılarınan yamasa avtomobil apatlarınan qorǵaw ushın alyuminiy hám titannan islengen kóp bólekli qorǵaw sistemasın qollanadı<ref name="model-s-titanium">{{web deregi | familiya =Prince | at =Max | sáne = 2014-jıl 28-mart | bet =Meet the up-armored, titanium-shielded Tesla Model S | url =https://www.roadandtrack.com/go/news/tesla-model-s-titanium-underbody-shield | qaralǵan sáne = 2020-jıl 6-oktyabr |website=Road & Track | til =en-US | arxivsáne = 2021-jıl 5-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210105192234/https://www.roadandtrack.com/new-cars/news/a7483/tesla-model-s-titanium-underbody-shield/ |url-status=live }}</ref>. BloombergNEF biznes-analitika kompaniyası 2021-jılı Tesla batareya blokınıń ózine túser bahasın kilovatt-saatına (kVt·s) 112 dollar dep bahaladı, al tarawdaǵı ortasha kórsetkish kVt·s ushın 132 dollar edi<ref>{{cite news |last=Lee |first=Timothy |date=December 13, 2021 |title=Why battery costs have plunged 89 percent since 2010 |url=https://fullstackeconomics.com/untitled-2/ |access-date=January 30, 2022 |website=Full Stack Economics |language=en |quote=Tesla hasn't shared its exact battery costs with BloombergNEF, but the group estimates Tesla spends $112 per kWh – 15 percent below the industry average of $132. |archive-date=January 30, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220130153727/https://fullstackeconomics.com/untitled-2/ |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220130153727/https://fullstackeconomics.com/untitled-2/ |archivedate=January 30, 2022 }}</ref>. ==== 18650 ==== Tesla cilindr formalı litiy-ion batareya elementlerin qollanǵan birinshi avtomobil islep shıǵarıwshı boldı. Birinshi áwlad Roadster avtomobilin dúzgende, kompaniya basqa tutınıw elektronikasında burınnan qollanılıp kiyatırǵan, satıwda tayar bar 18650 túrindegi (diametri 18&nbsp;mm, biyikligi 65&nbsp;mm) cilindr formalı batareyalardı qollandı. Bul elementler injenerlik jaqtan qıyınshılıq tuwdırdı, sebebi olardıń hárbiriniń sıyımlılıǵı salıstırmalı túrde tómen edi, sonlıqtan bir batareya blokına mıńlaǵan elementti biriktiriw kerek boldı. Elektr hám jıllılıqtı basqarıw da qıyın másele boldı: bunıń ushın suyıqlıq penen salqınlatıw hám qızǵanda kóbiyetuǵın (intumescent) órtke qarsı ximiyalıq zat kerek boldı<ref name="gcr2013-06">{{cite news |last=Fisher |first=Thomas |date=June 11, 2013 |title=What Goes into A Tesla Model S Battery – And What It May Cost |website=Green Car Reports |url=http://www.greencarreports.com/news/1084682_what-goes-into-a-tesla-model-s-battery--and-what-it-may-cost |url-status=dead |access-date=February 11, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503210702/https://www.greencarreports.com/news/1084682_what-goes-into-a-tesla-model-s-battery--and-what-it-may-cost |archive-date=May 3, 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190503210702/https://www.greencarreports.com/news/1084682_what-goes-into-a-tesla-model-s-battery--and-what-it-may-cost |archivedate=May 3, 2019}}</ref>. Degen menen, bul sheshim ámeliy bolıp shıqtı, sebebi elementlerdi turaqlı sapada kóp kólemde islep shıǵara alatuǵın jetilisken óndiris procesi burınnan bar edi. 18650 túrindegi elementler eń eski texnologiya bolsa da, olar Model S hám Model X avtomobillerinde qollanıladı. Tesla nikel-kobalt-alyuminiy (NCA) katod ximiyasına iye bul batareyalardı Panasonic kompaniyasınıń Yaponiyadaǵı zavodlarınan aladı<ref name="Kane 2022">{{web deregi | familiya =Kane | at =Mark | sáne = 2022-jıl 23-may | bet =What Batteries Are Tesla Using In Its Electric Cars? | url =https://insideevs.com/news/587455/batteries-tesla-using-electric-cars/ | qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-avgust |website=InsideEVs | til =en | arxivsáne = 2023-jıl 3-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230803204018/https://insideevs.com/news/587455/batteries-tesla-using-electric-cars/ |url-status=live }}</ref>. ==== 2170 ==== Keyingi qollanılǵan batareya túri 2170 túrindegi (diametri 21&nbsp;mm, biyikligi 70&nbsp;mm) cilindr formalı element boldı. Úlkenirek ólshem elektr avtomobilleri ushın optimallastırıldı: bul hárbir elementtiń sıyımlılıǵın arttırıwǵa hám bir batareya blokındaǵı elementler sanın azaytıwǵa múmkinshilik berdi. 2170 elementi Model 3 hám Model Y avtomobilleri ushın engizildi<ref name="Kane 2022" />. Tesla Fremont zavodında jıynalatuǵın avtomobiller ushın kompaniya nikel-kobalt-alyuminiy katod ximiyasına iye 2170 túrindegi batareyalardı Panasonic kompaniyasınıń Gigafactory Nevada zavodındaǵı óndiris liniyasınan aladı<ref>{{web deregi | bet =Panasonic to expand battery capacity at Tesla Gigafactory| url =https://techcrunch.com/2020/09/08/panasonic-to-expand-battery-capacity-at-tesla-gigafactory/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 7-aprel |website=TechCrunch| sáne = 2020-jıl 8-sentyabr | til =en-US}}</ref>. 2021-jılı yanvar ayında Panasonic ol jerde jılına 39 GVt·s batareya elementlerin islep shıǵarıw quwatına iye edi<ref>{{cite news |last1=Gurskiy |first1=Denis |title=Tesla Factory: Stats, Production, History, and Delivery Numbers by Gigafactory |url=https://evbite.com/tesla-factory-stats-production-history-and-delivery-numbers-by-gigafactory/ |access-date=February 1, 2021 |work=EVBite |date=January 27, 2021 |archive-date=January 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127153104/https://evbite.com/tesla-factory-stats-production-history-and-delivery-numbers-by-gigafactory/ |url-status=live }}</ref>. Tesla Energy de óziniń Powerwall úy energiya saqlaw óniminde 2170 elementlerin qollanadı. Gigafactory Shanghai hám Gigafactory Berlin zavodlarında jıynalatuǵın avtomobiller ushın nikel-kobalt-marganec (NMC) katod ximiyasına iye batareyalar LG Energy Solution kompaniyasınıń Qıtaydaǵı zavodlarınan alınadı<ref name="Kane 2022" />. ==== 4680 ==== Teslanıń eń sońǵı cilindr formalı element dizaynı — 2021-jılı engizilgen 4680 túrindegi (diametri 46&nbsp;mm, biyikligi 80&nbsp;mm) element. Bul batareyanı Tesla óz ishinde islep shıqtı. Ol fizikalıq jaqtan 2170 túrine qaraǵanda 5 ese úlken, bul jáne de hárbir elementtiń sıyımlılıǵın arttırıwǵa hám bir batareya blokındaǵı elementler sanın azaytıwǵa múmkinshilik beredi<ref>{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=January 19, 2021 |title=First look at Tesla's new structural battery pack that will power its future electric cars |url=https://electrek.co/2021/01/19/tesla-structural-battery-pack-first-picture/ |access-date=June 14, 2023 |website=Electrek |language=en-US |archive-date=June 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603102219/https://electrek.co/2021/01/19/tesla-structural-battery-pack-first-picture/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last=Hawkins |first=Andrew J. |date=September 22, 2020 |title=Tesla announces "tabless" battery cells that will improve range of its electric cars |work=The Verge |url=https://www.theverge.com/2020/9/22/21449238/tesla-electric-car-battery-tabless-cells-day-elon-musk |access-date=September 23, 2020 |archive-date=January 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118165249/https://www.theverge.com/2020/9/22/21449238/tesla-electric-car-battery-tabless-cells-day-elon-musk |url-status=live }}</ref>. Batareyada elektr qarsılıǵın tómenletiw, qarsılıq sebepli qızıwdı azaytıw, joqarı tok beriw qábiletin jaqsılaw hám itimal tezirek zaryadlaw ushın «tabsız» (tabless) dizayn qollanılǵan<ref>{{web deregi | familiya = | sáne = 2023-jıl 29-avgust | bet =Tesla 4680 Performance Analysis with Lab Data | url =https://www.aboutenergy.io/post/tesla-4680-battery-cell-performance-analysis | qaralǵan sáne = 2026-jıl 20-avgust |website=About:Energy | til =en}}</ref>. Batareyada nikel-marganec-kobalt-alyuminiy (NCMA) ximiyası qollanıladı<ref name=":6" />. Batareya Gigafactory Texas zavodında islep shıǵarıladı<ref>{{web deregi | sáne = 2026-jıl 22-iyul | bet =Tesla Form 8-K — July 22, 2026, Q2 2026 Update | url =https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1318605/000162828026049213/exhibit991.htm | qaralǵan sáne = 2026-jıl 20-avgust |website=www.sec.gov |quote=Battery Cell Manufacturing: Texas: 4680 >40 GWh}}</ref>. 4680 elementleri Gigafactory Texas zavodında jıynalatuǵın Cybercab, Cybertruck hám Model Y avtomobillerinde<ref name="Kane 2022" /><ref>{{web deregi | familiya =Loh | at =Edward | sáne = 2026-jıl 4-sentyabr | bet =Tesla Cybercab First Look: No Steering Wheel! No Brake Pedal! No Problem? | url =https://www.motortrend.com/news/tesla-cybercab-first-look-no-steering-wheel-no-brake-pedal-no-problem | qaralǵan sáne = 2026-jıl 8-sentyabr |website=MotorTrend | til =en}}</ref>, sonday-aq Gigafactory Nevada zavodında jıynalatuǵın Semi júk mashinasında qollanıladı<ref name=":6">{{web deregi | familiya =Akhtar | at =Riz | sáne = 2026-jıl 9-may | bet =Tesla Semi electric truck features massive 822 kWh battery pack and 800 km of range | url =https://thedriven.io/2026/05/09/tesla-semi-electric-truck-features-massive-822-kwh-battery-pack-and-800-km-of-range/ | qaralǵan sáne = 2026-jıl 20-avgust |website=The Driven IO | til =en-AU}}</ref>. ==== Prizmatik ==== Sonday-aq Tesla kóplegen baslanǵısh dárejeli Model 3 hám Model Y avtomobillerinde prizmatik (tuwrı múyeshli) elementlerdi qollanadı<ref name="Kane 2022" />. Prizmatik elementler — litiy-temir-fosfat batareyası (LFP yamasa LiFePO₄). Bul energiya tıǵızlıǵı tómenirek túr, biraq onıń quramında nikel yamasa kobalt joq, sonlıqtan onı islep shıǵarıw arzanıraq<ref>{{web deregi | familiya =Sanderson| at =Henry| sáne = 2020-jıl 19-fevral | bet =Tesla's choice of cheaper lithium batteries hits cobalt miners| url =https://www.ft.com/content/7264bdda-5310-11ea-90ad-25e377c0ee1f| arxivurl =https://ghostarchive.org/archive/20221211231233/https://www.ft.com/content/7264bdda-5310-11ea-90ad-25e377c0ee1f| arxivsáne = 2022-jıl 11-dekabr |url-access=subscription|url-status=live|website=Financial Times| qaralǵan sáne = 2020-jıl 6-may }}</ref>. Tesla bul batareyalardı CATL kompaniyasınıń Qıtaydaǵı zavodlarınan aladı. 2022-jıl aprel ayındaǵı jaǵday boyınsha, Tesla islep shıǵarǵan avtomobillerdiń derlik yarımında prizmatik elementler qollanılǵan<ref>{{cite news |date=April 22, 2022 |first=Fred |last=Lambert |title=Tesla is already using cobalt-free LFP batteries in half of its new cars produced |url=https://electrek.co/2022/04/22/tesla-using-cobalt-free-lfp-batteries-in-half-new-cars-produced/ |website=Electrek |access-date=November 12, 2022 |archive-date=November 12, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112003108/https://electrek.co/2022/04/22/tesla-using-cobalt-free-lfp-batteries-in-half-new-cars-produced/ |url-status=live }}</ref>. Tesla Energy de óziniń elektr tarmaǵı kólemindegi Megapack energiya saqlaw óniminde prizmatik elementlerdi qollanadı<ref>{{web deregi | familiya =Hanley | at =Steve | sáne = 2021-jıl 11-may | bet =Tesla Transitions To LFP Battery Cells For Megapack Installations | url =https://cleantechnica.com/2021/05/11/tesla-transitions-to-lfp-battery-cells-for-megapack-installations/ | qaralǵan sáne = 2023-jıl 18-avgust |website=CleanTechnica | til =en-US | arxivsáne = 2023-jıl 18-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230818053632/https://cleantechnica.com/2021/05/11/tesla-transitions-to-lfp-battery-cells-for-megapack-installations/ |url-status=live }}</ref>. ==== Izertlewler ==== Tesla litiy-ion batareyaların izertlewge investiciya saladı. 2016-jılı kompaniya Kanadanıń Jańa Shotlandiya provinciyasındaǵı Dalxauzi universitetinde jetekshi izertlewshi Djeff Dan menen 5 jıllıq batareyalardı izertlew hám islep shıǵıw boyınsha sheriklik ornattı<ref>{{Cite news | url=https://www.dal.ca/news/2021/01/19/advanced-battery-scientists-join-exclusive-tesla-partnership-at-.html | title=Advanced Battery Scientists Join Excludive Tesla Partnership at DAL in Research Chair Roles | first=Caitlyn | last=MacQueen | work=Dalhousie University | date=January 19, 2021 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821182257/https://www.dal.ca/news/2021/01/19/advanced-battery-scientists-join-exclusive-tesla-partnership-at-.html | url-status=live }}; {{Cite press release | url=https://www.dal.ca/news/media/media-releases/2015/06/17/tesla_motors_sign_first_canadian_university_research_agreement_with_dalhousie_university.html | title=Tesla Motors signs first Canadian university research agreement with Dalhousie University | publisher=Dalhousie University | date=June 17, 2015 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821182256/https://www.dal.ca/news/media/media-releases/2015/06/17/tesla_motors_sign_first_canadian_university_research_agreement_with_dalhousie_university.html | url-status=live }}; {{Cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-autos-tesla-batteries-laboratory/how-tesla-tapped-a-tiny-canadian-lab-for-battery-breakthroughs-idUSKBN22Q1WK | title=How Tesla tapped a tiny Canadian lab for battery breakthroughs | first1=Norihiko | last1=Shirouzu | first2=Paul | last2=Lienert | work=Reuters | date=May 14, 2020 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821182255/https://www.reuters.com/article/us-autos-tesla-batteries-laboratory/how-tesla-tapped-a-tiny-canadian-lab-for-battery-breakthroughs-idUSKBN22Q1WK | url-status=live }}</ref>. Tesla Maxwell Technologies kompaniyasın 200 million dollardan aslamǵa satıp aldı<ref>{{Cite news | url=https://electrek.co/2020/01/21/tesla-acquisition-maxwell-big-impact-battery-elon-musk/ | title=Elon Musk: Tesla acquisition of Maxwell is going to have a very big impact on batteries | first=Fred | last=Lambert | work=Electrek | date=January 21, 2020 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=May 23, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210523051630/https://electrek.co/2020/01/21/tesla-acquisition-maxwell-big-impact-battery-elon-musk/ | url-status=live }}</ref> hám onı 2021-jılı sattı<ref>{{Cite news | url=https://electrek.co/2021/07/21/tesla-tsla-sells-back-maxwell-technology-ultracapacitor-business-to-former-executives/ | title=Tesla (TSLA) sells back Maxwell Technology's ultracapacitor business to former executives | first=Fred | last=Lambert | work=Electrek | date=July 21, 2021 | access-date=August 21, 2021 | archive-date=August 21, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210821202834/https://electrek.co/2021/07/21/tesla-tsla-sells-back-maxwell-technology-ultracapacitor-business-to-former-executives/ | url-status=live }}</ref>. Sonday-aq ol Hibar Systems kompaniyasın satıp aldı<ref>{{Cite news | url=https://cleantechnica.com/2019/10/06/tesla-adds-hibar-systems-to-its-list-of-acquisitions/ | title=Tesla Adds Hibar Systems To Its List Of Acquisitions | website=CleanTechnica | date=October 6, 2019 | access-date=February 9, 2020 | archive-date=November 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201120044143/https://cleantechnica.com/2019/10/06/tesla-adds-hibar-systems-to-its-list-of-acquisitions/ | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.cnbc.com/2019/10/07/tesla-reportedly-bought-a-company-for-high-speed-battery-manufacturing.html |title=Tesla reportedly bought a company that specializes in high-speed battery manufacturing |last=Palmer |first=Annie |publisher=CNBC |date=October 7, 2019 |access-date=February 9, 2020 |archive-date=September 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930200815/https://www.cnbc.com/2019/10/07/tesla-reportedly-bought-a-company-for-high-speed-battery-manufacturing.html |url-status=live }}</ref>. Tesla kishi kanadalı batareya kompaniyası Springpower International kompaniyasınan batareya islep shıǵarıw boyınsha bir neshe patent arzasın satıp aldı<ref>{{Cite news |date=May 4, 2021 |title=Tesla taps tiny startup's tech to build cheaper, cleaner batteries |website=TechCrunch |url=https://techcrunch.com/2021/05/04/tesla-taps-tiny-startups-tech-to-build-cheaper-cleaner-batteries/ |access-date=August 21, 2021 |archive-date=August 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821183046/https://techcrunch.com/2021/05/04/tesla-taps-tiny-startups-tech-to-build-cheaper-cleaner-batteries/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Bonifacic |first=Igor |date=May 4, 2021 |title=Tesla may have paid $3 to buy patents for making cleaner EV batteries |work=Engadget |url=https://www.engadget.com/tesla-springpower-international-patents-190100400.html |access-date=August 21, 2021 |archive-date=August 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821191754/https://www.engadget.com/tesla-springpower-international-patents-190100400.html |url-status=live }}</ref>. ==== Litiydi tazalaw ==== 2023-jılı Tesla AQSHtıń Texas shtatındaǵı Robstaun qalasınıń qasında 375 million dollarlıq litiydi tazalaw zavodınıń qurılısın basladı<ref name="Lithium refining 2025">{{web deregi | familiya =Rogers | at =Chase | bet =Abbott, Musk share stage for Tesla lithium refinery groundbreaking in South Texas | url =https://www.caller.com/story/news/local/2023/05/08/abbott-musk-attend-tesla-lithium-refinery-groundbreaking-in-south-texas/70194611007/ | sáne = 2023-jıl 8-may | qaralǵan sáne = 2025-jıl 30-yanvar |website=Corpus Christi Caller-Times | til =en-US}}</ref>. Zavodtıń texnologiyalıq procesi litiydi qayta islewde kúkirt kislotasın qollanıwdı joq etedi, nátiyjede oǵan baylanıslı natriy sulfatı shıǵındısı da payda bolmaydı<ref name="Lithium refining 2025" />. Jergilikli turǵınlar zavodtıń suw tutınıwı boyınsha táshwish bildirdi: dáslepki bahalawlar boyınsha ádettegi jumıs rejiminde kúnine {{convert|400000|USgal}} suw qollanıladı, al eń joqarı tutınıw kúnine {{convert|8000000|USgal}} jetiwi múmkin<ref>{{web deregi | familiya =Carlson | at =Kara | sáne =2025-jıl 7-yanvar | bet =Musk's Massive Tesla Lithium Plant Hunts for Water in Drought-Hit Texas | url =https://financialpost.com/pmn/business-pmn/musks-massive-tesla-lithium-plant-hunts-for-water-in-drought-hit-texas | qaralǵan sáne =2025-jıl 30-yanvar | website =Financial Post | arxivurl =https://web.archive.org/web/20250905225352/https://financialpost.com/pmn/business-pmn/musks-massive-tesla-lithium-plant-hunts-for-water-in-drought-hit-texas | arxivsáne =2025-09-05}}</ref>. === <span class="anchor" id="Software upgrades"></span>Programmalıq támiynat === Tesla avtomobillerge jańa funkciyalar qosıw yamasa máselelerdi dúzetiw ushın «hawa arqalı» (over-the-air, OTA) jańalanıwlardı qollanadı<ref>{{cite news |last1=Lambert |first1=Fred |date=July 19, 2017 |title=Tesla's over-the-air software updates make other vehicles 'highly vulnerable to obsolescence', says analyst |work=Electrek |url=https://electrek.co/2017/07/19/tesla-software-updates-vs-auto-industry/ |access-date=December 18, 2020 |archive-date=November 9, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109023738/https://electrek.co/2017/07/19/tesla-software-updates-vs-auto-industry/ |url-status=live }}</ref>. Bul bir neshe qúdiretli bort kompyuterleri arasındaǵı tıǵız integraciya arqalı múmkin boladı. Al burın avtomobil islep shıǵarıwshılar texnologiyanı basqasha qollanǵan: olar hárbir kishi sistema ushın satıwda tayar bar elektron komponentlerdi satıp alǵan, al bul komponentler ádette programmalıq dárejede óz-ara baylanısa almaǵan<ref>{{web deregi | familiya =Lambert | at =Fred | sáne = 2023-jıl 3-oktyabr | bet =Tesla just made your car safer after a crash through a software update | url =https://electrek.co/2023/10/03/tesla-made-car-safer-after-crash-through-software-update/ | qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-oktyabr |website=Electrek | til =en-US | arxivsáne = 2023-jıl 3-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20231003191544/https://electrek.co/2023/10/03/tesla-made-car-safer-after-crash-through-software-update/ |url-status=live }}</ref>. Bul sistema Teslaǵa klientlerdiń qaysı funkciyalardan paydalana alatuǵının qadaǵalawǵa da múmkinshilik berdi. Mısalı, jıynawdı ańsatlastırıw ushın barlıq Model 3 avtomobilleri artqı orınlıqlardı jılıtıw funkciyası menen islep shıǵarıldı, biraq onı tek premium salondı satıp alǵan klientler qosa alatuǵın edi. Degen menen, Tesla premium salon ushın tólemegen klientlerge de artqı orınlıqlardı jılıtıw funkciyasın satıp alıw múmkinshiligin berdi<ref>{{web deregi | familiya =Lambert | at =Fred | sáne = 2020-jıl 15-fevral | bet =Tesla starts selling rear-heated seats on Model 3 SR and SR Plus as $300 OTA upgrade | url =https://electrek.co/2020/02/15/tesla-rear-heated-seats-model-3-ota-upgrades/ | qaralǵan sáne = 2020-jıl 1-sentyabr |website=Electrek | til =en | arxivsáne = 2020-jıl 22-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20201222144719/https://electrek.co/2020/02/15/tesla-rear-heated-seats-model-3-ota-upgrades/ |url-status=live }}</ref>. Tesla Enhanced Autopilot hám Full Self-Driving funkciyaları ushın da usınday programmalıq qulıplawdı qollanadı, biraq barlıq avtomobiller bul funkciyalardı iske qosıw ushın kerekli kompyuterler hám kameralar menen úskenelengen<ref>{{web deregi | familiya =Baldwin | at =Roberto | sáne = 2020-jıl 22-iyun | bet =Musk Announces Tesla Basic Autopilot Deal | url =https://www.caranddriver.com/news/a32935630/musk-tesla-autopilot-upgrade-deal-june/ | qaralǵan sáne = 2020-jıl 26-avgust |website=Car and Driver | til =en-US | arxivsáne = 2020-jıl 23-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20201023114841/https://www.caranddriver.com/news/a32935630/musk-tesla-autopilot-upgrade-deal-june/ |url-status=live }}</ref>. === Dvigateller === Tesla eki túrli elektr dvigatelin islep shıǵaradı: induksiyalıq dvigatel hám sinxron reaktiv dvigatel (SynRM) qásiyetlerine iye ishki turaqlı magnitli (IPM) dvigatel. Eski dizayn — mıs rotorlı (ol Tesla logotibine ilham bergen) úsh fazalı tórt polyuslı ózgermeli tok induksiyalıq dvigateli (onı asinxron dvigatel dep te ataydı)<ref>{{cite news |date=May 30, 2016 |title=Tesla's 3-Phase 4-Pole AC Induction Motor – Why Nikola Tesla's 19th Century Induction Motor Is The Ideal Choice for the 21st Century Electric Car |work=CleanTechnica |url=https://cleantechnica.com/2016/05/30/nikola-teslas-19th-century-induction-motor-ideal-choice-21st-century-electric-car/ |access-date=January 26, 2021 |archive-date=January 30, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130224642/https://cleantechnica.com/2016/05/30/nikola-teslas-19th-century-induction-motor-ideal-choice-21st-century-electric-car/ |url-status=live }}</ref>. Bul dvigateller aylanıw momentin payda etiw ushın ózgermeli magnit maydanı arqalı elektromagnit induksiyasın qollanadı. Induksiyalıq dvigateller Model S hám Model X avtomobillerinde artqı dvigatel, Model 3 hám Model Y avtomobillerinde aldıńǵı dvigatel retinde qollanıladı, sonday-aq birinshi áwlad Roadster avtomobilinde qollanılǵan. 2017-jılı Model 3 avtomobili shıqqannan berli Tesla IPM-SynRM dvigatellerin de islep shıǵarıp kiyatır. Bul dvigatellerde temir rotor qollanıladı: metalda oyıqlar kesilip, magnitler ishki ózekke ornatıladı. IPM dvigateli retinde ol jaqsı baslanǵısh aylanıw momentin payda etedi, biraq joqarı tezliklerde keri elektr qozǵawshı kúshler sebepli onıń ónimliligi tómenleydi. Joqarı tezlikte islew ushın Tesla injenerleri temirdiń magnit qarsılıǵı qásiyetinen paydalandı: eger ózekte kanallar kesilse, bul qásiyet onıń stator magnit maydanı menen sinxron aylanıwına múmkinshilik beredi. Bul kanallar turaqlı magnitlerdi ornatıw ushın da ideal ishki orın bolıp shıqtı<ref>{{Cite news |title=Tesla Model 3's IPM-SynRM electric motor explained |url=https://uk.motor1.com/news/462107/video-tesla-model-3-electric-motor-explained/ |access-date=July 9, 2024 |work=Motor1 |language=en-gb}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Gaddam | at =Yogeshwari S. | sáne = 2021-jıl 8-yanvar | bet =Tesla Model 3's IPM-SynRM electric motor | url =https://www.lesics.com/tesla-model-3_s-ipm-synrm-electric-motor.html | qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-iyul |website=Lesics}}</ref>. Házirgi waqıtta IPM-SynRM dvigateli Model 3 hám Model Y avtomobillerinde artqı dvigatel, Model S hám Model X avtomobilleriniń 2019-jıldan keyingi versiyalarında aldıńǵı dvigatel retinde qollanıladı, sonday-aq onıń Tesla Semi júk mashinasında qollanılıwı kútilmekte<ref>{{cite news |url=https://arstechnica.com/cars/2019/04/motor-technology-from-model-3-helps-tesla-boost-model-s-range-10/ |title=Motor technology from Model 3 helps Tesla boost Model S range 10% |website=ArsTechnica |date=April 24, 2019 |access-date=November 3, 2019 |archive-date=January 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121072656/https://arstechnica.com/cars/2019/04/motor-technology-from-model-3-helps-tesla-boost-model-s-range-10/ |url-status=live }}</ref>. === <span class="anchor" id="NACS"></span>Arqa Amerika zaryadlaw standartı === {{main|Arqa Amerika zaryadlaw standartı}} Arqa Amerika zaryadlaw standartı (North American Charging Standard, NACS) — Tesla islep shıqqan elektr avtomobillerin zaryadlaw konnektorı sisteması. Ol 2012-jıldan berli Arqa Amerika bazarına arnalǵan barlıq Tesla avtomobillerinde qollanılmaqta, al 2022-jılı basqa islep shıǵarıwshılardıń qollanıwı ushın ashıldı. Sonnan berli derlik barlıq basqa avtomobil islep shıǵarıwshılar 2025-jıldan baslap Arqa Amerikada satılatuǵın elektr avtomobilleri NACS zaryadlaw portı menen úskenelenetuǵının járiyaladı. Elektr avtomobillerin zaryadlaw tarmaqlarınıń bir neshe operatorı hám úskene islep shıǵarıwshılar da NACS konnektorların qosıw jobaların járiyaladı<ref>{{Cite news |last=Lambert |first=Fred |date=October 19, 2023 |title=Toyota signs deal with Tesla for NACS and Supercharger access |language=en-US |work=Electrek |url=https://electrek.co/2023/10/19/toyota-signs-deal-tesla-nacs-supercharger-access/ |access-date=October 19, 2023 |archive-date=October 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020085747/https://electrek.co/2023/10/19/toyota-signs-deal-tesla-nacs-supercharger-access/ |url-status=live }}</ref>. ===<span class="anchor" id="AutoPilot"></span><span class="anchor" id="Autopilot"></span><span class="anchor" id="Full Self-Driving"></span>«Autopilot» hám «Full Self-Driving (Supervised)»=== {{Main|Tesla Autopilot}} === Shiyshe === 2016-jılı noyabr ayında kompaniya Tesla Glass texnologiyalıq toparın járiyaladı. Bul topar Tesla Model 3 avtomobiliniń tóbe shiyshesin islep shıǵardı. Sonday-aq ol Tesla Solar Roof sistemasınıń quyash plitkalarında qollanılatuǵın shiysheni de islep shıǵaradı<ref>{{cite news |last=Muoio |first=Danielle |date=November 1, 2016 |title=Elon Musk: Tesla is developing a special kind of glass for its Model 3 |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-tesla-model-3-will-use-glass-from-solar-roof-2016-11 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821182254/https://www.businessinsider.com/elon-musk-tesla-model-3-will-use-glass-from-solar-roof-2016-11 |archive-date=August 21, 2021 |access-date=August 21, 2021 |website=Business Insider}}</ref>. === Robototexnika === Model 3 avtomobilin islep shıǵarıwǵa tayarlanıw barısında Tesla avtomobillerdi jıynaw ushın [[robototexnika]] hám avtomatlastırıwǵa kóp investiciya saldı. 2015 hám 2017-jıllar aralıǵında kompaniya avtomatlastırıw hám robototexnika menen shuǵıllanatuǵın bir neshe kompaniyanı satıp aldı. Olardıń qatarında Compass Automation<ref name="electrek_compass">{{web deregi | sáne = 2020-jıl 4-iyun | bet =Tesla quietly acquired automated manufacturing firm to design factories | url =https://electrek.co/2020/06/04/tesla-acquired-automated-manufacturing-firm-compass-automation/ | qaralǵan sáne = 2021-jıl 28-mart |website=Electrek | arxivsáne = 2021-jıl 16-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210316163336/https://electrek.co/2020/06/04/tesla-acquired-automated-manufacturing-firm-compass-automation/ |url-status=live |last1=Lambert |first1=Fred }}</ref>, Grohmann Automation<ref name="biz_in_2017">{{web deregi | sáne = 2017-jıl 7-noyabr | bet =Tesla just bought an automation company to help it build the factory of the future — here's what we know about it | url =https://www.businessinsider.com/tesla-buys-perbix-facts-details-2017-11 | qaralǵan sáne = 2021-jıl 28-mart |website=Business Insider | arxivsáne = 2020-jıl 27-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20200627200348/https://www.businessinsider.com/tesla-buys-perbix-facts-details-2017-11 |url-status=live }}</ref>, Perbix Machine Company hám Riviera Tool and Die kompaniyaları bar<ref name="DetroitFP_2015">{{cite news |last1=Bomey |first1=Nathan |title=A first in Michigan: Tesla buys Grand Rapids auto supplier |language=en |work=Detroit Free Press |url=https://www.freep.com/story/money/cars/2015/05/06/tesla-motors-acquisition-riviera-tool-grand-rapids/70916758/ |url-status=live |access-date=October 11, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211028172934/https://www.freep.com/story/money/cars/2015/05/06/tesla-motors-acquisition-riviera-tool-grand-rapids/70916758/ |archive-date=October 28, 2021}}</ref>. Keyin Mask robototexnika avtomobillerdi islep shıǵarıwdı ásteletkenin ayttı<ref name="King 2018">{{Cite news |last=King |first=Gayle |date=April 13, 2018 |title=Tesla CEO Elon Musk, stressed but "optimistic," predicts big increase in Model 3 production |work=CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/elon-musk-tesla-model-3-problems-interview-today-2018-04-13/ |access-date=July 26, 2023 |archive-date=July 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230727004533/https://www.cbsnews.com/news/elon-musk-tesla-model-3-problems-interview-today-2018-04-13/ |url-status=live }}</ref>. Keyin Tesla Giga Press dep atalatuǵın iri quyıw mashinalarına ótti. Bul mashinalar iri, bir bólekli astıńǵı bólimlerdi jaratıw arqalı óndiristi ápiwayılastıradı. Nátiyjede óndiris waqtı, miynet qárejetleri, zavod iyelegen maydan hám kepserlew robotlarınıń sanı azayadı<ref>{{cite news |date=February 10, 2023 |title=Giga Presses – the giant die casts that are reshaping car manufacturing |url=https://europe.autonews.com/suppliers/giga-presses-help-toyota-volvo-hyundai-cut-production-costs |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228212541/https://europe.autonews.com/suppliers/giga-presses-help-toyota-volvo-hyundai-cut-production-costs |archive-date=February 28, 2023 |access-date=March 1, 2023 |location=US |via=Automotive News |agency=Reuters}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Inagaki |first1=Kana |last2=Campbell |first2=Peter |last3=Keohane |first3=David |date=November 6, 2023 |title=Toyota takes on Tesla's gigacasting in battle for carmaking's future |url=https://www.ft.com/content/08048b42-ce72-4b64-9e0e-d15fbc98a9da |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111213609/https://www.ft.com/content/08048b42-ce72-4b64-9e0e-d15fbc98a9da |archive-date=November 11, 2023 |access-date=November 11, 2023 |work=Financial Times}}</ref>. Sınshılardıń atap ótiwinshe, komponentler sanınıń azayıwı apattan keyin avtomobillerdi ońlawdı qıyınlastıradı yamasa qımbatlastıradı<ref name="p747">{{web deregi | sáne = 2023-jıl 14-iyun | bet =Why are other automakers chasing Tesla's 'Gigacasting'? | url =https://www.reuters.com/technology/why-are-other-automakers-chasing-teslas-gigacasting-2023-06-14/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 26-may |website=Reuters}}</ref>. 2022-jıldan baslap kompaniya Optimus dep atalatuǵın gumanoid robotın islep shıǵıp atır. Mask Optimus Teslanıń Full Self-Driving texnologiyasın iske qosatuǵın tiykarǵı programmalıq támiynatın qollanatuǵının aytqan. Sonday-aq ol qaytalanatuǵın wazıypalardı avtomatlastırıw arqalı jumısshı kúshi jetispewshiligin azaytıw ushın robottı Tesla zavodlarında qollanıwǵa bolatuǵının bildirdi<ref>{{Cite news |first1=Meghan |last1=Bobrowsky |first2=Rebecca |last2=Elliott |date=September 30, 2022 |title=Elon Musk Unveils Prototype of Tesla's Humanoid Robot Optimus, Says It Will Cost Less Than a Car |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/tesla-ai-day-2022-elon-musk-11664536415 |access-date=October 2, 2022 |issn=0099-9660 |archive-date=October 16, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016133724/https://www.wsj.com/articles/tesla-ai-day-2022-elon-musk-11664536415 |url-status=live }}</ref>. 2026-jılı 28-yanvarda Tesla Optimus robotına kúsh jumsaw ushın Model S hám Model X avtomobillerin islep shıǵarıwdı toqtatatuǵının járiyaladı. Maqset — Fremont zavodında jılına 1 million robot islep shıǵarıw<ref>{{web deregi | familiya =Lora | at =Kolodny | sáne = 2026-jıl 28-yanvar | bet =Elon Musk says Tesla ending Models S and X production, converting Fremont factory lines to make Optimus robots | url =https://www.cnbc.com/2026/01/28/tesla-ending-model-s-x-production.html | qaralǵan sáne = 2026-jıl 29-yanvar |website=CNBC | til =en|last2=Levy|first2=Ari}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Nasdaq-100 indeksine kiretuǵın kompaniyalar]] [[Kategoriya:Nasdaq birjasında dizimge alınǵan kompaniyalar]] [[Kategoriya:Tesla, Inc.]] [[Kategoriya:2003-jılı Kaliforniyada dúzilgen shólkemler]] [[Kategoriya:2010-jılǵı akciyalardı birinshi ret ashıq satıwǵa shıǵarıwlar]] [[Kategoriya:2003-jılı dúzilgen AQSH kompaniyaları]] [[Kategoriya:Batareyalı elektr avtomobillerin islep shıǵarıwshılar]] [[Kategoriya:Avtomobil brendleri]] [[Kategoriya:AQSH avtomobil islep shıǵarıwshıları]] [[Kategoriya:Ostin (Texas) qalasında jaylasqan kompaniyalar]] [[Kategoriya:Dow Jones Global Titans 50 indeksine kiretuǵın kompaniyalar]] [[Kategoriya:Elektr dvigatellerin islep shıǵarıwshılar]] [[Kategoriya:Elektr avtomobilleri batareyaların islep shıǵarıwshılar]] [[Kategoriya:Elektr avtomobilleri infrastrukturasın rawajlandırıwshılar]] [[Kategoriya:AQSH elektr avtomobillerin islep shıǵarıwshıları]] [[Kategoriya:Ilon Mask]] [[Kategoriya:Lyuks brendler]] [[Kategoriya:Lyuks avtomobil islep shıǵarıwshılar]] [[Kategoriya:Kaliforniyada jaylasqan islep shıǵarıw kompaniyaları]] [[Kategoriya:San-Francisko qoltıǵı aymaǵında jaylasqan islep shıǵarıw kompaniyaları]] [[Kategoriya:Kaliforniyada jaylasqan avtomobil islep shıǵarıwshılar]] [[Kategoriya:Texasta jaylasqan avtomobil islep shıǵarıwshılar]] [[Kategoriya:Bas keńsesi AQSHta jaylasqan kóp milletli kompaniyalar]] [[Kategoriya:Seriyalı elektr avtomobilleri]] [[Kategoriya:Sport avtomobillerin islep shıǵarıwshılar]] [[Kategoriya:2003-jılı dúzilgen transport quralların islep shıǵarıwshı kompaniyalar]] [[Kategoriya:Ózi júretuǵın avtomobil kompaniyaları]] 6a3m9u3b5883obaclh62hsohnrsclsw 0 48560 276866 275160 2026-10-30T01:01:33Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276866 wikitext text/x-wiki '''Qosımshalardıń ónimliligi injeneriyası''' — hár túrli ortalıqlarda, sonıń ishinde mobil esaplawda, bultta hám dástúrli [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalarda]] (IT) qosımshanıń ónimliligin islep shıǵıw hám testlew usılı. ==Metodologiyası== AQSH Milliy standartlar hám texnologiyalar institutınıń maǵlıwmatına qaraǵanda, qosımshaǵa iyelik etiwdiń ulıwma qunına jumsalatuǵın hár bes dollardıń derlik tórtewi tikkeley qosımsha engizilgennen keyin máselelerdi tabıw hám dúzetiw menen baylanıslı. Programmalıq támiynattı jaqsıraq testlew arqalı bul qárejettiń tolıq úshten bir bóliminiń aldın alıwǵa bolar edi<ref>National Institute of Standards and Technology (May 2002). [https://www.nist.gov/system/files/documents/director/planning/report02-3.pdf ''The Economic Impacts of Inadequate Infrastructure for Software Testing'']. Page 1.</ref>. Qosımshalardıń ónimliligi injeneriyası programmalıq támiynattı shıǵarılıwdan aldın testlewge umtıladı<ref>McConnell, Steve (2009). ''Code Complete''. Microsoft Press. Page 960. {{isbn|9780735636972}}</ref>. Ámeliyatlar shólkemlerde hár túrli bolsa da, bul usıl islep shıǵılıp atırǵan programmalıq támiynat ushırasatuǵın haqıyqıy turmıslıq shártlerdi imitaciyalawǵa umtıladı, sonıń ishinde tarmaqta engiziwdi hám mobil qurılmalar arqalı kiriwdi<ref>"Testing and Optimizing Mobile Application Performance," Software Test Professionals Online Summit, June 6, 2012.</ref>. Bul usıllarǵa tarmaqtı virtuallastırıw kiredi<ref>Metzler, Jim & Metzler, Ashton (2011). [https://web.archive.org/web/20221007002736/http://www.webtorials.com/main/resource/papers/webtorials/2011-app-delivery/handbook/2011-App-Svc-Delivery-Full.pdf ''The 2011 Application & Service Delivery Handbook'']. Webtorials.com. Pages 10, 81, 82.</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] {{Programmalıq támiynattı testlew}} o9murdglussd1vs7xxihby8m2m0aunu 0 48580 276872 275225 2026-10-30T01:45:20Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276872 wikitext text/x-wiki {{Muzıkant infoqutısı | atı = Shohruhxon | súwret = Shohruhxon.png | súwret_táriypi = | laqabı = | tuwılǵan_atı = Yuldashev Shohrux Alisherovich | tuwılǵan_sánesi = | tuwılǵan_jeri = [[Tashkent]], [[Ózbekstan]] | bilimi = | kásibi = qosıqshı, aktyor | iskerlik_jılları = 2006 — házirgi kún | janrı = | sıylıqları = [[Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken artist]] (2026); [[Doslıq ordeni|«Doslıq» ordeni]] (2023) | aǵzaları = | burınǵı_aǵzaları = | saytı = }} '''Shohruhxon''' ({{lang-uz|Shohruhxon}}; haqıyqıy atı — Shohrux Alisherovich Yuldashev) — ózbek estrada qosıqshısı hám aktyor, Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken artist (2026), «[[Doslıq ordeni|Doslıq]]» ordeni kavaleri (2023), «Ózbekkonsert» mámleketlik mekemesiniń qosıqshısı<ref name="kun">[https://kun.uz/ru/news/2026/08/22/okolo-120-sootechestvennikov-predstaviteley-sotsialnoy-sfery-nagrajdeny-gosudarstvennymi-nagradami Около 120 соотечественников — представителей социальной сферы награждены государственными наградами] — Kun.uz, 2026-08-22. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref><ref name="afisha">[https://www.afisha.uz/uz/celebrities/2026/08/24/title Yulduz Turdiyevaga xalq artisti, Bobur Yo‘ldoshev va Shohruhxonga xizmat ko‘rsatgan artist unvonlari berildi] — Afisha.uz, 2026-08-24. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. Apple Music katalogında oryınshınıń toǵız studiyalıq albomı (161 trek) hám shama menen jetpis jeke singlı bar (katalog tolıq bolmawı múmkin)<ref name="apple">[https://music.apple.com/uz/artist/shohruhxon/598034635 Shohruhxon] — Apple Music. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. == Ómirbayanı == Shohrux Alisherovich Yuldashev (sahnalıq atı — Shohruhxon) — «Ózbekkonsert» mámleketlik mekemesiniń qosıqshısı<ref name="pres26">[https://president.uz/oz/lists/view/9517 O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligining o‘ttiz besh yilligi munosabati bilan fan, ta’lim, sog‘liqni saqlash, sport, madaniyat va san’at sohalari hamda ommaviy axborot vositalari xodimlaridan bir guruhini mukofotlash to‘g‘risida] — president.uz. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. 2023-jılı prezident pármanı menen mámleketlik ǵárezsizliktiń 32 jıllıǵına baylanıslı «Doslıq» ordeni menen sıylıqlandı<ref name="pres23">[https://president.uz/ru/lists/view/6619 О награждении в связи с тридцать второй годовщиной государственной независимости Республики Узбекистан группы работников сфер науки, образования, здравоохранения, литературы, культуры, искусства и средств массовой информации] — president.uz. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>, 2026-jıl avgustta ǵárezsizliktiń 35 jıllıǵına baylanıslı oǵan Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken artist ataǵı berildi<ref name="kun" /><ref name="afisha" />. [[Tashkent]]te tuwılǵan<ref name="kinopoisk">[https://www.kinopoisk.ru/name/2275007/ Шохруххон — фильмография] — Кинопоиск. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. == Dóretiwshiligi == Oryınshınıń Apple Musicdegi tiykarǵı leyblı — RizaNova; 2025-jıl noyabrde albomlar hám singllar katalogı Xon Music leyblı astında qayta shıǵarıldı<ref name="apple" />. Asia-Plus oryınshını «Orta Aziyada tek Watanında emes, basqa jerlerde de tanılatuǵın qosıqshılardıń Top-10» dizimine (2021) kirgizdi: basılım onıń lirikalıq hám bıyshılıq kompoziciyaların, Ózbekstannan tısqarıda da keń tanılıwın hám qosıqshı Shahzoda menen duetlerin, atap aytqanda «Allo» hám «Kel» qosıqların atap ótedi<ref name="asiaplus">[https://asiaplus.news/2021/05/30/top-10-pevczov-czentralnoj-azii-kotoryh-znayut-ne-tolko-na-rodine/ ТОП-10 певцов Центральной Азии, которых знают не только на Родине] — Азия-Плюс, 2021-05-30. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. 2016-jılı artist «Vahshiy» filmi ushın saundtrek atqardı<ref name="kunvah">[https://kun.uz/uz/131922 Shohruhxon “Vahshiy” filmiga saundtrek kuyladi] — Kun.uz, 2016-04-23. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. Jazıw waqtındaǵı eń sońǵı singl — «Lola» (qosıq hám klip premyerası 2026-jıl may aqırında)<ref name="zaminlola">[https://zamin.uz/en/culture/204380-shohruhhonning-yangi-lola-taronasi-muhlislar-etiborini-tortdi.html Shohruhxon's new song "Lola" captures fans' attention] — Zamin.uz, 2026-05-31. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. Shohruhxonnıń rásmiy YouTube kanalı 2013-jıl iyulde dúzilgen; 2026-jıl 18-oktyabrge kóre onda 298 mıń jazılıwshı, 283 video hám shama menen 304 mln kóriw bar<ref name="ytch">[https://www.youtube.com/@ShohruhxonYuldashev/about Shohruhxon — официальный канал] — YouTube. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. === Studiyalıq albomlar === {| class="wikitable" ! Jılı !! Atı !! Trek sanı |- | 2012 || «Moda (Avtobus Bekatda)» || 23 |- | 2013 || «Sen Ketma» || 21 |- | 2014 || «Zo'rsan» || 20 |- | 2015 || «Men Seni Sevaman» || 24 |- | 2016 || «Yulduzlar» || 19 |- | 2017 || «Shaydo» || 14 |- | 2019 || «Yurak» || 13 |- | 2021 || «Oddiy Bola» || 17 |- | 2022 || «Ey Yor» || 10 |} Dáslepki albomlardıń shıǵarılǵan jılları Apple Music maǵlıwmatları boyınsha berilgen; dáslepki járiyalawlar erterek bolıwı múmkin. === Singllar === Dizim Apple Music katalogı boyınsha dúzildi (birinshi shıǵarılǵan jılı boyınsha; remikslar hám qayta shıǵarılǵanlar kiritilgen)<ref name="apple" />. {| class="wikitable" ! Jılı !! Atları |- | 2006 || «Xayolim Senda» |- | 2009 || «Quvg'in» |- | 2010 || «Yillar O'tganda» |- | 2018 || «Kel»; «Qiz Bola»; «Kel (Remix)»; «Turfa Gullar»; «Boylandim»; «Barcha shodlik senga bo'lsin (Remake)»; «Sevgilim»; «Sen Yig'lama» |- | 2019 || «Yurak»; «Yana-Yana»; «Unamaydi»; «Aida»; «Atirgullar» |- | 2020 || «Sevmadimmi»; «Gulim»; «Sog'inaman»; «Xatlar»; «Будь со мной»; «Begonam»; «Sog'inch»; «Yig'lama»; «Devona»; «Ilk Sevgim» |- | 2021 || «Qalbimdagi Gulim»; «Ko'nma Deydi»; «Ayol»; «Aylandi Boshim»; «Oddiy Bola»; «Ko'zlarida Olov»; «TikTok» |- | 2022 || «Telba»; «Achinmayman»; «Barpo Etaman»; «Kino»; «Ey Yor»; «Salom Sevgi»; «Zo'rsan»; «Qahramon»; «Yoqasan»; «Oq Libos» |- | 2023 || «Oy Jamol»; «Seviyorum»; «Necha Bora Ketarding»; «Esingdami Ayt»; «Sevmading»; «Mohitabonim»; «Bedarak»; «Yig'lama Qiz» |- | 2024 || «Janona»; «Salom sevgi (Remix)» |- | 2025 || «Nima bo'pti»; «Quvg'in (Remix)»; «Begonam (Remix)»; «Baxtli ona»; «Bezori»; «Nima bo'pti (Remix)»; «Ketaman»; «Sumbula»; «Ketaman (Remix)»; «До Свидания»; «Bevafo» |- | 2026 || «Bedarak (Remix)»; «O'yin»; «Bobo»; «Lola» |} == Koncertleri == * 2016 — jeke koncert (kóp kúnlik dástúr, 23-maydan baslandı)<ref name="kun16">[https://kun.uz/news/2016/05/23/bugun-honanda-soruhon-koncertining-ilk-kuniga-start-beriladi Bugun xonanda Shohruhxon konsertining ilk kuniga start beriladi] — Kun.uz, 2016-05-23. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2017-jıl oktyabr — paxta jıynaw máwsiminde paxta atızında koncert<ref name="zamin17">[https://zamin.uz/uz/madaniyat/27150-shohruhhon-pahta-dalasida-koncert-berdi-boshka-sanatkorlarchi-videofoto.html Shohruhxon paxta dalasida konsert berdi, boshka san’atkorlarchi? (Video+foto)] — Zamin.uz, 2017-10-10. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2020 — jeke koncert dástúri (YouTubeda video jazıwı)<ref name="yt20">[https://www.youtube.com/watch?v=oYikOl4cuiM Shohruhxon 2020-yilgi Konsert Dasturi (Full-HD)] — YouTube. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2023-jıl 9—14-fevral — Tashkenttegi «Xalıqlar doslıǵı» sarayında jeke koncertler seriyası<ref name="afisha23feb">[https://www.afisha.uz/ru/concerts/2023/01/04/shohruhxon Концерт Шохруххона] — Afisha.uz, 2023-01-04. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2023-jıl 19-avgust — [[Samarqand]]taǵı Silk Road Samarkand kompleksinde koncert<ref name="afisha23sam">[https://www.afisha.uz/ru/concerts/2023/08/02/shokhrukhkhon Концерт Шохруххона в Самарканде] — Afisha.uz, 2023-08-02. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2024-jıl 9—14-fevral — Tashkenttegi «Xalıqlar doslıǵı» sarayında jeke koncertler seriyası; bilet baslıǵı 30—500 mıń swm<ref name="afisha23">[https://www.afisha.uz/uz/concerts/2023/10/16/shohruhxon Shohruhxon konserti] — Afisha.uz, 2023-10-16. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2024-jıl fevral — Barlıq ǵashıqlar kúnine arnalǵan koncertler; olarda artist mini-film hám jańa qosıqtı kórsetti<ref name="repost">[https://repost.uz/life/vse-dlya-vlyublyennix «Мини-фильм и трек, посвященный Асаль Шодиевой»: как прошел концерт Шохруххона, приуроченный ко Дню всех влюбленных] — Repost.uz, 2024-02-11. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2024 — jeke dástúr (YouTubeda video jazıwı)<ref name="yt24">[https://www.youtube.com/watch?v=-3J_5xZ0o6o Shohruhxon / 2024-yilgi konserti] — YouTube. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2025-jıl 21-dekabr — Tashkenttegi «Xumo Arena»da «Xalq korporativi» Jańa jıl shoýında qatnasıw<ref name="afisha21">[https://www.afisha.uz/uz/concerts/2025/12/01/xalq-korporativi Xalq korporativi] — Afisha.uz, 2025-12-01. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * 2026-jıl 26—27-mart — «Xalıqlar doslıǵı» sarayında jeke dástúr<ref name="afisha25">[https://www.afisha.uz/uz/concerts/2025/11/26/shohruhxon Shohruhxon] — Afisha.uz, 2025-11-26. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. * Rossiya: afisha maǵlıwmatları boyınsha, rossiyalı tamashagóyler aldında dáslepki shıǵıw 2017-jılı [[Moskva]]da bolǵan, keyin gastrollar Novosibirsk, [[Ekaterinburg]], Samara hám [[Sankt-Peterburg]]te ótti<ref name="kassir">[https://msk.kassir.ru/koncert/shohruhhon Шохруххон] — Kassir.ru. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. == Filmografiyası == Ózbek kinosındaǵı filmlerde oynadı (Kinopoisk maǵlıwmatları boyınsha 2006—2022-jıllarda 6 jumıs)<ref name="kinopoisk" />: {| class="wikitable" ! Jılı !! Film !! Rol |- | 2006 || «Bo'rilar» (rus. «Волки») || — |- | 2007 || «Aprel May» (rus. «Апрель Май») || Abdulla |- | 2009 || «Shaharlik olifta» (rus. «Городской пижон») || — |- | 2010 || «Bo'rilar 2. Quvg'in» (rus. «Волки 2. Изгнание») || — |- | 2010 || «Qarz» (rus. «Последний долг») || — |- | 2022 || «Mening to'yim» (rus. «Моя свадьба») || — |} == Sıylıqları == * [[Doslıq ordeni|«Doslıq» ordeni]] (2023) — Ózbekstan prezidentiniń ǵárezsizliktiń 32 jıllıǵına baylanıslı pármanı<ref name="pres23" /> * [[Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken artist]] (2026) — Ózbekstan prezidentiniń ǵárezsizliktiń 35 jıllıǵına baylanıslı pármanı<ref name="pres26" /> * «Eʼtirof» sıylıǵı — «Jıldıń eń jaqsı estrada qosıqshısı» (2017)<ref name="myday17">[https://web.archive.org/web/20261019070543/https://myday.uz/koncerti-shou/itogi-uzbekskogo-oskara Итоги Узбекского «Оскара»] — Myday.uz. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref> * M&TVA sıylıǵı — «Jıldıń eń jaqsı qosıqshısı» (2011)<ref name="gazeta11">[https://www.gazeta.uz/ru/2011/12/25/mtva/ Вручены премии M&TVA-2011] — Газета.uz, 2011-12-25. Qaralǵan: 2026-10-18.</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Shohruhxon}} * {{Instagram|_shohruhhon_}} {{Sırtqı siltemeler}} {{DEFAULTSORT:Shohruhxon}} [[Kategoriya:Ózbekstan qosıqshıları]] [[Kategoriya:Pop-qosıqshılar]] [[Kategoriya:Aktyorlar]] [[Kategoriya:Ózbekstanda xızmet kórsetken artistler]] [[Kategoriya:Doslıq ordeni iyeleri]] [[Kategoriya:Tashkentte tuwılǵanlar]] 5stpwddnx0urn26dcuhprw7zwx25ui8 0 48649 276864 275897 2026-10-30T00:43:44Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276864 wikitext text/x-wiki '''Processti dawamlı verifikaciyalaw''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''Continued process verification'', '''CPV''') — ónim nátiyjeleriniń aldın ala belgilengen sapa shegaraları ishinde ekenin túsiniw ushın basınan aqırına shekemgi óndiris komponentleri hám processleri boyınsha maǵlıwmatlardı jıynaw hám analizlew. 2011-jılı AQSH Azıq-awqat hám dári-dármaqlardı qadaǵalaw basqarması (FDA) farmacevtika sanaatında biznes processlerdi validaciyalaw boyınsha eń jaqsı ámeliyatlardı bayan etetuǵın esabattı járiyaladı<ref>{{web deregi | bet = Process Validation: General Principles and Practices | url =https://www.fda.gov/downloads/Drugs/Guidances/UCM070336.pdf | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140308035346/http://www.fda.gov/downloads/Drugs/Guidances/UCM070336.pdf |url-status=dead | arxivsáne = 2014-jıl 8-mart | baspaxana =FDA | qaralǵan sáne = 2014-jıl 3-noyabr }}</ref>. Bul esabatta processti dawamlı verifikaciyalaw processti validaciyalawdıń úshinshi basqıshı retinde bayan etilgen. Onıń tiykarǵı maqseti — processlerdiń turaqlı qadaǵalanatuǵın jaǵdayda bolıwın támiyinlew hám solay etip, aqırǵı ónimniń sapasın kepillew. Nátiyjeli CPV ushın tiykarǵı nárse — dúzetiwshi yamasa aldın alıwshı ilajlardı ámelge asırıw maqsetinde processtegi qálemegen sáykessizliklerdi anıqlaw usılı. Sapa standartları belgilengennen keyin, bul parametrlerdiń orınlanıp atırǵanın tastıyıqlaw ushın olar turaqlı túrde baqlanıwı kerek. Processti dawamlı verifikaciyalaw tutınıwshılardı óndiris kemshiliklerinen qorǵawǵa járdem beredi, sonıń menen birge kárxanalar da CPV baǵdarlamasın engiziwden payda kóredi. Eger ónim nátiyjeleri maqsetli standartlarǵa sáykes kelmese, aldınnan jıynalǵan CPV maǵlıwmatlarısız máseleniń deregin izertlew júdá qımbatqa túsedi. ==Processti dawamlı verifikaciyalawdıń tiykarǵı komponentleri== * Sapa standartlarınan awıtqıwlarǵa alıp keletuǵın process buzılıwların anıqlaw ushın eskertiw sisteması. * Aqırǵı ónimniń sapası hám processtiń turaqlılıǵı boyınsha maǵlıwmatlardı jıynaw hám analizlew tártibi. Analiz shiyki zatlardıń birdeyligin hám óndiris úskeneleriniń jaǵdayın óz ishine alıwı kerek. Al maǵlıwmatlar uzaq múddetli tendenciyalardı analizlewge de, óndiris ishindegi sapanı analizlewge de múmkinshilik beretuǵın formatta jıynalıwı kerek. * Sapa standartların hám processtiń isenimliligin úziliksiz qayta qarap shıǵıw. Aldın ala belgilengen hár qanday standartlardan awıtqıwlar tayarlıqtan ótken xızmetkerler tárepinen qarap shıǵılıwı ushın belgileniwi hám basınan aqırına shekemgi sapa standartların qayta tiklew ushın tiyisli ilajlar kóriliwi kerek<ref>{{web deregi| bet =Trust but Verify (Continuously)| url =http://www2.emersonprocess.com/siteadmincenter/PM%20Articles/ART-Trust-but-Verify.pdf| baspaxana =Pharmaceutical Manufacturing| qaralǵan sáne =2014-jıl 3-noyabr| arxivurl =https://web.archive.org/web/20150127185226/http://www2.emersonprocess.com/siteadmincenter/PM%20Articles/ART-Trust-but-Verify.pdf| arxivsáne = 2015-jıl 27-yanvar }}</ref>. ==Maǵlıwmatlardı jıynaw hám analizlew== CPV-nı nátiyjeli engiziwde tiyisli maǵlıwmatlardı jıynaw procedurası sheshiwshi áhmiyetke iye. [[Maǵlıwmat|Maǵlıwmatlar]] processtiń turaqlılıǵı hám múmkinshilikleri boyınsha statistikalıq analitika hám tendenciyalardı analizlewge múmkinshilik beriwi kerek<ref>{{web deregi| bet =Continued Process Verification (CPV)| url =http://www.atris-systems.com/216.0.html| baspaxana =Atris Information Systems| qaralǵan sáne =2014-jıl 3-noyabr| arxivurl =https://web.archive.org/web/20190723150431/http://www.atris-systems.com/216.0.html| arxivsáne =2019-07-23 }}</ref>. Durıs engizilgen procedura óndiristegi ayırım shetke shıǵıwshı waqıyalarǵa artıqsha reakciyanı azaytadı hám processtegi haqıyqıy sáykessizliklerdiń anıqlanıwına kepillik beredi. Óndiristegi ózgeriwsheńlik geyde anıq bola aladı hám hátte ańsat anıqlana aladı, biraq FDA máselelerdi sanlıq túrde anıqlaw hám olardıń tiykarǵı sebeplerin tabıw ushın statistikalıq quralların qollanıwdı usınadı. Dáslep processti dawamlı verifikaciyalaw joybarlaw basqıshında belgilengen sapa standartlarına tiykarlanıwı kerek. Belgili bir waqıttan keyin statistikalıq qurallar járdeminde tariyxıy maǵlıwmatlardan awıtqıwlardı anıqlaw arqalı ózgerisler anıqlana aladı. Bunnan basqa, usı qurallar sapanıń isenimliligin aldın ala arttırıwı múmkin bolǵan processlerdi optimallastırıw múmkinshiliklerin anıqlaw ushın da qollanıla aladı<ref>{{web deregi | bet =A Case for Stage 3 Continued Process Verification| sáne = 2014-jıl 21-may | url =http://www.pharmamanufacturing.com/articles/2014/stage3-continued-process-verification| baspaxana =Pharmaceutical Manufacturing| qaralǵan sáne = 2014-jıl 3-noyabr }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Formal usıllar]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynat sapası]] [[Kategoriya:Kárxananı modellestiriw]] [[Kategoriya:Sapanı basqarıw]] [[Kategoriya:Biznes processler]] 9aorvpiurwbxnhonnb8pwyktmdjkyq7 0 48650 276900 275738 2026-10-30T03:26:48Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276900 wikitext text/x-wiki '''Úziliksiz testlew''' — programmalıq támiynattıń shıǵarılıwǵa talaban versiyasına baylanıslı biznes táwekelleri haqqında dárriw keri baylanıs alıw ushın programmalıq támiynattı jetkerip beriw konveyeriniń bir bólegi retinde [[Testlewdi avtomatlastırıw|avtomatlastırılǵan testlerdi]] orınlaw processi<ref name="essential">[https://www.techwell.com/techwell-insights/2015/08/part-pipeline-why-continuous-testing-essential Part of the Pipeline: Why Continuous Testing Is Essential], by Adam Auerbach, TechWell Insights August 2015</ref><ref name="stickym">[http://www.stickyminds.com/interview/relationship-between-risk-and-continuous-testing-interview-wayne-ariola The Relationship between Risk and Continuous Testing: An Interview with Wayne Ariola], by Cameron Philipp-Edmonds, Stickyminds December 2015</ref>. Úziliksiz testlew dáslep islep shıǵıwshılar ushın keri baylanıstı kútiw waqtın qısqartıw usılı retinde usınılǵan. Bul ushın islep shıǵıwshı yamasa testlewshi iske qosatuǵın dástúrli testlerden basqa, islep shıǵıw ortalıǵı ózi iske qosatuǵın testler engizildi<ref>{{cite book|last1=Saff|first1=D.|last2=Ernst|first2=M.D.|date=20 Nov 2003|chapter=Reducing wasted development time via continuous testing|chapter-url=http://issre2003.cs.colostate.edu/index.html|title=14th International Symposium on Software Reliability Engineering, 2003|location=Denver, CO, USA|publisher=IEEE|pages=281–292|isbn=0-7695-2007-3|id=ISSRE 2003|doi=10.1109/ISSRE.2003.1251050|archive-url=https://web.archive.org/web/20160801021801/http://issre2003.cs.colostate.edu/index.html|archive-date=1 August 2016}}</ref>. Úziliksiz testlewde testlew kólemi tómennen joqarıǵa qaray [[Programmalıq támiynat talapları|talaplardı]] yamasa paydalanıwshı tariyxların tekseriwden baslap, ulıwma biznes maqsetleri menen baylanıslı sistema talapların bahalawǵa shekem jetedi<ref name="pnsqc">[https://web.archive.org/web/20160623220319/http://uploads.pnsqc.org/2015/papers/t-007_Ariola_paper.pdf DevOps: Are You Pushing Bugs to Clients Faster], by Wayne Ariola and Cynthia Dunlop, PNSQC October 2015</ref>. ==Engiziw sebepleri== 2010-jıllarda programmalıq támiynat biznestiń tiykarǵı ayırmashılıq belgisine aylandı<ref name="devopsqa">[http://devops.com/2015/06/11/devops-and-qa-whats-the-real-cost-of-quality/ DevOps and QA: What’s the real cost of quality?], by Ericka Chickowski, DevOps.com June 2015</ref>. Nátiyjede shólkemler endi programmalıq támiynattı islep shıǵıw toparlarınan qısqaraq jetkerip beriw ciklleri ishinde kóbirek hám innovaciyalıraq programmalıq támiynat jetkerip beriwdi kútedi<ref name="devops"/><ref name="kinks">[http://sdtimes.com/kinks-persist-continuous-workflows/ Kinks persist in Continuous Workflows], by Lisa Morgan, SD Times September 2014</ref>. Bul talaplardı qanaatlandırıw ushın toparlar [[Sistemanı islep shıǵıwdıń ómirlik cikli|sistemanı islep shıǵıwdıń ómirlik ciklin]] (SDLC) tezletiwge urınıp, [[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Agile]], DevOps hám úziliksiz jetkerip beriw (Continuous Delivery) sıyaqlı «uqıplı» (lean) tásillerge ótti<ref name="vs">[https://visualstudiomagazine.com/articles/2011/09/07/continuous-testing.aspx Continuous Testing: Think Different], by Ian Davis, Visual Studio Magazine September 2011</ref>. Jetkerip beriw konveyeriniń basqa aspektlerin tezletkennen keyin toparlar ádette testlew processi SDLC-nı tezletiw baslamasınan kútilgen paydalardı alıwǵa kesent berip atırǵanın anıqlaydı<ref name="CD"/>. Testlew hám ulıwma sapa processi bir neshe tiykarǵı sebep boyınsha másele bolıp qalmaqta<ref name="shift"/>. * Dástúrli testlew processleri júdá áste. Agile, DevOps hám úziliksiz jetkerip beriwdiń ataqlılıǵı artıwı menen iteraciyalardıń uzınlıǵı aylardan háptelerge yamasa kúnlerge ózgerdi. Kóbinese qol menen testlewge hám jiyi jańalawdı talap etetuǵın avtomatlastırılǵan GUI testlerine súyenetuǵın dástúrli testlew usılları bul pátke ilese almaydı<ref name="CD"/><ref name="forrester">[https://go.forrester.com/blogs/the-forrester-wave-evaluation-of-functional-test-automation-fta-is-out-and-its-all-about-going-beyond-gui-testing/ The Forrester Wave™ Evaluation Of Functional Test Automation (FTA) Is Out And It's All About Going Beyond GUI Testing], by Diego Lo Giudice, Forrester Research April 23, 2015</ref>. Bul basqıshta shólkemler ádette testlewdi avtomatlastırıw boyınsha jumıslardı keńeytiw kerekligin ańlaydı<ref name="essential"/><ref name="testers">[https://web.archive.org/web/20210301203011/https://searchsoftwarequality.techtarget.com/tip/Continuous-development-brings-changes-for-software-testers Continuous Development Brings Changes for Software Testers], by Amy Reichert, SearchSoftwareQuality September 2014</ref>. * Bar testlew processine kóbirek avtomatlastırıw qosılǵannan keyin de, basshılarda qálegen waqıtta qosımshaǵa baylanıslı táwekel dárejesi haqqında jetkilikli túsinik bolmaydı<ref name="stickym"/>. Bul táwekellerdi túsiniw úziliksiz jetkerip beriw processlerindegi «shıǵarıw/shıǵarmaw» boyınsha tez sheshimler qabıl etiw ushın júdá áhmiyetli<ref name="buzzword">[http://sdtimes.com/zeichicks-take-forget-continuous-integration-the-buzzword-is-now-continuous-testing/2/ Zeichick’s Take: Forget 'Continuous Integration'—the Buzzword is now 'Continuous Testing'], by Alan Zeichick, SD Times February 2014</ref>. Eger testler biznes qanday táwekel dárejesin qabıl etiwge bolatuǵın dep esaplaytuǵının túsinbey islep shıǵılsa, barlıq bar testlerden ótken, biraq biznes basshıları shıǵarıwǵa tayar dep esaplamaytuǵın talaban versiya payda bolıwı múmkin<ref name="cms">[http://www.cmswire.com/cms/information-management/buy-the-wrong-software-a-fix-can-cost-700000-026987.php Buy the Wrong Software? A Fix Can Cost $700,000 A Conversation with voke’s Theresa Lanowitz], by Dom Nicastro, CMS Wire October 2014</ref>. Test nátiyjeleri hárbir talaban versiyanıń biznes kútiwlerine sáykes keletuǵının anıq kórsetiwi ushın testlerdi joybarlaw tásili biznestiń qáwipsizlik, ónimlilik, isenimlilik hám muwapıqlıqqa baylanıslı táwekellerge shıdamlılıǵına tiykarlanıwı kerek<ref name="devopsqa"/>. Kodtı júdá maydalap, tómennen joqarıǵa qaray tekseretuǵın modullik testlerden basqa, talaban versiyanıń biznes táwekelin joqarıdan tómenge qaray bahalaytuǵın keńirek testler jıynaǵı da kerek<ref name="pnsqc"/>. * Testlew avtomatlastırılǵan bolsa hám testler biznes táwekeliniń dárejesin nátiyjeli ólshese de, basınan aqırına shekem koordinaciyalanǵan sapa processi joq toparlar búgingi qısqarǵan jetkerip beriw cikllerinde biznes kútiwlerin qanaatlandırıwda qıyınshılıqqa ushıraydı<ref name="pnsqc"/>. Hárbir iteraciyanıń aqırında táwekellerdi joq etiwge urınıw islep shıǵıw barısındaǵı testlew sıyaqlı kemshiliklerdiń aldın alıw strategiyaları arqalı sapanı ónimge sińdiriwge qaraǵanda anaǵurlım áste hám kóbirek resurstı talap etetuǵını kórsetilgen<ref name="economics">{{cite book | last = Jones | first = Capers |author2= Bonsignour, Olivier | title = The Economics of Software Quality | year = 2011 | publisher = Addison-Wesley Professional | location =| page=| isbn =978-0132582209}}</ref><ref name="kolawa">{{cite book | last = Kolawa | first = Adam |author2=Huizinga, Dorota | title = Automated Defect Prevention: Best Practices in Software Management | url = http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470042125.html | year = 2007 | publisher = Wiley-IEEE Computer Society Press | location =| page=73| isbn = 978-0-470-04212-0 }}</ref>. Shólkemler úziliksiz testlewdi engizedi, sebebi olar usı máseleler sapalı programmalıq támiynattı qálegen tezlikte jetkerip beriwge kesent berip atırǵanın ańlaydı. Olar programmalıq támiynattıń barǵan sayın artıp atırǵan áhmiyetin hám programmalıq támiynattaǵı buzılıwlardıń ósip atırǵan qunın túsinedi hám endi waqıt, kólem hám sapa arasında kompromisske barıwǵa tayar emes<ref name="stickym"/><ref name="extreme">[https://www.techwell.com/techwell-insights/2014/05/theresa-lanowitz-talks-extreme-test-automation-stareast-2014 Theresa Lanowitz Talks Extreme Test Automation at STAREAST 2014], by Beth Romanik, TechWell Insights May 2014</ref><ref name="ctsdtimes">[http://sdtimes.com/guest-view-whats-keeping-you-from-continuous/ Guest View: What’s keeping you from Continuous?], by Noel Wurst, SD Times November 2015</ref>. ==Maqsetleri hám artıqmashılıqları== Úziliksiz testlewdiń maqseti — eń sońǵı jıynawdaǵı yamasa talaban versiyadaǵı biznes táwekeliniń dárejesi haqqında tez hám úziliksiz keri baylanıs beriw<ref name="stickym"/>. Keyin bul maǵlıwmat programmalıq támiynattıń qálegen waqıtta jetkerip beriw konveyeri boyınsha ilgerilewge tayar ekenin anıqlaw ushın qollanıla aladı<ref name="essential"/><ref name="devopsqa"/><ref name="buzzword"/><ref name="bizrisk">[http://www.cmcrossroads.com/article/manage-business-risks-application-development-continuous-testing Manage the Business Risks of Application Development with Continuous Testing], by Wayne Ariola, CM Crossroads September 2014</ref>. Testlew erte baslanıp, úziliksiz orınlanatuǵın bolǵanlıqtan, qosımshanıń táwekelleri olar payda bolǵannan keyin tez arada anıqlanadı<ref name="devops"/>. Sonda islep shıǵıw toparları bul máselelerdiń SDLC-nıń keyingi basqıshına ótiwiniń aldın ala aladı. Bul kemshiliklerdi tabıw hám dúzetiw ushın jumsalatuǵın waqıt penen kúshti azaytadı. Nátiyjede sapalı programmalıq támiynattı (qabıl etiwge bolatuǵın táwekel dárejesi boyınsha kútiwlerge sáykes keletuǵın programmalıq támiynattı) jetkerip beriw tezligin hám jiyiligin arttırıwǵa, sonday-aq [[Texnikalıq qarız|texnikalıq qarızdı]] azaytıwǵa boladı<ref name="pnsqc"/><ref name="shift">[https://www.techwell.com/techwell-insights/2014/10/shift-left-and-put-quality-first Shift Left and Put Quality First], by Adam Auerbach, TechWell Insights October 2014</ref><ref name="perf"/>. Bunnan basqa, programmalıq támiynat sapası boyınsha jumıslar hám testlew biznes kútiwlerine sáykeslendirilgende, testti orınlaw (qol menen qarap shıǵıwdı talap etetuǵın, múmkin, júdá kóp juwmaqlardıń ornına) ústemligi boyınsha tártiplengen, orınlawǵa bolatuǵın wazıypalar dizimin beredi. Bul toparlarǵa óz shólkeminiń maqsetleri menen ústemliklerine tiykarlanıp, eń úlken tásir etetuǵın sapa wazıypalarına kúsh jumsawǵa járdem beredi<ref name="stickym"/>. Sonday-aq toparlar SDLC barısında úziliksiz testlerdiń keń jıynaǵın úziliksiz orınlaǵanda, olar processtiń sapası hám programmalıq támiynattıń jaǵdayı boyınsha kórsetkishlerdi toplaydı. Alınǵan kórsetkishler processtiń ózin, sonıń ishinde usı testlerdiń nátiyjeliligin qayta qarap shıǵıw hám optimallastırıw ushın qollanıla aladı. Bul maǵlıwmat toparlarǵa processti áste-aqırın jaqsılawǵa járdem beretuǵın keri baylanıs ciklin ornatıw ushın qollanıla aladı<ref name="pnsqc"/><ref name="shift"/>. Jiyi ólshew, qısqa keri baylanıs cikilleri hám úziliksiz jetilistiriw — DevOps tásiliniń tiykarǵı principleri<ref name="devopscd">[http://www.infoq.com/articles/book-DevOps-continuous-delivery Practices for DevOps and Continuous Delivery], by Ben Linders, InfoQ July 2015</ref>. ==Testlew kólemi== Úziliksiz testlew funkcional talaplardı da, funkcional emes talaplardı da tekseriwdi óz ishine aladı. Funkcional talaplardı testlew (funkcional testlew) ushın úziliksiz testlew kóbinese modullik testlerdi, API testlewdi, integraciyalıq testlewdi hám sistemalıq testlewdi óz ishine aladı. Funkcional emes talaplardı testlew (funkcional emes testlew — qosımshanıń ónimlilik, qáwipsizlik, muwapıqlıq hám t.b. boyınsha kútiwlerge sáykes keletuǵının anıqlaw) ushın ol [[Statikalıq programma analizi|statikalıq kod analizi]], qáwipsizlikti testlew, ónimlilikti testlew hám t.b. sıyaqlı ámeliyatlardı óz ishine aladı<ref name="CD"/><ref name="perf">[http://www.stickyminds.com/article/power-continuous-performance-testing The Power of Continuous Performance Testing], by Don Prather, Stickyminds August 2015</ref>. Testler programmalıq támiynattı shıǵaratuǵın biznes yamasa shólkem ushın eń áhmiyetli bolǵan táwekellerdi ilajı barınsha erte anıqlawdı (yamasa olardıń aldın alıwdı) támiyinleytuǵınday etip joybarlanıwı kerek<ref name="devops">[http://www.cmcrossroads.com/article/importance-shifting-right-devops The Importance of Shifting Right in DevOps], by Bob Aiello, CM Crossroads December 2014</ref>. Toparlar kóbinese testler jıynaǵınıń úziliksiz orınlana alıwın hám táwekel dárejesin nátiyjeli bahalawın támiyinlew ushın GUI testlewden API testlewge itibar awdarıw kerek ekenin anıqlaydı. Bunıń sebepleri: 1) API-ler («tranzakciya qatlamı») testlenip atırǵan sistemanıń eń turaqlı interfeysi dep esaplanadı; 2) GUI testleri tezletilgen shıǵarıw processlerine tán jiyi ózgerislerge ilesip barıw ushın ádewir qayta islewdi talap etedi; API qatlamındaǵı testler ańsat buzılmaydı hám olarǵa xızmet kórsetiw ańsatıraq<ref name="forrester"/><ref name="layers">[https://sitams.ac.in/wp-content/uploads/2025/02/Software-Engineering-Unit-4.pdf Design Engineering & Architecture,Testing Strategie], by Sean Kenefick, Gartner January 7, 2014</ref><ref name="cohn">{{cite book | last = Cohn| first = Mike| title = Succeeding with Agile: Software Development Using Scrum | url = https://archive.org/details/succeedingwithag00cohn_599| url-access = limited| year = 2009 | publisher = Addison-Wesley Professional | location =| page =[https://archive.org/details/succeedingwithag00cohn_599/page/n339 312]| isbn = 978-0321579362}}</ref>. Testler úziliksiz integraciya waqtında yamasa onıń menen qatar — keminde kúnine bir ret orınlanadı<ref name="infoq">[http://www.infoq.com/news/2015/02/continuous-testing-siemens Experiences from Continuous Testing at Siemens Healthcare], by Ben Linders, InfoQ February 2015</ref>. Úziliksiz jetkerip beriwdi qollanatuǵın toparlarda testler ádette kúnine bir neshe ret, yaǵnıy qosımsha versiyalardı basqarıw sistemasında hár ret jańalanǵanda orınlanadı<ref name="CD">[http://sdtimes.com/testing-in-a-continuous-delivery-world/ Testing in a Continuous Delivery World], by Rob Marvin, SD Times June 2014</ref>. Ideal jaǵdayda barlıq testler óndirislik emes barlıq test ortalıqlarında orınlanadı. Anıqlıq hám turaqlılıqtı támiyinlew ushın testlew ilajı barınsha tolıq, óndirislik ortalıqqa uqsas ortalıqta ótkeriliwi kerek. Test ortalıǵınıń turaqlılıǵın arttırıw strategiyalarına virtuallastırıw programmalıq támiynatı (shólkemińiz qadaǵalay alatuǵın hám obrazın jarata alatuǵın ǵárezlilikler ushın), xızmetti virtuallastırıw (qadaǵalawıńızdan tısqarı yamasa obrazın jaratıwǵa jaramsız ǵárezlilikler ushın) hám test maǵlıwmatların basqarıw kiredi<ref name="essential"/><ref name="pnsqc"/><ref name="shift"/><ref>[https://web.archive.org/web/20150307103212/http://www.gartner.com/newsroom/id/2999017 DevOps- Not a Market, but a Tool-Centric Philosophy That Supports a Continuous Delivery Value Chain], by Laurie F. Wurster, Ronni J. Colville, Jim Duggan, Gartner February, 2015</ref>. ==Keń tarqalǵan ámeliyatlar== * Testlew — biznes baǵıtınıń ústemliklerine sáykeslendirilgen, basınan aqırına shekem koordinaciyalanǵan sapa processi ishindegi islep shıǵıw, QA hám IT operaciyaları bólimleriniń birge islesiwi bolıwı kerek<ref name="essential"/><ref name="pnsqc"/><ref name="shift"/><ref name="extreme"/><ref name="health">[http://www.computerweekly.com/feature/Keep-your-software-healthy-during-agile-development Keep your Software Healthy During Agile Development], by Adrian Bridgwater, ComputerWeekly November 2013</ref>. * Testler logikalıq jaqtan komponentlerge bólingen, inkrementli hám qaytalanatuǵın bolıwı kerek; nátiyjeler deterministik hám mánisli bolıwı shárt<ref name="essential"/><ref name="pnsqc"/>. * Barlıq testler jıynaw konveyeriniń qanday da bir basqıshında orınlanıwı kerek, biraq barlıq testlerdi hámme waqıt orınlawdıń keregi joq, sebebi geypara testler (integraciyalıq testler) basqalarına (modullik testlerge) qaraǵanda kóbirek resurstı talap etedi<ref name="essential"/><ref name="CD"/>. * Testler óndirislik ortalıqqa uqsas ortalıqlarda turaqlı hám birdey orınlana alıwı ushın test maǵlıwmatları hám ortalıq boyınsha sheklewlerdi joq etiw kerek<ref name="essential"/><ref name="pnsqc"/><ref name="CD"/>. * Jalǵan unamlı nátiyjelerdi azaytıw, testlerge xızmet kórsetiwdi minimallastırıw hám kóp dárejeli arxitekturaǵa iye zamanagóy sistemalarda qollanıw jaǵdayların nátiyjelirek tekseriw ushın toparlar GUI testlewden góre API testlewge kóbirek itibar beriwi kerek<ref name="pnsqc"/><ref name="forrester"/><ref name="testers"/>. ==Qıyınshılıqlar hám kesentler== Zamanagóy qosımshalar keń tarqatılǵan bolǵanlıqtan, olardı testleytuǵın testler jıynaqları ádette testlew ushın ańsat qoljetimli bolmaǵan ǵárezliliklerge (mısalı, úshinshi tárep xızmetlerine, testlew ushın tek sheklengen kólemde yamasa qolaysız waqıtlarda qoljetimli bolatuǵın meynfreymlerge hám t.b.) kiriwdi talap etedi. Bunnan basqa, Agile hám parallel islep shıǵıw processleriniń keń tarqalıwı menen basınan aqırına shekemgi funkcional testlerdiń ele rawajlanıp atırǵan yamasa ele ámelge asırılmaǵan ǵárezliliklerge kiriwdi talap etiwi jiyi ushırasadı. Bul másele testlenip atırǵan qosımshanıń (AUT) jetispeytuǵın yamasa qoljetimsiz ǵárezlilikler menen óz-ara tásirin imitaciyalaw ushın xızmetti virtuallastırıwdı qollanıw arqalı sheshile aladı. Sonday-aq ol hár túrli test orınlawlarında maǵlıwmatlardıń, ónimliliktiń hám minez-qulıqtıń birdey bolıwın támiyinlew ushın da qollanıla aladı<ref name="essential"/><ref name="kinks"/><ref name="shift"/>. Toparlardıń úziliksiz testlewden qashıwınıń bir sebebi — olardıń infrastrukturası testler jıynaǵın úziliksiz orınlaw ushın jetkilikli dárejede masshtablanbaydı. Bul másele testlerdi biznestiń ústemliklerine baǵdarlaw, test bazasın bóliw hám qosımshalardı shıǵarıwdı avtomatlastırıw qurallları járdeminde testlewdi parallellestiriw arqalı sheshiledi<ref name="infoq"/>. ==Úziliksiz testlew hám avtomatlastırılǵan testlew== Úziliksiz testlewdiń maqseti — turaqlı, óndirislik ortalıqqa uqsas test ortalıqlarına «ekstremal avtomatlastırıwdı» qollanıw. Avtomatlastırıw úziliksiz testlew ushın zárúr<ref name="extremesd">[http://sdtimes.com/extreme-automation-meet-the-pre-production-life-cycle/ Extreme automation, meet the pre-production life cycle], by Alexandra Weber Morales, SD Times January 2014</ref>. Biraq avtomatlastırılǵan testlew úziliksiz testlew menen birdey emes<ref name="pnsqc"/>. Avtomatlastırılǵan testlew toparda toplanǵan qálegen testler jıynaǵın CI arqalı avtomatlastırılǵan túrde orınlawdı óz ishine aladı. Avtomatlastırılǵan testlewden úziliksiz testlewge ótiw talaban versiyaǵa baylanıslı biznes táwekellerin bahalaw ushın arnawlı joybarlanǵan testler jıynaǵın orınlawdı hám bul testlerdi turaqlı, óndirislik ortalıqqa uqsas test ortalıqlarında turaqlı túrde orınlawdı óz ishine aladı. Avtomatlastırılǵan hám úziliksiz testlew arasındaǵı geypara ayırmashılıqlar: * Avtomatlastırılǵan testlewde testtiń ótpewi áhmiyetli máseleden baslap, ahmiyetsiz at qoyıw standartınıń buzılıwına shekem hár qanday nárseni bildiriwi múmkin. Úziliksiz testlewde testtiń ótpewi hámme waqıt áhmiyetli biznes táwekelin bildiredi. * Úziliksiz testlewde testtiń ótpewi kemshiliklerdi hám biznes táwekellerin ústemligi boyınsha tártiplew hám eń áhmiyetlilerin birinshi náwbette sheshiw boyınsha anıq jumıs processi arqalı sheshiledi. * Úziliksiz testlewde hár ret táwekel anıqlanǵanda, álleqashan kirgizilip qoyılǵan bolıwı múmkin bolǵan barlıq usınday kemshiliklerdi anıqlaw hám keleshekte usı máseleniń qaytalanıwınıń aldın alıw processi boladı<ref name="stickym"/><ref name="devopsqa"/>. ==Aldınǵılar== 1990-jıllardan baslap testlerge tiykarlanǵan úziliksiz islep shıǵıw baǵdarlamashılarǵa olar qosqan kodtıń a) durıs isleytuǵını hám b) bar funkcionallıqtı qasaqana emes túrde ózgertpegeni yamasa buzbaǵanı haqqında tez keri baylanıs beriw ushın qollanılıp kiyatır. Ekstremal programmalastırıwdıń tiykarǵı komponenti bolǵan bul testlew avtomatlastırılǵan jıynawdıń bir bólegi retinde modullik testlerdi (al geyde qabıllaw testlerin yamasa tútin testlerin) avtomatikalıq túrde, kóbinese kúnine bir neshe ret orınlawdı óz ishine aladı. Bul testler ámelge asırıwdan aldın jazıladı; testlerden ótiw ámelge asırıwdıń tabıslı ekenin bildiredi<ref name="buzzword"/><ref name="CI">[http://martinfowler.com/articles/originalContinuousIntegration.html Continuous Integration (original version)], by Martin Fowler, DevOps.com September 2000</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq támiynattı testlew}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] kgkkxkst2krlpkl5p7o1bh8r6iua5hw 0 48673 276853 275453 2026-10-29T22:08:39Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276853 wikitext text/x-wiki '''Hújjetlerdi testlew''' — ónimdi funkcional emes testlewdiń bir bólegi. Ol sistemanı qalay qollanıw haqqındaǵı hújjetlerdiń sistemanıń is júzinde orınlaytuǵın nárselerine sáykes keletuǵının támiyinleytuǵın hám sistemadaǵı ózgerisler menen jaqsılanıwlardıń hújjetlestirilgenin dálilleytuǵın [[Qara qutı testlewi|«qara qutı» testlewiniń]] bir túri bolıwı múmkin<ref>{{web deregi| url =http://qatestlab.com/knowledge-center/qa-testing-materials/what-is-documentation-testing/| bet =What Is Documentation Testing? – Offshore Software Testing with QATestLab| baspaxana =| arxivurl =https://web.archive.org/web/20170723135518/http://qatestlab.com/knowledge-center/qa-testing-materials/what-is-documentation-testing/| arxivsáne =2017-07-23| access-date =2026-10-21}}</ref>. ==Táriyip== Hújjetlerdi testlew sistemanıń yamasa sistema komponentiniń jobaların, nátiyjelerin hám testlewin óz ishine aladı. Oǵan [[Test jaǵdayı (programmalıq támiynat)|test jaǵdayları]] specifikaciyaları, test jobaları, test proceduraları, test esabatları hám test jurnalları kiredi. Ol talaplardı, ámel etilgen proceduralardı hám nátiyjelerdi bayan etetuǵın, anıqlaytuǵın, túsindiretuǵın hám olar haqqında esabat beretuǵın yamasa olardı tastıyıqlaytuǵın barlıq hújjetlerdi testlewge baylanıslı. Eń úlken únemlilikke erisiw ushın hújjetlerdi testlew eń birinshi [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi|programmalıq támiynat processiniń]] baslanıwı menen baslanadı<ref name="istqbexamcertification.com">{{web deregi | url =http://istqbexamcertification.com/what-is-documentation-testing/| bet =What is documentation testing in software testing?| baspaxana =}}</ref>. Hújjetlerdi testlew sistema orınlaytuǵın funkcionallıq penen onıń orınlawı kerek bolǵan nárse arasındaǵı hár qanday anıq emeslikti yamasa sáykessizlikti anıqlaw ushın imla hám grammatikanı tekseriwdi óz ishine aladı. Ónim hújjetleri aqırǵı ónimniń áhmiyetli bólegi bolıp tabıladı<ref name="istqbexamcertification.com" />. Sapası tómen hújjetler ónimniń yamasa kompaniyanıń abıroyına tásir etedi<ref>{{web deregi | url =http://www.softwaretestingclass.com/why-documentation-is-important-in-software-testing/| bet =Why Documentation is Important in Software Testing? - Software Testing Classes| sáne = 2013-jıl 26-noyabr |website=softwaretestingclass.com}}</ref>. Hújjetlerdi testlew programmalıq támiynattı testlewden aldın hám keyin dúzilgen barlıq hújjetlerdi testlewge baylanıslı<ref>{{web deregi | bet =Topics in Testing Software Documentation | url =https://www.cs.drexel.edu/~spiros/teaching/SE320/slides/documentation-testing.pdf | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120725042656/https://www.cs.drexel.edu/~spiros/teaching/SE320/slides/documentation-testing.pdf | arxivsáne = 2012-jıl 25-iyul | qaralǵan sáne = 2026-jıl 2-iyun |website=www.cs.drexel.edu}}</ref>. Hújjetti testlewdegi hár qanday keshigiw qunın arttıradı<ref>{{Cite book|last=|first=|url=https://books.google.com/books?id=FdvRGzeCipUC&q=Documentation+testing&pg=PA15|title=A Guide to Understanding Security Testing and Test Documentation in Trusted Systems|date=April 1994|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-0-7881-0699-6|language=en}}</ref>. Programmalıq támiynattı islep shıǵıw hám testlewge baylanıslı geypara keń tarqalǵan artefaktlar retinde test jaǵdayları, test jobaları, talaplar hám izin baqlaw matricaları kórsetile aladı. ==Tiykarǵı tarawları== Hújjetti testlewdiń tórt tiykarǵı tarawına kórsetpeler, mısallar, xabarlar hám úlgiler kiredi. Qátelerdi yamasa olardıń túsip qalıwın izlew ushın test scenariylerin adımba-adım orınlaw maqsetinde kórsetpeler kerek boladı. Orınlanǵan nátiyjelerdi yamasa anıq noqatlardı kórsetiw ushın GUI komponentlerin, sintaksisti, buyrıqlardı hám interfeyslerdi tolıǵıraq túsindiriw maqsetinde qosımsha mısallar keltirile aladı. Sáykessizliklerge de qáteler menen birge itibar beriw kerek, sebebi olar paydalanıwshılardı shatastıra aladı. Eger sistemanıń paydalanıwshısı tájiriybesi az paydalanıwshı bolsa, bul anıq emeslikler úlken zıyan keltiredi. Paydalanıwshıda hár qanday másele payda bolǵan jaǵdayda, ásirese túsiniksiz jaǵdayda hújjetlerdi qarap shıǵıwı múmkin bolǵan tájiriybesi az paydalanıwshılar ushın mısallar kerek boladı. Hújjetlerdegi máseleler kodlawdaǵı máseleler sıyaqlı rásmiy túrde sheshile aladı<ref>{{web deregi | url =http://www.softwaretestinggenius.com/documentation-testing-an-important-activity-in-software-testing| bet =New Post-Documentation Testing an Important Activity in Software Testing| at =Yoginder Nath| familiya =Gupta| sáne = January 2013 | baspaxana =}}</ref>. Kemshiliklerdi jazıp barıw hám baqlaw quralları kodtaǵı kemshiliklerdegidey, kemshiliklerdi sheshiwdiń keń tarqalǵan quralları bolıp tabıladı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Ónimlerdi testlew]] [[Kategoriya:Texnikalıq kommunikaciya]] 8t0lhb0tn6evcinmwu0oeeyhejo8928 0 48699 276821 275899 2026-10-29T21:10:39Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276821 wikitext text/x-wiki [[Fayl:American_fuzzy_lop's_afl-fuzz_running_on_a_test_program.png | thumb | right | American Fuzzy Lop quralınıń afl-fuzz programması test programmasında islep tur]] [[Programmalastırıw|Programmalastırıwda]] hám [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|programmalıq támiynattı islep shıǵıwda]] '''fazzing''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''fuzzing'') yamasa '''fazz testlew''' (''fuzz testing'') — [[Kompyuter programması|kompyuter programmasına]] kiris maǵlıwmatları retinde jaramsız, kútilmegen yamasa tosınnan alınǵan maǵlıwmatlardı beriwdi óz ishine alatuǵın avtomatlastırılǵan [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] usılı. Keyin programma isten shıǵıw, kodqa ornatılǵan [[Tastıyıqlaw (programmalıq támiynattı islep shıǵıw)|tastıyıqlawlardıń]] buzılıwı yamasa yadtıń itimal aǵıp ketiwi sıyaqlı ayrıqsha jaǵdaylar boyınsha baqlanadı. Ádette fazzerler strukturalanǵan kiris maǵlıwmatların qabıl etetuǵın programmalardı testlew ushın qollanıladı. Bul struktura, mısalı, fayl formatında yamasa protokolda belgilenedi hám jaramlı kiris maǵlıwmatın jaramsızınan ajıratadı. Nátiyjeli fazzer yarım jaramlı kiris maǵlıwmatların generaciyalaydı. Olar talqılawshı tárepinen tikkeley biykar etilmeytuǵınday «jetkilikli dárejede jaramlı» boladı, biraq programmanıń tereńirek bóliminde kútilmegen minez-qulıqtı payda etedi hám durıs sheshilmegen [[Múyeshlik jaǵday|múyeshlik jaǵdaylardı]] anıqlaw ushın «jetkilikli dárejede jaramsız» boladı. Qáwipsizlik maqsetinde isenim shegarasınan ótetuǵın kiris maǵlıwmatları kóbinese eń paydalı boladı<ref name="neystadt">{{web deregi | avtor =John Neystadt | sáne = February 2008 | bet =Automated Penetration Testing with White-Box Fuzzing | url =http://msdn.microsoft.com/en-us/library/cc162782.aspx | baspaxana =Microsoft | qaralǵan sáne = 2009-jıl 14-may }}</ref>. Mısalı, tek arnawlı huqıqlı paydalanıwshıǵa qoljetimli konfiguraciya faylın talqılaytuǵın kodtı fazz testlewge qaraǵanda, qálegen paydalanıwshı júklegen fayldı qayta isleytuǵın kodtı fazz testlew áhmiyetlirek. ==Tariyxı== «Fuzz» termini 1988-jılı Viskonsin universitetinde professor Barton Miller júrgizgen magistratura dárejesindegi «Jetilisken operaciyalıq sistemalar» (CS736) sabaǵındaǵı proektten<ref name="fuzz-cs736">{{web deregi | avtor =Barton P. Miller | sáne = September 1988 | bet =Fall 1988 CS736 Project List | url =http://pages.cs.wisc.edu/~bart/fuzz/CS736-Projects-f1988.pdf |format=PDF | baspaxana =Computer Sciences Department, University of Wisconsin-Madison | qaralǵan sáne = 2020-jıl 30-dekabr }}</ref> kelip shıqqan. Bul proekttiń nátiyjeleri keyin 1990-jılı járiyalandı<ref name="fuzz1990">{{cite journal |last1=Miller |first1=Barton P. |last2=Fredriksen |first2=Lars |last3=So |first3=Bryan |date=December 1990 |title=An Empirical Study of the Reliability of UNIX Utilities |journal=Communications of the ACM |volume=33 |issue=11 |pages=32–44 |doi=10.1145/96267.96279 |s2cid=14313707}}</ref><ref name="forward-fuzz-testing">{{web deregi | url = https://pages.cs.wisc.edu/~bart/fuzz/Foreword1.html | bet = Foreword for Fuzz Testing Book | familiya = Miller | at = Barton | sáne = April 2008 | website = UW-Madison Computer Sciences | qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-mart }}</ref>. UNIX utilitasın fazz testlew ushın proekt utilita ushın tosınnan kiris maǵlıwmatların hám buyrıq qatarı parametrlerin avtomatikalıq túrde generaciyaladı. Proekt UNIX buyrıq qatarı programmalarınıń isenimliligin olar isten shıqqanǵa shekem kóp sanlı tosınnan kiris maǵlıwmatların tez izbe-izlikte orınlaw arqalı testlew ushın joybarlandı. Millerdiń toparı ózleri testlegen utilitalardıń 25–33 procentin isten shıǵara aldı. Keyin olar sebebin anıqlaw ushın hárbir isten shıǵıwdı dúzetiw (debugging) arqalı talladı hám anıqlanǵan hárbir buzılıwdı kategoriyalarǵa bóldi. Basqa izertlewshilerge basqa programmalıq támiynat penen usınday eksperimentler ótkeriwge múmkinshilik beriw ushın qurallardıń derek kodı, test proceduraları hám dáslepki nátiyje maǵlıwmatları jámiyetshilikke ashıq etildi<ref name="AutoDO-2">{{web deregi | bet =Fuzz Testing of Application Reliability | url =http://pages.cs.wisc.edu/~bart/fuzz/ | baspaxana =University of Wisconsin-Madison | qaralǵan sáne = 2020-jıl 30-dekabr }}</ref>. Bul erte dáwirdegi fazzing házir «qara qutı», generaciyalıq, strukturalanbaǵan («aqılsız» yamasa «klassikalıq») fazzing dep atalar edi. Professor Barton Millerdiń aytıwınsha: «Proekt táriyipin jazıw barısında maǵan testlewdiń bul túrine at beriw kerek boldı. Men tosınnan alınǵan, strukturalanbaǵan maǵlıwmatlar sezimin payda etetuǵın at qáledim. Bir neshe ideyanı sınap kórgennen keyin, men fuzz terminine toqtadım»<ref name="forward-fuzz-testing" />. Bul erte jumıstıń áhmiyetli úlesi — ápiwayı (derlik júdá ápiwayı) orakul. Eger programma tosınnan alınǵan kiris maǵlıwmatında isten shıqsa yamasa qatıp qalsa, ol testten ótpegen dep, al basqa jaǵdaylarda ótken dep esaplandı. Test orakulların dúziw qıyın bola alsa da, bul erte fazz testlewdiń orakulı ápiwayı hám qollanıw ushın universal edi. 2012-jılı aprel ayında Google kompaniyası Chromium veb-brauzeriniń qáwipsizlik ushın áhmiyetli komponentlerine arnalǵan bultqa tiykarlanǵan fazzing infrastrukturası — ClusterFuzz-tı járiyaladı<ref name="clusterfuzz">{{web deregi | bet =Announcing ClusterFuzz | url =https://blog.chromium.org/2012/04/fuzzing-for-security.html | qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-mart }}</ref>. Qáwipsizlik izertlewshileri óz fazzerlerin júkley aladı hám eger ClusterFuzz júklengen fazzer menen isten shıǵıwdı tapsa, qáte ushın sıylıq ala aladı. 2014-jılı sentyabr ayında Shellshock<ref name="NYT-20140925-NP">{{cite news |last=Perlroth |first=Nicole |title=Security Experts Expect 'Shellshock' Software Bug in Bash to Be Significant |url=https://www.nytimes.com/2014/09/26/technology/security-experts-expect-shellshock-software-bug-to-be-significant.html |date=25 September 2014 |work=The New York Times |access-date=25 September 2014}}</ref> keń qollanılatuǵın UNIX Bash qabıǵındaǵı qáwipsizlik qáteleriniń toparı retinde ashıp kórsetildi. Shellshock hálsizlikleriniń kópshiligi AFL fazzeri járdeminde tabıldı<ref>{{web deregi | url =http://lcamtuf.blogspot.com/2014/10/bash-bug-how-we-finally-cracked.html| bet =Bash bug: the other two RCEs, or how we chipped away at the original fix (CVE-2014-6277 and '78)| sáne = 2014-jıl 1-oktyabr |website=lcamtuf's blog|last1=Zalewski|first1=Michał| qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-mart }}</ref>. (Internetke shıǵatuǵın kóplegen xızmetler, mısalı, geypara veb-serverler belgili bir sorawlardı qayta islew ushın Bash qabıǵın qollanadı. Bul hújimshige Bash qabıǵınıń hálsiz versiyalarına qálegen buyrıqlardı orınlatıwǵa múmkinshilik beredi. Bul hújimshige kompyuter sistemasına ruqsatsız kiriwge múmkinshilik bere aladı<ref name="ZDN-20140929">{{web deregi | familiya =Seltzer | at =Larry | bet =Shellshock makes Heartbleed look insignificant | url =https://www.zdnet.com/article/shellshock-makes-heartbleed-look-insignificant/ | sáne = 2014-jıl 29-sentyabr | baspaxana =ZDNet | qaralǵan sáne = 2014-jıl 29-sentyabr }}</ref>.) 2015-jılı aprel ayında Xanno Byok AFL fazzeriniń 2014-jılǵı Heartbleed hálsizligin qalay tabıwı múmkin bolǵanın kórsetti<ref>{{web deregi |last1=Böck|first1=Hanno| bet =Fuzzing: Wie man Heartbleed hätte finden können (in German)| url =http://www.golem.de/news/fuzzing-wie-man-heartbleedhaette-finden-koennen-1504-113345.html|website=Golem.de| qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-mart | til =de-DE}}</ref><ref>{{web deregi |last1=Böck|first1=Hanno| bet =How Heartbleed could've been found (in English)| url =https://blog.hboeck.de/archives/868-How-Heartbleed-couldve-been-found.html|website=Hanno's blog| qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-mart }}</ref>. (Heartbleed hálsizligi 2014-jılı aprel ayında ashıp kórsetildi. Bul qarsılaslarǵa shifrlanǵan baylanıstı shifrdan shıǵarıwǵa múmkinshilik beretuǵın awır hálsizlik. Hálsizlik TLS protokolın ámelge asıratuǵın hám internettegi serverlerdiń kópshiligi qollanatuǵın OpenSSL kitapxanasına tosınnan kirgizilip qalǵan. Shodan 2016-jılı aprel ayında 238 000 mashinanıń ele de hálsiz ekenin xabarladı<ref>{{web deregi| url =https://www.shodan.io/report/89bnfUyJ| bet =Search engine for the internet of things – devices still vulnerable to Heartbleed| website =shodan.io| qaralǵan sáne =2017-jıl 13-mart| arxivurl =https://web.archive.org/web/20170123085531/https://www.shodan.io/report/89bnfUyJ| arxivsáne = 2017-jıl 23-yanvar }}</ref>, al 2017-jılı yanvar ayında bul san 200 000 boldı<ref>{{web deregi | url =https://www.shodan.io/report/DCPO7BkV| bet =Heartbleed Report (2017-01)|website=shodan.io| qaralǵan sáne = 2017-jıl 10-iyul | arxivsáne = 2017-jıl 23-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20170123161742/https://www.shodan.io/report/DCPO7BkV|url-status=dead}}</ref>.) 2016-jılı avgust ayında AQSH Qorǵanıw ministrliginiń Aldıńǵı qatarlı izertlew joybarları agentligi (DARPA) 11 saat dawam etken, tolıq avtomatlastırılǵan «bayraqtı basıp alıw» jarısı — birinshi Cyber Grand Challenge jarısınıń finalın ótkerdi<ref name="cgc">{{web deregi | url =http://www.darpa.mil/program/cyber-grand-challenge | bet =DARPA Cyber Grand Challenge | familiya =Walker | at =Michael | website =darpa.mil | qaralǵan sáne =2017-jıl 12-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20241215054221/https://www.darpa.mil/program/cyber-grand-challenge | arxivsáne =2024-12-15 }}</ref>. Maqset programmalıq támiynattaǵı kemshiliklerdi real waqıtta anıqlay alatuǵın, olardan paydalana alatuǵın hám olardı dúzete alatuǵın avtomatikalıq qorǵanıw sistemaların islep shıǵıw edi. Fazzing qarsılaslardıń programmalıq támiynatındaǵı kemshiliklerdi anıqlaw ushın nátiyjeli hújim strategiyası retinde qollanıldı. Ol hálsizliklerdi anıqlawdı avtomatlastırıwda úlken múmkinshilikti kórsetti. Devid Bramli basqarǵan ForAllSecure toparı islep shıqqan «Mayhem» dep atalǵan sistema jeńimpaz boldı<ref name="2016 results">{{web deregi | url =http://www.darpa.mil/news-events/2016-08-05a | bet =Mayhem comes in first place at CGC | qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-mart }}</ref>. 2016-jılı sentyabr ayında Microsoft kompaniyası programmalıq támiynattaǵı qáwipsizlik ushın áhmiyetli qátelerdi tabıwǵa arnalǵan bultqa tiykarlanǵan fazz testlew xızmeti — Project Springfield proektin járiyaladı<ref name="springfield">{{web deregi | bet =Announcing Project Springfield | url =https://blogs.microsoft.com/next/2016/09/26/microsoft-previews-project-springfield-cloud-based-bug-detector/#sm.001boqu0x14q8dbmplr1kwjuengqs | sáne = 2016-jıl 26-sentyabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 8-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20170329050745/https://blogs.microsoft.com/next/2016/09/26/microsoft-previews-project-springfield-cloud-based-bug-detector/#sm.001boqu0x14q8dbmplr1kwjuengqs | arxivsáne = 2017-jıl 29-mart }}</ref>. 2016-jılı dekabr ayında Google kompaniyası qáwipsizlik ushın áhmiyetli bir neshe ashıq kodlı proektti úziliksiz fazz testlewge múmkinshilik beretuǵın OSS-Fuzz xızmetin járiyaladı<ref name="ossfuzz">{{web deregi | bet =Announcing OSS-Fuzz | url =https://testing.googleblog.com/2016/12/announcing-oss-fuzz-continuous-fuzzing.html | qaralǵan sáne = 2017-jıl 8-mart }}</ref>. Black Hat 2018 konferenciyasında Kristofer Domas processordaǵı jasırın RISC yadrosınıń bar ekenin anıqlaw ushın fazzingti qollanıwdı kórsetti<ref name="domas">{{web deregi | avtor =Christopher Domas | sáne = August 2018 | bet =GOD MODE UNLOCKED - Hardware Backdoors in x86 CPUs | url =https://www.blackhat.com/us-18/briefings/schedule/#god-mode-unlocked---hardware-backdoors-in-x86-cpus-10194 | qaralǵan sáne = 2018-jıl 3-sentyabr }}</ref>. Bul yadro 3-qorǵaw saqıynasınan 0-saqıyna buyrıqların orınlaw ushın bar qáwipsizlik tekseriwlerin aylanıp óte aldı. 2020-jılı sentyabr ayında [[Microsoft]] kompaniyası programmalıq támiynattaǵı qátelerdi anıqlawdı avtomatlastıratuǵın, óz serverinde ornatılatuǵın «xızmet retinde fazzing» platforması — OneFuzz-tı shıǵardı<ref>{{web deregi | url =https://www.zdnet.com/article/microsoft-windows-10-is-hardened-with-these-fuzzing-security-tools-now-theyre-open-source/| bet =Microsoft: Windows 10 is hardened with these fuzzing security tools – now they're open source| sáne = 2020-jıl 15-sentyabr |website=ZDNet}}</ref>. Ol Windows hám Linux sistemaların qollaydı<ref>{{web deregi | url =https://www.infoworld.com/article/3575600/microsoft-open-sources-fuzzing-test-framework.html| bet =Microsoft open-sources fuzzing test framework| sáne = 2020-jıl 17-sentyabr |website=InfoWorld}}</ref>. Úsh jıldan keyin, 2023-jıl 1-noyabrde, ol arxivlendi<ref>{{Citation |title=microsoft/onefuzz |date=2024-03-03 |url=https://github.com/microsoft/onefuzz |access-date=2024-03-06 |publisher=Microsoft}}</ref>. ==Erte dáwirdegi tosınnan testlew== Programmalardı tosınnan alınǵan kiris maǵlıwmatları menen testlew maǵlıwmatlar ele perfokartalarda saqlanǵan 1950-jıllarǵa barıp taqaladı<ref name="weinberg">{{web deregi | avtor =Gerald M. Weinberg | sáne = 2017-jıl 5-fevral | bet =Fuzz Testing and Fuzz History | url =http://secretsofconsulting.blogspot.com/2017/02/fuzz-testing-and-fuzz-history.html | qaralǵan sáne = 2017-jıl 6-fevral }}</ref>. Baǵdarlamashılar kompyuter programmalarına kiris maǵlıwmatları retinde shıǵındıǵa taslanǵan perfokartalardı yamasa tosınnan alınǵan sanlar kartalarınıń topların qollanatuǵın edi. Eger orınlaw qálemegen minez-qulıqtı kórsetse, qáte anıqlanǵan bolıp esaplandı. Tosınnan alınǵan kiris maǵlıwmatların orınlaw sonday-aq tosınnan testlew, «maymıl» testlewi yamasa Monte-Karlo dúzetiwi (debugging) dep te ataladı<ref name="Bell">{{Cite journal |last1=Bell |first1=R. Charles |date=1983-02-01 |access-date=2026-05-18 |title=Monte Carlo debugging: a brief tutorial |url=https://doi.org/10.1145/358024.35805 |journal=Communications of the ACM |volume=26 |issue=2 |pages=126–127 |doi=10.1145/358024.35805 }}</ref> (Monte-Karlo usıllarına uqsatıp). 1981-jılı Duran hám Ntafos programmanı tosınnan alınǵan kiris maǵlıwmatları menen testlewdiń nátiyjeliligin rásmiy túrde izertledi<ref name="duran1">{{cite book |last1=Duran |first1=Joe W. |last2=Ntafos |first2=Simeon C. |date=1981-03-09 |chapter=A report on random testing |chapter-url=http://dl.acm.org/citation.cfm?id=802530 |title=Proceedings of the ACM SIGSOFT International Conference on Software Engineering (ICSE'81) |pages=179–183 |isbn=9780897911467}}</ref><ref name="duran2">{{cite journal |last1=Duran |first1=Joe W. |last2=Ntafos |first2=Simeon C. |date=1984-07-01 |title=An Evaluation of Random Testing |journal=IEEE Transactions on Software Engineering |issue=4 |pages=438–444 |doi=10.1109/TSE.1984.5010257 |s2cid=17208399}}</ref>. Tosınnan testlew programmanı testlewdiń eń jaman usılı dep keń esaplanǵan bolsa da, avtorlar onıń sistemalıraq testlew usıllarına únemli alternativa ekenin kórsete aldı. 1983-jılı Apple kompaniyasında Stiv Kepps klassikalıq Mac OS qosımshaları, mısalı, MacPaint ushın tosınnan kiris maǵlıwmatların generaciyalaytuǵın «The Monkey» («Maymıl») quralın islep shıqtı<ref name="hertzfeld2004">{{cite book |author=Andy Hertzfeld |year=2004 |title=Revolution in the Valley: The Insanely Great Story of How the Mac Was Made |publisher=O'Reily Press |isbn=978-0596007195}}</ref><ref name="AutoDO-3">{{web deregi | bet =Macintosh Stories: Monkey Lives | url =http://www.folklore.org/StoryView.py?story=Monkey_Lives.txt | baspaxana =Folklore.org | sáne = 1999-jıl 22-fevral | qaralǵan sáne = 2010-jıl 28-may }}</ref>. Kórkem «maymıl» sózi sheksiz maymıl teoremasına siltemedi. Bul teorema boyınsha jazıw mashinkasınıń klaviaturasın sheksiz waqıt dawamında tosınnan basqan maymıl aqır-aqıbetinde Shekspirdiń barlıq shıǵarmaların basıp shıǵaradı. Testlew jaǵdayında maymıl isten shıǵıwǵa sebep bolatuǵın kiris maǵlıwmatlarınıń belgili bir izbe-izligin jazadı. 1991-jılı crashme quralı shıǵarıldı. Ol tosınnan tańlanǵan parametrler menen sistemalıq shaqırıwlardı tosınnan orınlaw arqalı Unix hám Unix-qa uqsas [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemalardıń]] shıdamlılıǵın testlewge arnalǵan<ref name="AutoDO-4">{{web deregi | bet =crashme | url =https://github.com/gjcarrette/crashme | baspaxana =CodePlex | qaralǵan sáne = 2021-jıl 21-may }}</ref>. == Túrleri == Fazzer bir neshe usıl menen klassifikaciyalanadı<ref name="sutton">{{cite book |last1=Sutton |first1=Michael |last2=Greene |first2=Adam |last3=Amini |first3=Pedram |year=2007 |title=Fuzzing: Brute Force Vulnerability Discovery |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0-321-44611-4}}</ref><ref name="neystadt"/>: # Kiris maǵlıwmatları nolden generaciyalanatuǵınına yamasa bar kiris maǵlıwmatların ózgertiw arqalı alınatuǵınına qarap, fazzer generaciyaǵa tiykarlanǵan yamasa mutaciyaǵa tiykarlanǵan bola aladı. # Kiris maǵlıwmatlarınıń strukturasın biletuǵınına qarap, fazzer «aqılsız» (strukturalanbaǵan) yamasa «aqıllı» (strukturalanǵan) bola aladı. # Programmanıń strukturasın biletuǵınına qarap, fazzer «aq qutı», «kúlreń qutı» yamasa «qara qutı» bola aladı. == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq támiynattı testlew}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Qáwipsizlikti testlew]] kam4kpw5yatq9iyikd62znjk49xtdm5 276848 276821 2026-10-29T21:56:31Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276848 wikitext text/x-wiki [[Fayl:American_fuzzy_lop's_afl-fuzz_running_on_a_test_program.png | thumb | right | American Fuzzy Lop quralınıń afl-fuzz programması test programmasında islep tur]] [[Programmalastırıw|Programmalastırıwda]] hám [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|programmalıq támiynattı islep shıǵıwda]] '''fazzing''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''fuzzing'') yamasa '''fazz testlew''' (''fuzz testing'') — [[Kompyuter programması|kompyuter programmasına]] kiris maǵlıwmatları retinde jaramsız, kútilmegen yamasa tosınnan alınǵan maǵlıwmatlardı beriwdi óz ishine alatuǵın avtomatlastırılǵan [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] usılı. Keyin programma isten shıǵıw, kodqa ornatılǵan [[Tastıyıqlaw (programmalıq támiynattı islep shıǵıw)|tastıyıqlawlardıń]] buzılıwı yamasa yadtıń itimal aǵıp ketiwi sıyaqlı ayrıqsha jaǵdaylar boyınsha baqlanadı. Ádette fazzerler strukturalanǵan kiris maǵlıwmatların qabıl etetuǵın programmalardı testlew ushın qollanıladı. Bul struktura, mısalı, fayl formatında yamasa protokolda belgilenedi hám jaramlı kiris maǵlıwmatın jaramsızınan ajıratadı. Nátiyjeli fazzer yarım jaramlı kiris maǵlıwmatların generaciyalaydı. Olar talqılawshı tárepinen tikkeley biykar etilmeytuǵınday «jetkilikli dárejede jaramlı» boladı, biraq programmanıń tereńirek bóliminde kútilmegen minez-qulıqtı payda etedi hám durıs sheshilmegen [[Múyeshlik jaǵday|múyeshlik jaǵdaylardı]] anıqlaw ushın «jetkilikli dárejede jaramsız» boladı. Qáwipsizlik maqsetinde isenim shegarasınan ótetuǵın kiris maǵlıwmatları kóbinese eń paydalı boladı<ref name="neystadt">{{web deregi | avtor =John Neystadt | sáne = February 2008 | bet =Automated Penetration Testing with White-Box Fuzzing | url =http://msdn.microsoft.com/en-us/library/cc162782.aspx | baspaxana =Microsoft | qaralǵan sáne = 2009-jıl 14-may }}</ref>. Mısalı, tek arnawlı huqıqlı paydalanıwshıǵa qoljetimli konfiguraciya faylın talqılaytuǵın kodtı fazz testlewge qaraǵanda, qálegen paydalanıwshı júklegen fayldı qayta isleytuǵın kodtı fazz testlew áhmiyetlirek. ==Tariyxı== «Fuzz» termini 1988-jılı Viskonsin universitetinde professor Barton Miller júrgizgen magistratura dárejesindegi «Jetilisken operaciyalıq sistemalar» (CS736) sabaǵındaǵı proektten<ref name="fuzz-cs736">{{web deregi | avtor =Barton P. Miller | sáne = September 1988 | bet =Fall 1988 CS736 Project List | url =http://pages.cs.wisc.edu/~bart/fuzz/CS736-Projects-f1988.pdf |format=PDF | baspaxana =Computer Sciences Department, University of Wisconsin-Madison | qaralǵan sáne = 2020-jıl 30-dekabr }}</ref> kelip shıqqan. Bul proekttiń nátiyjeleri keyin 1990-jılı járiyalandı<ref name="fuzz1990">{{cite journal |last1=Miller |first1=Barton P. |last2=Fredriksen |first2=Lars |last3=So |first3=Bryan |date=December 1990 |title=An Empirical Study of the Reliability of UNIX Utilities |journal=Communications of the ACM |volume=33 |issue=11 |pages=32–44 |doi=10.1145/96267.96279 |s2cid=14313707}}</ref><ref name="forward-fuzz-testing">{{web deregi | url = https://pages.cs.wisc.edu/~bart/fuzz/Foreword1.html | bet = Foreword for Fuzz Testing Book | familiya = Miller | at = Barton | sáne = April 2008 | website = UW-Madison Computer Sciences | qaralǵan sáne = 2024-jıl 29-mart }}</ref>. UNIX utilitasın fazz testlew ushın proekt utilita ushın tosınnan kiris maǵlıwmatların hám buyrıq qatarı parametrlerin avtomatikalıq túrde generaciyaladı. Proekt UNIX buyrıq qatarı programmalarınıń isenimliligin olar isten shıqqanǵa shekem kóp sanlı tosınnan kiris maǵlıwmatların tez izbe-izlikte orınlaw arqalı testlew ushın joybarlandı. Millerdiń toparı ózleri testlegen utilitalardıń 25–33 procentin isten shıǵara aldı. Keyin olar sebebin anıqlaw ushın hárbir isten shıǵıwdı dúzetiw (debugging) arqalı talladı hám anıqlanǵan hárbir buzılıwdı kategoriyalarǵa bóldi. Basqa izertlewshilerge basqa programmalıq támiynat penen usınday eksperimentler ótkeriwge múmkinshilik beriw ushın qurallardıń derek kodı, test proceduraları hám dáslepki nátiyje maǵlıwmatları jámiyetshilikke ashıq etildi<ref name="AutoDO-2">{{web deregi | bet =Fuzz Testing of Application Reliability | url =http://pages.cs.wisc.edu/~bart/fuzz/ | baspaxana =University of Wisconsin-Madison | qaralǵan sáne = 2020-jıl 30-dekabr }}</ref>. Bul erte dáwirdegi fazzing házir «qara qutı», generaciyalıq, strukturalanbaǵan («aqılsız» yamasa «klassikalıq») fazzing dep atalar edi. Professor Barton Millerdiń aytıwınsha: «Proekt táriyipin jazıw barısında maǵan testlewdiń bul túrine at beriw kerek boldı. Men tosınnan alınǵan, strukturalanbaǵan maǵlıwmatlar sezimin payda etetuǵın at qáledim. Bir neshe ideyanı sınap kórgennen keyin, men fuzz terminine toqtadım»<ref name="forward-fuzz-testing" />. Bul erte jumıstıń áhmiyetli úlesi — ápiwayı (derlik júdá ápiwayı) orakul. Eger programma tosınnan alınǵan kiris maǵlıwmatında isten shıqsa yamasa qatıp qalsa, ol testten ótpegen dep, al basqa jaǵdaylarda ótken dep esaplandı. Test orakulların dúziw qıyın bola alsa da, bul erte fazz testlewdiń orakulı ápiwayı hám qollanıw ushın universal edi. 2012-jılı aprel ayında Google kompaniyası Chromium veb-brauzeriniń qáwipsizlik ushın áhmiyetli komponentlerine arnalǵan bultqa tiykarlanǵan fazzing infrastrukturası — ClusterFuzz-tı járiyaladı<ref name="clusterfuzz">{{web deregi | bet =Announcing ClusterFuzz | url =https://blog.chromium.org/2012/04/fuzzing-for-security.html | qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-mart }}</ref>. Qáwipsizlik izertlewshileri óz fazzerlerin júkley aladı hám eger ClusterFuzz júklengen fazzer menen isten shıǵıwdı tapsa, qáte ushın sıylıq ala aladı. 2014-jılı sentyabr ayında Shellshock<ref name="NYT-20140925-NP">{{cite news |last=Perlroth |first=Nicole |title=Security Experts Expect 'Shellshock' Software Bug in Bash to Be Significant |url=https://www.nytimes.com/2014/09/26/technology/security-experts-expect-shellshock-software-bug-to-be-significant.html |date=25 September 2014 |work=The New York Times |access-date=25 September 2014}}</ref> keń qollanılatuǵın UNIX Bash qabıǵındaǵı qáwipsizlik qáteleriniń toparı retinde ashıp kórsetildi. Shellshock hálsizlikleriniń kópshiligi AFL fazzeri járdeminde tabıldı<ref>{{web deregi | url =http://lcamtuf.blogspot.com/2014/10/bash-bug-how-we-finally-cracked.html| bet =Bash bug: the other two RCEs, or how we chipped away at the original fix (CVE-2014-6277 and '78)| sáne = 2014-jıl 1-oktyabr |website=lcamtuf's blog|last1=Zalewski|first1=Michał| qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-mart }}</ref>. (Internetke shıǵatuǵın kóplegen xızmetler, mısalı, geypara veb-serverler belgili bir sorawlardı qayta islew ushın Bash qabıǵın qollanadı. Bul hújimshige Bash qabıǵınıń hálsiz versiyalarına qálegen buyrıqlardı orınlatıwǵa múmkinshilik beredi. Bul hújimshige kompyuter sistemasına ruqsatsız kiriwge múmkinshilik bere aladı<ref name="ZDN-20140929">{{web deregi | familiya =Seltzer | at =Larry | bet =Shellshock makes Heartbleed look insignificant | url =https://www.zdnet.com/article/shellshock-makes-heartbleed-look-insignificant/ | sáne = 2014-jıl 29-sentyabr | baspaxana =ZDNet | qaralǵan sáne = 2014-jıl 29-sentyabr }}</ref>.) 2015-jılı aprel ayında Xanno Byok AFL fazzeriniń 2014-jılǵı Heartbleed hálsizligin qalay tabıwı múmkin bolǵanın kórsetti<ref>{{web deregi |last1=Böck|first1=Hanno| bet =Fuzzing: Wie man Heartbleed hätte finden können (in German)| url =http://www.golem.de/news/fuzzing-wie-man-heartbleedhaette-finden-koennen-1504-113345.html|website=Golem.de| qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-mart | til =de-DE}}</ref><ref>{{web deregi |last1=Böck|first1=Hanno| bet =How Heartbleed could've been found (in English)| url =https://blog.hboeck.de/archives/868-How-Heartbleed-couldve-been-found.html|website=Hanno's blog| qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-mart }}</ref>. (Heartbleed hálsizligi 2014-jılı aprel ayında ashıp kórsetildi. Bul qarsılaslarǵa shifrlanǵan baylanıstı shifrdan shıǵarıwǵa múmkinshilik beretuǵın awır hálsizlik. Hálsizlik TLS protokolın ámelge asıratuǵın hám internettegi serverlerdiń kópshiligi qollanatuǵın OpenSSL kitapxanasına tosınnan kirgizilip qalǵan. Shodan 2016-jılı aprel ayında 238 000 mashinanıń ele de hálsiz ekenin xabarladı<ref>{{web deregi| url =https://www.shodan.io/report/89bnfUyJ| bet =Search engine for the internet of things – devices still vulnerable to Heartbleed| website =shodan.io| qaralǵan sáne =2017-jıl 13-mart| arxivurl =https://web.archive.org/web/20170123085531/https://www.shodan.io/report/89bnfUyJ| arxivsáne = 2017-jıl 23-yanvar }}</ref>, al 2017-jılı yanvar ayında bul san 200 000 boldı<ref>{{web deregi | url =https://www.shodan.io/report/DCPO7BkV| bet =Heartbleed Report (2017-01)|website=shodan.io| qaralǵan sáne = 2017-jıl 10-iyul | arxivsáne = 2017-jıl 23-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20170123161742/https://www.shodan.io/report/DCPO7BkV|url-status=dead}}</ref>.) 2016-jılı avgust ayında AQSH Qorǵanıw ministrliginiń Aldıńǵı qatarlı izertlew joybarları agentligi (DARPA) 11 saat dawam etken, tolıq avtomatlastırılǵan «bayraqtı basıp alıw» jarısı — birinshi Cyber Grand Challenge jarısınıń finalın ótkerdi<ref name="cgc">{{web deregi | url =http://www.darpa.mil/program/cyber-grand-challenge | bet =DARPA Cyber Grand Challenge | familiya =Walker | at =Michael | website =darpa.mil | qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20241215054221/https://www.darpa.mil/program/cyber-grand-challenge | arxivsáne = 2024-jıl 15-dekabr }}</ref>. Maqset programmalıq támiynattaǵı kemshiliklerdi real waqıtta anıqlay alatuǵın, olardan paydalana alatuǵın hám olardı dúzete alatuǵın avtomatikalıq qorǵanıw sistemaların islep shıǵıw edi. Fazzing qarsılaslardıń programmalıq támiynatındaǵı kemshiliklerdi anıqlaw ushın nátiyjeli hújim strategiyası retinde qollanıldı. Ol hálsizliklerdi anıqlawdı avtomatlastırıwda úlken múmkinshilikti kórsetti. Devid Bramli basqarǵan ForAllSecure toparı islep shıqqan «Mayhem» dep atalǵan sistema jeńimpaz boldı<ref name="2016 results">{{web deregi | url =http://www.darpa.mil/news-events/2016-08-05a | bet =Mayhem comes in first place at CGC | qaralǵan sáne = 2017-jıl 12-mart }}</ref>. 2016-jılı sentyabr ayında Microsoft kompaniyası programmalıq támiynattaǵı qáwipsizlik ushın áhmiyetli qátelerdi tabıwǵa arnalǵan bultqa tiykarlanǵan fazz testlew xızmeti — Project Springfield proektin járiyaladı<ref name="springfield">{{web deregi | bet =Announcing Project Springfield | url =https://blogs.microsoft.com/next/2016/09/26/microsoft-previews-project-springfield-cloud-based-bug-detector/#sm.001boqu0x14q8dbmplr1kwjuengqs | sáne = 2016-jıl 26-sentyabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 8-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20170329050745/https://blogs.microsoft.com/next/2016/09/26/microsoft-previews-project-springfield-cloud-based-bug-detector/#sm.001boqu0x14q8dbmplr1kwjuengqs | arxivsáne = 2017-jıl 29-mart }}</ref>. 2016-jılı dekabr ayında Google kompaniyası qáwipsizlik ushın áhmiyetli bir neshe ashıq kodlı proektti úziliksiz fazz testlewge múmkinshilik beretuǵın OSS-Fuzz xızmetin járiyaladı<ref name="ossfuzz">{{web deregi | bet =Announcing OSS-Fuzz | url =https://testing.googleblog.com/2016/12/announcing-oss-fuzz-continuous-fuzzing.html | qaralǵan sáne = 2017-jıl 8-mart }}</ref>. Black Hat 2018 konferenciyasında Kristofer Domas processordaǵı jasırın RISC yadrosınıń bar ekenin anıqlaw ushın fazzingti qollanıwdı kórsetti<ref name="domas">{{web deregi | avtor =Christopher Domas | sáne = August 2018 | bet =GOD MODE UNLOCKED - Hardware Backdoors in x86 CPUs | url =https://www.blackhat.com/us-18/briefings/schedule/#god-mode-unlocked---hardware-backdoors-in-x86-cpus-10194 | qaralǵan sáne = 2018-jıl 3-sentyabr }}</ref>. Bul yadro 3-qorǵaw saqıynasınan 0-saqıyna buyrıqların orınlaw ushın bar qáwipsizlik tekseriwlerin aylanıp óte aldı. 2020-jılı sentyabr ayında [[Microsoft]] kompaniyası programmalıq támiynattaǵı qátelerdi anıqlawdı avtomatlastıratuǵın, óz serverinde ornatılatuǵın «xızmet retinde fazzing» platforması — OneFuzz-tı shıǵardı<ref>{{web deregi | url =https://www.zdnet.com/article/microsoft-windows-10-is-hardened-with-these-fuzzing-security-tools-now-theyre-open-source/| bet =Microsoft: Windows 10 is hardened with these fuzzing security tools – now they're open source| sáne = 2020-jıl 15-sentyabr |website=ZDNet}}</ref>. Ol Windows hám Linux sistemaların qollaydı<ref>{{web deregi | url =https://www.infoworld.com/article/3575600/microsoft-open-sources-fuzzing-test-framework.html| bet =Microsoft open-sources fuzzing test framework| sáne = 2020-jıl 17-sentyabr |website=InfoWorld}}</ref>. Úsh jıldan keyin, 2023-jıl 1-noyabrde, ol arxivlendi<ref>{{Citation |title=microsoft/onefuzz |date=2024-03-03 |url=https://github.com/microsoft/onefuzz |access-date=2024-03-06 |publisher=Microsoft}}</ref>. ==Erte dáwirdegi tosınnan testlew== Programmalardı tosınnan alınǵan kiris maǵlıwmatları menen testlew maǵlıwmatlar ele perfokartalarda saqlanǵan 1950-jıllarǵa barıp taqaladı<ref name="weinberg">{{web deregi | avtor =Gerald M. Weinberg | sáne = 2017-jıl 5-fevral | bet =Fuzz Testing and Fuzz History | url =http://secretsofconsulting.blogspot.com/2017/02/fuzz-testing-and-fuzz-history.html | qaralǵan sáne = 2017-jıl 6-fevral }}</ref>. Baǵdarlamashılar kompyuter programmalarına kiris maǵlıwmatları retinde shıǵındıǵa taslanǵan perfokartalardı yamasa tosınnan alınǵan sanlar kartalarınıń topların qollanatuǵın edi. Eger orınlaw qálemegen minez-qulıqtı kórsetse, qáte anıqlanǵan bolıp esaplandı. Tosınnan alınǵan kiris maǵlıwmatların orınlaw sonday-aq tosınnan testlew, «maymıl» testlewi yamasa Monte-Karlo dúzetiwi (debugging) dep te ataladı<ref name="Bell">{{Cite journal |last1=Bell |first1=R. Charles |date=1983-02-01 |access-date=2026-05-18 |title=Monte Carlo debugging: a brief tutorial |url=https://doi.org/10.1145/358024.35805 |journal=Communications of the ACM |volume=26 |issue=2 |pages=126–127 |doi=10.1145/358024.35805 }}</ref> (Monte-Karlo usıllarına uqsatıp). 1981-jılı Duran hám Ntafos programmanı tosınnan alınǵan kiris maǵlıwmatları menen testlewdiń nátiyjeliligin rásmiy túrde izertledi<ref name="duran1">{{cite book |last1=Duran |first1=Joe W. |last2=Ntafos |first2=Simeon C. |date=1981-03-09 |chapter=A report on random testing |chapter-url=http://dl.acm.org/citation.cfm?id=802530 |title=Proceedings of the ACM SIGSOFT International Conference on Software Engineering (ICSE'81) |pages=179–183 |isbn=9780897911467}}</ref><ref name="duran2">{{cite journal |last1=Duran |first1=Joe W. |last2=Ntafos |first2=Simeon C. |date=1984-07-01 |title=An Evaluation of Random Testing |journal=IEEE Transactions on Software Engineering |issue=4 |pages=438–444 |doi=10.1109/TSE.1984.5010257 |s2cid=17208399}}</ref>. Tosınnan testlew programmanı testlewdiń eń jaman usılı dep keń esaplanǵan bolsa da, avtorlar onıń sistemalıraq testlew usıllarına únemli alternativa ekenin kórsete aldı. 1983-jılı Apple kompaniyasında Stiv Kepps klassikalıq Mac OS qosımshaları, mısalı, MacPaint ushın tosınnan kiris maǵlıwmatların generaciyalaytuǵın «The Monkey» («Maymıl») quralın islep shıqtı<ref name="hertzfeld2004">{{cite book |author=Andy Hertzfeld |year=2004 |title=Revolution in the Valley: The Insanely Great Story of How the Mac Was Made |publisher=O'Reily Press |isbn=978-0596007195}}</ref><ref name="AutoDO-3">{{web deregi | bet =Macintosh Stories: Monkey Lives | url =http://www.folklore.org/StoryView.py?story=Monkey_Lives.txt | baspaxana =Folklore.org | sáne = 1999-jıl 22-fevral | qaralǵan sáne = 2010-jıl 28-may }}</ref>. Kórkem «maymıl» sózi sheksiz maymıl teoremasına siltemedi. Bul teorema boyınsha jazıw mashinkasınıń klaviaturasın sheksiz waqıt dawamında tosınnan basqan maymıl aqır-aqıbetinde Shekspirdiń barlıq shıǵarmaların basıp shıǵaradı. Testlew jaǵdayında maymıl isten shıǵıwǵa sebep bolatuǵın kiris maǵlıwmatlarınıń belgili bir izbe-izligin jazadı. 1991-jılı crashme quralı shıǵarıldı. Ol tosınnan tańlanǵan parametrler menen sistemalıq shaqırıwlardı tosınnan orınlaw arqalı Unix hám Unix-qa uqsas [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemalardıń]] shıdamlılıǵın testlewge arnalǵan<ref name="AutoDO-4">{{web deregi | bet =crashme | url =https://github.com/gjcarrette/crashme | baspaxana =CodePlex | qaralǵan sáne = 2021-jıl 21-may }}</ref>. == Túrleri == Fazzer bir neshe usıl menen klassifikaciyalanadı<ref name="sutton">{{cite book |last1=Sutton |first1=Michael |last2=Greene |first2=Adam |last3=Amini |first3=Pedram |year=2007 |title=Fuzzing: Brute Force Vulnerability Discovery |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0-321-44611-4}}</ref><ref name="neystadt"/>: # Kiris maǵlıwmatları nolden generaciyalanatuǵınına yamasa bar kiris maǵlıwmatların ózgertiw arqalı alınatuǵınına qarap, fazzer generaciyaǵa tiykarlanǵan yamasa mutaciyaǵa tiykarlanǵan bola aladı. # Kiris maǵlıwmatlarınıń strukturasın biletuǵınına qarap, fazzer «aqılsız» (strukturalanbaǵan) yamasa «aqıllı» (strukturalanǵan) bola aladı. # Programmanıń strukturasın biletuǵınına qarap, fazzer «aq qutı», «kúlreń qutı» yamasa «qara qutı» bola aladı. == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq támiynattı testlew}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Qáwipsizlikti testlew]] 74hkvsqdhvl3pbij9k193x88tuf5qz9 0 49097 276865 276561 2026-10-30T00:43:46Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276865 wikitext text/x-wiki '''Processti validaciyalaw''' — processtiń belgilengen standarttaǵı ónimlerdi isenimli túrde shıǵara alatuǵının tastıyıqlaw ushın ónimdi joybarlaw hám óndiriw dawamında jıynalǵan maǵlıwmatlardı analizlew. Evropa dári-dármaqlar agentligi (EMA) hám AQSH Azıq-awqat hám dári-dármaqlar basqarması (FDA) sıyaqlı retlewshi organlar processti validaciyalawǵa baylanıslı kórsetpelerdi járiyaladı<ref>{{web deregi | bet =Guidance for Industry Process Validation: Generally Principles and Practices| url =https://www.fda.gov/downloads/Drugs/Guidances/UCM070336.pdf| arxivurl =https://web.archive.org/web/20140308035346/http://www.fda.gov/downloads/Drugs/Guidances/UCM070336.pdf|url-status=dead| arxivsáne = 2014-jıl 8-mart | baspaxana =Food and Drug Administration| qaralǵan sáne = 2014-jıl 16-dekabr }}</ref>. Processti validaciyalawdıń maqseti — hár túrli kiris maǵlıwmatlarınıń turaqlı hám joqarı sapalı nátiyjelerge alıp keliwin támiyinlew. Processti validaciyalaw — óndiris boyınsha keri baylanıs jıynalǵan sayın jiyi beyimlestiriwi kerek bolǵan úziliksiz process. Óndiris processlerin basınan aqırına shekem validaciyalaw ónim sapasın anıqlawda júdá áhmiyetli, sebebi sapanı tayar ónimdi tekseriw arqalı mudamı anıqlay almaymız. Processti validaciyalaw 3 adımǵa bólinedi: processti joybarlaw (1a basqısh, 1b basqısh), processti kvalifikaciyalaw (2a basqısh, 2b basqısh) hám [[Processti dawamlı verifikaciyalaw|processti dawamlı verifikaciyalaw]] (3a basqısh, 3b basqısh). ==1-basqısh: Processti joybarlaw== Bul basqıshta kommerciyalıq óndiris processin anıqlaw ushın islep shıǵıw basqıshınan alınǵan maǵlıwmatlar jıynaladı hám analizlenedi. Kommerciyalıq processti túsiniw arqalı sapa specifikaciyalarınıń tiykarı dúziledi hám ol qadaǵalaw strategiyasınıń tiykarı retinde qollanıladı. Processti joybarlaw<ref>{{cite book | url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-031-32192-4 | doi=10.1007/978-3-031-32192-4 | title=Technology Transfer | series=AAPS Introductions in the Pharmaceutical Sciences | date=2023 | volume=10 | isbn=978-3-031-32191-7 | last1=Pazhayattil | first1=Ajay Babu | last2=Sharma | first2=Sanjay | last3=Philip | first3=Joe Paul | last4=Gischewski-Silva | first4=Michelle | last5=Ingram | first5=Marzena }}</ref> — processti validaciyalawdıń úsh basqıshınıń birinshisi. Basınan aqırına shekemgi sistema processlerin túsiniw ushın islep shıǵıw basqıshınan alınǵan maǵlıwmatlar jıynaladı hám analizlenedi. Bul maǵlıwmatlar sapa hám óndiristi qadaǵalaw boyınsha etalon kórsetkishlerdi belgilew ushın qollanıladı. ===Eksperimentlerdi joybarlaw (DOE)=== Eksperimentlerdi joybarlaw múmkin bolǵan baylanıslardı hám ózgeriwshilik dereklerin ilajı barınsha tez anıqlaw ushın qollanıladı. Bunday operaciyanıń zárúr ekenin anıqlaw ushın qárejet-payda analizi ótkeriliwi kerek<ref>{{web deregi | bet =A Case for Stage 3 Continued Process Verification| sáne = 2014-jıl 21-may | url =http://www.pharmamanufacturing.com/articles/2014/stage3-continued-process-verification/| baspaxana =Pharma Manufacturing| qaralǵan sáne = 2014-jıl 22-noyabr }}</ref>. ===Dizayn arqalı sapa (QbD)=== Dizayn arqalı sapa — sapa ónimlerde testleniwi emes, al ónimlerge qurılıwı kerek ekenin, yaǵnıy ónim sapası óndiris processiniń aqırında emes, al ilajı barınsha erte basqıshta esapqa alınıwı kerek ekenin tastıyıqlaytuǵın farmacevtikalıq óndiris tásili. Itimal sapa máseleleriniń tiykarǵı sebebin anıqlaw ushın kiris ózgeriwshileri izolyaciyalanadı hám óndiris processi soǵan sáykes beyimlestiriledi. ===Processtiń analitikalıq texnologiyası (PAT)=== Processtiń analitikalıq texnologiyası áhmiyetli process parametrlerin (CPP) hám áhmiyetli sapa qásiyetlerin (CQA) ólshew ushın qollanıladı. PAT óndiristiń sanlıq ózgeriwshilerin real waqıtta ólshewdi jeńillestiredi hám tiyisli óndiris keri baylanısına kiriwge múmkinshilik beredi. PAT sonday-aq processti kvalifikaciyalawdı jaratıw ushın joybarlaw processinde de qollanıla aladı<ref>{{web deregi| bet =PAT - A Framework for Innovative Pharmaceutical Development, Manufacturing, and Quality Assurance| url =https://www.fda.gov/downloads/Drugs/Guidances/ucm070305.pdf| baspaxana =Food and Drug Administration| qaralǵan sáne =2014-jıl 10-dekabr| arxivurl =https://web.archive.org/web/20180511044937/https://www.fda.gov/downloads/Drugs/Guidances/ucm070305.pdf| arxivsáne =2018-05-11 }}</ref>. ===Áhmiyetli process parametrleri (CPP)=== Áhmiyetli process parametrleri — ónim shıǵarıwdı belgilengen sapa maqset kórsetkishleri sheńberinde saqlaw ushın zárúr dep esaplanatuǵın islew parametrleri<ref>{{web deregi| bet =PROCESS VALIDATION (P2V)| url =http://www.validation-online.net/process-validation.html| baspaxana =Validation Online| qaralǵan sáne =2014-jıl 22-noyabr| arxivurl =https://web.archive.org/web/20220529113417/https://www.validation-online.net/process-validation.html| arxivsáne = 2022-jıl 29-may }}</ref>. ===Áhmiyetli sapa qásiyetleri (CQA)=== '''Áhmiyetli sapa qásiyetleri''' ('''CQA''') — aqırǵı ónimniń qabıl etiwge bolatuǵın sapa shegaraları sheńberinde qalıwın támiyinlew ushın anıqlana, ólshene hám úziliksiz baqlana alatuǵın ximiyalıq, fizikalıq, biologiyalıq hám mikrobiologiyalıq qásiyetler<ref>{{web deregi | bet =Defining Critical Quality Attributes in the Pharmaceutical Manufacturing Process| sáne = 2014-jıl 15-iyul | url =http://www.gxp-cc.com/news/fda-european-regulations-for-life-sciences/2014/07/15/defining-critical-quality-attributes-in-the-pharmaceutical-manufacturing-process/| baspaxana =GXP-CC| qaralǵan sáne = 2014-jıl 10-noyabr }}</ref>. CQA — óndiristi qadaǵalaw strategiyasınıń áhmiyetli aspekti hám olar processti validaciyalawdıń 1-basqıshında — processti joybarlawda anıqlanıwı kerek. Bul basqıshta qabıl etiwge bolatuǵın shegaralar, bazalıq kórsetkishler hám maǵlıwmatlardı jıynaw hám ólshew protokolları belgileniwi kerek. Joybarlaw processinen alınǵan maǵlıwmatlardı hám óndiris waqtında jıynalǵan maǵlıwmatlardı óndiriwshi saqlawı hám olardı ónim sapasın hám processti qadaǵalawdı bahalaw ushın qollanıwı kerek<ref>{{web deregi | bet =Critical Quality Attributes (CQA)| url =http://www.atris-systems.com/cms/index.php?id=228| baspaxana =Atris Information Systems| qaralǵan sáne = 2014-jıl 10-noyabr }}</ref>. Tariyxıy maǵlıwmatlar sonday-aq óndiriwshilerge operaciyalıq processti hám kiris ózgeriwshilerin jaqsıraq túsiniwge, sonday-aq sapa standartlarınan haqıyqıy awıtqıwlardı jalǵan unamlı nátiyjelerden jaqsıraq ajıratıwǵa járdem bere aladı. Eger ónim sapasına baylanıslı awır másele payda bolsa, qátelerdiń dereklerin anıqlawda hám dúzetiwshi ilajlardı ámelge asırıwda tariyxıy maǵlıwmatlar júdá áhmiyetli boladı. ==2-basqısh: Processtiń jumıs nátiyjeliligin kvalifikaciyalaw== Bul basqıshta processtiń belgilengen óndiris kriteriyaların qanaatlandıra alatuǵının anıqlaw ushın processtiń dizaynı bahalanadı. Bul basqıshta sapanı hám óndiris múmkinshiliklerin tastıyıqlaw ushın barlıq óndiris processleri hám óndiris úskeneleri tekseriledi. Ónim sapasın tastıyıqlaw ushın áhmiyetli sapa qásiyetleri bahalanadı hám áhmiyetli process parametrleri esapqa alınadı. Processti kvalifikaciyalaw basqıshı tabıslı tamamlanǵannan keyin óndiris baslanıwı múmkin. Processtiń jumıs nátiyjeliligin kvalifikaciyalaw<ref>{{cite journal | url=https://link.springer.com/article/10.1208/s12249-015-0409-7 | doi=10.1208/s12249-015-0409-7 | title=Stage 2 Process Performance Qualification (PPQ): A Scientific Approach to Determine the Number of PPQ Batches | date=2016 | last1=Pazhayattil | first1=Ajay | last2=Alsmeyer | first2=Daniel | last3=Chen | first3=Shu | last4=Hye | first4=Maksuda | last5=Ingram | first5=Marzena | last6=Sanghvi | first6=Pradeep | journal=AAPS PharmSciTech | volume=17 | issue=4 | pages=829–833 | pmid=26349690 }}</ref> — processti validaciyalawdıń ekinshi basqıshı. ==3-basqısh: Processti dawamlı verifikaciyalaw== Processti dawamlı verifikaciyalaw — óndiris cikliniń barlıq aspektlerin úziliksiz baqlaw<ref>{{cite book | chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-02472-7_7 | doi=10.1007/978-3-030-02472-7_7 | chapter=Stage 3A and Stage 3B: Continued Process Verification | title=Solid Oral Dose Process Validation | series=AAPS Introductions in the Pharmaceutical Sciences | date=2018 | last1=Pazhayattil | first1=Ajay Babu | last2=Sayeed-Desta | first2=Naheed | last3=Fredro-Kumbaradzi | first3=Emilija | last4=Collins | first4=Jordan | pages=79–89 | isbn=978-3-030-02471-0 }}</ref>. Onıń maqseti — óndiristiń barlıq dárejeleriniń qadaǵalanatuǵınına hám retlenetuǵınına kóz jetkeriw. Belgilengen óndiris usıllarınan awıtqıwlar hám aqırǵı ónimdegi sáykessizlikler processtiń analitikalıq maǵlıwmatlar bazası sisteması tárepinen belgilenedi. FDA óndiris maǵlıwmatlarınıń jazıp alınıwın talap etedi (FDA talapları, § 211.180(e)). Processti dawamlı verifikaciyalaw — processti validaciyalawdıń 3-basqıshı. Evropa dári-dármaqlar agentligi ''processti úziliksiz verifikaciyalaw'' dep atalatuǵın uqsas processti anıqlaydı. EMA processlerdi úziliksiz túrde validaciyalaw ushın processti validaciyalawdıń usı alternativ usılın usınadı. Processti úziliksiz verifikaciyalaw óndiristiń qabıl etiwge bolatuǵın dárejelerde qalatuǵınına hám ICH Q8, Farmacevtikalıq sapa sistemaları hám Jaqsı óndirislik ámeliyat (GMP) belgilegen standartlarǵa sáykes keletuǵınına kóz jetkeriw ushın áhmiyetli process parametrlerin hám áhmiyetli sapa qásiyetlerin real waqıtta analizleydi. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Formal usıllar]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynat sapası]] [[Kategoriya:Kárxananı modellestiriw]] [[Kategoriya:Biznes-processlerdi basqarıw]] kix7t3buh1a6uycmxbf4w76t84v6lgg 0 49241 276870 276718 2026-10-30T01:16:20Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276870 wikitext text/x-wiki '''Regressiyalıq testlew''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''regression testing''; siyrek jaǵdayda ''regressiyaǵa qarsı testlew'' dep te ataladı<ref>{{cite book |last1=Pezzè |first1=Mauro |last2=Young |first2=Michal |title=Software testing and analysis: process, principles, and techniques |date=2008 |publisher=Wiley |url=https://www.google.com/search?q=Mauro+%22non-regression%22+%22regression+testing%22 |quote=Testing activities that focus on regression problems are called (non) regression testing. Usually "non" is omitted}}</ref>) — aldın islep shıǵılǵan hám testlengen programmalıq támiynattıń ózgeristen keyin de kútilgendey isleytuǵınına isenim payda etiw ushın [[Funkcional testlew|funkcional]] hám [[Funkcional emes testlew|funkcional emes testlerdi]] qayta orınlaw<ref>{{cite book|last=Basu|first=Anirban| title=Software Quality Assurance, Testing and Metrics| year=2015| publisher=PHI Learning| isbn=978-81-203-5068-7| url=https://books.google.com/books?id=aNTiCQAAQBAJ&pg=PA150}}</ref>. Eger olay bolmasa, bul ''regressiya'' dep ataladı. Regressiyalıq testlewdi talap etiwi múmkin bolǵan ózgerislerge qátelerdi dúzetiw, programmalıq támiynattı jetilistiriw, konfiguraciyanı ózgertiw hám hátte elektron komponentlerdi ([[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynattı]]) almastırıw kiredi<ref>National Research Council Committee on Aging Avionics in Military Aircraft: [https://www.nap.edu/catalog/10108/aging-avionics-in-military-aircraft ''Aging Avionics in Military Aircraft'']. The National Academies Press, 2001, page 2: ″Each technology-refresh cycle requires regression testing.″</ref>. Regressiyalıq testler jıynaǵı hárbir tabılǵan kemshilik penen ósip baratuǵın bolǵanlıqtan, kóbinese testlewdi avtomatlastırıw qollanıladı. Geyde testlerdiń tiyisli kishi jıynaǵın anıqlaw ushın ózgeristiń tásirin analizlew ótkeriledi (''regressiyanıń joqlıǵın analizlew''<ref>{{cite book |last1=Boulanger |first1=Jean-Louis |title=CENELEC 50128 and IEC 62279 Standards |date=2015 |publisher=Wiley |isbn=978-1-119-12248-7 |url=https://books.google.com/books?id=IbZNCAAAQBAJ&pg=PA149}}</ref>). ==Tiykarı== Programmalıq támiynat jańalanǵanda yamasa ózgertilgende, yamasa ózgertilgen nıshanalı ortalıqta qayta qollanılǵanda, jańa nasazlıqlardıń payda bolıwı hám/yamasa eski nasazlıqlardıń qayta payda bolıwı júdá keń tarqalǵan jaǵday. Geyde qayta payda bolıw versiyalardı basqarıwdıń tómen (jaqsı emes) ámeliyatları (yamasa versiyalardı basqarıwdaǵı ápiwayı adam qátesi) sebepli dúzetiwdiń joǵalıp ketiwinen júz beredi. Kóbinese máseleni dúzetiw «ańsat buzılatuǵın» boladı: ol máseleni dáslep baqlanǵan tar jaǵdayda dúzetedi, biraq programmalıq támiynattıń xızmet múddeti dawamında payda bolıwı múmkin bolǵan ulıwmalıraq jaǵdaylarda dúzetpeydi. Jiyi bir tarawdaǵı máseleni dúzetiw basqa tarawda qasaqana emes programmalıq qátege sebep boladı. Funkciya qayta joybarlanǵanda, funkciyanıń dáslepki ámelge asırılıwında jiberilgen geypara qátelerdiń qayta joybarlawda da qaytalanıwı múmkin. Programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń kópshilik jaǵdaylarında qáte tabılıp, dúzetilgende, qáteni anıqlaytuǵın testti jazıp alıw hám programmaǵa keyingi ózgerisler kirgizilgennen keyin sol testti turaqlı túrde qayta orınlaw kodlawdıń jaqsı ámeliyatı dep esaplanadı<ref name="kolawa">{{cite book | last = Kolawa | first = Adam | author2 = Huizinga, Dorota | title = Automated Defect Prevention: Best Practices in Software Management | url = http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470042125.html | year = 2007 | publisher = Wiley-IEEE Computer Society Press | page = 73 | isbn = 978-0-470-04212-0 | archive-date = 2012-04-25 | access-date = 2010-07-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120425232401/http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470042125.html }}</ref>. Bul programmalastırıw usılların qollanıp, [[Qol menen testlew|qol menen testlew]] proceduraları arqalı ámelge asırılıwı múmkin bolsa da, kóbinese ol [[Testlewdi avtomatlastırıw|avtomatlastırılǵan testlew]] quralları járdeminde orınlanadı<ref>[http://safari.oreilly.com/0201794292/ch08lev1sec4 Automate Regression Tests When Feasible], Automated Testing: Selected Best Practices, Elfriede Dustin, Safari Books Online</ref>. Bunday testler jıynaǵı testlew ortalıǵına barlıq regressiyalıq [[Test jaǵdayı (programmalıq támiynat)|test jaǵdayların]] avtomatikalıq túrde orınlawǵa múmkinshilik beretuǵın programmalıq qurallardı óz ishine aladı. Kóplegen proektlerde barlıq regressiyalıq testlerdi belgilengen aralıqlarda qayta orınlaytuǵın hám hár qanday buzılıwlar (olar regressiyanı yamasa eskirgen testti bildiriwi múmkin) haqqında xabarlaytuǵın avtomatlastırılǵan úziliksiz integraciya sistemaları bar<ref>{{web deregi | url =http://www.drdobbs.com/tools/change-code-without-fear/206105233| bet =Change Code Without Fear: Utilize a Regression Safety Net| familiya =daVeiga| at =Nada|work=Dr. Dobb's Journal| sáne = 2008-jıl 6-fevral }}</ref>. Keń tarqalǵan strategiyalar — bunday sistemanı hárbir tabıslı kompilyaciyadan keyin (kishi proektler ushın), hár túni yamasa háptesine bir ret iske túsiriw. Bul strategiyalardı sırtqı qural arqalı avtomatlastırıwǵa boladı<ref>{{cite book |last1= Memon |first1= A. |last2= Banerjee |first2= I. |last3= Hashmi |first3= N. |last4= Nagarajan |first4= A. |chapter= DART: A framework for regression testing "nightly/Daily builds" of GUI applications |title= International Conference on Software Maintenance, 2003. ICSM 2003. Proceedings. |pages= 410–419 |doi= 10.1109/icsm.2003.1235451 |isbn= 0-7695-1905-9 |year= 2003|bibcode= 2003icsm.conf...51M }}</ref>. Regressiyalıq testlew — ekstremal programmalastırıw programmalıq támiynattı islep shıǵıw usılınıń ajıralmas bólegi<ref>{{cite journal |last1=Andrea |first1=Jennitta |title= Envisioning Next-Generation Functional Testing Tools|journal=IEEE Software |date=2007 |volume=24 |issue=3 |pages=58–66 |doi=10.1109/MS.2007.73 |bibcode=2007ISoft..24c..58A |issn=0740-7459}}</ref>. Bul usılda joybarlaw hújjetleri [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi|programmalıq támiynattı islep shıǵıw processiniń]] hárbir basqıshında pútkil programmalıq paketti keń kólemli, qaytalanatuǵın hám avtomatlastırılǵan testlew menen almastırıladı. Regressiyalıq testlew basqa funkcionallıqlardıń isleytuǵının tekseriw ushın funkcional testlew tamamlanǵannan keyin ótkeriledi. Korporativ dúnyada regressiyalıq testlewdi dástúr boyınsha islep shıǵıw toparı jumısın tamamlaǵannan keyin programmalıq támiynat sapasın támiyinlew toparı ótkeredi. Biraq bul basqıshta tabılǵan kemshiliklerdi dúzetiw eń qımbatqa túsedi. Bul másele modullik testlewdiń rawajlanıwı menen sheshilip atır. Islep shıǵıwshılar islep shıǵıw cikliniń bir bólegi retinde mudamı test jaǵdayların jazıp kelgen bolsa da, bul test jaǵdayları ádette tek kútilgen nátiyjelerdi tekseretuǵın funkcional testler yamasa modullik testler bolǵan. Islep shıǵıwshınıń testlewi islep shıǵıwshını modullik testlewge itibar qaratıwǵa hám unamlı da, unamsız da test jaǵdayların qosıwǵa májbúrleydi<ref>{{web deregi| url =http://www.sys-con.com/read/47359.htm| bet =Developer Testing Is 'In': An interview with Alberto Savoia and Kent Beck| familiya =Dudney| at =Bill| sáne =2004-jıl 8-dekabr| qaralǵan sáne =2007-jıl 29-noyabr| arxivurl =https://web.archive.org/web/20241203132232/http://www.sys-con.com/read/47359.htm| arxivsáne =2024-12-03 }}</ref>. == Usılları == Regressiyalıq testlewdiń hár túrli usılları tómendegishe: === Barlıǵın qayta testlew === Bul usıl ámeldegi programmanıń tutaslıǵın tekseriw ushın onıń barlıq test jaǵdayların tekseredi. Barlıq test jaǵdayların qayta orınlaw kerek bolǵanlıqtan, ol qımbat bolsa da, ózgertilgen kod sebepli qáteler joq ekenin támiyinleydi<ref name=":0">{{cite book|date=2008-03-29|chapter=Understanding Regression Testing Techniques|first1=Gaurav|last1=Duggal|first2=Bharti|last2=Suri|title=National Conference on Challenges and Opportunities|location=Mandi Gobindgarh, Punjab, India|citeseerx=10.1.1.460.5875}}</ref>. === Regressiyalıq testlerdi tańlaw === «Barlıǵın qayta testlew» usılınan ayırmashılıǵı, bul usıl (barlıǵın qayta testlewdiń qımbatlıǵı sebepli), eger testler jıynaǵınıń bir bólegin tańlawdıń qunı «Barlıǵın qayta testlew» usılınan arzanıraq bolsa, testler jıynaǵınıń bir bólegin orınlaydı<ref name=":0" />. === Test jaǵdaylarına ústemlik beriw === Testler jıynaǵınıń nasazlıqlardı anıqlaw tezligin arttırıw ushın test jaǵdaylarına ústemlik beriledi. Test jaǵdaylarına ústemlik beriw usılları test jaǵdayların ústemligi joqarıraq bolǵan test jaǵdayları ústemligi tómenirek bolǵan test jaǵdaylarınan aldın orınlanatuǵınday etip jobalastıradı<ref name=":0" />. ==== Test jaǵdaylarına ústemlik beriw túrleri ==== * Ulıwma ústemlik beriw — keyingi versiyalarda paydalı bolatuǵın test jaǵdaylarına ústemlik beriw. * Versiyaǵa tán ústemlik beriw — programmalıq támiynattıń belgili bir versiyasına qatnaslı test jaǵdaylarına ústemlik beriw. === Gibrid === Bul usıl — regressiyalıq testlerdi tańlaw menen test jaǵdaylarına ústemlik beriwdiń gibridi<ref name=":0" />. == Artıqmashılıqları hám kemshilikleri == Regressiyalıq testlew programmalıq támiynattıń bar funkcionallıǵına ózgerisler kirgizilgende yamasa programmalıq támiynatta qáte dúzetilgende ótkeriledi. Regressiyalıq testlewdi bir neshe tásil arqalı ámelge asırıwǵa boladı. Eger ''barlıǵın testlew'' tásiline ámel etilse, ol programmalıq támiynatqa kirgizilgen ózgerislerdiń ózgertilmegen bar funkcionallıqlarǵa tásir etpegenine isenim beredi<ref name=":1">{{cite journal |last1=Yoo |first1=S. |last2=Harman |first2=M. |title=Regression testing minimization, selection and prioritization: a survey |journal=Software Testing, Verification and Reliability |date=2010 |volume=22 |issue=2 |pages=67–120|doi=10.1002/stvr.430}}</ref>. [[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıwda]] — programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik ciklleri júdá qısqa, resurslar az hám programmalıq támiynatqa ózgerisler júdá jiyi kirgiziletuǵın jaǵdayda — regressiyalıq testlew kóp keregi joq qosımsha júklemeni payda etiwi múmkin<ref name=":1" />. Úshinshi tárep «qara qutı» komponentlerin qollanıwǵa beyim programmalıq támiynattı islep shıǵıw ortalıǵında regressiyalıq testlewdi ótkeriw qıyın bolıwı múmkin, sebebi úshinshi tárep komponentindegi hár qanday ózgeris sistemanıń qalǵan bólegine kesent beriwi múmkin (al úshinshi tárep komponentinde regressiyalıq testlew ótkeriw qıyın, sebebi ol belgisiz subekt bolıp tabıladı)<ref name=":1" />. ==Qollanılıwı== Regressiyalıq testlewdi tek programmanıń ''durıslıǵın'' testlew ushın ǵana emes, al kóbinese onıń shıǵıs nátiyjeleriniń sapasın baqlaw ushın da qollanıwǵa boladı<ref>{{web deregi | url =http://www.wrox.com/WileyCDA/Section/id-291252.html | bet =Regression Testing, Programmer to Programmer | familiya =Kolawa | at =Adam |work=Wrox }}</ref>. Mısalı, [[Kompilyator|kompilyatordı]] joybarlawda regressiyalıq testlew kodtıń kólemin hám testler jıynaǵındaǵı jaǵdaylardı kompilyaciyalaw hám orınlaw ushın ketken waqıttı baqlay aladı. {{Blockquote|text=Jańa qátelerdiń payda bolıwınıń nátiyjesinde, programmaǵa xızmet kórsetiw basqa hár qanday programmalastırıwǵa qaraǵanda jazılǵan hárbir operatorǵa anaǵurlım kóp sistemalıq testlewdi talap etedi. Teoriyalıq jaqtan, hárbir dúzetiwden keyin sistemanıń qanday da bir jasırın túrde zıyan kórmegenine kóz jetkeriw ushın, sistemada aldın orınlanǵan test jaǵdaylarınıń pútkil toplamın orınlaw kerek. Ámeliyatta bunday ''regressiyalıq testlew'' haqıyqatında da bul teoriyalıq ideyaǵa jaqın bolıwı kerek hám ol júdá qımbatqa túsedi.|author=Fred Bruks|title=''The Mythical Man Month''|source=122-bet}} Regressiyalıq testlerdi modul dárejesinen baslap sistemalıq integraciyaǵa shekem qálegen dárejede ótkeriwge boladı. Funkcional testler pútkil programmanı hár túrli kiris maǵlıwmatları menen tekseredi. Bul testler qaytalaw zárúrligi sebepli kóbinese avtomatlastırıladı hám olar kompilyator jıynaǵına kirmeytuǵın testlew quralları arqalı orınlanıwı múmkin. Funkcional emes testler ónimlilik, qáwipsizlik yamasa isenimlilik sıyaqlı aspektlerdi bahalaydı. Funkcional emes regressiyalıq testlerdi ótkeriw qosımsha qıyınshılıqlar tuwdıradı. Mısalı, ónimliliktegi ózgerislerdi anıqlaw kóbinese statistikalıq jaqtan quramalı<ref>{{cite book |last1=Reichelt |first1=D. G. |last2=Kühne |first2=S. |last3=Hasselbring |first3=W. |chapter=Automated identification of performance changes at code level |title=2022 IEEE 22nd International Conference on Software Quality, Reliability and Security (QRS) |pages=916–925 |year=2022 |publisher=IEEE|doi=10.1109/QRS57517.2022.00096|arxiv=2303.14256 }}</ref>, al qáwipsizlik máseleleri ádette ayırım kod ózgerislerinen emes, al programmalıq támiynat ekosistemasındaǵı hálsizliklerden kelip shıǵadı<ref>{{cite journal |last1=Rajapakse |first1=R. N. |last2=Zahedi |first2=M. |last3=Babar |first3=M. A. |last4=Shen |first4=H. |title=Challenges and solutions when adopting DevSecOps: A systematic review |journal=Information and Software Technology |volume=141 |article-number=106700 |year=2022|doi=10.1016/j.infsof.2021.106700|arxiv=2103.08266 }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq támiynattı testlew}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Ekstremal programmalastırıw]] b929h31hvwlexq6ka2sr1aevek283lx 0 49244 276855 276715 2026-10-29T22:37:30Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276855 wikitext text/x-wiki '''Izlewge tiykarlanǵan programmalıq injiniring''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''search-based software engineering'', '''SBSE''') — genetikalıq algoritmler, kúydiriwdi imitaciyalaw hám tabu izlewi sıyaqlı metaevristikalıq izlew usılların [[Programmalıq injiniring|programmalıq injiniring]] máselelerine qollanıw. Programmalıq injiniringtegi kóplegen iskerliklerdi optimallastırıw máseleleri retinde atawǵa boladı. Sızıqlı programmalastırıw yamasa dinamikalıq programmalastırıw sıyaqlı operaciyalardı izertlewdiń optimallastırıw usılları esaplaw quramalılıǵı yamasa máseleniń strukturası haqqındaǵı boljawları sebepli iri kólemli programmalıq injiniring máseleleri ushın kóbinese ámeliy emes. Izertlewshiler hám ámeliyatshılar optimalǵa jaqın yamasa «jetkilikli dárejede jaqsı» sheshimlerdi tabıw ushın máseleniń strukturası haqqında az boljawlar qoyatuǵın metaevristikalıq izlew usılların qollanadı<ref>{{Cite journal |last1=Mohan |first1=M. |last2=Greer |first2=D. |date=2019-08-01 |title=Using a many-objective approach to investigate automated refactoring |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0950584919300916 |journal=Information and Software Technology |volume=112 |pages=83–101 |doi=10.1016/j.infsof.2019.04.009 |issn=0950-5849|url-access=subscription }}</ref>. SBSE máselelerin eki túrge bóliwge boladı: * «qara qutı» optimallastırıw máseleleri, mısalı, adamlardı wazıypalarǵa bólistiriw (ádettegi kombinatorikalıq optimallastırıw máselesi); * derek kodı ústindegi operaciyalardı qarastırıw kerek bolǵan «aq qutı» máseleleri<ref> {{cite book | doi = 10.1109/SCAM.2010.28 | pages = 7–19 | last = Harman | first = Mark | chapter = Why Source Code Analysis and Manipulation Will Always be Important | title = 10th IEEE Working Conference on Source Code Analysis and Manipulation (SCAM 2010) | year = 2010 }}</ref>. ==Anıqlaması== SBSE programmalıq injiniring máselesin metaevristika járdeminde sheshiwge bolatuǵın esaplaw izlew máselesine aylandıradı. Bul izlew keńisligin, yaǵnıy múmkin bolǵan sheshimler jıynaǵın anıqlawdı óz ishine aladı. Bul keńislik ádette tolıq izertlew ushın júdá úlken boladı, sonlıqtan metaevristikalıq tásil usınıladı. Keyin múmkin bolǵan sheshimlerdiń sapasın ólshew ushın metrika<ref> {{cite book | doi = 10.1109/METRIC.2004.1357891 | pages = 58–69 | last = Harman | first = Mark |author2=John A. Clark | chapter = Metrics are fitness functions too | title = Proceedings of the 10th International Symposium on Software Metrics, 2004 | year = 2004 }}</ref> (sonday-aq jaramlılıq funkciyası, qun funkciyası, maqset funkciyası yamasa sapa ólshemi dep te ataladı) qollanıladı. Kóplegen programmalıq injiniring máselelerin esaplaw izlew máselesi retinde qayta atawǵa boladı<ref>{{Cite journal | doi = 10.1049/ip-sen:20030559 | issn = 1462-5970 | volume = 150 | issue = 3 | pages = 161–175 | last1 = Clark | first1 = John A. | last2 = Dolado | first2 = José Javier | last3 = Harman | first3 = Mark | last4 = Hierons | first4 = Robert M. | last5 = Jones | first5 = Bryan F. | last6 = Lumkin | first6 = M. | last7 = Mitchell | first7 = Brian S. | last8 = Mancoridis | first8 = Spiros | last9 = Rees | first9 = K. | last10 = Roper | first10 = Marc | last11 = Shepperd | first11 = Martin J. | title = Reformulating software engineering as a search problem | journal = IEE Proceedings - Software | year = 2003 | doi-broken-date = 12 July 2025 | citeseerx = 10.1.1.144.3059 }}</ref>. Al «izlewge tiykarlanǵan qosımsha» termini bolsa basqa sanaatlıq qosımshada izlew usılların emes, al izlew sisteması texnologiyasın qollanıwdı bildiredi. ==Qısqasha tariyxı== Optimallastırıwdı programmalıq injiniring máselesine qollanıw boyınsha eń dáslepki urınıslardıń biri haqqında 1976-jılı [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] tarawında Uebb Miller hám Deyvid Spuner xabarladı<ref> {{Cite journal | doi = 10.1109/TSE.1976.233818 | issn = 0098-5589 | volume = SE-2 | issue = 3 | pages = 223–226 | last1 = Miller | first1 = Webb | last2 = Spooner | first2 = David L. | title = Automatic Generation of Floating-Point Test Data | journal = IEEE Transactions on Software Engineering | year = 1976 | bibcode = 1976ITSEn...2..223M | s2cid = 18875300 }}</ref>. 1992-jılı S. Ksantakis hám onıń kásiplesleri birinshi ret izlew usılın programmalıq injiniring máselesine qolladı<ref>S. Xanthakis, C. Ellis, C. Skourlas, A. Le Gall, S. Katsikas and K. Karapoulios, "Application of genetic algorithms to software testing," in ''Proceedings of the 5th International Conference on Software Engineering and its Applications'', Toulouse, France, 1992, pp.&nbsp;625–636</ref>. SBSE terminin birinshi ret 2001-jılı Xarman hám Djouns qollandı<ref> {{Cite journal | doi = 10.1016/S0950-5849(01)00189-6 | issn = 0950-5849 | volume = 43 | issue = 14 | pages = 833–839 | last1 = Harman | first1 = Mark | last2 = Jones | first2 = Bryan F. | title = Search-based software engineering | journal = Information and Software Technology | date = 2001-12-15 | citeseerx = 10.1.1.143.9716 }}</ref>. 2013-jılǵa kelip izertlewshiler jámiyetshiligi 40 eldegi shama menen 270 mákemeden 800-den aslam avtordı óz ishine alatuǵınday dárejede ósti<ref>{{Cite journal|last1=Harman|first1=Mark|last2=Mansouri|first2=S. Afshin|last3=Zhang|first3=Yuanyuan|date=2012-11-01|title=Search-based software engineering: Trends, techniques and applications|journal=ACM Computing Surveys|language=en|volume=45|issue=1|pages=1–61|doi=10.1145/2379776.2379787|s2cid=207198163|url=http://bura.brunel.ac.uk/handle/2438/8811|url-access=subscription}}</ref>. ==Qollanılıw tarawları== Izlewge tiykarlanǵan programmalıq injiniringti [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi|programmalıq támiynattı islep shıǵıw processiniń]] derlik barlıq basqıshlarına qollanıwǵa boladı. Programmalıq támiynattı testlew onıń tiykarǵı qollanılıw tarawlarınıń biri bolıp kelgen<ref> {{Cite journal | doi = 10.1002/stvr.294 | issn = 1099-1689 | volume = 14 | issue = 2 | pages = 105–156 | last = McMinn | first = Phil | title = Search-based software test data generation: a survey | journal = Software Testing, Verification and Reliability | year = 2004 | citeseerx = 10.1.1.122.33 | s2cid = 17408871 }}</ref>. Izlew usılları programmalıq injiniringtiń basqa iskerliklerine de qollanılǵan, mısalı, talaplardı analizlewge<ref> {{Cite journal | doi = 10.1016/j.infsof.2003.07.002 | issn = 0950-5849 | volume = 46 | issue = 4 | pages = 243–253 | last1 = Greer | first1 = Des | last2 = Ruhe | first2 = Guenther | title = Software release planning: an evolutionary and iterative approach | journal = Information and Software Technology | date = 2004-03-15 | citeseerx = 10.1.1.195.321 | s2cid = 710923 }}</ref><ref>{{cite book | doi = 10.1109/SBES.2009.23 | pages = 207–215 | last1 = Colares | first1 = Felipe | last2 = Souza | first2 = Jerffeson | last3 = Carmo | first3 = Raphael | last4 = Pádua | first4 = Clarindo | last5 = Mateus | first5 = Geraldo R. | chapter = A New Approach to the Software Release Planning | title = XXIII Brazilian Symposium on Software Engineering, 2009. SBES '09 | year = 2009 }}</ref>, joybarlawǵa<ref> {{Cite journal | doi = 10.1016/S0950-5849(01)00195-1 | issn = 0950-5849 | volume = 43 | issue = 14 | pages = 891–904 | last1 = Clark | first1 = John A. | last2 = Jacob | first2 = Jeremy L. | title = Protocols are programs too: the meta-heuristic search for security protocols | journal = Information and Software Technology | date = 2001-12-15 | citeseerx = 10.1.1.102.6016 }}</ref><ref>{{Cite journal|last=Räihä|first=Outi|date=2010-11-01|title=A survey on search-based software design|journal=Computer Science Review|volume=4|issue=4|pages=203–249|doi=10.1016/j.cosrev.2010.06.001|issn=1574-0137|url=https://trepo.tuni.fi/bitstream/10024/65330/1/D-2009-1.pdf|citeseerx=10.1.1.188.9036}}</ref>, refaktoringke<ref>{{Cite journal|last1=Mariani|first1=Thainá|last2=Vergilio|first2=Silvia Regina|date=2017-03-01|title=A systematic review on search-based refactoring|journal=Information and Software Technology|volume=83|pages=14–34|doi=10.1016/j.infsof.2016.11.009|issn=0950-5849}}</ref>, [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|islep shıǵıwǵa]]<ref> {{Cite journal | doi = 10.1016/j.ins.2006.12.020 | issn = 0020-0255 | volume = 177 | issue = 11 | pages = 2380–2401 | last1 = Alba | first1 = Enrique | last2 = Chicano | first2 = J. Francisco | title = Software project management with GAs | journal = Information Sciences | date = 2007-06-01 | hdl = 10630/8145 | hdl-access = free }}</ref> hám xızmet kórsetiwge<ref> {{cite book | doi = 10.1109/ICSM.2005.79 | pages = 240–249 | last1 = Antoniol | first1 = Giuliano | last2 = Di Penta | first2 = Massimiliano | last3 = Harman | first3 = Mark | chapter = Search-based techniques applied to optimization of project planning for a massive maintenance project | title = Proceedings of the 21st IEEE International Conference on Software Maintenance, 2005. ICSM'05 | year = 2005 | citeseerx = 10.1.1.63.8069 }}</ref>. ===Talaplar injeneriyası=== Talaplar injeneriyası — programmalıq támiynat paydalanıwshılarınıń hám ortalıǵınıń mútájlikleri anıqlanatuǵın hám basqarılatuǵın process. Izlewge tiykarlanǵan usıllar sheklengen resurslar hám talaplar arasındaǵı óz-ara ǵárezlilikler sıyaqlı sheklewler jaǵdayında paydalanıwshı sorawlarına sáykes keletuǵın talaplardıń eń jaqsı kishi jıynaǵın tabıw maqsetinde talaplardı tańlaw hám optimallastırıw ushın qollanılǵan. Bul másele kóbinese kóp kriteriyalı sheshim qabıl etiw máselesi retinde sheshiledi hám ádette sheshim qabıl etiwshige qun menen paydalanıwshınıń qanaatlanıwı, sonday-aq talaplardıń táwekeli arasındaǵı jaqsı kompromissler jıynaǵın usınıwdı óz ishine aladı<ref> {{Cite thesis | type = PhD | publisher = University of London | last = Zhang | first = Yuanyuan | title = Multi-Objective Search-based Requirements Selection and Optimisation | location = Strand, London, UK | date = February 2010 | url = http://eprints.ucl.ac.uk/170695/ }}</ref><ref> Y.&nbsp;Zhang and M.&nbsp;Harman and S.&nbsp;L.&nbsp;Lim, "[http://www.cs.ucl.ac.uk/fileadmin/UCL-CS/images/Research_Student_Information/RN_11_12.pdf Search Based Optimization of Requirements Interaction Management]," Department of Computer Science, University College London, Research Note RN/11/12, 2011. </ref><ref>{{cite book|last1=Li|first1=Lingbo|last2=Harman|first2=Mark|last3=Letier|first3=Emmanuel|last4=Zhang|first4=Yuanyuan|title=Proceedings of the 2014 Annual Conference on Genetic and Evolutionary Computation |chapter=Robust next release problem |date=2014|pages=1247–1254|doi=10.1145/2576768.2598334|isbn=9781450326629|series=Gecco '14|s2cid=8423690}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Li|first1=L.|last2=Harman|first2=M.|last3=Wu|first3=F.|last4=Zhang|first4=Y.|title=The Value of Exact Analysis in Requirements Selection|journal=IEEE Transactions on Software Engineering|date=2017|volume=43|issue=6|pages=580–596|doi=10.1109/TSE.2016.2615100|bibcode=2017ITSEn..43..580L |s2cid=8398275|issn=0098-5589|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1554255/1/Harman_07582553.pdf}}</ref>. ===Dúzetiw (debugging) hám xızmet kórsetiw=== Programmalıq qáteni (yamasa kodtıń «iyisin») anıqlaw, al keyin programmalıq támiynattı dúzetiw (debugging) (yamasa refaktoringlew), bul process qurallar menen qollap-quwatlansa da, tiykarınan qol menen orınlanatuǵın hám kóp miynetti talap etetuǵın jumıs. SBSE-niń maqsetleriniń biri — qátelerdi avtomatikalıq túrde anıqlaw hám dúzetiw (mısalı, [[Mutaciyalıq testlew|mutaciyalıq testlew]] arqalı). Krossover hám mutaciyanı qollanıw arqalı programmalardı evolyuciyalawdı óz ishine alatuǵın, biologiyadan ilham alǵan usıl — genetikalıq programmalastırıw derek kodınıń bir neshe qatarın ózgertiw arqalı programmalardı dúzetiw usılların izlew ushın qollanılǵan. [https://web.archive.org/web/20170808074930/http://dijkstra.cs.virginia.edu/genprog/ GenProg Evolutionary Program Repair] programmalıq támiynatı bir testte 105 qáteniń 55-in hárbirin shama menen 8 dollarǵa dúzetken<ref>{{cite book | doi = 10.1109/ICSE.2012.6227211 | pages = 3–13 | last1 = Le Goues | first1 = Claire | last2 = Dewey-Vogt | first2 = Michael | last3 = Forrest | first3 = Stephanie | last4 = Weimer | first4 = Westley | chapter = A systematic study of automated program repair: Fixing 55 out of 105 bugs for $8 each | title = 2012 34th International Conference on Software Engineering (ICSE) | year = 2012 }}</ref>. Programmalıq támiynat repozitoriylerinen alınǵan qáteni dúzetiw úlgilerin empirikalıq analizlew programmalardı avtomatikalıq dúzetiwdiń izlew keńisligin matematikalıq jaqtan sıpatlaw ushın qollanılǵan<ref>{{cite journal |last1=Martinez |first1=Matias |last2=Monperrus |first2=Martin |title=Mining software repair models for reasoning on the search space of automated program fixing |journal=Empirical Software Engineering |date=2015 |volume=20 |issue=1 |pages=176–205 |doi=10.1007/s10664-013-9282-8|arxiv=1311.3414 }}</ref>. Keyin bul izlew keńisligi Cardumen tásilinde ámelge asırıldı. Bul tásil dúzetilip atırǵan qosımshanıń derek kodınan avtomatikalıq túrde alınǵan kod shablonlarınan dúzetiw paketlerin sintezleydi<ref>{{cite journal |last1=Martinez |first1=Matias |last2=Monperrus |first2=Martin |title=Ultra-Large Repair Search Space with Automatically Mined Templates: The Cardumen Mode of Astor |journal=Search-Based Software Engineering |date=2018 |pages=65–86 |doi=10.1007/978-3-319-99241-9_3|arxiv=1712.03854 }}</ref>. Koevolyuciya «jırtqısh hám olja» metaforasın qollanadı. Onda programmalar jıynaǵı hám modullik testler jıynaǵı birge rawajlanadı hám bir-birine tásir etedi<ref>{{cite book | doi = 10.1109/CEC.2008.4630793 | pages = 162–168 | last1 = Arcuri | first1 = Andrea | last2 = Yao | first2 = Xin | chapter = A novel co-evolutionary approach to automatic software bug fixing | title = IEEE Congress on Evolutionary Computation, 2008. CEC 2008. (IEEE World Congress on Computational Intelligence) | year = 2008 | citeseerx = 10.1.1.159.7991 }}</ref>. ===Testlew=== Izlewge tiykarlanǵan programmalıq injiniring programmalıq támiynattı testlewge, sonıń ishinde test jaǵdayların (test maǵlıwmatların) avtomatikalıq túrde generaciyalawǵa, test jaǵdayların minimallastırıwǵa hám test jaǵdaylarına ústemlik beriwge qollanılǵan<ref>{{Cite book|last1=Harman|first1=Mark|last2=Jia|first2=Yue|last3=Zhang|first3=Yuanyuan|title=2015 IEEE 8th International Conference on Software Testing, Verification and Validation (ICST) |chapter=Achievements, Open Problems and Challenges for Search Based Software Testing |date=April 2015|location=Graz, Austria|publisher=IEEE|pages=1–12|doi=10.1109/ICST.2015.7102580|citeseerx=10.1.1.686.7418|isbn=978-1-4799-7125-1|s2cid=15272060}}</ref>. [[Regressiyalıq testlew]] de belgili dárejede itibarǵa iye boldı. ===Programmalıq támiynattı optimallastırıw=== SBSE-ni programmanı optimallastırıwda, yaǵnıy programmalıq támiynattı tezlik hám resurslardı qollanıw jaǵınan nátiyjelirek etiw ushın ózgertiwde qollanıw tabıslı izertlewlerdiń obekti bolǵan<ref>{{cite journal |last1=Memeti |first1=Suejb |last2=Pllana |first2=Sabri |last3=Binotto |first3=Alecio |last4=Kolodziej |first4=Joanna |last5=Brandic |first5=Ivona |title=Using meta-heuristics and machine learning for software optimization of parallel computing systems: a systematic literature review |journal=Computing |volume=101 |issue=8 |date=2018 |pages=893–936 |doi=10.1007/s00607-018-0614-9 |arxiv=1801.09444 |bibcode=2018arXiv180109444M |s2cid=13868111 }}</ref>. Bir jaǵdayda 50 000 qatarlı programma genetikalıq jaqtan jetilistirilip, nátiyjede ortasha 70 ese tezirek isleytuǵın programma alındı<ref> {{Cite journal | last1 = Langdon | first1 = William B. | last2 = Harman | first2 = Mark | title = Optimising Existing Software with Genetic Programming | journal = IEEE Transactions on Evolutionary Computation | url = http://www0.cs.ucl.ac.uk/staff/w.langdon/ftp/papers/Langdon_2013_ieeeTEC.pdf }}</ref>. Basios hám basqalardıń jaqında ótkerilgen jumısı maǵlıwmatlar strukturasın optimallastırıw arqalı Google Guava kitapxanasında orınlanıw waqtı boyınsha 9%, yad tutınıwı boyınsha 13% hám CPU-dıń qollanılıwı boyınsha 4% jaqsılanıw alınǵanın kórsetedi<ref>{{cite book|last1=Basios|first1=Michail|last2=Li|first2=Lingbo|last3=Wu|first3=Fan|last4=Kanthan|first4=Leslie|last5=Barr|first5=Earl T.|title=Search Based Software Engineering |chapter=Optimising Darwinian Data Structures on Google Guava |volume=10452|date=9 September 2017|pages=161–167|doi=10.1007/978-3-319-66299-2_14|language=en|series=Lecture Notes in Computer Science|isbn=978-3-319-66298-5|url=http://discovery.ucl.ac.uk/10062895/1/ssbse_dariwnian_guava.pdf}}</ref>. ===Proektti basqarıw=== Ádette proekt menedjeri qabıl etetuǵın bir qatar sheshimlerdi, mısalı, proektti jobalastırıwdı avtomatikalıq túrde qabıl etiwge boladı<ref> {{cite book | publisher = ACM | doi = 10.1145/2330163.2330332 | isbn = 978-1-4503-1177-9 | pages = 1221–1228 | last1 = Minku | first1 = Leandro L. | last2 = Sudholt | first2 = Dirk | last3 = Yao | first3 = Xin | chapter = Evolutionary algorithms for the project scheduling problem: runtime analysis and improved design | title = Proceedings of the fourteenth international conference on Genetic and evolutionary computation conference | location = New York, NY, USA | series = GECCO '12 | year = 2012 }}</ref>. ==Qurallar== SBSE ushın qoljetimli qurallarǵa OpenPAT<ref> {{cite book |last1 = Mayo |first1 = M. |last2 = Spacey |first2 = S. |title = Search Based Software Engineering |chapter = Predicting Regression Test Failures Using Genetic Algorithm-Selected Dynamic Performance Analysis Metrics |series = Lecture Notes in Computer Science |volume = 8084 |pages = 158–171 |year = 2013 |doi = 10.1007/978-3-642-39742-4_13 |chapter-url= https://researchcommons.waikato.ac.nz/bitstream/10289/7763/1/SBSE13.pdf |hdl= 10289/7763 |isbn = 978-3-642-39741-7 |hdl-access= free }}</ref>, EvoSuite<ref>{{web deregi | url =http://www.evosuite.org/ | bet =Home |website=evosuite.org}}</ref> hám Python ushın kod qamtıwın ólshew quralı [https://coverage.readthedocs.io/ Coverage]<ref>{{Citation|last=others|first=Ned Batchelder and 100|title=coverage: Code coverage measurement for Python|url=https://bitbucket.org/ned/coveragepy|access-date=2018-03-14|archive-date=28 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200728202100/https://bitbucket.org/ned/coveragepy|url-status=dead}}</ref> kiredi. ==Usıllar hám tásiller== Bir qatar usıllar hám tásiller bar, olarǵa tómendegiler kiredi: * Programma orınlanıp atırǵanda onıń belgili bir bólimlerin baqlaw ushın instrumentaciyalaw arqalı profillew<ref>{{web deregi | url =http://java-source.net/open-source/profilers | bet =Open Source Profilers in Java}}</ref>. * Programma menen baylanıslı abstrakt sintaksis teregin alıw. Onıń strukturası haqqında túsinik alıw ushın onı avtomatikalıq túrde tekseriwge boladı. * SBSE-ge tiyisli programmanı kesiw usılınıń qollanılıw tarawlarına programmalıq támiynatqa xızmet kórsetiw, optimallastırıw hám programma analizi kiredi. * Kod qamtıwı berilgen kiris maǵlıwmatları jıynaǵı menen kodtıń qansha bóliminiń orınlanatuǵının ólshewge múmkinshilik beredi. * [[Statikalıq programma analizi]] ==Sanaatta qabıl etiliwi== Salıstırmalı túrde jańa izertlew tarawı bolǵanlıqtan, SBSE ele sanaatta keń qabıl etilmegen. SBSE-niń sanaattaǵı tabıslı qollanılıwların kóbinese programmalıq támiynattı testlew tarawında tabıwǵa boladı. Bul jerde úlken kólemde qátelerdi anıqlaw ushın tosınnan test kiris maǵlıwmatların avtomatikalıq túrde generaciyalaw múmkinshiligi kompaniyalardı qızıqtıradı. 2017-jılı [[Facebook]] izlewge tiykarlanǵan qáte tabıw qosımshası Sapienz-ti islep shıqqan Majicke Limited programmalıq startapın satıp aldı<ref>{{web deregi | url = https://venturebeat.com/2018/12/30/sapienz-facebooks-push-to-automate-software-testing/ | bet = Sapienz: Facebook's push to automate software testing | sáne = 2018-jıl 30-dekabr | website = VentureBeat | qaralǵan sáne = 2020-jıl 29-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220517185826/https://venturebeat.com/2018/12/30/sapienz-facebooks-push-to-automate-software-testing/ | arxivsáne = 2022-05-17 }}</ref>. Basqa qollanıw scenariylerinde programmalıq támiynat injenerleri ózleri az qadaǵalay alatuǵın yamasa adamlar jaratatuǵın sheshimlerge uqsamaytuǵın sheshimlerdi generaciyalaytuǵın quralları qabıl etiwge itibarsız bolıwı múmkin<ref> {{web deregi | url = http://shape-of-code.coding-guidelines.com/2013/10/18/programming-using-genetic-algorithms-isnt-that-what-humans-already-do/ | bet = Programming using genetic algorithms: isn't that what humans already do ;-) | familiya = Jones | at = Derek | sáne = 2013-jıl 18-oktyabr |website = The Shape of Code | qaralǵan sáne = 2013-jıl 31-oktyabr }} </ref>. Programmalardı dúzetiwde yamasa jetilistiriwde SBSE-ni qollanıw kontekstinde islep shıǵıwshılar avtomat túrde jaratılǵan hár qanday ózgeristiń sistemanıń talapları hám testlew ortalıǵı sheńberinen tısqarı kútilmegen minez-qulıqtı payda etpeytuǵınına isenimli bolıwı kerek. Tolıq avtomatlastırılǵan programmalastırıwǵa ele erisilmegenin esapqa alsaq, bunday ózgerislerdiń qálegen qásiyeti — xızmet kórsetiw iskerligin qollap-quwatlaw ushın olardıń adamlar tárepinen ańsat túsiniliwi<ref> {{Cite journal | doi = 10.1007/s11219-013-9208-0 | issn = 1573-1367 | volume = 21 | issue = 3 | pages = 421–443 | last1 = Le Goues | first1 = Claire | last2 = Forrest | first2 = Stephanie | last3 = Weimer | first3 = Westley | title = Current challenges in automatic software repair | journal = Software Quality Journal | date = 2013-09-01 | citeseerx = 10.1.1.371.5784 | s2cid = 16435531 }} </ref>. Taǵı bir táshwish — SBSE programmalıq támiynat injenerin keregi joq etip qoyıwı múmkin. Tárepdarlar SBSE-niń maqseti injener menen programma arasındaǵı qatnastı jaqsılaw ekenin aytadı<ref> {{cite book | publisher = IEEE Press | pages = 49–50 | last = Simons | first = Christopher L. | chapter = Whither (away) software engineers in SBSE? | title = First International Workshop on Combining Modelling with Search-Based Software Engineering | location = San Francisco, USA | access-date = 2013-10-31 | date = May 2013 | chapter-url = http://eprints.uwe.ac.uk/19938/ }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq injiniring}} [[Kategoriya:2001-jılı engizilgen kompyuterge baylanıslı jańalıqlar]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Izlew algoritmleri]] [[Kategoriya:Optimallastırıw algoritmleri hám usılları]] [[Kategoriya:Metaevristikalar]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynat sapası]] [[Kategoriya:Programma analizi]] 0s6nruybi1gpbdkjeb235yo7j63tivz 0 49267 276838 276694 2026-10-29T21:54:35Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276838 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Push up (PSF).png|thumb|Qolǵa tirelip kóteriliw (qaptaldan kórinisi)]] '''Qolǵa tirelip kóteriliw''' — adam óz dene salmaǵı menen orınlaytuǵın [[kalistenika]] [[Shınıǵıw|shınıǵıwı]]. Shınıǵıw betin tómen qaratıp jatqan poziciyadan baslanadı: ayaqlar tirek bolıp xızmet etedi, al dene qollar járdeminde joqarıǵa kóteriledi hám tómenge túsiriledi. Bul shınıǵıw tiykarınan kókirektiń úlken bulshıq etin, qoldıń úsh baslı bulshıq etin (triceps) hám iyinniń deltasımaq bulshıq etiniń aldıńǵı bólegin rawajlandıradı; sonıń menen birge, qarın hám dene ortalıǵındaǵı bulshıq etler de jumısqa qatnasadı<ref>{{cite journal |last1=Contreras |first1=Bret |last2=Schoenfeld |first2=Brad |last3=Mike |first3=Jonathan |last4=Tiryaki-Sonmez |first4=Gul |last5=Cronin |first5=John |last6=Vaino |first6=Elsbeth |title=The Biomechanics of the Push-up: Implications for Resistance Training Programs |journal=Strength & Conditioning Journal |date=October 2012 |volume=34 |issue=5 |pages=41–46 |doi=10.1519/SSC.0b013e31826d877b}}</ref>. Qolǵa tirelip kóteriliw [[Dene tárbiya|dene tárbiya]] sabaqlarında hám sport shınıǵıwlarında eń kóp qollanılatuǵın tiykarǵı shınıǵıwlardıń biri. == Atamanıń kelip shıǵıwı == Amerika inglis tilindegi ''push-up'' (sózbe-sóz: «joqarıǵa iyteriw») termini shama menen 1905–1910-jıllar aralıǵında qollanıla baslaǵan<ref>{{web deregi | bet =push-up | url =http://dictionary.reference.com/browse/push-up | jıl =2015 | baspaxana =Dictionary.com | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr }}</ref>, al britan variantı ''press-up'' birinshi ret 1920-jılı jazılıp alınǵan<ref>{{cite encyclopedia |title=press-up, n. |encyclopedia=Oxford English Dictionary |date=July 2023 |doi=10.1093/OED/3196785347}}</ref>. == Kóteriletuǵın dene salmaǵı == ''Journal of Strength and Conditioning Research'' jurnalında járiyalanǵan izertlewge qaraǵanda, ádettegi qolǵa tirelip kóteriliwde adam qolları menen ortasha esapta óz dene salmaǵınıń joqarǵı poziciyada 69,16 %, tómengi poziciyada 75,04 % bólegin kóteredi. Dizege tirelip orınlanatuǵın jeńillestirilgen variantta bul kórsetkishler sáykes túrde 53,56 % hám 61,80 % ti quraydı<ref name="suprak">{{cite journal |last1=Suprak |first1=David N |last2=Dawes |first2=Jay |last3=Stephenson |first3=Mark D |title=The Effect of Position on the Percentage of Body Mass Supported During Traditional and Modified Push-up Variants |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |date=February 2011 |volume=25 |issue=2 |pages=497–503 |doi=10.1519/JSC.0b013e3181bde2cf |pmid=20179649}}</ref>. == Jumısqa qatnasatuǵın bulshıq etler == Shınıǵıw tiykarınan gewde, iyin hám qol bulshıq etlerine baǵdarlanǵan. Biraq deneni tuwrı poziciyada uslap turıw ushın basqa bulshıq etler de jumıs isleydi, sonlıqtan shınıǵıw deneniń kóp bólegin qamtıydı<ref name="ACE">{{web deregi | url =http://www.acefitness.org/exerciselibrary/41/push-up/ | bet =Push-up | baspaxana =American Council on Exercise | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr }}</ref>. === Kókirek bulshıq etleri === Kókirektiń úlken hám kishi bulshıq etleri — deneniń joqarǵı bólegindegi tiykarǵı iyteriwshi bulshıq etler. Deneni kóterip-túsirgende jumıstıń kóp bólegin kókirektiń úlken bulshıq eti atqaradı. === Úsh baslı bulshıq et (triceps) === Kóteriliw basqıshında triceps shıǵanaq buwının jazıp, qollardı tolıq tuwrılaydı, al túsiw basqıshında háreket tezligin qadaǵalaydı. Qollar bir-birine qanshelli jaqın qoyılsa, triceps sonshama kóp jumıs isleydi. Bul bulshıq et úsh bólekten (basdan) ibarat: qaptal, uzın hám ishki bas. === Buwınlar hám sińirler === Barmaqlardı, bilekti hám shıǵanaqtı uslap turatuǵın ishki bulshıq etler de statikalıq (izometriyalıq) túrde jumısqa qatnasadı. == Túrleri == === Dizege tirelip kóteriliw === Bul jeńillestirilgen variantta deneniń tómengi bólegi ayaq barmaqlarına emes, al dizege tirep turadı. Ol baslawshılar ushın, [[Qızdırıw shınıǵıwları|qızdırıw shınıǵıwlarında]] hám qayta tikleniw dáwirinde qollanıladı. Geyde [[Fitnes|fitnes]] testlerinde hayallar ushın ádettegi variantqa sáykes keletuǵın norma retinde de paydalanıladı<ref>{{web deregi | bet =Try This Test to Measure Upper Body Strength | url =https://www.verywellfit.com/push-up-test-for-upper-body-strength-and-endurance-3120272 |website=Verywell Fit | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr }}</ref>. === Planshta kóteriliw === Júdá qıyın variant: ayaqlar jerge tiymeydi, dene tek qollarǵa tirelip, ''plansh'' poziciyasında kóteriledi hám túsiriledi. Bunıń ushın deneniń awırlıq orayı qollardıń ústinde uslap turılıwı kerek, bul úlken kúsh hám teńsalmaqlılıqtı talap etedi. === Qoldı jerden kóterip orınlaw === Hárbir qaytalawdan keyin qollar jerden kóteriledi. Bul háreketti tolıq orınlawǵa májbúrleydi hám inerciyanı joq etedi, nátiyjede dene ortalıǵı hám iyin bulshıq etleri qosımsha rawajlanadı. === Bir qolda kóteriliw === Kóplegen variantlardı eki qoldıń ornına bir qol menen orınlawǵa boladı. Bul bulshıq etlerge túsetuǵın júkti ádewir arttıradı. == Rekordlar == * Bir saat ishinde eń kóp qolǵa tirelip kóteriliw boyınsha Ginnesstiń dúnya júzilik rekordı (erler arasında) — 3378 ret; ol 2023-jılı 30-iyunda Londonda ornatılǵan<ref>{{web deregi | url =http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-push-ups-in-one-hour | bet =Most push ups in one hour (male) |website=Guinness World Records | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr }}</ref>. * Hayallar arasında bir saattaǵı rekord — 1575 ret (2024-jıl 28-sentyabr)<ref>{{cite news |last=Yu |first=Yi-Jin |date=22 November 2024 |title=Grandma of 12 sets new world record with 1,575 pushups |url=https://abcnews.com/GMA/Wellness/grandma-12-sets-new-world-record-1575-pushups/story?id=116088335 |work=ABC News |access-date=2026-10-28}}</ref>. * 24 saat ishinde eń kóp kóteriliw — 46 001 ret (1993-jıl 25-aprel)<ref>{{web deregi | url =https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-push-ups-in-24-hours/ | bet =Most push-ups in 24 hours |website=Guinness World Records | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr }}</ref>. == Haywanlar dúnyasında == Ayırım haywanlar da usıǵan uqsas háreket isleydi. Mısalı, Arqa Amerikada jasaytuǵın ayırım kesirtke túrleriniń erkekleri urǵashılardı ózine tartıw ushın «qolǵa tirelip kóteriliwge» uqsas háreketler isleydi<ref>Maurice Burton, Robert Burton. ''International Wildlife Encyclopedia''. Marshall Cavendish, 2002. ISBN 0-7614-7272-X</ref>. Qızıǵı, Meksika ispan tilinde bul shınıǵıw ''lagartijas'', yaǵnıy «kesirtkeler» dep ataladı. == Jáne de qarań == * [[Shınıǵıw]] * [[Fitnes]] * [[Dene tárbiya]] * [[Otırıp-turıw]] * [[Qızdırıw shınıǵıwları]] * [[Suwıtıw shınıǵıwları]] * [[Kalistenika]] * [[Kúsh shınıǵıwları]] == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] l4bomj2qhff2vmjr7f6p10i7xk2da2g 0 49268 276837 276695 2026-10-29T21:54:25Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276837 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Kniebeuge.jpg|thumb|Óz dene salmaǵı menen otırıp-turıw]] [[Fayl:Squats.svg|thumb|Shtanga menen otırıp-turıw]] '''Otırıp-turıw''' — adam tik turǵan poziciyadan jambasın tómen túsirip, keyin qaytadan turatuǵın kúsh [[Shınıǵıw|shınıǵıwı]]. Tómen túskende jambas hám dize buwınları búgiledi, al tik turǵanda olar qaytadan jazıladı. Otırıp-turıw deneniń tómengi bóleginiń bulshıq etlerin kúsheytiw hám úlkeytiw, sonday-aq dene ortalıǵınıń turaqlılıǵın rawajlandırıw ushın eń áhmiyetli shınıǵıwlardıń biri bolıp esaplanadı. Shınıǵıwda tiykarınan sannıń tórt baslı bulshıq eti, úlken jaqınlastırıwshı bulshıq et hám úlken bókse bulshıq eti jumıs isleydi<ref name="ExRx">{{web deregi | bet =BB Squat | url =https://exrx.net/WeightExercises/Quadriceps/BBSquat |website=ExRx | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr }}</ref>. Sonıń menen birge, omırtqanı tiklewshi bulshıq et hám qarın bulshıq etleri statikalıq (izometriyalıq) túrde jumısqa qatnasadı<ref name="Rippetoe">{{cite book |last=Rippetoe |first=Mark |title=Starting Strength: Basic Barbell Training |year=2007 |publisher=The Aasgaard Company |isbn=978-0-9768054-2-7}}</ref>. Otırıp-turıw pauerlifting sportındaǵı úsh tiykarǵı jarıs shınıǵıwınıń biri. Ol kóplegen ápiwayı [[Fitnes|fitnes]] programmalarında da tiykarǵı shınıǵıw retinde qollanıladı. == Orınlaw texnikası == Shınıǵıw tik turǵan poziciyadan baslanadı. Adam jambasın artqa jıljıtıp, dizelerin hám jambasın búgedi hám gewdesin tómenge túsiredi, keyin qaytadan tik poziciyaǵa qaytadı. Kóbinese qosımsha salmaq qollanıladı, ádette bul — shtanga. Sonday-aq gantel hám girler de paydalanıladı. Shtanga iyinniń joqarǵı bóleginde yamasa arqanıń tómenirek bóleginde uslap turıladı<ref name="Brown">{{cite book |last=Brown |first=S. P. |title=Introduction to Exercise Science |year=2000 |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |isbn=0-683-30280-9 |pages=280–281}}</ref>. === Tereńligi === Otırıp-turıw hár túrli tereńlikte orınlanıwı múmkin. Xalıqaralıq pauerlifting federaciyasınıń qaǵıydaları boyınsha jarıslarda jambas buwınınıń búgilgen jeri dizeniń joqarǵı noqatınan tómen túsiwi kerek<ref>{{web deregi | url =https://web.archive.org/web/20130319094920/http://www.powerlifting-ipf.com/fileadmin/data/Technical_Rules/2013_Technical_Rules_english.pdf | bet =Technical Rules Book 2013 | baspaxana =International Powerlifting Federation | sáne = January 2013 | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr }}</ref>. Bunnan tómen otırıw tolıq yamasa tereń otırıp-turıw, al bunnan joqarı toqtaw tolıq emes otırıp-turıw dep ataladı<ref name="Brown" />. === Kóp ushırasatuǵın qáteler === * Júdá tez túsiw. Bul salmaqtı kóteriwdi qıyınlastıradı hám jaraqat alıw qáwpin arttıradı<ref name="Brown" />. * Gewdeni aldıǵa artıq iyiw. Bunda beldiń tómengi bólegine túsetuǵın júk kúsheyedi hám omırtqa aralıq diskiniń jaraqatı qáwpi payda boladı<ref name="Brown" />. * Dizelerdiń ishke qaray búgiliwi, yaǵnıy olardıń ayaq barmaqları baǵdarında bolmawı. Bul dize buwınına zıyan keltiriwi múmkin. * Ókshelerdiń jerden kóteriliwi. Bunda bókse bulshıq etleriniń jumısı azayadı. == Jumısqa qatnasatuǵın bulshıq etler == '''Tiykarǵı jumıs isleytuǵın bulshıq etler:'''<ref name="ExRx" /> * Sannıń tórt baslı bulshıq eti * Úlken bókse bulshıq eti * Úlken jaqınlastırıwshı bulshıq et * Baltırdıń kambala tárizli bulshıq eti '''Deneni turaqlı uslap turatuǵın bulshıq etler:''' * Omırtqanı tiklewshi bulshıq et * Qarınnıń tuwrı hám qıya bulshıq etleri * Sannıń arqa bulshıq etleri * Orta hám kishi bókse bulshıq etleri * Baltırdıń eki baslı bulshıq eti == Úskeneler == Otırıp-turıwdı qáwipsiz orınlaw ushın arnawlı ramalar (tirek ramaları) qollanıladı. Olar shtanganı uslap turadı hám járdemshisiz shınıǵıw islewge múmkinshilik beredi. [[Awır atletika]] belbewleri qarın ishindegi basımdı arttırıp, deneni turaqlı uslawǵa járdem beredi<ref>{{cite journal |last1=Lander |first1=J. E. |last2=Simonton |first2=R. L. |last3=Giacobbe |first3=J. K. |title=The effectiveness of weight-belts during the squat exercise |journal=Medicine and Science in Sports and Exercise |date=February 1990 |volume=22 |issue=1 |pages=117–126 |pmid=2304406}}</ref>. == Túrleri == === Shtanga menen === * '''Arqada shtanga menen otırıp-turıw''' — shtanga arqanıń joqarǵı bóleginde, moynınıń túbinde uslap turıladı. Bul eń kóp tarqalǵan túri. * '''Aldında shtanga menen otırıp-turıw''' — shtanga kókirektiń aldında, buǵana súyekleri hám iyinlerde uslap turıladı. Bunda arqanıń joqarǵı bóleginiń bulshıq etleri de qosımsha jumıs isleydi<ref>{{web deregi | bet =Front Squat | url =https://exrx.net/WeightExercises/Quadriceps/BBFrontSquat |website=ExRx | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr }}</ref>. * '''Bastan joqarı shtanga menen otırıp-turıw''' — shtanga kóterilgen qollarda bastan joqarı uslap turıladı. * '''Sumo otırıp-turıw''' — ayaqlar iyinnen keńirek qoyılıp, ayaq barmaqları sırtqa qaratıladı. === Bir ayaqta === * '''Bir ayaqta otırıp-turıw''' — shınıǵıw eki ayaqtıń ornına bir ayaqta orınlanadı. Ol teńsalmaqlılıqtı jaqsılaydı hám eki ayaqtıń kúshin teńlestiriwge járdem beredi<ref>{{cite journal |last1=Eliassen |first1=William |last2=Saeterbakken |first2=Atle Hole |last3=van den Tillaar |first3=Roland |title=Comparison of bilateral and unilateral squat exercises on barbell kinematics and muscle activation |journal=International Journal of Sports Physical Therapy |date=2018 |volume=13 |issue=5 |pages=871–881 |pmid=30276019 |pmc=6159498}}</ref>. * '''«Pistolet»''' — bir ayaqta tolıq tereńlikke shekem otırıw, bunda ekinshi ayaq aldıǵa sozılıp, jerge tiymey turadı. * '''Bolgar otırıp-turıwı''' — artqı ayaq ornıqlı platformaǵa qoyılıp, aldıńǵı ayaqta otırıp-turıw orınlanadı. === Óz dene salmaǵı menen === * '''Ápiwayı otırıp-turıw''' — qosımsha salmaqsız orınlanadı, ádette kóp ret qaytalanadı. * '''Sekiriw menen otırıp-turıw''' — adam otırǵan poziciyadan kúshli túrde joqarıǵa sekiredi. Bul [[Pliometrika|pliometrikalıq]] shınıǵıw bolıp tabıladı. * '''Gantel yamasa gir menen otırıp-turıw''' — gantel yamasa gir eki qol menen kókirektiń aldında uslap turıladı. == Jáne de qarań == * [[Shınıǵıw]] * [[Qolǵa tirelip kóteriliw]] * [[Fitnes]] * [[Awır atletika]] * [[Qızdırıw shınıǵıwları]] * [[Suwıtıw shınıǵıwları]] * [[Kúsh shınıǵıwları]] == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] 7nsudvozt2z1gac15j61weztppjxne5 276863 276837 2026-10-30T00:31:26Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276863 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Kniebeuge.jpg|thumb|Óz dene salmaǵı menen otırıp-turıw]] [[Fayl:Squats.svg|thumb|Shtanga menen otırıp-turıw]] '''Otırıp-turıw''' — adam tik turǵan poziciyadan jambasın tómen túsirip, keyin qaytadan turatuǵın kúsh [[Shınıǵıw|shınıǵıwı]]. Tómen túskende jambas hám dize buwınları búgiledi, al tik turǵanda olar qaytadan jazıladı. Otırıp-turıw deneniń tómengi bóleginiń bulshıq etlerin kúsheytiw hám úlkeytiw, sonday-aq dene ortalıǵınıń turaqlılıǵın rawajlandırıw ushın eń áhmiyetli shınıǵıwlardıń biri bolıp esaplanadı. Shınıǵıwda tiykarınan sannıń tórt baslı bulshıq eti, úlken jaqınlastırıwshı bulshıq et hám úlken bókse bulshıq eti jumıs isleydi<ref name="ExRx">{{web deregi | bet =BB Squat | url =https://exrx.net/WeightExercises/Quadriceps/BBSquat |website=ExRx | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr }}</ref>. Sonıń menen birge, omırtqanı tiklewshi bulshıq et hám qarın bulshıq etleri statikalıq (izometriyalıq) túrde jumısqa qatnasadı<ref name="Rippetoe">{{cite book |last=Rippetoe |first=Mark |title=Starting Strength: Basic Barbell Training |year=2007 |publisher=The Aasgaard Company |isbn=978-0-9768054-2-7}}</ref>. Otırıp-turıw pauerlifting sportındaǵı úsh tiykarǵı jarıs shınıǵıwınıń biri. Ol kóplegen ápiwayı [[Fitnes|fitnes]] programmalarında da tiykarǵı shınıǵıw retinde qollanıladı. == Orınlaw texnikası == Shınıǵıw tik turǵan poziciyadan baslanadı. Adam jambasın artqa jıljıtıp, dizelerin hám jambasın búgedi hám gewdesin tómenge túsiredi, keyin qaytadan tik poziciyaǵa qaytadı. Kóbinese qosımsha salmaq qollanıladı, ádette bul — shtanga. Sonday-aq gantel hám girler de paydalanıladı. Shtanga iyinniń joqarǵı bóleginde yamasa arqanıń tómenirek bóleginde uslap turıladı<ref name="Brown">{{cite book |last=Brown |first=S. P. |title=Introduction to Exercise Science |year=2000 |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |isbn=0-683-30280-9 |pages=280–281}}</ref>. === Tereńligi === Otırıp-turıw hár túrli tereńlikte orınlanıwı múmkin. Xalıqaralıq pauerlifting federaciyasınıń qaǵıydaları boyınsha jarıslarda jambas buwınınıń búgilgen jeri dizeniń joqarǵı noqatınan tómen túsiwi kerek<ref>{{web deregi | url =http://www.powerlifting-ipf.com/fileadmin/data/Technical_Rules/2013_Technical_Rules_english.pdf | bet =Technical Rules Book 2013 | baspaxana =International Powerlifting Federation | sáne =January 2013 | qaralǵan sáne =2026-jıl 28-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130319094920/http://www.powerlifting-ipf.com/fileadmin/data/Technical_Rules/2013_Technical_Rules_english.pdf | arxivsáne =2013-03-19 }}</ref>. Bunnan tómen otırıw tolıq yamasa tereń otırıp-turıw, al bunnan joqarı toqtaw tolıq emes otırıp-turıw dep ataladı<ref name="Brown" />. === Kóp ushırasatuǵın qáteler === * Júdá tez túsiw. Bul salmaqtı kóteriwdi qıyınlastıradı hám jaraqat alıw qáwpin arttıradı<ref name="Brown" />. * Gewdeni aldıǵa artıq iyiw. Bunda beldiń tómengi bólegine túsetuǵın júk kúsheyedi hám omırtqa aralıq diskiniń jaraqatı qáwpi payda boladı<ref name="Brown" />. * Dizelerdiń ishke qaray búgiliwi, yaǵnıy olardıń ayaq barmaqları baǵdarında bolmawı. Bul dize buwınına zıyan keltiriwi múmkin. * Ókshelerdiń jerden kóteriliwi. Bunda bókse bulshıq etleriniń jumısı azayadı. == Jumısqa qatnasatuǵın bulshıq etler == '''Tiykarǵı jumıs isleytuǵın bulshıq etler:'''<ref name="ExRx" /> * Sannıń tórt baslı bulshıq eti * Úlken bókse bulshıq eti * Úlken jaqınlastırıwshı bulshıq et * Baltırdıń kambala tárizli bulshıq eti '''Deneni turaqlı uslap turatuǵın bulshıq etler:''' * Omırtqanı tiklewshi bulshıq et * Qarınnıń tuwrı hám qıya bulshıq etleri * Sannıń arqa bulshıq etleri * Orta hám kishi bókse bulshıq etleri * Baltırdıń eki baslı bulshıq eti == Úskeneler == Otırıp-turıwdı qáwipsiz orınlaw ushın arnawlı ramalar (tirek ramaları) qollanıladı. Olar shtanganı uslap turadı hám járdemshisiz shınıǵıw islewge múmkinshilik beredi. [[Awır atletika]] belbewleri qarın ishindegi basımdı arttırıp, deneni turaqlı uslawǵa járdem beredi<ref>{{cite journal |last1=Lander |first1=J. E. |last2=Simonton |first2=R. L. |last3=Giacobbe |first3=J. K. |title=The effectiveness of weight-belts during the squat exercise |journal=Medicine and Science in Sports and Exercise |date=February 1990 |volume=22 |issue=1 |pages=117–126 |pmid=2304406}}</ref>. == Túrleri == === Shtanga menen === * '''Arqada shtanga menen otırıp-turıw''' — shtanga arqanıń joqarǵı bóleginde, moynınıń túbinde uslap turıladı. Bul eń kóp tarqalǵan túri. * '''Aldında shtanga menen otırıp-turıw''' — shtanga kókirektiń aldında, buǵana súyekleri hám iyinlerde uslap turıladı. Bunda arqanıń joqarǵı bóleginiń bulshıq etleri de qosımsha jumıs isleydi<ref>{{web deregi | bet =Front Squat | url =https://exrx.net/WeightExercises/Quadriceps/BBFrontSquat |website=ExRx | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr }}</ref>. * '''Bastan joqarı shtanga menen otırıp-turıw''' — shtanga kóterilgen qollarda bastan joqarı uslap turıladı. * '''Sumo otırıp-turıw''' — ayaqlar iyinnen keńirek qoyılıp, ayaq barmaqları sırtqa qaratıladı. === Bir ayaqta === * '''Bir ayaqta otırıp-turıw''' — shınıǵıw eki ayaqtıń ornına bir ayaqta orınlanadı. Ol teńsalmaqlılıqtı jaqsılaydı hám eki ayaqtıń kúshin teńlestiriwge járdem beredi<ref>{{cite journal |last1=Eliassen |first1=William |last2=Saeterbakken |first2=Atle Hole |last3=van den Tillaar |first3=Roland |title=Comparison of bilateral and unilateral squat exercises on barbell kinematics and muscle activation |journal=International Journal of Sports Physical Therapy |date=2018 |volume=13 |issue=5 |pages=871–881 |pmid=30276019 |pmc=6159498}}</ref>. * '''«Pistolet»''' — bir ayaqta tolıq tereńlikke shekem otırıw, bunda ekinshi ayaq aldıǵa sozılıp, jerge tiymey turadı. * '''Bolgar otırıp-turıwı''' — artqı ayaq ornıqlı platformaǵa qoyılıp, aldıńǵı ayaqta otırıp-turıw orınlanadı. === Óz dene salmaǵı menen === * '''Ápiwayı otırıp-turıw''' — qosımsha salmaqsız orınlanadı, ádette kóp ret qaytalanadı. * '''Sekiriw menen otırıp-turıw''' — adam otırǵan poziciyadan kúshli túrde joqarıǵa sekiredi. Bul [[Pliometrika|pliometrikalıq]] shınıǵıw bolıp tabıladı. * '''Gantel yamasa gir menen otırıp-turıw''' — gantel yamasa gir eki qol menen kókirektiń aldında uslap turıladı. == Jáne de qarań == * [[Shınıǵıw]] * [[Qolǵa tirelip kóteriliw]] * [[Fitnes]] * [[Awır atletika]] * [[Qızdırıw shınıǵıwları]] * [[Suwıtıw shınıǵıwları]] * [[Kúsh shınıǵıwları]] == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] 9v0pf9k8g6us9laeizsf8r5xlxi9hvl 0 49270 276836 276697 2026-10-29T21:54:15Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276836 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Stretching-muscles-579122 640.jpg|thumb|Statikalıq sozılıw — eń kóp tarqalǵan suwıtıw shınıǵıwlarınıń biri]] '''Suwıtıw shınıǵıwları''' — kúshli fizikalıq háreketten ádettegi háreket dárejesine áste-aqırın ótiw. Shınıǵıwdan keyingi ádettegi suwıtıw bir neshe minut áste [[Juwırıw|juwırıw]] yamasa júriwden ibarat bolıwı múmkin. Suwıtıw júrek urıwınıń tınısh jaǵdaydaǵı dárejesine qaytıwına múmkinshilik beredi. Ulıwma alǵanda, suwıtıw shınıǵıwlarınıń qısqa yamasa uzaq múddetli paydaǵa, mısalı, keyinge qalǵan bulshıq et awırıwın azaytıwǵa yamasa jaraqattıń aldın alıwǵa tásiri az yamasa pútkilley joq<ref name="VH">{{cite journal |last1=Van Hooren |first1=Bas |last2=Peake |first2=Jonathan M. |date=July 2018 |title=Do We Need a Cool-Down After Exercise? A Narrative Review of the Psychophysiological Effects and the Effects on Performance, Injuries and the Long-Term Adaptive Response |journal=Sports Medicine |volume=48 |issue=7 |pages=1575–1595 |doi=10.1007/s40279-018-0916-2 |pmid=29663142 |pmc=5999142}}</ref>. Biraq kóplegen sportshılar suwıtıw shınıǵıwların orınlaǵannan keyin ózlerin jaqsıraq sezetuǵının aytadı<ref name="VH" />. == Orınlaw tártibi == Shınıǵıwdan keyingi nátiyjeli suwıtıw háreket intensivliginiń áste-aqırın hám úzliksiz azayıwın óz ishine aladı, mısalı: tez juwırıwdan áste juwırıwǵa, keyin tez júriwge ótiw. Onıń dawamlılıǵı hár túrli adamlarda hár qıylı, biraq kópshilik ushın 3–10 minut jetkilikli dep esaplanadı. Suwıtıw kóbinese shınıǵıwdıń aqırında yamasa ol tamamlanǵannan keyin bir saat ishinde orınlanadı<ref name="VH" />. * '''Aktiv suwıtıw''' — júriw, áste juwırıw yamasa basseynde júriw sıyaqlı háreketler<ref name="VH" />. * '''Passiv suwıtıw''' — otırıw, jatıw yamasa saunadan paydalanıw<ref name="VH" />. Nátiyjeli suwıtıw shınıǵıwları ádette qısqa, sportshıǵa unaytuǵın, jeńil yamasa orta dárejede orınlanatuǵın hám sharshaǵan bulshıq etlerge qosımsha júk túsirmeytuǵın háreketler bolıp tabıladı<ref name="VH" />. Organizmdegi suyıqlıqtı tolıqtırıw da suwıtıwdıń áhmiyetli bólegi bolıp esaplanadı. Suw hám elektrolitlerge bay ishimlikler, mısalı, sport ishimlikleri organizmdegi suw muǵdarın tiklewge járdem beredi<ref>{{cite journal |last1=Del Coso |first1=J. |last2=Estevez |first2=E. |last3=Baquero |first3=R. A. |last4=Mora-Rodriguez |first4=R. |date=2008 |title=Anaerobic performance when rehydrating with water or commercially available sports drinks during prolonged exercise in the heat |journal=Applied Physiology, Nutrition, and Metabolism |volume=33 |issue=2 |pages=290–298 |doi=10.1139/H07-188 |pmid=18347684}}</ref>. == Sozılıw shınıǵıwları == Statikalıq sozılıw — suwıtıwdıń eń kóp tarqalǵan túrleriniń biri<ref name="VH" />. Sozılıw iyiliwsheńlikti arttıradı. Hárbir sozılıw keminde 10–20 sekund uslap turılıwı hám awırıw emes, al jeńil qolaysızlıq sezilgenshe orınlanıwı kerek<ref name="AIS">{{web deregi | url =https://web.archive.org/web/20160504231157/http://www.ausport.gov.au/participating/resources/coaches/tools/the_training_session/Warmup-Cooldown | bet =The warm up and cool down | baspaxana =Australian Institute of Sport | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr }}</ref>. Orta hám joqarı intensivlikte jumıs islegen hárbir bulshıq et suwıtıw waqtında sozılıwı kerek<ref name="AIS" />. Sozılıw áyyemnen berli kelesi kúni bulshıq etlerdiń qatıp qalıwın azaytıw maqsetinde suwıtıw shınıǵıwı retinde usınıs etilip kelgen<ref name="VH" />. Biraq shınıǵıwdan keyingi sozılıw qısqa múddette bulshıq et hám sińirlerdiń qatıqlıǵın da, háreket kólemin de jaqsılamaydı<ref name="VH" />. Joqarı iyiliwsheńliktiń paydalı bolıwı sport túrine baylanıslı. Mısalı, uzaq aralıqqa juwırıwshılardıń iyiliwsheńligi artqanda, olardıń juwırıw nátiyjeliligi tómenlewi múmkin<ref name="VH" />. == Sport nátiyjelerine tásiri == Aktiv suwıtıw kelesi kúngi yamasa sol kúnniń ózindegi keyingi sport nátiyjelerin jaqsılamaydı (mısalı, adam erte azanda shınıǵıw islep, keshte jarısqa qatnasqanda)<ref name="VH" />. Joqarı intensivlikli háreketten keyingi aktiv suwıtıw jaqın arada (mısalı, sol hápte ishinde) nátiyjege azǵana tásir etiwi múmkin<ref name="VH" />. 2018-jılǵa shekem onıń shıdamlılıq sport túrlerine tásiri izertlenbegen<ref name="VH" />. == Júrek-qan tamır sisteması hám densawlıq == Aerobikalıq shınıǵıw waqtında, ásirese bulshıq etler ishindegi venalar keńeyip, jumıs islep atırǵan bulshıq etler arqalı kóbirek qan ótiwine múmkinshilik beredi. Skelet bulshıq etleriniń qısqarıwı qannıń júrekke qaytıwına járdem beredi. Kúshli shınıǵıwdı birden toqtatıw qannıń keńeygen venalarda toplanıp qalıwına alıp keliwi múmkin. Suwıtıw dáwiri venalardıń ádettegi jaǵdayına áste-aqırın qaytıwına múmkinshilik beredi<ref>{{web deregi | url =https://web.archive.org/web/20150807030551/http://doc.med.yale.edu/heartbk/12.pdf | bet =High Blood Pressure | familiya =Moser | at =Marvin | baspaxana =Yale University School of Medicine | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr }}</ref>. Suwıtıw shınıǵıwları shınıǵıwdan keyin esinen tanıw qáwpin azaytadı dep usınıs etiledi, biraq onıń bul maqsette nátiyjeli ekeni belgisiz<ref name="VH" />. Bir izertlewde suwıtıw kúshli shınıǵıwdan keyin bas aylanıwın azaytıwı múmkin ekeni anıqlanǵan<ref>{{cite journal |last1=Olsen |first1=Olav |last2=Sjøhaug |first2=Mona |last3=Van Beekvelt |first3=Mireille |last4=Mork |first4=Paul Jarle |year=2012 |title=The Effect of Warm-Up and Cool-Down Exercise on Delayed Onset Muscle Soreness in the Quadriceps Muscle: a Randomized Controlled Trial |journal=Journal of Human Kinetics |volume=35 |pages=59–68 |doi=10.2478/v10078-012-0079-4 |pmid=23486850 |pmc=3588693}}</ref>. Júrek-qan tamır kesellikleri qáwpi bar adamlarda suwıtıw shınıǵıwları orınlanbasa, keri aqıbetler payda bolıwı múmkin dep boljanǵan. Biraq házirgi klinikalıq maǵlıwmatlar bunı tastıyıqlamaydı: turaqlı shınıǵıwlar, kerisinshe, júrek-qan tamır sistemasına uzaq múddetli paydalı tásir etip, ólim hám gospitalizaciya qáwpin azaytadı<ref>{{cite journal |last1=Fiuza-Luces |first1=Carmen |last2=Santos-Lozano |first2=Alejandro |last3=Joyner |first3=Michael |display-authors=etal |date=2018 |title=Exercise benefits in cardiovascular disease: beyond attenuation of traditional risk factors |journal=Nature Reviews Cardiology |volume=15 |issue=12 |pages=731–743 |doi=10.1038/s41569-018-0065-1 |pmid=30115967}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dibben |first1=Grace |last2=Faulkner |first2=James |last3=Oldridge |first3=Neil |display-authors=etal |date=2021 |title=Exercise-based cardiac rehabilitation for coronary heart disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2021 |issue=11 |pages=CD001800 |doi=10.1002/14651858.CD001800.pub4 |pmid=34741536 |pmc=8571912}}</ref>. == Bulshıq et awırıwı hám jaraqatlar == Ulıwma alǵanda, aktiv suwıtıw keyinge qalǵan bulshıq et awırıwına (kelesi kúni bulshıq etlerdiń awırıwına) áhmiyetli tásir etpeydi<ref name="VH" />. Geyde suwıtıw bulshıq et awırıwın kúsheytiwi de múmkin, mısalı, kásiplik emes sportshılar uzaq waqıt suwıtıw juwırıwın orınlaǵanda, qosımsha júklemeden bulshıq etler kóbirek zaqımlanadı<ref name="VH" />. Basqa jaǵdaylarda, mısalı, kásiplik velosipedshi bir neshe minut jeńil tempte velosiped aydaǵanda, suwıtıw paydalı bolıwı múmkin<ref name="VH" />. Suwıtıw áyyemnen berli jaraqattıń aldın alıw usılı retinde usınıs etilip kelgen, biraq aktiv suwıtıw jaraqattıń aldın almaydı<ref name="VH" />. == Jáne de qarań == * [[Qızdırıw shınıǵıwları]] * [[Shınıǵıw]] * [[Fitnes]] * [[Otırıp-turıw]] * [[Qolǵa tirelip kóteriliw]] * [[Kúsh shınıǵıwları]] == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] biluqik6m0mug9mlcfrlzgpy7raaz1n 276874 276836 2026-10-30T02:11:54Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276874 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Stretching-muscles-579122 640.jpg|thumb|Statikalıq sozılıw — eń kóp tarqalǵan suwıtıw shınıǵıwlarınıń biri]] '''Suwıtıw shınıǵıwları''' — kúshli fizikalıq háreketten ádettegi háreket dárejesine áste-aqırın ótiw. Shınıǵıwdan keyingi ádettegi suwıtıw bir neshe minut áste [[Juwırıw|juwırıw]] yamasa júriwden ibarat bolıwı múmkin. Suwıtıw júrek urıwınıń tınısh jaǵdaydaǵı dárejesine qaytıwına múmkinshilik beredi. Ulıwma alǵanda, suwıtıw shınıǵıwlarınıń qısqa yamasa uzaq múddetli paydaǵa, mısalı, keyinge qalǵan bulshıq et awırıwın azaytıwǵa yamasa jaraqattıń aldın alıwǵa tásiri az yamasa pútkilley joq<ref name="VH">{{cite journal |last1=Van Hooren |first1=Bas |last2=Peake |first2=Jonathan M. |date=July 2018 |title=Do We Need a Cool-Down After Exercise? A Narrative Review of the Psychophysiological Effects and the Effects on Performance, Injuries and the Long-Term Adaptive Response |journal=Sports Medicine |volume=48 |issue=7 |pages=1575–1595 |doi=10.1007/s40279-018-0916-2 |pmid=29663142 |pmc=5999142}}</ref>. Biraq kóplegen sportshılar suwıtıw shınıǵıwların orınlaǵannan keyin ózlerin jaqsıraq sezetuǵının aytadı<ref name="VH" />. == Orınlaw tártibi == Shınıǵıwdan keyingi nátiyjeli suwıtıw háreket intensivliginiń áste-aqırın hám úzliksiz azayıwın óz ishine aladı, mısalı: tez juwırıwdan áste juwırıwǵa, keyin tez júriwge ótiw. Onıń dawamlılıǵı hár túrli adamlarda hár qıylı, biraq kópshilik ushın 3–10 minut jetkilikli dep esaplanadı. Suwıtıw kóbinese shınıǵıwdıń aqırında yamasa ol tamamlanǵannan keyin bir saat ishinde orınlanadı<ref name="VH" />. * '''Aktiv suwıtıw''' — júriw, áste juwırıw yamasa basseynde júriw sıyaqlı háreketler<ref name="VH" />. * '''Passiv suwıtıw''' — otırıw, jatıw yamasa saunadan paydalanıw<ref name="VH" />. Nátiyjeli suwıtıw shınıǵıwları ádette qısqa, sportshıǵa unaytuǵın, jeńil yamasa orta dárejede orınlanatuǵın hám sharshaǵan bulshıq etlerge qosımsha júk túsirmeytuǵın háreketler bolıp tabıladı<ref name="VH" />. Organizmdegi suyıqlıqtı tolıqtırıw da suwıtıwdıń áhmiyetli bólegi bolıp esaplanadı. Suw hám elektrolitlerge bay ishimlikler, mısalı, sport ishimlikleri organizmdegi suw muǵdarın tiklewge járdem beredi<ref>{{cite journal |last1=Del Coso |first1=J. |last2=Estevez |first2=E. |last3=Baquero |first3=R. A. |last4=Mora-Rodriguez |first4=R. |date=2008 |title=Anaerobic performance when rehydrating with water or commercially available sports drinks during prolonged exercise in the heat |journal=Applied Physiology, Nutrition, and Metabolism |volume=33 |issue=2 |pages=290–298 |doi=10.1139/H07-188 |pmid=18347684}}</ref>. == Sozılıw shınıǵıwları == Statikalıq sozılıw — suwıtıwdıń eń kóp tarqalǵan túrleriniń biri<ref name="VH" />. Sozılıw iyiliwsheńlikti arttıradı. Hárbir sozılıw keminde 10–20 sekund uslap turılıwı hám awırıw emes, al jeńil qolaysızlıq sezilgenshe orınlanıwı kerek<ref name="AIS">{{web deregi | url =http://www.ausport.gov.au/participating/resources/coaches/tools/the_training_session/Warmup-Cooldown | bet =The warm up and cool down | baspaxana =Australian Institute of Sport | qaralǵan sáne =2026-jıl 28-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20160504231157/http://www.ausport.gov.au/participating/resources/coaches/tools/the_training_session/Warmup-Cooldown | arxivsáne =2016-05-04 }}</ref>. Orta hám joqarı intensivlikte jumıs islegen hárbir bulshıq et suwıtıw waqtında sozılıwı kerek<ref name="AIS" />. Sozılıw áyyemnen berli kelesi kúni bulshıq etlerdiń qatıp qalıwın azaytıw maqsetinde suwıtıw shınıǵıwı retinde usınıs etilip kelgen<ref name="VH" />. Biraq shınıǵıwdan keyingi sozılıw qısqa múddette bulshıq et hám sińirlerdiń qatıqlıǵın da, háreket kólemin de jaqsılamaydı<ref name="VH" />. Joqarı iyiliwsheńliktiń paydalı bolıwı sport túrine baylanıslı. Mısalı, uzaq aralıqqa juwırıwshılardıń iyiliwsheńligi artqanda, olardıń juwırıw nátiyjeliligi tómenlewi múmkin<ref name="VH" />. == Sport nátiyjelerine tásiri == Aktiv suwıtıw kelesi kúngi yamasa sol kúnniń ózindegi keyingi sport nátiyjelerin jaqsılamaydı (mısalı, adam erte azanda shınıǵıw islep, keshte jarısqa qatnasqanda)<ref name="VH" />. Joqarı intensivlikli háreketten keyingi aktiv suwıtıw jaqın arada (mısalı, sol hápte ishinde) nátiyjege azǵana tásir etiwi múmkin<ref name="VH" />. 2018-jılǵa shekem onıń shıdamlılıq sport túrlerine tásiri izertlenbegen<ref name="VH" />. == Júrek-qan tamır sisteması hám densawlıq == Aerobikalıq shınıǵıw waqtında, ásirese bulshıq etler ishindegi venalar keńeyip, jumıs islep atırǵan bulshıq etler arqalı kóbirek qan ótiwine múmkinshilik beredi. Skelet bulshıq etleriniń qısqarıwı qannıń júrekke qaytıwına járdem beredi. Kúshli shınıǵıwdı birden toqtatıw qannıń keńeygen venalarda toplanıp qalıwına alıp keliwi múmkin. Suwıtıw dáwiri venalardıń ádettegi jaǵdayına áste-aqırın qaytıwına múmkinshilik beredi<ref>{{web deregi | url =http://doc.med.yale.edu/heartbk/12.pdf | bet =High Blood Pressure | familiya =Moser | at =Marvin | baspaxana =Yale University School of Medicine | qaralǵan sáne =2026-jıl 28-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20150807030551/http://doc.med.yale.edu/heartbk/12.pdf | arxivsáne =2015-08-07 }}</ref>. Suwıtıw shınıǵıwları shınıǵıwdan keyin esinen tanıw qáwpin azaytadı dep usınıs etiledi, biraq onıń bul maqsette nátiyjeli ekeni belgisiz<ref name="VH" />. Bir izertlewde suwıtıw kúshli shınıǵıwdan keyin bas aylanıwın azaytıwı múmkin ekeni anıqlanǵan<ref>{{cite journal |last1=Olsen |first1=Olav |last2=Sjøhaug |first2=Mona |last3=Van Beekvelt |first3=Mireille |last4=Mork |first4=Paul Jarle |year=2012 |title=The Effect of Warm-Up and Cool-Down Exercise on Delayed Onset Muscle Soreness in the Quadriceps Muscle: a Randomized Controlled Trial |journal=Journal of Human Kinetics |volume=35 |pages=59–68 |doi=10.2478/v10078-012-0079-4 |pmid=23486850 |pmc=3588693}}</ref>. Júrek-qan tamır kesellikleri qáwpi bar adamlarda suwıtıw shınıǵıwları orınlanbasa, keri aqıbetler payda bolıwı múmkin dep boljanǵan. Biraq házirgi klinikalıq maǵlıwmatlar bunı tastıyıqlamaydı: turaqlı shınıǵıwlar, kerisinshe, júrek-qan tamır sistemasına uzaq múddetli paydalı tásir etip, ólim hám gospitalizaciya qáwpin azaytadı<ref>{{cite journal |last1=Fiuza-Luces |first1=Carmen |last2=Santos-Lozano |first2=Alejandro |last3=Joyner |first3=Michael |display-authors=etal |date=2018 |title=Exercise benefits in cardiovascular disease: beyond attenuation of traditional risk factors |journal=Nature Reviews Cardiology |volume=15 |issue=12 |pages=731–743 |doi=10.1038/s41569-018-0065-1 |pmid=30115967}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dibben |first1=Grace |last2=Faulkner |first2=James |last3=Oldridge |first3=Neil |display-authors=etal |date=2021 |title=Exercise-based cardiac rehabilitation for coronary heart disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2021 |issue=11 |pages=CD001800 |doi=10.1002/14651858.CD001800.pub4 |pmid=34741536 |pmc=8571912}}</ref>. == Bulshıq et awırıwı hám jaraqatlar == Ulıwma alǵanda, aktiv suwıtıw keyinge qalǵan bulshıq et awırıwına (kelesi kúni bulshıq etlerdiń awırıwına) áhmiyetli tásir etpeydi<ref name="VH" />. Geyde suwıtıw bulshıq et awırıwın kúsheytiwi de múmkin, mısalı, kásiplik emes sportshılar uzaq waqıt suwıtıw juwırıwın orınlaǵanda, qosımsha júklemeden bulshıq etler kóbirek zaqımlanadı<ref name="VH" />. Basqa jaǵdaylarda, mısalı, kásiplik velosipedshi bir neshe minut jeńil tempte velosiped aydaǵanda, suwıtıw paydalı bolıwı múmkin<ref name="VH" />. Suwıtıw áyyemnen berli jaraqattıń aldın alıw usılı retinde usınıs etilip kelgen, biraq aktiv suwıtıw jaraqattıń aldın almaydı<ref name="VH" />. == Jáne de qarań == * [[Qızdırıw shınıǵıwları]] * [[Shınıǵıw]] * [[Fitnes]] * [[Otırıp-turıw]] * [[Qolǵa tirelip kóteriliw]] * [[Kúsh shınıǵıwları]] == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] sxet59gofmvb1sbjdvl9fuu6zbg1xlb 0 49271 276835 276726 2026-10-29T21:54:05Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276835 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Small group fitness sessions bundall.jpg|thumb|Sport zalında túrli kúsh shınıǵıwların orınlaw]] '''Kúsh shınıǵıwları''' — fizikalıq kúshti arttırıwǵa baǵdarlanǵan [[Shınıǵıw|shınıǵıwlar]]. Olar salmaq kóteriwdi, [[Qolǵa tirelip kóteriliw|qolǵa tirelip kóteriliw]] hám [[Otırıp-turıw|otırıp-turıw]] sıyaqlı óz dene salmaǵı menen orınlanatuǵın shınıǵıwlardı, bulshıq etler shımır jaǵdayda belgili bir poziciyanı qozǵalmay uslap turatuǵın izometriyalıq shınıǵıwlardı hám tez, kúshli háreketlerge tiykarlanǵan pliometrikalıq shınıǵıwlardı óz ishine aladı<ref>{{web deregi | bet =Strength Training | url =http://www.fitnesshealth101.com/fitness/weight-training/strength-training |website=FitnessHealth101 | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr }}</ref>. Kúsh shınıǵıwları bulshıq etlerge túsetuǵın júklemeni áste-aqırın arttırıw principine tiykarlanadı hám túrli shınıǵıwlar menen úskenelerdi qollanadı. Olar tiykarınan [[Anaerobikalıq shınıǵıw|anaerobikalıq]] háreket bolıp tabıladı. Kúsh shınıǵıwları bulshıq etlerdiń, sińirler menen baylamlardıń kúshin, súyeklerdiń tıǵızlıǵın hám [[Metabolizm|zat almasıwın]] arttıradı, buwınlar menen júrektiń jumısın jaqsılaydı, sonday-aq sportshılar menen jası úlken adamlarda jaraqat alıw qáwpin azaytadı. == Tiykarǵı principleri == Kúsh shınıǵıwları belgili bir bulshıq et toparın qayta-qayta jumıs isletiwge tiykarlanadı. Ádette bulshıq etler shınıǵıw waqtında qısqarıp, keyin dene baslanǵısh poziciyaǵa qaytadı. Bul process bulshıq etler sharshap, háreketti qaytalay almaytuǵın jaǵdayǵa jetkenshe bir neshe ret qaytalanıwı múmkin<ref>{{cite journal |last1=Schoenfeld |first1=B. J. |last2=Grgic |first2=J. |last3=Ogborn |first3=D. |last4=Krieger |first4=J. W. |title=Strength and Hypertrophy Adaptations Between Low- vs. High-Load Resistance Training: A Systematic Review and Meta-analysis |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=31 |issue=12 |pages=3508–3523 |date=December 2017 |doi=10.1519/JSC.0000000000002200 |pmid=28834797}}</ref>. Kúsh shınıǵıwları júklemeni áste-aqırın arttırıw principine boysınadı: bulshıq etlerge túsetuǵın qarsılıq waqıt ótiwi menen kóbeytilip, olardıń beyimlesiwi hám ósiwi xoshametlenedi<ref name="ACSM">{{cite book |title=ACSM's Guidelines for Exercise Testing and Prescription |edition=11th |publisher=Wolters Kluwer |year=2021 |isbn=978-1-9751-5018-1}}</ref>. === Qaytalawlar hám setler === Kúsh shınıǵıwlarında hárbir shınıǵıw ádette bir neshe ret izbe-iz orınlanadı. Hárbir orınlaw qaytalaw dep ataladı, al eki yamasa onnan da kóp qaytalaw set dúzedi<ref>{{cite book |last1=Porcari |first1=John P. |last2=Bryant |first2=Cedric X. |last3=Comana |first3=Fabio |title=Exercise Physiology |date=2015 |publisher=F. A. Davis Company |location=Philadelphia |isbn=978-0-8036-2555-6 |page=416}}</ref>. Mısalı, 10 ret qolǵa tirelip kóteriliw, keyin eki minut demalıs, jáne 10 ret qolǵa tirelip kóteriliw hám t.b. Shınıǵıw waqtında, setler arasında hám shınıǵıw kúnleri arasında tikleniw júdá áhmiyetli. Eger organizm tiklenbese, sharshaw payda bolıp, nátiyje tómenleydi hám jaraqat alıw qáwpi artadı<ref>{{cite journal |last1=Raeder |first1=Christian |last2=Wiewelhove |first2=Thimo |display-authors=etal |title=Assessment of Fatigue and Recovery in Male and Female Athletes After 6 Days of Intensified Strength Training |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |date=December 2016 |volume=30 |issue=12 |pages=3412–3427 |doi=10.1519/JSC.0000000000001427 |pmid=27093538}}</ref>. === Durıs texnika === Kúsh shınıǵıwları durıs texnikanı talap etedi: háreketti kerekli bulshıq et toparı menen orınlaw hám awırıraq salmaqtı kóteriw ushın júkti deneniń basqa bóleklerine awdarmaw kerek. Durıs emes texnika jaraqatqa yamasa shınıǵıw maqsetine jete almawǵa alıp keliwi múmkin. Eger kerekli bulshıq et toparına jetkilikli júk túspese, bulshıq et kúshi artpaydı<ref>{{cite journal |last1=Hughes |first1=David C. |last2=Ellefsen |first2=Stian |last3=Baar |first3=Keith |date=June 2018 |title=Adaptations to Endurance and Strength Training |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=8 |issue=6 |pages=a029769 |doi=10.1101/cshperspect.a029769 |pmid=28490537 |pmc=5983157}}</ref>. === Qızdırıw === Kúsh shınıǵıwların orınlawshılar ádette shınıǵıwdan aldın [[Qızdırıw shınıǵıwları|qızdırıw shınıǵıwların]] orınlaydı. Qızdırıw jeńil velotrenajerdi, iyiliwsheńlik hám buwınlardıń háreketsheńligin arttıratuǵın shınıǵıwlardı, sozılıwdı hám aldaǵı shınıǵıwdı jeńil salmaq penen yamasa salmaqsız orınlap kóriwdi óz ishine alıwı múmkin. Onıń maqseti — shınıǵıwdıń nátiyjeliligin arttırıw hám jaraqat qáwpin azaytıw<ref name="Iversen">{{cite journal |last1=Iversen |first1=V. M. |last2=Norum |first2=M. |last3=Schoenfeld |first3=B. J. |last4=Fimland |first4=M. S. |title=No Time to Lift? Designing Time-Efficient Training Programs for Strength and Hypertrophy: A Narrative Review |journal=Sports Medicine |date=October 2021 |volume=51 |issue=10 |pages=2079–2095 |doi=10.1007/s40279-021-01490-1 |pmid=34125411 |pmc=8449772}}</ref>. Statikalıq sozılıw bulshıq et kúshin tómenletedi, sonlıqtan onı kúsh shınıǵıwlarınan aldın orınlamaw usınıs etiledi<ref name="Iversen" />. === Dem alıw === Kúsh shınıǵıwları waqtında demdi uslap turmay, tereń dem alıw usınıs etiledi. Bul kislorod jetispewiniń, esinen tanıwdıń hám qan basımınıń kóteriliwiniń aldın aladı. Ádette salmaqtı túsirgende dem alınadı, al kótergende dem shıǵarıladı, biraq kerisinshe usıl da usınıs etiliwi múmkin. Bul eki usıldıń júrek urıwı menen qan basımına tásirinde úlken parıq joq<ref>{{cite book |last1=Fleck |first1=Steven J. |last2=Kraemer |first2=William J. |title=Designing Resistance Training Programs |edition=4th |publisher=Human Kinetics |date=2014 |isbn=978-0-7360-8170-2 |page=12}}</ref>. Júdá awır salmaq penen islegende, mısalı, pauerliftingte kóbinese Valsalva manevri qollanıladı: adam tereń dem alıp, qarın hám beldiń tómengi bólegi bulshıq etlerin qatırıp, demdi qaytalaw tamamlanǵansha uslap turadı. Bul gewdeni turaqlı etip, omırtqanı qorǵaydı<ref>{{cite journal |last1=Hackett |first1=Daniel A. |last2=Chow |first2=Chin-Moi |date=August 2013 |title=The Valsalva maneuver: its effect on intra-abdominal pressure and safety issues during resistance exercise |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=27 |issue=8 |pages=2338–2345 |doi=10.1519/JSC.0b013e31827de07d |pmid=23222073}}</ref>. Biraq bul usıl qan basımın kóteretuǵın hám dem alıwdı sheklegenlikten, gipertoniyası bar yamasa tez esinen tanatuǵın adamlar ushın qáwipli bolıwı múmkin. === Setler arasındaǵı demalıs === Setler arasında 3–5 minut demalıs 1–2 minut demalısqa qaraǵanda keyingi sette ádewir kóp qaytalaw orınlawǵa múmkinshilik beredi<ref>{{cite journal |last1=Gonzalez |first1=Adam M. |title=Effect of Interset Rest Interval Length on Resistance Exercise Performance and Muscular Adaptation |journal=Strength & Conditioning Journal |date=December 2016 |volume=38 |issue=6 |pages=65–68 |doi=10.1519/SSC.0000000000000257}}</ref>. Tájiriybesiz adamlar ushın orta demalıs (60–160 sekund) qısqa demalısqa (20–40 sekund) qaraǵanda jaqsıraq, al uzaq demalıs (3–4 minut) ortasha demalıstan ayırmashılıqqa iye emes<ref name="Grgic">{{cite journal |last1=Grgic |first1=Jozo |last2=Schoenfeld |first2=Brad J. |last3=Skrepnik |first3=Mislav |last4=Davies |first4=Timothy B. |last5=Mikulic |first5=Pavle |title=Effects of Rest Interval Duration in Resistance Training on Measures of Muscular Strength: A Systematic Review |journal=Sports Medicine |year=2018 |volume=48 |issue=1 |pages=137–151 |doi=10.1007/s40279-017-0788-x |pmid=28933024}}</ref>. == Aerobikalıq hám anaerobikalıq shınıǵıw == Kúsh shınıǵıwları tiykarınan anaerobikalıq bolıp tabıladı<ref name="Kraemer">{{cite journal |last=Kraemer |first=W. J. |title=Strength training basics: designing workouts to meet patients' goals |journal=The Physician and Sportsmedicine |volume=31 |issue=8 |pages=39–45 |date=August 2003 |doi=10.3810/psm.2003.08.457 |pmid=20086485}}</ref>. Awır salmaq kóteriw kóbinese anaerobikalıq shınıǵıw dep qabıl etiledi, al qayta tikleniw, salmaq taslaw hám [[bodibilding]] sıyaqlı maqsetlerde jeńilirek salmaqlar qollanılıp, shınıǵıwǵa aerobikalıq sıpat beriledi. Aylanbalı kúsh shınıǵıwında bir neshe shınıǵıw qısqa úzilisler menen izbe-iz orınlanadı, bunda júrek-qan tamır sistemasına túsetuǵın júk aerobikalıq shınıǵıwǵa uqsas boladı<ref name="Kraemer" />. == Paydası == Kúsh shınıǵıwları bulshıq et kúshin arttıradı, bulshıq etlerdiń tonusın hám sırtqı kórinisin jaqsılaydı, shıdamlılıqtı, júrek-qan tamır sistemasınıń salamatlıǵın hám súyeklerdiń tıǵızlıǵın arttıradı<ref name="Mayo">{{cite news |title=Strength training: Get stronger, leaner, healthier |url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/in-depth/strength-training/art-20046670 |publisher=Mayo Clinic |access-date=2026-10-28}}</ref>. Kúshli bulshıq etler buwınlardı jaqsıraq qollap-quwatlaydı hám kúndelikli turmısta jaraqat alıw qáwpin azaytadı<ref>{{cite journal |last1=Tieland |first1=Michael |last2=Trouwborst |first2=Inez |last3=Clark |first3=Brian C. |title=Skeletal muscle performance and ageing |journal=Journal of Cachexia, Sarcopenia and Muscle |date=2017 |volume=9 |issue=1 |pages=3–19 |doi=10.1002/jcsm.12238 |pmid=29151281 |pmc=5803609}}</ref>. Salmaq túsetuǵın shınıǵıwlar osteoporozdıń aldın alıwǵa hám osteoporozı bar adamlarda súyeklerdi bekkemlewge járdem beredi<ref>{{cite journal |last1=Body |first1=J. J. |last2=Bergmann |first2=P. |last3=Boonen |first3=S. |display-authors=etal |title=Non-pharmacological management of osteoporosis: a consensus of the Belgian Bone Club |journal=Osteoporosis International |volume=22 |issue=11 |pages=2769–2788 |date=November 2011 |doi=10.1007/s00198-011-1545-x |pmid=21360219 |pmc=3186889}}</ref>. [[Insult]] yamasa ortopediyalıq operaciyadan keyingi qayta tikleniwde hálsiz bulshıq etlerdi kúsheytiw áhmiyetli faktor bolıp tabıladı<ref>{{cite journal |last1=Ada |first1=L. |last2=Dorsch |first2=S. |last3=Canning |first3=C. G. |title=Strengthening interventions increase strength and improve activity after stroke: a systematic review |journal=Australian Journal of Physiotherapy |volume=52 |issue=4 |pages=241–248 |year=2006 |doi=10.1016/S0004-9514(06)70003-4 |pmid=17132118}}</ref>. Kúsh shınıǵıwları menen turaqlı shuǵıllanıw barlıq sebeplerden, sonıń ishinde júrek-qan tamır keselliklerinen, rak hám diabetten bolatuǵın ólim qáwpiniń 10–17 % ke tómenlewi menen baylanıslı<ref>{{cite journal |last1=Momma |first1=Haruki |last2=Kawakami |first2=Ryoko |last3=Honda |first3=Takanori |last4=Sawada |first4=Susumu S. |date=2022 |title=Muscle-strengthening activities are associated with lower risk and mortality in major non-communicable diseases: a systematic review and meta-analysis of cohort studies |journal=British Journal of Sports Medicine |volume=56 |issue=13 |pages=755–763 |doi=10.1136/bjsports-2021-105061 |pmid=35228201 |pmc=9209691}}</ref>. == Jası úlken adamlar == Qartayıw sarkopeniya, yaǵnıy bulshıq et massası menen kúshiniń azayıwı menen baylanıslı. Kúsh shınıǵıwları bul processti tómenletiwi múmkin, hátte 85 jastan asqan adamlar da bulshıq et massasın arttıra aladı, biraq jaslarǵa qaraǵanda azıraq dárejede<ref name="Fragala">{{cite journal |last1=Fragala |first1=Maren S. |last2=Cadore |first2=Eduardo L. |last3=Dorgo |first3=Sandor |display-authors=etal |title=Resistance Training for Older Adults: Position Statement From the National Strength and Conditioning Association |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |year=2019 |volume=33 |issue=8 |pages=2019–2052 |doi=10.1519/JSC.0000000000003230 |pmid=31343601}}</ref>. Kúshlirek bolǵan jası úlken adamlardıń densawlıǵı, turmıs sapası hám fizikalıq jaǵdayı jaqsıraq boladı, olar azıraq jıǵıladı hám kúndelikli jumıslardı ańsatıraq orınlaydı<ref name="Fragala" /><ref>{{cite journal |last1=Liu |first1=C. J. |last2=Latham |first2=N. K. |title=Progressive resistance strength training for improving physical function in older adults |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |issue=3 |pages=CD002759 |date=July 2009 |volume=2009 |doi=10.1002/14651858.CD002759.pub2 |pmid=19588334 |pmc=4324332}}</ref>. == Jáne de qarań == * [[Shınıǵıw]] * [[Qolǵa tirelip kóteriliw]] * [[Otırıp-turıw]] * [[Qızdırıw shınıǵıwları]] * [[Suwıtıw shınıǵıwları]] * [[Awır atletika]] * [[Fitnes]] == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] hw8b678i748b2jdolmvl61qglltgfbl 0 49273 276815 276699 2026-10-29T19:32:10Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276815 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Step Aerobics Class at a Gym.JPG|thumb|Sport zalında step-aerobika]] '''Aerobika''' — ritmli aerobikalıq shınıǵıwlardı sozılıw hám [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwları]] menen biriktiretuǵın fizikalıq shınıǵıw túri. Onıń maqseti — [[Fitnes|fitnestiń]] barlıq qásiyetlerin, yaǵnıy iyiliwsheńlikti, bulshıq et kúshin hám júrek-qan tamır sistemasınıń [[Shıdamlılıq shınıǵıwları|shıdamlılıǵın]] jaqsılaw. Aerobika ádette [[Muzıka|muzıka]] astında orınlanadı hám trener basshılıǵında topar bolıp shuǵıllanıwı múmkin. Aerobika sabaqları hár túrli intensivlik hám quramalılıq dárejelerine bólinedi hám ádette bes bólimnen ibarat boladı: [[Qızdırıw shınıǵıwları|qızdırıw]] (5–10 minut), júrek-qan tamır sistemasın shınıqtırıw (25–30 minut), bulshıq et kúshin rawajlandırıw (10–15 minut), [[Suwıtıw shınıǵıwları|suwıtıw]] (5–8 minut) hám sozılıw (5–8 minut). Qatnasıwshılar óz fizikalıq tayarlıǵına qaray qatnasıw dárejesin tańlay aladı. == Tariyxı == [[Fayl:Aqua Aerobics.JPG|thumb|Basseynde suw aerobikası sabaǵı]] «Aerobika» termini menen shınıǵıw usılın amerikalı fiziolog Kennet Kuper islep shıqqan. Kuper jaqsı bulshıq et kúshine iye ayırım adamlardıń uzaq aralıqqa [[Juwırıw|juwırıw]], [[Júziw|júziw]] hám [[Velosiped|velosiped]] aydaw sıyaqlı háreketlerde nege tómen nátiyje kórsetetuǵınına qızıqqan. Ol adamnıń uzaq waqıt jumıs islew qábiletin organizmniń kislorodtı paydalanıw qábileti arqalı ólshey baslaǵan. 1968-jılı ol juwırıw, júriw, júziw hám velosiped aydawǵa tiykarlanǵan shınıǵıw programmaların óz ishine alǵan «Aerobics» kitabın basıp shıǵarǵan<ref>{{cite news |url=https://www.hsph.harvard.edu/news/press-releases/aerobics-kenneth-cooper-to-receive-harvard-healthy-cup-award/ |title="Father of Aerobics" Kenneth Cooper, MD, MPH to receive Healthy Cup Award from Harvard School of Public Health |date=2008-04-16 |publisher=Harvard School of Public Health |access-date=2026-10-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200617013052/https://www.hsph.harvard.edu/news/press-releases/aerobics-kenneth-cooper-to-receive-harvard-healthy-cup-award/ |archivedate=2020-06-17}}</ref>. Aerobikalıq ayaq oyınlardı 1969-jılı Kuperdiń kitabınan ilham alǵan Djeki Sorensen oylap tapqan. 1970-jıllarda bul usıl júzlegen trenerler arqalı [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] boyınsha keń tarqalǵan<ref name="Black">{{cite book |last=Black |first=Jonathan |date=2020 |title=Making the American Body: The Remarkable Saga of the Men and Women Whose Feats, Feuds, and Passions Shaped Fitness History |pages=111–113 |publisher=University of Nebraska Press |isbn=9781496209504}}</ref>. 1980-jıllarda aerobika pútkil dúnyaǵa tarqalıp, úlken tarawǵa aylanǵan<ref>{{cite book |last=Hendricks |first=Nancy |date=2018 |title=Popular Fads and Crazes Through American History |publisher=ABC-CLIO |isbn=9781440851834 |page=526}}</ref>. == Step-aerobika == Step-aerobika — biyikligin adamnıń múmkinshiligine qaray ózgertiwge bolatuǵın tómen platforma (step) qollanılatuǵın aerobika túri. Step-aerobika sabaqları kóplegen sport zallarında ótkeriledi<ref>{{cite book |last1=Agarwal |first1=Mukesh |last2=Arora |first2=Sunita |last3=Singh |first3=Neeva |title=Aerobics: Fitness and Style |publisher=Friends Publications (India)}}</ref>. Ol 1980-jıllardıń ortasında bir neshe amerikalı trener tárepinen óz aldına islep shıǵılǵan<ref name="Brit">{{cite web |title=Aerobics |url=https://www.britannica.com/topic/aerobics |website=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-10-28}}</ref>. === Háreketler === Tiykarǵı («bazalıq») qádemde adam bir ayaǵın stepke qoyadı, keyin ekinshisin qoyıp, eki ayaǵı da stepte turadı, sonnan keyin birinshi ayaǵın jerge túsiredi hám onıń izinen ekinshisin túsiredi. Kóp qollanılatuǵın háreketlerge tiykarǵı qádem, dizeni kóteriw, T-qádem, V-qádem, L-qádem hám basqalar kiredi. === Xoreografiya === Kóplegen trenerler sabaq ushın birge orınlanatuǵın háreketler toplamın, yaǵnıy xoreografiyanı aldınnan tayarlaydı. Ádette bir toplam 32 taktqa esaplanadı hám ayaqlar almasıp, toplamdı aynadaǵıday keri tárepke qaytalawǵa bolatuǵınday etip dúziledi. Mısalı, tiykarǵı qádem 4 taktta orınlanadı. Baslawshılar sabaqlarında ápiwayı háreketler izbe-iz qosıladı, al tájiriybeli toparlarda burılıwlar sıyaqlı ayaq oyın elementleri de qollanıladı. == Aerobikalıq ayaq oyınlar == [[Fayl:Exercices d'aérobic.jpg|thumb|Aerobika sabaǵı]] Aerobikalıq ayaq oyınlar — trener bir neshe qısqa ayaq oyın kombinaciyasın oylap tawıp, onı toparǵa úyretetuǵın muzıkalı fitnes shınıǵıwları. Ádette trener bir yamasa eki háreketti úyretip, topar pútkil xoreografiyanı birlestire alǵansha olardı qaytalaydı. Sabaq dawamında zamanagóy muzıka qollanıladı. Geyde onnan keyin óz dene salmaǵı menen orınlanatuǵın kúsh shınıǵıwları hám suwıtıw ushın sozılıw shınıǵıwları orınlanadı. Sabaqlar ádette 30–60 minutqa sozıladı hám step, gantel sıyaqlı úskeneler qollanılıwı múmkin<ref>{{cite web |url=http://www.safe-stretch.info/tag/freestyle-aerobics/ |title=Freestyle Aerobics |website=Safe Stretch |access-date=2026-10-28 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20210416084130/http://www.safe-stretch.info/tag/freestyle-aerobics/ |arxivsáne=2021-04-16}}</ref>. == Sport aerobikası == [[Fayl:Figuraaerobic.jpg|thumb|Sport aerobikası toparı]] Sport aerobikası (aerobikalıq gimnastika) quramalı xoreografiyanı, ritmikalıq hám akrobatikalıq gimnastika elementlerin aerobika menen biriktiredi<ref>{{cite web |title=About Aerobic |url=https://www.fig-gymnastics.com/site/page/view?id=277 |publisher=Fédération Internationale de Gymnastique |access-date=2026-10-28}}</ref>. Shıǵıwlar jas, jınıs hám topar (jeke, aralas jup hám úshlik) boyınsha bólinedi hám dinamikalıq hám statikalıq kúsh, sekiriwler, ayaqtı siltew, teńsalmaqlılıq hám iyiliwsheńlik boyınsha bahalanadı. Bahalawda kórkemlik sapası, dóretiwshilik, orınlaw sapası hám quramalılıq esapqa alınadı. Sport aerobikası boyınsha milliy hám xalıqaralıq jarıslar ótkeriledi, biraq ol [[Olimpiada oyınları|Olimpiada]] sport túri emes. == Jáne de qarań == * [[XX ásirdegi hayallar fitnes mádeniyatı]] * [[Djazzersayz]] * [[Suw aerobikası]] * [[Zumba]] == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] 2nsf3up5mhb5wzk73m8n6yivp1w4x6y 276834 276815 2026-10-29T21:53:55Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276834 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Step Aerobics Class at a Gym.JPG|thumb|Sport zalında step-aerobika]] '''Aerobika''' — ritmli aerobikalıq shınıǵıwlardı sozılıw hám [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwları]] menen biriktiretuǵın fizikalıq shınıǵıw túri. Onıń maqseti — [[Fitnes|fitnestiń]] barlıq qásiyetlerin, yaǵnıy iyiliwsheńlikti, bulshıq et kúshin hám júrek-qan tamır sistemasınıń [[Shıdamlılıq shınıǵıwları|shıdamlılıǵın]] jaqsılaw. Aerobika ádette [[Muzıka|muzıka]] astında orınlanadı hám trener basshılıǵında topar bolıp shuǵıllanıwı múmkin. Aerobika sabaqları hár túrli intensivlik hám quramalılıq dárejelerine bólinedi hám ádette bes bólimnen ibarat boladı: [[Qızdırıw shınıǵıwları|qızdırıw]] (5–10 minut), júrek-qan tamır sistemasın shınıqtırıw (25–30 minut), bulshıq et kúshin rawajlandırıw (10–15 minut), [[Suwıtıw shınıǵıwları|suwıtıw]] (5–8 minut) hám sozılıw (5–8 minut). Qatnasıwshılar óz fizikalıq tayarlıǵına qaray qatnasıw dárejesin tańlay aladı. == Tariyxı == [[Fayl:Aqua Aerobics.JPG|thumb|Basseynde suw aerobikası sabaǵı]] «Aerobika» termini menen shınıǵıw usılın amerikalı fiziolog Kennet Kuper islep shıqqan. Kuper jaqsı bulshıq et kúshine iye ayırım adamlardıń uzaq aralıqqa [[Juwırıw|juwırıw]], [[Júziw|júziw]] hám [[Velosiped|velosiped]] aydaw sıyaqlı háreketlerde nege tómen nátiyje kórsetetuǵınına qızıqqan. Ol adamnıń uzaq waqıt jumıs islew qábiletin organizmniń kislorodtı paydalanıw qábileti arqalı ólshey baslaǵan. 1968-jılı ol juwırıw, júriw, júziw hám velosiped aydawǵa tiykarlanǵan shınıǵıw programmaların óz ishine alǵan «Aerobics» kitabın basıp shıǵarǵan<ref>{{cite news |url=https://www.hsph.harvard.edu/news/press-releases/aerobics-kenneth-cooper-to-receive-harvard-healthy-cup-award/ |title="Father of Aerobics" Kenneth Cooper, MD, MPH to receive Healthy Cup Award from Harvard School of Public Health |date=2008-04-16 |publisher=Harvard School of Public Health |access-date=2026-10-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200617013052/https://www.hsph.harvard.edu/news/press-releases/aerobics-kenneth-cooper-to-receive-harvard-healthy-cup-award/ |archivedate=2020-06-17}}</ref>. Aerobikalıq ayaq oyınlardı 1969-jılı Kuperdiń kitabınan ilham alǵan Djeki Sorensen oylap tapqan. 1970-jıllarda bul usıl júzlegen trenerler arqalı [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] boyınsha keń tarqalǵan<ref name="Black">{{cite book |last=Black |first=Jonathan |date=2020 |title=Making the American Body: The Remarkable Saga of the Men and Women Whose Feats, Feuds, and Passions Shaped Fitness History |pages=111–113 |publisher=University of Nebraska Press |isbn=9781496209504}}</ref>. 1980-jıllarda aerobika pútkil dúnyaǵa tarqalıp, úlken tarawǵa aylanǵan<ref>{{cite book |last=Hendricks |first=Nancy |date=2018 |title=Popular Fads and Crazes Through American History |publisher=ABC-CLIO |isbn=9781440851834 |page=526}}</ref>. == Step-aerobika == Step-aerobika — biyikligin adamnıń múmkinshiligine qaray ózgertiwge bolatuǵın tómen platforma (step) qollanılatuǵın aerobika túri. Step-aerobika sabaqları kóplegen sport zallarında ótkeriledi<ref>{{cite book |last1=Agarwal |first1=Mukesh |last2=Arora |first2=Sunita |last3=Singh |first3=Neeva |title=Aerobics: Fitness and Style |publisher=Friends Publications (India)}}</ref>. Ol 1980-jıllardıń ortasında bir neshe amerikalı trener tárepinen óz aldına islep shıǵılǵan<ref name="Brit">{{web deregi | bet =Aerobics | url =https://www.britannica.com/topic/aerobics |website=Encyclopædia Britannica | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr }}</ref>. === Háreketler === Tiykarǵı («bazalıq») qádemde adam bir ayaǵın stepke qoyadı, keyin ekinshisin qoyıp, eki ayaǵı da stepte turadı, sonnan keyin birinshi ayaǵın jerge túsiredi hám onıń izinen ekinshisin túsiredi. Kóp qollanılatuǵın háreketlerge tiykarǵı qádem, dizeni kóteriw, T-qádem, V-qádem, L-qádem hám basqalar kiredi. === Xoreografiya === Kóplegen trenerler sabaq ushın birge orınlanatuǵın háreketler toplamın, yaǵnıy xoreografiyanı aldınnan tayarlaydı. Ádette bir toplam 32 taktqa esaplanadı hám ayaqlar almasıp, toplamdı aynadaǵıday keri tárepke qaytalawǵa bolatuǵınday etip dúziledi. Mısalı, tiykarǵı qádem 4 taktta orınlanadı. Baslawshılar sabaqlarında ápiwayı háreketler izbe-iz qosıladı, al tájiriybeli toparlarda burılıwlar sıyaqlı ayaq oyın elementleri de qollanıladı. == Aerobikalıq ayaq oyınlar == [[Fayl:Exercices d'aérobic.jpg|thumb|Aerobika sabaǵı]] Aerobikalıq ayaq oyınlar — trener bir neshe qısqa ayaq oyın kombinaciyasın oylap tawıp, onı toparǵa úyretetuǵın muzıkalı fitnes shınıǵıwları. Ádette trener bir yamasa eki háreketti úyretip, topar pútkil xoreografiyanı birlestire alǵansha olardı qaytalaydı. Sabaq dawamında zamanagóy muzıka qollanıladı. Geyde onnan keyin óz dene salmaǵı menen orınlanatuǵın kúsh shınıǵıwları hám suwıtıw ushın sozılıw shınıǵıwları orınlanadı. Sabaqlar ádette 30–60 minutqa sozıladı hám step, gantel sıyaqlı úskeneler qollanılıwı múmkin<ref>{{web deregi | url =http://www.safe-stretch.info/tag/freestyle-aerobics/ | bet =Freestyle Aerobics |website=Safe Stretch | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr |arxivurl=https://web.archive.org/web/20210416084130/http://www.safe-stretch.info/tag/freestyle-aerobics/ |arxivsáne= 2021-jıl 16-aprel }}</ref>. == Sport aerobikası == [[Fayl:Figuraaerobic.jpg|thumb|Sport aerobikası toparı]] Sport aerobikası (aerobikalıq gimnastika) quramalı xoreografiyanı, ritmikalıq hám akrobatikalıq gimnastika elementlerin aerobika menen biriktiredi<ref>{{web deregi | bet =About Aerobic | url =https://www.fig-gymnastics.com/site/page/view?id=277 | baspaxana =Fédération Internationale de Gymnastique | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr }}</ref>. Shıǵıwlar jas, jınıs hám topar (jeke, aralas jup hám úshlik) boyınsha bólinedi hám dinamikalıq hám statikalıq kúsh, sekiriwler, ayaqtı siltew, teńsalmaqlılıq hám iyiliwsheńlik boyınsha bahalanadı. Bahalawda kórkemlik sapası, dóretiwshilik, orınlaw sapası hám quramalılıq esapqa alınadı. Sport aerobikası boyınsha milliy hám xalıqaralıq jarıslar ótkeriledi, biraq ol [[Olimpiada oyınları|Olimpiada]] sport túri emes. == Jáne de qarań == * [[XX ásirdegi hayallar fitnes mádeniyatı]] * [[Djazzersayz]] * [[Suw aerobikası]] * [[Zumba]] == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] da6tbmu22f8ygdflrgbaeetvynsg3t8 0 49274 276833 276700 2026-10-29T21:53:45Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276833 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Small group fitness sessions bundall.jpg|thumb|[[Kúsh shınıǵıwları]] anaerobikalıq shınıǵıwǵa kiredi]] '''Anaerobikalıq shınıǵıw''' — organizmde glyukozanı kislorodsız ıdıratatuǵın shınıǵıw túri. «Anaerobikalıq» sózi «kislorodsız» degen mánisti bildiredi<ref name="medlineplus">{{web deregi | bet =Anaerobic: MedlinePlus Medical Encyclopedia | url =https://medlineplus.gov/ency/article/002230.htm |website=MedlinePlus | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr }}</ref>. Bunday shınıǵıw sút kislotasınıń toplanıwına alıp keledi<ref name="medlineplus" />. Ámeliyatta bul anaerobikalıq shınıǵıwdıń aerobikalıq shınıǵıwǵa qaraǵanda intensivlirek, biraq qısqa waqıtlı ekenin bildiredi<ref name="Bagchi">{{cite book |editor1-last=Bagchi |editor1-first=Debasis |editor2-last=Nair |editor2-first=Sreejayan |editor3-last=Sen |editor3-first=Chandan K. |title=Nutrition and Enhanced Sports Performance: Muscle Building, Endurance, and Strength |date=2013 |location=Amsterdam |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-396477-9}}</ref>. Anaerobikalıq shınıǵıwdıń bioximiyası glikoliz dep atalatuǵın processti óz ishine aladı. Bul processte glyukoza [[Kletka|kletkalardaǵı]] reakciyalar ushın tiykarǵı [[Energiya|energiya]] deregi bolǵan adenozintrifosfatqa (ATF) aylanadı<ref>{{cite book |last=Cooper |first=Geoffrey M. |date=2000 |chapter=Metabolic Energy |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9903/ |title=The Cell: A Molecular Approach |edition=2nd}}</ref>. Anaerobikalıq shınıǵıw [[Shıdamlılıq shınıǵıwları|shıdamlılıqtı]], bulshıq et kúshin hám quwatın rawajlandırıw ushın qollanılıwı múmkin<ref>{{cite journal |last1=d'Hooge |first1=R. |last2=Hellinckx |first2=T. |last3=Van Laethem |first3=C. |display-authors=etal |year=2011 |title=Influence of combined aerobic and resistance training on metabolic control, cardiovascular fitness and quality of life in adolescents with type 1 diabetes: a randomized controlled trial |journal=Clinical Rehabilitation |volume=25 |issue=4 |pages=349–359 |doi=10.1177/0269215510386254 |pmid=21112904}}</ref>. == Zat almasıw == Anaerobikalıq zat almasıw — organizmniń energiya jumsalıwınıń tábiyiy bólegi<ref>{{cite journal |last=Scott |first=Christopher B. |title=Contribution of anaerobic energy expenditure to whole body thermogenesis |journal=Nutrition & Metabolism |date=June 2005 |volume=2 |issue=1 |pages=14 |doi=10.1186/1743-7075-2-14 |pmid=15958171 |pmc=1182393}}</ref>. Tez qısqaratuǵın bulshıq et talshıqları anaerobikalıq [[Metabolizm|zat almasıw]] sisteması arqalı jumıs isleydi, sonlıqtan olardıń hár qanday jumısı anaerobikalıq energiya jumsawın arttıradı. Tórt minuttan aslam dawam etetuǵın kúshli shınıǵıwlarda da (mısalı, bir milge juwırıw jarısında) anaerobikalıq energiya jumsawı ádewir bolıwı múmkin. Anaerobikalıq energiya jumsawın anıq ólshew qıyın<ref>{{cite journal |last1=Svedahl |first1=Krista |last2=MacIntosh |first2=Brian R. |year=2003 |title=Anaerobic Threshold: The Concept and Methods of Measurement |journal=Canadian Journal of Applied Physiology |volume=28 |issue=2 |pages=299–323 |doi=10.1139/h03-023 |pmid=12825337}}</ref>. Ayırım usıllar onı kislorod jetispewshiligin yamasa bulshıq etlerde sút kislotasınıń payda bolıwın ólshew arqalı bahalaydı<ref>{{cite journal |last1=Medbø |first1=J. I. |last2=Mohn |first2=A. C. |last3=Tabata |first3=I. |display-authors=etal |title=Anaerobic capacity determined by maximal accumulated O2 deficit |journal=Journal of Applied Physiology |date=January 1988 |volume=64 |issue=1 |pages=50–60 |doi=10.1152/jappl.1988.64.1.50 |pmid=3356666}}</ref>. Al aerobikalıq shınıǵıw bolsa uzaǵıraq waqıt dawamında orınlanatuǵın tómenirek intensivliktegi háreketlerdi óz ishine aladı<ref name="medlineplus" />. Júriw, áste [[Juwırıw|juwırıw]], eskek esiw hám [[Velosiped|velosiped]] aydaw sıyaqlı háreketler uzaq waqıtlı shınıǵıw ushın kerekli energiyanı islep shıǵarıwda kislorodtı talap etedi. Qısqa, kúshli háreketlerdi qayta-qayta talap etetuǵın sport túrlerinde aerobikalıq sistema tikleniw dáwirinde keyingi háreket ushın energiyanı tolıqtıradı hám saqlaydı<ref>{{cite journal |last1=Vrenjo |first1=K. |last2=Kovaci |first2=F. |last3=Skenderi |first3=Dh. |last4=Kariqi |first4=A. |title=Measurement and Evaluation of Blood Lactic Acid, A Requirement for Predicting the Anaerobic Exercise Load |journal=International Journal of Ecosystems and Ecology Science |date=2021 |volume=11 |issue=3 |pages=629–632 |doi=10.31407/ijees11.335}}</ref>. Sonlıqtan kóplegen sport túrlerinde aerobikalıq hám anaerobikalıq sistemalardıń ekewin de rawajlandırıw talap etiledi. Anaerobikalıq energiya sistemaları: * '''Laktatsız anaerobikalıq sistema''' — joqarı energiyalı fosfatlardan, adenozintrifosfat hám kreatinfosfattan ibarat<ref name="Donatelli">{{cite book |last=Donatelli |first=Robert |title=Sports-Specific Rehabilitation |page=40 |publisher=Elsevier |year=2007 |isbn=0-443-06642-6}}</ref>; * '''Laktatlı anaerobikalıq sistema''' — anaerobikalıq glikolizge tiykarlanadı<ref name="Donatelli" />. Joqarı energiyalı fosfatlar bulshıq et kletkalarında sheklengen muǵdarda saqlanadı. Anaerobikalıq glikoliz kislorod bolmaǵanda yamasa ATF aerobikalıq zat almasıw beretuǵınnan tezirek kerek bolǵanda tek glyukoza menen glikogendi otın retinde paydalanadı. Glyukozanıń bunday tez ıdırawınıń nátiyjesinde sút kislotası (laktat) payda boladı. Shama menen 30 sekundqa shekem dawam etetuǵın háreketler tiykarınan ATF-KF (fosfagen) sistemasına súyenedi. Bunnan uzaǵıraq waqıtta aerobikalıq hám anaerobikalıq glikolizge tiykarlanǵan sistemalardıń ekewi de qollanıladı. Anaerobikalıq glikolizdiń qosımsha ónimi bolǵan laktat dástúrli túrde bulshıq et jumısına zıyanlı dep esaplanǵan<ref>{{cite journal |last=Westerblad |first=Håkan |title=Muscle Fatigue: Lactic Acid or Inorganic Phosphate the Major Cause? |journal=Physiology |date=February 2002 |volume=17 |issue=1 |pages=17–21 |doi=10.1152/physiologyonline.2002.17.1.17 |pmid=11821531}}</ref>. Biraq bul tek laktat dárejesi júdá joqarı bolǵanda ǵana durıs bolıwı múmkin. Laktat dárejesiniń kóteriliwi kúshli shınıǵıw waqtında sharshawǵa alıp keletuǵın kóplegen ózgerislerdiń biri ǵana. Bulshıq ettiń sharshawı quramalı process bolıp, energiyanıń jetkilikliligine, kislorod jetkerip beriliwine, awırıwdı seziwge hám basqa psixologiyalıq faktorlarǵa baylanıslı. Anaerobikalıq háreketlerdiń nátiyjeliligin shınıǵıwlar arqalı arttırıwǵa boladı<ref>{{cite book |last=McMahon |first=Thomas A. |title=Muscles, Reflexes, and Locomotion |publisher=Princeton University Press |year=1984 |pages=37–51 |isbn=978-0-691-02376-2}}</ref>. Anaerobikalıq shınıǵıw adamnıń bazalıq zat almasıw dárejesin de arttıradı<ref>{{cite journal |last=Plisk |first=Steven Scott |date=February 1991 |title=Anaerobic metabolic conditioning: a brief review of theory, strategy and practical application |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |volume=5 |issue=1 |pages=23–34}}</ref>. == Mısallar == Anaerobikalıq shınıǵıwlar — qısqa waqıt ishinde orınlanatuǵın joqarı intensivlikli shınıǵıwlar, al aerobikalıq shınıǵıwlar uzaǵıraq waqıt dawamında hár túrli intensivlikte orınlanadı<ref name="Bagchi" />. Anaerobikalıq shınıǵıwlarǵa sprint (qısqa aralıqqa tez juwırıw), joqarı intensivlikli interval shınıǵıwlar hám [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwları]] mısal bola aladı<ref>{{cite encyclopedia |last=Atkins |first=William A. |title=Anaerobic Exercise |encyclopedia=The Gale Encyclopedia of Fitness |publisher=Gale |date=2016}}</ref>. == Jáne de qarań == * [[Aerobikalıq shınıǵıw]] * [[Bioenergetikalıq sistemalar]] * [[Limon kislotası cikli]] * [[Kori cikli]] * [[Margariya-Kalamen quwat testi]] * [[Qolǵa tirelip kóteriliw]] * [[Kúsh shınıǵıwları]] == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] 9834xc0udczb0pdvkjhpnnrlxo8mkmb 0 49276 276796 276702 2026-10-29T12:30:33Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276796 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Planche.jpg|thumb|Plansh — kalistenikanıń joqarı dárejeli elementi]] '''Kalistenika''' — adamnıń óz dene salmaǵın qarsılıq retinde paydalanıp, az úskene menen yamasa úskenesiz orınlanatuǵın, bir neshe buwındı qamtıytuǵın quramalı háreketlerden turatuǵın [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwlarınıń]] túri<ref name="Cleveland">{{cite web |date=2022-12-03 |title=Why You Should Try Calisthenics |url=https://health.clevelandclinic.org/calisthenics/ |website=Cleveland Clinic |access-date=2026-10-28}}</ref><ref name="Harrison">{{cite journal |last=Harrison |first=Jeffrey S. |date=April 2010 |title=Bodyweight Training: A Return To Basics |journal=Strength and Conditioning Journal |volume=32 |issue=2 |pages=52–55 |doi=10.1519/ssc.0b013e3181d5575c}}</ref>. Kalistenika qolaylılıǵı sebepli keń tarqalǵan, sebebi ol derlik úskenesiz hám hár qanday jerde orınlanıwı múmkin<ref name="Harvard">{{cite web |last=Restivo |first=Jenette |date=2024-10-03 |title=Calisthenics: An effective, low-frills way to stay fit |url=https://www.health.harvard.edu/exercise-and-fitness/calisthenics-an-effective-low-frills-way-to-stay-fit |website=Harvard Health |access-date=2026-10-28}}</ref>. Kalistenika kúsh, quwat, shıdamlılıq, tezlik, iyiliwsheńlik, koordinaciya hám teńsalmaqlılıq sıyaqlı túrli háreket qábiletlerin rawajlandıradı<ref name="Patel">{{cite book |last=Patel |first=Kesh |title=The Complete Guide to Bodyweight Training |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2014 |isbn=978-1-4729-0312-9 |location=London}}</ref>. Bunday kúsh shınıǵıwları háweskerler hám kásiplik sportshılar arasında barǵan sayın keń tarqalmaqta<ref name="Patel" />. Kalistenika iyteriw, tartıw, otırıw, iyiliw, burılıw hám teńsalmaqlılıqtı saqlaw sıyaqlı ápiwayı qábiletlerge tiykarlanadı<ref name="Patel" />. [[Qolǵa tirelip kóteriliw]], turnikke tartılıw hám jatqan poziciyadan kóteriliw eń kóp tarqalǵan kalistenika shınıǵıwları bolıp tabıladı. == Kelip shıǵıwı hám atamanıń mánisi == Oksford inglis tili sózligi kalistenikanı fizikalıq tayarlıq hám háreketlerdiń sulıwlıǵına erisiw ushın orınlanatuǵın gimnastikalıq shınıǵıwlar dep táriyipleydi<ref name="OED">{{cite book |title=Paperback Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |year=2012 |isbn=978-0-19-964094-2 |page=95}}</ref>. «Kalistenika» sózi [[Áyyemgi Greciya|áyyemgi]] [[Grek tili|grek tilindegi]] «kállos» (sulıwlıq) hám «sthénos» (kúsh) sózlerinen kelip shıqqan<ref name="OED" />. Kalistenika áyyemgi Qıtayda da qollanılǵan. Han dinastiyası dáwirindegi shıpakerler awqatlanıw tártibi menen birge kalistenikanı densawlıqtı saqlawdıń usıllarınıń biri retinde usınıs etken<ref>{{cite book |last=Loewe |first=Michael |title=Divination, Mythology and Monarchy in Han China |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=978-0-521-45466-7 |page=65}}</ref>. == Kóp tarqalǵan shınıǵıwlar == [[Fayl:Pullup.gif|thumb|Turnikke tartılıw — keń tarqalǵan kalistenika shınıǵıwı]] * '''[[Qolǵa tirelip kóteriliw]]''' — betin tómen qaratıp jatqan poziciyada alaqanlar iyinniń astında jerge qoyıladı. Qollar járdeminde dene bastan ókshege shekem tuwrı sızıqta kóteriledi. Bul shınıǵıw kókirek, iyin hám triceps bulshıq etlerin rawajlandıradı. * '''Jatqan poziciyadan kóteriliw''' — adam arqası menen jatıp, ayaqların búgedi, keyin beldi búgip, basın hám gewdesin ayaqlarına qaray kóteredi hám qaytadan túsedi. * '''[[Gewdeni búgiw]]''' — qarınnıń tuwrı bulshıq etin rawajlandıratuǵın shınıǵıw<ref>{{cite web |title=Core Anatomy: Muscles of the Core |url=https://www.acefitness.org/fitness-certifications/ace-answers/exam-preparation-blog/3562/core-anatomy-muscles-of-the-core/ |website=American Council on Exercise |date=2013-10-11 |access-date=2026-10-28}}</ref>. * '''[[Otırıp-turıw]]''' — ayaqlar iyin keńliginde qoyılıp, san jerge parallel bolǵansha otırıladı, keyin qaytadan turıladı. Otırıp-turıw az orındı talap etedi hám hár qanday jaǵdayda orınlanıwı múmkin, sonlıqtan ol eń qolaylı kalistenika shınıǵıwlarınıń biri. Ol kúsh hám shıdamlılıqtı arttırıwda eń nátiyjeli shınıǵıwlardıń biri dep esaplanadı<ref>{{cite book |last=Stryker |first=Krista |chapter=Squats for a strong lower body |title=The 12-Minute Athlete |location=New York |publisher=Tiller Press |year=2020 |page=43}}</ref>. * '''[[Berpi]]''' — qarın, kókirek, qol, ayaq hám arqa bulshıq etlerin jumısqa qosatuǵın pútkil dene ushın shınıǵıw. Adam otırıp, tez qolǵa tirelip kóteriliw poziciyasına ótedi, keyin ayaqların tartıp, joqarıǵa sekiredi. * '''Turnikke tartılıw''' — turnikti iyin keńliginde uslap, iyek turnik dárejesine jetkenshe deneni kóteriw. Bul tiykarınan arqanıń keń bulshıq etin rawajlandıradı. * '''Brusta kóteriliw''' — parallel brus arasında orınlanadı: dene shıǵanaqlar iyin dárejesine túskenshe tómenletiledi, keyin qollar tolıq jazılǵansha kóteriledi. Ol tiykarınan kókirek, triceps hám deltasımaq bulshıq etlerin rawajlandıradı<ref>{{cite journal |last=Ciccantelli |first=Pat |date=December 1991 |title=Strength Exercise: The Dip |journal=National Strength and Conditioning Association Journal |volume=13 |issue=6}}</ref>. * '''Qolda turıw''' — denesin qollarǵa teńsalmaqlap, tik, tóńkerilgen poziciyada uslap turıw. * '''L-otırıw''' — dene salmaǵı qollarǵa túsedi, al ayaqlar gewdege tuwrı múyesh astında gorizontal uslap turıladı. Bul kúshli qarın bulshıq etlerin hám joqarı iyiliwsheńlikti talap etedi. * '''Plansh''' — eń quramalı shınıǵıwlardıń biri, ádette bir neshe jıllıq shınıǵıwdan keyin ǵana orınlanadı. Dene eki qolǵa teńsalmaqlanıp, jerge parallel uslap turıladı. * '''Planka''' — qolǵa tirelip kóteriliwdiń joqarǵı poziciyasın uzaq waqıt uslap turıw. Bunda tiykarınan qarınnıń tuwrı bulshıq eti jumıs isleydi. * '''Óksheni kóteriw''', '''aldıǵa adımlap otırıw''' hám '''ayaqtı ashıp sekiriw''' — basqa keń tarqalǵan shınıǵıwlar. == Shınıǵıw usılları == [[Fayl:02025 0820 Street workout in Bielsko-Biała.jpg|thumb|Kóshe shınıǵıwları]] Kalistenika bulshıq et massasın arttırıw, kúsh hám shıdamlılıqtı rawajlandırıw sıyaqlı túrli maqsetlerde qollanıladı. Qollanılatuǵın usıllar maqsetke baylanıslı ózgeredi: bulshıq et massasın arttırıw ushın júkleme kólemi, kúsh ushın shınıǵıwdıń intensivligi, al shıdamlılıq ushın demalıs waqtı áste-aqırın qısqartıladı. Kúsh shınıǵıwlarında júkleme kólemi bulshıq ettiń ósiwi ushın áhmiyetli faktor, biraq hár túrli bulshıq et toparları hár túrli kólemge hár qıylı juwap beredi<ref>{{cite journal |last1=Baz-Valle |first1=Eneko |last2=Balsalobre-Fernández |first2=Carlos |last3=Alix-Fages |first3=Carlos |last4=Santos-Concejero |first4=Jordan |date=2022 |title=A Systematic Review of The Effects of Different Resistance Training Volumes on Muscle Hypertrophy |journal=Journal of Human Kinetics |volume=81 |pages=199–210 |doi=10.2478/hukin-2022-0017 |pmid=35291645 |pmc=8884877}}</ref>. === Rawajlanıw === Kalistenikada rawajlanıw ádette shınıǵıwlardıń qıyınlıǵın áste-aqırın arttırıwdı óz ishine aladı hám júklemeni áste-aqırın arttırıw principine tiykarlanadı. Hár túrli tayarlıq dárejesine sáykes, shınıǵıwdı jeńillestiriw yamasa qıyınlastırıw ushın kóplegen variantlar bar. Rawajlanıw qaytalawlar sanın, setlerdi yamasa dene poziciyasın ózgertiwdi óz ishine alıwı múmkin<ref>{{cite journal |last1=Kraemer |first1=William J. |last2=Ratamess |first2=Nicholas A. |date=April 2004 |title=Fundamentals of Resistance Training: Progression and Exercise Prescription |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |volume=36 |issue=4 |pages=674–688 |doi=10.1249/01.MSS.0000121945.36635.61 |pmid=15064596}}</ref>. === Tikleniw === Tikleniw — kalistenikada da, basqa barlıq fizikalıq shınıǵıwlarda da rawajlanıwdıń zárúr bólegi. Qısqa múddetli tikleniw qaytalawlar arasında hám setler arasında júz beredi, ol energiyanı tez tiklep, sharshaw qáwpin azaytadı. Uzaq múddetli tikleniw de kalistenika qábiletin rawajlandırıw ushın júdá áhmiyetli<ref>{{cite book |last1=Porcari |first1=John P. |last2=Bryant |first2=Cedric X. |last3=Comana |first3=Fabio |title=Exercise Physiology |date=2015 |publisher=F. A. Davis Company |location=Philadelphia |isbn=978-0-8036-2555-6 |pages=419–420}}</ref>. == Artıqmashlıqları hám paydası == Kalistenika shınıǵıwlarınıń kópshiligi hesh qanday úskeneni talap etpeydi. Úskene kerek bolǵanda da úy buyımları jetkilikli boladı yamasa olardıń ornın basatuǵın nárseler tabıladı (mısalı, turnik ornına gorizontal aǵash shaqası). Sonlıqtan kalistenika saparda yamasa demalısta, sport zalı joq jerde qolaylı<ref>{{cite web |title=Resistance training – health benefits |url=https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/healthyliving/resistance-training-health-benefits |publisher=Better Health Channel |access-date=2026-10-28}}</ref>. Óz dene salmaǵı menen shınıǵıwdıń taǵı bir artıqmashlıǵı — ol hesh qanday qárejetti talap etpeydi<ref name="Harvard" /><ref name="Harrison" />. 2017-jılǵı izertlew kalistenika shınıǵıwları úlken úskenelersiz-aq deneniń tik turıwın, kúshti hám dene quramın jaqsılawdıń nátiyjeli usılı ekenin kórsetken<ref>{{cite journal |last1=Thomas |first1=E. |last2=Bianco |first2=A. |last3=Mancuso |first3=E. P. |display-authors=etal |date=2017 |title=The effects of a calisthenics training intervention on posture, strength and body composition |journal=Isokinetics and Exercise Science |volume=25 |issue=3 |pages=215–222 |doi=10.3233/IES-170001}}</ref>. Kún dawamında az-azdan orınlanǵan kalistenika háreketsiz turmıs keshiretuǵın adamlarda qartayıwdıń nerv-bulshıq et funkciyasına tásirin azaytıwı múmkin<ref>{{cite journal |last=Mear |first=Emily |date=2022 |title=The Effect of Breaking Up Sedentary Time with Calisthenics on Neuromuscular Function: A Preliminary Study |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |volume=19 |issue=21 |pages=14597 |doi=10.3390/ijerph192114597 |pmid=36361476 |pmc=9653850}}</ref>. == Kalistenika parkleri == [[Fayl:Calisthenics in Osdorp.jpg|thumb|Amsterdamdaǵı kalistenika parki]] Ayırım ashıq hawadaǵı fitnes maydanshaları hám sport maydanları arnawlı kalistenika ushın dúzilgen, olardıń kópshiliginen hámme biypul paydalana aladı. Kalistenika parkleriniń úskenelerine turnikler, shıǵıw teksheleri, parallel bruslar hám sekiriw qutıları kiredi<ref>{{cite web |url=http://calisthenics-parks.com |title=Calisthenics Parks – Spots Map |access-date=2026-10-28}}</ref>. Kalistenika tez rawajlanıp atırǵan xalıqaralıq sport túri — kóshe shınıǵıwları (street workout) menen baylanıslı. Bul sportta sportshılar belgili waqıt ishinde kalistenika kombinaciyaların tóreshiler aldında orınlaydı. == Jáne de qarań == {{div col|colwidth=18em}} * [[Aleksandr texnikası]] * [[Ballistikalıq shınıǵıw]] * [[Aylanbalı kúsh shınıǵıwı]] * [[Kompleks shınıǵıw]] * [[KrossFit]] * [[Fitnes jolaǵı]] * [[Gimnastika]] * [[Qolda turıw]] * [[Kúsh penen shıǵıw]] * [[Parkur]] * [[Pilates]] * [[Pliometrika]] * [[Quwat shınıǵıwları]] * [[Turnikke tartılıw]] * [[Sport]] * [[Kóshe shınıǵıwları]] * [[Kúsh shınıǵıwları]] * [[Bir tárepleme shınıǵıw]] {{div col end}} == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] j3sg5hodktqtepnv71ie9hniw63psxa 276832 276796 2026-10-29T21:53:35Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276832 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Planche.jpg|thumb|Plansh — kalistenikanıń joqarı dárejeli elementi]] '''Kalistenika''' — adamnıń óz dene salmaǵın qarsılıq retinde paydalanıp, az úskene menen yamasa úskenesiz orınlanatuǵın, bir neshe buwındı qamtıytuǵın quramalı háreketlerden turatuǵın [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwlarınıń]] túri<ref name="Cleveland">{{web deregi | sáne = 2022-jıl 3-dekabr | bet =Why You Should Try Calisthenics | url =https://health.clevelandclinic.org/calisthenics/ |website=Cleveland Clinic | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr }}</ref><ref name="Harrison">{{cite journal |last=Harrison |first=Jeffrey S. |date=April 2010 |title=Bodyweight Training: A Return To Basics |journal=Strength and Conditioning Journal |volume=32 |issue=2 |pages=52–55 |doi=10.1519/ssc.0b013e3181d5575c}}</ref>. Kalistenika qolaylılıǵı sebepli keń tarqalǵan, sebebi ol derlik úskenesiz hám hár qanday jerde orınlanıwı múmkin<ref name="Harvard">{{web deregi | familiya =Restivo | at =Jenette | sáne = 2024-jıl 3-oktyabr | bet =Calisthenics: An effective, low-frills way to stay fit | url =https://www.health.harvard.edu/exercise-and-fitness/calisthenics-an-effective-low-frills-way-to-stay-fit |website=Harvard Health | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr }}</ref>. Kalistenika kúsh, quwat, shıdamlılıq, tezlik, iyiliwsheńlik, koordinaciya hám teńsalmaqlılıq sıyaqlı túrli háreket qábiletlerin rawajlandıradı<ref name="Patel">{{cite book |last=Patel |first=Kesh |title=The Complete Guide to Bodyweight Training |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2014 |isbn=978-1-4729-0312-9 |location=London}}</ref>. Bunday kúsh shınıǵıwları háweskerler hám kásiplik sportshılar arasında barǵan sayın keń tarqalmaqta<ref name="Patel" />. Kalistenika iyteriw, tartıw, otırıw, iyiliw, burılıw hám teńsalmaqlılıqtı saqlaw sıyaqlı ápiwayı qábiletlerge tiykarlanadı<ref name="Patel" />. [[Qolǵa tirelip kóteriliw]], turnikke tartılıw hám jatqan poziciyadan kóteriliw eń kóp tarqalǵan kalistenika shınıǵıwları bolıp tabıladı. == Kelip shıǵıwı hám atamanıń mánisi == Oksford inglis tili sózligi kalistenikanı fizikalıq tayarlıq hám háreketlerdiń sulıwlıǵına erisiw ushın orınlanatuǵın gimnastikalıq shınıǵıwlar dep táriyipleydi<ref name="OED">{{cite book |title=Paperback Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |year=2012 |isbn=978-0-19-964094-2 |page=95}}</ref>. «Kalistenika» sózi [[Áyyemgi Greciya|áyyemgi]] [[Grek tili|grek tilindegi]] «kállos» (sulıwlıq) hám «sthénos» (kúsh) sózlerinen kelip shıqqan<ref name="OED" />. Kalistenika áyyemgi Qıtayda da qollanılǵan. Han dinastiyası dáwirindegi shıpakerler awqatlanıw tártibi menen birge kalistenikanı densawlıqtı saqlawdıń usıllarınıń biri retinde usınıs etken<ref>{{cite book |last=Loewe |first=Michael |title=Divination, Mythology and Monarchy in Han China |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=978-0-521-45466-7 |page=65}}</ref>. == Kóp tarqalǵan shınıǵıwlar == [[Fayl:Pullup.gif|thumb|Turnikke tartılıw — keń tarqalǵan kalistenika shınıǵıwı]] * '''[[Qolǵa tirelip kóteriliw]]''' — betin tómen qaratıp jatqan poziciyada alaqanlar iyinniń astında jerge qoyıladı. Qollar járdeminde dene bastan ókshege shekem tuwrı sızıqta kóteriledi. Bul shınıǵıw kókirek, iyin hám triceps bulshıq etlerin rawajlandıradı. * '''Jatqan poziciyadan kóteriliw''' — adam arqası menen jatıp, ayaqların búgedi, keyin beldi búgip, basın hám gewdesin ayaqlarına qaray kóteredi hám qaytadan túsedi. * '''[[Gewdeni búgiw]]''' — qarınnıń tuwrı bulshıq etin rawajlandıratuǵın shınıǵıw<ref>{{web deregi | bet =Core Anatomy: Muscles of the Core | url =https://www.acefitness.org/fitness-certifications/ace-answers/exam-preparation-blog/3562/core-anatomy-muscles-of-the-core/ |website=American Council on Exercise | sáne = 2013-jıl 11-oktyabr | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr }}</ref>. * '''[[Otırıp-turıw]]''' — ayaqlar iyin keńliginde qoyılıp, san jerge parallel bolǵansha otırıladı, keyin qaytadan turıladı. Otırıp-turıw az orındı talap etedi hám hár qanday jaǵdayda orınlanıwı múmkin, sonlıqtan ol eń qolaylı kalistenika shınıǵıwlarınıń biri. Ol kúsh hám shıdamlılıqtı arttırıwda eń nátiyjeli shınıǵıwlardıń biri dep esaplanadı<ref>{{cite book |last=Stryker |first=Krista |chapter=Squats for a strong lower body |title=The 12-Minute Athlete |location=New York |publisher=Tiller Press |year=2020 |page=43}}</ref>. * '''[[Berpi]]''' — qarın, kókirek, qol, ayaq hám arqa bulshıq etlerin jumısqa qosatuǵın pútkil dene ushın shınıǵıw. Adam otırıp, tez qolǵa tirelip kóteriliw poziciyasına ótedi, keyin ayaqların tartıp, joqarıǵa sekiredi. * '''Turnikke tartılıw''' — turnikti iyin keńliginde uslap, iyek turnik dárejesine jetkenshe deneni kóteriw. Bul tiykarınan arqanıń keń bulshıq etin rawajlandıradı. * '''Brusta kóteriliw''' — parallel brus arasında orınlanadı: dene shıǵanaqlar iyin dárejesine túskenshe tómenletiledi, keyin qollar tolıq jazılǵansha kóteriledi. Ol tiykarınan kókirek, triceps hám deltasımaq bulshıq etlerin rawajlandıradı<ref>{{cite journal |last=Ciccantelli |first=Pat |date=December 1991 |title=Strength Exercise: The Dip |journal=National Strength and Conditioning Association Journal |volume=13 |issue=6}}</ref>. * '''Qolda turıw''' — denesin qollarǵa teńsalmaqlap, tik, tóńkerilgen poziciyada uslap turıw. * '''L-otırıw''' — dene salmaǵı qollarǵa túsedi, al ayaqlar gewdege tuwrı múyesh astında gorizontal uslap turıladı. Bul kúshli qarın bulshıq etlerin hám joqarı iyiliwsheńlikti talap etedi. * '''Plansh''' — eń quramalı shınıǵıwlardıń biri, ádette bir neshe jıllıq shınıǵıwdan keyin ǵana orınlanadı. Dene eki qolǵa teńsalmaqlanıp, jerge parallel uslap turıladı. * '''Planka''' — qolǵa tirelip kóteriliwdiń joqarǵı poziciyasın uzaq waqıt uslap turıw. Bunda tiykarınan qarınnıń tuwrı bulshıq eti jumıs isleydi. * '''Óksheni kóteriw''', '''aldıǵa adımlap otırıw''' hám '''ayaqtı ashıp sekiriw''' — basqa keń tarqalǵan shınıǵıwlar. == Shınıǵıw usılları == [[Fayl:02025 0820 Street workout in Bielsko-Biała.jpg|thumb|Kóshe shınıǵıwları]] Kalistenika bulshıq et massasın arttırıw, kúsh hám shıdamlılıqtı rawajlandırıw sıyaqlı túrli maqsetlerde qollanıladı. Qollanılatuǵın usıllar maqsetke baylanıslı ózgeredi: bulshıq et massasın arttırıw ushın júkleme kólemi, kúsh ushın shınıǵıwdıń intensivligi, al shıdamlılıq ushın demalıs waqtı áste-aqırın qısqartıladı. Kúsh shınıǵıwlarında júkleme kólemi bulshıq ettiń ósiwi ushın áhmiyetli faktor, biraq hár túrli bulshıq et toparları hár túrli kólemge hár qıylı juwap beredi<ref>{{cite journal |last1=Baz-Valle |first1=Eneko |last2=Balsalobre-Fernández |first2=Carlos |last3=Alix-Fages |first3=Carlos |last4=Santos-Concejero |first4=Jordan |date=2022 |title=A Systematic Review of The Effects of Different Resistance Training Volumes on Muscle Hypertrophy |journal=Journal of Human Kinetics |volume=81 |pages=199–210 |doi=10.2478/hukin-2022-0017 |pmid=35291645 |pmc=8884877}}</ref>. === Rawajlanıw === Kalistenikada rawajlanıw ádette shınıǵıwlardıń qıyınlıǵın áste-aqırın arttırıwdı óz ishine aladı hám júklemeni áste-aqırın arttırıw principine tiykarlanadı. Hár túrli tayarlıq dárejesine sáykes, shınıǵıwdı jeńillestiriw yamasa qıyınlastırıw ushın kóplegen variantlar bar. Rawajlanıw qaytalawlar sanın, setlerdi yamasa dene poziciyasın ózgertiwdi óz ishine alıwı múmkin<ref>{{cite journal |last1=Kraemer |first1=William J. |last2=Ratamess |first2=Nicholas A. |date=April 2004 |title=Fundamentals of Resistance Training: Progression and Exercise Prescription |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |volume=36 |issue=4 |pages=674–688 |doi=10.1249/01.MSS.0000121945.36635.61 |pmid=15064596}}</ref>. === Tikleniw === Tikleniw — kalistenikada da, basqa barlıq fizikalıq shınıǵıwlarda da rawajlanıwdıń zárúr bólegi. Qısqa múddetli tikleniw qaytalawlar arasında hám setler arasında júz beredi, ol energiyanı tez tiklep, sharshaw qáwpin azaytadı. Uzaq múddetli tikleniw de kalistenika qábiletin rawajlandırıw ushın júdá áhmiyetli<ref>{{cite book |last1=Porcari |first1=John P. |last2=Bryant |first2=Cedric X. |last3=Comana |first3=Fabio |title=Exercise Physiology |date=2015 |publisher=F. A. Davis Company |location=Philadelphia |isbn=978-0-8036-2555-6 |pages=419–420}}</ref>. == Artıqmashlıqları hám paydası == Kalistenika shınıǵıwlarınıń kópshiligi hesh qanday úskeneni talap etpeydi. Úskene kerek bolǵanda da úy buyımları jetkilikli boladı yamasa olardıń ornın basatuǵın nárseler tabıladı (mısalı, turnik ornına gorizontal aǵash shaqası). Sonlıqtan kalistenika saparda yamasa demalısta, sport zalı joq jerde qolaylı<ref>{{web deregi | bet =Resistance training – health benefits | url =https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/healthyliving/resistance-training-health-benefits | baspaxana =Better Health Channel | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr }}</ref>. Óz dene salmaǵı menen shınıǵıwdıń taǵı bir artıqmashlıǵı — ol hesh qanday qárejetti talap etpeydi<ref name="Harvard" /><ref name="Harrison" />. 2017-jılǵı izertlew kalistenika shınıǵıwları úlken úskenelersiz-aq deneniń tik turıwın, kúshti hám dene quramın jaqsılawdıń nátiyjeli usılı ekenin kórsetken<ref>{{cite journal |last1=Thomas |first1=E. |last2=Bianco |first2=A. |last3=Mancuso |first3=E. P. |display-authors=etal |date=2017 |title=The effects of a calisthenics training intervention on posture, strength and body composition |journal=Isokinetics and Exercise Science |volume=25 |issue=3 |pages=215–222 |doi=10.3233/IES-170001}}</ref>. Kún dawamında az-azdan orınlanǵan kalistenika háreketsiz turmıs keshiretuǵın adamlarda qartayıwdıń nerv-bulshıq et funkciyasına tásirin azaytıwı múmkin<ref>{{cite journal |last=Mear |first=Emily |date=2022 |title=The Effect of Breaking Up Sedentary Time with Calisthenics on Neuromuscular Function: A Preliminary Study |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |volume=19 |issue=21 |pages=14597 |doi=10.3390/ijerph192114597 |pmid=36361476 |pmc=9653850}}</ref>. == Kalistenika parkleri == [[Fayl:Calisthenics in Osdorp.jpg|thumb|Amsterdamdaǵı kalistenika parki]] Ayırım ashıq hawadaǵı fitnes maydanshaları hám sport maydanları arnawlı kalistenika ushın dúzilgen, olardıń kópshiliginen hámme biypul paydalana aladı. Kalistenika parkleriniń úskenelerine turnikler, shıǵıw teksheleri, parallel bruslar hám sekiriw qutıları kiredi<ref>{{web deregi | url =http://calisthenics-parks.com | bet =Calisthenics Parks – Spots Map | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr }}</ref>. Kalistenika tez rawajlanıp atırǵan xalıqaralıq sport túri — kóshe shınıǵıwları (street workout) menen baylanıslı. Bul sportta sportshılar belgili waqıt ishinde kalistenika kombinaciyaların tóreshiler aldında orınlaydı. == Jáne de qarań == {{div col|colwidth=18em}} * [[Aleksandr texnikası]] * [[Ballistikalıq shınıǵıw]] * [[Aylanbalı kúsh shınıǵıwı]] * [[Kompleks shınıǵıw]] * [[KrossFit]] * [[Fitnes jolaǵı]] * [[Gimnastika]] * [[Qolda turıw]] * [[Kúsh penen shıǵıw]] * [[Parkur]] * [[Pilates]] * [[Pliometrika]] * [[Quwat shınıǵıwları]] * [[Turnikke tartılıw]] * [[Sport]] * [[Kóshe shınıǵıwları]] * [[Kúsh shınıǵıwları]] * [[Bir tárepleme shınıǵıw]] {{div col end}} == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] 4z37n9pt3oijxzupogs6i4ju7adbyal 0 49277 276831 276703 2026-10-29T21:53:25Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276831 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Burpee.gif|thumb|Berpi shınıǵıwın orınlaw]] '''Berpi''' — [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwlarında]] qollanılatuǵın pútkil dene ushın shınıǵıw. Ol qaytalawlar arasında qosımsha tik turıw qosılǵan «otırıp-iyteriliw» shınıǵıwı bolıp tabıladı. Hárekettiń ózi tiykarınan [[Anaerobikalıq shınıǵıw|anaerobikalıq shınıǵıw]], biraq uzaǵıraq waqıt dawamında izbe-iz orınlanǵanda aerobikalıq shınıǵıw retinde de qollanılıwı múmkin<ref>{{cite journal |last1=Podstawski |first1=R. |last2=Markowski |first2=P. |last3=Clark |first3=C. C. |display-authors=etal |title=International Standards for the 3-Minute Burpee Test: High-Intensity Motor Performance |date=2019 |journal=Journal of Human Kinetics |volume=69 |pages=137–147 |doi=10.2478/hukin-2019-0021 |pmid=31666896 |pmc=6815084}}</ref>. Shınıǵıwdıń atı berilgen fiziolog Royal Berpi súwretlegen tiykarǵı háreket tik turǵan poziciyadan tórt basqıshta orınlanadı hám «tórt esaplı berpi» dep ataladı<ref name="PopSci">{{cite magazine |last=Raymond |first=A. |title=Can we make our soldiers tough enough? |magazine=Popular Science |date=February 1944 |pages=57–60, 203}}</ref>: # Qolların jerge qoyıp, [[Otırıp-turıw|otırǵan]] poziciyaǵa ótiw. # Qolların tuwrı uslap, ayaqtı artqa ılaqtırıp, planka poziciyasına ótiw. # Ayaqların dárhal otırǵan poziciyaǵa qaytarıw. # Otırǵan poziciyadan tik turıw. Bir ózgertilgen túrinde ayaq artqa ılaqtırılmay, adımlap planka poziciyasına ótiledi. Tiykarǵı berpiniń kóplegen variantları bar, olar kóbinese [[Qolǵa tirelip kóteriliw|qolǵa tirelip kóteriliwdi]] hám sekiriwdi óz ishine aladı<ref>{{web deregi | familiya =Dluginski | at =Sheryl | sáne = 2013-jıl 4-yanvar | bet =The Real Story Behind the Exercise You Love to Hate: The Burpee | url =https://web.archive.org/web/20170818135031/https://www.dnainfo.com/new-york/20130104/new-york-city/real-story-behind-exercise-you-love-hate-burpee | baspaxana =DNAinfo | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr }}</ref>. == Kelip shıǵıwı == [[Fayl:CrossFit Burpee.gif|thumb|Qolǵa tirelip kóteriliw hám sekiriwdi óz ishine alǵan berpi variantı]] Shınıǵıwdı 1939-jılı amerikalı fiziolog Royal Haddlston Berpi oylap tapqan. Ol onı fizikalıq tayarlıqtı bahalaw ushın «berpi testinde» qollanǵan<ref name="MJ">{{web deregi | url =https://www.mensjournal.com/health-fitness/history-burpee-origin-name-royal-trainer-bodyweight/ | bet =The Badass History of the Burpee and the Legendary Man Who Created It | familiya =Rodio | at =Michael |work=Men's Journal | sáne = 2016-jıl 25-iyun | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr }}</ref>. Berpi 1940-jılı Kolumbiya universitetiniń Pedagogika kollejinde ámeliy fiziologiya boyınsha doktorlıq dárejesin alǵan hám bul shınıǵıwdı doktorlıq dissertaciyasınıń bir bólegi retinde tez hám ápiwayı fizikalıq tayarlıq testi retinde jaratqan<ref>{{cite book |last=Burpee |first=Royal Huddleston |title=Seven Quickly Administered Tests of Physical Capacity |date=1940 |publisher=Teachers College, Columbia University |series=Contributions to Education |volume=818}}</ref>. Bul test [[Epshillik|epshillik]] hám koordinaciyanı ólshew ushın qollanılıwı múmkin<ref>{{web deregi | url =https://web.archive.org/web/20110717135612/http://oxforddictionaries.com/definition/burpee | bet =Definition of burpee | baspaxana =Oxford University Press |work=Oxford Dictionaries Online | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr }}</ref>. Dáslepki berpi tórt túrli poziciyadan ótetuǵın «tórt esaplı berpi» bolǵan. Testte berpi tórt ret orınlanǵan, al júrektiń qandı aydaw nátiyjeliligin hám júrek urıwınıń qanshelli tez normal jaǵdayǵa qaytatuǵının anıqlaw ushın tórt berpiden aldın hám keyin bes ret júrek urıwı ólshengen<ref name="MJ" />. == Variantları == ; Qutıǵa sekiriw menen berpi : Sportshı joqarıǵa emes, qutınıń ústine sekiredi. ; Gantel menen berpi : Sportshı shınıǵıwdı eki gantel uslap orınlaydı. ; Segiz esaplı berpi yamasa qos berpi : Sportshı planka poziciyasına ótkennen keyin eki ret qolǵa tirelip kóteriledi<ref name="PopSci" />. ; Tosqınlıqtan sekiriw menen berpi : Sportshı berpiler arasında tosqınlıqtan sekirip ótedi. ; Dizege tirelip orınlanatuǵın berpi : Sportshı qolǵa tirelip kóteriliwden aldın dizelerin búgip, jerge tireydi. ; Uzınlıqqa sekiriw menen berpi : Sportshı joqarıǵa emes, aldıǵa sekiredi. ; Bir qolda berpi : Sportshı pútkil shınıǵıwdı, sonıń ishinde qolǵa tirelip kóteriliwdi de bir qol menen orınlaydı. ; Bir ayaqta berpi : Sportshı bir ayaqta turıp, beldi búgip, qolların iyinge tuwrı keletuǵınday jerge qoyadı, keyin tirek ayaǵı menen artqa sekirip planka poziciyasına ótedi, qaytadan aldıǵa sekirip, bir ayaqta joqarıǵa sekiredi. Sonnan keyin ekinshi ayaq penen qaytalanadı. == Dúnya rekordları == Kókirekti jerge tiygizip orınlanatuǵın berpi boyınsha Ginnesstiń dúnya júzilik rekordları: * Bir minutta — 38 ret (2023-jıl 29-aprel, Kvebek, [[Kanada]])<ref>{{web deregi | url =https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/501519-most-chest-to-ground-burpees-in-one-minute-male | bet =Most chest to ground burpees in one minute (male) | baspaxana =Guinness World Records | sáne = 2023-jıl 29-aprel | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr }}</ref>. * Bir saatta — 951 ret (2021-jıl 25-iyun, [[Singapur]])<ref>{{cite news |last1=Shan |first1=Lee Ying |last2=Campbell |first2=Joseph |date=2021-07-21 |title=Brazilian sets burpee Guinness Record in Singapore |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/brazilian-sets-burpee-guinness-record-singapore-2021-07-20/ |access-date=2026-10-28}}</ref>. * 12 saatta — 8523 ret (2024-jıl 11-may, Narbonna, [[Franciya]])<ref>{{web deregi | bet =8 523 burpees en 12 heures : Le record du monde établi à Narbonne par Joseph Salas a été validé par le Guinness World Record | url =https://www.lindependant.fr/2024/11/03/le-record-du-monde-etabli-a-narbonne-par-joseph-salas-a-ete-valide-par-le-guinness-world-record-12300924.php |work=L'Indépendant | sáne = 2024-jıl 3-noyabr | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] exi3oqy662mxkbiucar366p7qbeba6i 0 49278 276830 276704 2026-10-29T21:53:15Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276830 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Holmens Kanal Cyclists (15325678721).jpg|thumb|[[Kopengagen|Kopengagende]] jumısqa velosiped penen baratuǵın adamlar]] '''Belsendi ómir súriw''' — háreketti kúndelikli turmıstıń tábiyiy bólegi retinde qabıl etetuǵın hám oǵan baha beretuǵın turmıs. Bul densawlıqtı bekkemlewge baǵdarlanǵan filosofiya hám usıl<ref name="Berkovitz">{{cite journal |last=Berkovitz |first=K. L. |year=2000 |title=A critical analysis of Canada's Active Living: Science or policies |journal=Critical Public Health |volume=10 |issue=1 |pages=19–39}}</ref>. Belsendi ómir súriw tek shólkemlestirilgen [[Shınıǵıw|shınıǵıwlarǵa]] ǵana emes, al adamnıń pútkil ómiri dawamında turaqlı túrde háreket etiwine múmkinshilik beretuǵın qolaylı sociallıq hám fizikalıq ortalıqtı jaratıwǵa itibar beredi. Shınıǵıw belsendi ómir súriwdiń bir bólegi bolsa da, bul túsinik keńirek háreketlerdi óz ishine aladı: densawlıqqa paydalı háreket júriw, velosiped aydaw, úy jumısları, kásiplik jumıs, demalıs hám belsendi [[Transport|transport]] sıyaqlı kúndelikli islerde de júz beriwi múmkin. Belsendi ómir súriwdi xoshametleytuǵın orınlardı qurıw ushın qala qurılısın joybarlawshılar, arxitektorlar, transport injenerleri, jámiyetlik densawlıq qánigeleri hám basqa da qánigeler birlesip isleydi. Mısalı, balalardıń mektepke hám mektepten qáwipsiz piyada barıwı ushın piyadalar jolları, ótkeller hám piyadalar svetoforları qurıladı<ref>{{web deregi | bet =Safe Routes | url =http://www.saferoutesinfo.org/ | baspaxana =National Center for Safe Routes to School | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr }}</ref>. Úyge yamasa jumıs ornına jaqın jaylasqan demalıs orınları (parkler, fitnes orayları hám t.b.), piyadalar jolları hám velosiped jolları da belsendi turmısqa járdem beredi. == Tariyxı == Belsendi ómir súriw túsinigi 1980-jıllardıń aqırı hám 1990-jıllardıń basında [[Kanada|Kanadada]] payda bolǵan. Bul densawlıqtı bekkemlewde tek shólkemlestirilgen shınıǵıwlar menen fizikalıq tayarlıqqa itibar beriwden háreketti kúndelikli turmısqa qosıwǵa qaray ótiwdiń bir bólegi bolǵan. Bul filosofiyaǵa 1986-jılı qabıl etilgen densawlıqtı bekkemlew boyınsha [[Ottava]] xartiyasınıń principleri — qolaylı ortalıq, jámiyettiń qatnasıwı hám túrli tarawlardıń birge islesiwi úlken tásir etken<ref>{{web deregi | bet =The 1st International Conference on Health Promotion, Ottawa, 1986 | url =https://www.who.int/teams/health-promotion/enhanced-wellbeing/first-global-conference | baspaxana =World Health Organization | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr }}</ref>. Belsendi ómir súriw júriw, velosiped aydaw, demalıs, jumıs, úy jumısları hám oyın sıyaqlı kúndelikli háreketlerdi xoshametlegen hám qatnasıwǵa kesent beretuǵın ortalıq hám sociallıq tosqınlıqlardı azaytıwǵa umtılǵan. Kanadalı izertlewshi Berkovitzdiń 2000-jılǵı izertlewi bul túsinik keń qollap-quwatlanǵanı menen, onıń hámme tárepinen qabıl etilgen jalǵız anıqlaması joq ekenin kórsetken. Izertlewshi bul túsiniktiń keńligi onıń eń úlken kúshli tárepi de, tiykarǵı qıyınshılıǵı da ekenin juwmaqlaǵan, sebebi hár túrli túsindiriwler onı ámeliyatqa engiziwdi hám bahalawdı qıyınlastırǵan<ref name="Berkovitz" />. 1990-jıllardıń aqırı hám 2000-jıllarda izertlewler kóbirek ólshewge bolatuǵın fizikalıq belsendilik túsinigine itibar bere basladı. «Belsendi ómir súriw» termini ilimiy ádebiyatta azıraq qollanılsa da, onıń tiykarǵı principleri — densawlıqqa ekologiyalıq qatnas, qolaylı ortalıq, belsendi transport hám qala qurılısı — izertlewlerge hám ámeliyatqa tásir etiwin dawam etti. == Paydası == Fizikalıq belsendiliktiń hám belsendi ómir súriwdiń densawlıqqa kóplegen paydası bar. Belsendi ómir súriw sozılmalı keselliklerdiń qáwpin azaytıwǵa, ulıwma densawlıqtı hám kewil-xoshtı jaqsılawǵa, [[Stress|stressti]] azaytıwǵa, densawlıqqa baylanıslı medicinalıq qárejetlerdi kemeytiwge, salamat dene salmaǵın saqlawǵa, teńsalmaqlılıq penen deneniń durıs tik turıwına hám súyekler menen bulshıq etlerdiń bekkem bolıwına járdem beredi<ref>{{web deregi | bet =The Benefits of Physical Activity | sáne = 2004-jıl 23-iyul | url =http://www.phac-aspc.gc.ca/alw-vat/intro/key-cle-eng.php | baspaxana =Public Health Agency of Canada | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr }}</ref>. Belsendi ómir súriw [[Uyqı|uyqını]] jaqsılawı hám qandaǵı xolesterin dárejesi, diabet hám gipertoniya sıyaqlı júrek keselliklerine alıp keletuǵın qáwip faktorlarınıń aldın alıwǵa járdem beriwi múmkin<ref>{{web deregi | bet =Active Living Benefits | url =https://web.archive.org/web/20120320014025/http://www.asrpwf.ca/recreation-active-living/active-living.aspx | baspaxana =Alberta Sport, Recreation, Parks and Wildlife Foundation | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr }}</ref>. == Usınıslar == Kanada fizikalıq tayarlıq fiziologiyası jámiyetiniń usınıslarına qaraǵanda, 5–11 jastaǵı balalar hám 12–17 jastaǵı jasóspirimler kúnine keminde 60 minut orta yamasa joqarı intensivlikte fizikalıq belsendilik penen shuǵıllanıwı kerek. 18–64 jastaǵı úlkenler hám 65 jastan asqan adamlar ushın usınıs — háptesine keminde 2,5 saat orta yamasa joqarı intensivliktegi fizikalıq belsendilik<ref>{{web deregi | bet =Canadian Physical Activity Guidelines | url =http://www.csep.ca/CMFiles/Guidelines/CSEP-InfoSheetsComplete-ENG.pdf | baspaxana =The Canadian Society for Exercise Physiology | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr }}</ref>. Dúnya júzilik densawlıqtı saqlaw shólkemi «hár qanday fizikalıq belsendilik esapqa alınadı» dep kórsetedi. Bunıń ishine sport hám shınıǵıwlar menen birge jumıs, jol júriw hám úy jumısları waqtındaǵı háreketler de kiredi<ref>{{web deregi | bet =WHO guidelines on physical activity and sedentary behaviour: at a glance | url =https://www.who.int/europe/publications/i/item/9789240014886 | baspaxana =World Health Organization | sáne = 2021-jıl 4-may | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr }}</ref>. == Jáne de qarań == {{div col|colwidth=18em}} * [[Belsendi háreketsheńlik]] * [[Avtomobilge ǵárezlilik]] * [[Avtomobilge baǵdarlanǵan qala]] * [[Bazalıq zat almasıw dárejesi]] * [[Velosipedshilerge qolaylı ortalıq]] * [[Velosiped penen háreketleniw]] * [[Avtomobildiń jámiyetke tásiri]] * [[Adam kúshi menen háreketlenetuǵın transport]] * [[Semizlik hám júriw]] * [[Piyadalar awılı]] * [[Háreketsiz kúndelikli turmıs]] * [[Fizikalıq tayarlıqqa sociallıq tásirler]] * [[Qala ómiriniń qızǵınlıǵı]] {{div col end}} == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] gqti22vtk8obj3loj4p8o45kkvl7u5c 0 49279 276829 276705 2026-10-29T21:53:05Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276829 wikitext text/x-wiki '''Jasqa baylanıslı háreket sheklewi''' — adamnıń ózi xabarlaǵan, deneniń zaqımlanıwı, háreketsheńliktiń sheklengenligi, epshilliktiń yamasa [[Shıdamlılıq shınıǵıwları|shıdamlılıqtıń]] tómenlewi sebepli júre almawı<ref name="Ward">{{cite journal |last=Ward |first=Rachel E. |display-authors=etal |title=Sensory and Motor Peripheral Nerve Function and Incident Mobility Disability |journal=Journal of the American Geriatrics Society |volume=62 |issue=12 |year=2014 |pages=2273–2279}}</ref>. Ol kóbinese ayaqlarınıń kúshi tómenlegen jası úlken adamlarda ushırasadı<ref name="Guralnik">{{cite journal |last=Guralnik |first=Jack M. |display-authors=etal |title=Lower extremity function and subsequent disability: consistency across studies, predictive models, and value of gait speed alone compared with the Short Physical Performance Battery |journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences |volume=55 |issue=4 |year=2000 |pages=M221–M231}}</ref>. == Tariyxı == Boljawlarǵa qaraǵanda, 2030-jılǵa shekem AQSHta jası úlken adamlardıń sanı artadı, bul óz gezeginde jámiyette háreketi sheklengen adamlardıń sanınıń kóbeyiwine alıp keledi<ref>{{cite book |editor-last=Feasley |editor-first=Jill C. |title=Health Outcomes for Older People: Questions for the Coming Decade |publisher=National Academies Press |year=1996}}</ref>. Sonlıqtan júre almaw sebepli payda bolatuǵın sheklewdi erte basqıshta anıqlaw áhmiyetli, bul aqır-aqıbetinde densawlıqtı saqlaw qárejetlerin kemeytedi. Qartayıw fizikalıq kúshtiń, ásirese ayaqlardıń kúshiniń tómenlewine alıp keledi, bul óz gezeginde háreketsheńliktiń azayıwına sebep boladı<ref name="Guralnik" />. Háreket sheklewi hayallarda kóbirek ushırasadı<ref>{{cite journal |last=Zunzunegui |first=M. V. |display-authors=etal |title=The mobility gap between older men and women: the embodiment of gender |journal=Archives of Gerontology and Geriatrics |volume=61 |issue=2 |year=2015 |pages=140–148}}</ref>. Háreket sheklewin erte anıqlaw shıpakerler menen nawqaslarǵa keleshekte payda bolıwı múmkin sheklewdiń aldın alıw ilajların erte belgilewge járdem beredi. Háreket sheklewi tek jası úlken hám emlewxanada jatqan adamlarda ǵana emes, al jas hám emlewxanada jatpaǵan adamlarda da ushırasadı<ref>{{cite journal |last=Iezzoni |first=Lisa I. |display-authors=etal |title=Mobility Difficulties Are Not Only a Problem of Old Age |journal=Journal of General Internal Medicine |volume=16 |issue=4 |year=2001 |pages=235–243}}</ref>. Háreket sheklewiniń artıwı adamnıń ózine-ózi xızmet etiw qábiletin joǵaltıwına<ref>{{cite journal |last1=Fried |first1=Linda P. |last2=Guralnik |first2=Jack M. |title=Disability in older adults: evidence regarding significance, etiology, and risk |journal=Journal of the American Geriatrics Society |volume=45 |issue=1 |year=1997 |pages=92–100}}</ref> hám keleshekte sozılmalı keselliklerdiń payda bolıw qáwpiniń artıwına alıp keledi<ref>{{cite journal |last=Reuben |first=David B. |display-authors=etal |title=Value of functional status as a predictor of mortality: results of a prospective study |journal=The American Journal of Medicine |volume=93 |issue=6 |year=1992 |pages=663–669}}</ref>. == Anıqlaması == Háreketsheńlik — adamnıń orın almastırıp háreket etiw qábileti. Háreket sheklewi adamda júriw, ornınan turıw yamasa teńsalmaqlılıqtı saqlaw sıyaqlı háreketlerde qıyınshılıqlar bolǵanda júz beredi<ref>{{web deregi | bet =Caregiver Guide: Mobility Problems | url =https://www.healthinaging.org/tools-and-tips/caregiver-guide-mobility-problems |website=HealthInAging.org | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr }}</ref>. Elektr arbası, mayıplar arbası, baldaqlar yamasa júriwge járdemshi qural sıyaqlı háreketke járdem beretuǵın qurallar adamnıń jámiyette erkin júriwine járdem beredi<ref>{{web deregi | bet =Mobility Aids | url =https://medlineplus.gov/mobilityaids.html |website=MedlinePlus | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr }}</ref>. Háreket sheklewin orınlanǵan háreketke qarap anıqlaw ushın «orınlawǵa tiykarlanǵan háreket sheklewi» degen termin de qollanıladı<ref>{{cite journal |last=Goldman |first=Noreen |display-authors=etal |title=Performance-Based Measures of Physical Function as Mortality Predictors: Incremental Value beyond Self-Reports |journal=Demographic Research |volume=30 |issue=7 |year=2014 |pages=227–252}}</ref>. Bul — júriw tezligin sekundına 0,4 metrden arttıra almaw. Sekundına 0,4 metrden tez júre almaytuǵın adam awır dárejede háreketi sheklengen dep esaplanadı hám jámiyette júriw ushın járdemshi quraldı talap etedi<ref>{{cite journal |last=Rantanen |first=Taina |display-authors=etal |title=Coimpairments: strength and balance as predictors of severe walking disability |journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences |volume=54 |issue=4 |year=1999 |pages=M172–M176}}</ref>. == Qáwip faktorları == Háreket sheklewine baylanıslı bir qatar faktorlar bar, biraq Amerika júrek associaciyasınıń maǵlıwmatına qaraǵanda, [[Insult|insult]] háreket sheklewiniń tiykarǵı sebebi bolıp tabıladı: ol insulttan keyin aman qalǵan 65 jastan asqan adamlardıń yarımınan kóbiniń háreketsheńligin tómenletedi<ref>{{cite journal |last=Mozaffarian |first=Dariush |display-authors=etal |title=Executive summary: Heart Disease and Stroke Statistics—2016 update: A report from the American Heart Association |journal=Circulation |volume=133 |issue=4 |year=2016 |pages=447}}</ref>. == Ólshew usılları == Háreket sheklewin anıqlaw ushın bir neshe ólshew shkalası islep shıǵılǵan. Olar eki toparǵa bólinedi: adamnıń ózi xabarlaytuǵın usıllar hám orınlawǵa tiykarlanǵan usıllar. Háreket sheklewin anıqlaw ushın kóbinese ózi xabarlaytuǵın usıllar qollanıladı, biraq sońǵı waqıtları islep shıǵılǵan orınlawǵa tiykarlanǵan usıllar jası úlken adamlarda keleshektegi háreket sheklewin boljawda nátiyjeli ekeni dálillengen<ref>{{cite journal |last=Gill |first=Thomas M. |display-authors=etal |title=The dynamic nature of mobility disability in older persons |journal=Journal of the American Geriatrics Society |volume=54 |issue=2 |year=2006 |pages=248–254}}</ref>. === Ózi xabarlaytuǵın usıllar === Kóplegen sapalıq izertlewlerde jası úlken adamlarda háreketsheńliktiń tómenlewin anıqlaw yamasa keleshektegi háreket sheklewin boljaw ushın sorawnamalar hám anketalar qollanıladı<ref>{{cite journal |last=Pruitt |first=Leslie A. |display-authors=etal |title=Use of Accelerometry to Measure Physical Activity in Older Adults at Risk for Mobility Disability |journal=Journal of Aging and Physical Activity |volume=16 |issue=4 |year=2008 |pages=416–434}}</ref>. Olardıń artıqmashlıǵı — maǵlıwmat jıynawdıń ańsatlıǵı hám kóp sanlı adamlarda qollanıwǵa bolatuǵınlıǵı. Adamlardıń óz jaǵdayın hár túrli qabıl etiwi, sozılmalı keselliklerdiń túri hám yad penen pikirlewdegi jasqa baylanıslı ózgerisler nátiyjelerge tásir etiwi múmkin bolsa da, bul usıllar keń qollanıladı<ref>{{cite journal |last=Baranowski |first=Tom |title=Validity and reliability of self-report measures of physical activity: an information-processing perspective |journal=Research Quarterly for Exercise and Sport |volume=59 |issue=4 |year=1988 |pages=314–327}}</ref>. Kóp qollanılatuǵın shkalalarǵa Insulttıń tásiri shkalası, Rosov-Breslau shkalası, Bartel indeksi hám Tinettidiń qulawdan qorqıw shkalası kiredi. === Orınlawǵa tiykarlanǵan usıllar === Jasqa baylanıslı tirek-qozǵalıs apparatınıń awırıwı yamasa sozılmalı keselliklerdiń kóbeyiwi sebepli payda bolǵan háreket sheklewin orınlawǵa tiykarlanǵan usıllar menen anıqlaw ańsatıraq. Kóp qollanılatuǵın usıllarǵa 400 metrlik júriw testi, 5 minutlıq júriw testi, júriw tezligi hám qısqa fizikalıq orınlaw testleri kompleksi kiredi. Olardıń ishinde 400 metrlik júriw testi menen qısqa fizikalıq orınlaw testleri kompleksi jası úlken adamlarda háreket sheklewin boljawdıń kúshli kórsetkishleri ekeni dálillengen, al bul eki test arasında orta hám joqarı dárejedegi baylanıs bar<ref>{{cite journal |last=Vasunilashorn |first=Sarinnapha |display-authors=etal |title=Use of the Short Physical Performance Battery Score to Predict Loss of Ability to Walk 400 Meters: Analysis From the InCHIANTI Study |journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences |volume=64A |issue=2 |year=2009 |pages=223–229}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha ádebiyat == * {{cite journal |last1=Price |first1=Linda G. |last2=Hewett |first2=John E. |last3=Kay |first3=Donald R. |last4=Minor |first4=Marian A. |title=Five-minute walking test of aerobic fitness for people with arthritis |journal=Arthritis Care & Research |date=March 1988 |volume=1 |issue=1 |pages=33–37 |doi=10.1002/art.1790010108}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] 44gcx2dpv9fwvyub59vcc40xlsfwl6a 0 49281 276828 276706 2026-10-29T21:52:55Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276828 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Matten13.jpg|thumb|Balalardıń teńsalmaqlılıǵı menen epshilligin rawajlandırıwǵa arnalǵan úskene]] '''Epshillik''' — adamnıń dene poziciyasın tez ózgertiw qábileti. Ol teńsalmaqlılıq, koordinaciya, [[Tezlik|tezlik]], refleksler, kúsh hám [[Shıdamlılıq shınıǵıwları|shıdamlılıq]] sıyaqlı ayırım háreket kónlikpelerin birlestiriwdi talap etedi. Anıǵıraq aytqanda, epshillik mına altı qábiletke baylanıslı: * '''Teńsalmaqlılıq''' — sezim organlarınıń (kóz, qulaq hám buwınlardaǵı dene poziciyasın seziwshi organlar) úylesken háreketi arqalı turǵanda yamasa háreket etkende teńsalmaqlılıqtı saqlaw (yaǵnıy qulamaw) qábileti; * '''Statikalıq teńsalmaqlılıq''' — qozǵalmay turǵan poziciyada deneniń awırlıq orayın tirek maydanınıń ústinde uslap turıw qábileti; * '''Dinamikalıq teńsalmaqlılıq''' — dene háreket etkende teńsalmaqlılıqtı saqlaw, salmaqtı teń bólistiriw qábileti; * '''Tezlik''' — pútkil deneni yamasa onıń bir bólegin tez qozǵaltıw qábileti; * '''Kúsh''' — bulshıq ettiń yamasa bulshıq et toparınıń qarsılıqtı jeńiw qábileti; * '''Koordinaciya''' — deneniń háreketin sezim organları menen birgelikte basqarıw qábileti (mısalı, toptı uslaǵanda top, qol hám kóz koordinaciyası). Sportta epshillik kóbinese belgili bir sport túrine baylanıslı anıqlanadı, sebebi ol hár túrli sport túrlerinde hár túrli qollanılatuǵın kóplegen komponentlerdi birlestiredi. Sheppard hám Yang (2006) epshillikti «stimulǵa juwap retinde baǵdardı yamasa tezlikti ózgertiw menen pútkil deneniń tez háreketi» dep anıqlaǵan<ref>{{cite journal |last1=Sheppard |first1=J. M. |last2=Young |first2=W. B. |title=Agility literature review: classifications, training and testing |journal=Journal of Sports Sciences |date=September 2006 |volume=24 |issue=9 |pages=919–932 |doi=10.1080/02640410500457109 |pmid=16882626}}</ref>. Joqarı intensivlikli reaktiv epshillik shınıǵıwları [[Badminton|badminton]] sıyaqlı raketka menen oynalatuǵın sport túrlerinde maydanshadaǵı háreket nátiyjeliligin hám oyın nátiyjelerin ádewir jaqsılaytuǵını dálillengen<ref>{{cite journal |last1=Komari |first1=A. |last2=Ihsan |first2=F. |last3=Rezha |first3=A. H. |last4=Sobko |first4=I. |title=Effects of high-intensity reactive agility training on on-court movement efficiency and match performance in competitive badminton players |journal=Health, Sport, Rehabilitation |year=2026 |volume=12 |issue=3 |pages=36–51 |doi=10.58962/HSR.1336}}</ref>. == Basqa tarawlarda == Epshillik kóplegen rol oyınlarında, mısalı, «Pokémon» video oyınlarında hám «Dungeons & Dragons» stol oyınında áhmiyetli qásiyet bolıp tabıladı. Ol qaharmannıń qarsılasınıń hújiminen qashıp qutılıw yamasa óziniń hújimin tabıslı ámelge asırıw qábiletine tásir etiwi múmkin. Házirgi [[Psixologiya|psixologiyada]] «emocionallıq epshillik» túsinigi de bar. Ol kúndelikli jaǵdaylarǵa eń jaqsı juwap beriw ushın óz pikirleri menen sezimlerine iykemli qatnasta bolıw dep anıqlanadı<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2016/10/04/well/family/teaching-your-child-emotional-agility.html |title=Teaching Your Child Emotional Agility |last=Dell'Antonia |first=K. J. |date=2016-10-04 |work=The New York Times |access-date=2026-10-28}}</ref>. Bul túsinik házirgi [[Film|kino]] óndirisinde de qollanıladı: kinorejissyorlar sapalı filmlerdi keshiktirmey jaratıw ushın ortalıqtaǵı, jaǵdaylardaǵı, syujettegi ózgerislerge hám sheklengen byudjetke tez beyimlesedi<ref>{{web deregi | url =https://rejuvenate.digital/news/power-small-film-crews-maximising-creativity-and-efficiency-digital-filmmaking | bet =The Power of Small Film Crews – Maximising Creativity and Efficiency in Digital Filmmaking | sáne = 2023-jıl 6-sentyabr | baspaxana =Rejuvenate Digital | qaralǵan sáne = 2026-jıl 28-oktyabr }}</ref>. == Jáne de qarań == * [[Illinoys epshillik testi]] * [[Epshillik shınıǵıwları]] * [[Fitnes jolaǵı]] * [[Friran]] * [[Parkur]] == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] goqfxz18vj29oek5sjuz0ki7kkbznlm 0 49284 276847 276678 2026-10-29T21:56:05Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276847 wikitext text/x-wiki '''Programmalıq támiynattıń isenimliligin testlew''' — programmalıq támiynattıń berilgen ortalıq sharayatlarında belgili bir waqıt dawamında islew qábiletin testlewge baylanıslı programmalıq támiynattı testlew tarawı. Programmalıq támiynattıń isenimliligin testlew programmalıq támiynattıń dizaynındaǵı hám funkcionallıǵındaǵı kóplegen máselelerdi anıqlawǵa járdem beredi. ==Sholıw== Programmalıq támiynattıń isenimliligi — programmalıq támiynattıń belgilengen ortalıqta hám berilgen waqıt dawamında durıs islew itimallıǵı. Tómendegi formulanı qollanıp, buzılıw itimallıǵı barlıq qoljetimli kiris jaǵdaylarınan alınǵan tańlamanı testlew arqalı esaplanadı. Buzılıwlar arasındaǵı ortasha waqıt (MTBF) = Buzılıwǵa shekemgi ortasha waqıt (MTTF) + Dúzetiwdiń ortasha waqtı (MTTR) :Itimallıq = Buzılǵan jaǵdaylar sanı / Qarastırılıp atırǵan jaǵdaylardıń ulıwma sanı Barlıq múmkin bolǵan kiris jaǵdaylarınıń jıynaǵı kiris keńisligi dep ataladı. Programmalıq támiynattıń isenimliligin anıqlaw ushın berilgen kiris keńisliginen hám programmalıq támiynattan shıǵıs keńisligin tabıwımız kerek<ref>{{cite book|title=Software Reliability|publisher=Hoang Pham}}</ref>. Isenimlilikti testlew ushın maǵlıwmatlar islep shıǵıwdıń hár túrli basqıshlarınan, mısalı, joybarlaw hám paydalanıw basqıshlarınan jıynaladı. Testler qun hám waqıt sheklewleri sıyaqlı sheklewler sebepli sheklengen. Programmalıq támiynattıń isenimliligin testlew ushın programmalıq ónimlerden statistikalıq tańlamalar alınadı. Jetkilikli maǵlıwmatlar yamasa informaciya jıynalǵannan keyin statistikalıq izertlewler ótkeriledi. Waqıt sheklewleri testlerdi ótkeriw ushın belgilengen sánelerdi yamasa múddetlerdi qollanıw arqalı sheshiledi. Bul basqıshtan keyin programmalıq támiynattı joybarlaw toqtatıladı hám haqıyqıy ámelge asırıw basqıshı baslanadı. Qárejetler hám waqıt boyınsha sheklewler bolǵanlıqtan, maǵlıwmatlar hárbir maǵlıwmattıń qanday da bir maqseti bolatuǵınday hám ol kútilgen dállikke iye bolatuǵınday etip muqıyat jıynaladı<ref name="Lewis">{{cite journal|last=E.E.Lewis|title=Introduction to Reliability Engineering|journal=Nuclear Technology |date=1988 |volume=82 |issue=2 |page=235 |doi=10.13182/NT88-A34110 |bibcode=1988NucTe..82..235K }}</ref>. Isenimlilikti testlewden qanaatlanarlıq nátiyjelerge erisiw ushın geypara isenimlilik qásiyetlerine itibar beriw kerek. Mısalı, buzılıwǵa shekemgi ortasha waqıt (MTTF)<ref>{{web deregi | bet =MTTF| url =http://www.weibull.com/hotwire/issue94/relbasics94.htm}}</ref> úsh faktor boyınsha ólshenedi: # islew waqtı, # qosıw-óshiriw cikllerinıń sanı, # hám kalendar waqtı. Eger sheklewler islew waqtına baylanıslı bolsa yamasa jaqsılaw ushın birinshi punktke itibar qaratılǵan bolsa, onda testlew waqtın qısqartıw ushın waqıttı qısıw arqalı tezletiwdi qollanıwǵa boladı. Eger itibar kalendar waqtına qaratılǵan bolsa (yaǵnıy, aldın ala belgilengen múddetler bar bolsa), onda kúsheytilgen stress-testlew qollanıladı<ref name="Lewis" /><ref>{{Citation|title=IEEE Recommended Practice on Software Reliability|publisher=IEEE|doi=10.1109/ieeestd.2017.7827907|isbn=978-1-5044-3648-9}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq támiynattı testlew}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] 0ygbfmrnqf3poiheot63g8vlv93qpwt 0 49287 276846 276681 2026-10-29T21:55:55Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276846 wikitext text/x-wiki '''Mısallar arqalı specifikaciyalaw''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''specification by example'', '''SBE''') — abstrakt bayanlawlardıń ornına reallıqqa jaqın mısallardı qollanıp, talaplardı belgilew hám kórsetiwge tiykarlanǵan, programmalıq ónimler ushın [[Programmalıq támiynat talapları|talaplardı]] hám biznesge baǵdarlanǵan [[Funkcional testlew|funkcional testlerdi]] anıqlawdıń birgeliktegi tásili. Ol [[Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw|Agile programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] usılları, ásirese minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıw kontekstinde qollanıladı. Bul tásil ásirese domenlik hám shólkemlik jaqtan aytarlıqtay quramalı bolǵan iri kólemli proektlerde talaplardı hám funkcional testlerdi basqarıw ushın tabıslı<ref name="Adzic11">{{cite book|last=Adzic|first=Gojko|title=Specification by example: How successful teams deliver the right software|publisher=Manning|year=2011|isbn=9781617290084}}</ref>. Mısallar arqalı specifikaciyalaw sonday-aq mısallarǵa tiykarlanǵan islep shıǵıw, orınlanatuǵın talaplar, [[Qabıllaw testlerine tiykarlanǵan islep shıǵıw|qabıllaw testlerine tiykarlanǵan islep shıǵıw]] (ATDD<ref name="Pugh11">{{cite book|last=Pugh|first=Ken|title=Lean-Agile Acceptance Test Driven Development: Better Software Through Collaboration: A Tale of Lean-Agile Acceptance Test Driven Development|publisher=Addison Wesley|year=2011|isbn=978-0-321-71408-4}}</ref> yamasa A-TDD<ref name="Larman10">{{cite book|last1=Larman|first1=Craig|last2=Vodde|first2=Bas|title=Practices for Scaling Lean and Agile Development: Large, Multisite, and Offshore Product Development with Large-Scale Scrum|publisher=Pearson|year=2010|isbn=978-0-321-63640-9|url=https://archive.org/details/practicesforscal00larm_0}}</ref>), Agile qabıllaw testlewi<ref name="Adzic09">{{cite book|last=Adzic|first=Gojko|title=Bridging the Communication Gap: Specification by Example and Agile Acceptance Testing|publisher=Neuri|year=2009|isbn= 978-0-9556836-1-9}}</ref>, testlerge tiykarlanǵan talaplar (TDR) dep te ataladı. ==Artıqmashılıqları== Júdá abstrakt yamasa jańa túsiniklerdi anıq mısallarsız túsiniw qıyın bolıwı múmkin. Mısallar arqalı specifikaciyalaw anıq túsinik qáliplestiriwge arnalǵan hám programmalıq támiynattı islep shıǵıwdaǵı keri baylanıs ciklleri aytarlıqtay qısqartadı. Bul qayta islewdiń azayıwına, ónim sapasınıń joqarılawına, programmalıq támiynattaǵı ózgerislerdiń tezirek orınlanıwına hám testlewshiler, analitikler hám islep shıǵıwshılar sıyaqlı programmalıq támiynattı islep shıǵıwǵa qatnasatuǵın hár túrli rollerdiń iskerligin jaqsıraq muwapıqlastırıwǵa alıp keledi<ref name="Adzic11"/>. ==Mısallar jalǵız haqıyqat deregi retinde== Mısallar arqalı specifikaciyalawdıń tiykarǵı aspekti — barlıq kózqaraslardan kerekli ózgerisler haqqında birgelki haqıyqat deregin jaratıw. Biznes analitikleri óz hújjetleri ústinde islegende, programmalıq támiynattı islep shıǵıwshılar óz hújjetlerin júrgizgende, al testlewshiler funkcional testlerdiń bólek jıynaǵın júrgizgende, haqıyqattıń usı hár túrli versiyaların úziliksiz muwapıqlastırıw hám sinxronlaw zárúrligi sebepli programmalıq támiynattı jetkerip beriwdiń nátiyjeliligi aytarlıqtay tómenleydi. Qısqa iteraciyalıq cikllerde bunday muwapıqlastırıw kóbinese háptesine yamasa eki háptede bir ret talap etiledi. Mısallar arqalı specifikaciyalawda hár túrli roller hámmeniń túsinigin qamtıytuǵın jalǵız haqıyqat deregin jaratıwǵa qatnasadı. Mısallar anıqlıq hám dállik beriw ushın qollanıladı, sonda birdey maǵlıwmattı specifikaciya retinde de, biznesge baǵdarlanǵan funkcional test retinde de qollanıwǵa boladı. Islep shıǵıw yamasa jetkerip beriw waqtında anıqlanǵan hár qanday qosımsha maǵlıwmat, mısalı, funkcional boslıqlardıń anıqlanıwı, jetispeytuǵın yamasa tolıq emes talaplar yamasa qosımsha testler, usı jalǵız haqıyqat deregine qosıladı. Funkcionallıq haqqında tek bir haqıyqat deregi bolǵanlıqtan, jetkerip beriw cikliniń ishinde bilimlerdi muwapıqlastırıwdıń, awdarıwdıń hám túsindiriwdiń keregi bolmaydı. Kerekli ózgerislerge qollanılǵanda, anıqlastırılǵan mısallar jıynaǵı is júzinde specifikaciya hám programmalıq támiynat funkcionallıǵın biznesge baǵdarlanǵan [[Qabıllaw testlewi|qabıllaw testi]] bolıp tabıladı. Ózgeris ámelge asırılǵannan keyin, mısallar menen specifikaciya bar funkcionallıqtı túsindiretuǵın hújjetke aylanadı. Bunday hújjetlerdi validaciyalaw avtomatlastırılǵanlıqtan, olar jiyi validaciyalanǵanda, bunday hújjetler tiykarındaǵı programmalıq támiynattıń biznes funkcionallıǵı haqqında isenimli maǵlıwmat deregi bolıp tabıladı. Bunday hújjetlerdi tez eskiretuǵın ádettegi basılǵan hújjetlerden<ref name="Adzic09" /> ajıratıw ushın mısallar menen specifikaciyalardıń tolıq jıynaǵı Tiri hújjetler (Living Documentation) dep ataladı<ref name="Adzic11" />. ==Tiykarǵı ámeliyatlar== Mısallar arqalı specifikaciyalawdı tabıslı qollanatuǵın toparlar ádette tómendegi process úlgilerin qollanadı<ref name="Adzic11" />: *Maqsetlerden kólemdi anıqlaw *Birgelikte specifikaciyalaw — pútkil topar qatnasatuǵın specifikaciya seminarları, kishirek jıynalıslar yamasa telekonferenciya arqalı kózden ótkeriwler arqalı *Talaplardı mısallar járdeminde kórsetiw *Specifikaciyalardı anıqlastırıw *Mısallarǵa tiykarlanǵan testlerdi avtomatlastırıw *Testler járdeminde tiykarındaǵı programmalıq támiynattı jiyi validaciyalaw *Keleshektegi islep shıǵıwdı qollap-quwatlaw ushın mısallar menen specifikaciyalardan hújjetlestiriw sistemasın rawajlandırıw Scrum freymvorkı sheńberinde mısallar arqalı specifikaciyalawdı qollanatuǵın programmalıq támiynat toparları ádette óz waqtınıń 5%–10%-in ónim bekloggin anıqlastırıwǵa, sonıń ishinde birgelikte specifikaciyalawǵa, talaplardı mısallar járdeminde kórsetiwge hám mısallardı anıqlastırıwǵa jumsaydı<ref name="Larman10"/>. === Mısallardı kartalaw === Mısallardı kartalaw (Example Mapping) — áńgimeni baǵdarlay alatuǵın hám qabıllaw kriteriyaların qısqa waqıtta anıqlawǵa múmkinshilik beretuǵın ápiwayı usıl. Bul process tariyxlardı mısallar arqalı specifikaciyalaw túrinde hújjetlestirilgen Qaǵıydalarǵa hám Mısallarǵa bóledi hám ol BDD tarawında keń qollanılatuǵın usıl bolıp tabıladı<ref name="ccblog-wynne">{{web deregi | bet =Introducing Example Mapping | familiya =Wynne | at =Matt |work=Cucumber Blog | sáne = 2015-jıl 8-dekabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 10-may | url = https://cucumber.io/blog/bdd/example-mapping-introduction/ }}</ref>. ==Qollanılıwı== Mısallar arqalı specifikaciyalaw biznes domeni kózqarasınan talaplardı túsiniwde yamasa jetkeriwde máselelerdi tuwdıratuǵın jetkilikli shólkemlik hám domenlik quramalılıǵı bar proektlerge qollanıladı. Ol taza texnikalıq máselelerge yamasa tiykarǵı quramalılıq bilimdi túsiniwde yamasa jetkeriwde bolmaǵan jaǵdaylarǵa qollanılmaydı. Bul tásildiń investiciyalıq bank isi, finanslıq sawda, qamsızlandırıw, aviabiletlerdi bronlaw, onlayn oyınlar hám bahalardı salıstırıw sıyaqlı tarawlarda qollanılǵanı hújjetlestirilgen<ref name="Adzic11" />. Uqsas tásil atom elektr stanciyasın simulyaciyalaw proektinde de hújjetlestirilgen<ref name="Larman10" />. Ulıwma mısallarǵa tiykarlanǵan testler biznes kózqarasınan programmalıq támiynattı jetkerip beriwde toparǵa járdem beriwge arnalǵan testler kategoriyasına eń jaqsı sáykes keledi (Agile testlew kvadrantların<ref>{{cite book|last1=Crispin|first1=Lisa|last2=Gregory|first2=Janet|title=Agile Testing: A Practical Guide for Testers and Agile Teams|publisher=Addison Wesley|year=2008|isbn=978-0-321-53446-0}}</ref> qarań) — bul durıs ónimniń dúzilip atırǵanın támiyinleydi. Olar programmalıq sistemaǵa taza texnikalıq kózqarastan qaraytuǵın testlerdi (ónimniń durıs dúzilip atırǵanın bahalaytuǵın testlerdi, mısalı, modullik testlerdi, komponentlik yamasa texnikalıq integraciyalıq testlerdi) yamasa ónim islep shıǵılǵannan keyin onı bahalaytuǵın testlerdi (mısalı, qáwipsizlik boyınsha penetraciyalıq testlerdi) almastırmaydı. ==Tariyxı== Programmalıq támiynat proektlerinde reallıqqa jaqın mısallardı jalǵız haqıyqat deregin, talaplar hám avtomatlastırılǵan testler retinde qollanıwdıń eń dáslepki hújjetlestirilgen jaǵdayı — 1996-jılı Uord Kanningem «A Pattern Language of Competitive Development» maqalasında<ref name="Cunningham06">{{cite book|title=Pattern Languages of Program Design 2|publisher=Addison-Wesley|year=1996|isbn=978-0-201-89527-8}}</ref><ref name="Cunningham06-2">{{web deregi | avtor =Ward Cunningham | url =http://c2.com/ppr/episodes.html | bet =EPISODES: A Pattern Language of Competitive Development Part I | baspaxana =C2.com | qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-yanvar }}</ref> táriyiplegen WyCash+ proekti. «Mısallar arqalı specifikaciyalaw» atın 2004-jılı Martin Fauler usınǵan<ref>{{web deregi | avtor =Martin Fowler 18 March 2004 | url =http://martinfowler.com/bliki/SpecificationByExample.html | bet =SpecificationByExample | baspaxana =Martinfowler.com | sáne = 2004-jıl 18-mart | qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-yanvar }}</ref>. Mısallar arqalı specifikaciyalaw — shama menen 1997-jılı usınılǵan ekstremal programmalastırıwdıń Klient testi<ref name="Beck99">{{cite book|last=Beck|first=K.|title=Extreme Programming Explained: Embrace Change|publisher=Addison-Wesley|year=1999|isbn=978-0-321-27865-4}}</ref> ámeliyatınıń hám 2004-jılǵı domenge baǵdarlanǵan joybarlawdıń Ulıwma qollanılatuǵın til<ref name="Evans04">{{cite book|last=Evans|first=Eric|title=Domain-Driven Design:Tackling Complexity in the Heart of Software |publisher=Addison-Wesley|year=2004|isbn= 0-321-12521-5}}</ref> ideyasınıń rawajlanıwı. Ol 1989-jılı Vaynberg hám Gauz<ref name="Weinberg89">{{cite book|last1=Weinberg|first1=Gerald|last2=Gause|first2=Donald|title=Exploring Requirements: Quality Before Design|publisher=Dorset House|year=1989|isbn=0-932633-13-7|url=https://archive.org/details/exploringrequire00gaus}}</ref> táriyiplegen «qara qutı» testlerin talaplar retinde qollanıw ideyasın paydalanadı. ==Avtomatlastırıw== Iri kólemli proektlerde mısallar arqalı specifikaciyalawdı tabıslı qollanıw programmalıq támiynat funkcionallıǵın mısallardıń (testlerdiń) úlken jıynaǵına salıstırıp jiyi validaciyalawdı talap etedi. Ámeliyatta bul mısallarǵa tiykarlanǵan testlerdiń avtomatlastırılıwın talap etedi. Keń tarqalǵan tásil — testlerdi avtomatlastırıw, biraq mısallardı texnikalıq emes hám texnikalıq topar aǵzalarına oqıwǵa hám qoljetimli bolatuǵın formada saqlaw, solay etip mısallardı jalǵız haqıyqat deregi retinde saqlaw. Bul processti eki aspektke — specifikaciyaǵa hám avtomatlastırıw qatlamına bólingen testler menen isleytuǵın testlewdi avtomatlastırıw qurallarınıń klası qollap-quwatlaydı. Testtiń specifikaciyası kóbinese ápiwayı tekst yamasa HTML formasında boladı hám mısallar menen qosımsha táriyiplerdi óz ishine aladı. Avtomatlastırıw qatlamı mısaldı testlenip atırǵan programmalıq sistema menen baylanıstıradı. Bunday qurallarǵa mısallar: *Behat *Concordion *Cucumber *FitNesse *Framework for integrated test *Robot Framework * .NET ushın [https://reqnroll.net Reqnroll] * .NET ushın [https://specflow.org/ SpecFlow] *Gauge == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw filosofiyaları]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Biznes analizi]] s1ex634u7nqm9ja8k5gaifw3vdu4v46 0 49288 276845 276683 2026-10-29T21:55:45Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276845 wikitext text/x-wiki [[Esaplaw texnikası|Esaplaw texnikasında]] '''stress-testlewdi''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''stress testing''; geyde '''azaplaw testlewi''' dep te ataladı) apparatlıq támiynatqa da, programmalıq támiynatqa da qollanıwǵa boladı. Ol kompyuter sistemasınıń maksimal múmkinshiligin anıqlaw ushın qollanıladı hám kóbinese óndiriste qollanıw ushın masshtablaw hám isenimlilik penen turaqlılıqtı támiyinlew sıyaqlı maqsetlerde qollanıladı<ref>{{web deregi | bet =Keep it stable, stupid! How to stress-test your PC hardware | url =https://www.pcworld.com/article/456919/keep-it-stable-stupid-how-to-stress-test-your-pc-hardware.html | qaralǵan sáne = 2023-jıl 11-mart |website=PCWorld | til =en}}</ref>. Stress-testler ádette sistema isten shıqqansha yamasa isten shıǵıwǵa jaqın bolǵansha resurslardı kóp talap etetuǵın processlerdiń úlken muǵdarın iske túsiriwdi óz ishine aladı. ==Apparatlıq támiynat== {{Main|Stress-testlew (apparatlıq támiynat)}} == Programmalıq támiynat == {{Main|Stress-testlew (programmalıq támiynat)}} == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Ónimlerdi testlew]] 0l08h9ccnczkbr7v2gl3elhh2fs44sz 0 49289 276844 276684 2026-10-29T21:55:35Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276844 wikitext text/x-wiki '''Stress-testlew''' — ádettegi islewdiń shegaralarınan tısqarı testlew arqalı programmalıq támiynattıń shıdamlılıǵın anıqlaytuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] iskerligi. Stress-testlew ásirese «júdá áhmiyetli» (mission critical) programmalıq támiynat ushın zárúr, biraq ol programmalıq támiynattıń barlıq túrleri ushın qollanıladı. Stress-testler ádette ádettegi jaǵdaylarda durıs minez-qulıq dep esaplanatuǵın nársege qaraǵanda, awır júkleme astındaǵı shıdamlılıqqa, qoljetimlilikke hám qátelerdi qayta islewge kóbirek itibar beredi. Sistemalıq stress-test ádettegi jaǵdaylarda durıs minez-qulıq dep esaplanatuǵın nársege emes, al awır júkleme astındaǵı shıdamlılıqqa, qoljetimlilikke hám qátelerdi qayta islewge kóbirek itibar beretuǵın testlerdi bildiredi. Atap aytqanda, bunday testlerdiń maqsetleri esaplaw resursları (mısalı, yad yamasa disk keńisligi) jetispegende, ádettegiden tıs joqarı parallellik jaǵdayında yamasa xızmet kórsetiwden bas tartıw (DoS) hújimleri waqtında programmalıq támiynattıń isten shıqpawın támiyinlew bolıwı múmkin. Mısallar: * Eń joqarı júklemeler waqtında veb-sayttıń ónimliligin baqlaw ushın veb-serverdi skriptler, botlar hám xızmet kórsetiwden bas tartıwdıń hár túrli quralları járdeminde stress-testlewge boladı. Bunday hújimler ádette bir saattan az dawam etedi yamasa veb-server kótere alatuǵın maǵlıwmatlar kóleminiń shegi tabılǵansha dawam etedi. Stress-testlewdi júkleme testlewi menen salıstırıwǵa boladı: *Júkleme testlewi juwap beriw waqtın ólshep, pútkil ortalıqtı hám maǵlıwmatlar bazasın tekseredi, al stress-testlew anıqlanǵan tranzakciyalarǵa itibar qaratıp, olardı tranzakciyalardı yamasa sistemalardı buzatuǵın dárejege shekem jetkeredi. *Stress-testlew waqtında, eger tranzakciyalar tańlap júklense, maǵlıwmatlar bazası kóp júklemege ushıramawı múmkin, biraq tranzakciyalar awır júklemege ushıraydı. Al júkleme testlewi waqtında maǵlıwmatlar bazası awır júklemege ushıraydı, biraq geypara tranzakciyalar júklenbewi múmkin. *Stress-testlew dep te atalatuǵın sistemalıq stress-testlew — bir waqıttaǵı paydalanıwshılardı sistema kótere alatuǵın dárejeden de asırıp júklew. Nátiyjede sistema pútkil sistemadaǵı eń hálsiz buwında buzıladı. ==Tarawdaǵı tájiriybe== Buzılıwlar tómendegilerge baylanıslı bolıwı múmkin: *óndiristen ózgeshe ortalıqlardıń qásiyetleri, mısalı, kishi test maǵlıwmatlar bazaları *[[Júkleme testlewi|júkleme]] yamasa stress-testlewdiń pútkilley joqlıǵı ==Tiykar== Stress-testlewdiń sebeplerine tómendegiler kiredi: * Testlenip atırǵan programmalıq támiynat «júdá áhmiyetli», yaǵnıy programmalıq támiynattıń buzılıwı (mısalı, isten shıǵıwı) apatlı aqıbetlerge alıp keledi. * Testlewge ajıratılǵan waqıt hám resurslar, dástúrli testlew usılları menen, programmalıq támiynat shıǵarılǵannan keyin qollanılatuǵın barlıq jaǵdaylardı testlew ushın ádette jetkiliksiz boladı. * Testlerdi jazıw ushın jetkilikli waqıt hám resurslar bolǵan jaǵdayda da, programmalıq támiynattıń qollanılatuǵın barlıq hár túrli usılların aldın ala anıqlaw múmkin bolmawı itimal. Bul ásirese [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemalar]] hám aralıq programmalıq támiynat ushın durıs, sebebi olardı aqır-aqıbetinde testlew waqtında hátte bar bolmaǵan programmalıq támiynat qollanadı. * Klientler programmalıq támiynattı testlew ushın qollanılǵan kompyuterlerge qaraǵanda esaplaw resursları (mısalı, yad yamasa disk keńisligi) ádewir az bolǵan kompyuterlerde qollanıwı múmkin. * Kiris maǵlıwmatlarınıń tutaslıǵına kepillik beriwge bolmaydı. Kiris maǵlıwmatları pútkil programmalıq támiynatqa tán: olar maǵlıwmat faylları, aǵımlar hám yad buferleri, sonday-aq komanda qatarında orınlanatuǵın faylǵa berilgen argumentler hám parametrler yamasa GUI qosımshasında háreketlerdi iske túsiretuǵın paydalanıwshı kiris maǵlıwmatları bolıwı múmkin. Maǵlıwmatlardıń buzılıwı yamasa sáykessizligi sebepli payda bolǵan máselelerdi tabıw ushın [[Fazz testlew|fazz testlew]] hám [[Maymıl testlewi|«maymıl» testlewi]] usılların qollanıwǵa boladı. * Parallellikti dástúrli testlew usılları menen testlew ásirese qıyın. Jarıs jaǵdayların hám óz-ara bloklanıwlardı tabıw ushın stress-testlew zárúr bolıwı múmkin. * Internet arqalı qoljetimli bolatuǵın veb-serverler sıyaqlı programmalıq támiynat xızmet kórsetiwden bas tartıw hújimlerine ushırawı múmkin. * Ádettegi jaǵdaylarda yadtıń aǵıp ketiwi sıyaqlı qátelerdiń geypara túrleri salıstırmalı túrde zıyansız bolıwı hám testlew ótkeriletuǵın qısqa waqıt aralıqlarında anıqlaw qıyın bolıwı múmkin. Biraq bul qáteler ele de itimal awır bolıwı múmkin. Bir mániste, salıstırmalı túrde qısqa waqıt dawamında ótkerilgen stress-testlewdi uzaǵıraq waqıt dawamındaǵı ádettegi islewdi imitaciyalaw dep qarawǵa boladı. ==Tarmaqlanıwlardı qamtıw menen baylanısı== ''Tarmaqlanıwlardı qamtıw'' (kod qamtıwınıń belgili bir túri) — test waqtında orınlanǵan tarmaqlanıwlar sanınıń metrikası. Bunda «100% tarmaqlanıwlardı qamtıw» programmadaǵı hárbir tarmaqlanıwdıń qanday da bir test waqtında keminde bir ret orınlanǵanın bildiredi. Tarmaqlanıwlardı qamtıw programmalıq támiynattı testlewdiń eń áhmiyetli metrikalarınıń biri bolıp tabıladı. Tarmaqlanıwlardı qamtıwı tómen bolǵan programmalıq támiynat ádette tolıq testlengen dep esaplanbaydı. Kod qamtıwı metrikaları testlenip atırǵan programmalıq támiynattıń emes, al programmalıq támiynat ushın testlerdiń qásiyeti ekenin atap ótiw kerek. Tarmaqlanıwlardı joqarı dárejede qamtıwǵa erisiw kóbinese mólsherlengen qollanıwdı testleytuǵın ádettegi ''unamlı'' test variaciyalarına qosımsha, ''unamsız'' test variaciyaların, yaǵnıy programmalıq támiynat qanday da bir túrde buzılıwı kerek bolǵan variaciyalardı jazıwdı óz ishine aladı. Unamsız variaciyanıń mısalı — funkciyanı jaramsız parametrler menen shaqırıw. Degen menen, hátte unamsız variaciyalar menen de erisiwge bolatuǵın tarmaqlanıwlardı qamtıwdıń shegi bar, sebebi geypara tarmaqlanıwlar tek testtiń qadaǵalawınan tısqarı bolǵan qátelerdi qayta islew ushın ǵana qollanılıwı múmkin. Mısalı, test ádette yad bólistiriwdi qadaǵalay almaydı, sonlıqtan «yad jetispeydi» qátesin qayta isleytuǵın tarmaqlanıwlardı testlew qıyın. Stress-testlew qátelerdi qayta islewdiń belgili bir tarmaqlanıwları orınlanatuǵın sharayatlardı payda etiw arqalı tarmaqlanıwlardı joqarıraq dárejede qamtıwǵa erise aladı. Qamtıwdı [[Qáte kirgiziw|qáte kirgiziw]] arqalı jáne de jaqsılawǵa boladı. ==Mısallar== * Eń joqarı júklemeler waqtında veb-saytınıń ónimliligin baqlaw ushın veb-serverdi skriptler, botlar hám xızmet kórsetiwden bas tartıwdıń hár túrli quralları járdeminde stress-testlewge boladı. ==Júkleme testi hám stress-test== Stress-testlew ádette buzılıw noqatların anıqlaw hám buzılıwdan keyin tikleniwdi testlew ushın belgilengen shegaralardan tısqarı testlewden turadı<ref name="agile test">{{web deregi | familiya =Gheorghiu| at =Grig| bet =Performance vs. load vs. stress testing| sáne = 2005-jıl 28-fevral | url =https://agiletesting.blogspot.com/2005/02/performance-vs-load-vs-stress-testing.html| baspaxana =Agile Testing| qaralǵan sáne = 2013-jıl 25-fevral }}</ref><ref name="Chan2004">{{cite book | first = H Anthony | last = Chan | chapter = Accelerated stress testing for both hardware and software | title = Annual Symposium Reliability and Maintainability, 2004 - RAMS | pages = 346–351 | publisher = IEEE | date = 2004 | location = Los Angeles, CA | chapter-url = http://www.asqrd.org/wp-content/uploads/2016/02/09D_05_Accelerated-Stress-Testing-for-Both-Hardware-and-Software.pdf | doi = 10.1109/RAMS.2004.1324530 | isbn = 0-7803-8215-3 | access-date = 2020-10-19 }}</ref>. Júkleme testlewi tómen júklemelerden joqarı júklemelerge ótetuǵın qadaǵalanatuǵın ortalıqtı bildiredi. Stress-testlew kóbirek tosınnan waqıyalarǵa, xaosqa hám boljap bolmawshılıqqa itibar qaratadı. Mısal retinde veb-qosımshanı alsaq, stress tómendegi usıllar menen beriliwi múmkin<ref name="agile test"/>: *bir waqıttaǵı paydalanıwshılardıń/HTTP baylanıslarınıń bazalıq sanın eki ese arttırıw *serverlerdi baylanıstıratuǵın tarmaq kommutatorlarındaǵı/marshrutizatorlarındaǵı portlardı tosınnan óshiriw hám qayta qosıw (mısalı, SNMP komandaları arqalı) *maǵlıwmatlar bazasın oflayn rejimge ótkeriw, al keyin onı qayta iske túsiriw *sistema islep turǵanda RAID massivin qayta dúziw *veb hám maǵlıwmatlar bazası serverlerinde resurslardı (CPU, yad, disk, tarmaq) tutınatuǵın processlerdi iske túsiriw * sistemanıń buzılıwǵa qalay reakciya bildiretuǵının hám qalay tiklenetuǵının baqlaw ** Ol óziniń jaǵdayın saqlay ma? ** Qosımsha qatıp qala ma yamasa abaylı túrde toqtay ma? ** Qayta iske túskende, ol sońǵı durıs jaǵdaydan tiklene ala ma? ** Sistema paydalanıwshıǵa hám jurnallarǵa mánisli qátelik xabarların shıǵara ma? ** Kútilmegen buzılıwlar sebepli sistemanıń qáwipsizligi buzıla ma? == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq támiynattı testlew}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] cay3i327tdm09hr5wkv0huvlbmhoqz1 0 49291 276843 276686 2026-10-29T21:55:25Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276843 wikitext text/x-wiki '''Sistemalıq testlew''', sonday-aq '''basınan aqırına shekemgi''' ('''E2E''') '''testlew''' dep te ataladı, — tolıq [[Programmalıq támiynat sisteması|programmalıq támiynat sistemasında]] ótkeriletuǵın testlew. Sistemalıq testlew sistemalıq integraciya, [[Integraciyalıq testlew|integraciya]] yamasa modul dárejesindegi testlewden ayırmashılıǵı, sistema dárejesindegi testlewdi táriyipleydi. Sistemalıq testlew kóbinese sistemanıń belgilengen [[Programmalıq támiynat talapları|talaplarǵa]] muwapıqlıǵın bahalaw maqsetine xızmet etedi – kóbinese funkcional talaplar specifikaciyası (FRS), sistemalıq talaplar specifikaciyası (SRS), specifikaciyanıń basqa túri yamasa bir neshe specifikaciya tiykarında. Sistemalıq testlew pútkil sistemadaǵı kemshiliklerdi anıqlay aladı<ref>{{web deregi | bet =ISTQB Standard glossary of terms used in Software Testing | url =https://glossary.istqb.org/en/search/}}</ref>. Sistemalıq testlew dizayndı, minez-qulıqtı hám hátte klienttiń boljawlı kútiwlerin tekserip bere aladı. Ol sonday-aq belgilengen programmalıq hám apparatlıq támiynat talaplarınıń shegaralarına shekem hám olardan tısqarı testlewge arnalǵan. ==Tásilleri== * Buzıwshı testlew: úlginiń hár túrli júklemeler astındaǵı islewin yamasa materialdıń minez-qulqın túsiniw ushın testler úlgi buzılǵansha ótkeriledi. * Buzbaytuǵın testlew: materialdıń, komponenttiń yamasa sistemanıń qásiyetlerin olarǵa zıyan keltirmey bahalaw ushın qollanılatuǵın analiz usılları. *[[Qáte kirgiziw]]: sistemanıń minez-qulqın tekseriw ushın sistemaǵa ádettegiden tıs túrde júkleme beretuǵın testlew usılı<ref>{{Cite book|last1=Moradi|first1=Mehrdad|last2=Van Acker|first2=Bert|last3=Vanherpen|first3=Ken|last4=Denil|first4=Joachim|date=2019|editor-last=Chamberlain|editor-first=Roger|editor2-last=Taha|editor2-first=Walid|editor3-last=Törngren|editor3-first=Martin|chapter=Model-Implemented Hybrid Fault Injection for Simulink (Tool Demonstrations)|title=Cyber Physical Systems. Model-Based Design|series=Lecture Notes in Computer Science|volume=11615|language=en|location=Cham|publisher=Springer International Publishing|pages=71–90|doi=10.1007/978-3-030-23703-5_4|isbn=978-3-030-23703-5|s2cid=195769468 |chapter-url=https://figshare.com/articles/preprint/Model-Implemented_Hybrid_Fault_Injection_for_Simulink_Tool_Demonstrations_/12479930 }}</ref><ref>{{Cite journal|title=Optimizing fault injection in FMI co-simulation through sensitivity partitioning {{!}} Proceedings of the 2019 Summer Simulation Conference|url=https://dl.acm.org/doi/abs/10.5555/3374138.3374170|access-date=2020-06-15|website=dl.acm.org|date=22 July 2019 |pages=1–12 |language=EN}}</ref><ref>Moradi, Mehrdad, Bentley James Oakes, Mustafa Saraoglu, Andrey Morozov, Klaus Janschek, and Joachim Denil. "Exploring Fault Parameter Space Using Reinforcement Learning-based Fault Injection." (2020).</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq támiynattı testlew}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Apparatlıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Sistemalar injeneriyası]] rkcviolpvwc3k05qog6h3wcoazaouwe 0 49292 276842 276688 2026-10-29T21:55:15Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276842 wikitext text/x-wiki '''Test dublyorı''' — testtiń óndirislik kodqa ǵárezli bolmawı ushın ǵárezlilikti qanaatlandıratuǵın, programmalıq támiynattı [[Testlewdi avtomatlastırıw|testlewdi avtomatlastırıwda]] qollanılatuǵın [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynat]]. Test dublyorı testlenip atırǵan programmalıq támiynat óndirislik koddan ajırata almaytuǵın interfeys arqalı funkcionallıqtı usınadı. [[Programmist (Baǵdarlamashı)|Programmist]] ádette tutınıwshı kodtıń minez-qulqın kod bazasınıń qalǵan bóleginen izolyaciyalaw ushın test dublyorın qollanadı. Test dublyorı ádette óndirislik kodtıń ápiwayılastırılǵan versiyası bolıp tabıladı hám testlewge tán múmkinshiliklerdi óz ishine alıwı múmkin. Test dublyorları [[Test ortalıǵı|test ortalıqların]] dúziw ushın qollanıladı. ==Qollanılıwı== Test dublyorın testlerdi ápiwayılastırıw, orınlanıw tezligin arttırıw yamasa háreket nátiyjeleriniń deterministik bolıwın támiyinlew ushın qollanıwǵa boladı. Mısalı, [[Maǵlıwmatlar bazası|maǵlıwmatlar bazası]] serverin qollanatuǵın programma salıstırmalı túrde ásten isleydi hám sistemalıq resurslardı kóp tutınadı, bul testlewdiń ónimliligine kesent beredi. Test sistemanıń ádettegi iskerligi waqtında turaqlı túrde ózgerip turatuǵın maǵlıwmatlar bazasındaǵı maǵlıwmatlardı talap etiwi múmkin, sonlıqtan hár qanday soraw ushın deterministik emes nátiyjeler beriledi. Test dublyorı haqıyqıy maǵlıwmatlar bazasına kiriwdiń ornına statikalıq mánis bere aladı, solay etip tarmaq yamasa sistemalıq shaqırıwlardan da, maǵlıwmatlardıń ózgeriwinen de qashıwǵa boladı. Test dublyorın sistemanıń ǵárezlilikleri ele tayar bolmasa da, testlewge tayar bolǵan bólimin testlew ushın da qollanıwǵa boladı. Mısalı, Login, Home hám User modulleri bar sistemada Login moduli testlewge tayar, al qalǵan ekewi tayar emes dep esaplayıq. Login modulin testlew ushın Home hám User modulleriniń qollanılatuǵın funkciyaların test dublyorları retinde ámelge asırıwǵa boladı. ==Eskertiwler== Test dublyorları kóbinese modullik testlewdi jeńillestiriw ushın qollanılsa da, olardı qollanıwdıń sheklewleri bar. Olardıń tiykarǵısı — bul testler haqıyqıy maǵlıwmatlar bazası baylanısınıń yamasa basqa sırtqı kiriwdiń isleytuǵının dálillemeydi. Usınıń sebebinen ótkerip jiberiliwi múmkin bolǵan qátelerden qashıw ushın joqarıda aytılǵan interfeyslerdiń «haqıyqıy» ámelge asırılıwları menen kodtıń nusqasın jaratatuǵın basqa testler kerek. Integraciyaǵa baylanıslı bul táwekeller ádette [[Integraciyalıq testlew|integraciyalıq testler]], [[Sistemalıq testlew|sistemalıq testler]] yamasa sistemalıq integraciyalıq testler arqalı qamtıladı. ==Ámelge asırıw tásilleri== Test dublyorların ámelge asırǵanda ádettegi tásil eki tiykarǵı adımdı óz ishine aladı: # Óndiriste sırtqı kiriw kerek bolǵan hárbir jaǵdayda, qoljetimli kiriwdi táriyipleytuǵın interfeys anıqlanıwı kerek. TDD-ǵa qaramastan, bunı islewdiń artıqmashılıqları haqqında ǵárezliliklerdi inversiyalaw principin qarań. # Interfeys eki túrli usılda ámelge asırılıwı kerek: olardıń biri óndiriste qollanıw ushın sırtqı processke haqıyqatında kiredi, al ekinshisi — ádette imitaciya (mock) yamasa jalǵan obekt (fake) bolıp tabılatuǵın test dublyorı. Bul tásil modullik testlewge jaramlı ajıratıwdı támiyinleydi hám modullirek, testlewge jaramlıraq hám qayta qollanılatuǵın kod dizaynına alıp keledi<ref>{{cite book |title=Refactoring - Improving the design of existing code |last=Fowler |first=Martin |year=1999 |publisher=Addison Wesley Longman, Inc. |location=Boston |isbn=0-201-48567-2 |url=https://archive.org/details/isbn_9780201485677 }}</ref>. ==Túrleri== Test dublyorları kóp túrli usıllar menen klassifikaciyalanadı. ===Ulıwma=== Ulıwma qabıl etilmegen bolsa da, Mesarosh<ref>{{cite book |first=Gerard |last= Meszaros|title=xUnit Test Patterns: Refactoring Test Code |year=2007 |publisher= Wesley |isbn=978-0-13-149505-0}}</ref> test dublyorların tómendegishe klassifikaciyalaydı: * Stab (stub) — statikalıq kiris maǵlıwmatın beredi * Imitaciya (mock) — test iske túsiwden aldın anıqlanǵan kútiwler arqalı shıǵıs maǵlıwmatın tekseredi * Shpion (spy) — test iske túsiwden aldın shaqırıwdıń shıǵıs maǵlıwmatın belgilewdi hám test iske túskennen keyin kiris parametrlerin tekseriwdi qollap-quwatlaydı * Jalǵan obekt (fake) — testlew ushın óndirislik versiyaǵa qaraǵanda jaqsıraq sáykes keletuǵın, salıstırmalı túrde tolıq funkcionallı ámelge asırıw (mısalı, maǵlıwmatlar bazası serveriniń ornına yadtaǵı maǵlıwmatlar bazası) * Tolıqtırıwshı mánis (dummy) — testlenip atırǵan interfeys ushın talap etiletuǵın, biraq test jaǵdayı oǵan ǵárezli bolmaǵan mánis Kategoriyalar ushın ashıq standart bolmasa da, Martin Fauler Mesaroshqa silteme berip, bul terminlerdi óziniń «Mocks Aren't Stubs» maqalasında qollandı<ref>{{web deregi | url =https://martinfowler.com/articles/mocksArentStubs.html | bet =''Mocks Aren't Stubs'' | familiya =Fowler | at =Martin | jıl =2007 | qaralǵan sáne = 2010-jıl 29-dekabr }}</ref>. Microsoft kompaniyası da «Exploring The Continuum Of Test Doubles» atlı maqalasında usı terminler menen anıqlamalardı qollandı<ref>{{web deregi | bet =''Exploring The Continuum Of Test Doubles'' | url =https://msdn.microsoft.com/en-us/magazine/cc163358.aspx | familiya =Seemann | at =Mark | jıl =2007 | qaralǵan sáne = 2010-jıl 29-dekabr }}</ref>. ===Xızmet=== Xızmetke baǵdarlanǵan arxitektura (SOA) [[Programmalıq támiynat sisteması|sistemaları]] hám mikroxızmetler ushın testlewshiler testlenip atırǵan sistema menen tarmaq protokolı arqalı baylanısatuǵın test dublyorların qollanadı<ref>Clemson, Toby [https://martinfowler.com/articles/microservice-testing/#testing-component-out-of-process-diagram "Testing Strategies in a Microservice Architecture"], ''martinfowler.com'', 18 November 2014. Retrieved on 07 December 2017.</ref><ref>Byars, Brandon. "Testing Microservices with Mountebank", ''Manning Publications'', MEAP began March 2017. ISBN 9781617294778. Retrieved on 07 December 2017.</ref>. Qurallardı jetkerip beriwshiler bul test dublyorların hár túrli atlar menen ataydı. Keń qollanılatuǵın termin — [[Xızmetti virtuallastırıw|xızmetti virtuallastırıw]]. Basqa qollanılatuǵın atlarǵa API simulyaciyası, API imitaciyası<ref>Bryant, Daniel [https://www.infoq.com/news/2016/08/wiremock-v2-api-mocking "API Mocking Tool WireMock v2 Released with Improved Request Matching and Stub Management"], ''InfoQ'', 16 August 2016. Retrieved on 07 December 2017.</ref>, HTTP stabı, HTTP imitaciyası, tarmaq arqalı isleytuǵın test dublyorı kiredi<ref>ThoughtWorks [https://www.thoughtworks.com/radar/tools/mountebank "Technology Radar, Tools: Mountebank"], ''ThoughtWorks'', November 2015. Retrieved on 07 December 2017.</ref><ref>Bulaty, Wojciech [https://www.infoq.com/articles/stubbing-mocking-service-virtualization-differences "Stubbing, Mocking and Service Virtualization Differences for Test and Development Teams"], ''InfoQ'', 19 February 2016. Retrieved on 07 December 2017.</ref>. ===Tekserilgen jalǵan obekt=== ''Tekserilgen jalǵan obekt'' (verified fake) — tekserilgen jalǵan obektke de, haqıyqıy ámelge asırıwǵa da qarsı orınlanatuǵın testler jıynaǵı járdeminde minez-qulqınıń haqıyqıy obekttiń minez-qulqına sáykes keletuǵını tekserilgen jalǵan obekt<ref>{{web deregi | url =https://pythonspeed.com/articles/verified-fakes/ | bet =''Fast tests for slow services: why you should use verified fakes'' | familiya =Turner-Trauring | at =Itamar | jıl =2019 | qaralǵan sáne = 2019-jıl 21-yanvar }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı proektlestiriw úlgileri]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi]] bvqcjsa89p418y3w4v4hpl0vklhcmcz 0 49293 276841 276689 2026-10-29T21:55:05Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276841 wikitext text/x-wiki '''Úziliksiz testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''continuous test-driven development'', '''CTDD''')<ref name=Madeyski13>Madeyski, L. and Kawalerowicz, M. ''Continuous Test-Driven Development - A Novel Agile Software Development Practice and Supporting Tool'', Proceedings of the 8th International Conference on Evaluation of Novel Approaches to Software Engineering (ENASE), 2013, Angers, France, 4–6 July 2013: p.260-267.</ref> — testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıwdı (TDD) geyde [[Úziliksiz testlew|úziliksiz testlew]] dep atalatuǵın, testlerdi fonda avtomat túrde orınlaw arqalı keńeytetuǵın [[Programmalıq támiynattı islep shıǵıw|programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] ámeliyatı<ref name=Saff03>Saff, D. and Ernst, M. D. ''Reducing wasted development time via continuous testing'', Fourteenth International Symposium on Software Reliability Engineering, 2003, Denver, USA, 17–20 November 2003: p.281-292.</ref>. ==Ámeliyatı== CTDD-da islep shıǵıwshı dáslep testti jazadı, biraq testlerdi qol menen orınlawǵa májbúr bolmaydı. Testler fonda isleytuǵın úziliksiz testlew quralı arqalı avtomat túrde orınlanadı. Bul usıl ádettegi TDD ámeliyatınıń hárbir basqıshınan keyin — (dáslep ótpeytuǵın) testti jazǵannan keyin, testtiń ótiwi ushın kodtıń minimal muǵdarın jazǵannan keyin hám kodtı refaktoringlegennen keyin — islep shıǵıwshınıń testti iske túsiriw zárúrligin joq etiw arqalı testlerdi qol menen orınlawdan kelip shıǵatuǵın waqıttıń biykarǵa ketiwin azaytıwı múmkin. ===Úziliksiz testlew quralları=== {{Main|Úziliksiz testlew}} * Infinitest — Eclipse hám IntelliJ ushın ashıq kodlı plagin<ref>{{web deregi | url =https://infinitest.github.io/| bet =Infinitest|website=infinitest.github.io}}</ref> * NCrunch — Visual Studio ushın úziliksiz testlewdiń kommerciyalıq plagini<ref>{{web deregi | url =https://www.ncrunch.net/| bet =NCrunch for Visual Studio|website=www.ncrunch.net}}</ref> * Autotest — Ruby ushın úziliksiz testlew<ref>{{web deregi | url =https://github.com/grosser/autotest| bet =Save a file, autotest will run the matching tests! (Autotest without ZenTest): grosser/autotest| sáne = 2018-jıl 10-noyabr |via=GitHub}}</ref> * AutoTest.NET — .NET ushın autotest<ref>{{web deregi | url =https://github.com/continuoustests/AutoTest.Net| bet =AutoTest.NET is a tool for automatically running builds and test in the background when code changes. This practice gives you immediate feedback and helps facilitate real test driven development. -..| sáne = 2019-jıl 19-fevral |via=GitHub}}</ref> * CTDD ushın AutoTest.NET forkı<ref>{{web deregi | url =https://github.com/ImpressiveCode/ic-AutoTest.NET4CTDD| bet =AutoTest.NET is a tool for automatically running builds and test in the background when code changes. This practice gives you immediate feedback and helps facilitate real test driven development. -..| sáne = 2018-jıl 27-mart |via=GitHub}}</ref> * Mighty-Moose — AutoTest.NET-tiń paketlengen versiyası<ref>{{web deregi | url =https://www.continuoustests.com/ | bet =Home |website=continuoustests.com}}</ref> * Wallaby.js — JavaScript/TypeScript/CoffeeScript ushın úziliksiz testlew<ref>{{web deregi | url =https://wallabyjs.com/| bet =Wallaby - Integrated Continuous Test Runner for JavaScript|website=wallabyjs.com}}</ref> * PyCrunch — PyCharm plagini bar, Python ushın úziliksiz testlew<ref>{{web deregi | url =https://pycrunch.com/| bet =PyCrunch TDD Assistant for Python|website=pycrunch.com}}</ref> == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Ekstremal programmalastırıw]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw filosofiyaları]] 6c7gx9odmb3xkp8366zbibgox0nypq9 0 49296 276840 276692 2026-10-29T21:54:55Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276840 wikitext text/x-wiki '''Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''test-driven development'', '''TDD''') — [[Derek kodı|derek kodın]] jazıwdıń usılı. Ol ótpeytuǵın modul dárejesindegi [[Testlewdi avtomatlastırıw|avtomatlastırılǵan]] [[Test jaǵdayı (programmalıq támiynat)|test jaǵdayın]] jazıwdı, keyin testtiń ótiwi ushın tap jetkilikli kodtı jazıwdı, keyin test kodın da, óndirislik kodtı da refaktoringlewdi, al keyin basqa jańa test jaǵdayı menen qaytalawdı óz ishine aladı. Avtomatlastırılǵan testlerdi jazıwdıń alternativ tásilleri — test kodın jazıwdı baslawdan aldın barlıq óndirislik kodtı jazıw yamasa óndirislik kodtı jazıwdı baslawdan aldın barlıq test kodın jazıw. TDD-da ekewi de birge jazıladı, sonlıqtan dúzetiw (debugging) ushın kerekli waqıt qısqaradı<ref>{{Cite journal |last1=Parsa |first1=Saeed |last2=Zakeri-Nasrabadi |first2=Morteza |last3=Turhan |first3=Burak |date=2025-01-01 |title=Testability-driven development: An improvement to the TDD efficiency |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0920548924000461 |journal=Computer Standards & Interfaces |volume=91 |article-number=103877 |doi=10.1016/j.csi.2024.103877 |issn=0920-5489|url-access=subscription}}</ref>. TDD 1999-jılı baslanǵan ekstremal programmalastırıwdıń dáslep testti jazıw programmalastırıw túsinikleri menen baylanıslı<ref name="Cworld92">{{web deregi | url =http://www.computerworld.com/softwaretopics/software/appdev/story/0,10801,66192,00.html | bet =Extreme Programming | avtor =Lee Copeland | sáne = December 2001 | baspaxana =Computerworld | qaralǵan sáne = 2011-jıl 11-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20110605060209/http://www.computerworld.com/s/article/66192/Extreme_Programming?taxonomyId=063 | arxivsáne = 2011-jıl 5-iyun }}</ref>, biraq sońǵı waqıtları ol óz aldına ulıwmalıraq qızıǵıwshılıq payda etti<ref name=Newkirk>Newkirk, JW and Vorontsov, AA. ''Test-Driven Development in Microsoft .NET'', Microsoft Press, 2004.</ref>. Baǵdarlamashılar bul túsinikti eski usıllar menen islep shıǵılǵan miyras kodtı jetilistiriw hám dúzetiw (debugging) ushın da qollanadı<ref name=Feathers>Feathers, M. Working Effectively with Legacy Code, Prentice Hall, 2004</ref>. == Tariyxı == Bul usıldı islep shıqqan yamasa «qayta ashqan»<ref name="Quora2012May11">{{web deregi | url =http://www.quora.com/Why-does-Kent-Beck-refer-to-the-rediscovery-of-test-driven-development | bet =Why does Kent Beck refer to the "rediscovery" of test-driven development? | avtor =Kent Beck | sáne = 2012-jıl 11-may | qaralǵan sáne = 2014-jıl 1-dekabr }}</ref> dep esaplanatuǵın programmalıq támiynat injeneri Kent Bek 2003-jılı TDD ápiwayı dizaynlardı xoshametleydi hám isenim payda etedi dep málimledi<ref name=Beck/>. {{Blockquote |text=TDD-nıń dáslepki táriyipi programmalastırıw haqqındaǵı áyyemgi kitapta berilgen edi. Onda kiris lentasın alıp, kútilgen shıǵıs lentasın qol menen terip, keyin haqıyqıy shıǵıs lentası kútilgen shıǵıs maǵlıwmatına sáykes kelgenshe programmalastırıw kerekligi aytılǵan. Men Smalltalk tilinde birinshi xUnit freymvorkın jazǵannan keyin, bunı oqıǵanım esime tústi hám onı sınap kórdim. Men ushın TDD-nıń kelip shıǵıwı usı boldı. Jası úlken programmistlerge TDD-nı táriyiplegenimde, kóbinese «Álbette. Basqasha qalay programmalastırıwǵa boladı?» degen juwaptı esitemen. Sonlıqtan men óz rolimdi TDD-nı «qayta ashıw» dep atayman. |author=Kent Bek |title= |source="Why does Kent Beck refer to the 'rediscovery' of test-driven development? What's the history of test-driven development before Kent Beck's rediscovery?"<ref>{{web deregi | url =http://www.quora.com/Why-does-Kent-Beck-refer-to-the-rediscovery-of-test-driven-development | bet =Why does Kent Beck refer to the "rediscovery" of test-driven development? | avtor =Kent Beck | sáne = 2012-jıl 11-may | qaralǵan sáne = 2014-jıl 1-dekabr }}</ref> }} == Kodlaw cikli == [[Fayl:TDD Global Lifecycle.png|thumb|Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıwdıń ómirlik cikliniń grafikalıq kórinisi]] TDD adımları avtorlarǵa qarap sanı hám táriyipi boyınsha azmaz ózgeshelenedi, biraq ádette tómendegishe boladı. Olar ''Test-Driven Development by Example'' kitabına<ref name=Beck>{{cite book |last=Beck| first=Kent |title=Test-Driven Development by Example |publisher=Addison Wesley |location=Vaseem |date=2002-11-08 |isbn=978-0-321-14653-3}}</ref> hám Kent Bektiń «Canon TDD» maqalasına<ref>{{web deregi | familiya =Beck | at =Kent | sáne = 2023-jıl 11-dekabr | bet =Canon TDD | url =https://tidyfirst.substack.com/p/canon-tdd | qaralǵan sáne = 2024-jıl 22-oktyabr |website=Software Design: Tidy First?}}</ref> tiykarlanǵan. ;1. Jańa funkciya ushın scenariylerdi dizimlew :Jańa minez-qulıqtaǵı kútilgen variantlardı dizimleń. «Tiykarǵı jaǵday bar, al eger bul xızmettiń waqtı tawsılsa she, eger gilt ele maǵlıwmatlar bazasında bolmasa ne hám t.b.» Islep shıǵıwshı bul specifikaciyalardı qollanıw jaǵdayları hám paydalanıwshı tariyxları haqqında sorap anıqlay aladı. TDD-nıń tiykarǵı artıqmashılıǵı sonda, ol islep shıǵıwshını kodtı jazıwdan ''aldın'' talaplarǵa itibar qaratıwǵa májbúrleydi. Bul modullik testler tek kod jazılǵannan ''keyin'' jazılatuǵın ádettegi ámeliyattan ayırmashılıqqa iye. ;2. Dizimdegi element ushın test jazıw :Jańa minez-qulıqtaǵı variant orınlansa, ''ótetuǵın'' avtomatlastırılǵan testti jazıń. ;3. Barlıq testlerdi iske túsiriw. Jańa test ''kútilgen'' sebepler boyınsha ''ótpewi'' kerek :Bul qálegen funkciya ushın haqıyqatında da jańa kod kerek ekenin kórsetedi. Bul [[Test ortalıǵı|test ortalıǵınıń]] durıs isleytuǵının tastıyıqlaydı. Bul jańa testtiń kemshilikli bolıp, mudamı ótip ketiw itimallıǵın joq etedi. ;4. Jańa testten ótetuǵın eń ápiwayı kodtı jazıw :Názik emes kod hám qatań kodlaw qabıl etiledi. Kod 6-adımda jetilistiriledi. Testlengen funkciyalardan tısqarı hesh qanday kod qosılmawı kerek. ;5. Endi barlıq testler ótiwi kerek :Eger qaysı biri ótpese, barlıǵı ótkenshe ótpegen testlerdi minimal ózgerisler menen dúzetiń. ;6. Barlıq testlerdiń ótiwin dawam etiwin támiyinlep, kerek bolǵanınsha refaktoringlew :Kod oqılıwshılıq hám xızmet kórsetiwge jaramlılıq ushın refaktoringlenedi. Atap aytqanda, qatań kodlanǵan test maǵlıwmatları óndirislik koddan alıp taslanıwı kerek. Hárbir refaktoringten keyin testler jıynaǵın iske túsiriw bar funkciyalardıń hesh biriniń buzılmaǵanın támiyinleydi. Refaktoring mısalları: :* kodtı logikalıq jaqtan eń tiyisli ornına kóshiriw :* qaytalanatuǵın kodtı alıp taslaw :* atlardı ózin-ózi hújjetlestiretuǵın etiw :* metodlardı kishirek bóleklerge bóliw :* miyraslıq ierarxiyaların qayta dúziw ;Qaytalaw :Barlıq testler ámelge asırılıp, ótkenshe, dizimdegi hárbir test penen 2-adımnan baslap processti qaytalań. Hárbir test kishi bolıwı hám kommitler jiyi jasalıwı kerek. Eger jańa kod geypara testlerden ótpese, baǵdarlamashı artıqsha dúzetiw (debugging) ornına ózgeristi biykar ete aladı yamasa aldınǵı jaǵdayǵa qaytara aladı. [[Kitapxana (esaplaw texnikası)|Sırtqı kitapxanalardı]] qollanǵanda, is júzinde tek sol kitapxananı testleytuǵınday júdá kishi testlerdi jazbaw áhmiyetli<ref name=Newkirk/>, eger kitapxanada qáteler bar yamasa onıń funkciyaları islep shıǵılıp atırǵan programmalıq támiynattıń barlıq mútájliklerin qanaatlandırıw ushın jetkiliksiz dep esaplawǵa tiykar bolmasa. == Testlerge tiykarlanǵan jumıs == TDD programmalıq támiynattı islep shıǵıwdan tısqarı, ónim hám xızmet kórsetiw toparlarında da '''testlerge tiykarlanǵan jumıs''' retinde qabıl etilgen<ref>Leybourn, E. (2013) ''Directing the Agile Organisation: A Lean Approach to Business Management''. London: IT Governance Publishing: 176-179.</ref>. Testlew tabıslı bolıwı ushın ol mikro hám makro dárejelerde ámeliyatta qollanılıwı kerek. Klastaǵı hárbir metod, hárbir kiris maǵlıwmat mánisi, jurnal xabarı hám qátelik kodı, basqa maǵlıwmat noqatları menen birge, testleniwi kerek<ref>{{web deregi | familiya =Mohan | at =Gayathri | bet =Full Stack Testing | url =https://www.thoughtworks.com/en-us/insights/books/full-stack-testing | qaralǵan sáne = 2022-jıl 7-sentyabr |website=www.thoughtworks.com | til =en-US}}</ref>. TDD-ǵa uqsas, programmalıq támiynatqa baylanıslı bolmaǵan toparlar jumıstı baslawdan aldın onıń hárbir aspekti ushın sapa qadaǵalawı (QC) tekseriwlerin (ádette avtomatlastırılǵan testler emes, al qol menen ótkeriletuǵın testler) islep shıǵadı. Keyin bul QC tekseriwleri dizayndı anıqlaw hám baylanıslı nátiyjelerdi validaciyalaw ushın qollanıladı. TDD izbe-izliginiń altı adımı azmaz semantikalıq ózgerisler menen qollanıladı: # «Test qosıw» adımınıń ornına «Tekseriw qosıw» # «Barlıq testlerdi iske túsiriw» adımınıń ornına «Barlıq tekseriwlerdi iske túsiriw» # «Qanday da bir kod jazıw» adımınıń ornına «Jumıstı orınlaw» # «Testlerdi iske túsiriw» adımınıń ornına «Barlıq tekseriwlerdi iske túsiriw» # «Kodtı refaktoringlew» adımınıń ornına «Jumıstı tártipke keltiriw» # «Qaytalaw» == Islep shıǵıw stili == Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıwdı qollanıwdıń hár túrli aspektleri bar, mısalı, «Barlıǵın ápiwayı et» (KISS) hám «Bul saǵan kerek bolmaydı» (YAGNI) principleri. Tek testlerden ótiw ushın kerekli kodtı jazıwǵa itibar qaratıw arqalı dizaynlar kóbinese basqa usıllar menen erisiletuǵın dizaynlarǵa qaraǵanda tazaraq hám anıǵıraq bolıwı múmkin<ref name=Beck/>. ''Test-Driven Development by Example'' kitabında Kent Bek sonday-aq «Islep shıqqansha, islegendey kórset» principin usınadı. Proektlestiriw úlgisi sıyaqlı qanday da bir jetilisken dizayn túsinigine erisiw ushın sol dizayndı payda etetuǵın testler jazıladı. Kod maqsetli úlgige qaraǵanda ápiwayıraq bolıp qalıwı, biraq barlıq talap etilgen testlerden ótiwi múmkin. Bul dáslep tınıshsızlandırıwı múmkin, biraq ol islep shıǵıwshıǵa tek áhmiyetli nársege itibar qaratıwǵa múmkinshilik beredi. Testlerdi birinshi bolıp jazıw: testler testleniwi kerek bolǵan funkciyadan aldın jazılıwı kerek. Bunıń kóp artıqmashılıqları bar dep aytıladı. Bul qosımshanıń testlewge jaramlı etip jazılıwın támiyinlewge járdem beredi, sebebi islep shıǵıwshılar qosımshanı qalay testlew kerekligin keyin qospay, eń basınan oylawı kerek. Sonday-aq bul hárbir funkciya ushın testlerdiń jazılıwın támiyinleydi. Bunnan basqa, testlerdi birinshi bolıp jazıw ónim talapların tereńirek hám erterek túsiniwge alıp keledi, test kodınıń nátiyjeliligin támiyinleydi hám [[Programmalıq támiynat sapası|programmalıq támiynat sapasına]] úziliksiz itibar qaratıwdı saqlaydı<ref name="Pathfinder Solutions">{{web deregi | bet =Effective TDD for Complex Embedded Systems Whitepaper| url =http://www.pathfindersolns.com/wp-content/uploads/2012/05/Effective-TDD-Executive-Summary.pdf| arxivurl =https://web.archive.org/web/20160316153308/http://www.pathfindersolns.com/wp-content/uploads/2012/05/Effective-TDD-Executive-Summary.pdf| arxivsáne = 2016-jıl 16-mart | baspaxana =Pathfinder Solutions}}</ref>. Dáslep funkciyanı jazatuǵın kodlawda islep shıǵıwshılar menen shólkemlerde islep shıǵıwshını keyingi funkciyaǵa ótiwge iytermelew, hátte testlewdi pútkilley esapqa almaw tendenciyası bar. Birinshi TDD testi dáslep hátte kompilyaciyalanbawı múmkin, sebebi oǵan kerekli klaslar menen metodlar ele bolmawı múmkin. Degen menen, sol birinshi test orınlanatuǵın specifikaciyanıń baslanıwı xızmetin atqaradı<ref>{{web deregi | url =http://www.agilesherpa.org/agile_coach/engineering_practices/test_driven_development/ | bet =Agile Test Driven Development | baspaxana =Agile Sherpa | sáne = 2010-jıl 3-avgust | qaralǵan sáne = 2012-jıl 14-avgust }}</ref>. Hárbir test jaǵdayı dáslep ótpeydi: bul testtiń haqıyqatında isleytuǵının hám qáteni uslay alatuǵının támiyinleydi. Bul kórsetilgennen keyin, tiykarındaǵı funkciyanı ámelge asırıwǵa boladı. Bul «qızıl/jasıl/refaktoring» dep atalatuǵın «testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw ilajına» alıp keldi. Bunda qızıl — ''ótpedi'', al jasıl — ''ótti'' degendi bildiredi. Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw ótpeytuǵın test jaǵdayların qosıw, olardıń ótiwin támiyinlew hám refaktoringlew adımların úziliksiz qaytalaydı. Hárbir basqıshta kútilgen test nátiyjelerin alıw islep shıǵıwshınıń kod haqqındaǵı oy modelin bekkemleydi, isenimin arttıradı hám ónimliligin joqarılatadı. === Kodtıń kóriniwshiligi === {{Main|Modullik testlew}} Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıwda testlerdi ámelge asırıwdan aldın jazıw jabıq metodlardı testlew yamasa tek ashıq interfeysler arqalı testlew haqqında sorawlar tuwdıradı. Bul tańlaw test kodınıń da, óndirislik kodtıń da dizaynına tásir etedi. === Testlerdi izolyaciyalaw === Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw tez «qızıl-jasıl-refaktoring» cikli ushın tiykarınan modullik testlerge súyenedi. Bul testler process shegaralarınan, tarmaq baylanıslarınan yamasa sırtqı ǵárezliliklerden qashıw arqalı tez orınlanadı. TDD ámeliyatshıları komponentlerdiń óz-ara tásirin tekseriw ushın [[Integraciyalıq testlew|integraciyalıq testlerdi]] de jazsa da, bul ástenirek isleytuǵın testler jiyirek iske túsiriletuǵın modullik testlerden bólek saqlanadı. Bir neshe integraciyalanǵan moduldi birge testlew de buzılıwlardıń deregin anıqlawdı qıyınlastıradı. Islep shıǵılıp atırǵan kod sırtqı ǵárezliliklerge súyengende, TDD tez hám izolyaciyalanǵan modullik testlerdi saqlaw ushın [[Test dublyorı|test dublyorların]] qollanıwdı xoshametleydi<ref>{{cite book |title=Refactoring - Improving the design of existing code |last=Fowler |first=Martin |year=1999 |publisher=Addison Wesley Longman, Inc. |location=Boston |isbn=0-201-48567-2 |url=https://archive.org/details/isbn_9780201485677}}</ref>. Ádettegi tásil sırtqı ǵárezliliklerdi ajıratıw ushın interfeyslerdi qollanıwdı hám testlew maqsetleri ushın [[Test dublyorı#Ámelge asırıw tásilleri|test dublyorların]] ámelge asırıwdı óz ishine aladı. Test dublyorları haqıyqıy sırtqı komponentler menen baylanıstı dálillemeytuǵın bolǵanlıqtan, TDD ámeliyatshıları modullik testlerdi tiyisli dárejelerde integraciyalıq testlew menen tolıqtıradı. Orınlanıwdı tezirek hám isenimlirek etiw ushın modul dárejesindegi testlew maksimallastırıladı, al joqarıraq dárejelerdegi ástenirek testler minimallastırıladı. === Birlikti kishi saqlaw === TDD ushın birlik kóbinese klass yamasa kóbinese modul dep atalatuǵın baylanıslı funkciyalar toparı retinde anıqlanadı. Birliklerdi salıstırmalı túrde kishi saqlaw áhmiyetli artıqmashılıqlar beredi dep aytıladı, sonıń ishinde: * Dúzetiwge (debugging) jumsalatuǵın kúshtiń azayıwı — test buzılıwları anıqlanǵanda, kishirek birlikler qátelerdi tabıwǵa járdem beredi. * Ózin-ózi hújjetlestiretuǵın testler — kishi test jaǵdayların oqıw hám túsiniw ańsatıraq<ref name="Pathfinder Solutions"/>. Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıwdıń jetilisken ámeliyatları [[Qabıllaw testlerine tiykarlanǵan islep shıǵıw|qabıllaw testlerine tiykarlanǵan islep shıǵıwǵa]] (ATDD) hám [[Mısallar arqalı specifikaciyalaw|mısallar arqalı specifikaciyalawǵa]] alıp keliwi múmkin. Olarda klient belgilegen kriteriyalar qabıllaw testlerine avtomatlastırıladı, al keyin olar dástúrli modul testlerine tiykarlanǵan islep shıǵıw (UTDD) processin baǵdarlaydı<ref name="Koskela">Koskela, L. "Test Driven: TDD and Acceptance TDD for Java Developers", Manning Publications, 2007</ref>. Bul process klientke programmalıq támiynattıń onıń talaplarına sáykes keletuǵın-kelmeytuǵının sheshiwdiń avtomatlastırılǵan mexanizmin támiyinleydi. ATDD menen islep shıǵıw toparında endi qanaatlandırıwı kerek bolǵan anıq maqset — qabıllaw testleri boladı. Bul toparǵa hárbir paydalanıwshı tariyxınan klient haqıyqatında neni qáleytuǵınına úziliksiz itibar qaratıwǵa múmkinshilik beredi. == Eń jaqsı ámeliyatlar == Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıwdıń eń jaqsı ámeliyatları tómendegishe: === Test strukturası === Test jaǵdayınıń nátiyjeli dúzilisi barlıq talap etilgen háreketlerdiń orınlanıwın támiyinleydi, test jaǵdayınıń oqılıwshılıǵın jaqsılaydı hám orınlanıw aǵımın tegisleydi. Turaqlı struktura ózin-ózi hújjetlestiretuǵın test jaǵdayın dúziwge járdem beredi. Test jaǵdayları ushın keń qollanılatuǵın struktura (1) sazlawdı, (2) orınlawdı, (3) validaciyalawdı hám (4) tazalawdı óz ishine aladı. * Sazlaw: testlenip atırǵan birlikti (UUT) yamasa pútkil test sistemasın testti orınlaw ushın kerekli jaǵdayǵa keltiriw. * Orınlaw: UUT-tı maqsetli minez-qulıqtı orınlawǵa iske túsiriw/baǵdarlaw hám qaytarılatuǵın mánisler menen shıǵıs parametrleri sıyaqlı barlıq shıǵıs maǵlıwmatların alıw. Bul adım ádette júdá ápiwayı boladı. * Validaciyalaw: test nátiyjeleriniń durıs ekenine kóz jetkeriw. Bul nátiyjeler orınlaw waqtında alınǵan anıq shıǵıs maǵlıwmatların yamasa UUT-taǵı jaǵday ózgerislerin óz ishine alıwı múmkin. * Tazalaw: UUT-tı yamasa pútkil test sistemasın testten aldınǵı jaǵdayına qaytarıw. Bul qayta tiklew usı testten keyin dárhal basqa testtiń orınlanıwına múmkinshilik beredi. Geypara jaǵdaylarda, itimal test buzılıwın tallaw ushın maǵlıwmattı saqlaw maqsetinde, tazalaw testtiń sazlaw adımı iske túsiwden tikkeley aldın baslanıwı kerek<ref name="Pathfinder Solutions"/>. === Jeke ámeliyatlar === Jeke adam ámel ete alatuǵın geypara eń jaqsı ámeliyatlar: ulıwma sazlaw hám juwmaqlaw logikasın tiyisli test jaǵdayları qollanatuǵın testti qollap-quwatlaw xızmetlerine ajıratıw, hárbir test orakulın tek óziniń testin validaciyalaw ushın kerekli nátiyjelerge baǵdarlaw hám waqıtqa baylanıslı testlerdi real waqıtta islemeytuǵın operaciyalıq sistemalarda orınlanıwǵa ruqsat beretuǵınday etip joybarlaw. Keshigip orınlanıw ushın 5–10 procentlik qor qaldırıwdıń keń tarqalǵan ámeliyatı testlerdi orınlawdaǵı jalǵan unamsız nátiyjelerdiń itimal sanın azaytadı. Sonday-aq test kodına óndirislik kod sıyaqlı húrmet penen qaraw usınıladı. Test kodı unamlı da, unamsız da jaǵdaylar ushın durıs islewi, uzaq waqıt xızmet etiwi hám oqılatuǵın hám xızmet kórsetiwge jaramlı bolıwı kerek. Toparlar nátiyjeli usıllardı bólisiw hám jaman ádetlerdi anıqlaw ushın jıynalıp, testlerdi hám test ámeliyatların kózden ótkere aladı<ref name="pathfindersolns.com"/>. === Qashıw kerek bolǵan ámeliyatlar: ''anti-úlgiler'' === * Test jaǵdaylarınıń aldın orınlanǵan test jaǵdayları ózgertken sistema jaǵdayına ǵárezli bolıwı (yaǵnıy, modullik testti mudamı belgili hám aldın ala sazlanǵan jaǵdaydan baslaw kerek). * Test jaǵdayları arasındaǵı ǵárezlilikler. Test jaǵdayları bir-birine ǵárezli bolǵan testler jıynaǵı ańsat buzılatuǵın hám quramalı boladı. Orınlanıw tártibin aldın ala boljawǵa bolmaydı. Dáslepki test jaǵdaylarınıń yamasa UUT strukturasınıń ápiwayı refaktoringi baylanıslı testlerde barǵan sayın keń tarqalatuǵın tásirlerdiń spiralına sebep boladı. * Óz-ara ǵárezli testler. Óz-ara ǵárezli testler kaskadlı jalǵan unamsız nátiyjelerge alıp keliwi múmkin. Erte test jaǵdayındaǵı buzılıw, hátte UUT-ta haqıyqıy nasazlıq bolmasa da, keyingi test jaǵdayın buzadı. Bul kemshiliklerdi tallawǵa hám dúzetiwge (debugging) jumsalatuǵın kúshti arttıradı. * Orınlanıwdıń dállik, waqıt yamasa ónimlilik kórsetkishlerin testlew. * «Hámmeni biletuǵın orakullardı» dúziw. Kerekten kóp nárseni tekseretuǵın orakul waqıt ótiwi menen qımbatıraq hám ańsat buzılatuǵın boladı. Bul júdá keń tarqalǵan qáte qáwipli, sebebi ol quramalı proekttiń barlıq jerinde bilinbeytuǵın, biraq keń tarqalǵan waqıt joǵaltıwına sebep boladı<ref name="pathfindersolns.com">{{web deregi | url =https://www.youtube.com/watch?v=0BWSms3J40Y | bet =Test-Driven Development (TDD) for Complex Systems Introduction |website=YouTube}} by Pathfinder Solutions</ref>. * Ámelge asırıw detalların testlew. * Ásten isleytuǵın testler. == Salıstırıw hám shegaralaw == === TDD hám ATDD === Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw [[Qabıllaw testlerine tiykarlanǵan islep shıǵıw|qabıllaw testlerine tiykarlanǵan islep shıǵıw]] (ATDD) menen baylanıslı, biraq onnan ayırmashılıqqa iye<ref>{{cite book |title=Lean-Agile Acceptance Test-Driven Development: Better Software Through Collaboration |year=2011 |publisher=Addison Wesley Professional |location=Boston |isbn=978-0-321-71408-4}}</ref>. TDD tiykarınan operaciyalar jıynaǵın durıs orınlaytuǵın jaqsı jazılǵan kod birligin (funkciyanı, klastı yamasa moduldi) dúziwge járdem beretuǵın islep shıǵıwshınıń quralı. ATDD — talaplardıń jaqsı anıqlanǵanın támiyinlew ushın klient, islep shıǵıwshı hám testlewshi arasındaǵı kommunikaciya quralı. TDD testlewdi avtomatlastırıwdı talap etedi. ATDD talap etpeydi, biraq avtomatlastırıw [[Regressiyalıq testlew|regressiyalıq testlewge]] járdem beredi. TDD-da qollanılatuǵın testlerdi kóbinese ATDD testlerinen alıwǵa boladı, sebebi kod birlikleri talaptıń qanday da bir bólegin ámelge asıradı. ATDD testleri klientke túsinikli bolıwı kerek. TDD testleri ushın bul shárt emes. === TDD hám BDD === BDD (minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıw) TDD hám ATDD ámeliyatların biriktiredi<ref>{{web deregi | bet =BDD | url =http://guide.agilealliance.org/guide/bdd.html | qaralǵan sáne = 2015-jıl 28-aprel | arxivsáne = 2015-jıl 8-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20150508045550/http://guide.agilealliance.org/guide/bdd.html }}</ref>. Ol testlerdi birinshi bolıp jazıw ámeliyatın óz ishine aladı, biraq ámelge asırıw birligin testleytuǵın testlerge emes, al minez-qulıqtı táriyipleytuǵın testlerge itibar qaratadı. JBehave, Cucumber, MSpec hám SpecFlow sıyaqlı qurallar ónim iyelerine, islep shıǵıwshılarǵa hám test injenerlerine keyin avtomatlastırılǵan testlerge aylandırıwǵa bolatuǵın minez-qulıqlardı birgelikte anıqlawǵa múmkinshilik beretuǵın sintaksisti usınadı. == TDD ushın programmalıq támiynat == TDD-da paydalı bolǵan kóplegen test freymvorkları hám qurallar bar. === xUnit freymvorkları === Islep shıǵıwshılar test jaǵdayların dúziw hám avtomatikalıq túrde orınlaw ushın kompyuter járdemindegi testlew freymvorkların qollanıwı múmkin. Olar ulıwma alǵanda xUnit dep ataladı (1998-jılı jaratılǵan SUnit-ten kelip shıqqan). xUnit freymvorkları tastıyıqlaw (assertion) stilindegi testti validaciyalaw múmkinshiliklerin hám nátiyjeler haqqında esabat beriwdi usınadı. Bul múmkinshilikler avtomatlastırıw ushın júdá áhmiyetli, sebebi olar orınlanıwdı validaciyalaw awırlıǵın ǵárezsiz keyingi qayta islew iskerliginen testti orınlawdıń quramındaǵı iskerlikke ótkeredi. Bul test freymvorkları usınatuǵın orınlaw freymvorkı basqa múmkinshilikler menen birge sistemanıń barlıq test jaǵdayların yamasa olardıń hár túrli kishi jıynaqların avtomatikalıq túrde orınlawǵa múmkinshilik beredi<ref>{{web deregi | bet =Effective TDD for Complex, Embedded Systems Whitepaper| url =http://www.pathfindersolns.com/download-whitepaper/?download=EffectiveTDDforComplexEmbeddedSystems.pdf&title=Effective_TDD_for_Complex_Embedded_Systems| baspaxana =Pathfinder Solutions| qaralǵan sáne = 2012-jıl 27-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130820134917/http://www.pathfindersolns.com/download-whitepaper?download=EffectiveTDDforComplexEmbeddedSystems.pdf&title=Effective_TDD_for_Complex_Embedded_Systems| arxivsáne = 2013-jıl 20-avgust }}</ref>. === TAP nátiyjeleri === Testlew freymvorkları 1987-jılı jaratılǵan, tilge ǵárezsiz Test Anything Protocol (TAP) formatındaǵı modullik testlerdiń nátiyjelerin qabıl etiwi múmkin. == Quramalı sistemalar ushın TDD == TDD-nı iri sistemalarda qollanıw modullik arxitekturanı, jariyalanǵan interfeysleri bar anıqlanǵan komponentlerdi, sistemanıń tártipli qatlamlarǵa bóliniwin hám platformaǵa ǵárezsizlikti maksimallastırıwdı talap etedi. Bul tájiriybede tekserilgen ámeliyatlar testlewge jaramlılıqtı arttıradı hám jıynawdı hám testlewdi avtomatlastırıwdı qollanıwdı jeńillestiredi<ref name="Pathfinder Solutions"/>. === Testlewge jaramlılıq ushın joybarlaw === Quramalı sistemalar bir qatar talaplarǵa sáykes keletuǵın arxitekturanı talap etedi. Bul talaplardıń tiykarǵı bólegi sistemanı tolıq hám nátiyjeli testlewdi qollap-quwatlawdı óz ishine aladı. Nátiyjeli modullik dizayn nátiyjeli TDD ushın zárúr bolǵan ulıwma qásiyetlerge iye komponentlerdi payda etedi. * Joqarı ishki baylanıslılıq hárbir birliktiń baylanıslı múmkinshilikler jıynaǵın usınıwın támiyinleydi hám sol múmkinshiliklerdiń testlerine xızmet kórsetiwdi ańsatlastıradı. * Tómen baylanıslılıq hárbir birlikti izolyaciyalanǵan túrde nátiyjeli testlewge múmkinshilik beredi. * Jariyalanǵan interfeysler komponentke kiriwdi sheklep, testler ushın baylanıs noqatları xızmetin atqaradı. Bul testlerdi dúziwdi jeńillestiredi hám test penen óndirislik birlik konfiguraciyası arasındaǵı eń joqarı sáykeslikti támiyinleydi. Nátiyjeli modullik arxitekturanı dúziwdiń tiykarǵı usılı — scenariylerdi modellestiriw. Bunda izbe-izlik diagrammalarınıń jıynaǵı dúziledi hám olardıń hárbiri sistema dárejesindegi bir orınlanıw scenariyine itibar qaratadı. Scenariy modeli belgili bir stimulǵa juwap retinde komponentler arasındaǵı óz-ara tásir strategiyasın jaratıw ushın ájayıp qural bolıp tabıladı. Bul scenariy modelleriniń hárbiri komponent usınıwı kerek bolǵan xızmetler yamasa funkciyalar ushın talaplardıń bay jıynaǵı xızmetin atqaradı, sonday-aq usı komponentler menen xızmetlerdiń óz-ara tásir etiw tártibin belgileydi. Scenariylerdi modellestiriw quramalı sistema ushın TDD testlerin dúziwdi ádewir jeńillestire aladı<ref name="Pathfinder Solutions"/>. === Úlken toparlar ushın testlerdi basqarıw === Úlkenirek sistemada komponentlerdiń tómen sapasınıń tásiri óz-ara tásirlerdiń quramalılıǵı sebepli kúsheyedi. Bul kúsheyiw úlkenirek proektler kontekstinde TDD artıqmashılıqlarınıń jáne de tezirek toplanıwına alıp keledi. Biraq testlerdiń ulıwma jıynaǵınıń quramalılıǵı itimal artıqmashılıqlardı joq etip, máselege aylanıwı múmkin. Bul ápiwayı esitiledi, biraq tiykarǵı dáslepki adım — test kodınıń da áhmiyetli programmalıq támiynat ekenin hám ol óndirislik kod sıyaqlı qatańlıq penen jazılıwı hám xızmet kórsetiliwi kerek ekenin moyınlaw. Quramalı sistemadaǵı test programmalıq támiynatınıń [[Programmalıq támiynat arxitekturası|arxitekturasın]] jaratıw hám basqarıw tiykarǵı ónim arxitekturası sıyaqlı áhmiyetli. Test basqarıwshıları UUT, [[Test dublyorı|test dublyorları]] hám modullik testlew freymvorkı menen óz-ara tásir etedi<ref name="Pathfinder Solutions"/>. == Artıqmashılıqları hám kemshilikleri == Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıwdıń (TDD) empirikalıq izertlewleri aralas nátiyjeler bergen. Sholıwlar ádette TDD programmalıq támiynat sapasınıń geypara kórsetkishlerin jaqsılawı múmkin ekenine dálil tabadı, biraq onıń ónimlilikke tásiri azıraq turaqlı. 27 izertlewdiń 2013-jılǵı meta-analizi sırtqı sapaǵa kishi unamlı tásirdi hám ónimlilikke ulıwma alǵanda azmaz yamasa hesh qanday tásirdi anıqladı, al sanaatlıq izertlewlerde sapa kóbirek jaqsılanǵan, biraq ónimlilik te kóbirek tómenlegen<ref name="Rafique-Misic-2013">{{cite journal |last1=Rafique |first1=Yahya |last2=Mišić |first2=Vojislav B. |title=The Effects of Test-Driven Development on External Quality and Productivity: A Meta-Analysis |journal=IEEE Transactions on Software Engineering |volume=39 |issue=6 |pages=835–856 |year=2013 |doi=10.1109/TSE.2012.28}}</ref>. 1999–2014-jılları járiyalanǵan izertlewlerdiń 2016-jılǵı sistemalı sholıwı izertlewlerdiń kópshiligi programmalıq támiynattıń ishki hám sırtqı sapasınıń jaqsılanǵanın xabarlaǵanın, biraq ónimlilik nátiyjeleri akademiyalıq hám sanaatlıq sharayatlarda hár túrli bolǵanın anıqladı<ref name="Bissi-2016">{{cite journal |last1=Bissi |first1=Wilson |last2=Neto |first2=A. G. S. S. |last3=Emer |first3=M. C. F. P. |title=The effects of test driven development on internal quality, external quality and productivity: A systematic review |journal=Information and Software Technology |volume=74 |pages=45–54 |year=2016 |doi=10.1016/j.infsof.2016.02.004}}</ref>. Empirikalıq izertlewlerdiń salıstırmalı analizi TDD kirgizilgen kemshiliklerdi azaytıwı hám xızmet kórsetiwge jaramlıraq kodqa alıp keliwi múmkin, al ámelge asırılǵan geypara kod kishirek yamasa azıraq quramalı bolıwı múmkin degen juwmaqqa keldi<ref name="Makinen-Munch-2014">{{cite book |last1=Mäkinen |first1=Simo |last2=Münch |first2=Jürgen |chapter=Effects of Test-Driven Development: A Comparative Analysis of Empirical Studies |title=Software Quality. Model-Based Approaches for Advanced Software and Systems Engineering |series=Lecture Notes in Business Information Processing |volume=166 |pages=155–169 |publisher=Springer |year=2014 |doi=10.1007/978-3-319-03602-1_10}}</ref>. Biraq kásiplik islep shıǵıwshılar menen ótkerilgen sanaatlıq eksperiment TDD-nıń tásiri wazıypanıń ózgesheliklerine kúshli baylanıslı ekenin anıqladı hám sanaatlıq sharayatlarda TDD-nıń testlerdi aqırında jazatuǵın inkremental islep shıǵıwdan jaqsıraq yamasa jamanıraq ekenin anıqlawdan aldın qosımsha dáliller kerek degen juwmaqqa keldi<ref name="Tosun-2017">{{cite journal |last1=Tosun |first1=A. |last2=Dieste |first2=O. |last3=Fucci |first3=D. |last4=Vegas |first4=S. |last5=Turhan |first5=B. |last6=Erdogmus |first6=H. |last7=Santos |first7=A. |last8=Oivo |first8=M. |last9=Toro |first9=K. |last10=Järvinen |first10=J. |last11=Juristo |first11=N. |title=An industry experiment on the effects of test-driven development on external quality and productivity |journal=Empirical Software Engineering |volume=22 |issue=6 |pages=2763–2805 |year=2017 |doi=10.1007/s10664-016-9490-0}}</ref>. TDD processiniń ózgeshelikleri boyınsha keyingi izertlew sapa hám ónimliliktiń jaqsılanıwı testti birinshi jazıw tártibine qaraǵanda kishi, birdey islep shıǵıw adımları menen kóbirek baylanıslı ekenin anıqladı<ref name="Fucci-2017">{{cite journal |last1=Fucci |first1=Davide |last2=Erdogmus |first2=Hakan |last3=Turhan |first3=Burak |last4=Oivo |first4=Markku |last5=Juristo |first5=Natalia |title=A Dissection of the Test-Driven Development Process: Does It Really Matter to Test-First or to Test-Last? |journal=IEEE Transactions on Software Engineering |volume=43 |issue=7 |pages=597–614 |year=2017 |doi=10.1109/TSE.2016.2616877|arxiv=1611.05994}}</ref>. === Itimal artıqmashılıqları === TDD islep shıǵıw waqtında tez keri baylanıs bere aladı, sebebi islep shıǵıwshı ósip baratırǵan avtomatlastırılǵan testler jıynaǵın qayta-qayta iske túsiredi. Bul regressiyalardı olar payda bolǵannan keyin tez anıqlawdı ańsatlastırıwı múmkin hám minez-qulıq ózgerislerine qarsı qáwipsizlik torın beriw arqalı refaktoringti qollap-quwatlay aladı<ref name="Beck-2003">{{cite book |last=Beck |first=Kent |title=Test Driven Development: By Example |publisher=Addison-Wesley |year=2003 |isbn=978-0321146533}}</ref>. Testler sáykes óndirislik koddan aldın jazılatuǵın bolǵanlıqtan, islep shıǵıwshı ámelge asırıwdan aldın kodtıń qálegen minez-qulqın hám interfeysin oylawı kerek. Bul kodtıń kishirek birliklerin, hálsizirek baylanıslılıqtı hám anıǵıraq interfeyslerdi xoshametlewi múmkin, ásirese testler ámelge asırıw detallarına emes, al ashıq minez-qulıqqa qarata jazılǵanda<ref name="Beck-2003"/><ref name="Makinen-Munch-2014"/>. TDD sonday-aq islep shıǵıwdıń qosımsha nátiyjesi retinde avtomatlastırılǵan testler jıynaǵın payda etedi. Bunday testler ózgerisler birlestiriliwden yamasa shıǵarılıwdan aldın jiyi testlenetuǵın úziliksiz integraciya jumıs aǵımlarında paydalı bolıwı múmkin. Bul mániste TDD keyingi ózgerislerge bolǵan isenimdi arttırıwı múmkin, biraq ótken modullik testlerdiń ózi programmalıq támiynattıń durıs ekenin dálillemeydi<ref name="Rafique-Misic-2013"/><ref name="Bissi-2016"/>. === Sheklewleri === TDD [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewdiń]] basqa formalarınıń ornın basa almaydı. TDD ádette modullik testlew arqalı ámelge asırılatuǵın bolǵanlıqtan, ol paydalanıwshı interfeyslerine, maǵlıwmatlar bazalarına, tarqatılǵan sistemalarǵa, apparatlıq támiynatqa, waqıtqa, qáwipsizlik qásiyetlerine yamasa komponentler arasındaǵı óz-ara tásirlerge baylanıslı minez-qulıqtı jetkilikli dárejede testlemewi múmkin. Bul tarawlar kóbinese qosımsha [[Integraciyalıq testlew|integraciyalıq testlewdi]], [[Sistemalıq testlew|sistemalıq testlewdi]], qabıllaw testlewin, qollanıwǵa qolaylıqtı testlewdi yamasa basqa arnawlı testlew usılların talap etedi. TDD waqtında jazılǵan testler óndirislik kod penen birdey qáte túsiniklerge iye bolıwı múmkin. Eger islep shıǵıwshı talaptı durıs emes túsinse, test te, ámelge asırıw da birdey nadurıs boljawdı óz ishine alıwı múmkin, nátiyjede programmalıq támiynat qáte bolıp qalsa da, test ótip ketedi. Sonlıqtan eger testler tolıq bolmasa, júdá tar bolsa yamasa sırttan kórinetuǵın minez-qulıqqa emes, al ámelge asırıw detallarına baǵdarlanǵan bolsa, ótken testlerdiń kóp sanı jalǵan qáwipsizlik sezimin payda etiwi múmkin. Avtomatlastırılǵan testler xızmet kórsetiw qárejetlerin de payda etedi. Ishki ámelge asırıw detalları menen kúshli baylanıslı bolǵan, imitaciyanı artıqsha qollanatuǵın, waqıt haqqındaǵı ańsat buzılatuǵın boljawlarǵa súyenetuǵın yamasa qaytalanatuǵın sazlaw kodın óz ishine alatuǵın testlerge xızmet kórsetiw qıyınlasıwı múmkin<ref name="Meszaros-2007">{{cite book |last=Meszaros |first=Gerard |title=xUnit Test Patterns: Refactoring Test Code |publisher=Addison-Wesley |year=2007 |isbn=978-0131495050}}</ref>. Geypara kontekstlerde, ásirese bar sistemalardaǵı («brownfield») quramalı wazıypalarda yamasa avtomatlastırılǵan testlew boyınsha tájiriybesi sheklengen proektlerde, testlerdi jazıwǵa hám olarǵa xızmet kórsetiwge kerekli waqıt qısqa múddetli ónimlilikti tómenletiwi múmkin<ref name="Tosun-2017"/><ref name="Bissi-2016"/>. TDD úziliksiz integraciya ámeliyatları menen qarama-qarsılıq payda etedi, sebebi dáslep jazılǵan testti keminde TDD cikliniń 4-adımına («testten ótetuǵın eń ápiwayı kodtı jazıw») shekem ápiwayı túrde atomar kommittiń bir bólegi retinde kirgiziwge bolmaydı. Eger ótpeytuǵın testlerge jumıs cikliniń bir bólegi retinde ruqsat beriletuǵın bolsa, TDD yamasa CI ámeliyatına qanday da bir ózgeris kirgiziw kerek. == Konferenciya == Birinshi TDD konferenciyası 2021-jıl iyul ayında ótkerildi<ref>{{web deregi | familiya =Bunardzic| at =Alex| bet =First International Test Driven Development (TDD) Conference| url =https://tddconference.github.io/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 20-iyul |website=TDD Conference| til =en}}</ref>. Konferenciyalar [[YouTube]] platformasında jazıp alındı<ref>{{Citation|title=First International TDD Conference - Saturday July 10, 2021| date=10 July 2021 |url=https://www.youtube.com/watch?v=-_noEVCR__I |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/-_noEVCR__I |archive-date=2021-12-21 |url-status=live|language=en|access-date=2021-07-20}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Ekstremal programmalastırıw]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw filosofiyaları]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] 7a149sc20a6uec81wvpjnapqqlvlzzt 276896 276840 2026-10-30T02:20:42Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276896 wikitext text/x-wiki '''Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''test-driven development'', '''TDD''') — [[Derek kodı|derek kodın]] jazıwdıń usılı. Ol ótpeytuǵın modul dárejesindegi [[Testlewdi avtomatlastırıw|avtomatlastırılǵan]] [[Test jaǵdayı (programmalıq támiynat)|test jaǵdayın]] jazıwdı, keyin testtiń ótiwi ushın tap jetkilikli kodtı jazıwdı, keyin test kodın da, óndirislik kodtı da refaktoringlewdi, al keyin basqa jańa test jaǵdayı menen qaytalawdı óz ishine aladı. Avtomatlastırılǵan testlerdi jazıwdıń alternativ tásilleri — test kodın jazıwdı baslawdan aldın barlıq óndirislik kodtı jazıw yamasa óndirislik kodtı jazıwdı baslawdan aldın barlıq test kodın jazıw. TDD-da ekewi de birge jazıladı, sonlıqtan dúzetiw (debugging) ushın kerekli waqıt qısqaradı<ref>{{Cite journal |last1=Parsa |first1=Saeed |last2=Zakeri-Nasrabadi |first2=Morteza |last3=Turhan |first3=Burak |date=2025-01-01 |title=Testability-driven development: An improvement to the TDD efficiency |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0920548924000461 |journal=Computer Standards & Interfaces |volume=91 |article-number=103877 |doi=10.1016/j.csi.2024.103877 |issn=0920-5489|url-access=subscription}}</ref>. TDD 1999-jılı baslanǵan ekstremal programmalastırıwdıń dáslep testti jazıw programmalastırıw túsinikleri menen baylanıslı<ref name="Cworld92">{{web deregi | url =http://www.computerworld.com/softwaretopics/software/appdev/story/0,10801,66192,00.html | bet =Extreme Programming | avtor =Lee Copeland | sáne = December 2001 | baspaxana =Computerworld | qaralǵan sáne = 2011-jıl 11-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20110605060209/http://www.computerworld.com/s/article/66192/Extreme_Programming?taxonomyId=063 | arxivsáne = 2011-jıl 5-iyun }}</ref>, biraq sońǵı waqıtları ol óz aldına ulıwmalıraq qızıǵıwshılıq payda etti<ref name=Newkirk>Newkirk, JW and Vorontsov, AA. ''Test-Driven Development in Microsoft .NET'', Microsoft Press, 2004.</ref>. Baǵdarlamashılar bul túsinikti eski usıllar menen islep shıǵılǵan miyras kodtı jetilistiriw hám dúzetiw (debugging) ushın da qollanadı<ref name=Feathers>Feathers, M. Working Effectively with Legacy Code, Prentice Hall, 2004</ref>. == Tariyxı == Bul usıldı islep shıqqan yamasa «qayta ashqan»<ref name="Quora2012May11">{{web deregi | url =http://www.quora.com/Why-does-Kent-Beck-refer-to-the-rediscovery-of-test-driven-development | bet =Why does Kent Beck refer to the "rediscovery" of test-driven development? | avtor =Kent Beck | sáne = 2012-jıl 11-may | qaralǵan sáne = 2014-jıl 1-dekabr }}</ref> dep esaplanatuǵın programmalıq támiynat injeneri Kent Bek 2003-jılı TDD ápiwayı dizaynlardı xoshametleydi hám isenim payda etedi dep málimledi<ref name=Beck/>. {{Blockquote |text=TDD-nıń dáslepki táriyipi programmalastırıw haqqındaǵı áyyemgi kitapta berilgen edi. Onda kiris lentasın alıp, kútilgen shıǵıs lentasın qol menen terip, keyin haqıyqıy shıǵıs lentası kútilgen shıǵıs maǵlıwmatına sáykes kelgenshe programmalastırıw kerekligi aytılǵan. Men Smalltalk tilinde birinshi xUnit freymvorkın jazǵannan keyin, bunı oqıǵanım esime tústi hám onı sınap kórdim. Men ushın TDD-nıń kelip shıǵıwı usı boldı. Jası úlken programmistlerge TDD-nı táriyiplegenimde, kóbinese «Álbette. Basqasha qalay programmalastırıwǵa boladı?» degen juwaptı esitemen. Sonlıqtan men óz rolimdi TDD-nı «qayta ashıw» dep atayman. |author=Kent Bek |title= |source="Why does Kent Beck refer to the 'rediscovery' of test-driven development? What's the history of test-driven development before Kent Beck's rediscovery?"<ref>{{web deregi | url =http://www.quora.com/Why-does-Kent-Beck-refer-to-the-rediscovery-of-test-driven-development | bet =Why does Kent Beck refer to the "rediscovery" of test-driven development? | avtor =Kent Beck | sáne = 2012-jıl 11-may | qaralǵan sáne = 2014-jıl 1-dekabr }}</ref> }} == Kodlaw cikli == [[Fayl:TDD Global Lifecycle.png|thumb|Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıwdıń ómirlik cikliniń grafikalıq kórinisi]] TDD adımları avtorlarǵa qarap sanı hám táriyipi boyınsha azmaz ózgeshelenedi, biraq ádette tómendegishe boladı. Olar ''Test-Driven Development by Example'' kitabına<ref name=Beck>{{cite book |last=Beck| first=Kent |title=Test-Driven Development by Example |publisher=Addison Wesley |location=Vaseem |date=2002-11-08 |isbn=978-0-321-14653-3}}</ref> hám Kent Bektiń «Canon TDD» maqalasına<ref>{{web deregi | familiya =Beck | at =Kent | sáne = 2023-jıl 11-dekabr | bet =Canon TDD | url =https://tidyfirst.substack.com/p/canon-tdd | qaralǵan sáne = 2024-jıl 22-oktyabr |website=Software Design: Tidy First?}}</ref> tiykarlanǵan. ;1. Jańa funkciya ushın scenariylerdi dizimlew :Jańa minez-qulıqtaǵı kútilgen variantlardı dizimleń. «Tiykarǵı jaǵday bar, al eger bul xızmettiń waqtı tawsılsa she, eger gilt ele maǵlıwmatlar bazasında bolmasa ne hám t.b.» Islep shıǵıwshı bul specifikaciyalardı qollanıw jaǵdayları hám paydalanıwshı tariyxları haqqında sorap anıqlay aladı. TDD-nıń tiykarǵı artıqmashılıǵı sonda, ol islep shıǵıwshını kodtı jazıwdan ''aldın'' talaplarǵa itibar qaratıwǵa májbúrleydi. Bul modullik testler tek kod jazılǵannan ''keyin'' jazılatuǵın ádettegi ámeliyattan ayırmashılıqqa iye. ;2. Dizimdegi element ushın test jazıw :Jańa minez-qulıqtaǵı variant orınlansa, ''ótetuǵın'' avtomatlastırılǵan testti jazıń. ;3. Barlıq testlerdi iske túsiriw. Jańa test ''kútilgen'' sebepler boyınsha ''ótpewi'' kerek :Bul qálegen funkciya ushın haqıyqatında da jańa kod kerek ekenin kórsetedi. Bul [[Test ortalıǵı|test ortalıǵınıń]] durıs isleytuǵının tastıyıqlaydı. Bul jańa testtiń kemshilikli bolıp, mudamı ótip ketiw itimallıǵın joq etedi. ;4. Jańa testten ótetuǵın eń ápiwayı kodtı jazıw :Názik emes kod hám qatań kodlaw qabıl etiledi. Kod 6-adımda jetilistiriledi. Testlengen funkciyalardan tısqarı hesh qanday kod qosılmawı kerek. ;5. Endi barlıq testler ótiwi kerek :Eger qaysı biri ótpese, barlıǵı ótkenshe ótpegen testlerdi minimal ózgerisler menen dúzetiń. ;6. Barlıq testlerdiń ótiwin dawam etiwin támiyinlep, kerek bolǵanınsha refaktoringlew :Kod oqılıwshılıq hám xızmet kórsetiwge jaramlılıq ushın refaktoringlenedi. Atap aytqanda, qatań kodlanǵan test maǵlıwmatları óndirislik koddan alıp taslanıwı kerek. Hárbir refaktoringten keyin testler jıynaǵın iske túsiriw bar funkciyalardıń hesh biriniń buzılmaǵanın támiyinleydi. Refaktoring mısalları: :* kodtı logikalıq jaqtan eń tiyisli ornına kóshiriw :* qaytalanatuǵın kodtı alıp taslaw :* atlardı ózin-ózi hújjetlestiretuǵın etiw :* metodlardı kishirek bóleklerge bóliw :* miyraslıq ierarxiyaların qayta dúziw ;Qaytalaw :Barlıq testler ámelge asırılıp, ótkenshe, dizimdegi hárbir test penen 2-adımnan baslap processti qaytalań. Hárbir test kishi bolıwı hám kommitler jiyi jasalıwı kerek. Eger jańa kod geypara testlerden ótpese, baǵdarlamashı artıqsha dúzetiw (debugging) ornına ózgeristi biykar ete aladı yamasa aldınǵı jaǵdayǵa qaytara aladı. [[Kitapxana (esaplaw texnikası)|Sırtqı kitapxanalardı]] qollanǵanda, is júzinde tek sol kitapxananı testleytuǵınday júdá kishi testlerdi jazbaw áhmiyetli<ref name=Newkirk/>, eger kitapxanada qáteler bar yamasa onıń funkciyaları islep shıǵılıp atırǵan programmalıq támiynattıń barlıq mútájliklerin qanaatlandırıw ushın jetkiliksiz dep esaplawǵa tiykar bolmasa. == Testlerge tiykarlanǵan jumıs == TDD programmalıq támiynattı islep shıǵıwdan tısqarı, ónim hám xızmet kórsetiw toparlarında da '''testlerge tiykarlanǵan jumıs''' retinde qabıl etilgen<ref>Leybourn, E. (2013) ''Directing the Agile Organisation: A Lean Approach to Business Management''. London: IT Governance Publishing: 176-179.</ref>. Testlew tabıslı bolıwı ushın ol mikro hám makro dárejelerde ámeliyatta qollanılıwı kerek. Klastaǵı hárbir metod, hárbir kiris maǵlıwmat mánisi, jurnal xabarı hám qátelik kodı, basqa maǵlıwmat noqatları menen birge, testleniwi kerek<ref>{{web deregi | familiya =Mohan | at =Gayathri | bet =Full Stack Testing | url =https://www.thoughtworks.com/en-us/insights/books/full-stack-testing | qaralǵan sáne = 2022-jıl 7-sentyabr |website=www.thoughtworks.com | til =en-US}}</ref>. TDD-ǵa uqsas, programmalıq támiynatqa baylanıslı bolmaǵan toparlar jumıstı baslawdan aldın onıń hárbir aspekti ushın sapa qadaǵalawı (QC) tekseriwlerin (ádette avtomatlastırılǵan testler emes, al qol menen ótkeriletuǵın testler) islep shıǵadı. Keyin bul QC tekseriwleri dizayndı anıqlaw hám baylanıslı nátiyjelerdi validaciyalaw ushın qollanıladı. TDD izbe-izliginiń altı adımı azmaz semantikalıq ózgerisler menen qollanıladı: # «Test qosıw» adımınıń ornına «Tekseriw qosıw» # «Barlıq testlerdi iske túsiriw» adımınıń ornına «Barlıq tekseriwlerdi iske túsiriw» # «Qanday da bir kod jazıw» adımınıń ornına «Jumıstı orınlaw» # «Testlerdi iske túsiriw» adımınıń ornına «Barlıq tekseriwlerdi iske túsiriw» # «Kodtı refaktoringlew» adımınıń ornına «Jumıstı tártipke keltiriw» # «Qaytalaw» == Islep shıǵıw stili == Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıwdı qollanıwdıń hár túrli aspektleri bar, mısalı, «Barlıǵın ápiwayı et» (KISS) hám «Bul saǵan kerek bolmaydı» (YAGNI) principleri. Tek testlerden ótiw ushın kerekli kodtı jazıwǵa itibar qaratıw arqalı dizaynlar kóbinese basqa usıllar menen erisiletuǵın dizaynlarǵa qaraǵanda tazaraq hám anıǵıraq bolıwı múmkin<ref name=Beck/>. ''Test-Driven Development by Example'' kitabında Kent Bek sonday-aq «Islep shıqqansha, islegendey kórset» principin usınadı. Proektlestiriw úlgisi sıyaqlı qanday da bir jetilisken dizayn túsinigine erisiw ushın sol dizayndı payda etetuǵın testler jazıladı. Kod maqsetli úlgige qaraǵanda ápiwayıraq bolıp qalıwı, biraq barlıq talap etilgen testlerden ótiwi múmkin. Bul dáslep tınıshsızlandırıwı múmkin, biraq ol islep shıǵıwshıǵa tek áhmiyetli nársege itibar qaratıwǵa múmkinshilik beredi. Testlerdi birinshi bolıp jazıw: testler testleniwi kerek bolǵan funkciyadan aldın jazılıwı kerek. Bunıń kóp artıqmashılıqları bar dep aytıladı. Bul qosımshanıń testlewge jaramlı etip jazılıwın támiyinlewge járdem beredi, sebebi islep shıǵıwshılar qosımshanı qalay testlew kerekligin keyin qospay, eń basınan oylawı kerek. Sonday-aq bul hárbir funkciya ushın testlerdiń jazılıwın támiyinleydi. Bunnan basqa, testlerdi birinshi bolıp jazıw ónim talapların tereńirek hám erterek túsiniwge alıp keledi, test kodınıń nátiyjeliligin támiyinleydi hám [[Programmalıq támiynat sapası|programmalıq támiynat sapasına]] úziliksiz itibar qaratıwdı saqlaydı<ref name="Pathfinder Solutions">{{web deregi | bet =Effective TDD for Complex Embedded Systems Whitepaper| url =http://www.pathfindersolns.com/wp-content/uploads/2012/05/Effective-TDD-Executive-Summary.pdf| arxivurl =https://web.archive.org/web/20160316153308/http://www.pathfindersolns.com/wp-content/uploads/2012/05/Effective-TDD-Executive-Summary.pdf| arxivsáne = 2016-jıl 16-mart | baspaxana =Pathfinder Solutions}}</ref>. Dáslep funkciyanı jazatuǵın kodlawda islep shıǵıwshılar menen shólkemlerde islep shıǵıwshını keyingi funkciyaǵa ótiwge iytermelew, hátte testlewdi pútkilley esapqa almaw tendenciyası bar. Birinshi TDD testi dáslep hátte kompilyaciyalanbawı múmkin, sebebi oǵan kerekli klaslar menen metodlar ele bolmawı múmkin. Degen menen, sol birinshi test orınlanatuǵın specifikaciyanıń baslanıwı xızmetin atqaradı<ref>{{web deregi | url =http://www.agilesherpa.org/agile_coach/engineering_practices/test_driven_development/ | bet =Agile Test Driven Development | baspaxana =Agile Sherpa | sáne = 2010-jıl 3-avgust | qaralǵan sáne = 2012-jıl 14-avgust }}</ref>. Hárbir test jaǵdayı dáslep ótpeydi: bul testtiń haqıyqatında isleytuǵının hám qáteni uslay alatuǵının támiyinleydi. Bul kórsetilgennen keyin, tiykarındaǵı funkciyanı ámelge asırıwǵa boladı. Bul «qızıl/jasıl/refaktoring» dep atalatuǵın «testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw ilajına» alıp keldi. Bunda qızıl — ''ótpedi'', al jasıl — ''ótti'' degendi bildiredi. Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw ótpeytuǵın test jaǵdayların qosıw, olardıń ótiwin támiyinlew hám refaktoringlew adımların úziliksiz qaytalaydı. Hárbir basqıshta kútilgen test nátiyjelerin alıw islep shıǵıwshınıń kod haqqındaǵı oy modelin bekkemleydi, isenimin arttıradı hám ónimliligin joqarılatadı. === Kodtıń kóriniwshiligi === {{Main|Modullik testlew}} Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıwda testlerdi ámelge asırıwdan aldın jazıw jabıq metodlardı testlew yamasa tek ashıq interfeysler arqalı testlew haqqında sorawlar tuwdıradı. Bul tańlaw test kodınıń da, óndirislik kodtıń da dizaynına tásir etedi. === Testlerdi izolyaciyalaw === Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw tez «qızıl-jasıl-refaktoring» cikli ushın tiykarınan modullik testlerge súyenedi. Bul testler process shegaralarınan, tarmaq baylanıslarınan yamasa sırtqı ǵárezliliklerden qashıw arqalı tez orınlanadı. TDD ámeliyatshıları komponentlerdiń óz-ara tásirin tekseriw ushın [[Integraciyalıq testlew|integraciyalıq testlerdi]] de jazsa da, bul ástenirek isleytuǵın testler jiyirek iske túsiriletuǵın modullik testlerden bólek saqlanadı. Bir neshe integraciyalanǵan moduldi birge testlew de buzılıwlardıń deregin anıqlawdı qıyınlastıradı. Islep shıǵılıp atırǵan kod sırtqı ǵárezliliklerge súyengende, TDD tez hám izolyaciyalanǵan modullik testlerdi saqlaw ushın [[Test dublyorı|test dublyorların]] qollanıwdı xoshametleydi<ref>{{cite book |title=Refactoring - Improving the design of existing code |last=Fowler |first=Martin |year=1999 |publisher=Addison Wesley Longman, Inc. |location=Boston |isbn=0-201-48567-2 |url=https://archive.org/details/isbn_9780201485677}}</ref>. Ádettegi tásil sırtqı ǵárezliliklerdi ajıratıw ushın interfeyslerdi qollanıwdı hám testlew maqsetleri ushın [[Test dublyorı#Ámelge asırıw tásilleri|test dublyorların]] ámelge asırıwdı óz ishine aladı. Test dublyorları haqıyqıy sırtqı komponentler menen baylanıstı dálillemeytuǵın bolǵanlıqtan, TDD ámeliyatshıları modullik testlerdi tiyisli dárejelerde integraciyalıq testlew menen tolıqtıradı. Orınlanıwdı tezirek hám isenimlirek etiw ushın modul dárejesindegi testlew maksimallastırıladı, al joqarıraq dárejelerdegi ástenirek testler minimallastırıladı. === Birlikti kishi saqlaw === TDD ushın birlik kóbinese klass yamasa kóbinese modul dep atalatuǵın baylanıslı funkciyalar toparı retinde anıqlanadı. Birliklerdi salıstırmalı túrde kishi saqlaw áhmiyetli artıqmashılıqlar beredi dep aytıladı, sonıń ishinde: * Dúzetiwge (debugging) jumsalatuǵın kúshtiń azayıwı — test buzılıwları anıqlanǵanda, kishirek birlikler qátelerdi tabıwǵa járdem beredi. * Ózin-ózi hújjetlestiretuǵın testler — kishi test jaǵdayların oqıw hám túsiniw ańsatıraq<ref name="Pathfinder Solutions"/>. Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıwdıń jetilisken ámeliyatları [[Qabıllaw testlerine tiykarlanǵan islep shıǵıw|qabıllaw testlerine tiykarlanǵan islep shıǵıwǵa]] (ATDD) hám [[Mısallar arqalı specifikaciyalaw|mısallar arqalı specifikaciyalawǵa]] alıp keliwi múmkin. Olarda klient belgilegen kriteriyalar qabıllaw testlerine avtomatlastırıladı, al keyin olar dástúrli modul testlerine tiykarlanǵan islep shıǵıw (UTDD) processin baǵdarlaydı<ref name="Koskela">Koskela, L. "Test Driven: TDD and Acceptance TDD for Java Developers", Manning Publications, 2007</ref>. Bul process klientke programmalıq támiynattıń onıń talaplarına sáykes keletuǵın-kelmeytuǵının sheshiwdiń avtomatlastırılǵan mexanizmin támiyinleydi. ATDD menen islep shıǵıw toparında endi qanaatlandırıwı kerek bolǵan anıq maqset — qabıllaw testleri boladı. Bul toparǵa hárbir paydalanıwshı tariyxınan klient haqıyqatında neni qáleytuǵınına úziliksiz itibar qaratıwǵa múmkinshilik beredi. == Eń jaqsı ámeliyatlar == Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıwdıń eń jaqsı ámeliyatları tómendegishe: === Test strukturası === Test jaǵdayınıń nátiyjeli dúzilisi barlıq talap etilgen háreketlerdiń orınlanıwın támiyinleydi, test jaǵdayınıń oqılıwshılıǵın jaqsılaydı hám orınlanıw aǵımın tegisleydi. Turaqlı struktura ózin-ózi hújjetlestiretuǵın test jaǵdayın dúziwge járdem beredi. Test jaǵdayları ushın keń qollanılatuǵın struktura (1) sazlawdı, (2) orınlawdı, (3) validaciyalawdı hám (4) tazalawdı óz ishine aladı. * Sazlaw: testlenip atırǵan birlikti (UUT) yamasa pútkil test sistemasın testti orınlaw ushın kerekli jaǵdayǵa keltiriw. * Orınlaw: UUT-tı maqsetli minez-qulıqtı orınlawǵa iske túsiriw/baǵdarlaw hám qaytarılatuǵın mánisler menen shıǵıs parametrleri sıyaqlı barlıq shıǵıs maǵlıwmatların alıw. Bul adım ádette júdá ápiwayı boladı. * Validaciyalaw: test nátiyjeleriniń durıs ekenine kóz jetkeriw. Bul nátiyjeler orınlaw waqtında alınǵan anıq shıǵıs maǵlıwmatların yamasa UUT-taǵı jaǵday ózgerislerin óz ishine alıwı múmkin. * Tazalaw: UUT-tı yamasa pútkil test sistemasın testten aldınǵı jaǵdayına qaytarıw. Bul qayta tiklew usı testten keyin dárhal basqa testtiń orınlanıwına múmkinshilik beredi. Geypara jaǵdaylarda, itimal test buzılıwın tallaw ushın maǵlıwmattı saqlaw maqsetinde, tazalaw testtiń sazlaw adımı iske túsiwden tikkeley aldın baslanıwı kerek<ref name="Pathfinder Solutions"/>. === Jeke ámeliyatlar === Jeke adam ámel ete alatuǵın geypara eń jaqsı ámeliyatlar: ulıwma sazlaw hám juwmaqlaw logikasın tiyisli test jaǵdayları qollanatuǵın testti qollap-quwatlaw xızmetlerine ajıratıw, hárbir test orakulın tek óziniń testin validaciyalaw ushın kerekli nátiyjelerge baǵdarlaw hám waqıtqa baylanıslı testlerdi real waqıtta islemeytuǵın operaciyalıq sistemalarda orınlanıwǵa ruqsat beretuǵınday etip joybarlaw. Keshigip orınlanıw ushın 5–10 procentlik qor qaldırıwdıń keń tarqalǵan ámeliyatı testlerdi orınlawdaǵı jalǵan unamsız nátiyjelerdiń itimal sanın azaytadı. Sonday-aq test kodına óndirislik kod sıyaqlı húrmet penen qaraw usınıladı. Test kodı unamlı da, unamsız da jaǵdaylar ushın durıs islewi, uzaq waqıt xızmet etiwi hám oqılatuǵın hám xızmet kórsetiwge jaramlı bolıwı kerek. Toparlar nátiyjeli usıllardı bólisiw hám jaman ádetlerdi anıqlaw ushın jıynalıp, testlerdi hám test ámeliyatların kózden ótkere aladı<ref name="pathfindersolns.com"/>. === Qashıw kerek bolǵan ámeliyatlar: ''anti-úlgiler'' === * Test jaǵdaylarınıń aldın orınlanǵan test jaǵdayları ózgertken sistema jaǵdayına ǵárezli bolıwı (yaǵnıy, modullik testti mudamı belgili hám aldın ala sazlanǵan jaǵdaydan baslaw kerek). * Test jaǵdayları arasındaǵı ǵárezlilikler. Test jaǵdayları bir-birine ǵárezli bolǵan testler jıynaǵı ańsat buzılatuǵın hám quramalı boladı. Orınlanıw tártibin aldın ala boljawǵa bolmaydı. Dáslepki test jaǵdaylarınıń yamasa UUT strukturasınıń ápiwayı refaktoringi baylanıslı testlerde barǵan sayın keń tarqalatuǵın tásirlerdiń spiralına sebep boladı. * Óz-ara ǵárezli testler. Óz-ara ǵárezli testler kaskadlı jalǵan unamsız nátiyjelerge alıp keliwi múmkin. Erte test jaǵdayındaǵı buzılıw, hátte UUT-ta haqıyqıy nasazlıq bolmasa da, keyingi test jaǵdayın buzadı. Bul kemshiliklerdi tallawǵa hám dúzetiwge (debugging) jumsalatuǵın kúshti arttıradı. * Orınlanıwdıń dállik, waqıt yamasa ónimlilik kórsetkishlerin testlew. * «Hámmeni biletuǵın orakullardı» dúziw. Kerekten kóp nárseni tekseretuǵın orakul waqıt ótiwi menen qımbatıraq hám ańsat buzılatuǵın boladı. Bul júdá keń tarqalǵan qáte qáwipli, sebebi ol quramalı proekttiń barlıq jerinde bilinbeytuǵın, biraq keń tarqalǵan waqıt joǵaltıwına sebep boladı<ref name="pathfindersolns.com">{{web deregi | url =https://www.youtube.com/watch?v=0BWSms3J40Y | bet =Test-Driven Development (TDD) for Complex Systems Introduction |website=YouTube}} by Pathfinder Solutions</ref>. * Ámelge asırıw detalların testlew. * Ásten isleytuǵın testler. == Salıstırıw hám shegaralaw == === TDD hám ATDD === Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw [[Qabıllaw testlerine tiykarlanǵan islep shıǵıw|qabıllaw testlerine tiykarlanǵan islep shıǵıw]] (ATDD) menen baylanıslı, biraq onnan ayırmashılıqqa iye<ref>{{cite book |title=Lean-Agile Acceptance Test-Driven Development: Better Software Through Collaboration |year=2011 |publisher=Addison Wesley Professional |location=Boston |isbn=978-0-321-71408-4}}</ref>. TDD tiykarınan operaciyalar jıynaǵın durıs orınlaytuǵın jaqsı jazılǵan kod birligin (funkciyanı, klastı yamasa moduldi) dúziwge járdem beretuǵın islep shıǵıwshınıń quralı. ATDD — talaplardıń jaqsı anıqlanǵanın támiyinlew ushın klient, islep shıǵıwshı hám testlewshi arasındaǵı kommunikaciya quralı. TDD testlewdi avtomatlastırıwdı talap etedi. ATDD talap etpeydi, biraq avtomatlastırıw [[Regressiyalıq testlew|regressiyalıq testlewge]] járdem beredi. TDD-da qollanılatuǵın testlerdi kóbinese ATDD testlerinen alıwǵa boladı, sebebi kod birlikleri talaptıń qanday da bir bólegin ámelge asıradı. ATDD testleri klientke túsinikli bolıwı kerek. TDD testleri ushın bul shárt emes. === TDD hám BDD === BDD (minez-qulıqqa tiykarlanǵan islep shıǵıw) TDD hám ATDD ámeliyatların biriktiredi<ref>{{web deregi | bet =BDD | url =http://guide.agilealliance.org/guide/bdd.html | qaralǵan sáne = 2015-jıl 28-aprel | arxivsáne = 2015-jıl 8-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20150508045550/http://guide.agilealliance.org/guide/bdd.html }}</ref>. Ol testlerdi birinshi bolıp jazıw ámeliyatın óz ishine aladı, biraq ámelge asırıw birligin testleytuǵın testlerge emes, al minez-qulıqtı táriyipleytuǵın testlerge itibar qaratadı. JBehave, Cucumber, MSpec hám SpecFlow sıyaqlı qurallar ónim iyelerine, islep shıǵıwshılarǵa hám test injenerlerine keyin avtomatlastırılǵan testlerge aylandırıwǵa bolatuǵın minez-qulıqlardı birgelikte anıqlawǵa múmkinshilik beretuǵın sintaksisti usınadı. == TDD ushın programmalıq támiynat == TDD-da paydalı bolǵan kóplegen test freymvorkları hám qurallar bar. === xUnit freymvorkları === Islep shıǵıwshılar test jaǵdayların dúziw hám avtomatikalıq túrde orınlaw ushın kompyuter járdemindegi testlew freymvorkların qollanıwı múmkin. Olar ulıwma alǵanda xUnit dep ataladı (1998-jılı jaratılǵan SUnit-ten kelip shıqqan). xUnit freymvorkları tastıyıqlaw (assertion) stilindegi testti validaciyalaw múmkinshiliklerin hám nátiyjeler haqqında esabat beriwdi usınadı. Bul múmkinshilikler avtomatlastırıw ushın júdá áhmiyetli, sebebi olar orınlanıwdı validaciyalaw awırlıǵın ǵárezsiz keyingi qayta islew iskerliginen testti orınlawdıń quramındaǵı iskerlikke ótkeredi. Bul test freymvorkları usınatuǵın orınlaw freymvorkı basqa múmkinshilikler menen birge sistemanıń barlıq test jaǵdayların yamasa olardıń hár túrli kishi jıynaqların avtomatikalıq túrde orınlawǵa múmkinshilik beredi<ref>{{web deregi | bet =Effective TDD for Complex, Embedded Systems Whitepaper| url =http://www.pathfindersolns.com/download-whitepaper/?download=EffectiveTDDforComplexEmbeddedSystems.pdf&title=Effective_TDD_for_Complex_Embedded_Systems| baspaxana =Pathfinder Solutions| qaralǵan sáne = 2012-jıl 27-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130820134917/http://www.pathfindersolns.com/download-whitepaper?download=EffectiveTDDforComplexEmbeddedSystems.pdf&title=Effective_TDD_for_Complex_Embedded_Systems| arxivsáne = 2013-jıl 20-avgust }}</ref>. === TAP nátiyjeleri === Testlew freymvorkları 1987-jılı jaratılǵan, tilge ǵárezsiz Test Anything Protocol (TAP) formatındaǵı modullik testlerdiń nátiyjelerin qabıl etiwi múmkin. == Quramalı sistemalar ushın TDD == TDD-nı iri sistemalarda qollanıw modullik arxitekturanı, jariyalanǵan interfeysleri bar anıqlanǵan komponentlerdi, sistemanıń tártipli qatlamlarǵa bóliniwin hám platformaǵa ǵárezsizlikti maksimallastırıwdı talap etedi. Bul tájiriybede tekserilgen ámeliyatlar testlewge jaramlılıqtı arttıradı hám jıynawdı hám testlewdi avtomatlastırıwdı qollanıwdı jeńillestiredi<ref name="Pathfinder Solutions"/>. === Testlewge jaramlılıq ushın joybarlaw === Quramalı sistemalar bir qatar talaplarǵa sáykes keletuǵın arxitekturanı talap etedi. Bul talaplardıń tiykarǵı bólegi sistemanı tolıq hám nátiyjeli testlewdi qollap-quwatlawdı óz ishine aladı. Nátiyjeli modullik dizayn nátiyjeli TDD ushın zárúr bolǵan ulıwma qásiyetlerge iye komponentlerdi payda etedi. * Joqarı ishki baylanıslılıq hárbir birliktiń baylanıslı múmkinshilikler jıynaǵın usınıwın támiyinleydi hám sol múmkinshiliklerdiń testlerine xızmet kórsetiwdi ańsatlastıradı. * Tómen baylanıslılıq hárbir birlikti izolyaciyalanǵan túrde nátiyjeli testlewge múmkinshilik beredi. * Jariyalanǵan interfeysler komponentke kiriwdi sheklep, testler ushın baylanıs noqatları xızmetin atqaradı. Bul testlerdi dúziwdi jeńillestiredi hám test penen óndirislik birlik konfiguraciyası arasındaǵı eń joqarı sáykeslikti támiyinleydi. Nátiyjeli modullik arxitekturanı dúziwdiń tiykarǵı usılı — scenariylerdi modellestiriw. Bunda izbe-izlik diagrammalarınıń jıynaǵı dúziledi hám olardıń hárbiri sistema dárejesindegi bir orınlanıw scenariyine itibar qaratadı. Scenariy modeli belgili bir stimulǵa juwap retinde komponentler arasındaǵı óz-ara tásir strategiyasın jaratıw ushın ájayıp qural bolıp tabıladı. Bul scenariy modelleriniń hárbiri komponent usınıwı kerek bolǵan xızmetler yamasa funkciyalar ushın talaplardıń bay jıynaǵı xızmetin atqaradı, sonday-aq usı komponentler menen xızmetlerdiń óz-ara tásir etiw tártibin belgileydi. Scenariylerdi modellestiriw quramalı sistema ushın TDD testlerin dúziwdi ádewir jeńillestire aladı<ref name="Pathfinder Solutions"/>. === Úlken toparlar ushın testlerdi basqarıw === Úlkenirek sistemada komponentlerdiń tómen sapasınıń tásiri óz-ara tásirlerdiń quramalılıǵı sebepli kúsheyedi. Bul kúsheyiw úlkenirek proektler kontekstinde TDD artıqmashılıqlarınıń jáne de tezirek toplanıwına alıp keledi. Biraq testlerdiń ulıwma jıynaǵınıń quramalılıǵı itimal artıqmashılıqlardı joq etip, máselege aylanıwı múmkin. Bul ápiwayı esitiledi, biraq tiykarǵı dáslepki adım — test kodınıń da áhmiyetli programmalıq támiynat ekenin hám ol óndirislik kod sıyaqlı qatańlıq penen jazılıwı hám xızmet kórsetiliwi kerek ekenin moyınlaw. Quramalı sistemadaǵı test programmalıq támiynatınıń [[Programmalıq támiynat arxitekturası|arxitekturasın]] jaratıw hám basqarıw tiykarǵı ónim arxitekturası sıyaqlı áhmiyetli. Test basqarıwshıları UUT, [[Test dublyorı|test dublyorları]] hám modullik testlew freymvorkı menen óz-ara tásir etedi<ref name="Pathfinder Solutions"/>. == Artıqmashılıqları hám kemshilikleri == Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıwdıń (TDD) empirikalıq izertlewleri aralas nátiyjeler bergen. Sholıwlar ádette TDD programmalıq támiynat sapasınıń geypara kórsetkishlerin jaqsılawı múmkin ekenine dálil tabadı, biraq onıń ónimlilikke tásiri azıraq turaqlı. 27 izertlewdiń 2013-jılǵı meta-analizi sırtqı sapaǵa kishi unamlı tásirdi hám ónimlilikke ulıwma alǵanda azmaz yamasa hesh qanday tásirdi anıqladı, al sanaatlıq izertlewlerde sapa kóbirek jaqsılanǵan, biraq ónimlilik te kóbirek tómenlegen<ref name="Rafique-Misic-2013">{{cite journal |last1=Rafique |first1=Yahya |last2=Mišić |first2=Vojislav B. |title=The Effects of Test-Driven Development on External Quality and Productivity: A Meta-Analysis |journal=IEEE Transactions on Software Engineering |volume=39 |issue=6 |pages=835–856 |year=2013 |doi=10.1109/TSE.2012.28}}</ref>. 1999–2014-jılları járiyalanǵan izertlewlerdiń 2016-jılǵı sistemalı sholıwı izertlewlerdiń kópshiligi programmalıq támiynattıń ishki hám sırtqı sapasınıń jaqsılanǵanın xabarlaǵanın, biraq ónimlilik nátiyjeleri akademiyalıq hám sanaatlıq sharayatlarda hár túrli bolǵanın anıqladı<ref name="Bissi-2016">{{cite journal |last1=Bissi |first1=Wilson |last2=Neto |first2=A. G. S. S. |last3=Emer |first3=M. C. F. P. |title=The effects of test driven development on internal quality, external quality and productivity: A systematic review |journal=Information and Software Technology |volume=74 |pages=45–54 |year=2016 |doi=10.1016/j.infsof.2016.02.004}}</ref>. Empirikalıq izertlewlerdiń salıstırmalı analizi TDD kirgizilgen kemshiliklerdi azaytıwı hám xızmet kórsetiwge jaramlıraq kodqa alıp keliwi múmkin, al ámelge asırılǵan geypara kod kishirek yamasa azıraq quramalı bolıwı múmkin degen juwmaqqa keldi<ref name="Makinen-Munch-2014">{{cite book |last1=Mäkinen |first1=Simo |last2=Münch |first2=Jürgen |chapter=Effects of Test-Driven Development: A Comparative Analysis of Empirical Studies |title=Software Quality. Model-Based Approaches for Advanced Software and Systems Engineering |series=Lecture Notes in Business Information Processing |volume=166 |pages=155–169 |publisher=Springer |year=2014 |doi=10.1007/978-3-319-03602-1_10}}</ref>. Biraq kásiplik islep shıǵıwshılar menen ótkerilgen sanaatlıq eksperiment TDD-nıń tásiri wazıypanıń ózgesheliklerine kúshli baylanıslı ekenin anıqladı hám sanaatlıq sharayatlarda TDD-nıń testlerdi aqırında jazatuǵın inkremental islep shıǵıwdan jaqsıraq yamasa jamanıraq ekenin anıqlawdan aldın qosımsha dáliller kerek degen juwmaqqa keldi<ref name="Tosun-2017">{{cite journal |last1=Tosun |first1=A. |last2=Dieste |first2=O. |last3=Fucci |first3=D. |last4=Vegas |first4=S. |last5=Turhan |first5=B. |last6=Erdogmus |first6=H. |last7=Santos |first7=A. |last8=Oivo |first8=M. |last9=Toro |first9=K. |last10=Järvinen |first10=J. |last11=Juristo |first11=N. |title=An industry experiment on the effects of test-driven development on external quality and productivity |journal=Empirical Software Engineering |volume=22 |issue=6 |pages=2763–2805 |year=2017 |doi=10.1007/s10664-016-9490-0}}</ref>. TDD processiniń ózgeshelikleri boyınsha keyingi izertlew sapa hám ónimliliktiń jaqsılanıwı testti birinshi jazıw tártibine qaraǵanda kishi, birdey islep shıǵıw adımları menen kóbirek baylanıslı ekenin anıqladı<ref name="Fucci-2017">{{cite journal |last1=Fucci |first1=Davide |last2=Erdogmus |first2=Hakan |last3=Turhan |first3=Burak |last4=Oivo |first4=Markku |last5=Juristo |first5=Natalia |title=A Dissection of the Test-Driven Development Process: Does It Really Matter to Test-First or to Test-Last? |journal=IEEE Transactions on Software Engineering |volume=43 |issue=7 |pages=597–614 |year=2017 |doi=10.1109/TSE.2016.2616877|arxiv=1611.05994}}</ref>. === Itimal artıqmashılıqları === TDD islep shıǵıw waqtında tez keri baylanıs bere aladı, sebebi islep shıǵıwshı ósip baratırǵan avtomatlastırılǵan testler jıynaǵın qayta-qayta iske túsiredi. Bul regressiyalardı olar payda bolǵannan keyin tez anıqlawdı ańsatlastırıwı múmkin hám minez-qulıq ózgerislerine qarsı qáwipsizlik torın beriw arqalı refaktoringti qollap-quwatlay aladı<ref name="Beck-2003">{{cite book |last=Beck |first=Kent |title=Test Driven Development: By Example |publisher=Addison-Wesley |year=2003 |isbn=978-0321146533}}</ref>. Testler sáykes óndirislik koddan aldın jazılatuǵın bolǵanlıqtan, islep shıǵıwshı ámelge asırıwdan aldın kodtıń qálegen minez-qulqın hám interfeysin oylawı kerek. Bul kodtıń kishirek birliklerin, hálsizirek baylanıslılıqtı hám anıǵıraq interfeyslerdi xoshametlewi múmkin, ásirese testler ámelge asırıw detallarına emes, al ashıq minez-qulıqqa qarata jazılǵanda<ref name="Beck-2003"/><ref name="Makinen-Munch-2014"/>. TDD sonday-aq islep shıǵıwdıń qosımsha nátiyjesi retinde avtomatlastırılǵan testler jıynaǵın payda etedi. Bunday testler ózgerisler birlestiriliwden yamasa shıǵarılıwdan aldın jiyi testlenetuǵın úziliksiz integraciya jumıs aǵımlarında paydalı bolıwı múmkin. Bul mániste TDD keyingi ózgerislerge bolǵan isenimdi arttırıwı múmkin, biraq ótken modullik testlerdiń ózi programmalıq támiynattıń durıs ekenin dálillemeydi<ref name="Rafique-Misic-2013"/><ref name="Bissi-2016"/>. === Sheklewleri === TDD [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewdiń]] basqa formalarınıń ornın basa almaydı. TDD ádette modullik testlew arqalı ámelge asırılatuǵın bolǵanlıqtan, ol paydalanıwshı interfeyslerine, maǵlıwmatlar bazalarına, tarqatılǵan sistemalarǵa, apparatlıq támiynatqa, waqıtqa, qáwipsizlik qásiyetlerine yamasa komponentler arasındaǵı óz-ara tásirlerge baylanıslı minez-qulıqtı jetkilikli dárejede testlemewi múmkin. Bul tarawlar kóbinese qosımsha [[Integraciyalıq testlew|integraciyalıq testlewdi]], [[Sistemalıq testlew|sistemalıq testlewdi]], qabıllaw testlewin, qollanıwǵa qolaylıqtı testlewdi yamasa basqa arnawlı testlew usılların talap etedi. TDD waqtında jazılǵan testler óndirislik kod penen birdey qáte túsiniklerge iye bolıwı múmkin. Eger islep shıǵıwshı talaptı durıs emes túsinse, test te, ámelge asırıw da birdey nadurıs boljawdı óz ishine alıwı múmkin, nátiyjede programmalıq támiynat qáte bolıp qalsa da, test ótip ketedi. Sonlıqtan eger testler tolıq bolmasa, júdá tar bolsa yamasa sırttan kórinetuǵın minez-qulıqqa emes, al ámelge asırıw detallarına baǵdarlanǵan bolsa, ótken testlerdiń kóp sanı jalǵan qáwipsizlik sezimin payda etiwi múmkin. Avtomatlastırılǵan testler xızmet kórsetiw qárejetlerin de payda etedi. Ishki ámelge asırıw detalları menen kúshli baylanıslı bolǵan, imitaciyanı artıqsha qollanatuǵın, waqıt haqqındaǵı ańsat buzılatuǵın boljawlarǵa súyenetuǵın yamasa qaytalanatuǵın sazlaw kodın óz ishine alatuǵın testlerge xızmet kórsetiw qıyınlasıwı múmkin<ref name="Meszaros-2007">{{cite book |last=Meszaros |first=Gerard |title=xUnit Test Patterns: Refactoring Test Code |publisher=Addison-Wesley |year=2007 |isbn=978-0131495050}}</ref>. Geypara kontekstlerde, ásirese bar sistemalardaǵı («brownfield») quramalı wazıypalarda yamasa avtomatlastırılǵan testlew boyınsha tájiriybesi sheklengen proektlerde, testlerdi jazıwǵa hám olarǵa xızmet kórsetiwge kerekli waqıt qısqa múddetli ónimlilikti tómenletiwi múmkin<ref name="Tosun-2017"/><ref name="Bissi-2016"/>. TDD úziliksiz integraciya ámeliyatları menen qarama-qarsılıq payda etedi, sebebi dáslep jazılǵan testti keminde TDD cikliniń 4-adımına («testten ótetuǵın eń ápiwayı kodtı jazıw») shekem ápiwayı túrde atomar kommittiń bir bólegi retinde kirgiziwge bolmaydı. Eger ótpeytuǵın testlerge jumıs cikliniń bir bólegi retinde ruqsat beriletuǵın bolsa, TDD yamasa CI ámeliyatına qanday da bir ózgeris kirgiziw kerek. == Konferenciya == Birinshi TDD konferenciyası 2021-jıl iyul ayında ótkerildi<ref>{{web deregi | familiya =Bunardzic| at =Alex| bet =First International Test Driven Development (TDD) Conference| url =https://tddconference.github.io/| qaralǵan sáne = 2021-jıl 20-iyul |website=TDD Conference| til =en}}</ref>. Konferenciyalar [[YouTube]] platformasında jazıp alındı<ref>{{Citation|title=First International TDD Conference - Saturday July 10, 2021|date=10 July 2021|url=https://www.youtube.com/watch?v=-_noEVCR__I|archive-url=https://web.archive.org/web/20210720023017/https://www.youtube.com/watch?v=-_noEVCR__I|archive-date=2021-07-20|url-status=live|language=en|access-date=2021-07-20}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Ekstremal programmalastırıw]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw filosofiyaları]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesi]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] pskvyp2ni52671wrbkozaeyeytqzlff 0 49297 276839 276693 2026-10-29T21:54:45Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276839 wikitext text/x-wiki '''Test maydanı''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''testbed'' yamasa ''test bed'') — ilimiy teoriyalardı, esaplaw quralların hám jańa texnologiyalardı qatań, ashıq hám qaytalanatuǵın túrde testlewge arnalǵan platforma. Bul termin kóplegen tarawlarda eksperimentallıq izertlew hám jańa ónimdi islep shıǵıw platformaları menen ortalıqların táriyiplew ushın qollanıladı. Olar avtomobiller («mullar» dep atalatuǵın), aviaciya dvigatelleri yamasa sistemaları sıyaqlı óndiris tarmaqlarındaǵı prototiplerdi ámeliy islep shıǵıwdan baslap, tiri ortalıqta testlew qáwiplerinen qorǵalǵan kompyuter programmalıq támiynatın islep shıǵıw sıyaqlı tarawlardaǵı intellektual múlkti jetilistiriwge shekem hár túrli bolıwı múmkin. ==Programmalıq támiynattı islep shıǵıw== Programmalıq támiynattı islep shıǵıwda test maydanı — belgili bir moduldi (funkciyanı, klastı yamasa kitapxananı) izolyaciyalanǵan túrde testlew usılı. Ol koncepciyanı tekseriw retinde yamasa jańa modul keyin oǵan qosılatuǵın programmadan yamasa sistemadan bólek testlengende qollanılıwı múmkin. Modul ózin úlkenirek programmanıń bir bólegi sıyaqlı tutıwı ushın moduldiń átirapında skelet freymvork ámelge asırıladı. Ádettegi test maydanı programmalıq, apparatlıq hám tarmaq komponentlerin óz ishine alıwı múmkin. Programmalıq támiynattı islep shıǵıwda testlenip atırǵan qosımsha ushın belgilengen apparatlıq hám programmalıq ortalıqtı test maydanı retinde sazlawǵa boladı. Bul kontekstte test maydanı tómendegilerden turatuǵın test ortalıǵı dep te ataladı: * Testlew apparatlıq úskeneleri (test stendi, optikalıq stol, arnawlı test qurılması, haqıyqıy ónimdi yamasa onıń analogın imitaciyalaytuǵın úskeneler, dush, ısıtqıshlar, ventilyatorlar, vakuum kamerası, anexoik kamera sıyaqlı sırtqı ortalıq quralları). * Esaplaw úskeneleri (qayta islew blokları, maǵlıwmatlar orayları, liniyadaǵı FPGA, ortalıqtı imitaciyalaw úskeneleri). * Testlew programmalıq támiynatı (maǵlıwmatlardı jıynaw (DAQ) / oscillograflar, vizuallastırıw hám testlew programmalıq támiynatı, imitaciya úskenelerin maǵlıwmatlar menen támiyinleytuǵın ortalıq programmalıq támiynatı). Test maydanları sonday-aq Internettegi betler bolıp, olarda jámiyetshilikke ózleri dúzgen CSS yamasa HTML kodın testlew hám nátiyjelerin aldın ala kóriw múmkinshiligi beriledi, mısalı: * Arena veb-brauzerin HTML3, Cascading Style Sheets (CSS), Portable Network Graphics (PNG) hám libwww kitapxanasın testlew ushın Dúnya júzilik veb-tarmaq konsorciumı (W3C) hám CERN jaratqan<ref>{{web deregi | familiya =QingLong| at =Lu| bet =The Arena Web Browser| url =http://www.yggdrasil.com/Products/Arena/| baspaxana =Yggdrasil Computing| qaralǵan sáne = 2010-jıl 6-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20030205061330/http://www.yggdrasil.com/Products/Arena/ | arxivsáne = 2003-jıl 5-fevral }}</ref>. * Line Mode brauzeri úlgi hám test qosımshası retinde libwww [[Kitapxana (esaplaw texnikası)|kitapxanası]] menen óz-ara tásir etiw ushın jańa funkciyaǵa iye boldı. * libwww kitapxanası sonday-aq islep shıǵılıp atırǵan tarmaq kommunikaciya protokolların testlew yamasa jańa protokollar menen eksperiment ótkeriw ushın da jaratılǵan. ==Samolyotlardı islep shıǵıw== {{Main|Ushıwshı laboratoriya}} Samolyotlardı islep shıǵıwda da test maydanın qollanıw mısalları bar, mısalı, jańa aviaciya dvigatellerin islep shıǵıwda olar ushıwda testlew ushın ushıwshı laboratoriyaǵa ornatıladı<ref>{{cite news|last=Norris|first=Guy|date=7 June 2013|url=http://aviationweek.com/blog/ges-new-747-flying-testbed-colors|title=GE's new 747 flying testbed colors|publisher=Aviation Week|access-date=26 April 2016}}</ref><ref>{{web deregi | url =http://www.lancaster-archive.com/lanc_photos_testbed.htm| bet =Lancaster Test Bed Images| baspaxana =Avro Lancaster| qaralǵan sáne = 2016-jıl 26-aprel }}</ref>. Test maydanlarınıń bunday qollanılıwın dáslep Rolls-Royce kompaniyası reaktiv dvigatellerdi islep shıǵıwda baslaǵan. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Apparatlıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] gvs1r9flgmtm9yjeal166cwib55ze8f 0 49298 276827 276707 2026-10-29T21:52:45Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276827 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Thorns vs. Pride 2018-04-15 29.jpg|thumb|Sport medicinası qánigesi oyınshıǵa járdem kórsetpekte]] '''Sport medicinası qánigeligi''' — jaraqatlar menen keselliklerdiń aldın alıw, olardı tekseriw, diagnoz qoyıw, emlew hám ótkir, sozılmalı yamasa operativ jaǵdaylarda reabilitaciya ótkeriwdi óz ishine alatuǵın densawlıqtı saqlaw kásibi<ref name="NATA">{{web deregi | sáne = 2015-jıl 19-mart | bet =Athletic Training | url =https://web.archive.org/web/20210112104156/https://www.nata.org/about/athletic-training |website=National Athletic Trainers' Association | qaralǵan sáne = 2026-jıl 29-oktyabr }}</ref>. Bul kásiptiń bes tiykarǵı tarawı bar: jaraqatlar menen keselliklerdiń aldın alıw hám densawlıqtı bekkemlew; tekseriw, bahalaw hám diagnoz qoyıw; dárhal hám jedel shuǵıl járdem kórsetiw; emlew ilajları; densawlıqtı saqlawdı basqarıw hám kásiplik juwapkershilik<ref>{{web deregi | sáne = 2015 | bet =BOC Practice Analysis, 7th Edition | url =https://bocatc.org/system/document_versions/versions/24/original/boc-pa7-content-outline-20170612.pdf | baspaxana =Board of Certification for the Athletic Trainer | qaralǵan sáne = 2026-jıl 29-oktyabr }}</ref>. == Jumıs orınları == Sport medicinası qánigeleriniń dástúrli jumıs ornı — sport komandaları<ref name="clover">{{cite book |last=Clover |first=J. |date=2016 |title=Sports Medicine Essentials: Core Concepts in Athletic Training & Fitness Instruction |publisher=Cengage Learning |edition=3rd |isbn=978-1-133-28124-5}}</ref><ref name="prentice2017">{{cite book |last=Prentice |first=W. E. |date=2017 |title=Principles of Athletic Training: A Guide to Evidence-Based Clinical Practice |publisher=McGraw-Hill Education |edition=16th |isbn=978-1-259-82400-5}}</ref>. Olardıń kópshiligi [[Universitet|universitetlerde]], mekteplerde hám basqa da bilimlendiriw mákemelerinde islep, sportshı oqıwshılarǵa medicinalıq járdem kórsetedi. Bunday qánigeler kóbinese shınıǵıwlar menen jarıslarda qatnasıp, kerek bolǵanda birinshi járdem kórsetedi<ref name="prentice2017" />. Shınıǵıwlar menen jarıslarda járdem kórsetiw kóbinese uzaq jumıs saatlarına, sonıń ishinde keshki waqıtlarda hám demalıs kúnlerinde islewge alıp keledi<ref name="clover" />. Sport medicinası qánigeleri sport medicinası klinikalarında, reabilitaciya oraylarında, jedel járdem bólimlerinde, shıpakerlik klinikalarında hám xirurgiyalıq operaciyalarda járdem beriwde de isleydi<ref name="prentice2017" /><ref name="fundamentals">{{cite book |last1=Cartwright |first1=L. |last2=Peer |first2=K. |date=2019 |title=Fundamentals of Athletic Training |publisher=Human Kinetics |edition=4th |isbn=978-1-4925-7506-1}}</ref>. Sońǵı on jıllıqlarda olar saxna óneri, kásiplik medicina hám jámiyetlik qáwipsizlik sıyaqlı tarawlarda da isley basladı<ref name="prentice2017" /><ref name="fundamentals" />. == Wazıypaları hám juwapkershiligi == === Jumıs kólemi === Sport medicinası qánigeleri sport medicinası xızmetlerin shıpakerdiń basshılıǵında kórsetedi<ref name="NATA" />. Olar kóbinese ózleri xızmet kórsetetuǵın adamlar ushın dáslepki medicinalıq járdem kórsetiwshiler bolıp, olardıń kúndelikli densawlıǵın qadaǵalaydı. Sport [[Medicina|medicinası]] qánigeleri retinde olar tiykarınan sport jaraqatlarınıń aldın alıw hám olardı emlew menen shuǵıllanadı. Sport medicinası qánigeleri mına temalar boyınsha arnawlı bilim aladı<ref>{{web deregi | jıl =2020 | bet =Academic Program Development Guidelines in Athletic Training and Therapy | url =https://www.wfatt.org/_files/ugd/72aa8f_b0f36d82b33d4803ae86c06bc7caf8ad.pdf | baspaxana =World Federation of Athletic Training and Therapy | qaralǵan sáne = 2026-jıl 29-oktyabr }}</ref>: * '''Basqıshlar:''' qáwiplerdi basqarıw, densawlıqtı bahalaw, medicinalıq diagnoz, ótkir jaǵdaylarda járdem kórsetiw. * '''Tarawlar:''' jaraqatlardıń aldın alıw, sporttaǵı miy shayqalıwı, jaraqatlar menen keselliklerdiń patologiyası, adamnıń tirek-qozǵalıs sisteması ([[Ortopediya|ortopediya]]), adam [[Anatomiya|anatomiyası]], fizikalıq shınıǵıw fiziologiyası, sport biomexanikası, emlewdiń fizikalıq usılları (mısalı, ultrases hám elektr menen emlew), fizikalıq medicina hám reabilitaciya, psixologiyalıq-sociallıq járdem, farmakologiya, awqatlanıw. * '''Ulıwma:''' kásiplik juwapkershilik, medicinalıq [[Etika|etika]], dálillerge tiykarlanǵan medicina, densawlıqtı saqlawdı basqarıw. === Basqa qánigelerge jiberiw === Ayırım jaǵdaylarda nawqaslar sport medicinası qánigesiniń bilimi sheginen tısqarı emlewdi yamasa keńesti talap etiwi múmkin. Bunday jaǵdaylarda qánige olardı basqa densawlıqtı saqlaw qánigelerine jiberiwi kerek. Olarǵa mektep medicinalıq xızmetleri, miyirbiykeler, shıpakerler, tis shıpakerleri, fizioterapevtler, kúsh hám shınıǵıw qánigeleri, fiziologlar, awqatlanıw qánigeleri, psixologlar, massajistler, jedel medicinalıq járdem xızmetkerleri, ortopedler, protez qánigeleri, sport úskeneleri boyınsha xızmetkerler, tóreshiler hám sociallıq xızmetkerler kiredi<ref>{{cite book |last=Prentice |first=W. |year=2011 |title=Principles of Athletic Training: A Competency-Based Approach |publisher=McGraw-Hill |edition=14th}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] 296dfvwolmsk3x9qm15518fmom386io 276873 276827 2026-10-30T01:55:47Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276873 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Thorns vs. Pride 2018-04-15 29.jpg|thumb|Sport medicinası qánigesi oyınshıǵa járdem kórsetpekte]] '''Sport medicinası qánigeligi''' — jaraqatlar menen keselliklerdiń aldın alıw, olardı tekseriw, diagnoz qoyıw, emlew hám ótkir, sozılmalı yamasa operativ jaǵdaylarda reabilitaciya ótkeriwdi óz ishine alatuǵın densawlıqtı saqlaw kásibi<ref name="NATA">{{web deregi | sáne = 2015-jıl 19-mart | bet = Athletic Training | url = https://www.nata.org/about/athletic-training | website = National Athletic Trainers' Association | qaralǵan sáne = 2026-jıl 29-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210112104156/https://www.nata.org/about/athletic-training | arxivsáne = 2021-01-12 }}</ref>. Bul kásiptiń bes tiykarǵı tarawı bar: jaraqatlar menen keselliklerdiń aldın alıw hám densawlıqtı bekkemlew; tekseriw, bahalaw hám diagnoz qoyıw; dárhal hám jedel shuǵıl járdem kórsetiw; emlew ilajları; densawlıqtı saqlawdı basqarıw hám kásiplik juwapkershilik<ref>{{web deregi | sáne = 2015 | bet =BOC Practice Analysis, 7th Edition | url =https://bocatc.org/system/document_versions/versions/24/original/boc-pa7-content-outline-20170612.pdf | baspaxana =Board of Certification for the Athletic Trainer | qaralǵan sáne = 2026-jıl 29-oktyabr }}</ref>. == Jumıs orınları == Sport medicinası qánigeleriniń dástúrli jumıs ornı — sport komandaları<ref name="clover">{{cite book |last=Clover |first=J. |date=2016 |title=Sports Medicine Essentials: Core Concepts in Athletic Training & Fitness Instruction |publisher=Cengage Learning |edition=3rd |isbn=978-1-133-28124-5}}</ref><ref name="prentice2017">{{cite book |last=Prentice |first=W. E. |date=2017 |title=Principles of Athletic Training: A Guide to Evidence-Based Clinical Practice |publisher=McGraw-Hill Education |edition=16th |isbn=978-1-259-82400-5}}</ref>. Olardıń kópshiligi [[Universitet|universitetlerde]], mekteplerde hám basqa da bilimlendiriw mákemelerinde islep, sportshı oqıwshılarǵa medicinalıq járdem kórsetedi. Bunday qánigeler kóbinese shınıǵıwlar menen jarıslarda qatnasıp, kerek bolǵanda birinshi járdem kórsetedi<ref name="prentice2017" />. Shınıǵıwlar menen jarıslarda járdem kórsetiw kóbinese uzaq jumıs saatlarına, sonıń ishinde keshki waqıtlarda hám demalıs kúnlerinde islewge alıp keledi<ref name="clover" />. Sport medicinası qánigeleri sport medicinası klinikalarında, reabilitaciya oraylarında, jedel járdem bólimlerinde, shıpakerlik klinikalarında hám xirurgiyalıq operaciyalarda járdem beriwde de isleydi<ref name="prentice2017" /><ref name="fundamentals">{{cite book |last1=Cartwright |first1=L. |last2=Peer |first2=K. |date=2019 |title=Fundamentals of Athletic Training |publisher=Human Kinetics |edition=4th |isbn=978-1-4925-7506-1}}</ref>. Sońǵı on jıllıqlarda olar saxna óneri, kásiplik medicina hám jámiyetlik qáwipsizlik sıyaqlı tarawlarda da isley basladı<ref name="prentice2017" /><ref name="fundamentals" />. == Wazıypaları hám juwapkershiligi == === Jumıs kólemi === Sport medicinası qánigeleri sport medicinası xızmetlerin shıpakerdiń basshılıǵında kórsetedi<ref name="NATA" />. Olar kóbinese ózleri xızmet kórsetetuǵın adamlar ushın dáslepki medicinalıq járdem kórsetiwshiler bolıp, olardıń kúndelikli densawlıǵın qadaǵalaydı. Sport [[Medicina|medicinası]] qánigeleri retinde olar tiykarınan sport jaraqatlarınıń aldın alıw hám olardı emlew menen shuǵıllanadı. Sport medicinası qánigeleri mına temalar boyınsha arnawlı bilim aladı<ref>{{web deregi | jıl =2020 | bet =Academic Program Development Guidelines in Athletic Training and Therapy | url =https://www.wfatt.org/_files/ugd/72aa8f_b0f36d82b33d4803ae86c06bc7caf8ad.pdf | baspaxana =World Federation of Athletic Training and Therapy | qaralǵan sáne = 2026-jıl 29-oktyabr }}</ref>: * '''Basqıshlar:''' qáwiplerdi basqarıw, densawlıqtı bahalaw, medicinalıq diagnoz, ótkir jaǵdaylarda járdem kórsetiw. * '''Tarawlar:''' jaraqatlardıń aldın alıw, sporttaǵı miy shayqalıwı, jaraqatlar menen keselliklerdiń patologiyası, adamnıń tirek-qozǵalıs sisteması ([[Ortopediya|ortopediya]]), adam [[Anatomiya|anatomiyası]], fizikalıq shınıǵıw fiziologiyası, sport biomexanikası, emlewdiń fizikalıq usılları (mısalı, ultrases hám elektr menen emlew), fizikalıq medicina hám reabilitaciya, psixologiyalıq-sociallıq járdem, farmakologiya, awqatlanıw. * '''Ulıwma:''' kásiplik juwapkershilik, medicinalıq [[Etika|etika]], dálillerge tiykarlanǵan medicina, densawlıqtı saqlawdı basqarıw. === Basqa qánigelerge jiberiw === Ayırım jaǵdaylarda nawqaslar sport medicinası qánigesiniń bilimi sheginen tısqarı emlewdi yamasa keńesti talap etiwi múmkin. Bunday jaǵdaylarda qánige olardı basqa densawlıqtı saqlaw qánigelerine jiberiwi kerek. Olarǵa mektep medicinalıq xızmetleri, miyirbiykeler, shıpakerler, tis shıpakerleri, fizioterapevtler, kúsh hám shınıǵıw qánigeleri, fiziologlar, awqatlanıw qánigeleri, psixologlar, massajistler, jedel medicinalıq járdem xızmetkerleri, ortopedler, protez qánigeleri, sport úskeneleri boyınsha xızmetkerler, tóreshiler hám sociallıq xızmetkerler kiredi<ref>{{cite book |last=Prentice |first=W. |year=2011 |title=Principles of Athletic Training: A Competency-Based Approach |publisher=McGraw-Hill |edition=14th}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] c3dlb17a7viwlvae0add5k55fibqeuj 0 49299 276826 276708 2026-10-29T21:52:35Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276826 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Ballistic training medicine ball throw.jpg|thumb|Medicinalıq toptı ılaqtırıw arqalı ballistikalıq shınıǵıw. Ayaqlar menen gewdeni aldınnan júkleytuǵın búgilgen tayarlıq poziciyası ılaqtırıw kúshin arttıradı.]] '''Ballistikalıq shınıǵıw''' (kompensaciyalıq tezleniw shınıǵıwı dep te ataladı)<ref name="Winwood">{{cite journal |last=Winwood |first=Paul W. |title=The Strength and Conditioning Practices of Strongman Competitors |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |year=2011 |volume=25 |issue=11 |pages=3118–3128 |doi=10.1519/JSC.0b013e318212daea}}</ref> — kúshti pútkil háreket kólemi boyınsha tezletetuǵın shınıǵıwlar<ref name="Winwood" /><ref>{{cite book |last=Hoffman |first=Jay |title=Physiological Aspects of Sport Training and Performance |publisher=Human Kinetics |year=2014 |page=151 |isbn=9781492583660}}</ref>. Bul — jarılǵısh quwattı arttırıw maqsetinde salmaqtı ılaqtırıwdı, salmaq penen sekiriwdi yamasa salmaqtı silteytuǵın quwat shınıǵıwlarınıń bir túri<ref name="Bompa">{{cite book |last1=Bompa |first1=Tudor |last2=Buzzichelli |first2=Carlo A. |title=Periodization Training for Sport |edition=3rd |date=2015 |publisher=Human Kinetics |location=Champaign |isbn=978-1-4504-6943-2 |pages=278–279}}</ref>. Ballistikalıq shınıǵıwlardıń maqseti — zattıń háreketindegi tezleniw basqıshın eń joqarı dárejege jetkiziw hám páseyiw basqıshın eń az dárejege túsiriw. Mısalı, medicinalıq toptı ılaqtırǵanda toptıń tezleniwi eń joqarı dárejege jetedi<ref>{{cite book |last1=Guzman |first1=Daniel |last2=Young |first2=Megan |title=Strength Training for Soccer |date=2023 |publisher=Human Kinetics |location=Champaign |isbn=978-1-4925-9834-3 |page=187}}</ref>. Al ádettegi salmaq penen shınıǵıwda qaytalawdıń aqırında páseyiw basqıshı anıq bayqaladı: mısalı, jatıp shtanga kóteriw shınıǵıwınıń aqırında shtanga páseytilip, toqtatıladı. Sol sıyaqlı, sportshı tórtmúyeshli shtanganı uslap sekirgende salmaqtıń tezleniwi eń joqarı dárejege jetedi, al ádettegi salmaq kóteriwde onıń aqırında salmaq páseytiledi<ref>{{cite book |last1=Fleck |first1=Steven J. |last2=Kraemer |first2=William J. |chapter=Ballistic Training |title=Designing Resistance Training Programs |publisher=Human Kinetics |location=Leeds |year=2013 |page=280}}</ref>. == Tariyxı == «Ballistikalıq» sózi [[Grek tili|grek tilindegi]] «ballein», yaǵnıy «ılaqtırıw» sózinen kelip shıqqan. Ballistikalıq shınıǵıwlardıń izleri jazba tariyxtıń barlıq dáwirlerinde, ásirese úlken tastı ılaqtırıwdı súwretleytuǵın shıǵarmalarda ushırasadı. [[Áyyemgi Greciya|Áyyemgi dáwirden]] belgili basqa ballistikalıq sport túrlerine nayza ılaqtırıw hám disk ılaqtırıw kiredi. Shókkish ılaqtırıw jasıraq sport túri bolıp, ol XVI ásirden belgili<ref>{{cite book |last=Silvester |first=Jay |title=Complete Book of Throws |date=2003 |publisher=Human Kinetics |location=Champaign |isbn=0-7360-4114-1 |pages=99, 131}}</ref>. Házirgi dáwirde ballistikalıq shınıǵıwlardı birinshi bolıp joqarı dárejeli sportshılar jarılǵısh háreket qábiletin arttırıw ushın qollana baslaǵan. Házirgi waqıtta kóp qollanılatuǵın ballistikalıq shınıǵıwlarǵa medicinalıq toptı ılaqtırıw, jatıp shtanganı ılaqtırıw, sekiriw menen otırıp-turıw hám girdi siltew kiredi<ref name="Bompa" />. == Ózgeshelikleri hám tásiri == [[Fayl:Stone throw 2 of 3.png|thumb|Úlken tastı ılaqtırıw — áyyemgi dáwirden belgili ballistikalıq shınıǵıwdıń dástúrli túri]] Ballistikalıq shınıǵıwlar bulshıq etlerden júdá tez hám kúshli qısqarıwǵa beyimlesiwdi talap etedi. Bul shınıǵıwlar oraylıq [[Nerv sisteması|nerv sisteması]] menen bulshıq et sistemasınıń úylesip, eń qısqa waqıt ishinde eń kóp kúsh payda etiwin, yaǵnıy kúshtiń payda bolıw tezligin arttırıwdı talap etedi<ref>{{cite book |last=Mullen |first=G. John |title=Swimming Science |date=2018 |publisher=Ivy Press |location=Brighton |isbn=978-1-78240-693-8 |page=101}}</ref>. Ballistikalıq shınıǵıwlarda salmaqtıń tezleniw basqıshı ádewir artadı, al páseyiw basqıshı qısqaradı. Mısalı, medicinalıq toptı ılaqtırǵanda salmaq onı hawaǵa ushırıw ushın shınıǵıwdıń basınan aqırına shekem tezletiledi. Salmaq penen sekirgende salmaq qolda uslap turıla beredi, sonlıqtan ol sekiriwdiń joqarıǵa kóteriliw basqıshı dawamında tezlene beredi. Al ádettegi salmaq penen shınıǵıwlarda qaytalawdıń aqırında salmaq páseytilip, toqtatıladı. Mısalı, jatıp shtanga kóteriwde ádettegi qaytalawdıń aqırında shtanga toqtatıladı, al jatıp shtanganı ılaqtırǵanda ol hawaǵa ılaqtırılǵansha tezlene beredi. Ballistikalıq usılda orınlanǵan shınıǵıw salmaqtı kúshlirek qozǵaltıwǵa múmkinshilik beredi<ref>{{cite book |last1=Turner |first1=Anthony |last2=Turner |first2=Paul |title=Advanced Strength and Conditioning |date=2022 |publisher=Routledge |location=Oxon |isbn=978-1-003-04473-4 |page=269}}</ref>. == Talapları == # '''Bulshıq et talshıqların iske qosıw principleri.''' Ballistikalıq shınıǵıwlar bulshıq etlerdi eń qısqa waqıt ishinde eń kóp kúsh payda etiwge májbúrleydi. Xennemannıń ólshem principine sáykes, kúshke bolǵan talap artqan sayın bulshıq et talshıqları tómengi shekten joqarı shekke qaray iske qosıladı. # '''Háreket tezligi.''' Bulshıq et talshıqlarınıń tolıq iske qosılıwı ushın háreket salmaq qoldan shıqqanǵa shekem pútkil kólemi boyınsha iyteriwshi bolıwı kerek. # '''Shınıǵıwdıń intensivligi.''' Shınıǵıwdıń dawamlılıǵı qaytalawlar sanı yamasa waqıt penen ólsheniwi kerek. Shtanganıń háreketi páseygende shınıǵıw toqtatılıwı kerek. Izertlewler 6–8 qaytalaw yamasa 20–30 sekund eń jaqsı nátiyje beretuǵının kórsetken. # '''Júrek-qan tamır sistemasına paydası.''' Keminde 20 sekund úziliksiz orınlanıp, keyin 30 sekund demalıs berilip, páseyiw baslanǵanǵa shekem qaytalanatuǵın ballistikalıq shınıǵıwlar júrek urıwın shınıǵıw zonası dárejesine kóteretuǵını dálillengen<ref>{{web deregi | sáne = 2023-jıl 24-iyul | bet =The Impact of Ballistic Exercises on Heart Rate and Training Zone Levels | url =https://bestratedhealth.com/impact-of-ballistic-exercises-on-heart-rate-and-training-zone-levels/ |website=Best Rated Health | qaralǵan sáne = 2026-jıl 29-oktyabr }}</ref>. # '''Koordinaciya.''' Izertlewler joqarı intensivlikli shınıǵıwlardıń nerv sistemasına úlken tásir etetuǵının kórsetken. Bunıń ushın shınıǵıw júrek urıwın maksimal dárejeniń 90 % ine shekem kóteretuǵın hám bul dárejeni keminde 20 sekund saqlaytuǵın intensivlikte bolıwı kerek. # '''Elektronlıq ólshew.''' Salmaqtı kóteriwdiń tezligin, quwatın hám nátiyjeliligin ólsheytuǵın bir neshe elektronlıq ólshew sisteması bar. Kóteriw tezligi aldınǵı kóteriwdiń 90 % ine shekem tómenlegende sportshı shınıǵıwdı toqtatıwı kerek. Bul tez qısqaratuǵın bulshıq et talshıqlarınıń iske qosılıwında áhmiyetli ózgeris bolǵanın bildiredi. Bunnan tómen bolsa, kóteriw endi ballistikalıq bolmaydı. # '''Shınıǵıwdıń arnawlılıǵı.''' Ballistikalıq shınıǵıwlar salmaqlı zattı ılaqtırıwǵa hám salmaq penen sekiriwge itibar beredi. Izertlewler joqarıǵa sekiriw biyikliginiń, ılaqtırıw tezliginiń hám juwırıw tezliginiń artqanın kórsetken. Biraq bul nátiyjelerdiń belgili bir sport túrine ótiwi sheklengen. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] pzzpgr55a7i9z0ouz45dy1fj8h4xlx8 0 49300 276825 276709 2026-10-29T21:52:25Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276825 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Barre class 5.jpg|thumb|Barre shınıǵıwların orınlap atırǵan úsh adam]] [[Fayl:Barre equipment.jpeg|thumb|Barre sabaqlarında qollanılatuǵın ayırım úskeneler: kishi top hám qol ganteller]] '''Barre''' — ádette sport zallarında hám studiyalarda topar sabaqları túrinde ótkeriletuǵın ayaq oyınına tiykarlanǵan fitnes túri<ref name="webmd1">{{web deregi | url =http://www.webmd.com/fitness-exercise/a-z/barre-workouts | bet =Ballet-Inspired Barre Classes | familiya =Helmer | at =Jodi | sáne = 2016 |website=WebMD | qaralǵan sáne = 2026-jıl 29-oktyabr }}</ref>. Ol topar bolıp shuǵıllanatuǵın basqa fitnes túrlerinen balet stanogın qollanıwı hám zamanagóy ayaq oyın menen [[Balet|baletten]] alınǵan háreketlerdi óz ishine alıwı menen ajıralıp turadı<ref name="time2">{{cite magazine |url=https://healthland.time.com/2012/10/19/we-tried-this-body-busting-barre/ |title=We Tried This: Body-Busting Barre |last=Sifferlin |first=Alexandra |date=2012-10-19 |magazine=Time |access-date=2026-10-29}}</ref>, sebebi barreniń tiykarın salıwshı Lotte Berk kásiplik zamanagóy ayaq oyın sheberi bolǵan. Keyin ala Berktiń usılındaǵı ayaq oyın háreketleri menen poziciyaları keńeyip, oǵan pilates elementleri de qosılǵan<ref name="webmd1" /><ref name="huffpo1">{{web deregi | url =http://www.huffingtonpost.com/2011/08/14/are-barre-classes-worth-the-buzz_n_925538.html | bet =Are Barre Classes Worth The Buzz? We Tried It | sáne = 2011-jıl 14-avgust |website=The Huffington Post | qaralǵan sáne = 2026-jıl 29-oktyabr }}</ref>. == Kelip shıǵıwı == Barre usılın 1959-jılı Lotte Berk tiykarlaǵan. Ol barreni tek fitnes emes, al ónerge tiykarlanǵan usıl dep esaplaǵan. Házirgi waqıtta barre fitnes tarawınıń áhmiyetli bólegine aylanıp, dúnyanıń iri qalalarındaǵı kóplegen studiyalarda hár túrli baǵdarlarda ótkerilip kelmekte. == Úskeneler == Balet stanogınan basqa, geyde rezina lentalar, fitbol topları hám qol ganteller sıyaqlı úskeneler de qollanıladı<ref name="webmd1" /><ref name="huffpo1" /><ref name="time2" />. Sonday-aq kishi pilates topları da paydalanıladı. Qatnasıwshılar sport kiyimin kiyedi<ref name="webmd1" /><ref name="vogue1">{{web deregi | url =http://www.teenvogue.com/story/what-to-expect-at-your-first-barre-workout-class | bet =Six Things To Know Before Your First Barre Class | sáne = 2013-jıl 28-yanvar | familiya =Univer | at =Eden |website=Teen Vogue | qaralǵan sáne = 2026-jıl 29-oktyabr }}</ref> hám shınıǵıwlardı jalań ayaq yamasa shulıq penen orınlaydı<ref name="vogue1" /><ref name="ace1">{{web deregi | url =https://www.acefitness.org/acefit/healthy-living-article/60/2607/what-can-i-expect-in-popular-group-fitness-classes | bet =What can I expect in popular group fitness classes like Pilates, kickboxing and barre? | familiya =Fable | at =Shannon | sáne = 2012-jıl 9-may |website=ACE Fit | baspaxana =American Council on Exercise | qaralǵan sáne = 2026-jıl 29-oktyabr }}</ref>. Ayırım arnawlı shulıqlarda tayıp ketpewi ushın tabanında iliniwshi qatlam boladı<ref name="vogue1" />. == Barre sabaǵınıń ózgeshelikleri == Barre sabaqları ádette bir waqıtta bir bulshıq et toparın sharshaǵansha jumıs isletiwge baǵdarlanǵan arnawlı shınıǵıwlardan turadı. Shınıǵıwlar qaytalanıp orınlanadı hám keń háreket kóleminen kishi, terbelmeli háreketlerge shekem ózgeredi. Barre usılı durıs texnikaǵa, dene poziciyasınıń tuwrılıǵına hám dene ortalıǵı bulshıq etleriniń jumısına da itibar beredi<ref name="huffpo1" />. Barre balet penen zamanagóy ayaq oyınnan kelip shıqqanı ushın, qatnasıwshılar háreketlerdi orınlaǵanda gewdeni tik uslaydı. Berk beldiń tómengi bólegin qorǵaw ushın óz usılına jambastı ishke tartıw háreketin de qosqan<ref name="fm1">{{web deregi | url =http://www.fitnessmagazine.com/workout/pilates/exercises/barre-beginners-guide/ | bet =What is the Barre Workout? What to Know About Barre Classes | sáne = 2014-jıl 13-avgust |website=Fitness Magazine | qaralǵan sáne = 2026-jıl 29-oktyabr }}</ref>. Barre sabaqlarında tempi, háreket kólemi ózgerip turatuǵın qaytalanıwshı háreketler hám bulshıq etlerdi shımırlaw ushın jeńil salmaqlar (1–1,5 kg) qollanıladı<ref name="fm1" /><ref name="time2" />. Barre sabaqları pútkil dene ushın shınıǵıw retinde dúzilgen. Izertlewler onıń bulshıq et kúshin, deneniń formasın, bulshıq et tonusın, deneni basqarıwdı hám iyiliwsheńlikti jaqsılaytuǵının, sonday-aq kewil-xoshtı hám ózine isenimdi arttıratuǵının kórsetken<ref name="time1">{{cite magazine |url=https://time.com/4776282/barre-class-fitness/ |title=Why Barre Class Is So Good for Your Body |last=Heid |first=Markham |date=2017-05-15 |magazine=Time |access-date=2026-10-29}}</ref><ref name="vogue1" /><ref name="time2" />. == Tariyxı == === Balet stanogınıń tariyxı === [[Fayl:Dancers Practicing at the Barre MET DT840.jpg|thumb|Edgar Dega, «Stanokta shınıǵıp atırǵan balerinalar», 1877-jıl]] «Barre» sózi dástúrli túrde balet sabaǵındaǵı balerinalar menen baylanıslı, sebebi stanoktaǵı shınıǵıwlar keminde XVIII ásirden berli ayaq oyın sheberlerin tayarlawdıń zárúr bólegi bolıp kelgen. Kórkem ónerdegi belgili mısallardıń biri — Edgar Deganıń «Stanokta shınıǵıp atırǵan balerinalar» (1877) súwreti<ref>{{web deregi | url =https://www.metmuseum.org/art/collection/search/436139 | bet =Dancers Practicing at the Barre | familiya =Degas | at =Edgar | sáne = 1877 |website=The Metropolitan Museum of Art Collection | qaralǵan sáne = 2026-jıl 29-oktyabr }}</ref>. === Lotte Berk hám jeke shınıǵıw túrine aylanıwı === Ayaq oyın ámeliyatındaǵı stanoktıń jeke shınıǵıw túrine aylanıwı [[Germaniya|Germaniyada]] tuwılǵan ayaq oyın sheberi Lotte Berkten baslanǵan. Ol 1959-jılı [[London|Londondaǵı]] Manchester kóshesinde jaylasqan studiyasında «Reabilitaciyalıq shınıǵıw» programmasın baslaǵan<ref>{{cite book |last=Fairfax |first=Esther |title=My Improper Mother and Me |date=2010 |isbn=978-1-904590-26-2 |pages=80–81}}</ref>. Ayaq oyınǵa tiykarlanǵan bul programma hayallarǵa bulshıq et kúshin, tonusın, deneniń tik turıwın, kewil-xoshtı hám ózine isenimdi jaqsılaw sıyaqlı fizikalıq hám psixologiyalıq payda bergen<ref>{{cite book |last1=Berk |first1=Lotte |last2=Prince |first2=Jean |title=Lotte Berk Method of Exercise |publisher=Quartet Books |date=1979 |isbn=9780704332188}}</ref>. == Paydası == Barre boyınsha ilimiy izertlewler az<ref name="Bruno">{{cite magazine |last=Bruno |first=Lauren |date=December 2019 |title=Hitting the Barre: Understanding the Popular Group Fitness Trend |magazine=ACE Certified |publisher=American Council on Exercise |url=https://www.acefitness.org/continuing-education/certified/december-2019/7432/hitting-the-barre-understanding-the-popular-group-fitness-trend/ |access-date=2026-10-29}}</ref>, biraq barreniń 25–31 jastaǵı hayallardıń morfofunkcionallıq jaǵdayın, [[Fitnes|fizikalıq tayarlıq]] dárejesin hám densawlıǵın jaqsılaytuǵını anıqlanǵan<ref>{{cite journal |last1=Krasova |first1=Inna |last2=Semyzorova |first2=Alla |last3=Deineko |first3=Alfiia |last4=Beihul |first4=Ihor |last5=Shyshkina |first5=Olena |date=2023-03-31 |title=Barre-fitness as a modern means of improving the health of women in the first period of adulthood |journal=Physical Rehabilitation and Recreational Health Technologies |volume=8 |issue=1 |pages=29–38 |doi=10.15391/prrht.2023-8(1).04}}</ref>. Sonday-aq barre shınıǵıwları Parkinson keselligi bar adamlar ushın fizikalıq belsendilik boyınsha usınıslardı orınlawdıń qáwipsiz hám qolaylı usılı bolıwı múmkin ekenine baylanıslı ayırım dáliller de bar<ref>{{cite journal |last1=Haussler |first1=Allison M. |last2=Tueth |first2=Lauren E. |last3=Earhart |first3=Gammon M. |date=2025 |title=Feasibility of a Barre Exercise Intervention for Individuals with Mild to Moderate Parkinson Disease |journal=Journal of Dance Medicine & Science |doi=10.1177/1089313X251342623}}</ref>. 2018-jılı Belfasttaǵı Korolewa universitetinde barre menen ayaq oyın fitnesin salıstırıwshı izertlew ótkerilgen. Onıń nátiyjesinde barre toparınıń qatnasıwshılarında bir ayaqta teńsalmaqlılıqtı saqlaw qábiletiniń azǵana jaqsıraq rawajlanǵanı anıqlanǵan<ref>{{cite thesis |last=Jacobs |first=Jill Rose |date=December 2021 |title=The High Barre: An Investigation of Barre for the Performing Arts in Higher Education |degree=PhD |page=69}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] 6q2jjnty5tk42v799twu0kcre9kz9i4 0 49301 276824 276710 2026-10-29T21:52:15Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 276824 wikitext text/x-wiki '''Fizikalıq belsendiliktiń paydası''' júdá keń. Fizikalıq belsendiliktiń kóp túrleri densawlıqtı hám kewil-xoshtı jaqsılaydı. Fizikalıq belsendilik — skelet bulshıq etleriniń járdeminde energiya jumsalatuǵın deneniń hár qanday háreketi. Onıń bir túri bolǵan [[Shınıǵıw|shınıǵıw]] — fizikalıq tayarlıqtı hám ulıwma densawlıqtı jaqsılaw yamasa saqlaw ushın aldınnan jobalastırılǵan, belgili tártipke salınǵan hám qaytalanatuǵın háreket<ref>{{web deregi | bet =Physical Activity | url =https://www.hsph.harvard.edu/obesity-prevention-source/obesity-causes/physical-activity-and-obesity/ |website=Harvard School of Public Health | sáne = 2012-jıl 21-oktyabr | qaralǵan sáne = 2026-jıl 29-oktyabr }}</ref>. Fizikalıq belsendilik densawlıqqa kóp túrli payda keltiredi, sonlıqtan ol kóplegen keselliklerdiń aldın alıwda hám olardı emlewde tiykarǵı faktor bolıp tabıladı. Turaqlı fizikalıq belsendilik júrek-qan tamır kesellikleri, 2-tiptegi qantlı diabet, rak keselliginiń ayırım túrleri, [[Insult|insult]] hám gipertoniya sıyaqlı sozılmalı keselliklerdiń aldın alıwǵa yamasa olardıń payda bolıwın keshiktiriwge járdem beredi. Ol sonday-aq psixikalıq densawlıqtıń jaqsılanıwı, sonıń ishinde [[Depressiya|depressiya]] menen mazasızlıq belgileriniń azayıwı menen baylanıslı<ref>{{web deregi | familiya =CDC | sáne = 2024-jıl 29-oktyabr | bet =Benefits of Physical Activity | url =https://www.cdc.gov/physical-activity-basics/benefits/index.html |website=Physical Activity Basics | qaralǵan sáne = 2026-jıl 29-oktyabr }}</ref>. == Usınılatuǵın muǵdarı == Densawlıq máselelerin payda etiw qáwpin azaytıw ushın háptesine eki yarım saat orta intensivliktegi shınıǵıw usınıs etiledi<ref>{{web deregi | sáne = 2022-jıl 25-yanvar | bet =Physical activity guidelines for adults aged 19 to 64 | url =https://www.nhs.uk/live-well/exercise/exercise-guidelines/physical-activity-guidelines-for-adults-aged-19-to-64/ |website=NHS | qaralǵan sáne = 2026-jıl 29-oktyabr }}</ref><ref>{{web deregi | bet =Physical activity | url =https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/physical-activity |website=Dúnya júzilik densawlıqtı saqlaw shólkemi | qaralǵan sáne = 2026-jıl 29-oktyabr }}</ref>. Biraq hátte az muǵdardaǵı shınıǵıw da pútkilley shınıǵıw islemewden paydalıraq<ref>{{cite journal |date=2023-08-14 |title=Small amounts of exercise protect against early death, heart disease and cancer |journal=NIHR Evidence |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_59256}}</ref><ref name="Garcia">{{cite journal |last1=Garcia |first1=L. |last2=Pearce |first2=M. |last3=Abbas |first3=A. |display-authors=etal |title=Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose-response meta-analysis of large prospective studies |journal=British Journal of Sports Medicine |volume=57 |issue=15 |pages=979–989 |date=August 2023 |doi=10.1136/bjsports-2022-105669 |pmid=36854652 |pmc=10423495}}</ref>. == Dárhal payda bolatuǵın paydası == Fizikalıq belsendiliktiń miy densawlıǵına bolǵan ayırım paydası orta yamasa joqarı intensivliktegi shınıǵıwdan keyin dárhal payda boladı. Olarǵa 6–13 jastaǵı balalarda pikirlew qábiletiniń jaqsılanıwı, úlkenlerde mazasızlıqtıń qısqa waqıtqa azayıwı hám jası úlken adamlarda háreket qábiletiniń artıwı kiredi<ref>{{cite journal |last1=Štajer |first1=V. |last2=Milovanović |first2=I. M. |last3=Todorović |first3=N. |display-authors=etal |title=Let's (Tik) Talk About Fitness Trends |journal=Frontiers in Public Health |volume=10 |pages=899949 |date=2022 |doi=10.3389/fpubh.2022.899949 |pmid=35899151 |pmc=9310012}}</ref>. Turaqlı fizikalıq belsendilik jas úlkeygen sayın pikirlew, úyreniw hám pikir júrgiziw qábiletlerin saqlawǵa járdem beredi. Ol sonday-aq depressiya menen mazasızlıq qáwpin azaytıp, [[Uyqı|uyqını]] jaqsılawı múmkin<ref>{{web deregi | bet =Physical Activity Guidelines for Americans, 2nd edition | url =https://health.gov/sites/default/files/2019-09/Physical_Activity_Guidelines_2nd_edition.pdf |website=health.gov | qaralǵan sáne = 2026-jıl 29-oktyabr }}</ref>. === Dene salmaǵın basqarıw === Salamat dene salmaǵın saqlawda yamasa salmaq taslawdıń nátiyjesin saqlap qalıwda awqatlanıw tártibi de, fizikalıq belsendilik te áhmiyetli orın iyeleydi<ref name="CDC2">{{web deregi | bet =Benefits of Physical Activity | url =https://www.cdc.gov/physicalactivity/basics/pa-health/index.htm |website=CDC | qaralǵan sáne = 2026-jıl 29-oktyabr }}</ref>. Fizikalıq belsendilik basqa jaǵdayda may túrinde jıynalatuǵın artıqsha kaloriyalardı jumsap, dene salmaǵın basqarıwǵa járdem beredi. Uyqı, dem alıw hám awqattı sińiriw sıyaqlı derlik barlıq háreketler kaloriya jumsaydı. Jegen kaloriya menen fizikalıq belsendilik arqalı jumsalǵan kaloriyanı teńlestiriw dene salmaǵın saqlawǵa múmkinshilik beredi<ref>{{web deregi | bet =Physical Activity and Weight Control | url =https://www.mentalhelp.net/weight-loss/physical-activity-and-weight-control/ |website=MentalHelp.net | sáne = 2019-jıl 19-mart | qaralǵan sáne = 2026-jıl 29-oktyabr }}</ref>. == Uzaq múddetli paydası == Turaqlı fizikalıq belsendilik júrek-qan tamır kesellikleriniń, 2-tiptegi qantlı diabettiń hám rak keselliginiń ayırım túrleriniń qáwpin azaytadı<ref name="CDC2" />. Semizlik — pútkil organizmniń [[Metabolizm|zat almasıwına]] tásir etetuǵın hám júrek-qan tamır kesellikleri menen 2-tiptegi qantlı diabettiń qáwpin arttıratuǵın quramalı kesellik. Fizikalıq shınıǵıwlar densawlıqqa kóp payda keltiredi hám semizlikke hám onıń menen birge júretuǵın júrek-qan tamır kesellikleri sıyaqlı keselliklerge qarsı gúresiwdiń áhmiyetli quralı bolıp tabıladı. Shınıǵıwlar júrek-qan tamır keselliginiń payda bolıwınıń da, rawajlanıwınıń da aldın aladı hám bunday keselligi bar nawqaslardıń jaǵdayın jaqsılawdıń áhmiyetli emlew quralı esaplanadı. Shınıǵıwdıń paydasına [[Mitoxondriya|mitoxondriyalar]] jumısınıń jaqsılanıwı, qan tamırlarınıń tiklenip, jaqsılanıwı hám skelet bulshıq etlerinen júrek-qan tamır sistemasınıń jumısın saqlaytuǵın yamasa kúsheytetuǵın zatlardıń bólinip shıǵıwı kiredi. Sońǵı izertlewler turaqlı fizikalıq belsendiliktiń isiniw belgileriniń azayıwı, zat almasıwdıń jaqsılanıwı, júrek jetispewshiligi qáwpiniń tómenlewi hám ómir súriw múddetiniń artıwı menen baylanıslı ekenin kórsetken<ref>{{cite book |last1=Che |first1=L. |last2=Li |first2=D. |chapter=The Effects of Exercise on Cardiovascular Biomarkers: New Insights, Recent Data, and Applications |title=Exercise for Cardiovascular Disease Prevention and Treatment |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |volume=999 |pages=43–53 |date=2017 |publisher=Springer |doi=10.1007/978-981-10-4307-9_3 |pmid=29022256}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Nystoriak |first1=M. A. |last2=Bhatnagar |first2=A. |title=Cardiovascular Effects and Benefits of Exercise |journal=Frontiers in Cardiovascular Medicine |volume=5 |pages=135 |year=2018 |doi=10.3389/fcvm.2018.00135 |pmid=30324108 |pmc=6172294}}</ref>. Júrek-qan tamır kesellikleriniń payda bolıwına hám rawajlanıwına alıp keletuǵın bir neshe qáwip faktorı bar, olardıń eń áhmiyetlileriniń biri — háreketsiz kúndelikli turmıs. Ol semizlik hám turaqlı túrde tómen fizikalıq belsendilik penen sıpatlanadı. Sonlıqtan fizikalıq belsendilikti arttırıwǵa hám semizlikti azaytıwǵa baǵdarlanǵan kúndelikli turmıstı ózgertiw usılları júrek-qan tamır kesellikleriniń kópshiligine qarsı nátiyjeli emlew usılı bolıp tabıladı<ref name="Pinckard">{{cite journal |last1=Pinckard |first1=K. |last2=Baskin |first2=K. K. |last3=Stanford |first3=K. I. |title=Effects of Exercise to Improve Cardiovascular Health |journal=Frontiers in Cardiovascular Medicine |volume=6 |pages=69 |year=2019 |doi=10.3389/fcvm.2019.00069 |pmid=31214598 |pmc=6557987}}</ref>. === Júrek-qan tamır kesellikleriniń qáwip faktorlarına tásiri === Bir neshe klinikalıq izertlewler orta dárejedegi shınıǵıwdı hám salamat awqatlanıwdı óz ishine alǵan kúndelikli turmıstı ózgertiw usılları qáwip toparındaǵı adamlarda júrek-qan tamır sistemasınıń densawlıǵın jaqsılaytuǵının kórsetken. Metabolikalıq sindromı bar hám 4 ay dawamında awqatlanıw (kaloriyanı sheklew) yamasa shınıǵıw programmasına qatnasqan adamlarda baqlaw toparına salıstırǵanda may qatlamı azayǵan, qan basımı tómenlegen hám ulıwma xolesterin menen «zıyanlı» xolesterin dárejesi kemeygen. Awqatlanıw da, shınıǵıw da bul kórsetkishlerdi shama menen birdey dárejede jaqsılaǵan<ref name="Pinckard" />. Izertlewler shınıǵıwdıń dene salmaǵınıń ózgeriwine baylanıslı bolmastan zat almasıwdı hám júrek-qan tamır sistemasınıń densawlıǵın jaqsılaytuǵının kórsetken: qandaǵı glyukoza dárejesiniń turaqlılıǵı, qan tamırlarınıń jumısı, qan basımı hám «paydalı» xolesterin dárejesi jaqsılanadı. Sonday-aq kóplegen izertlewler awqatlanıw menen shınıǵıwdı birge qollanǵanda, olardıń hár birin bólek qollanǵanǵa qaraǵanda nátiyje joqarıraq bolatuǵının kórsetken<ref name="Pinckard" />. === Júrekti reabilitaciyalaw === Shınıǵıw júrek-qan tamır kesellikleri bar nawqaslardı emlewdiń de áhmiyetli usılı. 63 izertlewdi qamtıǵan sistemalı sholıw shınıǵıwǵa tiykarlanǵan júrek reabilitaciyasınıń júrek-qan tamır sistemasınıń jumısın jaqsılaytuǵının kórsetken. Ulıwma alǵanda, shınıǵıw júrek-qan tamır kesellikleri sebepli ólim kórsetkishin hám miokard infarktiniń qáwpin ádewir tómenletken, ómir sapasın jaqsılaǵan<ref name="Pinckard" />. Júrek jetispewshiliginiń tiykarǵı belgileriniń biri — fizikalıq júklemeni kótere almaw. Sonlıqtan 1950-jıllarǵa shekem bunday nawqaslarǵa tósekte jatıw buyırılǵan. Biraq házirgi waqıtta orta intensivliktegi shınıǵıwlardı óz ishine alǵan baqlawdaǵı reabilitaciya programmasınıń júrek jetispewshiligi bar nawqaslar ushın qáwipsiz ekeni dálillengen hám ol olardı emlewdiń áhmiyetli usılına aylanǵan. Meta-analizler bunday nawqaslarda shınıǵıwlardıń ómir sapasınıń jaqsılanıwı, emlewxanaǵa jatqızılıw qáwpiniń hám uzaq múddetli ólim kórsetkishiniń tómenlewi menen baylanıslı ekenin kórsetken. Sońǵı izertlewler orta intensivliktegi shınıǵıwlar da, joqarı intensivlikli interval shınıǵıwları da júrek jetispewshiligi bar nawqaslarda júrek-qan tamır sistemasınıń jumısın jaqsılaytuǵının kórsetken<ref name="Pinckard" />. == Basqa paydaları == === Súyekler hám bulshıq etler === Turaqlı fizikalıq belsendilik balalarda bekkem súyekler menen bulshıq etlerdiń qáliplesiwi ushın áhmiyetli, biraq ol jası úlken adamlar ushın da sonday áhmiyetli. Súyekler menen bulshıq etler kúndelikli háreketlerdi támiyinlew ushın birgelikte isleydi. Fizikalıq belsendilik bulshıq etlerdi kúsheytedi. Súyekler bolsa kóbirek kletka payda etip, oǵan beyimlesedi, nátiyjede ekewi de bekkemlenedi. Bekkem súyekler menen bulshıq etler jaraqattan qorǵaydı hám teńsalmaqlılıq penen koordinaciyanı jaqsılaydı. Sonıń menen birge belsendi úlkenlerde buwınlardıń qatıp qalıwı azayadı hám iyiliwsheńlik jaqsılanadı. Bul ásirese jas úlkeygende áhmiyetli, sebebi ol qulawdıń hám onıń nátiyjesinde súyeklerdiń sınıwınıń aldın aladı. Artriti bar adamlar ushın buwın átirapındaǵı bulshıq etlerdi kúsheytetuǵın shınıǵıw tábiyiy tańǵısh sıyaqlı xızmet etedi<ref>{{web deregi | bet =Physical Activity Strengthens Your Bones and Muscles | url =https://raleighboneandjoint.com/news/physical-activity-bones-muscles/ |website=Raleigh Bone and Joint | sáne = 2015-jıl 12-may | qaralǵan sáne = 2026-jıl 29-oktyabr }}</ref>. === Kúndelikli háreketler === Kúndelikli islerdi orınlaw hám ózine-ózi xızmet etiw qábiletin saqlaw ushın kúshli bulshıq etler, teńsalmaqlılıq hám shıdamlılıq kerek. Turaqlı fizikalıq belsendilik yamasa shınıǵıw bulshıq etlerdiń jumısın jaqsılaydı hám olardıń hálsirewiniń aldın aladı, mısalı, orınlıqtan turıw yamasa bir nárseni alıw ushın eńkeyiw ańsatlasadı. Teńsalmaqlılıqtıń buzılıwı kúndelikli islerge kesent berip, ózine-ózi xızmet etiw qábiletin tómenletiwi múmkin. Turaqlı fizikalıq belsendilik teńsalmaqlılıqtı jaqsılap, qulaw qáwpin azaytadı<ref>{{web deregi | bet =Physical Activity and Fall Prevention | url =https://fallpreventiontaskforce.org/fall-prevention-topics/physical-activity-fall-prevention/ |website=Fall Prevention Task Force | qaralǵan sáne = 2026-jıl 29-oktyabr }}</ref>. === Rak keselligi === Shınıǵıw rak keselliginen aman qalıw múmkinshiligin arttıradı. Rak keselligin emlewdiń dáslepki basqıshlarında shınıǵıw islew ximioterapiyanıń zıyanlı qosımsha tásirlerin azaytıwǵa járdem beriwi múmkin. Ol sonday-aq fizikalıq qábiletlerdi jaqsılaydı, ruwxıy qıynalıwdı hám sharshawdı azaytadı<ref name="Miller">{{cite journal |last1=Miller |first1=R. |last2=Northey |first2=J. |last3=Toohey |first3=K. |title=Physical Exercise and Cancer: Exploring Chemotherapy Infusion as an Opportunity for Movement |journal=Seminars in Oncology Nursing |volume=36 |issue=5 |pages=151068 |date=October 2020 |doi=10.1016/j.soncn.2020.151068 |pmid=33008684}}</ref>. Izertlewler shınıǵıwdıń qan aylanısın kúsheytiw arqalı ximioterapiya dárileriniń organizmge sińiriliwin jaqsılawı múmkin ekenin kórsetken<ref name="Miller" />. === Insult === Turaqlı fizikalıq belsendilik hám shınıǵıw ishemiyalıq insult penen miyge qan quyılıw qáwpin tómenletedi<ref>{{cite journal |last1=Lee |first1=C. D. |last2=Folsom |first2=A. R. |last3=Blair |first3=S. N. |title=Physical activity and stroke risk: a meta-analysis |journal=Stroke |volume=34 |issue=10 |pages=2475–2481 |date=October 2003 |doi=10.1161/01.STR.0000091843.02517.9D |pmid=14500932}}</ref><ref>{{cite journal |last1=O'Donnell |first1=M. J. |last2=Xavier |first2=D. |last3=Liu |first3=L. |display-authors=etal |title=Risk factors for ischaemic and intracerebral haemorrhagic stroke in 22 countries (the INTERSTROKE study): a case-control study |journal=Lancet |volume=376 |issue=9735 |pages=112–123 |date=July 2010 |doi=10.1016/S0140-6736(10)60834-3 |pmid=20561675}}</ref>. Fizikalıq belsendiliktiń artıwı menen insult qáwpi arasında tikkeley baylanıs bar<ref name="Garcia" />. Insulttan aldın fizikalıq jaqtan belsendi bolıw emlewxanaǵa túskende insulttıń jeńilirek ótiwi hám insulttan keyingi nátiyjelerdiń jaqsıraq bolıwı menen baylanıslı<ref>{{cite journal |last1=Viktorisson |first1=A. |last2=Reinholdsson |first2=M. |last3=Danielsson |first3=A. |display-authors=etal |title=Pre-stroke physical activity in relation to post-stroke outcomes – linked to the International Classification of Functioning, Disability and Health (ICF): A scoping review |journal=Journal of Rehabilitation Medicine |volume=54 |pages=jrm00251 |date=January 2022 |doi=10.2340/jrm.v53.51 |pmid=34904691 |pmc=8862654}}</ref>. Insulttan keyin fizikalıq jaqtan belsendi bolıw tikleniwdiń hám háreket qábiletiniń jaqsılanıwı menen baylanıslı<ref>{{cite journal |last1=Buvarp |first1=D. |last2=Viktorisson |first2=A. |last3=Axelsson |first3=F. |display-authors=etal |title=Physical Activity Trajectories and Functional Recovery After Acute Stroke Among Adults in Sweden |journal=JAMA Network Open |volume=6 |issue=5 |pages=e2310919 |date=May 2023 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2023.10919 |pmid=37126346 |pmc=10152305}}</ref>. === Uyqı === Shınıǵıw dene temperaturasın kóteredi, al shınıǵıwdan keyin temperaturanıń tómenlewi uyqıǵa ketiwdi jeńillestiriwi múmkin. Shınıǵıw qozıwdı, mazasızlıqtı hám depressiya belgilerin azaytıw arqalı uyqısızlıqtı da kemeytiwi múmkin<ref>{{web deregi | bet =Exercise and Insomnia | url =https://www.sleepfoundation.org/articles/how-does-exercise-help-those-chronic-insomnia |website=Sleep Foundation | qaralǵan sáne = 2026-jıl 29-oktyabr }}</ref>. 2010-jılǵı sholıwda shınıǵıwdıń kópshilik adamlarda uyqını jaqsılaytuǵını hám uyqısızlıqqa járdem beriwi múmkin ekeni aytılǵan, biraq shınıǵıw menen uyqı arasındaǵı baylanıs haqqında tolıq juwmaq shıǵarıw ushın dáliller jetkiliksiz<ref>{{cite journal |last1=Buman |first1=M. P. |last2=King |first2=A. C. |title=Exercise as a Treatment to Enhance Sleep |journal=American Journal of Lifestyle Medicine |date=2010 |volume=4 |issue=6 |pages=500–514 |doi=10.1177/1559827610375532}}</ref>. 2020-jılǵı meta-analiz salamat balalarda fizikalıq belsendilik penen uyqı arasındaǵı baylanıstıń az ekenin kórsetken<ref>{{cite journal |last1=Antczak |first1=D. |last2=Lonsdale |first2=C. |last3=Lee |first3=J. |display-authors=etal |title=Physical activity and sleep are inconsistently related in healthy children: A systematic review and meta-analysis |journal=Sleep Medicine Reviews |volume=51 |pages=101278 |date=June 2020 |doi=10.1016/j.smrv.2020.101278 |pmid=32155572}}</ref>. Degen menen, ayırım izertlewler fizikalıq belsendiliktiń belgili bir túrleri uyqınıń sapası menen dawamlılıǵın jaqsılaytuǵının kórsetken. Mısalı, 2019-jılǵı izertlew orta dárejedegi fizikalıq belsendiliktiń uyqısızlıǵı bar úlkenlerde uyqınıń nátiyjeliligi menen dawamlılıǵın arttıratuǵının kórsetken<ref>{{cite journal |last1=D'Aurea |first1=C. V. |last2=Poyares |first2=D. |last3=Passos |first3=G. S. |display-authors=etal |title=Effects of resistance exercise training and stretching on chronic insomnia |journal=Revista Brasileira de Psiquiatria |volume=41 |issue=1 |pages=51–57 |date=2018 |doi=10.1590/1516-4446-2018-0030 |pmid=30328967 |pmc=6781703}}</ref>. Uyqınıń sapasız bolıwı qısqa múddette emocionallıq qıynalıwǵa hám jumıs qábiletiniń tómenlewine, al uzaq múddette gipertoniya, metabolikalıq sindrom hám salmaqqa baylanıslı máselelerge alıp keliwi múmkin<ref>{{cite journal |last1=Medic |first1=G. |last2=Wille |first2=M. |last3=Hemels |first3=M. E. |title=Short- and long-term health consequences of sleep disruption |journal=Nature and Science of Sleep |volume=9 |pages=151–161 |date=2017 |doi=10.2147/NSS.S134864 |pmid=28579842 |pmc=5449130}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] 7cm8za9gq9otu5ngvjxrw48j6fu6rpx 0 49304 276793 276727 2026-10-29T12:17:49Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276793 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Training_Hard.jpg|thumb|Qıya skameykada gantel kóterip atırǵan bodibildingshi]] '''Bodibilding''' — júklemeni áste-aqırın arttırıw principine tiykarlanǵan kúsh shınıǵıwları arqalı skelet bulshıq etlerin úlkeytiw, basqarıw hám rawajlandırıw ámeliyatı<ref name=":0">{{cite web | last = Emery | first = Michael | name-list-style = vanc | url = http://www.bodybuildingreviews.net/Bodybuilding.html | title = Men's Bodybuilding: A Short History | publisher = Bodybuildingreviews.net | access-date = February 25, 2014 | archive-date = September 14, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200914065659/http://www.bodybuildingreviews.net/Bodybuilding.html | url-status = live }}</ref>. Bul is penen shuǵıllanatuǵın adam '''bodibildingshi''' dep ataladı<ref>{{citation|title=The Oxford Dictionary of Sports Science & Medicine |date=2006 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |isbn=978-0-19-856850-6 }}</ref>. Bodibilding jarıslarında qatnasıwshılar saxnaǵa qatar bolıp shıǵadı hám belgilengen pozalardı (keyin ala jeke poza kompleksin) tóreshiler aldında kórsetedi. Tóreshiler olardı tayarlıǵına, bulshıq etleriniń rawajlanıwına, poza kórsetiwine, dene ólshemine, saxnada ózin kórsetiwine hám deneniń simmetriyasına qarap bahalaydı<ref>{{Cite web |last=Admin |title=Judging Criteria |url=https://www.worldnaturalbb.com/judging-criteria/ |access-date=2023-10-15 |website=World Natural Bodybuilding Federation |language=en}}</ref>. Bodibildingshiler jarısqa shınıǵıwlar arqalı hám deneniń artıqsha mayın azaytıw arqalı tayarlanadı. Aqırǵı basqıshta bulshıq etlerdiń hám qan tamırlarınıń anıq kóriniwi ushın uglevodlardı kóp jew menen deneniń suwın azaytıw birge qollanıladı. Bodibildingshilerdiń kópshiligi jarıs aldınan denesin kúnge qarayıp, denesindegi túklerdi alıp taslaydı<ref>{{Cite web|date=2010-08-30|title=Shaving Body Hair For Men!|url=https://www.bodybuilding.com/fun/shaving-body-hair-for-men.htm|access-date=2021-01-12|website=Bodybuilding.com|language=en|archive-date=June 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626084957/https://www.bodybuilding.com/fun/shaving-body-hair-for-men.htm|url-status=live}}</ref>. Bodibilding kútilgen nátiyjege jetiw ushın kóp waqıt hám kúsh talap etedi. Háptesine jeti saat salmaq penen shınıǵatuǵın baslawshı bodibildingshi jılına 4–7 kg bulshıq et massasın jıynawı múmkin, biraq dáslepki eki jıldan keyin bul kórsetkish jılına shama menen 2–7 kg ǵa shekem azayadı. Bes jıldan keyin bul ósiw jılına 1–5 kg ǵa shekem tómenlewi múmkin<ref>{{Cite web|title=How Long Does it Take to Be a Bodybuilder?|url=https://www.livestrong.com/article/438125-how-long-does-it-take-to-be-a-bodybuilder/|access-date=2021-02-15|website=Livestrong.com|language=en|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423112308/https://www.livestrong.com/article/438125-how-long-does-it-take-to-be-a-bodybuilder/|url-status=live}}</ref>. Ayırım bodibildingshiler bulshıq et massasın arttırıw hám jaraqattan tezirek tikleniw ushın anabolikalıq steroidlerdi hám nátiyjeni arttıratuǵın basqa da dárilerdi qollanadı. Biraq bunday dárilerdi qollanıw densawlıq ushın úlken qáwip tuwdırıwı múmkin<ref>{{Cite web |title=Anabolic Steroids and Other Appearance and Performance Enhancing Drugs (APEDs) |url=https://nida.nih.gov/research-topics/anabolic-steroids|url-status=dead |archive-date=April 12, 2024 |access-date=2023-10-15 |website=National Institute on Drug Abuse |language=en}}</ref>. Sonıń menen birge, jarıslardıń kópshiliginde bul zatlardı qollanıwǵa tıyım salınǵan. Dopingke tekseriw ótkeriw haqqında usınıslarǵa qaramastan, AQSHtaǵı jetekshi háweskerler bodibilding federaciyası esaplanatuǵın Milliy fizikalıq kelbet komiteti (NPC) dopingke tekseriwdi talap etpeydi<ref>{{Cite web|date=2005-03-16|title=Should The IFBB Ban Steroids For Real?|url=https://www.bodybuilding.com/fun/topicoftheweek18.htm|access-date=2021-01-12|website=Bodybuilding.com|language=en|archive-date=June 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625031312/https://www.bodybuilding.com/fun/topicoftheweek18.htm|url-status=live}}</ref>. Xalıqaralıq bodibilding hám fitnes federaciyası (IFBB) hár jılı ótkeretuǵın «Mr. Olympia» jarısınıń jeńimpazı dúnyanıń eń kúshli erkek kásiplik bodibildingshisi dep moyınlanadı. 1950-jıldan berli Milliy háweskerler bodibilding associaciyasınıń (NABBA) «Mr. Universe» chempionatları háweskerler arasındaǵı eń abıraylı bodibilding jarısları bolıp esaplanadı. Onıń belgili jeńimpazları arasında Ronni Kolmen, Djey Katler, Stiv Rivz hám [[Arnold Shvarcenegger]] bar. == Tariyxı == === Erte tariyxı === [[Fayl:Hercules Farnese 3637104088 9c95d7fe3c b.jpg|thumb|Farneze Gerkulesi, b.e. 216-jılı]] Tas kóteriw jarısları áyyemgi Egipette, [[Áyyemgi Greciya|Greciyada]] hám Tamilakamda ótkerilgen<ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/magazine/locked-horns-and-a-flurry-of-feathers/article4294435.ece|title=Locked horns and a flurry of feathers|vauthors=Karthikeyan D|date=January 12, 2013|via=www.thehindu.com|newspaper=The Hindu|access-date=July 2, 2017|archive-date=May 11, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511091147/http://www.thehindu.com/features/magazine/locked-horns-and-a-flurry-of-feathers/article4294435.ece|url-status=live}}</ref>. Batıstaǵı salmaq kóteriw sportı Evropada 1880–1953-jıllar aralıǵında rawajlanǵan. Bul dáwirde kúsh iyeleri — palwanlar xalıq aldında kúshin kórsetip, bir-biri menen jarısqan. Itibar olardıń deneniń sırtqı kórinisine emes, kúshine qaratılǵan, sonlıqtan olardıń qarınları úlken, qol-ayaqları maylı bolǵan<ref>{{cite book| vauthors = Schwarzenegger A |title=The New Encyclopedia of Modern Bodybuilding|year=1999|location=Fireside, NY|isbn=978-0684857213|publisher=Simon & Schuster}}</ref>. ==== Oygen Sandov ==== [[Fayl:Falk,_Benjamin_J._(1853-1925)_-_Eugen_Sandow_(1867-1925).jpg|thumb|Kóbinese «házirgi bodibildingtiń atası» dep atalatuǵın Oygen Sandov]] Bodibilding XIX ásirdiń aqırında rawajlana baslaǵan. Onı [[Ullı Britaniya|Angliyada]] házirgi waqıtta «házirgi bodibildingtiń atası» dep esaplanatuǵın nemis Oygen Sandov keń tarqatqan. Ol tamashagóylerge «bulshıq etlerdi kórsetiw saxnalarında» óz denesin kórsetken. Tamashagóyler jaqsı rawajlanǵan deneni kórip qızıqqan bolsa da, ol waqıtta erkekler óz denelerin tek kúsh kórsetiw yamasa gúres jarıslarınıń bir bólegi retinde kórsetken. Sandov óz menedjeri Florenc Zigfeldtiń járdeminde usınday kórsetiwlerge tiykarlanǵan saxna shólkemlestirgen. 1936-jılı «Oskar» sıylıǵın alǵan «Ullı Zigfeld» muzıkalı filminde Sandovtıń óz denesin yarmarkalarda kórsete baslaǵan, yaǵnıy házirgi bodibildingtiń baslanıwı súwretlengen<ref>{{Cite web|date=2016-03-26|title=This footage taken by Thomas Edison in 1904, shows women and men bodybuilding|url=https://www.thevintagenews.com/2016/03/26/footage-taken-thomas-edison-1904-show-women-men-bodybuilding/|access-date=2021-04-23|website=The Vintage News|language=en|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423123452/https://www.thevintagenews.com/2016/03/26/footage-taken-thomas-edison-1904-show-women-men-bodybuilding/|url-status=live}}</ref>. Sandov denesin kórsetiwde hám pozalar islewde sonshelli tabıslı bolǵan, ol keyin ala óziniń dańqına tiykarlanǵan bir neshe kárxana ashqan hám óz atı menen ónimler satqan dáslepki adamlardıń biri bolǵan. Ol keń xalıq ushın dáslepki sport úskenelerin — stanokta islengen gantellerdi, prujinalı blok trenajerlerin hám rezina lentalardı oylap tawıp, satqan dep esaplanadı. Hátte onıń súwretleri de mıńlap nusqada satılǵan. ==== Birinshi iri bodibilding jarısı ==== Sandov birinshi bodibilding jarısın 1901-jılı 14-sentyabrde «Ullı jarıs» degen at penen shólkemlestirgen. Ol [[London|Londondaǵı]] Korol Albert zalında ótkerilgen<ref>{{cite web|last=Rhodes|first=Jesse|name-list-style=vanc|title=Bodybuilders Through the Ages|url=http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/Bodybuilders-Through-the-Ages.html|date=July 19, 2009|access-date=September 24, 2013|archive-date=November 6, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106002608/http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/Bodybuilders-Through-the-Ages.html|url-status=dead}}</ref>. Jarıstı Sandov, ser Charlz Louz hám ser Artur Konan Doyl bahalaǵan. Jarıs úlken tabısqa erisken: tamashagóylerdiń kópligi sebepli bodibildingke qızıǵatuǵın kóp adamlar zalǵa kire almaǵan. Jeńimpazǵa Frederik Pomeroy islegen Sandovtıń altın músini sıylıq retinde berilgen. Nottingemlik Uilyam L. Marrey jeńimpaz bolǵan. Ekinshi orındı iyelegen D. Kuperge Sandovtıń gúmis músini, al úshinshi orındı iyelegen A. K. Smaytqa Sandovtıń bronza músini berilgen<ref>{{Cite web|date=2018-05-16|title=The Fascinating Story of the First Bodybuilding Show|url=https://barbend.com/first-bodybuilding-show-eugen-sandow/|access-date=2021-04-23|website=BarBend|language=en-US|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423123443/https://barbend.com/first-bodybuilding-show-eugen-sandow/|url-status=live}}</ref>. Házirgi waqıtta usı bronza músin olardıń ishindegi eń belgilisi. 1950-jılı dál usı bronza músin NABBA shólkemlestirgen birinshi «Mr. Universe» jarısında jeńiske erisken Stiv Rivzke berilgen. Ol 1977-jılǵa shekem qaytadan kórinbegen. 1977-jılı IFBB «Mr. Olympia» jarısınıń jeńimpazı Frenk Zeynge bronza músinniń kóshirmesi tapsırılǵan. Sonnan berli «Mr. Olympia» jeńimpazlarına turaqlı túrde Sandovtıń bronza músininiń kóshirmesi beriledi. Amerikadaǵı birinshi iri bodibilding jarısı 1903-jılı 28-dekabrden 1904-jılı 2-yanvarǵa shekem<ref>{{cite web |last1=Ryan |first1=Eugene Avery |year=1899 |title=''Physical Culture'', vol. 10, no. 6 (December 1903), p. 555 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=umn.31951000756772n&view=1up&seq=569 |access-date=August 16, 2019 |archive-date=February 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204210450/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=umn.31951000756772n&view=1up&seq=569 |url-status=live }}</ref> [[Nyu-York]] qalasındaǵı Medison-Skver-Garden zalında ótkerilgen. Jarıstı fizikalıq mádeniyattıń atası hám «Health & Strength» sıyaqlı dáslepki bodibilding jurnallarınıń baspashısı Bernarr Makfadden shólkemlestirgen. El Treloar jeńimpaz bolıp, «Dúnyadaǵı eń kámil rawajlanǵan adam» dep jariyalanǵan<ref>{{cite web |url=http://www.sandowplus.co.uk/Competition/Treloar/treloar.htm|title=Al Treloar at SandowPlus.com|publisher=Sandowplus.co.uk|date=December 28, 1903|access-date=October 5, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120629104307/http://www.sandowplus.co.uk/Competition/Treloar/treloar.htm|archive-date=June 29, 2012|df=mdy-all}}</ref>. Treloar sol waqıt ushın úlken summa bolǵan mıń dollar sıylıq alǵan. Eki hápteden keyin Tomas Edison Treloardıń poza kórsetiwin filmge túsirgen. Edison bunnan bir neshe jıl aldın Sandov haqqında da eki film túsirgen edi. Bular bodibildingshi túsirilgen dáslepki úsh film bolǵan. XX ásirdiń basında Makfadden menen Charlz Atlas bodibildingti pútkil dúnyaǵa tarqatıwdı dawam ettirgen. ==== Erte dáwirdegi belgili bodibildingshiler ==== 1930-jılǵa shekemgi bodibilding tariyxındaǵı basqa da áhmiyetli bodibildingshilerge mınalar kiredi: Erl Liderman (bodibilding boyınsha eń dáslepki kitaplardıń avtorı), Zishe Braytbart, Georg Gakkenshmidt, Emi Nkemena, Djordj F. Djouett, Finn Xateral (poza kórsetiw óneriniń tiykarın salıwshılardıń biri), Frenk Saldo, Monte Saldo, Uilyam Benkir, Lonseston Elliot, Zig Klyayn, serjant Alfred Moss, Djo Nordkvist, Lionel Strongfort («Strongfortizm»)<ref>{{cite web|url=http://www.sandowplus.co.uk/Competition/Strongfort/course/lesson1.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080802165327/http://www.sandowplus.co.uk/Competition/Strongfort/course/lesson1.htm|archive-date=August 2, 2008|title=Strongfortism – Lesson One}}</ref>, Gustav Frishtenskiy, Ralf Parko (fizikalıq mádeniyat haqqında dáslepki kitaplardıń birin jazǵan chempion gúresshi) hám Alan P. Mid (Birinshi jer júzilik urısında bir ayaǵınan ayırılǵanına qaramastan bulshıq et chempionı bolǵan). Sandovtıń shákirti bolǵan aktyor Frensis X. Bushmen ataqlı únsiz kino karerasın baslawdan aldın bodibildingshi hám músinshiniń modeli bolǵan<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Xz2eGt6InJIC&q=Actor+Francis+X.+Bushman%2C+who+was+a+disciple+of+Sandow%2C+started+his+career+as+a+bodybuilder+and+sculptor%27s+model+before+beginning+his+famous+silent+movie+career&pg=PA1743|title=Creativity of God in the Human Body: "Bodybuilding"|publisher=Abdullah F Shrit|isbn=978-1-4840-1198-0|language=en|access-date=May 3, 2021|archive-date=April 5, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405222239/https://books.google.com/books?id=Xz2eGt6InJIC&q=Actor+Francis+X.+Bushman%2C+who+was+a+disciple+of+Sandow%2C+started+his+career+as+a+bodybuilder+and+sculptor%27s+model+before+beginning+his+famous+silent+movie+career&pg=PA1743|url-status=live}}</ref>. === 1950–1960-jıllar === 1950–1960-jılları kúsh hám gimnastika chempionlarınıń payda bolıwı, sonday-aq bodibilding jurnalları, shınıǵıw principleri, bulshıq et massasın jıynaw hám maydı azaytıwǵa arnalǵan awqatlanıw, belok hám basqa da azıq-awqat qosımshalarınıń qollanılıwı hám fizikalıq kelbet jarıslarına qatnasıw múmkinshiliginiń keń tarqalıwı menen birge bodibilding kóbirek ataqlı bolǵan. Bodibilding shólkemleriniń sanı kóbeygen. Olardıń eń belgilisi — 1946-jılı kanadalı aǵa-ini Djo hám Ben Vayderler tiykarın salǵan Xalıqaralıq bodibilding federaciyası (IFBB). Basqa bodibilding shólkemlerine Háweskerler atletika awqamı (AAU), Milliy háweskerler bodibilding associaciyası (NABBA) hám Dúnya bodibilding gildiyası (WBBG) kiredi. Nátiyjede jarıslardıń sanı da, kólemi de artqan. Kóplegen jergilikli chempionatlardan basqa, eń abıraylı ataqlar «Mr. America», «Mr. World», «Mr. Universe», «Mr. Galaxy» hám aqırında 1965-jılı IFBB tárepinen baslanǵan «Mr. Olympia» bolǵan. Házirgi waqıtta «Mr. Olympia» dúnyadaǵı eń áhmiyetli bodibilding jarısı bolıp esaplanadı<ref name=":0" />. 1950-jılları eń tabıslı hám eń belgili bodibildingshiler Bill Perl, Reg Park, Lerua Kolbert hám Klarens Ross bolǵan<ref>{{Cite web|date=2005-03-21|title=A History Lesson In Bodybuilding|url=https://www.bodybuilding.com/fun/drobson61.htm|access-date=2021-04-23|website=Bodybuilding.com|language=en|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423123443/https://www.bodybuilding.com/fun/drobson61.htm|url-status=live}}</ref>. Ayırım bodibildingshiler sol waqıttaǵı salıstırmalı jańa televidenie hám kino arqalı dańqqa erisken. Olardıń eń belgilileri Djek Lalein, Stiv Rivz, Reg Park hám Mikki Xargitey bolǵan<ref>{{Cite book|title=Flex marks the spot: histories of Muscle Beach|url=https://repositories.lib.utexas.edu/handle/2152/26057|date=August 2014|degree=Thesis|language=en|first=Tolga|last=Ozyurtcu|access-date=April 23, 2021|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423123444/https://repositories.lib.utexas.edu/handle/2152/26057|url-status=live}}</ref>. 1950-jılları AQSHta belgili sport zalları bolǵan bolsa da, eldiń ayırım aymaqlarında 1960-jıllardıń ortasına shekem bodibildingke arnalǵan sport zalları bolmaǵan. Santa-Monikadaǵı ataqlı «Muskul Bich» akrobatikalıq nomerlerdi hám kúsh kórsetiwlerdi tamashalaw ornı retinde ataqlılıǵın saqlaǵan. 1960-jılları bodibildingshiler belgili kórsetiwler menen filmlerge kóbirek túsirile baslaǵanda, bul baǵdar jáne de keńeygen<ref name=":1" />. === 1970–1990-jıllar === ==== Jańa shólkemler ==== [[Fayl:Ed_Fury_and_Jackie_Coey,_1953.jpg|right|thumb|Ed Fyuri model Djeki Kouey menen poza kórsetpekte, 1953-jıl]] 1970-jılları Arnold Shvarcenegger, Franko Kolumbu, Lu Ferrinyo, Mayk Menccer hám basqalardıń 1977-jılǵı «Pumping Iron» hújjetli-kórkem filminde túsiriliwi arqalı bodibilding úlken dańqqa erisken. Bul waqıtqa kelip bodibilding jarıslarında IFBB ústem bolǵan, al AAU ekinshi orınǵa túsken. Milliy fizikalıq kelbet komitetin (NPC) 1981-jılı AAU dıń fizikalıq kelbet komitetiniń baslıǵı lawazımınan jańa ǵana ketken Djim Menion dúzgen<ref>{{cite web |url=http://www.ifbbpro.com/features/jim-manion-chairman-ifbb-professional-league/|title=IFBB Professional League – Jim Manion, Chairman IFBB Professional League|publisher=Ifbbpro.com|date=September 26, 2007|access-date=October 5, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120921210350/http://abhivacrossfitarena.com/|archive-date=September 21, 2012|df=mdy-all}}</ref>. NPC AQSHtaǵı eń tabıslı bodibilding shólkemine aylanǵan hám IFBB dıń háweskerler bólimi bolıp tabıladı. 1980-jıllardıń aqırı hám 1990-jıllardıń basında AAU qollap-quwatlaǵan bodibilding jarısları azayǵan. 1999-jılı AAU bodibilding jarısların toqtatıw haqqında sheshim qabıl etken. ==== Anabolikalıq-androgenlik steroidlerdiń qollanılıwı ==== Bul dáwirde bodibildingte hám basqa da kóplegen sport túrlerinde anabolikalıq steroidlerdiń qollanılıwı keń tarqalǵan. Olardı ádewir kóp qollanıw 1960-jıllardıń aqırı hám 1970-jıllardıń basında Arnold Shvarcenegger, Serxio Oliva hám Lu Ferrinyo menen baslanǵan, 1980-jılları Li Xeyni, 1990-jılları Dorian Yeyts, Ronni Kolmen hám Markus Ryul menen dawam etken hám búgingi kúnge shekem dawam etpekte. Greg Kovach sıyaqlı bodibildingshiler burın kórilmegen massaǵa hám ólshemge erisken, biraq kásiplik dárejede tabısqa erise almaǵan. Basqaları, mısalı, Tom Plats yamasa Pol Demeyo deneniń belgili bir bóleginiń, máselen, ayaq bulshıq etleriniń ayrıqsha rawajlanıwı menen tanılǵan. «Pumping Iron» filmi túsirilgen waqıtta Shvarcenegger steroidlerdi qollanǵanın tek sporttan ketkennen keyin kóp waqıt ótip moyınlaǵan bolsa da: «Jarısta ústemlikke erisiw ushın qolıńnan kelgenniń hámmesin islewińiz kerek», degen. Keyin ala ol steroidlerdi qollanǵanına ókinbeytuǵının aytqan<ref>{{cite news|url=https://www.cbsnews.com/news/arnold-no-regrets-about-steroids/|newspaper=CBS|date=February 11, 2009|title=Arnold: No Regrets About Steroids|access-date=August 13, 2013|archive-date=November 6, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106123539/http://www.cbsnews.com/2100-250_162-676684.html|url-status=live}}</ref>. Anabolikalıq steroidlerdiń qollanılıwına qarsı gúresiw hám Xalıqaralıq Olimpiada komitetiniń aǵzası bolıw maqsetinde IFBB steroidler hám basqa da tıyım salınǵan zatlar ushın doping-testlerdi engizgen. Doping-testler ótkerilse de, kásiplik bodibildingshilerdiń kópshiligi jarıslarda anabolikalıq steroidlerdi qollanıwdı dawam etken. 1970-jılları anabolikalıq steroidlerdiń qollanılıwı ashıq talqılanǵan, sebebi ol waqıtta olar nızamlı bolǵan<ref>{{cite web |last=Theunissen|first=Steve | name-list-style = vanc |title=Arnold & Steroids: Truth Revealed|url=http://hjem.get2net.dk/JamesBond/www/artikler/steroidemisbrug/arnoldandsteroids.htm|access-date=February 27, 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20031008172601/http://hjem.get2net.dk/JamesBond/www/artikler/steroidemisbrug/arnoldandsteroids.htm|archive-date=October 8, 2003|df=mdy-all}}</ref>. === 2000-jıllar === [[Fayl:Ronnie Coleman 8 x Mr Olympia - 2009 - 5.png|right|thumb|Segiz márte «Mr. Olympia» jeńimpazı Ronni Kolmen, 2009-jıl oktyabr]] ==== Olimpiada sport túri bolıwı haqqındaǵı talqılaw ==== 2000-jıllardıń basında IFBB bodibildingti Olimpiada sport túrine aylandırıwǵa umtılǵan. Ol 2000-jılı Xalıqaralıq Olimpiada komitetiniń tolıq aǵzası bolǵan hám bodibildingti Olimpiada oyınlarında kórsetiw jarısı retinde tastıyıqlatıwǵa háreket etken. Onıń maqseti — keyin ala bodibildingti tolıq Olimpiada sport túrine aylandırıw edi. Biraq bul umtılıs tabıssız bolǵan hám bodibildingtiń Olimpiada sport túri retinde moyınlanıwı daw tuwdırıp kelmekte, sebebi kópshilik onı haqıyqıy sport túri emes dep esaplaydı<ref>{{cite web |last=Littman|first=Jean | name-list-style = vanc |title=Bodybuilding And The Olympics: An Ongoing Controversy|publisher=article99.com|url=http://www.article99.com/recreation-and-sports/olympics/article.php?art=63758|archive-url=https://web.archive.org/web/20071205174022/http://www.article99.com/recreation-and-sports/olympics/article.php?art=63758|url-status=dead|archive-date=December 5, 2007|date=November 13, 2007}}</ref>. ==== Sociallıq tarmaqlar ==== Sociallıq tarmaqlardıń payda bolıwı fitnes hám bodibildingke úlken tásir etken. Ásirese YouTube-ta sport zallarındaǵı videobloglardan baslap sport kiyimleri haqqındaǵı tolıq talqılawlarǵa shekem fitnes mazmunı anaǵurlım kóbeygen. Bul tutınıwshılarǵa fitnes boyınsha kóplegen biypul derekler beredi hám olardı jaqsıraq xabardar etedi. Izertlewler fitnes blogerleriniń adamlardıń shınıǵıw islew niyetine tásirin úyrengen. Birinshisine 507, ekinshisine 445 adam qatnasqan 2022-jılǵı izertlew blogerdiń tamashagóylerdi xoshametlew qábiletiniń shınıǵıw islewge kúshlirek niyet penen baylanıslı ekenin kórsetken. Izertlewshiler sonday-aq isenimlilik penen bilimliliktiń paydalanıwshılardıń fitnes blogerlerin bahalawına tásir etetuǵının anıqlaǵan. Bul sociallıq tarmaqlardaǵı belgili adamlardıń fizikalıq belsendilikti xoshametlewde orın iyelewi múmkin ekenin kórsetedi<ref>{{Cite journal |last1=Durau |first1=Julia |last2=Diehl |first2=Sandra |last3=Terlutter |first3=Ralf |date=2022-01-01 |title=Motivate me to exercise with you: The effects of social media fitness influencers on users' intentions to engage in physical activity and the role of user gender |url=https://doi.org/10.1177/20552076221102769 |journal=Digital Health |language=EN |publisher=SAGE Publications Ltd |volume=8 |article-number=20552076221102769 |doi=10.1177/20552076221102769 |issn=2055-2076 |pmc=9125114 |pmid=35615268}}</ref>. Sport zalına baylanıslı sociallıq tarmaqlardaǵı taǵı bir ósip atırǵan tendenciya — sport zalında adamlardı uyaltıw. Kontent avtorı Djessika Fernandestiń Twitch platformasında jariyalaǵan hám keń tarqalǵan videosında onıń sport zalında salmaq kóterip atırǵanı, al artta bir erkektiń oǵan qarap turǵanı kórsetilgen. Bul video sociallıq tarmaqlar dáwirindegi narcissizm hám sport zalı mádeniyatınıń barǵan sayın zıyanlı bolıp baratırǵanı haqqında keń talqılawǵa sebep bolǵan. Video burın tek shınıǵıwǵa arnalǵan sport zallarınıń endi ataqlı yamasa ataqqa umtılatuǵın blogerler ushın syomka ornına aylanıp, átiraptaǵı adamlardıń óz erkine qarsı jámiyetshilik kóz aldına túsip qalıwı sıyaqlı jańa tendenciyanı sınǵa alıwǵa alıp kelgen. Bul mádeniyatqa baylanıslı óz pikirin bildirgen bodibildingshi Djoi Svoll sport zalındaǵı qısım kórsetiwge qarsı gúresiw kerek ekenin, biraq Fernandestiń videosındaǵı erkektiń bunday qılıqqa ayıplı emes ekenin aytqan<ref>{{Cite web |date=23 February 2023|title=Bodybuilder Joey Swoll has had enough of fitness influencers |url=https://nypost.com/2023/02/23/bodybuilder-joey-swoll-has-had-enough-of-fitness-influencers/ |access-date=2023-05-17 |author= Kristen Fleming}}</ref>. Sociallıq tarmaqlar bodibilding dúnyasına kóbirek itibar qaratıp atırǵan bolsa da, ele de dawlı máseleler bar. 2025-jılǵı izertlew AQSH penen Kanadadaǵı 1553 bala hám erkek arasında bulshıq etlilikke baǵdarlanǵan sociallıq tarmaq mazmunı menen bulshıq et dismorfiyası arasındaǵı baylanıstı úyrengen. Izertlewshiler bulshıq etli deneler, bulshıq et ósiriwshi qosımshalar hám dáriler kórsetilgen mazmundı jiyi kóriwdiń bulshıq et dismorfiyasınıń bolıw itimallıǵınıń joqarıraq bolıwı menen baylanıslı ekenin anıqlaǵan. Bul baylanıslar qatnasıwshılardıń sociallıq tarmaqlarda ótkeretuǵın waqtı esapqa alınǵannan keyin de saqlanǵan, bul kórilgen mazmunnıń túri de áhmiyetli bolıwı múmkin ekenin kórsetedi<ref>{{Cite journal |last1=Ganson |first1=Kyle T. |last2=Testa |first2=Alexander |last3=Rodgers |first3=Rachel F. |last4=Nagata |first4=Jason M. |date=2025-06-01 |title=Associations between muscularity-oriented social media content and muscle dysmorphia among boys and men |journal=Body Image |volume=53 |article-number=101903 |doi=10.1016/j.bodyim.2025.101903 |issn=1740-1445|doi-access=free |pmid=40367828 }}</ref>. Sociallıq tarmaqlardaǵı bodibilding mazmunınıń jaslarǵa<ref name="Klier, Rommerskirchen & Brixius 2022">{{cite journal |last1=Klier |first1=Kristina |last2=Rommerskirchen |first2=Tessa |last3=Brixius |first3=Klara |date=2022-12-27 |title=#fitspiration: a comparison of the sport-related social media usage and its impact on body image in young adults |journal=BMC Psychology |volume=10 |issue=1 |article-number=320 |doi=10.1186/s40359-022-01027-9 |issn=2050-7283 |pmc=9793811 |pmid=36575554 |doi-access=free}}</ref> hám olardıń óz denesin qabıl etiwine tásiri haqqında alańlawshılıq artıp atır, sebebi olar kóbinese ózlerin internettegi sport zalı blogerleri menen salıstıradı. Bul alańlawshılıq steroid qollanıw haqqındaǵı ashıqlıqtıń jetispewshiligi menen jáne de kúsheyedi, sebebi kóp blogerler ózleriniń «tábiyiy» bodibildingshi ekenin anıqlamaydı yamasa preparatlar qollanatuǵının ashıqtan-ashıq biykarlaydı. Bul tábiyiy jol menen nege erisiwge bolatuǵını hám neniń anabolikalıq steroidlerdi talap etetuǵını arasındaǵı shegaranı anıq emes etedi. Bul másele tek jaslarǵa tiyisli emes. Salmaq kóteriwshi úlkenler de ózleri kóretuǵın mazmun sebepli óz denesin durıs qabıl etpewi múmkin, bul awqatlanıw menen shınıǵıwǵa salamat emes qatnasqa alıp keliwi múmkin. Ayırım jaǵdaylarda bul dene dismorfiyası yamasa awqatlanıwdıń buzılıwı sıyaqlı psixikalıq densawlıq máselelerine sebep bolıwı múmkin. Biraq sońǵı waqıtları kóbirek blogerler steroid qollanatuǵını haqqında ashıq aytıp, internette kóbirek ashıqlıqtı jaqlay baslaǵan. Bul anabolikalıq steroidlerdiń qáwpi haqqında dawam etip atırǵan talqılawlarǵa sebep bolǵan. Kópshilik bunı unamlı ózgeris dep esaplaydı, sebebi ol bul zatlardıń tásiri, qollanılıwı hám qáwpi haqqında xabardarlıqtı arttırıp, auditoriyanı eskertedi. Keń talqılanatuǵın taǵı bir tema — bodibildingtegi psixikalıq densawlıq<ref name="Longobardi et al 2017">{{cite journal |last1=Longobardi |first1=Claudio |last2=Prino |first2=Laura Elvira |last3=Fabris |first3=Matteo Angelo |last4=Settanni |first4=Michele |year=2017 |title=Muscle dysmorphia and psychopathology: Findings from an Italian sample of male bodybuilders |url=https://iris.unito.it/bitstream/2318/1644445/1/Main%20Document_R1_Clean_4aperto.pdf |journal=Psychiatry Research |publisher=Elsevier BV |volume=256 |pages=231–236 |doi=10.1016/j.psychres.2017.06.065 |pmid=28646788 |hdl=2318/1644445 |issn=0165-1781 |access-date=2025-09-15 |doi-access=free}}</ref>, sebebi joqarıda aytılǵan psixologiyalıq qıyınshılıqlar hár qıylı jastaǵı hám hár túrli ortalıqtaǵı háwesker salmaq kóteriwshilerge tásir etiwi múmkin. Izertlewshiler sonday-aq nátiyjeni hám sırtqı kóriniske tásir etetuǵın dárilerdiń bazarındaǵı sociallıq tarmaq blogerleriniń ornın úyrengen. 2023-jılǵı izertlew usınday zatlarǵa qánigelesken 20 blogerdiń internettegi iskerligin talqılap, olardıń ayırımları gúmanlı yamasa nızamsız bolıwı múmkin bolǵan túrli ónimler menen xızmetlerdi úgit-násiyatlaytuǵının anıqlaǵan. Tańlanǵan blogerlerdiń úshewiniń bir millionnan aslam jazılıwshısı bolǵan. Bul nátiyjeler internettegi fitnes tulǵalarınıń nátiyjeni arttıratuǵın zatlardı keń auditoriyaǵa kóbirek kórinetuǵın hám qoljetimli etiwdegi ornı haqqında alańlawshılıq tuwdıradı<ref>{{Cite journal |last1=Conway |first1=Anna |last2=Krawczyk |first2=Noa |last3=McGaffey |first3=Frances |last4=Doyle |first4=Sheri |last5=Baaklini |first5=Vanessa |last6=Marshall |first6=Alison D. |last7=Treloar |first7=Carla |last8=Davis |first8=Corey S. |last9=Colledge-Frisby |first9=Samantha |last10=Grebely |first10=Jason |last11=Cerdá |first11=Magdalena |date=2023-09-01 |title=Typology of laws restricting access to methadone treatment in the United States: A latent class analysis |journal=International Journal of Drug Policy |volume=119 |article-number=104141 |doi=10.1016/j.drugpo.2023.104141 |pmid=37540917 |pmc=11790254 |issn=0955-3959}}</ref>. == Baǵdarları == === Kásiplik bodibilding === Házirgi bodibilding tarawında «kásiplik» termini ádette háweskerler arasındaǵı saralaw jarıslarında jeńiske erisip, óz shólkeminen «kásiplik karta» alǵan bodibildingshini bildiredi. Kásiplik bodibildingshiler aqshalay sıylıqları bar jarıslarǵa qatnasıw huqıqına iye boladı. Kásiplik karta sportshıǵa onı bergen federaciyadan basqa federaciyalardıń jarıslarına qatnasıwǵa tıyım saladı<ref>{{Cite web|title=IFBB FAQ|url=https://ifbb.com/ifbb-faq/|access-date=2023-02-08|website=International Fitness and Bodybuilding Federation|language=en-GB|archive-date=February 8, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230208100337/https://ifbb.com/ifbb-faq/|url-status=live}}</ref>. Tabısına qaray bul bodibildingshiler basqa sport túrleriniń sportshıları sıyaqlı qáwenderlerden aqsha alıwı múmkin. === Tábiyiy bodibilding === Ayırım steroidlerdiń qımbatlıǵı, densawlıqqa keri tásiri hám nızamsızlıǵı haqqında alańlawshılıqtıń artıwına baylanıslı kóplegen shólkemler dúzilip, ózlerin «tábiyiy» bodibilding jarısları dep atay baslaǵan. Bunnan basqa, bodibildingti úgit-násiyatlawshılardıń kópshiligi keń jámiyetshiliktiń bodibildingke «ádetten tıs» degen kózqarasınan qutılıwǵa umtılǵan. Olar denesi ádewir qoljetimli hám haqıyqıy kórinetuǵın qatnasıwshılardı jarıslarǵa qosıp, bodibilding sportına keńirek auditoriyanı tartıwǵa erisken<ref name="natural">{{cite web|url=https://www.bodybuilding.com/fun/beginner_natural_bodybuilding_guide.htm|title=Beginner's Guide To Natural Bodybuilding Competition: Disseminating Misconception From Reality!|website=Bodybuilding.com|date=May 10, 2009|access-date=2020-01-24|archive-date=January 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126101905/https://www.bodybuilding.com/fun/beginner_natural_bodybuilding_guide.htm|url-status=live}}</ref>. Tábiyiy jarıslarda tekseriw tártibi shólkemlerge qaray ótirikti anıqlaǵıshtan baslap sidikti analizlewge shekem hár túrli boladı. Jazalar da shólkemlerge qaray waqıtsha shetletiwden baslap jarıslarǵa qatnasıwǵa qatań tıyım salıwǵa shekem ózgeredi. Tábiyiy shólkemlerdiń tıyım salınǵan zatlardıń óz dizimi bar, sonlıqtan qaysı zatlarǵa tıyım salınǵanı haqqında hárbir shólkemniń saytınan maǵlıwmat alıw áhmiyetli. Tábiyiy bodibilding shólkemleri kóp, olardıń irilerine MuscleMania, Ultimate Fitness Events (UFE), INBF/WNBF hám INBA/PNBA kiredi. Bul shólkemler AQSHta yamasa pútkil dúnyada isleydi hám tek bas keńsesi jaylasqan el menen sheklenip qalmaydı<ref name="natural" />. === Erler fizikalıq kelbeti === Ashıq bodibildingti «júdá úlken», «kelbetsiz» hám densawlıqqa zıyanlı dep esaplaǵanlar sebepli 2013-jılı jańa kategoriya dúzilgen<ref>{{Cite web|last=Spice|first=Robyn Charlotte|date=2016|title=Strong is the new slim: a study of the body and gender amongst female free weights users| publisher=University of Stirling|url=http://dspace.stir.ac.uk/handle/1893/24355|language=en|access-date=April 23, 2021|archive-date=May 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512151142/https://dspace.stir.ac.uk/handle/1893/24355|url-status=live}}</ref>. Bul kategoriya boyınsha birinshi «Men's Physique Olympia» jeńimpazı Mark Uingson bolǵan, onnan keyin tórt jıl izbe-iz Djeremi Buendia jeńiske erisken. Ashıq bodibilding sıyaqlı, bul kategoriyada da tábiyiy hám ádettegi bólimler bar. Olardıń tiykarǵı ayırmashılıǵı — erler fizikalıq kelbeti kategoriyasınıń qatnasıwshıları ádettegi poza kiyiminiń ornına uzın plyaj shortıların kiyedi, al ashıq bodibildingshiler olarǵa qaraǵanda ádewir iri hám bulshıq etli boladı<ref>{{Cite web|date=2020-11-27|title=How Bodybuilding is Judged, Different Divisions, and Scoring|url=https://barbend.com/how-bodybuilding-is-judged/|access-date=2021-04-23|website=BarBend|language=en-US|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423123452/https://barbend.com/how-bodybuilding-is-judged/|url-status=live}}</ref>. Ashıq bodibildingshilerdiń poza kórsetiw kompleksi keń, al bul kategoriya tiykarınan aldınan hám artınan kórsetiletuǵın pozalar boyınsha bahalanadı<ref>{{Cite web|date=2005-03-20|title=Excellence In Execution: Perfecting The Pose|url=https://www.bodybuilding.com/fun/drobson62.htm|access-date=2021-04-23|website=Bodybuilding.com|language=en|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423123443/https://www.bodybuilding.com/fun/drobson62.htm|url-status=live}}</ref>. Erler fizikalıq kelbeti kategoriyasınıń kóp qatnasıwshılarınıń salmaǵı shama menen 90 kg nan aspaydı hám olardıń denesi ashıq bodibildingshilerge qaraǵanda qoljetimlirek hám estetikalıq jaqtan kórkemirek boladı<ref>{{Cite journal|last1=Roberts|first1=Brandon M|last2=Helms|first2=Eric R|last3=Trexler|first3=Eric T|last4=Fitschen|first4=Peter J|date=2020-01-31|title=Nutritional Recommendations for Physique Athletes|journal=Journal of Human Kinetics|volume=71|pages=79–108|doi=10.2478/hukin-2019-0096|issn=1640-5544|pmc=7052702|pmid=32148575}}</ref>. Bul kategoriya áste baslanǵan bolsa da, ol júdá tez rawajlanǵan hám házirgi waqıtta ashıq bodibildingke qaraǵanda ataqlıraq bolıp kórinedi<ref>{{Cite book|title=From 'Classical' To 'Freaky:' An Exploration of the Development of Dominant, Organised, Male Bodybuilding Culture|url=http://research.gold.ac.uk/id/eprint/8006/|publisher=Goldsmiths, University of London|date=February 2012|degree=doctoral|first=Dimitrios|last=Liokaftos|access-date=April 23, 2021|archive-date=April 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423123444/http://research.gold.ac.uk/id/eprint/8006/|url-status=live}}</ref>. === Klassikalıq fizikalıq kelbet === Bul — erler fizikalıq kelbeti menen bodibilding arasındaǵı orta kategoriya. Onda ólshem menen massadan góre simmetriyaǵa, proporciyaǵa, deneniń kórkem sızıqlarına hám jińishke belge kóbirek itibar beriledi<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2007-02-24 |title=A Brief History of the Classic Physique |url=https://www.muscleandfitness.com/flexonline/training/brief-history-classic-physique/ |access-date=2024-10-23 |website=Muscle & Fitness |language=en-US}}</ref>. Bul kategoriyanıń qatnasıwshıları ashıq kategoriyadaǵı bodibildingshiler sıyaqlı iri emes, biraq erler fizikalıq kelbeti kategoriyasınıń qatnasıwshılarındayın kishi de emes. Olar ayaqlardı uzın shortılar menen jasıratuǵın erler fizikalıq kelbeti kategoriyasınan ayırmashılıǵı, ashıq kategoriyadaǵıday ayaqların kórsetiw ushın erkekler ishki kiyiminde yamasa poza kiyiminde shıǵadı. Bahalawda gewdeniń bel tárepke qaray jińishkerip turǵanın hám ashıq bodibildingtegi qarınnıń shıǵıp turıwınıń joq ekenin kórsetetuǵın, mısalı, qarındı ishke tartıw sıyaqlı ayırım pozalarǵa da itibar beriledi. [[Fayl:Chris Bumstead on Gymshark.jpg|thumb|253x253px|Klassikalıq fizikalıq kelbet boyınsha altı márte «Mr. Olympia» chempionı Kris Bamsted]] «Mr. Olympia» jarısındaǵı klassikalıq fizikalıq kelbet bólimi 2016-jılı baslanǵan. Denni Xester bul bólimniń birinshi jeńimpazı bolǵan. 2024-jılǵı maǵlıwmatlar boyınsha Kris Bamsted altı márte «Mr. Olympia» chempionı<ref>{{Cite web |last=Bachu |first=Ramya |date=2022-12-18 |title=Bodybuilding World Reacts to Chris Bumstead's Fourth Mr.Olympia Triumph |url=https://www.essentiallysports.com/us-sports-news-bodybuilding-news-can-sleep-peacefully-seeing-dad-win-bodybuilding-world-reacts-to-chris-bumsteads-fourth-mr-olympia-triumph-classic-physique/ |access-date=2023-08-30 |website=EssentiallySports}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lockridge |first=Roger "Rock" |date=2024-10-13 |title=Chris Bumstead Wins 6th Olympia Classic Physique Title, Announces Retirement |url=https://www.muscleandfitness.com/flexonline/flex-news/olympia-2024-chris-bumstead-wins-6th-straight-classic-physique-title-announces-retirement/ |access-date=2024-10-23 |website=Muscle & Fitness |language=en-US}}</ref>. === Hayallar bodibildingi === 1960-jıllardaǵı hayallar háreketi hám ulıwma fitnes revolyuciyası hayal sulıwlıǵına jańa, basqasha kózqaraslardı payda etken, olarǵa shımır bulshıq etli sportlıq dene de kirgen. Bunday sportlıq dene moda jurnalları sıyaqlı kóplegen ataqlı ǵalaba xabar qurallarında kórine baslaǵan. Hayal bodibildingshiler dástúrli hayallıq túsiniginiń shegaraların ózgertken, sebebi olardıń deneleri bulshıq etlerdiń tek erkeklerge ǵana tán emes ekenin kórsetken<ref>{{Cite book|last=Locks|first=Adam|url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203809457|title=Critical Readings in Bodybuilding|date=2013-03-01|publisher=Routledge|doi=10.4324/9780203809457|isbn=978-0-203-80945-7|access-date=October 4, 2021|archive-date=April 5, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405222233/https://www.taylorfrancis.com/books/edit/10.4324/9780203809457/critical-readings-bodybuilding-niall-richardson-adam-locks|url-status=live}}</ref>. [[Fayl:Nikki_Fuller.jpg|thumb|190px|Poza kórsetip atırǵan Nikki Fuller]] 1978-jılı Genri Makgi shólkemlestirgen hám Kanton qalasında (Ogayo shtatı) ótkerilgen AQSH hayallarınıń birinshi milliy fizikalıq kelbet chempionatı ulıwma alǵanda hayallar arasındaǵı birinshi haqıyqıy bodibilding jarısı, yaǵnıy qatnasıwshılar tek bulshıq etleriniń rawajlanıwı boyınsha bahalanǵan birinshi jarıs dep esaplanadı<ref>Todd, Jan, "Bodybuilding", St. James Encyclopedia of Pop Culture, Gale Group, 1999</ref>. 1980-jılı kásiplik bodibildingshiler ushın eń abıraylı jarıs — birinshi «Ms. Olympia» (dáslep «Miss Olympia» dep atalǵan) ótkerilgen. Onıń birinshi jeńimpazı sol jılı aldınıraq NPC dıń AQSH chempionatında da jeńiske erisken Reychel Maklish bolǵan. Bul jarıs hayallar bodibildingi ushın úlken burılıs noqatı bolǵan. 1985-jılı «Pumping Iron II: Hayallar» hújjetli filmi shıqqan. Onda bir neshe hayaldıń 1983-jılı «Caesars Palace» miymanxanasında ótkerilgen Dúnya kubogı chempionatına tayarlanıwı kórsetilgen. Filmde ásirese Kris Aleksander, Lori Bouen, Lidiya Cheng, Karla Danlep, Bev Frensis hám Maklish kórsetilgen. Ol waqıtta Frensis haqıyqatında pauerliftingshi bolǵan, biraq tez arada bodibildingke tabıslı ótip, 1980-jıllardıń aqırı hám 1990-jıllardıń basındaǵı jetekshi qatnasıwshılardıń birine aylanǵan<ref>{{Cite web |last=Shain |first=Cera R. |date=March 20, 2019 |title="The Most Muscular Woman I Have Ever Seen": Bev Francis's Performance of Gender in Pumping Iron II: The Women |url=https://digitalcommons.usf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=9133&context=etd |access-date=November 2, 2023 |page=43}}</ref>. Oǵan jaqın fitnes hám figura jarısları ataqlılıǵı boyınsha hayallar bodibildingin artta qaldırıp, bodibilding ushın kerekli bulshıq et dárejesin rawajlandırıwdı qálemeytuǵın hayallarǵa basqa múmkinshilik bergen. Maklish házirgi hayal bodibildingshilerden góre, búgingi fitnes hám figura jarıslarınıń qatnasıwshılarına kóbirek uqsaǵan<ref>{{Cite magazine |last=Teper |first=Lonnie |url=https://www.ironmanmagazine.com/wp-content/uploads/articles/6504-Rachel-McLish.pdf |title=Legendary Lady |date=April 6, 2006 |magazine=Ironman Magazine |page=2}}</ref>. E. Uilma Konner 2011-jılı Lavlend qalasında (Kolorado shtatı) ótkerilgen NPC jarısına 75 jas 349 kúnlik jasında qatnasqan<ref>{{Cite book|title=Guinness World Records 2014|last=Glenday|first=Craig | name-list-style = vanc |publisher=The Jim Pattison Group|year=2013|isbn=978-1-908843-15-9|page=[https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse_r3e7/page/60 60]|url=https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse_r3e7/page/60}}</ref>. Keyin ala 2012-jılı, 77 jasında, Ginnesstiń rekordlar kitabı onı Ernestin Shepardtıń rekordın buzıp<ref>https🖉{{Cite web|url=http://www.today.com/news/nyads-not-alone-7-senior-citizens-superhuman-strength-8c110677168C11067716|title=Nyad's not alone: 7 senior citizens with superhuman strength|website=TODAY.com |date=September 3, 2013 }}</ref>, jarıslarǵa qatnasıwshı eń jası úlken hayal bodibildingshi dep jariyalaǵan<ref name="ibtimes1">{{cite web|url=http://www.ibtimes.com/oldest-female-bodybuilder-77-year-old-edith-connor-breaks-guinness-world-record-700529 |title=Oldest Female Bodybuilder, 77-Year-Old Edith Connor, Breaks Guinness World Record |publisher=Ibtimes.com |date= 29 May 2012|access-date=2014-02-08}}</ref>. == Jarıslar == Bodibilding jarıslarında bodibildingshiler saxnada «estetikalıq jaqtan kórkem» deneni kórsetiwge umtıladı<ref>{{cite web| title = Top 10 Most Impressive Bodybuilder Physiques of All Time| publisher = Muscleprodigy| url = http://www.muscleprodigy.com/top-10-most-impressive-bodybuilder-physiques-of-all-time-arcl-1797.html| access-date = June 14, 2013| archive-date = July 29, 2017| archive-url = https://web.archive.org/web/20170729212646/https://www.muscleprodigy.com/top-10-best-bodybuilder-physiques-of-all-time/| url-status = live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://muscletime.com/news/judging-the-2008-mr-olympia-judges-provide-full-transparency-and-complete-explanation-of-results|title=Judging the 2008 Mr. Olympia: Judges Provide Full Transparency and Complete Explanation of Results|publisher=Muscletime|access-date=June 14, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20190516184738/http://muscletime.com/news/judging-the-2008-mr-olympia-judges-provide-full-transparency-and-complete-explanation-of-results|archive-date=May 16, 2019|url-status=dead}}</ref>. Dáslepki bahalawda qatnasıwshılar bir qatar májbúriy pozalardı orınlaydı: aldınan arqanıń keń bulshıq etin jayıw, artınan arqanıń keń bulshıq etin jayıw, aldınan eki qoldıń bicepsin kórsetiw, artınan eki qoldıń bicepsin kórsetiw, qaptaldan kókirekti kórsetiw, qaptaldan tricepsti kórsetiw, «eń bulshıq etli» poza (tek erkekler ushın), qarın hám san bulshıq etlerin kórsetiw. Hárbir qatnasıwshı óz denesin kórsetiw ushın jeke xoreografiyalıq kompleks te orınlaydı. Poza kórsetiw basqıshınıń aqırında, tóreshiler bahalawdı tamamlap atırǵanda, ádette qatnasıwshılar birgelikte poza kórsetedi. Bodibildingshilerge aynanıń aldında yamasa treneriniń basshılıǵında poza kórsetiwdi kóp shınıǵıw usınıs etiledi<ref>{{Cite web |title=Posing Room |url=https://ultimatefitnessbirmingham.co.uk/posing-room/ |access-date=2024-07-04 |website=Ultimate Fitness Birmingham |language=en-GB}}</ref>. Fizikalıq kúsh eń áhmiyetli bolǵan palwanlar yamasa pauerlifting jarıslarınan ayırmashılıǵı, yamasa tiykarǵı itibar kúsh penen texnikaǵa teń bólinetuǵın [[Awır atletika|awır atletikadan]] ayırmashılıǵı, bodibilding jarıslarında ádette tayarlıqqa, ólshemge hám simmetriyaǵa itibar beriledi. Hár túrli shólkemler jarıstıń belgili bir táreplerine itibar beredi hám geyde hár túrli kategoriyalarǵa iye boladı<ref>{{Cite journal|last1=Probert|first1=Anne|last2=Leberman|first2=Sarah|last3=Palmer|first3=Farah|date=2007-03-01|title=New Zealand Bodybuilder Identities: Beyond Homogeneity|url=https://doi.org/10.1177/1012690207081921|journal=International Review for the Sociology of Sport|language=en|volume=42|issue=1|pages=5–26|doi=10.1177/1012690207081921|s2cid=144186372|issn=1012-6902|url-access=subscription}}</ref>. === Tayarlıq === ==== Massa jıynaw hám maydı azaytıw ==== [[Fayl:Lukáš_Osladil.jpg|right|thumb|«Eń bulshıq etli» pozanıń bir túrin kórsetip atırǵan Lukash Osladil]] Házirgi jarıslarǵa qatnasatuǵın bodibildingshilerdiń kópshiligi qollanatuǵın ulıwma strategiya — jıldıń kóp bóleginde («jarıslardan tıs dáwir») bulshıq et massasın jıynaw, al jarısqa shama menen 12–14 hápte qalǵanda bulshıq et massasın ilajı barınsha saqlap, deneniń mayın maksimal azaytıw («keptiriw»). Massa jıynaw dáwiri energiya balansınıń oń bolıwın, yaǵnıy kaloriyanıń artıqsha bolıwın talap etedi. Artıqsha kaloriyanıń muǵdarı adamnıń maqsetine baylanıslı, sebebi kaloriyanıń kóbirek artıqsha bolıwı hám massa jıynaw dáwiriniń uzaǵıraq bolıwı kóbirek may toqımasın payda etedi. Energiya balansına salıstırǵanda kaloriyanıń artıqsha bolıwı bulshıq etlerdiń anabolizm jaǵdayında bolıwın támiyinleydi<ref>{{cite news|url=https://www.mensjournal.com/food-drink/reverse-dieting-how-go-cut-bulk-without-gaining-fat|work=Men's Journal|title=Reverse Dieting: How to Go From Cut to Bulk Without Gaining Fat|date=December 2017|access-date=2020-01-24|archive-date=January 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124222218/https://www.mensjournal.com/food-drink/reverse-dieting-how-go-cut-bulk-without-gaining-fat|url-status=live}}</ref>. Keptiriw dáwiri energiya balansınıń teris bolıwın, yaǵnıy kaloriyanıń jetispewshiligin talap etedi. Keptiriwdiń tiykarǵı maqseti — bulshıq ettiń ilajı barınsha kóp bólegin saqlap, maydı jaǵıw. Kaloriya jetispewshiligi qanshelli úlken bolsa, salmaq sonshelli tez azayadı. Biraq kaloriyanıń úlken jetispewshiligi bulshıq et toqımasın joǵaltıw qáwpin de payda etedi<ref>{{cite journal | vauthors = Lambert CP, Frank LL, Evans WJ | s2cid = 17233384 | title = Macronutrient considerations for the sport of bodybuilding | journal = Sports Medicine | volume = 34 | issue = 5 | pages = 317–27 | date = March 2004 | pmid = 15107010 | doi = 10.2165/00007256-200434050-00004 }}</ref>. Massa jıynaw hám keptiriw strategiyası nátiyjeli dep esaplanadı, sebebi bulshıq ettiń úlkeyiwi menen oń energiya balansı arasındaǵı baylanıs anıq dálillengen<ref>the science and development of muscle hypertrophy, Dr. Brad Schoenfeld, page 139-140</ref>. Kaloriyanıń uzaq waqıt artıqsha bolıwı sportshıǵa kaloriya teń bolǵan jaǵdayǵa qaraǵanda kóbirek maysız massa jıynawǵa múmkinshilik beredi. Biraz may massası da jıynaladı, sportshılar onı keptiriw dáwirinde maysız massanı ilajı barınsha saqlap, jaǵıwǵa umtıladı. Biraq keptiriw dáwirinde pútkil process ózin aqlaytuǵınday jetkilikli maysız massanı saqlaw múmkin be, joq pa — bul anıq emes<ref>{{Cite journal|title=Nutrition, Pharmacological and Training Strategies Adopted by Six Bodybuilders: Case Report and Critical Review|first1=Paulo|last1=Gentil|first2=Claudio Andre Barbosa|last2=de Lira|first3=Antonio|last3=Paoli|first4=José Alexandre Barbosa|last4=dos Santos|first5=Roberto Deivide Teixeira|last5=da Silva|first6=José Romulo Pereira|last6=Junior|first7=Edson Pereira|last7=da Silva|first8=Rodrigo Ferro|last8=Magosso|date=March 24, 2017|journal=European Journal of Translational Myology|volume=27|issue=1|pages=6247|doi=10.4081/ejtm.2017.6247|pmid=28458804|pmc=5391526}}</ref><ref name="Lenzi Teixeira de Jesus Schoenfeld 2021 pp. 2546–2551">{{cite journal |last1=Lenzi |first1=Jaqueline L. |last2=Teixeira |first2=Emerson L. |last3=de Jesus |first3=Guilherme |last4=Schoenfeld |first4=Brad J. |last5=de Salles Painelli |first5=Vitor |title=Dietary Strategies of Modern Bodybuilders During Different Phases of the Competitive Cycle |journal=Journal of Strength and Conditioning Research |publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) |volume=35 |issue=9 |year=2021 |issn=1064-8011 |doi=10.1519/jsc.0000000000003169 |pages=2546–2551|pmid=31009437 |s2cid=128359542 }}</ref>. ==== Taza massa jıynaw ==== Deneniń mayın kóbeytpey bulshıq et massasın arttırıwǵa umtılıw taza massa jıynaw dep ataladı. Jarısqa qatnasatuǵın bodibildingshiler qısqa «jarıs máwsiminde» eń jaqsı kóriniske erisiwge umtıladı<ref>{{Cite web|url=https://www.bodybuilding.com/content/the-clean-bulk-a-new-approach-to-adding-offseason-muscle.html|title=The Clean Bulk: A New Approach To Adding Offseason Muscle|date=2016-10-16|website=Bodybuilding.com|language=en-US|access-date=2020-04-07|archive-date=April 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407000732/https://www.bodybuilding.com/content/the-clean-bulk-a-new-approach-to-adding-offseason-muscle.html|url-status=live}}</ref>. Taza massa jıynaw kóbirek waqıttı aladı hám adam umtılatuǵın may hám bulshıq et massasınıń úlesine erisiwdiń anaǵurlım ıqtiyatlı usılı bolıp tabıladı. Maydı az, bulshıq et massasın kóp saqlawdıń keń tarqalǵan usılı — massa jıynaw menen azaytıw arasındaǵı teńsalmaqlılıqtı saqlaw ushın kaloriyası joqarıraq hám tómenirek kúnlerdi almastırıp turıw. Kóplegen taza massa jıynaw dietaları orta muǵdardaǵı uglevodlar, orta muǵdardaǵı belok hám az muǵdardaǵı maylar menen baslanadı<ref>Giblin, Chris. "Clean Bulking: for Frustrated Hard-Gainers, Clean Bulking Is Attainable If You Focus Your Diet Accordingly with the Right Foods and Strategy." ''Joe Weider's Muscle & Fitness'', vol. 75, no. 8, 2014, p. 89.</ref>. Taza massa jıynawdı saqlaw ushın hár kúni kaloriya maqsetine jetiw áhmiyetli. Tiykarǵı azıq zatları (uglevodlar, maylar hám beloklar) boyınsha maqsetler hárbir adam ushın hár túrli boladı, biraq olarǵa ilajı barınsha jaqınlasıw jaqsı. ==== «Kir» massa jıynaw ==== «Kir» massa jıynaw — jegen tiykarǵı azıq zatlarınıń anıq muǵdarın esaplamay, kóbinese burger hám qızarǵan kartoshka sıyaqlı paydasız awqatlar menen kaloriyanı júdá artıqsha muǵdarda jew. Sırtqı kórinisine itibar bermey, massanı tez jıynawǵa umtılatuǵın salmaq kóteriwshiler kóbinese usı usıldı tańlaydı. Bul usıldı kóbinese maydıń artıwına itibar bermey, ólshemin hám kúshin tez arttırıwdı qáleytuǵın bodibildingshiler jarıslardan tıs dáwirde qollanadı. Kaloriyanıń kópligi sebepli bul salmaqtıń tez artıwına hám bulshıq et massasınıń kóbeyiwine alıp keliwi múmkin, biraq ádette deneniń mayın da ádewir arttıradı. Bul artıqsha maydan qutılıw ushın keyin ádette anaǵurlım qatań keptiriw dáwiri kerek bolatuǵının bildiredi, bul fizikalıq hám psixologiyalıq jaqtan awır bolıwı múmkin. Bunnan basqa, qant hám zıyanlı maylarǵa bay qayta islengen awqatlardı kóp muǵdarda jew waqıt ótiwi menen júrek-qan tamır sistemasınıń densawlıǵına hám insulinge sezimtallıqqa keri tásir etiwi múmkin. Bul qáwiplerge qaramastan, ayırım salmaq kóteriwshiler «kir» massa jıynawdı psixologiyalıq jaqtan jeńilirek dep esaplaydı, sebebi ol awqatlanıwdı qatań jobalastırıw hám jegen awqattı esaplap barıw zárúrligin joq etedi<ref>{{Cite web|date=2010-06-13|title=Dirty Bulking: Why You Need To Know The Dirty Truth!|url=https://www.bodybuilding.com/content/dirty-bulking-why-you-need-to-know-the-dirty-truth.html|access-date=2023-02-08|website=Bodybuilding.com|author= Rian Evans|archive-date=February 8, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230208100337/https://www.bodybuilding.com/content/dirty-bulking-why-you-need-to-know-the-dirty-truth.html|url-status=dead}}</ref>. == Bulshıq ettiń ósiwi == Bodibildingshiler bulshıq ettiń úlkeyiwin eń joqarı dárejege jetkiziw ushın úsh tiykarǵı strategiyanı qollanadı: * salmaqlar yamasa serpimli/gidravlikalıq qarsılıq arqalı [[Kúsh shınıǵıwları|kúsh shınıǵıwları]]; * qosımsha belok hám kerek bolǵanda qosımshalardı óz ishine alǵan arnawlı awqatlanıw; * jetkilikli demalıs, sonıń ishinde [[Uyqı|uyqı]] hám shınıǵıwlar arasındaǵı tikleniw<ref>{{Cite news|date=2017-03-01|title=9 things every athlete needs to know about sleep and recovery|url=https://www.mensjournal.com/health-fitness/9-things-every-athlete-needs-know-about-sleep-and-recovery/|access-date=2021-10-14|website=Men's Journal|language=en-US|archive-date=October 29, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029171723/https://www.mensjournal.com/health-fitness/9-things-every-athlete-needs-know-about-sleep-and-recovery/|url-status=live}}</ref>. === Salmaq penen shınıǵıw === Intensiv salmaq penen shınıǵıw jumıs islegen bulshıq etlerde mikrojırtılıwlar payda etedi, bul ádette mikrotravma dep ataladı. Bulshıq ettegi usı mikrojırtılıwlar shınıǵıwdan keyin seziletuǵın awırıwǵa, yaǵnıy keyinge qalǵan bulshıq et awırıwına sebep boladı. Usı mikrotravmalardıń qálpine keliwi bulshıq ettiń ósiwine alıp keledi. Ádette bul awırıw shınıǵıwdan bir-eki kún keyin eń kúshli seziledi. Biraq bulshıq etler shınıǵıwlarǵa beyimlesken sayın awırıw azayadı<ref name="pmid7371625">{{cite journal | vauthors = MacDougall JD, Elder GC, Sale DG, Moroz JR, Sutton JR | s2cid = 28377940 | title = Effects of strength training and immobilization on human muscle fibres | journal = European Journal of Applied Physiology and Occupational Physiology | volume = 43 | issue = 1 | pages = 25–34 | date = February 1980 | pmid = 7371625 | doi = 10.1007/BF00421352 }}</ref>. Salmaq penen shınıǵıw bulshıq ettiń eki túrli úlkeyiwin — sarkoplazmalıq hám miofibrillyar úlkeyiwdi payda etiw arqalı bulshıq et ósiriwge baǵdarlanǵan. Sarkoplazmalıq úlkeyiw bulshıq etlerdiń kólemin arttıradı, sonlıqtan bodibildingshiler onı sportlıq kúshti arttıratuǵın miofibrillyar úlkeyiwden kóbirek qáleydi. Sarkoplazmalıq úlkeyiw qaytalawlar sanın arttırıw arqalı, al miofibrillyar úlkeyiw awırıraq salmaq kóteriw arqalı payda boladı<ref name="mot">{{cite web|title=Weight Training Intensity or Volume for Bigger Muscles?|date=October 15, 2010 |url=http://www.motleyhealth.com/strength/weight-training-intensity-or-volume-for-bigger-muscles|access-date=February 24, 2012|archive-date=March 10, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120310092836/http://www.motleyhealth.com/strength/weight-training-intensity-or-volume-for-bigger-muscles|url-status=live}}</ref>. Eki jaǵdayda da bulshıq etlerdiń kólemi de, kúshi de artadı (sol adam pútkilley salmaq kótermegen jaǵdayǵa salıstırǵanda), biraq itibar hár túrli bolıp tabıladı<ref name="mot" />. Bodibildingshiler ushın buwınlardı bekkem saqlaytuǵın hám salmaq penen shınıǵıwdan payda bolatuǵın tozıw jaraqatlarınıń qáwpin azaytatuǵın usıl menen shınıǵıw áhmiyetli. Bul bulshıq et kúshin buwındı óz ornınan jıljıtpaytuǵın, kerisinshe, onıń eń durıs poziciyada hám tuwrı turıwın támiyinleytuǵın usıl menen rawajlandırıwdı bildiredi<ref>{{cite book |last1=Waterbury |first1=Chad |title=Elite Physique: Building a Better Body |date=2022 |publisher=Human Kinetics |location=Champaign |isbn=978-1-7182-0378-5 |page=139}}</ref>. Fizioterapevt Chad Uoterberi aytqanınday: <blockquote>Deneniń joqarǵı bóliminiń tásirli kórinisin qáliplestiriwdiń zárúr tárepi — iyin buwınlarınıń salamatlıǵın hám pútinligin saqlaw [...] Iyinińizdiń tereńinde salmaq kótergende, ılaqtırǵanda yamasa urǵanda iyin súyegin turaqlı uslap turıw ushın birge isleytuǵın tórt kishi bulshıq et bar. Olardıń ishinde iyinniń artında jaylasqan ekewi — qıltanaq astı bulshıq eti hám kishi dumalaq bulshıq et — buwındı sırtqa qaray burap, iyin súyeginiń basın onıń oyıǵınıń ortasında uslap turadı. Buwınnıń bunday ortada turıwı iyinlerdiń tozıwınıń aldın aladı<ref>{{cite book |last1=Waterbury |first1=Chad |title=Elite Physique: Building a Better Body |date=2022 |publisher=Human Kinetics |location=Champaign |isbn=978-1-7182-0378-5 |page=139}}</ref>.</blockquote> Buwın ortada turǵanda, ol jaqsıraq jaylasadı hám tuwrı turadı, nátiyjede onıń ulıwma nátiyjeliligi hám ol arqalı túsiriletuǵın bulshıq et kúshiniń muǵdarı artadı<ref>{{cite book |last1=Boyton |first1=Erin |title=The Injury Guide: Eliminate Pain, Heal Your Injuries, and Keep Moving Forever |date=2026 |publisher=Penguin |location=Toronto |isbn=9780735247246 |page=58}}</ref>. === Awqatlanıw === Bodibildingshiler erisetuǵın bulshıq ettiń joqarı dárejede ósiwi hám tikleniwi arnawlı awqatlanıwdı talap etedi. Ulıwma alǵanda, bodibildingshilerge shınıǵıwların támiyinlew hám bulshıq et massasın arttırıw ushın kerekli belok penen energiyanı alıw maqsetinde salmaǵı birdey ádettegi adamǵa qaraǵanda kóbirek kaloriya kerek. Jarısqa tayarlanǵanda deneniń mayın azaytıw ushın kerekli muǵdardan azıraq kaloriya alıw júrek-qan tamır shınıǵıwları menen biriktiriledi. Beloklar, uglevodlar hám maylar — adam organizmine bulshıq et payda etiw ushın kerekli úsh tiykarǵı azıq zatı<ref>{{cite web|title=Major Nutrients in Food|work=WebMD |url=http://www.webmd.com/a-to-z-guides/major-nutrients-in-food-topic-overview|access-date=August 27, 2013|archive-date=September 5, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130905081801/http://www.webmd.com/a-to-z-guides/major-nutrients-in-food-topic-overview|url-status=live}}</ref>. Uglevodlardan, beloklardan hám maylardan alınatuǵın kaloriyalardıń qatnası bodibildingshiniń maqsetine qaray ózgeredi<ref>{{cite journal | vauthors = Manore MM, Thompson J, Russo M | title = Diet and exercise strategies of a world-class bodybuilder | journal = International Journal of Sport Nutrition | volume = 3 | issue = 1 | pages = 76–86 | date = March 1993 | pmid = 8499940 | doi = 10.1123/ijsn.3.1.76 | s2cid = 38151979 }}</ref>. ==== Uglevodlar ==== Uglevodlar bodibildingshiler ushın áhmiyetli orın iyeleydi. Olar organizmge shınıǵıwdıń hám tikleniwdiń awırlıǵın kóteriw ushın energiya beredi. Uglevodlar sonday-aq kletkalarǵa kerekli glyukozanı alıwǵa múmkinshilik beretuǵın insulin gormonınıń bóliniwin kúsheytedi. Insulin aminokislotalardı da kletkalarǵa jetkizedi hám belok sintezin kúsheytedi<ref>{{cite magazine|last=Skinner|first=Rob | name-list-style = vanc |magazine=Scholastic Coach and Athletic Director |title=Nutrition for Muscle Mass|date=March 2002|volume=71|issue=8|page=3 |id=ProQuest 208050071 |department=Sidelines |issn=1077-5625}}</ref>. Bulshıq et massasın arttırıwda insulinniń tásiri steroidlerge uqsas<ref>{{cite journal | vauthors = Dimitriadis G, Mitrou P, Lambadiari V, Maratou E, Raptis SA | title = Insulin effects in muscle and adipose tissue | journal = Diabetes Research and Clinical Practice | volume = 93 | issue = Suppl 1 | pages = S52-9 | date = August 2011 | pmid = 21864752 | doi = 10.1016/S0168-8227(11)70014-6 }}</ref>. Insulinsiz belok sintezin kúsheytiw múmkin emes. Bul uglevodlardı yamasa insulinniń bóliniwin de kúsheytetuǵın beloktı jemey, bulshıq et massasın arttırıw múmkin emes ekenin bildiredi<ref>{{cite journal | vauthors = Miranda L, Horman S, De Potter I, Hue L, Jensen J, Rider MH | s2cid = 6649224 | title = Effects of contraction and insulin on protein synthesis, AMP-activated protein kinase and phosphorylation state of translation factors in rat skeletal muscle | journal = Pflügers Archiv | volume = 455 | issue = 6 | pages = 1129–40 | date = March 2008 | pmid = 17957382 | doi = 10.1007/s00424-007-0368-2 }}</ref>. Bodibildingshiler glikemiyalıq indeksi tómen polisaxaridlerdi hám basqa da áste sińetuǵın uglevodlardı tańlaydı, olar glikemiyalıq indeksi joqarı qantlar menen kraxmallarǵa qaraǵanda energiyanı turaqlıraq bóledi. Bul áhmiyetli, sebebi glikemiyalıq indeksi joqarı uglevodlar insulinniń anaǵurlım bóliniwine sebep bolıp, organizmdi qosımsha energiyanı may túrinde jıynawǵa beyim jaǵdayǵa keltiredi. Biraq bodibildingshiler kóbinese shınıǵıwdan aldın, shınıǵıw waqtında hám/yamasa shınıǵıwdan keyin tez sińetuǵın ayırım qantlardı (kóbinese taza dekstroza yamasa maltodekstrin túrinde) qabıl etedi. Bul bulshıq ettegi glikogen qorın tolıqtırıwǵa hám bulshıq ettegi belok sintezin xoshametlewge járdem beriwi múmkin<ref>{{cite web|last=King|first=Michael W.|name-list-style=vanc|title=Substrates for Gluconeogenesis|publisher=IU School of Medicine|url=http://web.indstate.edu/thcme/mwking/gluconeogenesis.html|access-date=March 11, 2007|archive-date=June 21, 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20000621005841/http://web.indstate.edu/thcme/mwking/gluconeogenesis.html|url-status=live}}</ref>. ==== Belok ==== [[Fayl:Protein_shake.jpg|thumb|Belok untaǵı (ortada) menen sútten (shepte) tayarlanatuǵın belok kokteylleri — keń tarqalǵan qosımsha]] Qısqaratuǵın bulshıq etlerdiń kúshin aktin hám miozin háreket beloklarınıń jumısı payda etedi. Kortizol bulshıq ettiń aminokislotalardı sińiriwin azaytadı hám belok sintezin únemleydi<ref>{{cite book | vauthors = Manchester KL |chapter=Sites of Hormonal Regulation of Protein Metabolism|chapter-url=https://books.google.com/books?id=EgMwXpQRGQ8C&pg=PA229|pages=229–98 |veditors = Munro HN |year=2012|title=Mammalian Protein Metabolism, Volume 4|publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-14257-1}}</ref>. Házirgi usınıslar boyınsha, bodibildingshiler deneniń quramın saqlaw hám jaqsılaw ushın ulıwma kaloriyanıń 25–30 % in belok túrinde alıwı kerek<ref name="LambertCP">{{cite journal | vauthors = Lambert CP, Frank LL, Evans WJ | s2cid = 17233384 | title = Macronutrient considerations for the sport of bodybuilding | journal = Sports Medicine | volume = 34 | issue = 5 | pages = 317–27 | year = 2004 | pmid = 15107010 | doi = 10.2165/00007256-200434050-00004 }}</ref>. Bul keń talqılanatuǵın tema: kóp adamlar kúnine dene salmaǵınıń hárbir kilogramına shama menen 2,2 gramm belok eń jaqsısı dep esaplaydı, ayırımları onnan azıraq muǵdar da jetkilikli dep esaplaydı, al basqaları onnan da kóbirek muǵdardı usınıs etedi<ref>{{Cite web|date=2004 | author= Samantha Heller|title=Protein: a guide to maximum muscle: confused? Let us separate the gristle from the meat |website= Men's Fitness |url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-114819458.html|access-date=2023-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20130703013711/http://www.highbeam.com/doc/1G1-114819458.html |archive-date=July 3, 2013 |via=[[HighBeam Research]] | url-status=usurped | url-access= subscription }}</ref>. Beloktı kún dawamında jiyi, ásirese shınıǵıw waqtında yamasa shınıǵıwdan keyin hám uyqı aldınan qabıl etiw kerek dep esaplanadı<ref>"Your nutrition problems solved; This month: pre- and postworkout nutrition, calculating protein intake and adding simple carbs". ''FLEX Magazine'', January 2005</ref>. Qabıl etiletuǵın beloktıń eń jaqsı túri haqqında da talqılawlar bar. Tawıq, túye tawıq, sıyır, shoshqa góshleri, balıq, máyek hám sút ónimleri, sonday-aq ayırım ǵozalar, tuqımlar, lobiya hám jasımıq belokqa bay. Awqatlanıwǵa qosımsha belok qosıw ushın kóbinese kazein yamasa sarısuw belogı qollanıladı. Sarısuw belogı kóplegen belok qosımshalarınıń quramında boladı hám joqarı biologiyalıq qunlılıǵı hám tez sińiwi sebepli kóp bodibildingshiler onı tańlaydı. Sarısuw belogı insulin dárejesine kazeinge qaraǵanda kúshlirek tásir etip, insulinniń shama menen eki ese kóp bóliniwine sebep boladı<ref>{{cite journal | vauthors = Burd NA, Yang Y, Moore DR, Tang JE, Tarnopolsky MA, Phillips SM | title = Greater stimulation of myofibrillar protein synthesis with ingestion of whey protein isolate v. micellar casein at rest and after resistance exercise in elderly men | journal = The British Journal of Nutrition | volume = 108 | issue = 6 | pages = 958–62 | date = September 2012 | pmid = 22289570 | doi = 10.1017/S0007114511006271 | doi-access = free }}</ref>. Kazein menen sarısuw belogın birge qabıl etiw bul tásirdi azǵana tómenletedi. Burın bodibildingshilerge biologiyalıq qunlılıǵı soyanıń belogınan joqarı belok kerek dep esaplanǵan. Soyanıń hayal gormonı — estrogenge uqsas tásiri bar delinip, onnan tıyılǵan. Biraq sońǵı izertlewler soyanıń quramında erkek organizmindegi estrogenler menen básekilesip, olardıń tásirin toqtata alatuǵın fitoestrogenler bar ekenin kórsetken<ref name="MikeFalcon">{{cite web|last=Falcon|first=Mike | name-list-style = vanc |url=http://www.maxmuscle.com/index.cfm?fa=article&doc_id=116&subcat=science|title=Estrogens, Testosterone & Phytoestrogens|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061025023850/http://www.maxmuscle.com/index.cfm?fa=article&doc_id=116&subcat=science|archive-date=October 25, 2006|website=maxmuscle.com}}</ref>. Soya, zıǵır hám fitoestrogenleri bar basqa da ósimlik ónimleri paydalı, sebebi olar gipofizdiń ayırım funkciyaların únemlep, organizmnen gormonlardı, dárilerdi hám qaldıqlardı shıǵaratuǵın bawırdıń P450 sistemasın artıqsha estrogendi belsendirek qayta islep, shıǵarıwǵa xoshametleydi<ref name="TestosteroneSyndrome">{{cite book| first1 = Eugene | last1 = Shippen | first2 = William | last2 = Fryer | name-list-style = vanc |title=The testosterone syndrome: the critical factor for energy, health, and sexuality: reversing the male menopause|publisher=M. Evans|location=New York|year=1998|isbn=978-0-87131-829-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/testosteronesynd00euge}}</ref>. ==== Awqatlanıw tártibi ==== Ayırım bodibildingshiler kúndelikli awqatın quramı birdey 5–7 márte awqatlanıwǵa bólip, belgili bir aralıqlarda (mısalı, hár 2–3 saatta) awqatlanadı. Bul usıl eki maqsetke xızmet etedi: keptiriw dáwirinde artıqsha jewdi sheklew hám massa jıynaw dáwirinde kóp muǵdarda awqat jewge múmkinshilik beriw. Kúnine úsh márte awqatlanıwǵa salıstırǵanda jiyirek awqatlanıw [[Metabolizm|bazalıq zat almasıw]] dárejesin arttırmaydı<ref>{{cite journal | vauthors = Verboeket-van de Venne WP, Westerterp KR, Kester AD | title = Effect of the pattern of food intake on human energy metabolism | journal = The British Journal of Nutrition | volume = 70 | issue = 1 | pages = 103–15 | date = July 1993 | pmid = 8399092 | doi = 10.1079/BJN19930108 | doi-access = free }}</ref>. Awqattı sińiriw, ózlestiriw hám saqlaw ushın energiya jumsalsa da (bul awqattıń termikalıq tásiri dep ataladı), ol awqattıń kún dawamında qalay bólistiriliwine emes, al onıń muǵdarı menen túrine baylanıslı. Pútkil deneniń kalorimetriyası hám eki márte belgilengen suw usılları qollanılǵan qatań baqlawdaǵı izertlewler jiyirek awqatlanıwdıń zat almasıwǵa hesh qanday artıqmashlıq bermeytuǵının kórsetken<ref name="BellisleF">{{cite journal | vauthors = Bellisle F, McDevitt R, Prentice AM | title = Meal frequency and energy balance | journal = The British Journal of Nutrition | volume = 77 | issue = Suppl 1 | pages = S57-70 | date = April 1997 | pmid = 9155494 | doi = 10.1079/BJN19970104 | doi-access = free }}</ref><ref name="TaylorMA">{{cite journal | vauthors = Taylor MA, Garrow JS | s2cid = 19686244 | title = Compared with nibbling, neither gorging nor a morning fast affect short-term energy balance in obese patients in a chamber calorimeter | journal = International Journal of Obesity and Related Metabolic Disorders | volume = 25 | issue = 4 | pages = 519–28 | date = April 2001 | pmid = 11319656 | doi = 10.1038/sj.ijo.0801572 | doi-access = }}</ref><ref name="pmid18053311">{{cite journal | vauthors = Smeets AJ, Westerterp-Plantenga MS | title = Acute effects on metabolism and appetite profile of one meal difference in the lower range of meal frequency | journal = The British Journal of Nutrition | volume = 99 | issue = 6 | pages = 1316–21 | date = June 2008 | pmid = 18053311 | doi = 10.1017/S0007114507877646 | doi-access = free }}</ref>. === Nátiyjeni arttıratuǵın zatlar === Ayırım bodibildingshiler bulshıq ettiń úlkeyiwin arttırıw ushın anabolikalıq steroidler sıyaqlı dárilerdi hám prohormonlar sıyaqlı aldınǵı zatlardı qollanadı. Anabolikalıq steroidler, bálkim, bulshıq et beloklarınıń sinteziniń artıwı sebepli, bulshıq et talshıqlarınıń eki túriniń de (I hám II túri) úlkeyiwine sebep boladı. Olar sonday-aq bawırǵa zıyanlı tásir, erkeklerde kókirek bezleriniń úlkeyiwi (ginekomastiya), bezew, erte taz bolıw hám organizmniń óz testosteronın islep shıǵarıwınıń azayıwı sıyaqlı qálemegen qosımsha tásirlerge alıp keledi, al sońǵısı atalıq bezlerdiń kishireyiwine sebep bolıwı múmkin<ref>{{cite journal | vauthors = Schroeder ET, Vallejo AF, Zheng L, Stewart Y, Flores C, Nakao S, Martinez C, Sattler FR | display-authors = 6 | title = Six-week improvements in muscle mass and strength during androgen therapy in older men | journal = The Journals of Gerontology. Series A, Biological Sciences and Medical Sciences | volume = 60 | issue = 12 | pages = 1586–92 | date = December 2005 | pmid = 16424293 | doi = 10.1093/gerona/60.12.1586 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Grunfeld C, Kotler DP, Dobs A, Glesby M, Bhasin S | s2cid = 25911263 | title = Oxandrolone in the treatment of HIV-associated weight loss in men: a randomized, double-blind, placebo-controlled study | journal = Journal of Acquired Immune Deficiency Syndromes | volume = 41 | issue = 3 | pages = 304–14 | date = March 2006 | pmid = 16540931 | doi = 10.1097/01.qai.0000197546.56131.40 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Giorgi A, Weatherby RP, Murphy PW | title = Muscular strength, body composition and health responses to the use of testosterone enanthate: a double blind study | journal = Journal of Science and Medicine in Sport | volume = 2 | issue = 4 | pages = 341–55 | date = December 1999 | pmid = 10710012 | doi = 10.1016/S1440-2440(99)80007-3 }}</ref>. Jarıslarǵa qatnasatuǵın bodibildingshiler qollanatuǵın nátiyjeni arttıratuǵın basqa zatlarǵa adamnıń ósiw gormonı kiredi. Ósiw gormonın hayal bodibildingshiler de «hayallıq kórinisin saqlap» bulshıq etlerin úlkeytiw ushın qollanadı<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9juCAgAAQBAJ|publisher=Routledge|title=Bodybuilding, Drugs and Risk|year=2002|author=Lee Monaghan|isbn=9781134588527|pages=145|access-date=June 30, 2020|archive-date=April 5, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405222424/https://books.google.com/books?id=9juCAgAAQBAJ|url-status=live}}</ref>. Biologiyalıq qartayıw sebepli jası úlken adamlarda bulshıq ettiń ósiwine erisiw jaslarǵa qaraǵanda qıyınıraq, sebebi qartayıw bulshıq ettiń ósiwine zıyanlı kóplegen zat almasıw ózgerislerine, mısalı, ósiw gormonı menen testosteron dárejesiniń tómenlewine alıp keledi. Ayırım sońǵı klinikalıq izertlewler ósiw gormonı jetispeytuǵın úlkenlerdi ósiw gormonınıń kishi dozası menen emlew bulshıq et massasın arttırıp, may massasın azaytıp, súyek tıǵızlıǵı menen bulshıq et kúshin arttırıp, deneniń quramın ózgertetuǵının, júrek-qan tamır kórsetkishlerin jaqsılaytuǵının hám áhmiyetli qosımsha tásirlersiz ómir sapasına tásir etetuǵının kórsetken<ref>{{cite journal | vauthors = Alexopoulou O, Abs R, Maiter D | s2cid = 24874132 | title = Treatment of adult growth hormone deficiency: who, why and how? A review | journal = Acta Clinica Belgica | volume = 65 | issue = 1 | pages = 13–22 | year = 2010 | pmid = 20373593 | doi = 10.1179/acb.2010.002 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Ahmad AM, Hopkins MT, Thomas J, Ibrahim H, Fraser WD, Vora JP | title = Body composition and quality of life in adults with growth hormone deficiency; effects of low-dose growth hormone replacement | journal = Clinical Endocrinology | volume = 54 | issue = 6 | pages = 709–17 | date = June 2001 | pmid = 11422104 | doi = 10.1046/j.1365-2265.2001.01275.x | s2cid = 12681649 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid10971102">{{cite journal | vauthors = Savine R, Sönksen P | s2cid = 30263334 | title = Growth hormone - hormone replacement for the somatopause? | journal = Hormone Research | volume = 53 | issue = Suppl 3 | pages = 37–41 | year = 2000 | pmid = 10971102 | doi = 10.1159/000023531 }}</ref>. Kemirgishlerde metallotionein geniniń jumısın tómenletiw Akt signal jolınıń belsendiriliwine hám miotrubkalardıń kóleminiń, IIb túrindegi talshıqlardıń úlkeyiwine, aqır-aqıbetinde bulshıq et kúshiniń artıwına alıp keledi<ref>{{cite journal | vauthors = Summermatter S, Bouzan A, Pierrel E, Melly S, Stauffer D, Gutzwiller S, Nolin E, Dornelas C, Fryer C, Leighton-Davies J, Glass DJ, Fournier B | display-authors = 6 | title = Blockade of Metallothioneins 1 and 2 Increases Skeletal Muscle Mass and Strength | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 37 | issue = 5 | date = March 2017 | article-number = e00305-16 | pmid = 27956698 | pmc = 5311239 | doi = 10.1128/MCB.00305-16 }}</ref>. Bul adamlarda jaqsı úyrenilmegen. ==== Bulshıq etke may ineksiyası ==== Ayırım bodibildingshiler bulshıq etleriniń kólemin yamasa sırtqı kórinisin jaqsılaw ushın olarǵa maylar yamasa basqa birikpelerdi ineksiya etedi (bul geyde «sintol» dep ataladı). Bul ámeliyat adam densawlıǵı ushın awır aqıbetlerge hám qáwiplerge alıp keliwi múmkin<ref>{{cite journal |last1=Sisti |first1=Andrea |last2=Huayllani |first2=Maria T. |last3=Restrepo |first3=David J. |last4=Boczar |first4=Daniel |last5=Manrique |first5=Oscar J. |last6=Broer |first6=Peter N. |last7=Shapiro |first7=Shane A. |last8=Forte |first8=Antonio J. |title=Oil injection for cosmetic enhancement of the upper extremities: a case report and review of literature |journal=Acta Bio Medica: Atenei Parmensis |date=2020 |volume=91 |issue=3 |pages=e2020082 |doi=10.23750/abm.v91i3.8533 |pmid=32921778 |pmc=7716972 |issn=0392-4203}}</ref>. === Demalıs === Salmaq kótergende bulshıq etler tek ''xoshametlenedi'', al bulshıq ettiń ''ósiwi'' shınıǵıwdan keyingi 48 saatqa shekemgi demalıs dáwirinde júz beredi<ref>{{Cite journal |last1=MacDougall |first1=J. Duncan |last2=Gibala |first2=Martin J. |last3=Tarnopolsky |first3=Mark A. |last4=MacDonald |first4=Jay R. |last5=Interisano |first5=Stephen A. |last6=Yarasheski |first6=Kevin E. |date=1995-12-01 |title=The Time Course for Elevated Muscle Protein Synthesis Following Heavy Resistance Exercise |url=http://www.nrcresearchpress.com/doi/10.1139/h95-038 |journal=Canadian Journal of Applied Physiology |language=en |volume=20 |issue=4 |pages=480–486 |doi=10.1139/h95-038 |pmid=8563679 |issn=1066-7814|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite web |last1=Braverman |first1=Jody |title=When Do Muscles Grow After Working Out With Weights? |url=https://www.livestrong.com/article/406021-when-do-muscles-grow-after-working-out-with-weights/ |website=livestrong |access-date=2 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230924094855/https://www.livestrong.com/article/406021-when-do-muscles-grow-after-working-out-with-weights/ |archive-date=24 September 2023 |language=en |date=10 April 2019 |quote=It's after you finish your workout…that your body is busy making new muscle protein. |url-status=live}}</ref>. Ayırım bodibildingshiler tikleniw usılı retinde hárbir shınıǵıwdan keyin massaj aldıradı<ref>{{cite book|last1=Shusterman|first1=Richard | name-list-style = vanc |title=Thinking Through the Body: Essays in Somaesthetics|date=2012|page=43|publisher=Cambridge University|isbn=978-1107019065}}</ref>. === Artıqsha shınıǵıw === Artıqsha shınıǵıw bodibildingshiniń júklemesi onıń tikleniw qábiletinen asıp ketkende júz beredi. Artıqsha shınıǵıwdıń kóplegen sebepleri bar: jetkiliksiz awqatlanıw, shınıǵıwlar arasında tikleniw waqtınıń jetispewshiligi, jetkiliksiz uyqı hám júdá uzaq waqıt joqarı intensivlikte shınıǵıw (shınıǵıwlardı bólip orınlamaw). Júdá jiyi joqarı intensivlikte shınıǵıw oraylıq [[Nerv sisteması|nerv sistemasın]] da qozdırıp, uyqı tártibine kesent beretuǵın adrenalinniń artıqsha jaǵdayına alıp keliwi múmkin<ref name="LonnieLowery_Overtraining">{{Cite web|date=2004| author = Lonnie Lowery | title= The Warrior Nerd: Overtraining or Undereating, part 1|work=TESTOSTERONE! NATION|url=http://www.t-nation.com/readTopic.do?id=459318|access-date=2023-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927191307/http://www.t-nation.com/readTopic.do?id=459318 |archive-date=September 27, 2007 | url-status= dead }}</ref>. Artıqsha shınıǵıwdıń aldın alıw ushın intensiv hám jiyi shınıǵıw keminde sonday muǵdardaǵı maqsetli tikleniw menen teńlestiriliwi kerek. Uglevodlardı, beloklardı hám vitaminler, mineral zatlar, fitoximiyalıq zatlar, hátte azıq-awqat qosımshaları sıyaqlı túrli mikroelementlerdi óz waqtında qabıl etiw júdá áhmiyetli. Ayırım adamlarda artıqsha shınıǵıwǵa anoreksiyaǵa uqsatıp rásmiy emes túrde «bigoreksiya» dep atalatuǵın psixikalıq buzılıw sebep bolıwı múmkin. Bunday adamlar ózlerin hesh qashan jetkilikli iri yamasa bulshıq etli emes dep sezedi, bul olardı ózleri umtılatuǵın denege jetiw ushın artıqsha shınıǵıwǵa májbúrleydi<ref>{{cite journal | vauthors = Mosley PE | title = Bigorexia: bodybuilding and muscle dysmorphia | journal = European Eating Disorders Review | volume = 17 | issue = 3 | pages = 191–8 | date = May 2009 | pmid = 18759381 | doi = 10.1002/erv.897 | s2cid = 20128770 }}</ref>. «Muscle & Fitness» jurnalınıń «Úlken nátiyje ushın artıqsha shınıǵıń» degen maqalasında qısqa waqıtlı artıqsha shınıǵıwdıń paydalı bolıwı múmkin ekeni aytılǵan. Artıqsha shınıǵıwdı paydalı túrde qollanıwǵa boladı: mısalı, bodibildingshi tikleniw dáwirinde superkompensaciyaǵa erisiw ushın qısqa waqıt qasaqana artıqsha shınıǵadı. Bular «soqqı mikrocikller» dep ataladı hám sovet sportshılarınıń tiykarǵı shınıǵıw usıllarınıń biri bolǵan<ref name="pmid14719980">{{cite journal | vauthors = Smith DJ | s2cid = 2021999 | title = A framework for understanding the training process leading to elite performance | journal = Sports Medicine | volume = 33 | issue = 15 | pages = 1103–26 | date = February 2003 | pmid = 14719980 | doi = 10.2165/00007256-200333150-00003 | url = http://www.pgedf.ufpr.br/Smith%20SpMed%202003%20%20SG%20%20DEspor%201.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20170809052905/http://www.pgedf.ufpr.br/Smith%20SpMed%202003%20%20SG%20%20DEspor%201.pdf | archive-date = August 9, 2017 | url-status = live }}</ref>. == Ólim kórsetkishiniń joqarılıǵı == 2010-jıllardan baslap bodibilding sportshıları boyınsha ótkerilgen izertlewler, ásirese basqa sport túrlerindegi ólim kórsetkishlerine salıstırǵanda, olardıń arasında ólim kórsetkishiniń joqarıraq ekenin anıqlaǵan. Qáwipler retinde kútilmegen júrek ólimi, sonday-aq nátiyjeni arttıratuǵın dárilerdi qollanıw hám salmaqtıń aytarlıqtay ózgeriwi menen deneniń suwın qasaqana azaytıw sıyaqlı ózine tán jarısqa tayarlıq usılları kórsetilgen. Basqa kásiplik sport túrlerinen ayırmashılıǵı, AQSHtaǵı eń iri kásiplik bodibilding federaciyası IFBB Pro League sportshılardı steroidlerge yamasa nátiyjeni arttıratuǵın basqa dárilerge turaqlı túrde tekserip turmaydı hám sportshılardıń kásiplik awqamı joq. Bodibildingshiler steroidlerdi tabıw ańsat ekenin hám olardı qatnasıwshılardıń keń qollanatuǵının aytadı<ref>{{cite news | last1=Abelson | first1=Jenn | last2=Jones | first2=Nate | last3=Bauerova | first3=Ladka | title=Bodybuilders dying as coaches and judges encourage extreme measures | newspaper=Washington Post | date=2022-12-07 | url=https://www.washingtonpost.com/investigations/interactive/2022/bodybuilding-extreme-training/ }}</ref><ref>{{cite journal | url=https://academic.oup.com/eurjpc/article/31/Supplement_1/zwae175.277/7692650 | doi=10.1093/eurjpc/zwae175.277 | title=Mortality risk in bodybuilding: A call for action to promote safe sport participation | date=2024 | last1=Vecchiato | first1=M. | last2=Da Col | first2=M. | last3=Berton | first3=G. | last4=Palermi | first4=S. | last5=Aghi | first5=A. | last6=Ermolao | first6=A. | last7=Niebauer | first7=J. | last8=Drezner | first8=J. | last9=Neunhaeuserer | first9=D. | journal=European Journal of Preventive Cardiology | volume=31 | article-number=zwae175.277 | url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.renalandurologynews.com/conference-highlights/american-urological-association-annual-meeting/aua-2016-misc-urinary-problems/mortality-rate-higher-among-bodybuilders/ | title=Mortality Rate Higher Among Bodybuilders | date=May 9, 2016 }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] crfan24sox5nu4jiqwur62xct63qynt 0 49348 276902 276786 2026-10-30T09:26:36Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276902 wikitext text/x-wiki '''Úziliksiz shınıǵıw''' — barlıq waqıt dawamında birdey intensivlikte orınlanatuǵın hám demalıs aralıqların óz ishine almaytuǵın shınıǵıw túri. Úziliksiz shınıǵıw ádette [[Juwırıw|juwırıw]], velosiped aydaw, [[Júziw|júziw]] hám eskek esiw sıyaqlı aerobikalıq háreketlerdi óz ishine aladı. Úziliksiz shınıǵıwdı tómen, ortasha yamasa joqarı intensivlikte orınlawǵa boladı<ref name=HansenEtAl2009>{{cite journal|last1=Hansen|first1=D.|last2=Dendale|first2=P.|last3=Jonkers|first3=R. A. M.|last4=Beelen|first4=M.|last5=Manders|first5=R. J. F.|last6=Corluy|first6=R.|last7=Mullens|first7=A.|last8=Berger|first8=J.|last9=Meeusen|first9=R.|last10=van Loon|first10=L. J. C.|title=Continuous patients|journal=Diabetologia|date=2009|volume=52|issue=9|pages=1789–1797|doi=10.1007/s00125-009-1354-3|pmc=2723667|pmid=19370339}}</ref>. Ol kóbinese interval shınıǵıwı menen, kóbinese joqarı intensivli interval shınıǵıwı dep atalatuǵın usıl menen salıstırıladı. Fartlek sıyaqlı ayırım shınıǵıw tártipleri úziliksiz hám interval usılların biriktiredi. Úziliksiz shınıǵıw ushın qolaylı dep esaplanatuǵın shınıǵıw túrlerine imarat ishinde hám ashıq hawada velosiped aydaw, jeńil juwırıw, juwırıw, jayaw júriw, eskek esiw, teksheden kóteriliw, [[Órmelew|órmelewdiń]] trenajordaǵı túri, shańǵı sportı, ellipslik trenajorda shınıǵıw, aerobikalıq at miniw, aerobikalıq [[ayaq oyın]], step-[[aerobika]], jayaw sayaxat, rolikli konki menen sırǵanaw, arqan sekiriw, júziw hám suw aerobikası kiredi<ref>{{cite book |last1=Heyward |first1=Vivian H. |title=Advanced Fitness Assessment And Exercise Prescription |url=https://books.google.com/books?id=4GpPGl-79HgC |access-date=May 7, 2012 |edition=5th |year=2006 |orig-year=1984 |publisher=Human Kinetics |location=Champaign, Illinois |isbn=978-0-7360-5732-5 |page=104 |chapter=Designing Cardiorespiratory Exercise Programs |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4GpPGl-79HgC&pg=PA93}}</ref>. == Shınıǵıw intensivligi == Tómendegi mısallar kórsetkenindey, shınıǵıw intensivligi hár túrli usıllar menen ólshenedi hám izertlewlerde hár qıylı anıqlanadı. Úziliksiz shınıǵıwdıń túrlerin densawlıqqa hár túrli payda alıw ushın bir neshe intensivlikte orınlawǵa boladı; mısalı, uzaq aralıqqa áste juwırıw shınıǵıwın tómen yamasa ortasha intensivlikte orınlawǵa boladı. === Tómen intensivlik === Tómen intensivlikli úziliksiz shınıǵıw baǵdarlamalarınıń mısalları: * 60 minut dawamında maksimal quwattıń 30 % i (velosiped aydaw hám [[futbol]])<ref name=DiDonatoEtAl2014>{{cite journal|last1=Di Donato|first1=Danielle|last2=West|first2=Daniel|last3=Churchward-Venne|first3=Tyler|last4=Breen|first4=Leigh|last5=Baker|first5=Steven|last6=Phillips|first6=Stuart|title=Influence of aerobic exercise intensity on myofibrillar and mitochondrial protein synthesis in young men during early and late postexercise recovery|journal=American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism|date=2014|volume=306|issue=9|pages=E1025–E1032|doi=10.1152/ajpendo.00487.2013|url=http://ajpendo.physiology.org/content/306/9/E1025|access-date=14 June 2015|pmc=4010655|pmid=24595306}}</ref>. === Ortasha intensivlik === Ortasha intensivlikli úziliksiz shınıǵıwdıń anıqlamalarına mınalar kiredi: * 50 minut dawamında maksimal júrek urıwınıń 70–75 % i. * 30 minut dawamında VO₂max tıń 60–65 % i. * 40 minut dawamında maksimal quwattıń 65 % i<ref name=RamosEtAl2015>{{cite journal|last1=Ramos|first1=Joyce|last2=Dalleck|first2=Lance C.|last3=Tjonna|first3=Arnt|last4=Beetham|first4=Kassia|last5=Coombes|first5=Jeff|title=The Impact of High-Intensity Interval Training Versus Moderate-Intensity Continuous Training on Vascular Function: a Systematic Review and Meta-Analysis|journal=Sports Medicine|date=2015|volume=45|issue=5|pages=679–692|doi=10.1007/s40279-015-0321-z|pmid=25771785|s2cid=6918612}}<!--|accessdate=14 June 2015--></ref>. === Joqarı intensivlik === Joqarı intensivlikli úziliksiz shınıǵıw baǵdarlamalarınıń mısalları: * Sharshaǵansha maksimal quwattıń 100 % i (velosiped aydaw)<ref>{{cite journal|last1=Kurti|first1=SP|last2=Smith|first2=JR|last3=Emerson|first3=SR|last4=Castinado|first4=MK|last5=Harms|first5=CA|title=Absence of Respiratory Muscle Fatigue in High-Intensity Continuous or Interval Cycling Exercise|journal=Journal of Strength and Conditioning Research|date=2015|pmid=25932987|doi=10.1519/JSC.0000000000000974|volume=29|issue=11|pages=3171–6|s2cid=34082153}}</ref>. * 45 minut dawamında maksimal quwattıń 80 % i (velosiped aydaw). == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] 7uqaywkujk4farseny3bk6jvvop9pk7 0 49349 276787 2026-10-29T11:59:04Z AbzalM 13445 Jańa maqala. Translated from [[:en:Core stability]] 276787 wikitext text/x-wiki Kineziologiyada '''deneniń oraylıq bóliminiń turaqlılıǵı''' — adamnıń deneniń oraylıq bólimin (deneniń qol-ayaqlardan basqa barlıq bólimlerin) turaqlı uslap turıw qábileti. Bul kontekstte turaqlılıqtı deneniń oraylıq bóliminiń tonusın, poziciyasın hám háreketin basqarıw qábileti dep túsiniw kerek. Solay etip, eger adamnıń deneniń oraylıq bóliminiń turaqlılıǵı joqarıraq bolsa, ol deneniń usı bóliminiń poziciyası menen háreketin jaqsıraq basqaradı. Deneniń oraylıq bólimi kóbinese deneniń basqa háreketlerine, mısalı, [[Juwırıw|juwırıwǵa]] járdem beriwge qatnasadı; sonlıqtan deneniń oraylıq bóliminiń turaqlılıǵın jaqsılaw adamnıń bul basqa háreketlerdi orınlaw qábiletin de jaqsılaytuǵını belgili<ref>Kibler, W. B., Press, J., & Sciascia, A. (2006). The role of core stability in athletic function. ''Sports medicine'', ''36''(3), 189-198.</ref>. Deneniń oraylıq bólimi bastan, moyınnan hám gewdeden ibarat, biraq onı quraytuǵın bulshıq etlerdi anıqlawda ayırım ayırmashılıqlar bar. Deneniń oraylıq bóliminiń turaqlılıǵına qatnasatuǵın tiykarǵı bulshıq etlerge, yaǵnıy '''deneniń oraylıq bóliminiń bulshıq etlerine''' jambas túbiniń bulshıq etleri, qarınnıń kóldeneń bulshıq eti, kóp bólimli bulshıq et, qarınnıń ishki hám sırtqı qıya bulshıq etleri, qarınnıń tuwrı bulshıq eti, omırtqanı tiklewshi bulshıq et, ásirese kókirektiń eń uzın bulshıq eti, hám diafragma kiredi. Atap aytqanda, dem alıw, sonıń ishinde diafragmanıń háreketi, deneniń oraylıq bóliminiń qálpi menen háreketine ádewir tásir etiwi múmkin; bul ásirese júdá tereń dem alıw hám dem shıǵarıwda anıq kórinedi. Usıǵan baylanıslı, adamnıń qalay dem alıwı onıń deneniń oraylıq bólimin basqarıw qábiletine tásir etiwi múmkin. Ayırım izertlewshiler deneniń oraylıq bóliminiń bulshıq etleriniń, ásirese qarınnıń kóldeneń bulshıq etiniń aktivlesiwi nátiyjesinde payda bolatuǵın qarın ishi basımı omırtqanıń bel bólimin qollap-quwatlawı múmkin dep esaplaydı<ref>P.W. Hodges, A.E.M. Eriksson, D. Shirley, S.C. Gandevia. 'Lumbar Spine Stiffness is Increased by Intra-Abdominal Pressure' <https://isbweb.org/images/conf/2001/Longabstracts/PDF/0300_0399/0314.pdf></ref>. Qarın ishi basımın arttırıwdıń bir jolı — tereńirek dem alıw usılın qollanıw. Bul jaǵdayda, Xans Lindgren aytqanınday: «Diafragma [...] qarın ishi basımınıń joqarıraq bolıwına járdemlesiw ushın dem alıw funkciyasın tómenirek poziciyada orınlaydı»<ref>{{cite web | url=http://hanslindgren.com/articles/diaphragm-function-for-core-stability/ | title=Diaphragm function for core stability » Hans Lindgren DC }}</ref>. Solay etip, tereńirek dem alıw usılın qollanıw deneniń oraylıq bóliminiń turaqlılıǵın jaqsılawı múmkin. Ádette deneniń oraylıq bólimi deneniń awırlıq orayı menen baylanıstırıladı. «Standart anatomiyalıq poziciyada» awırlıq orayı ekinshi segiz kóz omırtqasınıń aldında jaylasqan dep esaplanadı. Biraq adamnıń awırlıq orayınıń anıq ornı ol isleytuǵın hárbir háreket penen ózgeredi<ref>{{cite web |title=Centre of Gravity |url=https://www.physio-pedia.com/Centre_of_Gravity |website=Physiopedia |access-date=29 January 2021}}</ref>. Maykl Yessis dene qálpi menen turaqlılıǵı ushın tiykarınan omırtqanıń bel bólimi juwapker, sonlıqtan ol dinamikalıq sport túrleri ushın kerekli kúsh hám turaqlılıqtı támiyinleydi dep esaplaydı<ref>{{cite book |author=Michael Yessis |title=Explosive Running |publisher=McGraw-Hill Companies, Inc.; 1st edition |year=2000 |isbn=978-0-8092-9899-0 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/explosiverunning0000yess }}</ref>. == Ámeliyatta == Adam qanday da bir nárseni kóteriw ushın yamasa bir poziciyadan ekinshisine ótiw ushın háreket etkende, aldı menen deneniń oraylıq bólimi shımırlanadı. Bul shımırlanıw ádette sanasız túrde hám dem alıw usılınıń ózgeriwi menen birge júz beredi. Sınap kóriw ushın mısal: otırǵıshta otırıp, stol ústindegi keseni alıw ushın alǵa sozılıw. Bul háreket aldı menen qarınnıń oraylıq bóliminiń shımırlanıwı menen birge júredi hám háreket waqtında bir qoldı qarınǵa qoyıp turıp, onı seziwge boladı. Júkleme artqan sayın gewde bulshıq etleri qısqarıp, salıstırmalı túrde qısılmaytuǵın qarın ishindegi zatlardıń átirapında qarın ishi basımın arttıradı. Bul dene qálpi menen úylesimli túrde omırtqanıń turaqlılıǵına hám kúshtiń beriliwine járdem beredi<ref>{{Cite journal |last=Cholewicki |first=J. |last2=Juluru |first2=K. |last3=McGill |first3=S. M. |date=1999 |title=Intra-abdominal pressure mechanism for stabilizing the lumbar spine |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10050947 |journal=Journal of Biomechanics |volume=32 |issue=1 |pages=13–17 |doi=10.1016/s0021-9290(98)00129-8 |issn=0021-9290 |pmid=10050947|doi-access=free }}</ref>. Deneniń oraylıq bóliminiń turaqlılıǵı tik turıstı saqlaw ushın, ásirese awır salmaqtı jerden stolǵa kóteriw sıyaqlı qosımsha kúsh talap etetuǵın háreketler menen kóteriwler ushın zárúr dep keń esaplanadı. Deneniń oraylıq bóliminiń turaqlılıǵı bolmasa, beldiń tómengi bólimi ishki tárepten qollap-quwatlanbaydı hám shınıǵıw payda etken júklemeden jaraqatlanıwı múmkin. Sonday-aq deneniń oraylıq bóliminiń turaqlılıǵınıń jetkiliksizligi beldiń tómengi bólimindegi awırıwǵa hám ayaqlardıń jaraqatlarına alıp keliwi múmkin dep esaplanadı. == Izertlewler == Deneniń oraylıq bóliminiń turaqlılıǵı modelin izertlewler az qollap-quwatlaydı hám bul shınıǵıw usılına tán dep esaplanatuǵın paydalardıń kóbisi dálillenbegen. Eń jaqsı jaǵdayda deneniń oraylıq bóliminiń turaqlılıǵına arnalǵan shınıǵıwlar ulıwma, arnawlı emes shınıǵıwlar<ref>Kriese M, et al Segmental stabilization in low back pain: a systematic review. Sportverletz Sportschaden. 2010 Mar;24(1):17-25. Epub 2010 Mar 16</ref><ref>Rackwitz B, et al Segmental stabilizing exercises and low back pain. What is the evidence? A systematic review of randomized controlled trials. Clin Rehabil. 2006 Jul;20(7):553-67</ref><ref>May S, Johnson R. Stabilisation exercises for low back pain: a systematic review. Physiotherapy.2008;94(3):179-189</ref><ref>Ferreira PH, Ferreira ML, Maher CG, et al. Specific stabilisation exercise for spinal and pelvic pain: a systematic review. Aust J Physiother 2006;52:79–88</ref><ref>Macedo LG, Maher CG, Latimer J et al 2009 Motor Control Exercise for Persistent, Nonspecific Low Back Pain: A Systematic Review PHYS THER Vol. 89, No. 1, January, pp. 9-25</ref> (Ledermannıń 2009-jılǵı sholıwın qarań)<ref>Lederman, E. The myth of core stability. Journal of Bodywork and Movement Therapies. 2009, doi=10.1016/j.jbmt.2009.08.001</ref> hám jayaw júriw menen birdey payda beredi<ref>Smeets RJ. Do lumbar stabilising exercises reduce pain and disability in patients with recurrent low back pain? Aust J Physiother. 2009;55(2):138</ref>. Gewdege yamasa deneniń oraylıq bólimine arnalǵan shınıǵıwlar sporttaǵı jaraqatlardıń aldın alıwda<ref>Childs JD, et al Effects of Traditional Sit-up Training Versus Core Stabilization Exercises on Short-Term Musculoskeletal Injuries in US Army Soldiers: A Cluster Randomized Trial. Phys Ther. 2010 Jul 22</ref><ref>Helewa A, et al., 1999. Does strengthening the abdominal muscles prevent low back pain--a randomized controlled trial. J Rheumatol. 26 (8), 1808-1815</ref><ref>Nadler SF, et al., 2002. Hip muscle imbalance and low back pain in athletes: influence of core strengthening. Med Sci Sports Exerc. 34 (1), 9-16</ref> yamasa sport nátiyjelerin jaqsılawda<ref>Hibbs AE, et al Optimizing performance by improving core stability and core strength. Sports Med. 2008;38(12):995-1008. {{doi|10.2165/00007256-200838120-00004}}</ref> payda beretuǵını dálillenbegen. == Shınıǵıw usılları == Deneniń oraylıq bóliminiń turaqlılıǵın rawajlandırıw hám saqlaw ushın shınıǵıw usıllarına mınalar kiredi: * Pilates * Fitbol, sonday-aq shveycar tobı, turaqlılıq tobı, pilates tobı yamasa fitnes tobı dep te ataladı == Omırtqanıń moyın, kókirek hám bel bólimlerin bekkemlew ushın shınıǵıwlar == Omırtqanıń moyın, kókirek hám bel bólimleri barlıǵı 24 segiz kóz aldı omırtqasınan turadı hám olardıń tiykarǵı funkciyaları — arqa miydi qorǵaw hám deneniń kóplegen bulshıq etleriniń bekitiliw ornın támiyinlew. Olar sonday-aq tik turǵanda dene salmaǵın bólistiriw funkciyasın da atqaradı<ref>{{Cite news |title=Vertebral column {{!}} Anatomy & Function {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/science/vertebral-column |access-date=2026-06-30 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref>. Omırtqanıń kóplegen jaraqatları transport waqıyaları, qulaw, sonday-aq [[sport]] hám demalıs nátiyjesinde júz beredi. Bunday waqıyalardıń aldın alıw múmkin bolmasa da, qarın ishi basımın arttırıw hám arqa bulshıq etlerin bekkemlew, sonday-aq omırtqanı neytral poziciyada saqlaw grıja, bulshıq ettiń sozılıwı hám baylamlardıń sozılıwı sıyaqlı jaraqatlardı azaytıwı múmkin. === Qarın ishi basımı === Deneniń oraylıq bóliminiń kúshi menen omırtqanıń densawlıǵı arasındaǵı baylanıs burın ótkerilgen kóplegen izertlewlerde jaqsı hújjetlestirilgen. Bul izertlewlerdiń ayırımları fizikalıq iskerlik waqtında omırtqanıń bel bólimin tuwrı saqlaw hám onıń búgilip ketpewi ushın qarın ishi basımın arttırıw arqalı qarın bulshıq etleriniń qarama-qarsı háreketiniń omırtqanıń bel bólimin turaqlandırıwǵa tásirin<ref>Gardner-Morse, M., & Stokes, I. (1998). The Effects of Abdominal Muscle Coactivation on Lumbar Spine Stability. Spine, 23(1), 86-91.</ref>, sonday-aq «Valsalva manevri» sıyaqlı ápiwayı usıllardı qollanıwdıń tásirin<ref>Goldish, MD, G., Quast, MD, J., Blow, MD, J., & Kuskowski, PhD, M. (1994). Postural Effects on Intra-Abdominal Pressure During Valsalva Maneuver. Arch Phys Mad Rehabil, Vol. 75, 324-327.</ref> sanlıq jaqtan bahalay alǵan. Qarın bulshıq etlerin (qarınnıń tuwrı bulshıq etin, ishki/sırtqı qıya bulshıq etlerin hám kóldeneń bulshıq etin) bekkemlew ushın qollanılatuǵın ápiwayı shınıǵıw — planka dep atalatuǵın izometrlik yamasa «statikalıq» uslap turıw. === Arqa bulshıq etlerin bekkemlew === Omırtqanı neytral poziciyada saqlawǵa háreket etip hám omırtqaǵa qáwip tuwdırıwı múmkin bolǵan háreketti orınlawdan aldın qarın ishi basımın arttırıwdı umıtpay, arqanıń jaraqatlanıw qáwpin ádewir azaytıwǵa boladı. Omırtqa bulshıq etlerin bekkemlew hám olardıń turaqlılıǵın arttırıw ushın dene salmaǵı menen orınlanatuǵın túrli shınıǵıwlardı, mısalı, «iyt penen qus» shınıǵıwın orınlawǵa boladı. == Derekler == {{Derekler}} * {{cite book |author1=Anderson, Stephen A. |author2=Calais-Germain, Blandine |title=Anatomy of movement |publisher=Eastland Press |location=Chicago |year=1993 |isbn=0-939616-17-3 }} * {{cite book |author=Mel Cash |title=Pocket Atlas of the Moving Body: For All Students of Human Biology, Medicine, Sports and Physical Therapy |year=1999 |publisher=Trafalgar Square Publishing |location=North Pomfret, Vt |isbn=0-09-186512-3 }} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] 5t4tf9jj5wfh1o47rh1qhh7gr0pnnfo 276788 276787 2026-10-29T11:59:32Z AbzalM 13445 Ayırım kishi ózgerisler 276788 wikitext text/x-wiki Kineziologiyada '''deneniń oraylıq bóliminiń turaqlılıǵı''' — adamnıń deneniń oraylıq bólimin (deneniń qol-ayaqlardan basqa barlıq bólimlerin) turaqlı uslap turıw qábileti. Bul kontekstte turaqlılıqtı deneniń oraylıq bóliminiń tonusın, poziciyasın hám háreketin basqarıw qábileti dep túsiniw kerek. Solay etip, eger adamnıń deneniń oraylıq bóliminiń turaqlılıǵı joqarıraq bolsa, ol deneniń usı bóliminiń poziciyası menen háreketin jaqsıraq basqaradı. Deneniń oraylıq bólimi kóbinese deneniń basqa háreketlerine, mısalı, [[Juwırıw|juwırıwǵa]] járdem beriwge qatnasadı; sonlıqtan deneniń oraylıq bóliminiń turaqlılıǵın jaqsılaw adamnıń bul basqa háreketlerdi orınlaw qábiletin de jaqsılaytuǵını belgili<ref>Kibler, W. B., Press, J., & Sciascia, A. (2006). The role of core stability in athletic function. ''Sports medicine'', ''36''(3), 189-198.</ref>. Deneniń oraylıq bólimi bastan, moyınnan hám gewdeden ibarat, biraq onı quraytuǵın bulshıq etlerdi anıqlawda ayırım ayırmashılıqlar bar. Deneniń oraylıq bóliminiń turaqlılıǵına qatnasatuǵın tiykarǵı bulshıq etlerge, yaǵnıy '''deneniń oraylıq bóliminiń bulshıq etlerine''' jambas túbiniń bulshıq etleri, qarınnıń kóldeneń bulshıq eti, kóp bólimli bulshıq et, qarınnıń ishki hám sırtqı qıya bulshıq etleri, qarınnıń tuwrı bulshıq eti, omırtqanı tiklewshi bulshıq et, ásirese kókirektiń eń uzın bulshıq eti, hám diafragma kiredi. Atap aytqanda, dem alıw, sonıń ishinde diafragmanıń háreketi, deneniń oraylıq bóliminiń qálpi menen háreketine ádewir tásir etiwi múmkin; bul ásirese júdá tereń dem alıw hám dem shıǵarıwda anıq kórinedi. Usıǵan baylanıslı, adamnıń qalay dem alıwı onıń deneniń oraylıq bólimin basqarıw qábiletine tásir etiwi múmkin. Ayırım izertlewshiler deneniń oraylıq bóliminiń bulshıq etleriniń, ásirese qarınnıń kóldeneń bulshıq etiniń aktivlesiwi nátiyjesinde payda bolatuǵın qarın ishi basımı omırtqanıń bel bólimin qollap-quwatlawı múmkin dep esaplaydı<ref>P.W. Hodges, A.E.M. Eriksson, D. Shirley, S.C. Gandevia. 'Lumbar Spine Stiffness is Increased by Intra-Abdominal Pressure' <https://isbweb.org/images/conf/2001/Longabstracts/PDF/0300_0399/0314.pdf></ref>. Qarın ishi basımın arttırıwdıń bir jolı — tereńirek dem alıw usılın qollanıw. Bul jaǵdayda, Xans Lindgren aytqanınday: «Diafragma [...] qarın ishi basımınıń joqarıraq bolıwına járdemlesiw ushın dem alıw funkciyasın tómenirek poziciyada orınlaydı»<ref>{{cite web | url=http://hanslindgren.com/articles/diaphragm-function-for-core-stability/ | title=Diaphragm function for core stability » Hans Lindgren DC }}</ref>. Solay etip, tereńirek dem alıw usılın qollanıw deneniń oraylıq bóliminiń turaqlılıǵın jaqsılawı múmkin. Ádette deneniń oraylıq bólimi deneniń awırlıq orayı menen baylanıstırıladı. «Standart anatomiyalıq poziciyada» awırlıq orayı ekinshi segiz kóz omırtqasınıń aldında jaylasqan dep esaplanadı. Biraq adamnıń awırlıq orayınıń anıq ornı ol isleytuǵın hárbir háreket penen ózgeredi<ref>{{cite web |title=Centre of Gravity |url=https://www.physio-pedia.com/Centre_of_Gravity |website=Physiopedia |access-date=29 January 2021}}</ref>. Maykl Yessis dene qálpi menen turaqlılıǵı ushın tiykarınan omırtqanıń bel bólimi juwapker, sonlıqtan ol dinamikalıq sport túrleri ushın kerekli kúsh hám turaqlılıqtı támiyinleydi dep esaplaydı<ref>{{cite book |author=Michael Yessis |title=Explosive Running |publisher=McGraw-Hill Companies, Inc.; 1st edition |year=2000 |isbn=978-0-8092-9899-0 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/explosiverunning0000yess }}</ref>. == Ámeliyatta == Adam qanday da bir nárseni kóteriw ushın yamasa bir poziciyadan ekinshisine ótiw ushın háreket etkende, aldı menen deneniń oraylıq bólimi shımırlanadı. Bul shımırlanıw ádette sanasız túrde hám dem alıw usılınıń ózgeriwi menen birge júz beredi. Sınap kóriw ushın mısal: otırǵıshta otırıp, stol ústindegi keseni alıw ushın alǵa sozılıw. Bul háreket aldı menen qarınnıń oraylıq bóliminiń shımırlanıwı menen birge júredi hám háreket waqtında bir qoldı qarınǵa qoyıp turıp, onı seziwge boladı. Júkleme artqan sayın gewde bulshıq etleri qısqarıp, salıstırmalı túrde qısılmaytuǵın qarın ishindegi zatlardıń átirapında qarın ishi basımın arttıradı. Bul dene qálpi menen úylesimli túrde omırtqanıń turaqlılıǵına hám kúshtiń beriliwine járdem beredi<ref>{{Cite journal |last=Cholewicki |first=J. |last2=Juluru |first2=K. |last3=McGill |first3=S. M. |date=1999 |title=Intra-abdominal pressure mechanism for stabilizing the lumbar spine |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10050947 |journal=Journal of Biomechanics |volume=32 |issue=1 |pages=13–17 |doi=10.1016/s0021-9290(98)00129-8 |issn=0021-9290 |pmid=10050947|doi-access=free }}</ref>. Deneniń oraylıq bóliminiń turaqlılıǵı tik turıstı saqlaw ushın, ásirese awır salmaqtı jerden stolǵa kóteriw sıyaqlı qosımsha kúsh talap etetuǵın háreketler menen kóteriwler ushın zárúr dep keń esaplanadı. Deneniń oraylıq bóliminiń turaqlılıǵı bolmasa, beldiń tómengi bólimi ishki tárepten qollap-quwatlanbaydı hám shınıǵıw payda etken júklemeden jaraqatlanıwı múmkin. Sonday-aq deneniń oraylıq bóliminiń turaqlılıǵınıń jetkiliksizligi beldiń tómengi bólimindegi awırıwǵa hám ayaqlardıń jaraqatlarına alıp keliwi múmkin dep esaplanadı. == Izertlewler == Deneniń oraylıq bóliminiń turaqlılıǵı modelin izertlewler az qollap-quwatlaydı hám bul shınıǵıw usılına tán dep esaplanatuǵın paydalardıń kóbisi dálillenbegen. Eń jaqsı jaǵdayda deneniń oraylıq bóliminiń turaqlılıǵına arnalǵan shınıǵıwlar ulıwma, arnawlı emes shınıǵıwlar<ref>Kriese M, et al Segmental stabilization in low back pain: a systematic review. Sportverletz Sportschaden. 2010 Mar;24(1):17-25. Epub 2010 Mar 16</ref><ref>Rackwitz B, et al Segmental stabilizing exercises and low back pain. What is the evidence? A systematic review of randomized controlled trials. Clin Rehabil. 2006 Jul;20(7):553-67</ref><ref>May S, Johnson R. Stabilisation exercises for low back pain: a systematic review. Physiotherapy.2008;94(3):179-189</ref><ref>Ferreira PH, Ferreira ML, Maher CG, et al. Specific stabilisation exercise for spinal and pelvic pain: a systematic review. Aust J Physiother 2006;52:79–88</ref><ref>Macedo LG, Maher CG, Latimer J et al 2009 Motor Control Exercise for Persistent, Nonspecific Low Back Pain: A Systematic Review PHYS THER Vol. 89, No. 1, January, pp. 9-25</ref> (Ledermannıń 2009-jılǵı sholıwın qarań)<ref>Lederman, E. The myth of core stability. Journal of Bodywork and Movement Therapies. 2009, doi=10.1016/j.jbmt.2009.08.001</ref> hám jayaw júriw menen birdey payda beredi<ref>Smeets RJ. Do lumbar stabilising exercises reduce pain and disability in patients with recurrent low back pain? Aust J Physiother. 2009;55(2):138</ref>. Gewdege yamasa deneniń oraylıq bólimine arnalǵan shınıǵıwlar sporttaǵı jaraqatlardıń aldın alıwda<ref>Childs JD, et al Effects of Traditional Sit-up Training Versus Core Stabilization Exercises on Short-Term Musculoskeletal Injuries in US Army Soldiers: A Cluster Randomized Trial. Phys Ther. 2010 Jul 22</ref><ref>Helewa A, et al., 1999. Does strengthening the abdominal muscles prevent low back pain--a randomized controlled trial. J Rheumatol. 26 (8), 1808-1815</ref><ref>Nadler SF, et al., 2002. Hip muscle imbalance and low back pain in athletes: influence of core strengthening. Med Sci Sports Exerc. 34 (1), 9-16</ref> yamasa sport nátiyjelerin jaqsılawda<ref>Hibbs AE, et al Optimizing performance by improving core stability and core strength. Sports Med. 2008;38(12):995-1008. doi:10.2165/00007256-200838120-00004</ref> payda beretuǵını dálillenbegen. == Shınıǵıw usılları == Deneniń oraylıq bóliminiń turaqlılıǵın rawajlandırıw hám saqlaw ushın shınıǵıw usıllarına mınalar kiredi: * Pilates * Fitbol, sonday-aq shveycar tobı, turaqlılıq tobı, pilates tobı yamasa fitnes tobı dep te ataladı == Omırtqanıń moyın, kókirek hám bel bólimlerin bekkemlew ushın shınıǵıwlar == Omırtqanıń moyın, kókirek hám bel bólimleri barlıǵı 24 segiz kóz aldı omırtqasınan turadı hám olardıń tiykarǵı funkciyaları — arqa miydi qorǵaw hám deneniń kóplegen bulshıq etleriniń bekitiliw ornın támiyinlew. Olar sonday-aq tik turǵanda dene salmaǵın bólistiriw funkciyasın da atqaradı<ref>{{Cite news |title=Vertebral column {{!}} Anatomy & Function {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/science/vertebral-column |access-date=2026-06-30 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref>. Omırtqanıń kóplegen jaraqatları transport waqıyaları, qulaw, sonday-aq [[sport]] hám demalıs nátiyjesinde júz beredi. Bunday waqıyalardıń aldın alıw múmkin bolmasa da, qarın ishi basımın arttırıw hám arqa bulshıq etlerin bekkemlew, sonday-aq omırtqanı neytral poziciyada saqlaw grıja, bulshıq ettiń sozılıwı hám baylamlardıń sozılıwı sıyaqlı jaraqatlardı azaytıwı múmkin. === Qarın ishi basımı === Deneniń oraylıq bóliminiń kúshi menen omırtqanıń densawlıǵı arasındaǵı baylanıs burın ótkerilgen kóplegen izertlewlerde jaqsı hújjetlestirilgen. Bul izertlewlerdiń ayırımları fizikalıq iskerlik waqtında omırtqanıń bel bólimin tuwrı saqlaw hám onıń búgilip ketpewi ushın qarın ishi basımın arttırıw arqalı qarın bulshıq etleriniń qarama-qarsı háreketiniń omırtqanıń bel bólimin turaqlandırıwǵa tásirin<ref>Gardner-Morse, M., & Stokes, I. (1998). The Effects of Abdominal Muscle Coactivation on Lumbar Spine Stability. Spine, 23(1), 86-91.</ref>, sonday-aq «Valsalva manevri» sıyaqlı ápiwayı usıllardı qollanıwdıń tásirin<ref>Goldish, MD, G., Quast, MD, J., Blow, MD, J., & Kuskowski, PhD, M. (1994). Postural Effects on Intra-Abdominal Pressure During Valsalva Maneuver. Arch Phys Mad Rehabil, Vol. 75, 324-327.</ref> sanlıq jaqtan bahalay alǵan. Qarın bulshıq etlerin (qarınnıń tuwrı bulshıq etin, ishki/sırtqı qıya bulshıq etlerin hám kóldeneń bulshıq etin) bekkemlew ushın qollanılatuǵın ápiwayı shınıǵıw — planka dep atalatuǵın izometrlik yamasa «statikalıq» uslap turıw. === Arqa bulshıq etlerin bekkemlew === Omırtqanı neytral poziciyada saqlawǵa háreket etip hám omırtqaǵa qáwip tuwdırıwı múmkin bolǵan háreketti orınlawdan aldın qarın ishi basımın arttırıwdı umıtpay, arqanıń jaraqatlanıw qáwpin ádewir azaytıwǵa boladı. Omırtqa bulshıq etlerin bekkemlew hám olardıń turaqlılıǵın arttırıw ushın dene salmaǵı menen orınlanatuǵın túrli shınıǵıwlardı, mısalı, «iyt penen qus» shınıǵıwın orınlawǵa boladı. == Derekler == {{Derekler}} * {{cite book |author1=Anderson, Stephen A. |author2=Calais-Germain, Blandine |title=Anatomy of movement |publisher=Eastland Press |location=Chicago |year=1993 |isbn=0-939616-17-3 }} * {{cite book |author=Mel Cash |title=Pocket Atlas of the Moving Body: For All Students of Human Biology, Medicine, Sports and Physical Therapy |year=1999 |publisher=Trafalgar Square Publishing |location=North Pomfret, Vt |isbn=0-09-186512-3 }} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] f8qzh3ibsv2rj87gyh66zdf052hg5o0 0 49350 276794 2026-10-29T12:18:15Z AbzalM 13445 Jańa maqala. Translated from [[:en:Cross-training]] 276794 wikitext text/x-wiki '''Kross-shınıǵıw''' — sportshınıń ádettegi sport túrinen basqa sport túrlerinde shınıǵıwı. Onıń maqseti — ulıwma nátiyjelerdi jaqsılaw. Ol bir shınıǵıw usılınıń ózine tán nátiyjeliligin paydalanıp, basqa usıldıń kemshiliklerin joq etedi. == Ulıwma sportta == Sport hám [[fitnes]] tarawındaǵı kross-shınıǵıw deneniń hár túrli bólimlerin islew ushın [[Shınıǵıw|shınıǵıwlardı]] biriktiriwdi óz ishine aladı. Kóbinese belgili bir háreket ayırım bulshıq et toparların isletedi, al basqaların isletpeydi; kross-shınıǵıw usı teńsizlikti joq etiwge baǵdarlanǵan. === Aralas jekpe-jek túrlerinde === Aralas jekpe-jek túrlerinde hám ózin-ózi qorǵawda kross-shınıǵıw quralsız jekpe-jektiń barlıq basqıshlarında sheber bolıw ushın bir neshe jekpe-jek túrleri yamasa ayqasıw sistemaları boyınsha shınıǵıwdı bildiredi. Bunday shınıǵıw bir stildiń kemshiliklerin sol tarawda kúshli bolǵan basqa stil menen shınıǵıw arqalı jeńiwge arnalǵan. Ádettegi kombinaciya muay-tay sıyaqlı soqqılarǵa tiykarlanǵan jekpe-jek túrin [[Gúres|gúres]] hám braziliyalı djiu-djitsu sıyaqlı uslasıwǵa tiykarlanǵan jekpe-jek túri menen biriktiriwdi óz ishine aladı. Kóplegen gibrid jekpe-jek túrlerin usınday kross-shınıǵıwdan kelip shıqqan dep esaplawǵa boladı<ref>{{cite web|url=http://www.appliedfightingmethods.com/jkd-concepts |title=Jeet Kune do Concepts, Jun Fan Gung Fu JKD, JKD Concepts |access-date=April 29, 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150417022519/http://www.appliedfightingmethods.com/jkd-concepts |archive-date=April 17, 2015 }}</ref>. Házirgi aralas jekpe-jek túrleri boyınsha shınıǵıw ádette ayqasıwdıń hár túrli tárepleri hám aralıqları boyınsha kross-shınıǵıwdı óz ishine aladı. === Suw sportı túrleri === Suw sportı túrlerinde kross-shınıǵıw kóbinese qurǵaqlıqta shınıǵıwlar orınlawdı óz ishine aladı. Júziwshiler bunı kóbinese «qurǵaq shınıǵıw» dep ataydı. [[Júziw]] ushın kross-shınıǵıw kóbinese juwırıwdı, sozılıwdı hám basqa da qarsılıq penen orınlanatuǵın hám epshillik shınıǵıwların óz ishine aladı. Suwǵa sekiriwdegi qurǵaq shınıǵıwlar hár qıylı ózgeshe shınıǵıwlardı<ref>{{Cite web |last=admin |title=What Are CrossFit Exercises? 20 Best CrossFit Exercises For Better Physique |url=https://primefitnessguide.com/what-are-crossfit-exercises/ |access-date=2022-09-26 |website=primefitnessguide.com |language=en-US}}</ref>, mısalı, qurǵaqlıqta qonıw biomexanikasın úyreniwdi óz ishine aladı<ref>{{cite web|last1= Mullen|first1= John|title= 8 Diving Dryland Tips|url= http://www.trainingcor.com/2015/12/diving-dryland-tips.html|publisher= COR|access-date= 28 December 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20151216201410/http://www.trainingcor.com/2015/12/diving-dryland-tips.html|archive-date= 16 December 2015|url-status= dead}}</ref>. === Gibrid sportshı === Gibrid sportshı — kúsh penen shıdamlılıqtıń teń sáykesligine iye adam. Olar [[Bodibilding|bodibildingshiler]] yamasa marafonshılar sıyaqlı bir tarawǵa qánigelesken sportshılardan ayırmashılıǵı, hár qıylı kónlikpeler menen qábiletlerge iye boladı. Kerisinshe, bul sportshılar ulıwma fizikalıq tayarlıqqa ústemlik berip, fizikalıq múmkinshiliklerdiń hár tárepleme rawajlanǵan dárejesine erisiwge umtıladı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] 35nu1sjrprneqkg67pky3jfni2t5p99 0 49351 276795 2026-10-29T12:30:16Z AbzalM 13445 Jańa maqala. Translated from [[:en:Crunch (exercise)]] 276795 wikitext text/x-wiki [[Fayl:FloorCrunch.JPG|thumb|right|300px|Gewdeni búgiw shınıǵıwın orınlaw]] '''Gewdeni búgiw''' — qarınnıń tuwrı bulshıq etin isletetuǵın qarın bulshıq etlerine arnalǵan shınıǵıw<ref>{{Cite web |title=Core Anatomy: Muscles of the Core |url=https://www.acefitness.org/fitness-certifications/ace-answers/exam-preparation-blog/3562/core-anatomy-muscles-of-the-core/ |access-date=2022-03-28 |website=www.acefitness.org |language=en}}</ref>. Gewdeni búgiw bulshıq etlerdi bekkemlew ushın shınıǵıwshınıń óz dene salmaǵın paydalanadı. Ayırım qánigeler onı úyde orınlawǵa bolatuǵın arzan shınıǵıw retinde usınıs etedi<ref>{{Cite web|title=Exercising on a budget|website=MedlinePlus Medical Encyclopedia|url=https://medlineplus.gov/ency/patientinstructions/000762.htm|access-date=20 April 2020}}</ref>. Biraq gewdeni búgiw planka sıyaqlı basqa shınıǵıwlarǵa qaraǵanda nátiyjesi tómenirek hám arqanıń jaraqatlanıw qáwpin tuwdıradı<ref name=atlantic>{{Cite web |last=Mull |first=Amanda |date=2022-05-28 |title=The Sit-Up Is Over |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2022/05/sit-ups-crunches-lower-back-pain/639437/ |website=The Atlantic |language=en |quote="[McGill's] findings showed that sit-ups and crunches weren't just mediocre strength-building moves; they were actually hurting lots of people."<br> "In the past decade, every branch of the U.S. military has begun to phase out sit-ups and crunches from their required testing and training regimens, or else they have made them optional, alongside more orthopedically sound maneuvers such as the plank. Spokespeople for the Army and the Marines confirmed [...] that these decisions in their branches were made in part to avoid the high rates of lower-back injury found among troops training for speed sit-up and crunch tests." <br> "If you hadn't yet noticed crunches disappearing around you—or if you have a trainer who still puts you through your sit-up paces—McCall said he wouldn't exactly be shocked. Like many other American industries, the fitness business is consolidating, but it still contains tons of independent instructors and small businesses. Sit-ups and crunches have been discouraged by educators within the industry for years, but there are no licensing or continuing-education requirements for teaching exercise, and if trainers don't seek out new information and techniques, it can take a while for good information and new ideas to get through to them." |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314181044/https://www.theatlantic.com/health/archive/2022/05/sit-ups-crunches-lower-back-pain/639437/ |archive-date= Mar 14, 2023 }}</ref>. == Orınlanıwı == [[Fayl:Crunches-2.png|thumb|right|200px|Gewdeni búgiwde beldiń tómengi bólimi jerden kóterilmeydi]] Biomexanika professorı Styuart Makgill «The New York Times» gazetasınıń densawlıq boyınsha blogında mına sózleri keltirilgen: <blockquote>Durıs gewdeni búgiw shınıǵıwı shalqańızdan jatıp, bir dizeńizdi búgip, qollarıńızdı qollap-quwatlaw ushın beldiń tómengi bólimi astına qoyıwdan baslanadı. «Qarnıńızdı ishke tartpań hám arqańızdı jerge basıp turmań», — deydi Makgill. Basıńız benen iyinlerińizdi áste kóterip, azǵana uslap turıń hám qaytadan bosańsıp túsiriń<ref>{{cite web | url= http://well.blogs.nytimes.com/2009/06/17/core-myths/ | title= Is Your Ab Workout Hurting Your Back? | last= Reynolds | first= Gretchen | department= Well | work= The New York Times | date= 17 June 2009 | url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109032940/http://well.blogs.nytimes.com/2009/06/17/core-myths/ |archive-date= Nov 9, 2020 }}</ref>.</blockquote> Izertlewler jatıp gewdeni kóteriw de, gewdeni búgiw de kúshti rawajlandırıw ushın ortasha shınıǵıwlar ekenin hám kóp adamlardı jaraqatlaǵanın kórsetken<ref name="atlantic" />. Gewdeni búgiwde jatıp gewdeni kóteriwden ayırmashılıǵı, beldiń tómengi bólimi jerde qaladı. Bul jambastı búgiwshi bulshıq etlerdiń qatnasıwın pútkilley joq etedi hám gewdeni búgiwdi qarın bulshıq etleri ushın nátiyjeli izolyaciyalıq shınıǵıwǵa aylandıradı dep esaplanadı<ref>{{Cite news|url=https://www.issaonline.edu/blog/index.cfm/2016/are-sit-ups-bad-for-you-the-us-military-seems-to-think-so |date= June 15, 2016 |title=Are Sit Ups Bad for You? The U.S. Military Seems to Think So…|first=Cameron|last=Baker|publisher=International Sports Sciences Association|access-date=17 October 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181017123618/https://www.issaonline.edu/blog/index.cfm/2016/are-sit-ups-bad-for-you-the-us-military-seems-to-think-so |archive-date=17 October 2018 }}</ref>. == Dúnya rekordları == Sirus Axmadi 2024-jıl 11-may kúni 5 saattan az waqıt ishinde 20 000 nan aslam ret gewdeni búgiw boyınsha rekord ornatqan<ref>{{cite news|title=Australian-Iranian Sports Medicine Expert Shatters Record with Over 20,000 Crunches in Under 5 Hours|url=https://www.iranartsjournal.com/article/713774419-australian-iranian-sports-medicine-expert-shatters-record-with-over-20-000-crunches-in-under-5-hours|date=May 23, 2024|access-date=23 July 2024|work=www.iranartsjournal.com}}</ref><ref>{{cite news|title=Most Crunch Exercises Completed In A Single Five-Hour Session|url=https://recordsetter.com/world-record/crunch-exercises-completed-single-five-hour-session/57810|access-date=23 July 2024|work=RecordSetter|date=May 11, 2024}}</ref>. 2018-jılı AQSHtan Djon Peterson bir saatta 6774 ret, al 2021-jılı eki saatta barlıǵı 13 994 ret gewdeni búgiwdi orınlaǵan<ref>{{cite news |last1=Strillacci |first1=Elisabeth|title=Raising the stakes, John Peterson keeps challenging himself, and records|url=https://www.salisburypost.com/2022/08/16/raising-the-stakes-john-peterson-keeps-challenging-himself-and-records/|work=Salisbury Post|date=August 16, 2022|access-date=23 July 2024}}</ref><ref>{{cite news|title=John Peterson Crunches It!|url=https://shaneksmithphotography.com/2021/12/11/john-peterson-crunches-it/|access-date=23 July 2024|work=Shane K. Smith Photography|date=December 11, 2021}}</ref><ref>{{cite news|last=Whisenant|first=David|title=64-year-old does 13,944 abdominal crunches in two hours|url=https://www.wbtv.com/2021/12/09/64-year-old-does-13944-abdominal-crunches-two-hours/|work=www.wbtv.com|date=December 9, 2021|access-date=23 July 2024}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] rkgd1c5jvz8cfh8650pshukyvfenyp8 276822 276795 2026-10-29T21:28:30Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 276822 wikitext text/x-wiki [[Fayl:FloorCrunch.JPG|thumb|right|300px|Gewdeni búgiw shınıǵıwın orınlaw]] '''Gewdeni búgiw''' — qarınnıń tuwrı bulshıq etin isletetuǵın qarın bulshıq etlerine arnalǵan shınıǵıw<ref>{{Cite web |title=Core Anatomy: Muscles of the Core |url=https://www.acefitness.org/fitness-certifications/ace-answers/exam-preparation-blog/3562/core-anatomy-muscles-of-the-core/ |access-date=2022-03-28 |website=www.acefitness.org |language=en}}</ref>. Gewdeni búgiw bulshıq etlerdi bekkemlew ushın shınıǵıwshınıń óz dene salmaǵın paydalanadı. Ayırım qánigeler onı úyde orınlawǵa bolatuǵın arzan shınıǵıw retinde usınıs etedi<ref>{{Cite web|title=Exercising on a budget|website=MedlinePlus Medical Encyclopedia|url=https://medlineplus.gov/ency/patientinstructions/000762.htm|access-date=20 April 2020}}</ref>. Biraq gewdeni búgiw planka sıyaqlı basqa shınıǵıwlarǵa qaraǵanda nátiyjesi tómenirek hám arqanıń jaraqatlanıw qáwpin tuwdıradı<ref name=atlantic>{{Cite web |last=Mull |first=Amanda |date=2022-05-28 |title=The Sit-Up Is Over |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2022/05/sit-ups-crunches-lower-back-pain/639437/ |website=The Atlantic |language=en |quote="[McGill's] findings showed that sit-ups and crunches weren't just mediocre strength-building moves; they were actually hurting lots of people."<br> "In the past decade, every branch of the U.S. military has begun to phase out sit-ups and crunches from their required testing and training regimens, or else they have made them optional, alongside more orthopedically sound maneuvers such as the plank. Spokespeople for the Army and the Marines confirmed [...] that these decisions in their branches were made in part to avoid the high rates of lower-back injury found among troops training for speed sit-up and crunch tests." <br> "If you hadn't yet noticed crunches disappearing around you—or if you have a trainer who still puts you through your sit-up paces—McCall said he wouldn't exactly be shocked. Like many other American industries, the fitness business is consolidating, but it still contains tons of independent instructors and small businesses. Sit-ups and crunches have been discouraged by educators within the industry for years, but there are no licensing or continuing-education requirements for teaching exercise, and if trainers don't seek out new information and techniques, it can take a while for good information and new ideas to get through to them." |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314181044/https://www.theatlantic.com/health/archive/2022/05/sit-ups-crunches-lower-back-pain/639437/ |archive-date= Mar 14, 2023 }}</ref>. == Orınlanıwı == [[Fayl:Crunches-2.png|thumb|right|200px|Gewdeni búgiwde beldiń tómengi bólimi jerden kóterilmeydi]] Biomexanika professorı Styuart Makgill «The New York Times» gazetasınıń densawlıq boyınsha blogında mına sózleri keltirilgen: <blockquote>Durıs gewdeni búgiw shınıǵıwı shalqańızdan jatıp, bir dizeńizdi búgip, qollarıńızdı qollap-quwatlaw ushın beldiń tómengi bólimi astına qoyıwdan baslanadı. «Qarnıńızdı ishke tartpań hám arqańızdı jerge basıp turmań», — deydi Makgill. Basıńız benen iyinlerińizdi áste kóterip, azǵana uslap turıń hám qaytadan bosańsıp túsiriń<ref>{{cite web | url= http://well.blogs.nytimes.com/2009/06/17/core-myths/ | title= Is Your Ab Workout Hurting Your Back? | last= Reynolds | first= Gretchen | department= Well | work= The New York Times | date= 17 June 2009 | url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109032940/http://well.blogs.nytimes.com/2009/06/17/core-myths/ |archive-date= Nov 9, 2020 }}</ref>.</blockquote> Izertlewler jatıp gewdeni kóteriw de, gewdeni búgiw de kúshti rawajlandırıw ushın ortasha shınıǵıwlar ekenin hám kóp adamlardı jaraqatlaǵanın kórsetken<ref name="atlantic" />. Gewdeni búgiwde jatıp gewdeni kóteriwden ayırmashılıǵı, beldiń tómengi bólimi jerde qaladı. Bul jambastı búgiwshi bulshıq etlerdiń qatnasıwın pútkilley joq etedi hám gewdeni búgiwdi qarın bulshıq etleri ushın nátiyjeli izolyaciyalıq shınıǵıwǵa aylandıradı dep esaplanadı<ref>{{Cite news |url=https://www.issaonline.edu/blog/index.cfm/2016/are-sit-ups-bad-for-you-the-us-military-seems-to-think-so |date=June 15, 2016 |title=Are Sit Ups Bad for You? The U.S. Military Seems to Think So… |first=Cameron |last=Baker |publisher=International Sports Sciences Association |access-date=17 October 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181017123618/https://www.issaonline.edu/blog/index.cfm/2016/are-sit-ups-bad-for-you-the-us-military-seems-to-think-so |archive-date=17 October 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181017123618/https://www.issaonline.edu/blog/index.cfm/2016/are-sit-ups-bad-for-you-the-us-military-seems-to-think-so |archivedate=17 October 2018 }}</ref>. == Dúnya rekordları == Sirus Axmadi 2024-jıl 11-may kúni 5 saattan az waqıt ishinde 20 000 nan aslam ret gewdeni búgiw boyınsha rekord ornatqan<ref>{{cite news|title=Australian-Iranian Sports Medicine Expert Shatters Record with Over 20,000 Crunches in Under 5 Hours|url=https://www.iranartsjournal.com/article/713774419-australian-iranian-sports-medicine-expert-shatters-record-with-over-20-000-crunches-in-under-5-hours|date=May 23, 2024|access-date=23 July 2024|work=www.iranartsjournal.com}}</ref><ref>{{cite news|title=Most Crunch Exercises Completed In A Single Five-Hour Session|url=https://recordsetter.com/world-record/crunch-exercises-completed-single-five-hour-session/57810|access-date=23 July 2024|work=RecordSetter|date=May 11, 2024}}</ref>. 2018-jılı AQSHtan Djon Peterson bir saatta 6774 ret, al 2021-jılı eki saatta barlıǵı 13 994 ret gewdeni búgiwdi orınlaǵan<ref>{{cite news |last1=Strillacci |first1=Elisabeth|title=Raising the stakes, John Peterson keeps challenging himself, and records|url=https://www.salisburypost.com/2022/08/16/raising-the-stakes-john-peterson-keeps-challenging-himself-and-records/|work=Salisbury Post|date=August 16, 2022|access-date=23 July 2024}}</ref><ref>{{cite news|title=John Peterson Crunches It!|url=https://shaneksmithphotography.com/2021/12/11/john-peterson-crunches-it/|access-date=23 July 2024|work=Shane K. Smith Photography|date=December 11, 2021}}</ref><ref>{{cite news|last=Whisenant|first=David|title=64-year-old does 13,944 abdominal crunches in two hours|url=https://www.wbtv.com/2021/12/09/64-year-old-does-13944-abdominal-crunches-two-hours/|work=www.wbtv.com|date=December 9, 2021|access-date=23 July 2024}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] og3jjdjugfx6c72b1zn617jkat5scer 3 49352 276797 2026-10-29T13:03:17Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 276797 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 13:03, 2026-jıl 29-oktyabr (UTC) dp49zov31phq4l0s1d9qgt35nvzuoqd 3 49353 276798 2026-10-29T14:03:32Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 276798 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 14:03, 2026-jıl 29-oktyabr (UTC) qkyvm13i7z4qn4tw16b7ksw2dvhazv9 3 49354 276799 2026-10-29T15:03:49Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 276799 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 15:03, 2026-jıl 29-oktyabr (UTC) t9fwy2bv325fx8t0fp5mgz575awwhl3 3 49355 276800 2026-10-29T15:03:59Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 276800 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 15:03, 2026-jıl 29-oktyabr (UTC) t9fwy2bv325fx8t0fp5mgz575awwhl3 0 49356 276801 2026-10-29T16:17:51Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Dawıslap oylaw protokolı''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''think-aloud protocol'' yamasa ''thinking aloud protocol'') — ónim dizaynında hám islep shıǵıwda qollanıwǵa qolaylıqtı testlewde, psixologiyada hám bir qatar sociallıq ilimlerde (mısalı, oqıw, jazıw, awdarma izertlewlerinde, sheshim qabıl etiwde hám processti izlewde) maǵlıwmat jıynaw ushın qollanılatuǵın usıl. == Táriypi == Dawıslap oylaw protokolları qatnasıwshılardıń bel...» 276801 wikitext text/x-wiki '''Dawıslap oylaw protokolı''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''think-aloud protocol'' yamasa ''thinking aloud protocol'') — ónim dizaynında hám islep shıǵıwda qollanıwǵa qolaylıqtı testlewde, psixologiyada hám bir qatar sociallıq ilimlerde (mısalı, oqıw, jazıw, awdarma izertlewlerinde, sheshim qabıl etiwde hám processti izlewde) maǵlıwmat jıynaw ushın qollanılatuǵın usıl. == Táriypi == Dawıslap oylaw protokolları qatnasıwshılardıń belgilengen wazıypalar jıynaǵın orınlap atırǵanda dawıslap oylawın óz ishine aladı. Qatnasıwshılardan wazıypanı orınlap atırǵanda oyına kelgen hár qanday nárseni aytıw soraladı. Bul olardıń neni kórip atırǵanın, oylap atırǵanın, islep atırǵanın hám sezip atırǵanın óz ishine alıwı múmkin. Bul baqlawshılarǵa wazıypanı orınlaw waqtında oylaw processlerin ilajı barınsha anıq kórsetiw ushın qatnasıwshınıń (tek onıń aqırǵı nátiyjesin emes) kognitivlik processleri haqqında túsinik beredi. Rásmiy izertlew protokolında barlıq awızeki aytılǵanlar transkripciyalanadı, al keyin analizlenedi. Qollanıwǵa qolaylıqtı testlew kontekstinde baqlawshılardan qatnasıwshılardıń háreketleri menen sózlerin túsindiriwge urınbay, olardıń neni aytatuǵını hám isleytuǵını haqqında jazıp alıw, ásirese olar qıyınshılıqqa ushıraǵan orınlardı belgilew soraladı. Test sessiyaları qatnasıwshılardıń óz qurılmalarında yamasa kóbirek qadaǵalanatuǵın ortalıqta ótkeriliwi múmkin<ref>{{Cite journal|last1=Mclaughlin|first1=Matthew|last2=Duff|first2=Jed|last3=McKenzie|first3=Tom|last4=Campbell|first4=Elizabeth|last5=Sutherland|first5=Rachel|last6=Wiggers|first6=John|last7=Wolfenden|first7=Luke|date=2021-07-26|title=Evaluating Digital Program Support for the Physical Activity 4 Everyone (PA4E1) School Program: Mixed Methods Study|journal=JMIR Pediatrics and Parenting|language=en|volume=4|issue=3|article-number=e26690|pmid=34309565| doi=10.2196/26690|issn=2561-6722|pmc=8367175 |doi-access=free }}</ref>. Islep shıǵıwshılar qatnasıwshılardıń ne islegenin hám qalay reakciya bildirgenin qayta qarap shıǵa alıwı ushın sessiyalar kóbinese audio hám video formatında jazıp alınadı<ref>{{Cite journal|last1=Mclaughlin|first1=Matthew|last2=Duff|first2=Jed|last3=McKenzie|first3=Tom|last4=Campbell|first4=Elizabeth|last5=Sutherland|first5=Rachel|last6=Wiggers|first6=John|last7=Wolfenden|first7=Luke|date=2021-07-26|title=Evaluating Digital Program Support for the Physical Activity 4 Everyone (PA4E1) School Program: Mixed Methods Study|journal=JMIR Pediatrics and Parenting|language=en|volume=4|issue=3|article-number=e26690|doi=10.2196/26690|pmid=34309565 |issn=2561-6722|pmc=8367175 |doi-access=free }}</ref>. == Tariyxı == Dawıslap oylaw usılın qollanıwǵa qolaylıq tarawına IBM kompaniyasında islep júrgen waqtında Kleyton Lyuis engizgen<ref>{{cite book|author=Lewis, C. H.|year=1982|title=Using the "Thinking Aloud" Method In Cognitive Interface Design|publisher=IBM|id=RC-9265|type=Technical report}}</ref>. Bul usıl Lyuis hám Djon Rimannıń ''Task-Centered User Interface Design: A Practical Introduction'' kitabında túsindirilgen<ref>http://grouplab.cpsc.ucalgary.ca/saul/hci_topics/tcsd-book/chap-1_v-1.html ''Task-Centered User Interface Design: A Practical Introduction'', by Clayton Lewis and John Rieman.</ref>. Usıl K. Eriksson hám X. Saymonnıń protokoldı analizlew usıllarına tiykarlanıp islep shıǵılǵan<ref>{{cite journal|author=Ericsson, K., & Simon, H.|date=May 1980|title=Verbal reports as data|journal=Psychological Review|volume=87|issue=3|pages=215–251|doi=10.1037/0033-295X.87.3.215}}</ref><ref>{{cite book|author=Ericsson, K., & Simon, H.|title=Introspection in Second Language Research|publisher=Multilingual Matters|year=1987|editor1=C. Faerch|location=Clevedon, Avon|pages=24&ndash;54|chapter=Verbal reports on thinking|editor2=G. Kasper}}</ref><ref>{{cite book|author=Ericsson, K., & Simon, H.|title=Protocol Analysis: Verbal Reports as Data|publisher=MIT Press|year=1993|isbn=0-262-05029-3|edition=2nd|location=Boston}}</ref>. Biraq Ted Boren hám Djudit Reymi atap ótkenindey, Eriksson hám Saymon usınǵan protokollardı ótkeriw usılı menen olardı qollanıwǵa qolaylıq boyınsha ámeliyatshılardıń is júzinde ótkeriw usılı arasında geypara áhmiyetli ayırmashılıqlar bar<ref>https://www.researchgate.net/publication/3230127_Thinking_aloud_Reconciling_theory_and_practice ''Thinking Aloud: Reconciling Theory and Practice'', by Ted Boren and Judith Ramey.</ref>. Bul ayırmashılıqlar qollanıwǵa qolaylıqtı testlewdiń arnawlı mútájliklerinen hám kontekstinen kelip shıǵadı. Ámeliyatshılar bul ayırmashılıqlardı biliwi hám jaramlı maǵlıwmatlardı jıynawdı dawam ettirip, óz usılın mútájliklerine sáykes ılayıqlastırıwı kerek. Mısalı, olarǵa Eriksson hám Saymon ruqsat etkennen kóbirek qosımsha maǵlıwmat sorawı kerek bolıwı múmkin, biraq qatnasıwshılardıń aytatuǵın hám isleytuǵın nárselerine tásir etpewge itibar beriwi kerek. == Processi == Dawıslap oylaw protokollarınıń ádettegi procedurası tómendegilerdi óz ishine aladı: * '''Izertlewdi joybarlaw hám basshılıqtı jazıw:''' izertlew ushın qatnasıwshılardıń sanın hám túrin anıqlań. Ádette 5 qatnasıwshı jetkilikli boladı<ref>{{Cite web|last=Nielson|first=Jakob|title=Why You Only Need to Test with 5 Users|url=https://www.nngroup.com/articles/why-you-only-need-to-test-with-5-users/|website=Nielsen Norman Group}}</ref>. Keyingi adım — qatnasıwshılardan kózde tutılǵan wazıypalardı anıq adımba-adım kórsetpeler menen orınlawdı soraytuǵın basshılıqtı jazıw. Skriptte qatnasıwshılarǵa wazıypalardı orınlap atırǵanda óz oyların dawıslap aytıwdı eskertiwler bolıwı kerek. * '''Qatnasıwshılardı tartıw:''' topar qatnasıwshılardıń sáykesligin anıqlaw ushın saralaw sorawnamasın dúziwi kerek. Kerekli adam menen baylanısıp, waqıt hám orın sıyaqlı jıynalıs detalların kelisip alǵannan keyin, topar qatnasıwshıǵa iskerlikke jaqsıraq tayarlanıwǵa járdem beretuǵın qosımsha maǵlıwmat ta usına aladı. * '''Dawıslap oylaw protokolın ótkeriw:''' maqsetti aytıp, kelisim sorap alǵannan keyin, topar qatnasıwshıǵa kórsetpeler beriwge ótiwi kerek. Ashıq sorawlar hám qosımsha sorawlar beriń. Topar baǵdarlaytuǵın sorawlar beriwden yamasa kórsetpeler beriwden qashıwı kerek. * '''Nátiyjelerdi analizlew hám juwmaqlardı jıynaqlaw:''' topar juwmaqlar shıǵarıw hám ulıwma úlgilerdi tabıw ushın sessiyalar waqtında jazıp alınǵan maǵlıwmatlardı qollanıwı kerek. Nátiyjelerge tiykarlanıp, dizayn toparı keyin qanday baǵıtta háreket etiw kerekligin sheshe aladı. Kuusela hám Pol<ref>{{cite journal|author=Kuusela, H., & Paul, P.|year=2000|title=A comparison of concurrent and retrospective verbal protocol analysis|journal=American Journal of Psychology|publisher=University of Illinois Press|volume=113|issue=3|pages=387–404|doi=10.2307/1423365|jstor=1423365|pmid=10997234}}</ref> atap ótkenindey, dawıslap oylaw protokolın eksperimentallıq procedurasınıń eki túrli túrine bóliwge boladı. Birinshisi — wazıypanı orınlaw waqtında jıynalatuǵın parallel dawıslap oylaw protokolı. Ekinshisi — qatnasıwshı aldın orınlaǵan adımların qaytadan kórip shıqqanda, kóbinese óziniń video jazbası járdeminde, wazıypadan keyin jıynalatuǵın retrospektiv dawıslap oylaw protokolı. Hárbir tásildiń artıqmashılıqları hám kemshilikleri bar, biraq ulıwma alǵanda parallel protokol tolıǵıraq bolıwı múmkin, al retrospektiv protokoldıń wazıypanı orınlawǵa kesent beriw itimallıǵı azıraq. Degen menen, geypara parallel protokollar bunday kesent beriw tásirlerin payda etpegen<ref>{{cite journal |last1=Byrd |first1=Nick |last2=Joseph |first2=Brianna |last3=Gongora |first3=Gabriela |last4=Sirota |first4=Miroslav |title=Tell Us What You Really Think: A Think Aloud Protocol Analysis of the Verbal Cognitive Reflection Test |journal=Journal of Intelligence |date=2023 |volume=11 |issue=4 |page=76 |doi=10.3390/jintelligence11040076 |pmid=37103261 |pmc=10146599 |doi-access=free }}</ref>. Bul awızeki esabatlardıń tolıqlıǵın da, shınlıǵın da optimallastırıw múmkin ekenin kórsetedi. == Artıqmashılıqları == Dawıslap oylaw usılı izertlewshilerge paydalanıwshılardıń siziń dizaynıńız haqqında haqıyqatında ne oylaytuǵının anıqlawǵa múmkinshilik beredi<ref name=":0">{{Cite web|last=Experience|first=World Leaders in Research-Based User|title=Thinking Aloud: The #1 Usability Tool|url=https://www.nngroup.com/articles/thinking-aloud-the-1-usability-tool/|access-date=2021-12-13|website=Nielsen Norman Group|language=en}}</ref>. == Baylanıslı usıl == Baylanıslı, biraq azmaz basqasha maǵlıwmat jıynaw usılı — '''dawıslap aytıw protokolı''' (ingl. ''talk-aloud protocol''). Bunda qatnasıwshılar basqa oyların emes, tek óz háreketlerin táriyipleydi. Bul usıl kóbirek obektiv dep esaplanadı, sebebi qatnasıwshılar óz háreketlerin túsindiriw yamasa aqlaw ornına, tek wazıypanı qalay orınlap atırǵanın xabarlaydı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Adam-kompyuter óz-ara tásiri]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Qollanıwǵa qolaylıq]] ju5lr9m10l4ca48kkivyxgtasj45u3e 0 49357 276802 2026-10-29T16:30:54Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «[[Fayl:Usability Lab 02.jpg|alt=Gilem tóselgen, aynası bar aq bólmede kompyuter stolınıń aldında otırǵan er adam.|thumb|Germaniyanıń Myunxen qalasındaǵı qollanıwǵa qolaylıq laboratoriyası]] '''Qollanıwǵa qolaylıqtı testlew''' — ónimdi paydalanıwshılarda testlew arqalı bahalaw ushın paydalanıwshıǵa baǵdarlanǵan óz-ara tásir dizaynında qollanılatuǵın usıl. Onı qollanıwǵa qolaylıqtıń almastırıp bolmaytuǵın ámeliyatı...» 276802 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Usability Lab 02.jpg|alt=Gilem tóselgen, aynası bar aq bólmede kompyuter stolınıń aldında otırǵan er adam.|thumb|Germaniyanıń Myunxen qalasındaǵı qollanıwǵa qolaylıq laboratoriyası]] '''Qollanıwǵa qolaylıqtı testlew''' — ónimdi paydalanıwshılarda testlew arqalı bahalaw ushın paydalanıwshıǵa baǵdarlanǵan óz-ara tásir dizaynında qollanılatuǵın usıl. Onı qollanıwǵa qolaylıqtıń almastırıp bolmaytuǵın ámeliyatı dep qarawǵa boladı, sebebi ol haqıyqıy paydalanıwshılardıń sistemanı qalay qollanatuǵını haqqında tikkeley maǵlıwmat beredi<ref>Nielsen, J. (1994). Usability Engineering, Academic Press Inc, p 165</ref>. Ol kóbirek ónim dizaynınıń intuitivligine baylanıslı hám ónim menen aldın tanıs bolmaǵan paydalanıwshılar menen testlenedi. Bunday testlew aqırǵı ónimniń tabıslı bolıwı ushın júdá áhmiyetli, sebebi paydalanıwshılar arasında shatasıw payda etetuǵın tolıq funkcional qosımsha uzaq waqıt jasamaydı<ref>{{Cite web|url=https://moodup.team/blog/usability-testing-the-key-to-design-validation/|title=Usability Testing: the Key to Design Validation|last=Mejs|first=Monika|date=2019-06-27|website=Mood Up team - software house|language=en-US|access-date=2019-09-11}}</ref>. Bul qánigeler paydalanıwshılardı qatnastırmay, paydalanıwshı interfeysin bahalaw ushın hár túrli usıllardı qollanatuǵın qollanıwǵa qolaylıqtı inspekciyalaw usıllarınan ayırmashılıqqa iye. Qollanıwǵa qolaylıqtı testlew adam jaratqan ónimniń ózi arnalǵan maqsetlerge juwap beriw qábiletin ólshewge itibar qaratadı. Qollanıwǵa qolaylıqtı testlewden kóbinese payda alatuǵın ónimlerdiń mısalları — azıq-awqat ónimleri, tutınıw ónimleri, veb-saytlar yamasa veb-qosımshalar, [[Paydalanıwshı interfeysi|kompyuter interfeysleri]], hújjetler hám qurılmalar. Qollanıwǵa qolaylıqtı testlew belgili bir obekttiń yamasa obektler jıynaǵınıń qollanıwǵa qolaylıǵın yamasa qollanıw ańsatlıǵın ólsheydi, al adam menen kompyuterdiń óz-ara tásiri boyınsha ulıwma izertlewler universal principlerdi qáliplestiriwge urınadı<ref>{{Cite book |last=Frittella |first=Francesca Maria |url=https://langsci-press.org/catalog/view/366/3656/2574-1 |title=Usability research for interpreter-centred technology |date=2023-01-02 |publisher=Language Science Press |isbn=978-3-96110-403-1 |language=en}}</ref>. ==Ol ne emes== Obekt yamasa hújjet haqqında pikirlerdi ápiwayı jıynaw qollanıwǵa qolaylıqtı testlew emes, al bazardı izertlew yamasa sapalıq izertlew bolıp tabıladı. Qollanıwǵa qolaylıqtı testlew ádette adamlardıń ónimdi qanshelli jaqsı qollana alatuǵının anıqlaw ushın qadaǵalanatuǵın sharayatlarda sistemalı baqlawdı óz ishine aladı<ref>{{cite web | url=http://jerz.setonhill.edu/writing/technical-writing/usability-testing/ | title=Usability Testing: What Is It? | work=Jerz's Literacy Weblog | date=July 19, 2000 | access-date=June 29, 2016 | author=Dennis G. Jerz}}</ref>. Biraq paydalanıwshılardıń háreketlerinen basqa, olardıń motivaciyaların/qabıllawların jaqsıraq túsiniw ushın kóbinese sapalıq izertlew de, qollanıwǵa qolaylıqtı testlew de birge qollanıladı. Paydalanıwshılarǵa dáslepki variantın kórsetip, «Siz bunı túsinesiz be?» dep sorawdıń ornına, qollanıwǵa qolaylıqtı testlew adamlardıń bir nárseni onıń mólsherlengen maqsetinde ''qollanıwǵa'' urınıwın baqlawdı óz ishine aladı. Mısalı, oyınshıqtı jıynaw boyınsha kórsetpelerdi testlegende, test qatnasıwshılarına kórsetpeler menen bólshekler qutısı beriliwi hám olardan bólshekler yamasa materiallar haqqında pikir bildiriwdiń ornına, oyınshıqtı jıynaw soralıwı kerek. Kórsetpelerdiń jazılıw usılı, súwretlerdiń sapası hám oyınshıqtıń dizaynı — bulardıń barlıǵı jıynaw processine tásir etedi. ==Tariyxı== Qollanıwǵa qolaylıqtı testlew veb-saytlar hám qosımshalardan baslanbaǵan. Ol dáslep 1940-jıllarda adamlardıń mashinalardı, mısalı, Ekinshi jer júzilik urıs waqtında samolyot basqarıw elementlerin qalay qollanǵanın izertlew arqalı payda boldı. Keyinirek, 1980-jılları jeke kompyuterler ádettegi nársege aylanǵanda, Adam menen kompyuterdiń óz-ara tásiri (HCI) dep atalǵan jańa taraw qollanıwǵa qolaylıqtı testlewdi texnologiyalıq dizayndaǵı standart ámeliyat retinde ornattı. 1990-jılları adamlar kompyuterlerdi qollanıp atırǵan adamlardı baqlay alatuǵın hám olardıń qıyınshılıqqa ushıraǵan orınların anıqlay alatuǵın arnawlı laboratoriyalardı dúze basladı<ref>{{cite web | title=A Brief History of Usability – MeasuringU | url=https://measuringu.com/usability-history/ }}</ref>. 2000- hám 2010-jılları internet hám smartfonlar ataqlılıqqa erisken sayın, qollanıwǵa qolaylıqtı testlew veb-saytlar hám qosımshalarǵa keńeydi. Ol onlayn túrde ótkerile basladı, bul kompaniyalarǵa hár qanday jerdegi adamlar menen testlewge múmkinshilik berdi. Qollanıwǵa qolaylıqtı testlew ónim dizaynınıń, ásirese tez rawajlanatuǵın texnologiyalıq ortalıqlarda, standart bólegine aylandı. == Qollanıwǵa qolaylıq laboratoriyaları == {{Main|Qollanıwǵa qolaylıq laboratoriyası}} Qollanıwǵa qolaylıq laboratoriyaları dala sharayatındaǵı testlewden yamasa aralıqtan testlewden ayırmashılıǵı, qollanıwǵa qolaylıqtı testlewdi ótkeriw ushın arnawlı joybarlanǵan orınlar. Olar resurslarǵa, testlew úskenelerine hám qollanıwǵa qolaylıq testiniń specifikaciyalarına sáykes ılayıqlastırıwǵa hám jetilistiriwge bolatuǵın arnawlı orınǵa kiriw múmkinshiligi arqalı testlewge qolaylı sharayatlardı támiyinleydi. Ádettegi qollanıwǵa qolaylıq laboratoriyası kóbinese stoldı, orınlıqtı hám kompyuterdi, sonday-aq testke tán hár qanday qosımsha elementlerdi óz ishine aladı<ref>{{cite book |title=Usability Testing Essentials |date=2011 |doi=10.1016/c2009-0-20478-8 |isbn=978-0-12-375092-1 }}</ref>. ==Usılları== Qollanıwǵa qolaylıq testin dúziw scenariydi, yaǵnıy reallıqqa jaqın jaǵdaydı muqıyat jaratıwdı óz ishine aladı. Bunda adam [[Dinamikalıq testlew|testlenip]] atırǵan ónimdi qollanıp, wazıypalar dizimin orınlaydı, al baqlawshılar onı baqlap, jazıp aladı ([[Programmalıq támiynattı verifikaciyalaw#Dinamikalıq verifikaciyalaw (Test, eksperiment)|dinamikalıq verifikaciyalaw]]). Qollanıwǵa qolaylıqtı testlew izertlewshilerge paydalanıwshılardıń wazıypalardı orınlap atırǵanda ónim menen qalay óz-ara tásir etetuǵının baqlawǵa múmkinshilik beretuǵın strukturalanǵan processke ámel etedi. Tikkeley baqlawdan basqa, izertlewshi testlenip atırǵan ónim haqqında keri baylanıs jıynaw ushın skriptli kórsetpeler, qaǵaz prototipler hám testten aldınǵı hám keyingi sorawnamalar sıyaqlı basqa bir neshe test quralların da qollanıwı múmkin (statikalıq verifikaciyalaw)<ref>{{cite journal |last1=Lewis |first1=James R. |title=The System Usability Scale: Past, Present, and Future |journal=International Journal of Human–Computer Interaction |date=2018 |volume=34 |issue=7 |pages=577–590 |doi=10.1080/10447318.2018.1455307 }}</ref>. Mısalı, elektron pochta programmasınıń qosımsha fayl tirkew funkciyasın testlew ushın, scenariy adamnıń elektron pochta arqalı qosımsha fayl jiberiwi kerek bolǵan jaǵdaydı táriyipleydi hám onnan usı wazıypanı orınlawdı soraydı. Maqset — islep shıǵıwshılardıń máseleli orınlardı anıqlay alıwı hám olardı dúzetiwi ushın adamlardıń reallıqqa jaqın jaǵdayda qalay háreket etetuǵının baqlaw. Qollanıwǵa qolaylıq testi waqtında maǵlıwmat jıynaw ushın keń qollanılatuǵın usıllarǵa [[Dawıslap oylaw protokolı|dawıslap oylaw protokolı]], birgelikte ashıw arqalı úyreniw hám kóz qozǵalısın baqlaw kiredi<ref>{{cite book |last1=Poole |first1=Alex |last2=Ball |first2=Linden J. |title=Encyclopedia of Human Computer Interaction |chapter=Eye Tracking in HCI and Usability Research |date=2006 |pages=211–219 |doi=10.4018/978-1-59140-562-7.ch034 |isbn=978-1-59140-562-7 }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq támiynattı testlew}} [[Kategoriya:Qollanıwǵa qolaylıq]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Bilimlendiriw texnologiyası]] [[Kategoriya:Ónimlerdi testlew]] kdjkqek5r7s37roelc8yxpxh1r4xfq9 0 49358 276803 2026-10-29T16:40:13Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Veb testlew''' — [[Veb-qosımsha|veb-qosımshalarǵa]] baǵdarlanǵan [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]]. Vebke tiykarlanǵan sistemanı iske túsiriwden aldın tolıq testlew sistema jámiyetshilikke usınılmastan aldın máselelerdi sheshiwge járdem bere aladı. Máselelerge veb-qosımshanıń qáwipsizligi, sayttıń tiykarǵı funkcionallıǵı, onıń múmkinshiligi sheklengen hám tolıq múmkinshiligi bar paydala...» 276803 wikitext text/x-wiki '''Veb testlew''' — [[Veb-qosımsha|veb-qosımshalarǵa]] baǵdarlanǵan [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]]. Vebke tiykarlanǵan sistemanı iske túsiriwden aldın tolıq testlew sistema jámiyetshilikke usınılmastan aldın máselelerdi sheshiwge járdem bere aladı. Máselelerge veb-qosımshanıń qáwipsizligi, sayttıń tiykarǵı funkcionallıǵı, onıń múmkinshiligi sheklengen hám tolıq múmkinshiligi bar paydalanıwshılar ushın qoljetimliligi, onıń kóplegen jumıs stollarına, qurılmalarǵa hám operaciyalıq sistemalarǵa beyimlesiw qábileti, sonday-aq kútilgen trafikke hám paydalanıwshılar sanına tayarlıǵı hám paydalanıwshı trafiginiń anaǵurlım artıwına shıdap beriw qábileti kiriwi múmkin. Sońǵı ekewi [[Júkleme testlewi|júkleme testlewine]] baylanıslı. == Veb-qosımshalardıń ónimliligin testlew quralı == Veb-qosımshalardıń ónimliligin testlew quralı (ingl. ''web application performance tool'', WAPT) veb-qosımshalardı hám vebke baylanıslı interfeyslerdi testlew ushın qollanıladı. Bul qurallar veb-qosımshalardı, veb-saytlardı, veb API-lerdi, veb-serverlerdi hám basqa veb-interfeyslerdi ónimlilik, júkleme hám stress-testlew ushın qollanıladı. WAPT ádette jazıp alınǵan URL-lerdi yamasa belgilengen URL-di qaytalaytuǵın virtual paydalanıwshılardı imitaciyalaydı hám paydalanıwshılarǵa virtual paydalanıwshılar jazıp alınǵan URL-lerdi qansha ret yamasa neshe iteraciya qaytalawı kerekligin belgilewge múmkinshilik beredi. Usılay etip, bul qural testlenip atırǵan veb-saytta yamasa veb-qosımshada tar orınlardı hám ónimliliktiń aǵıp ketiwin tekseriw ushın paydalı. WAPT testlew waqtında hár túrli qıyınshılıqlarǵa ushıraydı hám tómendegiler ushın testler ótkere alıwı kerek: * Brauzerler menen sáykeslik * Operaciyalıq sistema menen sáykeslik * Kerek bolǵan jaǵdayda Windows qosımshaları menen sáykeslik WAPT paydalanıwshıǵa virtual paydalanıwshılardıń test ortalıǵına qalay qatnastırılatuǵının, yaǵnıy paydalanıwshılar júklemesiniń artıp baratuǵın, turaqlı yamasa dáwirli bolıwın belgilewge múmkinshilik beredi. Paydalanıwshılar júklemesin adımba-adım arttırıw RAMP dep ataladı, bunda virtual paydalanıwshılar sanı 0-den júzlegenge shekem arttırıladı. Turaqlı paydalanıwshılar júklemesi belgilengen paydalanıwshılar júklemesin udayı saqlaydı. Dáwirli paydalanıwshılar júklemesi waqtı-waqtı menen paydalanıwshılar júklemesin arttırıp hám azaytıp turadı. == Veb qáwipsizligin testlew == Veb qáwipsizligin testlew vebke tiykarlanǵan qosımshalar zıyanlı kiris maǵlıwmatlarına ushıraǵanda olardıń talaplarınıń orınlanatuǵın-orınlanbaytuǵının kórsetedi<ref>{{cite book | last1 = Hope | first1 = Paco | last2 = Walther | first2 = Ben | title = Web Security Testing Cookbook | publisher = O'Reilly Media, Inc. | location = Sebastopol, CA | year = 2008 | isbn = 978-0-596-51483-9 | url = https://archive.org/details/websecuritytesti00hope }}</ref>. Firefox ushın veb-qosımshalardıń qáwipsizligin testlew plaginleriniń jıynaǵı bar<ref>{{cite web|title=Web Application Security Penetration Testing :: Collections |last1=adammuntner |date= March 14, 2010 |url=https://addons.mozilla.org/en-US/firefox/collection/webappsec|website=Add-ons for Firefox |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20100703040433/https://addons.mozilla.org/en-US/firefox/collection/webappsec |archive-date= Jul 3, 2010 }}</ref>. == Veb API testlew == Ámeliy programmalastırıw interfeysi (API) xızmetlerdi API-ge sorawlar jibere alatuǵın basqa programmalıq komponentlerge usınadı. API-diń ámelge asırılıwı xızmetti esaplawǵa hám nátiyjeni sorawdı jibergen komponentke qaytarıwǵa juwap beredi. Veb testlewdiń bir bólimi usı veb API ámelge asırılıwların testlewge itibar qaratadı. GraphQL — arnawlı soraw hám API tili. Ol arnawlı testlew usıllarınıń obekti bolıp tabıladı. Izlewge tiykarlanǵan test generaciyası GraphQL API-leri ushın test jaǵdayların generaciyalawda jaqsı nátiyjeler beredi<ref>{{Cite book |last1=Karlsson |first1=Stefan |last2=Causevic |first2=Adnan |last3=Sundmark |first3=Daniel |title=2021 IEEE/ACM International Conference on Automation of Software Test (AST) |chapter=Automatic Property-based Testing of GraphQL APIs |date=May 2021 |location=Madrid, Spain |publisher=IEEE |pages=1–10 |doi=10.1109/AST52587.2021.00009 |arxiv=2012.07380 |isbn=978-1-6654-3567-3|s2cid=229156477 }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq támiynattı testlew}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Veb-islep shıǵıw]] bwrahvxri6nt2v3s2bpzg1jvbuigr02 0 49359 276804 2026-10-29T16:49:23Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Sistemalıq integraciyalıq testlew''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''system integration testing'', '''SIT''') kóplegen kishi sistema komponentlerinen yamasa elementlerinen turatuǵın tolıq [[Sistema|sistemanı]] ulıwma testlewdi óz ishine aladı. Testlenip atırǵan sistema elektromexanikalıq yamasa [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|kompyuter]] apparatlıq támiynatınan, yamasa [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattan]], yamasa engizilgen program...» 276804 wikitext text/x-wiki '''Sistemalıq integraciyalıq testlew''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''system integration testing'', '''SIT''') kóplegen kishi sistema komponentlerinen yamasa elementlerinen turatuǵın tolıq [[Sistema|sistemanı]] ulıwma testlewdi óz ishine aladı. Testlenip atırǵan sistema elektromexanikalıq yamasa [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|kompyuter]] apparatlıq támiynatınan, yamasa [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynattan]], yamasa engizilgen programmalıq támiynatı bar apparatlıq támiynattan, yamasa adam qatnasatuǵın testlewi bar apparatlıq/programmalıq támiynattan turıwı múmkin. SIT ádette aldın '''kishi sistemalıq testlewden''' ótken komponentler menen kishi uzellardan turatuǵın úlkenirek integraciyalanǵan sistemada ótkeriledi.<!-- [[WP:MOSBOLD]] qaǵıydasına sáykes qayta baǵdarlaw siltemesi retinde qalıń etip jazılǵan --> SIT dáslep «sistemanıń quram bólimlerin logikalıq, qárejet jaǵınan nátiyjeli túrde jıynaw, sistemanıń orınlanıwın hár tárepleme tekseriw (barlıq nominal hám ádettegiden tıs jollar) hám tolıq funkcional tekseriwdi óz ishine alatuǵın processten» turadı<ref name=houser2011/>. Integraciyadan keyin sistemalıq test — «sistemanıń óz talaplarına sáykes keletuǵının verifikaciyalaw hám sistemanıń klienttiń yamasa paydalanıwshınıń kútiwlerine sáykes isleytuǵının validaciyalaw» processi<ref name=houser2011> {{cite web |url=https://www.dtic.mil/ndia/2011system/13007_HouserThursday.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512214221/http://www.dtic.mil/ndia/2011system/13007_HouserThursday.pdf |url-status=dead |archive-date=12 May 2013 |title=Best Practices for Systems Integration |last=Houser |first=Pete |publisher=dtic.mil |date=November 2011 |accessdate=15 March 2016 }}</ref>.<!-- basqa anıqlamanıń sózlerin qollanıwǵa yamasa bunı basqasha bayanlawǵa boladı, biraq bul standart oqıwlıq anıqlamasınıń jaqsı sholıwı hám onı internetten tabıwǵa boladı. --> Texnologiyalıq ónimdi islep shıǵıwda sistemalıq integraciyalıq testlewdiń baslanıwı kóbinese pútkil sistema onı tutas testlewge bolatuǵınday etip birinshi ret jıynalǵan waqıt boladı. Sistemalıq testlewdi eń ónimli etiw ushın kóplegen quram uzelleri hám kishi sistemalar ádette kishi sistemalıq testten ótken hám hárbir kishi sistemanıń kishi sistema interfeysi dárejesinde óz talaplarına sáykes keletuǵını tabıslı tekserilgen boladı. [[Programmalıq támiynat sisteması|Programmalıq támiynat sistemaları]] hám [[Programmalıq injiniring|programmalıq injiniring]] kontekstinde ''sistemalıq integraciyalıq testlew'' — programmalıq támiynat sistemasınıń basqa sistemalar menen birge islewin tekseretuǵın testlew processi. Bir neshe integraciyalanǵan sistema bolǵanda, olardıń hárbiri sistemalıq testlewden ótken dep esaplap<ref>[http://istqbexamcertification.com/what-is-system-integration-testing/ What is System integration testing?]</ref>, SIT olardıń talap etilgen óz-ara tásirlerin testlewge ótedi. Bunnan keyin tapsırılatuǵın nátiyjeler qabıllaw testlewine beriledi. == Programmalıq támiynattı sistemalıq integraciyalıq testlew == Programmalıq támiynat ushın SIT birgeliktegi proektler ushın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewdiń]] ómirlik cikliniń bir bólegi bolıp tabıladı. Ádette SIT basqıshı [[Qabıllaw testlewi|paydalanıwshı tárepinen qabıllaw testi]] (UAT) basqıshınan aldın ótkeriledi. Programmalıq támiynattı jetkerip beriwshiler ádette tutınıwshılar óziniń SIT test jaǵdayların orınlawdan aldın SIT-ke shekemgi testler basqıshın ótkeredi. Mısalı, eger integrator (kompaniya) klienttiń bar sheshimine jetilistiriw usınatuǵın bolsa, onda ol jańa qosımsha qatlamın hám jańa maǵlıwmatlar bazası qatlamın klienttiń bar qosımsha hám maǵlıwmatlar bazası qatlamları menen integraciyalaydı. Integraciya tamamlanǵannan keyin, paydalanıwshılar maǵlıwmatlardı jańalaw ushın integraciyalanǵan qosımshanıń jańa bólegin (keńeytilgen bólegin) de, eski bólegin (burınnan bar bólegin) de qollanadı. Eki maǵlıwmatlar qatlamı arasında maǵlıwmatlardı import hám eksport etiw ushın process bolıwı kerek. Bul maǵlıwmat almasıw processi eki sistemanı da jańalanǵan jaǵdayda saqlawı kerek. Sistemalıq integraciyalıq testlewdiń maqseti — usı sistemalardıń barlıq bólimleriniń tabıslı birge islewin hám kerek bolǵan jerde maǵlıwmat almasıwın támiyinlew. Integraciyada kóbirek tárepler bolıwı múmkin, mısalı, tiykarǵı klienttiń (tutınıwshınıń) óziniń klientleri bolıwı múmkin. Sonday-aq bir neshe jetkerip beriwshi de bolıwı múmkin. == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq támiynattı testlew}} [[Kategoriya:Sistemalar injeneriyası]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı testlew]] [[Kategoriya:Sistemalıq integraciya]] 6ff6vtetj3a0iclc65aj1a4pv5t3a9o 0 49360 276805 2026-10-29T16:56:45Z Doniyor Yóldoshev 10298 Taza bet jaratıldı: «{{Xalıq punkti infoqutısı |atı=Taza jol | negizgi atı = [[awıl puqaralar jıyını]] | túri = | súwret = |lat_deg= 43 |lat_min=5 |lat_sec=1 |lon_deg=59 |lon_min=41 |lon_sec= 52 |CoordAddon = |CoordScale = | mámleket kartası ólshemi = 300 | mámleket = {{UZB}} | region túri = Respublika | region = Qaraqalpaqstan | rayon túri = Rayon | rayon = Shımbay rayonı | basshı túri = APJ baslıǵı | basshı = | dúz...» 276805 wikitext text/x-wiki {{Xalıq punkti infoqutısı |atı=Taza jol | negizgi atı = [[awıl puqaralar jıyını]] | túri = | súwret = |lat_deg= 43 |lat_min=5 |lat_sec=1 |lon_deg=59 |lon_min=41 |lon_sec= 52 |CoordAddon = |CoordScale = | mámleket kartası ólshemi = 300 | mámleket = {{UZB}} | region túri = Respublika | region = Qaraqalpaqstan | rayon túri = Rayon | rayon = Shımbay rayonı | basshı túri = APJ baslıǵı | basshı = | dúzilgen waqtı = | xalıq sanı = | waqıt zonası = +5 | telefon kodı = +998 }} '''«Taza jol» awıl puqaralar jıyını''' yamasa «Taza jol» APJ — [[Qaraqalpaqstan|Qaraqalpaqstan Respublikası]] [[Shımbay rayonı]]na qaraslı [[awıl puqaralar jıyını]]<ref>[https://web.archive.org/web/20241115043512/https://n.ziyouz.com/books/lugatlar/Joy%20nomlari%20qisqacha%20izohli%20lug%27ati.pdf Joy nomlari qisqacha izohli lug'ati]</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Taǵjap, Shımbay District}} {{Shımbay rayonı xalıq punktleri}} [[Kategoriya:Shımbay rayonı lıq punktleri]] 44xzw4l9k6nh1ni8d0lmbf58q8ij9zk 276808 276805 2026-10-29T16:59:45Z Doniyor Yóldoshev 10298 276808 wikitext text/x-wiki {{Xalıq punkti infoqutısı |atı=Taza jol | negizgi atı = [[awıl puqaralar jıyını]] | túri = | súwret = |lat_deg= 43 |lat_min=5 |lat_sec=1 |lon_deg=59 |lon_min=41 |lon_sec= 52 |CoordAddon = |CoordScale = | mámleket kartası ólshemi = 300 | mámleket = {{UZB}} | region túri = Respublika | region = Qaraqalpaqstan | rayon túri = Rayon | rayon = Shımbay rayonı | basshı túri = APJ baslıǵı | basshı = | dúzilgen waqtı = | xalıq sanı = | waqıt zonası = +5 | telefon kodı = +998 }} '''«Taza jol» awıl puqaralar jıyını''' yamasa «Taza jol» APJ — [[Qaraqalpaqstan|Qaraqalpaqstan Respublikası]] [[Shımbay rayonı]]na qaraslı [[awıl puqaralar jıyını]]<ref>[https://web.archive.org/web/20241115043512/https://n.ziyouz.com/books/lugatlar/Joy%20nomlari%20qisqacha%20izohli%20lug%27ati.pdf Joy nomlari qisqacha izohli lug'ati]</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Kaa-stub}} {{Commons kategoriya|Taǵjap, Shımbay District}} {{Shımbay rayonı xalıq punktleri}} [[Kategoriya:Shımbay rayonı lıq punktleri]] 1hozb61n62khnc0mj57b2f8zt0m28al 0 49361 276809 2026-10-29T17:30:46Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Modullik testlew''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''unit testing''), sonday-aq '''komponentlik''' yamasa '''modul testlewi''' dep te ataladı, — kútilgen minez-qulıqtı validaciyalaw ushın izolyaciyalanǵan [[Derek kodı|derek kodı]] testlenetuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] forması<ref name="kolawa">{{cite book | last = Kolawa | first = Adam |author2=Huizinga, Dorota | title = Automated Defect Prevention: Best Pr...» 276809 wikitext text/x-wiki '''Modullik testlew''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''unit testing''), sonday-aq '''komponentlik''' yamasa '''modul testlewi''' dep te ataladı, — kútilgen minez-qulıqtı validaciyalaw ushın izolyaciyalanǵan [[Derek kodı|derek kodı]] testlenetuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlew]] forması<ref name="kolawa">{{cite book | last = Kolawa | first = Adam |author2=Huizinga, Dorota | title = Automated Defect Prevention: Best Practices in Software Management | url = | year = 2007 | publisher = Wiley-IEEE Computer Society Press | page=75 | isbn = 978-0-470-04212-0 }}</ref>. Modullik testlew [[Integraciyalıq testlew|integraciya]] yamasa [[Sistemalıq testlew|sistema]] dárejesindegi testlewden ayırmashılıǵı, birlik dárejesinde orınlanatuǵın testlerdi táriyipleydi<ref>Amazon Web Services (AWS). (n.d.). ''What is Unit Testing?''. Retrieved May 2, 2025, from [https://aws.amazon.com/what-is/unit-testing/ https://aws.amazon.com/what-is/unit-testing/]</ref>. == Tariyxı == Iri programmalıq sistemalardıń kishirek bólimlerin bólek testlew principi retindegi modullik testlew programmalıq injiniringtiń dáslepki dáwirlerinen baslanadı. 1956-jılı iyun ayında AQSH Áskeriy-teńiz kúshleriniń «Cifrlı kompyuterler ushın jetilisken programmalastırıw usılları» simpoziumında X. D. Benington SAGE proektin usındı. Onda specifikaciyaǵa tiykarlanǵan tásil qollanılǵan bolıp, kodlaw basqıshınan keyin komponent kishi programmalarınıń olardıń specifikaciyasına sáykesligin validaciyalaw ushın «parametrlerdi testlew», al keyin birlestirilgen bólimler ushın «jıynawdı testlew» ótkerilgen<ref>{{Cite journal |last=Benington |first=Herbert D. |date=1956 |title=Production of large computer programs |journal=Proceedings of the Symposium on Advanced Programming Methods for Digital Computers, Washington, D.C., June 28–29, 1956 |publisher=Office of Naval Research, Department of the Navy |pages=15–28}}</ref><ref name=":0">{{Cite journal |last=Benington |first=H. D. |date=1987-03-01 |title=Production of large computer programs (reprint of the 1956 paper with an updated foreword) |url=https://dl.acm.org/doi/10.5555/41765.41799 |journal=Proceedings of the 9th International Conference on Software Engineering |series=ICSE '87 |location=Washington, DC, USA |publisher=IEEE Computer Society Press |pages=299–310 |isbn=978-0-89791-216-7 }}</ref>. 1964-jılı usınday tásil Mercury proektiniń programmalıq támiynatı ushın táriyiplengen. Onda hár túrli baǵdarlamashılar islep shıqqan ayırım birlikler bir-biri menen integraciyalanıwdan aldın «modullik testlerden» ótken<ref>{{Cite book |last1=Donegan |first1=James J. |last2=Packard |first2=Calvin |last3=Pashby |first3=Paul |chapter=Experiences with the goddard computing system during manned spaceflight missions |date=1964-01-01 |title=Proceedings of the 1964 19th ACM national conference |chapter-url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/800257.808889 |series=ACM '64 |location=New York, NY, USA |publisher=Association for Computing Machinery |pages=12.101–12.108 |doi=10.1145/800257.808889 |isbn=978-1-4503-7918-2}}</ref>. 1969-jılı testlew metodologiyaları kóbirek strukturalanǵan bolıp, modullik testler, komponentlik testler hám integraciyalıq testler birgelikte bólek jazılǵan ayırım bólimlerdi hám olardıń úlkenirek bloklarǵa áste-aqırın jıynalıwın validaciyalaǵan<ref>{{Cite book |last=Zimmerman |first=Norman A. |chapter=System integration as a programming function |date=1969-08-26 |title=Proceedings of the 1969 24th national conference |chapter-url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/800195.805951 |series=ACM '69 |location=New York, NY, USA |publisher=Association for Computing Machinery |pages=459–467 |doi=10.1145/800195.805951 |isbn=978-1-4503-7493-4}}</ref>. 1960-jıllardıń aqırında qabıl etilgen MIL-STD-483<ref>{{Cite book |title=MIL-STD-483 Military standard: configuration management practices for systems, equipment, munitions, and computer programs |date=1970-12-31 |publisher=United states, Department of Defense |pages=Section 3.4.7.2 |quote=The contractor shall then code and test software Units, and enter the source and object code, and associated listings of each successfully tested Unit into the Developmental Configuration}}</ref> hám MIL-STD-490 sıyaqlı geypara ashıq standartlar iri proektlerde modullik testlewdiń keń qabıl etiliwine jáne de úles qostı. Ol waqıtları modullik testlew kodlanǵan testlerdi yamasa jazıp alıw hám qayta oynatıw testlew quralların qollanıp, interaktiv<ref name=":0" /> yamasa avtomatlastırılǵan<ref>{{Cite journal |last=Tighe |first=Michael F. |date=1978-01-01 |title=The value of a proper software quality assurance methodology |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/1007775.811118 |journal=ACM SIGMETRICS Performance Evaluation Review |volume=7 |issue=3–4 |pages=165–172 |doi=10.1145/1007775.811118 |issn=0163-5999|url-access=subscription }}</ref> túrde ótkerilgen. 1989-jılı Kent Bek «Simple Smalltalk Testing: With Patterns» maqalasında Smalltalk tili ushın testlew freymvorkın (keyin SUnit dep atalǵan) táriyipledi. 1997-jılı Kent Bek hám Erix Gamma Java tilinde islep shıǵıwshılar arasında ataqlı bolǵan JUnit modullik testlew freymvorkın islep shıqtı hám shıǵardı<ref>{{Cite book |last=Gulati |first=Shekhar |url= |title=Java Unit Testing with JUnit 5 : Test Driven Development with JUnit 5 |date=2017 |publisher=Apress |others=Rahul Sharma |isbn=978-1-4842-3015-2 |location=Berkeley, CA |pages=8 |oclc=1012347252}}</ref>. [[Google]] kompaniyası avtomatlastırılǵan testlewdi shama menen 2005–2006-jılları qabıl etti<ref>{{Cite book |last=Winters |first=Titus |title=Software engineering at Google : lessons learned from programming over time |date=2020 |publisher=O'Reilly |others=Tom Manshreck, Hyrum Wright |isbn=978-1-4920-8274-3 |edition=1st |location=Sebastopol, CA |oclc=1144086840}}</ref>. == Birlik == Birlik testlenip atırǵan sistema (SUT) kórsetetuǵın, ádette talapqa sáykes keletuǵın jalǵız minez-qulıq retinde anıqlanadı. Birlik jalǵız funkciyaǵa yamasa modulge (procedurallıq programmalastırıwda) yamasa jalǵız metodqa yamasa klasqa (obektke baǵdarlanǵan programmalastırıwda) sáykes keliwi múmkin bolsa da, funkciyalar/metodlar hám moduller/klaslar shártli túrde birliklerge sáykes kelmeydi. Sistemalıq talaplar kózqarasınan tek sistemanıń perimetri áhmiyetli, sonlıqtan tek sırttan kórinetuǵın sistema minez-qulıqlarına kiriw noqatları birliklerdi anıqlaydı<ref>{{cite book |last=Beck |first=Kent |date=2002 |title= Test-Driven Development by Example |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0321146533}}</ref>. == Orınlanıwı == Modullik testlerdi qol menen yamasa [[Testlewdi avtomatlastırıw|avtomatlastırılǵan test]] orınlaw arqalı ótkeriwge boladı. Avtomatlastırılǵan testlerdiń artıqmashılıqlarına testlerdi jiyi iske túsiriw, testlerdi xızmetkerler qárejetinsiz iske túsiriw hám turaqlı hám qaytalanatuǵın testlew kiredi. Testlewdi kóbinese testlenip atırǵan kodtı jazatuǵın hám ózgertetuǵın baǵdarlamashı ótkeredi. Modullik testlewdi kod jazıw processiniń bir bólegi dep qarawǵa boladı. == Testlew kriteriyaları == Islep shıǵıw waqtında baǵdarlamashı birliktiń durıslıǵın tekseriw ushın testke kriteriyalardı yamasa jaqsı ekeni belgili nátiyjelerdi kodlawı múmkin<ref>{{cite book | author=IEEE Computer Society | title=Guide to the Software Engineering Body of Knowledge (SWEBOK Guide), Version 3.0 | editor1-last=Bourque | editor1-first=Pierre | editor2-last=Fairley | editor2-first=Richard E. | year=2014 | publisher=IEEE | isbn=978-0-7695-5166-1 | chapter=Chapter 3: Software Construction | url=https://cs.fit.edu/~kgallagher/Schtick/Serious/SWEBOKv3.pdf | access-date=2026-09-27 }}</ref>. Testti orınlaw waqtında freymvorklar hár qanday kriteriyadan ótpegen testlerdi jurnalǵa jazadı hám olar haqqında juwmaqlawshı esabatta xabarlaydı. Bunıń ushın eń keń qollanılatuǵın tásil — test – funkciya – kútilgen mánis. == Test jaǵdayı == {{Main|Test jaǵdayı (programmalıq támiynat)}} == Test dublyorı == {{Main|Test dublyorı}} == Parametrlengen test == Parametrlengen test — testti bir neshe hár túrli kiris mánisleri menen iske túsiriwge múmkinshilik beriw ushın qollanıwǵa bolatuǵın mánisler jıynaǵın qabıl etetuǵın test. Parametrlengen testlerdi qollap-quwatlaytuǵın testlew freymvorkı parametrler jıynaqların kodlaw hám testti hárbir jıynaq penen iske túsiriw usılın qollap-quwatlaydı. Parametrlengen testlerdi qollanıw test kodınıń qaytalanıwın azaytıwı múmkin. Parametrlengen testlerdi TestNG, JUnit<ref>{{Cite book |last=Gulati |first=Shekhar |title=Java Unit Testing with JUnit 5 : Test Driven Development with JUnit 5 |date=2017 |publisher=Apress |others=Rahul Sharma |isbn=978-1-4842-3015-2 |location=Berkeley, CA |chapter=Chapter §7 JUnit 5 Extension Model - Parameterized Test |pages=133–137}}</ref>, xUnit hám NUnit, sonday-aq hár túrli JavaScript testlew freymvorkları qollap-quwatlaydı. Modullik testler ushın parametrler qol menen kodlanıwı múmkin yamasa geypara jaǵdaylarda testlew freymvorkı tárepinen avtomatikalıq túrde generaciyalanadı. Sońǵı jılları kúshlirek (modullik) testlerdi jazıw ushın qollaw qosıldı. Olar teoriyalar túsinigin, yaǵnıy aldın ala anıqlanǵan kiris jıynaqları menen birdey orınlaw adımların qollanatuǵın ádettegi parametrlengen testlerden ayırmashılıǵı, birdey adımlardı orınlaytuǵın, biraq orınlanıw waqtında generaciyalanǵan test maǵlıwmatların qollanatuǵın test jaǵdayların paydalanadı<ref>{{cite book |last1= Kampmann |first1= Alexander |last2= Zeller |first2= Andreas |chapter= Carving Parameterized Unit Tests |title= 2019 IEEE/ACM 41st International Conference on Software Engineering: Companion Proceedings (ICSE-Companion) |date= May 2019 |pages= 248–249 |doi= 10.1109/icse-companion.2019.00098 |isbn= 978-1-7281-1764-5 }}</ref>. ==Kodtıń kóriniwshiligi== Test kodına ol testleytuǵın kodqa kiriw múmkinshiligi kerek, biraq testlew informaciyanı jasırıw, inkapsulyaciya hám juwapkershiliklerdi ajıratıw sıyaqlı ádettegi dizayn maqsetlerine zıyan keltirmewi kerek. Sırtqı API-de ashıq kórsetilmegen kodqa kiriwdi támiyinlew ushın modullik testlerdi testlenip atırǵan kod penen bir proektte yamasa modulde jaylastırıwǵa boladı. Obektke baǵdarlanǵan dizaynda bul ele de jabıq maǵlıwmatlarǵa hám metodlarǵa kiriwdi támiyinlemewi múmkin. Sonlıqtan modullik testler ushın qosımsha jumıs kerek bolıwı múmkin. Java hám basqa tillerde islep shıǵıwshı jabıq maydanlarǵa hám metodlarǵa kiriw ushın refleksiyanı qollana aladı<ref>{{cite web |title=Subverting Java Access Protection for Unit Testing |url=http://www.onjava.com/pub/a/onjava/2003/11/12/reflection.html |last=Burton |first=Ross |date=2003-11-12 |publisher=O'Reilly Media, Inc. |access-date=2009-08-12 }}</ref>. Bolmasa, modullik testlerdi saqlaw ushın ishki klastı qollanıwǵa boladı, sonda olar sırtqı klastıń aǵzaların hám atributların kóredi. .NET Framework hám geypara basqa programmalastırıw tillerinde testlerdiń kiriwi ushın jabıq metodlar menen maǵlıwmatlardı ashıw maqsetinde bólekli klaslar qollanılıwı múmkin. Tek testlerge arnalǵan kodtıń óndirislik kodta qalmawı áhmiyetli. C hám basqa tillerde bunday qosımsha klaslardıń hám, haqıyqatında da, testke baylanıslı barlıq basqa kodtıń shıǵarılatuǵın kodqa kompilyaciyalanıwınıń aldın alıw ushın olardıń átirapına <code>#if DEBUG ... #endif</code> sıyaqlı kompilyator direktivaların qoyıwǵa boladı. Bul shıǵarılǵan kod modullik testlengen kod penen tap birdey emes ekenin bildiredi. Aqırǵı shıǵarılatuǵın jıynawda azıraq, biraq tolıǵıraq, basınan aqırına shekemgi integraciyalıq testlerdi turaqlı túrde iske túsiriw (basqa nárseler menen qatar) [[Test ortalıǵı|test ortalıǵınıń]] aspektlerine bilinbeytuǵın túrde súyenetuǵın hesh qanday óndirislik kodtıń joq ekenin támiyinley aladı. Islep shıǵıwshılar arasında jabıq metodlar menen maǵlıwmatlardı testlew aqılǵa muwapıq pa degen máselede geypara dodalawlar bar. Geyparalar jabıq aǵzalar ózgeriwi múmkin bolǵan ámelge asırıw detalı ǵana, sonlıqtan olarǵa kóp testlerdi buzbay ózgeriwge ruqsat beriliwi kerek dep esaplaydı. Sonlıqtan hár qanday klastı onıń ashıq interfeysi yamasa geypara tiller «qorǵalǵan» interfeys dep ataytuǵın tómengi klass interfeysi arqalı testlew jetkilikli bolıwı kerek<ref>{{cite web | url=https://www.python.org/dev/peps/pep-0008/ |title=PEP 8 -- Style Guide for Python Code |last1=van Rossum |first1=Guido |last2=Warsaw |first2=Barry |date=5 July 2001 |publisher=Python Software Foundation |access-date=6 May 2012}}</ref>. Basqalar funkcionallıqtıń áhmiyetli aspektleri jabıq metodlarda ámelge asırılıwı múmkin hám olardı tikkeley testlew kishirek hám tikkeleyirek modullik testlerdiń artıqmashılıǵın beredi dep aytadı<ref>{{cite web |url=http://blogs.msdn.com/jamesnewkirk/archive/2004/06/07/150361.aspx |title=Testing Private Methods/Member Variables - Should you or shouldn't you |last=Newkirk |first=James |date=7 June 2004 |publisher=Microsoft Corporation |access-date=2009-08-12}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.codeproject.com/KB/cs/testnonpublicmembers.aspx |title=How to Test Private and Protected methods in .NET |last=Stall |first=Tim |date=1 Mar 2005 |publisher=CodeProject |access-date=2009-08-12 |archive-date=3 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090903004928/http://www.codeproject.com/KB/cs/testnonpublicmembers.aspx |url-status=dead }}</ref>. == Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw == {{Main|Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw}} Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıwda (TDD) modullik testler sáykes óndirislik kod jazılmastan aldın jazıladı. Ótpeytuǵın testten baslap, keyin testtiń ótiwi ushın ''tap jetkilikli'' óndirislik kod qosıladı, keyin kod kerekli dárejede refaktoringlenedi hám keyin basqa ótpeytuǵın testti qosıw arqalı process qaytalanadı. == Qunı == Modullik testlew birliklerdiń óz dizaynına sáykes keliwin hám kózde tutılǵanday isleytuǵının támiyinlewge arnalǵan<ref name="hamill">{{cite book |last1=Hamill |first1=Paul |title=Unit Test Frameworks: Tools for High-Quality Software Development |date=2004 |publisher=O'Reilly Media, Inc.|isbn=9780596552817 |url=https://books.google.com/books?id=2ksvdhhnWQsC}}</ref>. Dáslep testlewge bolatuǵın eń kishi birlikler ushın, al keyin olar arasındaǵı quramalı minez-qulıqlar ushın testlerdi jazıw arqalı quramalı qosımshalar ushın tolıq testlerdi dúziwge boladı<ref name="hamill" />. Modullik testlewdiń maqsetleriniń biri — programmanıń hárbir bólimin izolyaciyalaw hám ayırım bólimlerdiń durıs ekenin kórsetiw<ref name="kolawa"/>. Modullik test kod bóleginiń qanaatlandırıwı kerek bolǵan qatań, jazba [[Shártnama boyınsha dizayn|shártnamanı]] beredi. === Islep shıǵıw ciklinde máselelerdi erte anıqlaw === Modullik testlew islep shıǵıw cikliniń erte basqıshında máselelerdi tabadı. Bul baǵdarlamashınıń ámelge asırıwındaǵı qátelerdi de, birlik ushın specifikaciyadaǵı kemshiliklerdi yamasa jetispeytuǵın bólimlerdi de óz ishine aladı. Testlerdiń tolıq jıynaǵın jazıw processi avtordı kiris hám shıǵıs maǵlıwmatların hám qátelik jaǵdayların oylap shıǵıwǵa májbúrleydi, solay etip birliktiń qálegen minez-qulqın anıǵıraq anıqlaydı<ref>{{cite book |last1= Gren |first1= Lucas |last2= Antinyan |first2= Vard |chapter= On the Relation Between Unit Testing and Code Quality |title= 43rd Euromicro Conference on Software Engineering and Advanced Applications (SEAA) |date= August 2017 |pages= 52–56 |chapter-url= https://ieeexplore.ieee.org/document/8051327/ |access-date= 2026-05-16 |doi= 10.1109/seaa.2017.36 }}</ref>. === Qárejetlerdiń azayıwı === Kodlaw baslanbastan aldın yamasa kod birinshi ret jazılǵanda qáteni tabıwdıń qunı keyinirek qáteni anıqlaw, tabıw hám dúzetiw qunınan ádewir tómen. Shıǵarılǵan koddaǵı qáteler programmalıq támiynattıń aqırǵı paydalanıwshıları ushın da qımbat máselelerge sebep bolıwı múmkin<ref>{{cite journal |last1=Boehm |first1=Barry W. |last2=Papaccio |first2=Philip N. |date=October 1988 |title=Understanding and Controlling Software Costs |url=http://faculty.ksu.edu.sa/ghazy/Cost_MSc/R6.pdf |journal=IEEE Transactions on Software Engineering |volume=14 |issue=10 |pages=1462–1477 |doi=10.1109/32.6191 |bibcode=1988ITSEn..14.1462B |access-date=13 May 2016 |archive-date=9 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161009084506/http://faculty.ksu.edu.sa/ghazy/Cost_MSc/R6.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://msdn.microsoft.com/en-us/library/ee330950%28v=vs.110%29.aspx|title=Test Early and Often|publisher=Microsoft}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ni.com/white-paper/8082/en/| title=Prove It Works: Using the Unit Test Framework for Software Testing and Validation| publisher=National Instruments| date=2017-08-21}}</ref>. Eger kod jaman jazılǵan bolsa, onı modullik testlew múmkin emes yamasa qıyın bolıwı múmkin, sonlıqtan modullik testlew islep shıǵıwshılardı funkciyalar menen obektlerdi jaqsıraq strukturalawǵa májbúrley aladı. === Jiyirek shıǵarıwlar === Modullik testlew programmalıq támiynattı islep shıǵıwda jiyirek shıǵarıwlarǵa múmkinshilik beredi. Ayırım komponentlerdi izolyaciyalanǵan túrde testlew arqalı islep shıǵıwshılar máselelerdi tez anıqlay hám sheshe aladı, bul tezirek iteraciyaǵa hám shıǵarıw cikllerine alıp keledi<ref>{{cite web |last1=Erik |title=You Still Don't Know How to Do Unit Testing (and Your Secret is Safe with Me) |url=https://stackify.com/unit-testing-basics-best-practices/ |website=Stackify |date=10 March 2023 |access-date=10 March 2023}}</ref>. === Kodtı refaktoringlewge múmkinshilik beredi === Modullik testlew baǵdarlamashıǵa keyinirek kodtı refaktoringlewge yamasa sistemalıq kitapxanalardı jańalawǵa hám moduldiń ele de durıs isleytuǵınına kóz jetkeriwge múmkinshilik beredi (mısalı, [[Regressiyalıq testlew|regressiyalıq testlewde]]). Procedura barlıq funkciyalar hám metodlar ushın test jaǵdayların jazıwdan turadı, sonda qanday da bir ózgeris nasazlıqqa sebep bolǵanda, onı tez anıqlawǵa boladı. === Dizayn shártnamasın buzıwı múmkin bolǵan ózgerislerdi anıqlaydı === Modullik testler dizayn shártnamasın buzıwı múmkin bolǵan ózgerislerdi anıqlaydı. === Anıq emesliktiń azayıwı === Modullik testlew birliklerdiń ózindegi anıq emeslikti azaytıwı múmkin hám onı tómennen joqarıǵa testlew stilindegi tásilde qollanıwǵa boladı. Programmanıń bólimlerin dáslep testlep, al keyin onıń bólimleriniń jıynaǵın testlew arqalı integraciyalıq testlew anaǵurlım ańsatlasadı. === Sistema minez-qulqın hújjetlestiriw === Geypara baǵdarlamashılar modullik testler kodtı hújjetlestiriwdiń bir forması dep esaplaydı. Birlik qanday funkcionallıqtı usınatuǵının hám onı qalay qollanıw kerekligin bilgisi keletuǵın islep shıǵıwshılar onı túsiniw ushın modullik testlerdi qarap shıǵa aladı<ref>{{cite book |last1= Stocker |first1= Karsten |last2= Washizaki |first2= Hironori |last3= Fukazawa |first3= Yoshiaki |chapter= Closing the Gap between Unit Test Code and Documentation |title= 2017 IEEE International Conference on Software Testing, Verification and Validation Workshops (ICSTW) |date= March 2017 |pages= 304–308 |doi= 10.1109/icstw.2017.56 |isbn= 978-1-5090-6676-6 }}</ref>. Test jaǵdayları birliktiń tabıslılıǵı ushın áhmiyetli bolǵan qásiyetlerdi óz ishine alıwı múmkin. Bul qásiyetler birlikti tiyisli/tiyisli emes qollanıwdı, sonday-aq birlik uslawı kerek bolǵan unamsız minez-qulıqlardı kórsetiwi múmkin. Test jaǵdayı usı áhmiyetli qásiyetlerdi hújjetlestiredi, biraq kóplegen programmalıq támiynattı islep shıǵıw ortalıqları islep shıǵılıp atırǵan ónimdi hújjetlestiriw ushın tek kodqa súyenbeydi. Geypara processlerde testlerdi hám testlenip atırǵan kodtı jazıw, oǵan baylanıslı refaktoring penen birge, rásmiy dizaynnıń ornın basıwı múmkin. Hárbir modullik testti klaslardı, metodlardı hám baqlanatuǵın minez-qulıqtı belgileytuǵın dizayn elementi dep qarawǵa boladı<ref>{{cite journal |last1=Nassif |first1=M. |last2=Hernandez |first2=Alexa |last3=Sridharan |first3=Ashvitha |last4=Robillard |first4=M. |title=Generating Unit Tests for Documentation |journal=IEEE Transactions on Software Engineering |date=2022 |volume=48 |issue=9 |pages=3268–3279 |doi=10.1109/TSE.2021.3087087 |arxiv=2005.08750 |bibcode=2022ITSEn..48.3268N }}</ref>. == Sheklewleri hám kemshilikleri == Testlew programmadaǵı hárbir qáteni uslamaydı, sebebi eń ápiwayı programmalardan basqasında ol hárbir orınlanıw jolın bahalay almaydı. Bul másele sheshilmeytuǵın toqtaw máselesiniń keńeytilgen jıynaǵı bolıp tabıladı. Usınıń ózi modullik testlew ushın da durıs. Bunnan basqa, modullik testlew anıqlaması boyınsha tek birliklerdiń ózleriniń funkcionallıǵın testleydi. Sonlıqtan ol integraciya qátelerin yamasa keńirek sistema dárejesindegi qátelerdi (mısalı, bir neshe birlik arqalı orınlanatuǵın funkciyalardı yamasa [[Programmalıq támiynattıń ónimliligin testlew|ónimlilik]] sıyaqlı funkcional emes testlew tarawların) uslamaydı. Modullik testlew programmalıq támiynattı testlewdiń basqa iskerlikleri menen birge ótkeriliwi kerek, sebebi olar tek belgili bir qátelerdiń bar ekenin yamasa joq ekenin kórsete aladı. Olar qátelerdiń tolıq joq ekenin dálillep bere almaydı. Hárbir orınlanıw jolı hám hárbir múmkin bolǵan kiris maǵlıwmatı ushın durıs minez-qulıqqa kepillik beriw hám qátelerdiń joqlıǵın támiyinlew ushın basqa usıllar, atap aytqanda, programmalıq komponenttiń kútilmegen minez-qulqınıń joq ekenin dálillew ushın formal usıllardı qollanıw talap etiledi. Modullik testlerdiń quramalı ierarxiyası integraciyalıq testlewge teń emes. Periferiyalıq birlikler menen integraciya modullik testlerge emes, al integraciyalıq testlerge kirgiziliwi kerek. Integraciyalıq testlew ádette ele de [[Qol menen testlew|qol menen testleytuǵın]] adamlarǵa kúshli súyenedi. Joqarı dárejeli yamasa global qamtıwlı testlewdi avtomatlastırıw qıyın bolıwı múmkin, sonlıqtan qol menen testlew kóbinese tezirek hám arzanıraq bolıp kórinedi. Programmalıq támiynattı testlew — kombinatorikalıq másele. Mısalı, hárbir logikalıq sheshim operatorı keminde eki testti talap etedi: biri «ras» nátiyjesi menen, al ekinshisi «jalǵan» nátiyjesi menen. Nátiyjede jazılǵan hárbir kod qatarı ushın baǵdarlamashılarǵa kóbinese 3-ten 5-ke shekem test kodı qatarı kerek boladı. Bul anıq waqıttı talap etedi hám oǵan salınǵan investiciya jumsalǵan kúshke turmawı múmkin. Pútkilley ańsat testlewge bolmaytuǵın máseleler de bar &ndash; mısalı, deterministik emes yamasa bir neshe aǵımdı óz ishine alatuǵın máseleler. Bunnan basqa, modullik test kodında qátelerdiń bolıw itimallıǵı onıń testleytuǵın kodındaǵıday. Fred Bruks ''The Mythical Man-Month'' kitabında bılay dep keltiredi: «Teńizge heshqashan eki xronometr menen shıqpa, birin yamasa úshewin al»<ref>{{Cite book | isbn = 978-0-201-83595-3 | title = The Mythical Man-Month | last = Brooks | first = Frederick J. | year = 1995 | orig-year = 1975 | publisher = Addison-Wesley | page = [https://archive.org/details/mythicalmonth00broo/page/64 64] }}</ref>. (Eger eki xronometr bir-birine qarama-qarsı kelse, qaysısınıń durıs ekenin biliw múmkin emes.) === Reallıqqa jaqın hám paydalı testlerdi dúziwdiń qıyınlıǵı === Modullik testlerdi jazıwǵa baylanıslı taǵı bir qıyınshılıq — reallıqqa jaqın hám paydalı testlerdi dúziwdiń qıyınlıǵı. Qosımshanıń testlenip atırǵan bólimi tolıq sistemanıń bir bólegi sıyaqlı islewi ushın tiyisli baslanǵısh sharayatlardı jaratıw kerek. Eger bul baslanǵısh sharayatlar durıs belgilenbese, test kodtı reallıqqa jaqın kontekstte tekseriwden ótkermeydi, bul modullik test nátiyjeleriniń qunın hám dálligin tómenletedi<ref>{{cite journal |last1= Tiwari |first1= Deepika |last2= Monperrus |first2= Martin |last3= Baudry |first3= Benoit |title= Mimicking Production Behavior With Generated Mocks |journal= IEEE Transactions on Software Engineering |date= November 2024 |volume= 50 |issue= 11 |pages= 2921–2946 |doi= 10.1109/tse.2024.3458448 |bibcode= 2024ITSEn..50.2921T |issn= 2326-3881 }}</ref>. === Islep shıǵıw processi dawamında tártipti talap etedi === Modullik testlewden kútilgen artıqmashılıqlardı alıw ushın programmalıq támiynattı islep shıǵıw processi dawamında qatań tártip kerek. === Versiyalardı basqarıwdı talap etedi === Tek ótkerilgen testlerdi ǵana emes, al programmalıq támiynattaǵı usı yamasa hár qanday basqa birliktiń derek kodına kirgizilgen barlıq ózgerislerdi de muqıyat jazıp barıw zárúr. Versiyalardı basqarıw sistemasın qollanıw zárúr. Eger birliktiń keyingi versiyası aldın ótken belgili bir testten ótpese, versiyalardı basqarıw programmalıq támiynatı sol waqıttan berli birlikke qollanılǵan derek kodı ózgerisleriniń (eger olar bolsa) dizimin bere aladı. === Turaqlı kózden ótkeriwdi talap etedi === Sonday-aq test jaǵdaylarınıń buzılıwları turaqlı túrde kózden ótkeriliwin hám dárhal sheshiliwin támiyinleytuǵın turaqlı processti engiziw zárúr<ref>{{cite web|last=daVeiga|first=Nada| title=Change Code Without Fear: Utilize a regression safety net|date=2008-02-06| access-date=2008-02-08|url=http://www.ddj.com/development-tools/206105233}}</ref>. Eger bunday process engizilmese hám toparǵa jumıs aǵımına sińdirilmese, qosımsha modullik testler jıynaǵı menen sinxron emes rawajlanadı, bul jalǵan unamlı nátiyjelerdi kóbeytedi hám testler jıynaǵınıń nátiyjeliligin tómenletedi. === Engizilgen sistemalardıń programmalıq támiynatı ushın sheklewler === Engizilgen sistemalardıń programmalıq támiynatın modullik testlew qıyınshılıqlar tuwdıradı, sebebi programmalıq támiynat aqır-aqıbetinde isleytuǵın platformadan basqa platformada islep shıǵıladı. Bul jumıs stolı programmalarındaǵıday, test programmasın haqıyqıy engiziw ortalıǵında iske túsiriwdi qıyınlastıradı<ref>{{cite web|last=Kucharski|first=Marek| title=Making Unit Testing Practical for Embedded Development|date=2011-11-23| access-date=2020-07-20|url=https://www.electronicdesign.com/technologies/embedded-revolution/article/21794376/making-unit-testing-practical-for-embedded-development}}</ref>. === Sırtqı sistemalar menen integraciyanı testlew ushın sheklewler === Metodta kiris parametrleri hám qanday da bir shıǵıs maǵlıwmatı bolǵanda, modullik testler eń ańsat boladı. Metodtıń tiykarǵı funkciyası qosımshadan tısqarıdaǵı bir nárse menen óz-ara tásir etiw bolǵanda, modullik testlerdi dúziw onsha ańsat emes. Mısalı, maǵlıwmatlar bazası menen isleytuǵın metod maǵlıwmatlar bazası menen óz-ara tásirdiń imitaciyasın dúziwdi talap etiwi múmkin, al ol, itimal, haqıyqıy maǵlıwmatlar bazası menen óz-ara tásirdey tolıq bolmaydı<ref>{{cite web| url=http://wiki.c2.com/?UnitTestsAndDatabases | title=Unit Tests And Databases | access-date=2024-01-29}}</ref>. == Mısallar == === JUnit === Tómende JUnit testler jıynaǵınıń mısalı keltirilgen. Ol <code>Adder</code> klasına baǵdarlanǵan. <syntaxhighlight lang="java"> class Adder { public int add(int a, int b) { return a + b; } } </syntaxhighlight> Testler jıynaǵı <code>add</code> metodına berilgen hár túrli kiris mánisleriniń kútilgen nátiyjesin tekseriw ushın tastıyıqlaw (assert) operatorların qollanadı. <syntaxhighlight lang="java"> import static org.junit.Assert.assertEquals; import org.junit.Test; public class AdderUnitTest { @Test public void sumReturnsZeroForZeroInput() { Adder adder = new Adder(); assertEquals(0, adder.add(0, 0)); } @Test public void sumReturnsSumOfTwoPositiveNumbers() { Adder adder = new Adder(); assertEquals(3, adder.add(1, 2)); } @Test public void sumReturnsSumOfTwoNegativeNumbers() { Adder adder = new Adder(); assertEquals(-3, adder.add(-1, -2)); } @Test public void sumReturnsSumOfLargeNumbers() { Adder adder = new Adder(); assertEquals(2222, adder.add(1234, 988)); } } </syntaxhighlight> == Orınlanatuǵın specifikaciyalar retinde == Modullik testlerdi dizayn specifikaciyası retinde qollanıwdıń basqa dizayn usıllarına qaraǵanda bir áhmiyetli artıqmashılıǵı bar: dizayn hújjetiniń ózin (modullik testlerdiń ózin) ámelge asırıwdı tekseriw ushın qollanıwǵa boladı. Islep shıǵıwshı dizaynǵa sáykes sheshimdi ámelge asırmaǵansha, testler heshqashan ótpeydi. Modullik testlewde UML diagramması sıyaqlı diagrammalıq specifikaciyanıń geypara qoljetimliligi jetispeydi, biraq olardı avtomatlastırılǵan qurallar járdeminde modullik testten generaciyalawǵa boladı. Zamanagóy tillerdiń kópshiliginde biypul qurallar bar (ádette integraciyalanǵan islep shıǵıw ortalıqlarınıń (IDE) keńeytpeleri retinde qoljetimli). xUnit freymvorkına tiykarlanǵan qurallar sıyaqlı biypul qurallar adam qabıllawı ushın kórinisti grafikalıq túrde kórsetiwdi basqa sistemaǵa tapsıradı<ref>GeeksforGeeks. (2024). ''Unit Testing''. Retrieved May 2, 2025, from [https://www.geeksforgeeks.org/unit-testing-software-testing/ https://www.geeksforgeeks.org/unit-testing-software-testing/]</ref>. == Qollanılıwı == === Ekstremal programmalastırıw === Modullik testlew — avtomatlastırılǵan modullik testlew freymvorkına súyenetuǵın ekstremal programmalastırıwdıń irgetası. Bul avtomatlastırılǵan modullik testlew freymvorkı úshinshi tárep freymvorkı, mısalı, xUnit, yamasa islep shıǵıw toparı ishinde dúzilgen freymvork bolıwı múmkin. Ekstremal programmalastırıw [[Testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw|testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw]] ushın modullik testlerdi dúziwdi qollanadı. Islep shıǵıwshı programmalıq támiynat talabın yamasa kemshilikti kórsetetuǵın modullik testti jazadı. Bul test ótpeydi, sebebi yamasa talap ele ámelge asırılmaǵan, yamasa ol bar kodtaǵı kemshilikti qasaqana kórsetedi. Keyin islep shıǵıwshı testtiń basqa testler menen birge ótiwi ushın eń ápiwayı kodtı jazadı. Sistemadaǵı kodtıń kópshiligi modullik testlenedi, biraq kod arqalı ótetuǵın barlıq jollar shártli túrde testlenbeydi. Ekstremal programmalastırıw dástúrli «hárbir orınlanıw jolın testle» usılınıń ornına «buzılıwı múmkin bolǵan hámmesin testle» strategiyasın talap etedi. Bul islep shıǵıwshılardıń klassikalıq usıllarǵa qaraǵanda azıraq test islep shıǵıwına alıp keledi, biraq bul haqıyqatında da másele emes, al kóbirek faktti qayta aytıw, sebebi klassikalıq usıllarǵa barlıq orınlanıw jolların tolıq testlew ushın jetkilikli dárejede metodikalıq túrde ámel etilgen jaǵdaylar júdá siyrek bolǵan<ref>{{cite journal |last= Beck |first= Kent |title= Extreme Programming Explained: Embrace Change |journal= Computer |date= October 1999 |volume= 32 |issue= 10 |pages= 70–76 |url= https://doi.org/10.1109/52.844236 |access-date= 2026-05-07 |doi= 10.1109/52.844236 |doi-broken-date= 15 May 2026 }}</ref>. Ekstremal programmalastırıw testlewdiń siyrek tolıq bolatuǵının (sebebi ol kóbinese ekonomikalıq jaqtan maqsetke muwapıq bolıw ushın júdá qımbat hám kóp waqıttı talap etedi) ápiwayı moyınlaydı hám sheklengen resurslardı qalay nátiyjeli baǵdarlaw boyınsha kórsetpeler beredi. Eń áhmiyetlisi, test kodı birinshi dárejeli proekt artefaktı dep esaplanadı, yaǵnıy oǵan ámelge asırıw kodı menen birdey sapada xızmet kórsetiledi hám barlıq qaytalanıwlar alıp taslanadı. Islep shıǵıwshılar modullik testlew kodın ol testleytuǵın kod penen birge kod repozitoriyine jiberedi. Ekstremal programmalastırıwdıń tolıq modullik testlewi joqarıda atalǵan artıqmashılıqlardı, mısalı, kodtı ápiwayıraq hám isenimlirek islep shıǵıwdı hám refaktoringlewdi, kodtı ápiwayılastırılǵan integraciyalawdı, anıq hújjetlestiriwdi hám modullirek dizaynlardı támiyinleydi. Bul modullik testler sonday-aq [[Regressiyalıq testlew|regressiyalıq testtiń]] bir forması retinde úziliksiz iske túsiriledi. Modullik testlew sonday-aq programmalıq támiynat dizaynın modullik testti jazıw, onıń ótiwin támiyinlew hám refaktoringlewdiń qısqa testlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw ciklleri arqalı iteraciyalıq túrde islep shıǵatuǵın payda bolatuǵın dizayn (Emergent Design) túsinigi ushın da júdá áhmiyetli. Modullik testler úziliksiz refaktoringti qáwipsiz etetuǵın regressiyalıq qáwipsizlik torın beredi<ref>{{cite journal |last1= Fucci |first1= Davide |last2= Erdogmus |first2= Hakan |last3= Turhan |first3= Burak |last4= Oivo |first4= Markku |last5= Juristo |first5= Natalia |title= A Dissection of the Test-Driven Development Process: Does It Really Matter to Test-First or to Test-Last? |journal= IEEE Transactions on Software Engineering |date= 2017 |volume= 43 |issue= 7 |pages= 597–614 |url= https://ieeexplore.ieee.org/document/7592412/ |access-date= 2026-05-25 |doi= 10.1109/tse.2016.2616877 |issn= 1939-3520}}</ref>. === Avtomatlastırılǵan testlew freymvorkları === Avtomatlastırılǵan testlew freymvorkı testti orınlawdı avtomatlastırıw ushın múmkinshilikler usınadı hám testlerdi jazıwdı hám iske túsiriwdi tezlete aladı. Freymvorklar programmalastırıw tilleriniń keń túrleri ushın islep shıǵılǵan. Ádette freymvorklar úshinshi tárep freymvorkları bolıp, olar kompilyator yamasa integraciyalanǵan islep shıǵıw ortalıǵı (IDE) menen birge tarqatılmaydı. Testlerdi freymvorktı qollanbay-aq, minez-qulıqtı tekseriw hám buzılıw haqqında xabarlaw ushın tastıyıqlawlardı, ayrıqsha jaǵdaylardı qayta islewdi hám basqa basqarıw aǵımı mexanizmlerin qollanıp, testlenip atırǵan kodtı tekseriw maqsetinde jazıwǵa boladı. Geyparalar freymvorksız testlewdi qunlı dep esaplaydı, sebebi freymvorktı qabıl etiw ushın kiriw tosqınlıǵı bar hám hesh qanday testtiń bolmawınan qanday da bir testlerdiń bolıwı jaqsıraq. Biraq freymvork engizilgennen keyin testlerdi qosıw ańsatıraq bolıwı múmkin<ref>{{cite web|url=http://www.bullseye.com/coverage.html|access-date=24 March 2009|title=Intermediate Coverage Goals|author=Bullseye Testing Technology|date=2006–2008}}</ref>. Geypara freymvorklarda jetilisken test múmkinshilikleri joq hám olardı qol menen kodlaw kerek. === Til dárejesinde modullik testlewdi qollaw === Geypara programmalastırıw tilleri modullik testlewdi tikkeley qollap-quwatlaydı. Olardıń grammatikası kitapxananı (úshinshi tárep yamasa standart kitapxananı) import etpey-aq modullik testlerdi tikkeley daǵazalawǵa múmkinshilik beredi. Bunnan basqa, modullik testlerdiń logikalıq shártlerin modullik testke baylanıslı bolmaǵan kodta qollanılatuǵın logikalıq ańlatpalar, mısalı, <code>if</code> hám <code>while</code> operatorlarında qollanılatuǵın ańlatpalar menen birdey sintaksiste ańlatıwǵa boladı. Modullik testlewdi ishki qollaytuǵın tillerge tómendegiler kiredi: * Cobra * D<ref>{{cite web|title=Unit Tests - D Programming Language|url=http://dlang.org/spec/unittest.html|website=D Programming Language|publisher=D Language Foundation|access-date=5 August 2017}}</ref> * Rust<ref>{{cite web|url=https://doc.rust-lang.org/book/ch11-01-writing-tests.html|access-date=21 August 2023|title=How to Write Tests|author=Steve Klabnik and Carol Nichols, with contributions from the Rust Community|date=2015–2023}}</ref> Modullik testlewdiń standart freymvorkın qollaytuǵın tillerge tómendegiler kiredi: * Apex * Crystal<ref>{{cite web|url=https://crystal-lang.org/api/0.23.1/Spec.html|access-date=18 September 2017|title=Crystal Spec|publisher=crystal-lang.org}}</ref> * Erlang * [[Go (programmalastırıw tili)|Go]]<ref>{{cite web|url=http://golang.org/pkg/testing/|access-date=3 December 2013|title=testing - The Go Programming Language|publisher=golang.org}}</ref> * Julia<ref>{{cite web|url=https://docs.julialang.org/en/v1/stdlib/Test/|title=Unit Testing · The Julia Language|access-date=2022-06-15|publisher=docs.julialang.org}}</ref> * LabVIEW * [[MATLAB]] * Python<ref>{{cite web|url=https://docs.python.org/3/library/unittest.html|access-date=18 April 2016|title=unittest -- Unit testing framework|author=Python Documentation|date=2016}}</ref> * Racket<ref name=Racket_Unit_Testing>{{cite web|last1=Welsh|first1=Noel|last2=Culpepper|first2=Ryan|title=RackUnit: Unit Testing|url=http://docs.racket-lang.org/rackunit/index.html|publisher=PLT Design Inc.|access-date=26 February 2019|ref=Racket_Unit_Testing}}</ref><ref name=Racket_Unit_Testing_Main_dist>{{cite web|last1=Welsh|first1=Noel|last2=Culpepper|first2=Ryan|title=RackUnit Unit Testing package part of Racket main distribution|url=https://pkgs.racket-lang.org/package/rackunit|publisher=PLT Design Inc.|access-date=26 February 2019|ref=Racket_Unit_Testing_Main_dist}}</ref> * Ruby<ref>{{cite web|url=http://ruby-doc.org/stdlib-2.0.0/libdoc/minitest/rdoc/MiniTest.html|title=Minitest (Ruby 2.0)|publisher=Ruby-Doc.org}}</ref> * [[Swift (programmalastırıw tili)|Swift]] Geypara tillerde modullik testlewdi ishki qollaw joq, biraq ornalasqan modullik testlew kitapxanaları yamasa freymvorkları bar. Bul tillerge tómendegiler kiredi: * [[ABAP]] * [[C++]] * [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] * [[Clojure]]<ref name=Clojure_Unit_Testing_Framework>{{cite web|last1=Sierra|first1=Stuart|title=API for clojure.test - Clojure v1.6 (stable)|url=https://clojure.github.io/clojure/clojure.test-api.html|access-date=11 February 2015|ref=Clojure_Unit_Testing_Framework}}</ref> * Elixir * [[Java (programmalastırıw tili)|Java]] * [[JavaScript]] * Objective-C * Perl * [[PHP]] * PowerShell<ref>{{cite web|url=https://github.com/pester/Pester|access-date=28 January 2016|title=Pester Framework|website=GitHub}}</ref> * R (testthat penen) * Scala * Tcl * Visual Basic .NET * Xojo (XojoUnit penen) == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq támiynattı testlew}} [[Kategoriya:Modullik testlew]] [[Kategoriya:Ekstremal programmalastırıw]] [[Kategoriya:Programmalıq támiynattı islep shıǵıwda qollanılatuǵın qurallar túrleri]] ggx2tdiq6nif60xj8iqhdiqudisy9c9 0 49362 276810 2026-10-29T17:49:12Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Buzıwshı testlewde''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''destructive testing'', yamasa '''buzıwshı fizikalıq analiz''', '''DPA''') úlginiń hár túrli júklemeler astındaǵı islewin yamasa materialdıń minez-qulqın túsiniw ushın testler úlgi buzılǵansha ótkeriledi. Bul testlerdi ótkeriw ádette buzbaytuǵın testlewge qaraǵanda anaǵurlım ańsat, olar kóbirek maǵlıwmat beredi hám olardı túsindiriw ańsatıraq. ==Qollanılıwı== Buzıwshı testl...» 276810 wikitext text/x-wiki '''Buzıwshı testlewde''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''destructive testing'', yamasa '''buzıwshı fizikalıq analiz''', '''DPA''') úlginiń hár túrli júklemeler astındaǵı islewin yamasa materialdıń minez-qulqın túsiniw ushın testler úlgi buzılǵansha ótkeriledi. Bul testlerdi ótkeriw ádette buzbaytuǵın testlewge qaraǵanda anaǵurlım ańsat, olar kóbirek maǵlıwmat beredi hám olardı túsindiriw ańsatıraq. ==Qollanılıwı== Buzıwshı testlew ǵalabalıq óndiriletuǵın obektler ushın eń qolaylı hám ekonomikalıq jaqtan paydalı, sebebi az sanlı úlgini buzıw qunı júdá kishi. Tek bir yamasa júdá az buyım óndiriletuǵın jaǵdaylarda (mısalı, imarat jaǵdayında) buzıwshı testlewdi ótkeriw ádette ekonomikalıq jaqtan paydalı emes. ==Buzıwshı buzılıw rejimin analizlew hám hújjetlestiriw== Buzıwshı buzılıw rejimin analizlew hám hújjetlestiriw kóbinese buzılıw anıqlanǵansha úziliksiz (cikllik) jazıp alatuǵın joqarı tezlikli kamera járdeminde ámelge asırıladı. Buzılıwdı anıqlawdı joqarı tezlikli kameranı iske túsiriw ushın signal beretuǵın ses detektorı yamasa deformaciya datchigi járdeminde ámelge asırıwǵa boladı. Bul joqarı tezlikli kameralarda derlik hár qanday buzıwshı buzılıwdı jazıp alıw ushın jetilisken jazıw rejimleri bar<ref>{{cite web|last=Bridges|first=Andrew|title=Video imaging puts high-speed production line/automation faultfinding into tiny camera heads|url=http://www.appliancemagazine.com/content/2182|access-date=December 21, 2013|publisher=APPLIANCE Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224114518/http://www.appliancemagazine.com/content/2182|archive-date=December 24, 2013|url-status=dead}}</ref>. Buzılıwdan keyin joqarı tezlikli kamera jazıwdı toqtatadı. Jazıp alınǵan súwretlerdi ástelengen rejimde qayta kóriwge boladı, bul buzıwshı waqıyadan aldın, onıń waqtında hám onnan keyin tap ne bolatuǵının kadrma-kadr kórsetedi. ==Usılları== ===Iri konstrukciyalardı testlew=== [[Fayl:Shaking NDC.jpg|thumb|6 qabatlı duktil emes beton imarattıń shayqaw stolındaǵı videosınan kadr]] Imarat konstrukciyaları yamasa iri imarat emes konstrukciyalar (mısalı, bógetler hám kópirler) siyrek buzıwshı testlewge ushıraydı, sebebi imarattı yamasa onıń masshtablı modelin tek onı buzıw ushın qurıw júdá qımbat. Seysmikalıq injeneriya konstrukciyalardıń jer silkiniwlerinde ózin qalay tutatuǵının jaqsı túsiniwdi talap etedi. Buzıwshı testler jer silkiniwi zonalarında qurılatuǵın konstrukciyalar ushın jiyirek ótkeriledi. Bunday testler geyde ''soqlıǵısıw testleri'' dep ataladı hám olar jańa imarattıń joybarlanǵan seysmikalıq shıdamlılıǵın yamasa qollanıwdaǵı imarattıń haqıyqıy shıdamlılıǵın tekseriw ushın ótkeriledi. Testler kóbinese jer silkiniwi sıyaqlı shayqalıwǵa arnalǵan shayqaw stolı dep atalatuǵın platformada ótkeriledi. Bul testlerdiń nátiyjeleri kóbinese tiyisli shayqaw stolı videoların óz ishine aladı. Jer silkiniwlerinde konstrukciyalardı testlew barǵan sayın arnawlı shekli elementler programmalıq támiynatı járdeminde konstrukciyanı modellestiriw arqalı ótkeriledi. ===Programmalıq támiynattı testlew=== Buzıwshı programmalıq támiynattı testlew — programmalıq támiynattıń shıdamlılıǵın testlew hám ol turaqlı hám isenimli isleytuǵın diapazon shegaraların anıqlawǵa járdem beriw ushın onıń qadaǵalanbaytuǵın túrde buzılıwına sebep bolıwǵa urınatuǵın [[Programmalıq támiynattı testlew|programmalıq támiynattı testlewdiń]] bir túri. ==Avtomobillerdi testlew== [[Fayl:IMPACT EVENT.jpg|thumb|Dodge Dart avtomobiliniń qıya frontal soqlıǵısıw testi]] Avtomobiller avtomobil óndiriwshileri tárepinen de, hár túrli agentlikler tárepinen de soqlıǵısıw testlerine ushıraydı. Ayırım óndiriwshiler sonday-aq, ádette ultradawıslı tekseriw arqalı, óndiris liniyasındaǵı buzbaytuǵın testlerdi tekseriw ushın tańlamalı testlew ótkeredi. ==Samolyotlardı testlew== Samolyot óndiriwshileri hám NASA sıyaqlı shólkemler jolawshı hám áskeriy samolyotlardı da keń kólemde buzıwshı testlewden ótkerdi. 2012-jılǵı Boeing 727 samolyotınıń qulaw eksperimentin Discovery kanalı ótkerdi hám videoǵa tústi. Házirgi waqıtta jańa samolyotlardıń birinshi bir neshe seriyalıq modelin hár túrli komponentlerine olar buzılǵansha júkleme beriw arqalı buzılǵansha testlew standart procedura bolıp tabıladı. Djeyms Styuart hám Marlen Ditrix rol atqarǵan 1951-jılǵı «No Highway in the Sky» filmi úlken skepticizmge qaramastan, tolıq komponentlerdi buzıwshı testlew boyınsha izertlewlerdi baslaǵan ózgeshe injener haqqında bayan etiledi. == Materiallardı testlew hám processi == Material qáliplestirilgennen keyin, onıń bekkemligin, iykemliligin, shıdamlılıǵın hám basqa áhmiyetli qásiyetlerin ólshew ushın hár túrli processlerdi qollanıwǵa boladı. Bul testlew usıllarınıń geyparaları injeneriyada materialdıń proekt ushın jaramlı ekenin yamasa alternativti qarastırıw kerekligin anıqlaw ushın keń qollanıladı. Materiallardı testlew úlginiń serpimliligin hám deformaciyalanǵannan keyin óziniń formasın qanshelli jaqsı saqlaytuǵının bahalaw ushın onı sozıwdı hám tartıwdı óz ishine alıwı múmkin. Bul materialdıń úlken zıyan kóriwden aldın óziniń dáslepki formasına qayta ala ma ekenin anıqlawǵa járdem beredi. Bunnan basqa, bul testler materialdıń sınıwdan aldın awır sharayatlarǵa qanshelli jaqsı shıdap beretuǵının bahalaydı hám onıń ulıwma bekkemligi menen qattılıǵı haqqında túsinik beredi. Materiallardı testlew sonday-aq hár túrli metall túrlerin ótkizgishlik, qızıp ketiwge shıdamlılıq hám elektr júklemesi astındaǵı shıdamlılıq boyınsha bahalaw ushın elektr togın qollanıwdı da óz ishine alıwı múmkin. Bul maǵlıwmat nátiyjelilikti de, jumısshılardıń qáwipsizligin de támiyinlep, qaysı materiallardıń elektr baǵanaları hám sistemaları ushın jaramlı ekenin anıqlaw ushın júdá áhmiyetli. == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq támiynattı testlew}} [[Kategoriya:Mexanikalıq testler]] [[Kategoriya:Seysmikalıq injeneriya]] [[Kategoriya:Ónimlerdi testlew]] j7qb20t5aha6qgi43zaqaexyjy31auu 0 49363 276811 2026-10-29T17:59:07Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «'''Qáwipsizlikti testlew''' — [[Informaciyalıq sistema|informaciyalıq sistemanıń]] qáwipsizlik mexanizmlerindegi kemshiliklerdi anıqlawǵa hám solay etip onıń maǵlıwmatlardı qorǵawına hám funkcionallıqtı belgilengen maqsetke sáykes saqlawına járdem beriwge arnalǵan process<ref>M Martellini, & Malizia, A. (2017). Cyber and chemical, biological, radiological, nuclear, explosives challenges : threats and counter efforts. Springer.</ref>. Qáwip...» 276811 wikitext text/x-wiki '''Qáwipsizlikti testlew''' — [[Informaciyalıq sistema|informaciyalıq sistemanıń]] qáwipsizlik mexanizmlerindegi kemshiliklerdi anıqlawǵa hám solay etip onıń maǵlıwmatlardı qorǵawına hám funkcionallıqtı belgilengen maqsetke sáykes saqlawına járdem beriwge arnalǵan process<ref>M Martellini, & Malizia, A. (2017). Cyber and chemical, biological, radiological, nuclear, explosives challenges : threats and counter efforts. Springer.</ref>. Qáwipsizlikti testlewdiń logikalıq sheklewleri sebepli, qáwipsizlikti testlew processinen ótiw kemshiliklerdiń joq ekeniniń yamasa sistemanıń qáwipsizlik talaplarına jetkilikli dárejede sáykes keletuǵınınıń belgisi emes. Ádettegi qáwipsizlik talaplarına konfidenciallıqtıń, tutaslıqtıń, autentifikaciyanıń, qoljetimliliktiń, avtorizaciyanıń hám bas tartıwdıń múmkin emesliginiń belgili bir elementleri kiriwi múmkin<ref>"Introduction to Information Security" US-CERT https://www.us-cert.gov/security-publications/introduction-information-security ([https://web.archive.org/web/20180830093418/https://www.us-cert.gov/security-publications/introduction-information-security arxiv nusqası], 2018-08-30)</ref>. Testlenetuǵın haqıyqıy qáwipsizlik talapları sistema ámelge asırǵan qáwipsizlik talaplarına baylanıslı. Qáwipsizlikti testlew termini bir neshe hár túrli mániske iye hám onı bir neshe hár túrli usıllar menen ámelge asırıwǵa boladı. Sonlıqtan qáwipsizlik taksonomiyası tiykar retinde xızmet etetuǵın bazalıq dárejeni usınıw arqalı bul hár túrli tásiller menen mánislerdi túsiniwimizge járdem beredi. == Tariyxı == Qáwipsizlikti testlewdiń dáslepki túsinikleri 1960–1970-jılları kompyuter qáwipsizliginiń rawajlanıwı menen birge, mámleketlik hám akademiyalıq mákemeler sistemanıń hálsizliklerin bahalaw usılların izertlewdi baslaǵan waqıtta payda boldı. AQSH Qorǵanıw ministrliginiń 1985-jılı járiyalanǵan «Isenimli kompyuter sistemaların bahalaw kriteriyaları» (''Trusted Computer System Evaluation Criteria'', TCSEC) hújjeti qáwipsiz sistemanı joybarlaw hám testlew ushın rásmiy bahalaw talapların engizdi<ref>{{cite web |date=1985-12-26 |title=Department of Defense Trusted Computer System Evaluation Criteria (DoD 5200.28-STD) |url=https://csrc.nist.gov/files/pubs/conference/1998/10/08/proceedings-of-the-21st-nissc-1998/final/docs/early-cs-papers/dod85.pdf |access-date=2025-11-10 |publisher=U.S. Department of Defense via NIST CSRC |format=PDF}}</ref>. 1990-jılları tarmaqlıq sistemalar menen internettiń rawajlanıwı penetraciyalıq testlewdi hám hálsizliklerdi bahalawdı qarsılaslar qáwipsizliktiń hálsiz orınlarınan paydalanıp úlgermesten aldın olardı anıqlawdıń ámeliy tásilleri retinde keń tarqattı<ref>{{cite book |last1=Wysopal |first1=Chris |url=https://www.informit.com/store/art-of-software-security-testing-identifying-software-9780321304865 |title=The Art of Software Security Testing: Identifying Software Security Flaws |last2=Nelson |first2=Lucas |last3=Dai Zovi |first3=Dino |last4=Dustin |first4=Elfriede |date=2006-11-17 |publisher=Addison-Wesley Professional |isbn=978-0-321-30486-5 |language=en}}</ref>. Zamanagóy qáwipsizlikti testlew qáwipsiz programmalıq támiynattı islep shıǵıwdıń ómirlik ciklleri hám DevSecOps ámeliyatları menen muwapıqlastırılǵan úziliksiz hám avtomatlastırılǵan usıllardı óz ishine aladı<ref>{{cite web |title=OWASP Software Assurance Maturity Model (SAMM) |url=https://owaspsamm.org |access-date=2025-11-10 |publisher=OWASP}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq támiynattı testlew}} [[Kategoriya:Qáwipsizlikti testlew]] [[Kategoriya:Kiberqáwipsizlik injeneriyası]] q8e71f16iwoejmr70849w8rzyuonkyr 0 49364 276812 2026-10-29T18:16:55Z Bekan88 11311 Taza bet jaratıldı: «Kompyuter iliminde '''simvollıq orınlaw''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''symbolic execution''; sonday-aq '''simvollıq bahalaw''' yamasa '''symbex''') — programmanıń hárbir bóliminiń orınlanıwına qanday kiris maǵlıwmatları sebep bolatuǵının anıqlaw ushın programmanı analizlew usılı. [[Interpretator]] programmanıń ádettegi orınlanıwındaǵıday haqıyqıy kiris maǵlıwmatların alıwdıń ornına, kiris maǵlıwmatları ushın simvollıq mán...» 276812 wikitext text/x-wiki Kompyuter iliminde '''simvollıq orınlaw''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''symbolic execution''; sonday-aq '''simvollıq bahalaw''' yamasa '''symbex''') — programmanıń hárbir bóliminiń orınlanıwına qanday kiris maǵlıwmatları sebep bolatuǵının anıqlaw ushın programmanı analizlew usılı. [[Interpretator]] programmanıń ádettegi orınlanıwındaǵıday haqıyqıy kiris maǵlıwmatların alıwdıń ornına, kiris maǵlıwmatları ushın simvollıq mánislerdi boljap, programmanı izbe-iz orınlaydı. Solay etip, ol programmadaǵı ańlatpalar hám ózgeriwshiler ushın usı simvollar arqalı ańlatpalarǵa, al hárbir shártli tarmaqlanıwdıń múmkin bolǵan nátiyjeleri ushın usı simvollar arqalı sheklewlerge keledi. Aqırında, tarmaqlanıwdı iske túsiretuǵın múmkin bolǵan kiris maǵlıwmatların sheklewlerdi sheshiw arqalı anıqlawǵa boladı. Simvollıq simulyaciya tarawı usı túsinikti apparatlıq támiynatqa qollanadı. ==Mısal== Mánisti oqıytuǵın hám eger kiris maǵlıwmatı 6 bolsa, isten shıǵatuǵın tómendegi programmanı qarastırayıq. <syntaxhighlight lang="c"> #include <stdio.h> // bir jerden pútin sandı oqıydı hám onı qaytaradı int read(); int main() { int y = read(); int z = y * 2; if (z == 12) { perror("Program failed!"); return 1; } else { printf("OK"); return 0; } } </syntaxhighlight> Ádettegi orınlaw («konkret» orınlaw) waqtında programma konkret kiris mánisin (mısalı, 5) oqıydı hám onı <code>y</code> ózgeriwshisine beredi. Keyin orınlaw kóbeytiw hám shártli tarmaqlanıw menen dawam etedi, bul jalǵan dep bahalanadı hám <code>OK</code> dep shıǵaradı. Simvollıq orınlaw waqtında programma simvollıq mánisti (mısalı, <code>λ</code>) oqıydı hám onı <code>y</code> ózgeriwshisine beredi. Keyin programma kóbeytiw menen dawam etedi hám <code>z</code> ózgeriwshisine <code>λ * 2</code> mánisin beredi. <code>if</code> operatorına jetkende, ol <code>λ * 2 == 12</code> ańlatpasın bahalaydı. Programmanıń bul noqatında <code>λ</code> qálegen mánisti qabıl etiwi múmkin, sonlıqtan simvollıq orınlaw eki joldı «forklaw» arqalı eki tarmaq boyınsha da dawam ete aladı. Hárbir jolǵa tarmaqlanıw instrukciyasındaǵı programma jaǵdayınıń nusqası hám jol sheklewi beriledi. Bul mısalda jol sheklewi <code>if</code> tarmaǵı ushın <code>λ * 2 == 12</code>, al <code>else</code> tarmaǵı ushın <code>λ * 2 != 12</code> boladı. Eki joldı da bir-birinen ǵárezsiz simvollıq túrde orınlawǵa boladı. Jollar tamamlanǵanda (mısalı, <code>fail()</code> orınlanıwı nátiyjesinde yamasa ápiwayı shıǵıw arqalı), simvollıq orınlaw hárbir joldaǵı toplanǵan jol sheklewlerin sheshiw arqalı <code>λ</code> ushın konkret mánisti esaplaydı. Bul konkret mánislerdi, mısalı, islep shıǵıwshılarǵa qátelerdi qayta payda etiwge járdem bere alatuǵın konkret test jaǵdayları dep qarawǵa boladı. Bul mısalda sheklewlerdi sheshiwshi <code>fail()</code> operatorına jetiw ushın <code>λ</code> mánisi 6-ǵa yamasa (eger <code>int</code> 32 bitlik qosımsha koddaǵı pútin san bolsa hám pútin sannıń tolıp ketiwi esapqa alınsa) -2147483642-ge teń bolıwı kerek ekenin anıqlaydı. ==Sheklewleri== ===Jollardıń jarılısı=== {{Main|Jollardıń jarılısı}} Programmanıń barlıq orınlanatuǵın jolların simvollıq túrde orınlaw úlken programmalarǵa masshtablanbaydı. Programmadaǵı orınlanatuǵın jollardıń sanı programma kóleminiń artıwı menen eksponencial túrde ósedi hám sheklenbegen cikl iteraciyaları bar programmalar jaǵdayında hátte sheksiz bolıwı da múmkin<ref>{{cite book|last=Anand|first=Saswat|author2=Patrice Godefroid |author3=Nikolai Tillmann |chapter=Demand-Driven Compositional Symbolic Execution|title=Tools and Algorithms for the Construction and Analysis of Systems|year=2008|volume=4963|pages=367–381|doi=10.1007/978-3-540-78800-3_28|series=Lecture Notes in Computer Science|isbn=978-3-540-78799-0}}</ref>. ''Jollardıń jarılısı'' máselesin sheshiw jolları ádette kodtı qamtıwdı arttırıw ushın jol tabıw evristikaların qollanadı<ref>{{cite book|last=Ma|first=Kin-Keng|author2=Khoo Yit Phang |author3=Jeffrey S. Foster |author4=Michael Hicks |chapter=Directed Symbolic Execution|title=Proceedings of the 18th International Conference on Statis Analysis|year=2011|pages=95–111|publisher=Springer |chapter-url=http://dl.acm.org/citation.cfm?id=2041563|accessdate=2013-04-03|isbn=9783642237010}}</ref>, ǵárezsiz jollardı parallellestiriw arqalı orınlaw waqtın qısqartadı<ref>{{cite book|last=Staats|first=Matt|author2=Corina Pasareanu |s2cid=9898522|chapter=Parallel symbolic execution for structural test generation|title=Proceedings of the 19th International Symposium on Software Testing and Analysis|year=2010|pages=183–194|doi=10.1145/1831708.1831732|hdl=11299/217417 |isbn=9781605588230}}</ref> yamasa uqsas jollardı birlestiredi<ref>{{Cite book|chapter= Efficient State Merging in Symbolic Execution|publisher = ACM|title= Proceedings of the 33rd ACM SIGPLAN Conference on Programming Language Design and Implementation|date = 2012-01-01|location = New York, NY, USA|isbn = 978-1-4503-1205-9|pages = 193–204|series =<!---->|doi = 10.1145/2254064.2254088|first1 = Volodymyr|last1 = Kuznetsov|first2 = Johannes|last2 = Kinder|first3 = Stefan|last3 = Bucur|first4 = George|last4 = Candea|s2cid = 135107|citeseerx = 10.1.1.348.823}}</ref>. Birlestiriwdiń bir mısalı — ''veritesting'', ol «dinamikalıq simvollıq orınlawdıń tásirin kúsheytiw ushın statikalıq simvollıq orınlawdı qollanadı»<ref>{{Cite web|url=https://cacm.acm.org/magazines/2016/6/202649-enhancing-symbolic-execution-with-veritesting/fulltext|title=Enhancing Symbolic Execution with Veritesting|date=June 2016 }}</ref>. ===Programmaǵa ǵárezli nátiyjelilik=== Simvollıq orınlaw programma haqqında jolma-jol pikir júrgiziw ushın qollanıladı, bul basqa testlew paradigmaları (mısalı, [[Dinamikalıq programma analizi|dinamikalıq programma analizi]]) qollanatuǵın programma haqqında kiris maǵlıwmatlarına qarap pikir júrgiziwge qaraǵanda artıqmashılıq bolıp tabıladı. Biraq eger az ǵana kiris maǵlıwmatı programma arqalı birdey joldan ótse, kiris maǵlıwmatlarınıń hárbirin bólek testlewge qaraǵanda únemlew az boladı. === Yadtaǵı psevdonimlik === Bir yad ornına hár túrli atlar arqalı kiriwge bolatuǵın jaǵdayda (psevdonimlik, ingl. ''aliasing'') simvollıq orınlaw qıyınlasadı. Psevdonimlikti mudamı statikalıq túrde tanıwǵa bolmaydı, sonlıqtan simvollıq orınlaw mexanizmi bir ózgeriwshiniń mánisiniń ózgeriwi ekinshisin de ózgertetuǵının tanıy almaydı<ref name=DeMillo1991>{{Cite journal| title = Constraint-Based Automatic Test Data Generation| journal = IEEE Transactions on Software Engineering| date = 1991-09-01| pages = 900–910| volume = 17| issue = 9| first1 = Rich| last1 = DeMillo| first2 = Jeff| last2 = Offutt| doi = 10.1109/32.92910}}</ref>. === Massivler === Massiv kóplegen hár túrli mánislerdiń jıynaǵı bolǵanlıqtan, simvollıq orınlawshılar pútkil massivti bir mánis retinde qarawı yamasa massivtiń hárbir elementin bólek orın retinde qarawı kerek. Massivtiń hárbir elementin bólek qarawdıń máselesi sonda, «A[i]» sıyaqlı siltemeni tek i ózgeriwshisiniń konkret mánisi bolǵanda ǵana dinamikalıq túrde anıqlawǵa boladı<ref name=DeMillo1991 />. === Ortalıq penen óz-ara tásir === Programmalar sistemalıq shaqırıwlardı orınlaw, signallardı alıw hám t.b. arqalı óz ortalıǵı menen óz-ara tásir etedi. Orınlaw simvollıq orınlaw quralınıń qadaǵalawında bolmaǵan komponentlerge (mısalı, yadroǵa yamasa kitapxanalarǵa) jetkende, sáykeslik máseleleri payda bolıwı múmkin. Tómendegi mısaldı qarastırayıq: <syntaxhighlight lang="c"> int main() { FILE *fp = fopen("my_document.txt", "w"); char data[100]; bool cond = /* bul jerde qanday da bir shárt */; if (cond) { fputs("Some data", fp); } else { fputs("Some other data", fp); } fgets(data, sizeof(data), fp); } </syntaxhighlight> Bul programma fayldı ashadı hám qanday da bir shártke tiykarlanıp, faylǵa hár túrli maǵlıwmatlardı jazadı. Keyin ol jazılǵan maǵlıwmatlardı qayta oqıydı. Teoriyalıq jaqtan, simvollıq orınlaw 5-qatarda eki joldı forklaydı hám sol jerden baslap hárbir joldıń fayldıń óz nusqası boladı. Sonlıqtan 11-qatardaǵı operator 5-qatardaǵı «shárttiń» mánisine sáykes maǵlıwmatlardı qaytaradı. Ámeliyatta fayl operaciyaları yadroda sistemalıq shaqırıwlar retinde ámelge asırılǵan hám simvollıq orınlaw quralınıń qadaǵalawınan tısqarıda boladı. Bul máseleni sheshiwdiń tiykarǵı tásilleri: '''Ortalıqqa shaqırıwlardı tikkeley orınlaw.''' Bul tásildiń artıqmashılıǵı — onı ámelge asırıw ápiwayı. Kemshiligi — bunday shaqırıwlardıń qosımsha tásirleri simvollıq orınlaw mexanizmi basqaratuǵın barlıq jaǵdaylardı buzadı. Joqarıdaǵı mısalda 11-qatardaǵı instrukciya jaǵdaylardıń izbe-iz tártibine qarap «some datasome other data» yamasa «some other datasome data» qaytaradı. '''Ortalıqtı modellestiriw.''' Bul jaǵdayda mexanizm sistemalıq shaqırıwlardı olardıń tásirlerin imitaciyalaytuǵın hám barlıq qosımsha tásirlerdi hárbir jaǵday ushın bólek saqlaytuǵın model menen instrumentaciyalaydı. Artıqmashılıǵı — ortalıq penen óz-ara tásir etetuǵın programmalardı simvollıq túrde orınlaǵanda durıs nátiyjeler alınadı. Kemshiligi — sistemalıq shaqırıwlardıń kóplegen itimal quramalı modellerin ámelge asırıw hám olarǵa xızmet kórsetiw kerek. KLEE<ref>{{Cite journal|title = KLEE: Unassisted and Automatic Generation of High-coverage Tests for Complex Systems Programs|url = http://dl.acm.org/citation.cfm?id=1855741.1855756|journal = Proceedings of the 8th USENIX Conference on Operating Systems Design and Implementation|date = 2008-01-01|pages = 209–224|series = OSDI'08|first1 = Cristian|last1 = Cadar|first2 = Daniel|last2 = Dunbar|first3 = Dawson|last3 = Engler}}</ref>, Cloud9 hám Otter<ref>{{cite web|title=MultiOtter: Multiprocess Symbolic Execution|url=https://www.cs.umd.edu/~mwh/papers/multiotter.pdf|first1 = Jonathan|last1 = Turpie|first2 = Elnatan|last2 = Reisner|first3 = Jeffrey|last3 = Foster|first4 = Michael |last4 = Hicks}}</ref> sıyaqlı qurallar fayl sisteması operaciyaları, soketler, processler arasındaǵı baylanıs (IPC) hám t.b. ushın modellerdi ámelge asırıw arqalı usı tásildi qollanadı. '''Pútkil sistema jaǵdayın forklaw.''' Virtual mashinalarǵa tiykarlanǵan simvollıq orınlaw quralları virtual mashinanıń pútkil jaǵdayın forklaw arqalı ortalıq máselesin sheshedi. Mısalı, S2E-de<ref>{{Cite journal|title = The S2E Platform: Design, Implementation, and Applications|journal = ACM Trans. Comput. Syst.|date = 2012-02-01|issn = 0734-2071|pages = 2:1–2:49|volume = 30|issue = 1|doi = 10.1145/2110356.2110358|first1 = Vitaly|last1 = Chipounov|first2 = Volodymyr|last2 = Kuznetsov|first3 = George|last3 = Candea|s2cid = 16905399| url=http://infoscience.epfl.ch/record/175469 }}</ref> hárbir jaǵday bólek orınlawǵa bolatuǵın ǵárezsiz virtual mashina súwreti bolıp tabıladı. Bul tásil quramalı modellerdi jazıw hám olarǵa xızmet kórsetiw zárúrligin azaytadı hám is júzinde hár qanday binar programmanı simvollıq túrde orınlawǵa múmkinshilik beredi. Biraq onda yadtı qollanıw boyınsha qosımsha júkleme joqarıraq (virtual mashina súwretleri úlken bolıwı múmkin). == Derekler == {{Derekler}} {{Programmalıq támiynattı testlew}} [[Kategoriya:Abstrakt interpretaciya]] [[Kategoriya:Programma analizi]] 78jneyeupdbbgy1ojalhh6i4j407zno 10 49365 276813 2026-10-29T18:46:59Z Frhdkazan 4819 Taza bet jaratıldı: «CH.ZG.Walchwil Walchwilerberg Heumoosegg 2016-10-30 OrigX-R gp.jpg» 276813 wikitext text/x-wiki CH.ZG.Walchwil Walchwilerberg Heumoosegg 2016-10-30 OrigX-R gp.jpg sv627qp5mo11l6gu9yicpjpn4cy1i5u 10 49366 276814 2026-10-29T18:53:02Z Frhdkazan 4819 Taza bet jaratıldı: «Meet Lodewijk Gelauff - Wikimedian of the Year 2021 - 20th Year Honouree.webm» 276814 wikitext text/x-wiki Meet Lodewijk Gelauff - Wikimedian of the Year 2021 - 20th Year Honouree.webm 0o6sqij8kvpjijlbzzjo89l975a7jwk 3 49367 276858 2026-10-29T23:05:59Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 276858 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 23:05, 2026-jıl 29-oktyabr (UTC) hawvg5nvpm4ap63h09gpf8k1a9l34xl 3 49368 276867 2026-10-30T01:06:30Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 276867 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 01:06, 2026-jıl 30-oktyabr (UTC) 3md74qe8o6tpb8pgev8safi3sepe6q8 1 49369 276875 2026-10-30T02:13:25Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276875 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49370 276876 2026-10-30T02:13:45Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276876 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49371 276877 2026-10-30T02:14:05Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276877 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49372 276878 2026-10-30T02:14:25Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276878 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49373 276879 2026-10-30T02:14:45Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276879 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49374 276880 2026-10-30T02:15:05Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276880 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49375 276881 2026-10-30T02:15:25Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276881 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49376 276882 2026-10-30T02:15:45Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276882 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49377 276883 2026-10-30T02:16:04Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276883 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49378 276884 2026-10-30T02:16:25Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276884 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49379 276885 2026-10-30T02:16:45Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276885 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49380 276886 2026-10-30T02:17:05Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276886 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49381 276887 2026-10-30T02:17:25Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276887 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49382 276888 2026-10-30T02:17:45Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276888 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49383 276889 2026-10-30T02:18:05Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276889 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49384 276890 2026-10-30T02:18:15Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276890 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49385 276891 2026-10-30T02:18:24Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276891 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49386 276892 2026-10-30T02:18:35Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276892 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49387 276893 2026-10-30T02:18:45Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276893 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 49388 276894 2026-10-30T02:18:54Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 276894 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 3 49389 276899 2026-10-30T03:06:58Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 276899 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 03:06, 2026-jıl 30-oktyabr (UTC) co09n05ixyelo0g2f968n50677ar2f7 0 49390 276901 2026-10-30T09:26:05Z AbzalM 13445 Jańa maqala. Translated from [[:en:Dance]] 276901 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Two dancers.jpg|thumb|Eki zamanagóy ayaq oyın oyınshısı]] '''Ayaq oyın''' — estetikalıq hám kóbinese simvollıq mániske iye, improvizaciya túrinde yamasa aldınnan tańlap alınǵan dene háreketleriniń izbe-izliginen turatuǵın kórkem óner túri. Ayaq oyındı onıń xoreografiyası, háreketleriniń repertuarı, tariyxıy dáwiri yamasa kelip shıqqan ornı boyınsha toparlarǵa bóliwge hám táriyiplewge boladı. Ayaq oyın ádette [[Muzıka|muzıka]] menen birge orınlanadı, al geyde oyınshınıń ózi bir waqıtta muzıkalıq ásbaptı da shertedi. Toparlıq ayaq oyınnıń eki keń tarqalǵan túri — teatrlıq hám qatnasıwshılar ayaq oyını. Ayaq oyınnıń eki túri de sociallıq, saltanatlı, jarıs, erotikalıq yamasa áskeriy sıyaqlı ayrıqsha funkciyalarǵa iye bolıwı múmkin. Ayaq oyın tek ǵana saxnada orınlaw menen sheklenbeydi, sebebi ol [[Shınıǵıw|shınıǵıw]] túri retinde, geyde basqa sport túrleri hám iskerlikler ushın tayarlıq retinde de qollanıladı. Ayaq oyın kórsetiwleri hám ayaq oyın jarısları pútkil dúnya júzinde hár túrli stiller hám standartlarda ótkeriledi. Ayaq oyın menen shınıǵıw yamasa ózin kórsetiw túri retinde jalǵız da shuǵıllanıwǵa boladı. Ayaq oyın — adamnıń keń tarqalǵan minez-qulqı bolıp, ol shártli túrde arnawlı xoreografiyanı talap etpeydi. == Teatrlıq hám qatnasıwshılar ayaq oyını == [[Fayl:GDC onlywayaround.jpg|thumb|right|upright=1.3|Amerikalı djaz ayaq oyını truppasınıń aǵzaları koncertlik ayaq oyın sharayatında rásmiy toparlıq kompoziciyanı orınlamaqta]] Teatrlıq ayaq oyın, sonday-aq saxnalıq yamasa koncertlik ayaq oyın dep te ataladı, tiykarınan tamasha ushın arnalǵan, ádette sheber oyınshılar tárepinen saxnada orınlanatuǵın kórsetiw. Ol kóbinese pantomimanı, kostyumlerdi hám saxna bezewin paydalanıp, bir waqıyanı bayanlaydı yamasa qosılıp shertiletuǵın muzıkanı interpretaciyalawı múmkin. Bul muzıka kóbinese arnawlı túrde jazılıp, [[Teatr|teatr]] sharayatında orınlanadı, biraq bul minnetli emes. Mısalları — Batıs baleti hám zamanagóy ayaq oyını, sonday-aq Qıtay hám Yaponiyanıń aydarha ayaq oyını sıyaqlı qosıq hám ayaq oyın dramaları. Klassikalıq túrlerdiń kópshiligi tek ayaq oyınnıń ózine tiykarlanǵan, biraq saxnalıq ayaq oyın [[Opera|operada]] hám muzıkalı teatrdıń basqa túrlerinde de ushırasıwı múmkin. Qatnasıwshılar ayaq oyını — xalıq ayaq oyını, sociallıq ayaq oyın yamasa qatar, sheńber, shınjır, kvadrat sıyaqlı toparlıq ayaq oyın yamasa Batıs ballıq oyını sıyaqlı jup bolıp oynalatuǵın ayaq oyın — tiykarınan tamashagóylerge payda keltiriw ushın emes, al sociallıq qarım-qatnas yamasa shınıǵıw, qatnasıwshılardıń iyiliwsheńligin rawajlandırıw sıyaqlı ulıwma maqset ushın orınlanadı. Bunday ayaq oyında waqıya bayanlanbaydı derlik. Toparlıq ayaq oyın menen ''kordebalet'', sociallıq jup ayaq oyın menen ''pa-de-de'' bir-birinen túp-tamırınan ayırıladı. Hátte jalǵız orınlanatuǵın ayaq oyın yamasa interpretaciyalıq ayaq oyın da tek oyınshınıń óz ráhátleniwi ushın orınlanıwı múmkin. Qatnasıwshılar ayaq oyınında oyınshılardıń hámmesi kóbinese birdey háreketler menen adımlardı qollanadı, biraq, mısalı, elektron ayaq oyın muzıkasınıń reyv mádeniyatında úlken toparlar átirapındaǵılar menen úylesimlespey erkin ayaq oyın oynawı múmkin. Ekinshi tárepten, ayırım mádeniyatlarda adamlardıń qatnasıwı múmkin yamasa minnetli bolǵan ayaq oyınlarına qatań qaǵıydalar belgilenedi<ref>{{Cite web |title=Theatrical and Social Dance {{!}} sound-heritage.soton.ac.uk |url=https://sound-heritage.ac.uk/dance/theatrical-and-social-dance |access-date=2024-10-22 |website=sound-heritage.ac.uk |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207101200/https://sound-heritage.ac.uk/dance/theatrical-and-social-dance |url-status=live }}</ref>. == Muzıka == [[Fayl:Dancing girls in concert.jpg|thumb|right|[[Bolgariya|Bolgariyanıń]] [[Sofiya]] qalasındaǵı pop-muzıka koncertinde ayaq oyın oynap atırǵan eki hayal]] Ayaq oyın ádette, biraq hámme waqıt emes, [[Muzıka|muzıka]] menen birge orınlanadı hám bul muzıkanıń taktına sáykes orınlanıwı da, orınlanbawı da múmkin. Ayırım ayaq oyınlar (mısalı, step yamasa gumbut ayaq oyını) muzıkanıń ornına (yamasa oǵan qosımsha) ózi qosılıp ses shıǵarıwı múmkin. Muzıka menen ayaq oyınnıń kóplegen erte túrleri bir-biri ushın jaratılǵan hám kóbinese birge orınlanadı. Dástúrli ayaq oyın menen muzıkanıń belgili jupları retinde djiga, vals, tango, disko hám salsanı atap ótiwge boladı. Ayırım muzıka janrlarınıń parallel ayaq oyın túri bar, mısalı, barokko muzıkası hám barokko ayaq oyını; al ayaq oyın menen muzıkanıń basqa túrleri birdey atqa iye bolsa da, bólek rawajlanǵan, mısalı, klassikalıq muzıka hám klassikalıq balet. Xoreografiya menen muzıka xoreograf hám oyınshılar bayanlaytuǵın waqıyanı bildiriw ushın bir-birin tolıqtırıwı kerek<ref>{{Cite web|title=The Relationship Between Dance And Music {{!}}{{!}} Dotted Music|url=https://dottedmusic.com/2014/lifestyle/relationship-between-dance-and-music/|access-date=2021-10-27|language=en-US|archive-date=2021-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20211027171112/https://dottedmusic.com/2014/lifestyle/relationship-between-dance-and-music/|url-status=live}}</ref>. == Ritm == Ritm hám ayaq oyın tariyxta da, ámeliyatta da bir-biri menen tıǵız baylanıslı. Amerikalı oyınshı Ted Shon bılay dep jazǵan: «Ayaq oyınnıń barlıq izertlewleriniń tiykarında jatqan ritm túsinigi haqqında biz máńgi sóylesip, sonda da tawısa almawımız múmkin»<ref name="Shawn 50">Shawn, Ted, ''Dance We Must'', 1946, Dennis Dobson Ltd., London, p. 50</ref>. Muzıkalıq ritm eki tiykarǵı elementti talap etedi: tempti belgileytuǵın turaqlı qaytalanatuǵın pulsaciya (onı «úles» yamasa «taktus» dep te ataydı) hám metrdiń yamasa tiykarǵı ritmikalıq úlginiń xarakterin belgileytuǵın akcentler menen pauzalardıń dúzilisi. Tiykarǵı pulsaciya uzaqlıǵı boyınsha shama menen ápiwayı adımǵa yamasa ımǵa teń. [[Fayl:Tango rhythm.svg|thumb|Tangonıń tiykarǵı ritmi]] Ayaq oyınlardıń ádette ózine tán tempi hám ritmikalıq úlgisi boladı. Mısalı, tango ádette minutına shama menen 66 úles tempinde 2/4 ólshemde oynaladı. «Slou» dep atalatuǵın tiykarǵı áste adım bir úleske sozıladı, sonlıqtan tolıq «oń–shep» adım bir 2/4 taktqa teń boladı. Ayaq oyınnıń tiykarǵı alǵa hám artqa júriwi usılay — «slou-slou» dep sanaladı, al kóplegen qosımsha figuralar «slou — kvik-kvik» dep sanaladı<ref>Imperial Society of Teachers of Dancing, ''Ballroom Dancing'', Teach Yourself Books, Hodder and Stoughton, 1977, p. 38</ref>. Qaytalanatuǵın dene háreketleri kóbinese «kúshli» hám «hálsiz» bulshıq et háreketleriniń almasıp turıwına baylanıslı boladı<ref name="Kirstein 4">Lincoln Kirstein, ''Dance'', Dance Horizons Incorporated, New York, 1969, p. 4</ref>. Shep-oń, alǵa-artqa hám kóteriliw-túsiw sıyaqlı usı almasıwlardı, sonday-aq adam deneniń eki tárepleme simmetriyasın esapqa alǵanda, kóplegen ayaq oyınlar hám kóp muzıka eki úlesli hám tórt úlesli ólshemde boladı. Ayırım háreketler bir basqıshta ekinshisine qaraǵanda kóbirek waqıttı talap etetuǵın bolǵanlıqtan — mısalı, shókkishti kóteriw urıwǵa qaraǵanda kóbirek waqıttı talap etedi — ayırım ayaq oyın ritmleri úsh úlesli ólshemge kiredi<ref>Shawn, Ted, ''Dance We Must'', 1946, Dennis Dobson Ltd., London, p. 49</ref>. Geyde, mısalı, Balqan xalıq ayaq oyınlarındaǵıday, ayaq oyın dástúrleri anaǵurlım quramalı ritmlerge tıǵız baylanıslı boladı. Adımlardıń belgili bir izbe-izliginen turatuǵın quramalı ayaq oyınlar usı izbe-izlikke qosılıp atqarılıwı ushın belgili bir uzınlıqtaǵı frazalar menen namalardı talap etedi. Tuano Arbonıń XVI ásirdegi belgili ayaq oyın traktatı «Orkezografiya» haqıyqatında da 80 nen aslam túrli baraban ritmleriniń anıqlamalarınan baslanadı<ref>Lincoln Kirstein, ''Dance'', Dance Horizons Incorporated, New York, 1969, p. 157</ref>. [[Fayl:La Valse.jpg|thumb|upright|Kamilla Klodeldiń «Vals» músini, 1905-jılǵı quyma]] Ayaq oyın ásirler boyı muzıkaǵa juwap retinde payda bolǵan dep súwretlenip kelgen, biraq Linkoln Kirsteyn aytqanınday, eń dáslepki muzıkanıń ayaq oyınnan payda bolıwı da sonshelli itimal. Shon da bul pikirge qosılıp, ayaq oyın «adamzattıń birinshi kórkem óneri hám basqa barlıq kórkem ónerler ósip shıqqan tiykar» bolǵanın, hátte «búgingi poeziyamızdaǵı ólshem de ayaq oyın menen kórkem oqıw bir waqıtta orınlanǵanlıqtan, dene háreketi talap etken akcentlerdiń nátiyjesi» ekenin aytadı<ref name="Shawn 50" />. Bul pikirdi poeziyanıń tiykarǵı ritmikalıq birliklerin táriyiplew ushın «ayaq» (stopa) termininiń keń qollanılıwı da belgili dárejede tastıyıqlaydı. Muzıkant Skolz da bul kózqarastı qollap, muzıkanıń taktta eki, úsh yamasa tórt úlesten turatuǵın turaqlı ólshemleri, onıń teń hám teńsalmaqlı frazaları, turaqlı kadensiyaları, kontrastları hám qaytalawları — bulardıń hámmesin ayaq oyınnıń muzıkaǵa «ólshewsiz» tásirine baylanıstırıwǵa boladı dep esaplaydı<ref>{{cite book|last=Scholes |first=Percy A. |author-link1= Percy Scholes |title= The Oxford Companion to Music |edition= 10 |year= 1977 |publisher=Oxford University Press |chapter=Dance }}</ref>. Sonlıqtan Shon «ayaq oyındı muzıkasız da rawajlandırıwǵa boladı hám... muzıka ayaq oyınnıń hesh qanday járdemisiz óz ayaǵında tura aladı», degen menen «eki kórkem óner hámme waqıt baylanıslı boladı hám bul baylanıs ayaq oyın ushın da, muzıka ushın da paydalı bolıwı múmkin» dep tastıyıqlaydı<ref>Shawn, Ted, ''Dance We Must'', 1946, Dennis Dobson Ltd., London, p. 54</ref>; bir kórkem ónerdiń ekinshisinen ústemligi bolsa — dawlı másele. Kóplegen taza muzıkalıq shıǵarmalar «vals» yamasa «menuet» dep atalǵan, al kóplegen koncertlik ayaq oyınlar abstrakt muzıkalıq shıǵarmalarǵa tiykarlanıp qoyılǵan. Sonday-aq qosıqlar kóbinese ayaq oyınlar yamasa muzıkalıq shıǵarmalar boyınsha dúziledi hám solay dep ataladı, al ayaq oyın da, muzıka da «ólshem» yamasa «metr» túsinigin poeziyadan alǵan. Shon Dalkrozdıń mına pikirin qollap keltiredi: muzıkalıq ritm kórkem óneri waqıt uzaqlıqların, pauzalardı hám akcentlerdi «fiziologiyalıq nızam boyınsha» ayırıw hám biriktiriwden ibarat bolsa, «plastikalıq ritm» (yaǵnıy ayaq oyın) kórkem óneri «keńisliktegi háreketti belgilew, uzaq waqıt mánislerin áste háreketler menen, al qısqaların tez háreketler menen interpretaciyalaw, pauzalardı olardıń hár túrli izbe-izlikleri menen retlew hám seslik akcentlerdi olardıń kóp qırlı nyuansları menen dene salmaǵın qosıw arqalı, bulshıq et innervaciyası járdeminde bildiriw». Shon muzıkalıq waqıt sistemasınıń «adam jaratqan jasalma nárse... islep shıǵarılǵan qural, al ritm bolsa hámme waqıt bar bolǵan hám adamǵa pútkilley baylanıslı emes nárse» ekenin, ol «adam aqılı qolaylı birliklerge bóletuǵın úziliksiz aǵıp turǵan waqıt» ekenin atap ótip, muzıkanı ayaq oyınnıń qunlılıqlarına hám waqıttı qabıl etiwine qaytıw arqalı jańartıwǵa bolatuǵının usınadı<ref>Shawn, Ted, ''Dance We Must'', 1946, Dennis Dobson Ltd., London, pp. 50–51</ref>. XX ásirdiń basındaǵı amerikalı oyınshı Xelen Moller «muzıkanı, poeziyanı hám ayaq oyındı basınan baslap ajıralmas birlikke baylanıstırǵan nárse garmoniya menen reńnen góre kóbirek ritm menen forma» ekenin aytqan<ref>Moller, Helen and Dunham, Curtis, ''Dancing with Helen Moller'', 1918, John Lane (New York and London), p. 74</ref>. == Usılları == === Teatrlıq === Koncertlik ayaq oyın, opera sıyaqlı, ádette óziniń iri kólemli forması ushın bayanlaw dramalıq dúzilisine súyenedi. Xoreografiyanıń háreketleri menen ımları tiykarınan personajlardıń minezin hám maqsetlerin, olardıń syujettegi ornın pantomima arqalı kórsetiwge arnalǵan<ref>Laban, Rudolf, ''The Mastery of Movement'', MacDonald and Evans, London, 1960, p. 2</ref>. Bunday teatrlıq talaplar waqıya bayanlamaytuǵın ayaq oyın stillerine qaraǵanda uzaǵıraq hám erkinirek háreketlerge beyim boladı. Ekinshi tárepten, XIX ásirde rawajlanǵan «aq balet» ritmikalıq ayaq oyınnıń intermediyalarına múmkinshilik bergen, olar XX ásirde pútkilley «syujetsiz» baletlerge aylanǵan<ref>Minden, Eliza Gaynor, [https://books.google.com/books?id=S-RuSzcrBnAC ''The Ballet Companion: A Dancer's Guide''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408040139/https://books.google.com/books?id=S-RuSzcrBnAC |date=2023-04-08 }}, Simon and Schuster, 2007, p. 92</ref> hám ''pti allegro'' sıyaqlı tez, ritmikalıq ayaq oyın adımlarına múmkinshilik bergen. Belgili mısalı — «Aqquw kóli» baletiniń ekinshi aktindegi «Kishi aqquwlardıń ayaq oyını». Balet XVI–XVII ásirlerdegi [[Franciya]] menen [[Italiya|Italiyanıń]] saray dramalıq qoyılımlarınan rawajlanǵan hám bir waqıtları oyınshılar muzıkalıq syuitadan tanıs bolǵan ayaq oyınlardan rawajlanǵan ayaq oyınlardı orınlaǵan<ref>Thoinot Arbeau, ''Orchesography'', trans. by Mary Stewart Evans, with notes by Julia Sutton, New York: Dover, 1967</ref>. Olardıń hámmesi hárbir ayaq oyın menen tıǵız baylanıslı anıq ritmler menen anıqlanǵan. Bular romantikalıq nacionalizm dáwirinde xarakterli ayaq oyınlar retinde payda bolǵan. Balet romantizm dáwirinde keń tarqalǵan. Bul dáwirde úlkenirek orkestr hám ritmikalıq anıqlıqqa ańsat beyimlespeytuǵın iri muzıkalıq ideyalar, sonday-aq dramalıq pantomimaǵa itibar beretuǵın ayaq oyın qollanılǵan. Ritmniń keńirek túsinigi kerek bolǵan — Rudolf Laban onı minezdi, sezimdi hám niyetti bildiretuǵın háreketiniń «ritmi hám forması» dep ataydı<ref>Laban, Rudolf, ''The Mastery of Movement'', MacDonald and Evans, London, 1960, pp. 2, 4 ''et passim''</ref>. Tek ayırım saxnalar ǵana basqa ayaq oyın stilleri ushın zárúr bolǵan adım menen muzıkanıń anıq sáykesligin talap etken. Sonlıqtan Laban ushın házirgi evropalılar «primitiv ritmikalıq háreketlerdiń» mánisin pútkilley túsine almaytuǵınday kóringen<ref>Laban, Rudolf, ''The Mastery of Movement'', MacDonald and Evans, London, 1960, p. 86</ref>. Bul jaǵday XX ásirde [[Igor Stravinskiy|Igor Stravinskiydiń]] primitiv ótmishtiń dáslepki sezimlerin oyatatuǵın jańa ritmikalıq tili bar «Báhár saltanatı» sıyaqlı qoyılımları menen ózgere baslaǵan<ref>Abigail Wagner, [https://www.lawrence.edu/mfhe/www_web_student/Everyone/A%20Different%20Type%20of%20Rhythm.pdf ''A Different Type of Rhythm''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161008030631/https://www.lawrence.edu/mfhe/www_web_student/Everyone/A%20Different%20Type%20of%20Rhythm.pdf |date=2016-10-08 }}, Lawrence University, Wisconsin</ref>. Yapon klassikalıq ayaq oyın-teatr stilleri, mısalı, Kabuki hám No, bayanlaw hám abstrakt ayaq oyın qoyılımların bir-birinen ayıradı. Kabukidiń úsh tiykarǵı kategoriyası — ''djidaymono'' (tariyxıy), ''sevamono'' (turmıslıq) hám ''shosagoto'' (ayaq oyın shıǵarmaları)<ref name="Kabuki MIT Global Shakespeares">{{cite web | url=http://globalshakespeares.mit.edu/glossary/kabuki/ | title=Kabuki « MIT Global Shakespeares | date=8 March 2011 | access-date=April 8, 2015 | archive-date=September 5, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150905230357/http://globalshakespeares.mit.edu/glossary/kabuki/ | url-status=live }}</ref>. Usıǵan uqsas túrde No syujettiń rawajlanıwına hám háreketti bayanlawǵa tiykarlanǵan ''Geki No'' hám akrobatikanı, saxna rekvizitlerin, kóp personajlardı hám quramalı saxnalıq háreketlerdi óz ishine alatuǵın ayaq oyın shıǵarmaları — ''Furyu No'' bolıp bólinedi<ref name="Ortolani">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ge8cWl8OT3gC&q=mugen-no+Genzai-no+waki-no&pg=PA132 |page=132 |title=The Japanese theatre: from shamanistic ritual to contemporary pluralism |first=Benito |last=Ortolani| publisher=Princeton University Press|year=1995 |isbn=978-0-691-04333-3}}</ref>. === Qatnasıwshılar hám sociallıq ayaq oyın === Tamashagóyler ushın emes, al qatnasıw ushın arnalǵan sociallıq ayaq oyınlar pantomimanıń hám bayanlawdıń hár túrli formaların óz ishine alıwı múmkin, biraq ádette muzıkanıń ritmikalıq úlgisine anaǵurlım jaqın boladı. Sonlıqtan vals hám polka sıyaqlı terminler ayaq oyınnıń ózine de, muzıkalıq shıǵarmalarǵa da birdey tiyisli. Oyınshılardıń ayaqlarınıń ritmi, mısalı, step ayaq oyınındaǵıday, hátte muzıkanıń áhmiyetli bólegin quraydı. Mısalı, [[Afrika]] ayaq oyını turaqlı tiykarǵı adımlarǵa tiykarlanǵan, biraq ritmdi joqarı dárejede erkin interpretaciyalawǵa da múmkinshilik beredi: ayaqlar yamasa gewde tiykarǵı pulsaciyanı belgileydi, al kesilisken ritmlerdi iyinler, dizeler yamasa bas ilip aladı. Eń jaqsı oyınshılar poliritmikalıq úlginiń barlıq elementlerin bir waqıtta plastikalıq túrde kórsetedi<ref>Ayansu, E.S. and Whitfield, P. (eds.), ''The Rhythms Of Life'', Marshall Editions, 1982, p. 161</ref>. == Bilimlendiriw == [[Fayl:Gibney Dance.jpg|thumb|right|Ayaq oyın studiyasında shınıǵıp atırǵan oyınshı. Studiya — klassikalıq hám basqa da kóplegen stillerdegi ayaq oyınǵa úyretiwdiń tiykarǵı ornı]] Ayaq oyın boyınsha bilim kóplegen joqarı oqıw orınlarınıń kórkem óner hám gumanitarlıq baǵdarlamaları arqalı beriledi. Ayırım universitetler ayaq oyın boyınsha kórkem óner bakalavrı hám onnan joqarı akademiyalıq dárejelerdi beredi. Ayaq oyın boyınsha oqıw baǵdarlaması hár túrli kurslar menen temalardı óz ishine alıwı múmkin, sonıń ishinde ayaq oyın ámeliyatı hám orınlaw, xoreografiya, etnoxoreologiya, kineziologiya, ayaq oyın notaciyası hám ayaq oyın terapiyası. Sońǵı waqıtları ayırım mekteplerde ayaq oyın hám háreket terapiyası oqıwda qıyınshılıqları, emocionallıq yamasa minez-qulıq buzılıwları bar oqıwshılar ushın, sonday-aq itibar jetispewshiligi hám giperaktivlik sindromı (ITJGS) bar oqıwshılar ushın matematika sabaqlarına engizilgen<ref>{{Cite web|url=https://www.artsedsearch.org/study/dance-movement-therapys-influence-on-adolescents-mathematics-social-emotional-and-dance-skills/|title=Dance/Movement Therapy's Influence on Adolescents Mathematics, Social-Emotional and Dance Skills {{!}} ArtsEdSearch|website=www.artsedsearch.org|date=16 April 2019 |access-date=2020-03-18|archive-date=2020-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200402193121/https://www.artsedsearch.org/study/dance-movement-therapys-influence-on-adolescents-mathematics-social-emotional-and-dance-skills/|url-status=live}}</ref>. Ayaq oyınǵa kásiplik ayaq oyın tarawınan tısqarı eki jastan baslap úlkenlerge shekem barlıq jastaǵılar úyretiledi. Ádette bunday ayaq oyın bilimlendiriwi pútkil dúnya júzindegi ayaq oyın studiyalarında beriledi<ref>{{Cite web |title=NDEO > About > Dance Education > Dance Studios |url=https://www.ndeo.org/About/Dance-Education/Dance-Studios |access-date=2024-10-24 |website=www.ndeo.org}}</ref>. Ayırım ulıwma bilim beriw mektepleri oqıwshılarǵa baslawshılar dárejesindegi ayaq oyın sabaqlarına qatnasıw hám mektep ilajlarında óner kórsetetuǵın ayaq oyın komandalarına qatnasıw múmkinshiligin beredi<ref>{{Cite web |title=NDEO > About > Dance Education > PreK-12 Schools |url=https://www.ndeo.org/About/Dance-Education/PreK-12-Schools |access-date=2024-10-24 |website=www.ndeo.org |archive-date=2024-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910165157/https://www.ndeo.org/About/Dance-Education/PreK-12-Schools |url-status=live }}</ref>. == Kásipler == === Oyınshılar === Kásiplik oyınshılar ádette shártnama boyınsha yamasa belgili bir kórsetiwler yamasa qoyılımlar ushın jumısqa alınadı. Oyınshınıń kásiplik ómiri ádette úziliksiz ózgerip turatuǵın jumıs jaǵdayları, kúshli básekileslik basımı hám tómen aylıq penen ótedi. Sonlıqtan kásiplik oyınshılar qarjılıq turaqlılıqqa erisiw ushın kóbinese qosımsha tabıs tabıwǵa májbúr boladı. AQSHta kóplegen kásiplik oyınshılar óz aǵzaları ushın jumıs sharayatların hám minimal aylıqtı belgileytuǵın kásiplik awqamlarǵa aǵza. Kásiplik oyınshılar joqarı sportlıq tayarlıqqa iye bolıwı kerek. Tabıslı karera ushın ayaq oyınnıń kóp stillerin meńgeriw, kúshli texnikalıq tayarlıqqa iye bolıw hám sımbatlı hám saw bolıp qalıw ushın fizikalıq tayarlıqtıń basqa túrlerin qollanıw paydalı<ref>{{Cite journal|last=Sagolla|first=Lisa|date=April 24, 2008|title=(untitled)|url=https://www.ebsco.com/products/research-databases/international-bibliography-theatre-dance-full-text|journal=International Bibliography of Theatre & Dance|volume=15|issue=17|page=1|access-date=January 14, 2023|archive-date=January 14, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114171433/https://www.ebsco.com/products/research-databases/international-bibliography-theatre-dance-full-text|url-status=live}}</ref>. === Muǵallimler === Ayaq oyın muǵallimleri ádette ayaq oyındı orınlawǵa úyretiwge yamasa jarıslarǵa qatnasatuǵın oyınshılardı tayarlawǵa, yamasa ekewine de itibar beredi. Olardıń ádette ózleri úyretetuǵın yamasa tayarlaytuǵın ayaq oyın túrlerinde óner kórsetiw tájiriybesi boladı. Mısalı, sport ayaq oyını muǵallimleri hám trenerleri kóbinese turnir oyınshıları yamasa burınǵı sport ayaq oyını oyınshıları boladı<ref name=":1">{{Cite web |title=Dance Teacher {{!}} Berklee |url=https://www.berklee.edu/careers/roles/dance-teacher |access-date=2022-10-04 |website=www.berklee.edu |language=en |archive-date=2022-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004152125/https://www.berklee.edu/careers/roles/dance-teacher |url-status=live }}</ref>. Ayaq oyın muǵallimleri oyınshılardı tayarlaw hám ayaq oyın jarıslarında tabıslı bolatuǵın kompoziciyalardı qoyıw ushın jarıs stilleri boyınsha hám ulıwma, hám arnawlı bilimge iye bolıwı kerek. Ayaq oyın muǵallimleri jarıslarǵa qatnasıw ushın kerekli barlıq shólkemlestiriw isleri ushın jarıslar tártibin úyreniwi kerek, mısalı, jasqa sáykes qosıqlardı tabıw, waqıt sheginen aspawdı támiyinlew hám ayırım stillerde jarısıw ushın texnikalıq elementlerdiń minimal sanına iye bolıw<ref name=":0">{{Cite journal |last=Schupp |first=Karen |date=2019-04-03 |title=Dance Competition Culture and Commercial Dance: Intertwined Aesthetics, Values, and Practices |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15290824.2018.1437622 |journal=Journal of Dance Education |language=en |volume=19 |issue=2 |pages=58–67 |doi=10.1080/15290824.2018.1437622 |issn=1529-0824|url-access=subscription }}</ref>. Ayaq oyın muǵallimleri ózleri ushın islewi yamasa ayaq oyın mektepleri yamasa ayaq oyın baǵdarlamaları bar ulıwma bilim beriw mákemeleri tárepinen jumısqa alınıwı múmkin. Ayırımları kásiplik klassikalıq ayaq oyın (mısalı, balet) yamasa zamanagóy ayaq oyın truppaları menen baylanıslı universitet baǵdarlamalarında yamasa basqa mekteplerde isleydi. Basqaları ayaq oyınnıń hár túrli túrleri boyınsha úyretiw hám óner kórsetiwge tayarlaw xızmetlerin usınatuǵın kishi jeke ayaq oyın mektepleri tárepinen jumısqa alınadı<ref name=":1" />. === Xoreograflar === Xoreograflar — ayaq oyın ishindegi háreketlerdi jaratatuǵın adamlar. Olar kóbinese universitette bilim alǵan hám ádette belgili bir joybarlar ushın jumısqa alınadı yamasa siyrek jaǵdaylarda belgili bir ayaq oyın truppasınıń turaqlı xoreografı retinde shártnama boyınsha isleydi<ref>{{Cite journal|last=Risner|first=Doug|date=December 2000|title=Making Dance, Making Sense: Epistemology and choreography|journal=Research in Dance Education|volume=1|issue=2|pages=155–172|doi=10.1080/713694259|s2cid=143435623|issn=1464-7893}}</ref><ref>{{Cite web |title=dance - Choreography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/art/dance/Choreography |access-date=2022-10-04 |website=www.britannica.com |language=en |archive-date=2022-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004152120/https://www.britannica.com/art/dance/Choreography |url-status=live }}</ref>. === Studiya iyesi === Ayaq oyın studiyaları — jeke sektordıń bir bólegi. Ayaq oyın studiyaları ádette kommerciyalıq ayaq oyında hám jarıs ayaq oyınında ataqlı bolǵan nárselerge tiykarlanǵan sabaqlardı usınadı. Usınılatuǵın sabaqlar xip-xoptan djazǵa, zamanagóy ayaq oyınnan baletke shekem hám basqa da túrlerdi óz ishine aladı. Ayaq oyın studiyaları tarawı 2014-jıldan berli 3,8 % ke ósken. 2019-jılı bul taraw 4 milliard dollarǵa jetken<ref>{{Cite journal |last=Harrington |first=Heather |date=2021-07-03 |title=Practical Resources for Dance Educators!: Navigating the Competition Dance Model |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23734833.2021.1954851 |journal=Dance Education in Practice |language=en |volume=7 |issue=3 |pages=28–32 |doi=10.1080/23734833.2021.1954851 |issn=2373-4833|url-access=subscription }}</ref>. 2017-jılǵı maǵlıwmatlar boyınsha AQSHta shama menen 32 000 ayaq oyın studiyası bar<ref name=":0" />. === Jarıs tóreshisi === Tóreshiler — Brodveyde, balet truppasında yamasa kommerciyalıq tarawda kásiplik túrde islegen oyınshılar. Tóreshiler hár túrli ayaq oyın tarawlarınan keledi, sonlıqtan ayaq oyın kompoziciyaların bahalawda olardıń pikirleri hár qıylı boladı. Tóreshiler óz pikirlerin san bahasına aylandırıwı kerek bolǵanlıqtan, bahalaw sistemasınıń turaqsızlıǵı atap ótiledi. Qollanılatuǵın bahalaw sisteması jaqsı jarıs ayaq oyınınıń tiykarǵı komponentlerine tiykarlanǵan. Tóreshiler oyınshılarǵa texnikasın, orınlaw sheberligin hám kompoziciyaların jaqsılawǵa járdem beriw ushın pikir bildiredi<ref name=":0" />. == Jarıslar == [[Fayl:MIT 2006 Standard Prechamp Final 2.jpg|thumb|Háweskerler arasındaǵı ballıq oyın jarısı, Vena valsı]] '''Ayaq oyın jarısı''' — qatnasıwshılar sıylıqlar, al ayırım jaǵdaylarda aqshalay sıylıqlar ushın tóreshi yamasa tóreshiler aldında ayaq oyın orınlaytuǵın shólkemlestirilgen ilaj. Ayaq oyın jarıslarınıń bir neshe tiykarǵı túri bar, olar tiykarınan orınlanatuǵın ayaq oyınnıń stili yamasa stilleri boyınsha ayırıladı. Ayaq oyın jarısları tarawdıń jetekshi ustazları, tóreshileri, xoreografları hám básekiles studiyalardıń basqa oyınshıları menen baylanıs ornatıw ushın jaqsı orın bolıp tabıladı. === Jarıs ayaq oyını === Jarıslar eki-úsh kún dawam etedi, olarda ayaq oyın studiyaları sıylıqlar ushın jarısadı. Jarıslar aymaqlıq hám milliy dárejede ótkeriledi. Oyınshılar zamanagóy, lirikalıq, djaz, step, xip-xop, balet hám basqa da kóplegen stillerde jarısadı. Oyınshılar ádette shama menen eki minutlıq xoreografiyalıq kompoziciyalardı orınlaydı, al bir topar maman tóreshiler olardı orınlarǵa bóliw ushın kompoziciyalardı bahalaydı. Tóreshiler kompoziciyalardı tórt tiykarǵı kategoriya boyınsha bahalaydı: xoreografiya, emocionallıq orınlaw, texnika hám ulıwma tásir. Ulıwma tásirge ádette kostyumler, qosıq tańlaw hám basqa da kishi faktorlar kiredi<ref name=":0" />. Ayaq oyın jarıslarınıń maqseti — oyınshılar ushın qáwipsiz, bilimlendiriwshi orın jaratıw. Jarısqa qatnasıw oyınshılarǵa tamashagóyler aldında óner kórsetiw múmkinshiligin beredi. Kóbinese jarıslar kásiplik sharayatta ótkeriledi yamasa mektep teatrı sıyaqlı saxnalıq emes jaylarda da ótkeriliwi múmkin. Jarıs kategoriyaları boyınsha jarıslardıń kópshiligi kategoriyalardı ayaq oyın stiline, jasqa, tájiriybe dárejesine hám kompoziciyadaǵı oyınshılar sanına qaray belgileydi<ref name=":0" />. === Ballıq oyın === Ballıq oyın Dúnya ayaq oyın keńesi (WDC) qaysı ayaq oyınlardıń standart ballıq oyınları ekenin anıqlaǵannan keyin jarıs sport túrine aylanǵan. WDC boyınsha standart ayaq oyınlarǵa xalıqaralıq standart vals, tango, fokstrot, Vena valsı, rumba, kvikstep, cha-cha-cha, samba, paso doble hám djayv kiredi. Dúnya ayaq oyın keńesiniń qaǵıydalardı saqlawǵa járdem beretuǵın hár túrli mámleketlerden 59 aǵzası bar. Standart dep belgilengen ayaq oyınlar latın hám standart ayaq oyınlardıń aralas kelip shıǵıwına iye. 1950-jılları keńes stillerdi birlestiriw ushın hár túrli stiller boyınsha qaǵıydalar jaza baslaǵan. Qaǵıydalar deneniń stillik háreketlerin hám hárbir ayaq oyında qollanılatuǵın tiykarǵı adımlardı anıqlawǵa járdem beredi. Oyınshılar qanday da bir stildiń sheberi bolıw ushın uzaq joldan ótiwi kerek. Olar klassı joq oyınshı retinde baslap, eń joqarı xalıqaralıq dáreje bolǵan S klassına jetiw ushın jıllar dawamında shınıǵadı. Oyınshılar dárejesin kóteriw ushın rásmiy jarıslarda jup bolıp jarısadı. Kóbinese oyınshılar jıllar dawamında bir jup penen júredi. Jup bir jup retinde baha aladı hám dárejesin kóteriw ushın jup birinshi úshlikke kiriwi kerek. Olardıń qanshelli dárejege kóteriletuǵını jarıstıń qıyınlıq dárejesine hám qansha adamnan ozıp ketkenine baylanıslı. Ádette juplar dárejesin kóteriw ushın kishi jergilikli jarıslardan baslaydı. Joqarıraq dárejelerge kóterilgen sayın olar milliy yamasa xalıqaralıq dárejedegi iri jarıslarǵa qatnasa baslaydı. Ádette juplar usı jarıslarǵa qatnasıw ushın mektepte oqıwın dawam ettire otırıp, bir-eki kúnge basqa mámleketlerge birge baradı. Tóreshiler juplardı bahalaw ushın «skeyting sistemasın» qollanadı. Bul sistema tóreshilerge kimniń keyingi turlarǵa ótetuǵının anıqlawǵa járdem beretuǵın on bir qaǵıydadan turadı. Qaǵıydalardıń kópshiligi hárbir ayaq oyın ushın san bahasın shıǵarıw hám teń nátiyjeniń aldın alıw ushın tek final turında qollanıladı<ref>{{Cite journal |last=Byczkowska-Owczarek |first=Dominika |date=2019-06-01 |title=Performing on the Boundary of Art and Sport: The Case of Competitive Ballroom Dancers |url=http://sreview.soc.cas.cz/doi/10.13060/00380288.2019.55.3.471.html |journal=Czech Sociological Review |volume=55 |issue=3 |pages=369–392 |doi=10.13060/00380288.2019.55.3.471|doi-access=free }}</ref>. Ayaq oyın jarıslarınıń basqa tiykarǵı túrlerine mınalar kiredi: * '''Bir stilli''' jarıslar, mısalı, tek bir ayaq oyın stiline ruqsat beretuǵın shotland taw ayaq oyını hám irland ayaq oyını jarısları. * '''Ashıq''' jarıslar — ayaq oyınnıń hár qıylı stillerine ruqsat beretuǵın jarıslar. * '''Olimpiada''' — ayaq oyın 1930-jıllardan berli Olimpiada sport túrine qosılıwǵa umtılıp keledi. 2021-jılǵı jazǵı [[Olimpiada oyınları|Olimpiada oyınlarında]] breyk-dans finalı ótkerilgen. == Densawlıq == === Ayaq kiyim === Ayaq oyınnıń kópshilik túrlerinde háreketiniń deregi — tabanlar. Ayırım jaǵdaylarda ayaq oyınnıń túrine, háreketlerdiń intensivligine hám ayaq oyın oynalatuǵın betke qaray oyınshınıń densawlıǵı, qáwipsizligi hám qábileti ushın arnawlı ayaq kiyim talap etiledi. Ayaq oyın ushın ayaq kiyim oyınshınıń háreketin qollap-quwatlawı da, sheklewi de múmkin<ref>{{Cite journal |last=Russell |first=Jeffrey A. |date=2013-09-30 |title=Preventing dance injuries: current perspectives |journal=Open Access Journal of Sports Medicine |volume=4 |pages=199–210 |doi=10.2147/OAJSM.S36529 |issn=1179-1543 |pmc=3871955 |pmid=24379726 |doi-access=free }}</ref>. Ayaq kiyimniń nátiyjeliligi onıń tabanǵa ózi arnalmaǵan bir nárseni islewge járdem beriw qábiletine yamasa qıyın háreketti ańsatlastırıw qábiletine baylanıslı. Bunday tásirler úskeneniń funkciyası deneniń ádettegi háreketsheńligine tábiyiy bolmaǵanlıqtan densawlıq hám qáwipsizlik penen baylanıslı. ==== Balet ==== [[Fayl:Cutaway-of-a-pointe-shoe.png|thumb|Puant]] [[Fayl:Pointe shoe wear.jpg|thumb|Tozǵan puant]] Balet tobıq hám ayaq barmaqlarınıń biomexanikası sebepli jaraqatlanıw qáwpi menen belgili, sebebi olar qalǵan háreketler ushın tiykarǵı tirek bolıp tabıladı. Puant ayaq barmaqlarınıń hámmesin birge jıynap, olarda uzaǵıraq turıwǵa múmkinshilik beretuǵınday etip arnawlı túrde islengen<ref>{{Cite journal |last1=Li |first1=Fengfeng |last2=Adrien |first2=Ntwali |last3=He |first3=Yuhuan |date=2022-04-18 |title=Biomechanical Risks Associated with Foot and Ankle Injuries in Ballet Dancers: A Systematic Review |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |volume=19 |issue=8 |page=4916 |doi=10.3390/ijerph19084916 |issn=1660-4601 |pmc=9029463 |pmid=35457783|doi-access=free }}</ref>. Puantlar menen baylanıslı, ayaq oyın oynaǵanda jaraqattı jumsartıwǵa hám awırıwdı basıwǵa járdem beretuǵın qosımsha zatlar bar, mısalı, ayaq barmaqları ushın jumsaq qaplamalar, lenta hám dastıqlar<ref>{{Cite web |last=Center |first=Smithsonian Lemelson |date=2020-05-28 |title=A Better Pointe Shoe Is Sorely Needed |url=https://invention.si.edu/better-pointe-shoe-sorely-needed |access-date=2022-12-13 |website=Lemelson Center for the Study of Invention and Innovation |language=en |archive-date=2022-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221213164007/https://invention.si.edu/better-pointe-shoe-sorely-needed |url-status=live }}</ref>. === Dene kelbeti === Jámiyette oyınshılar tarawdaǵı belgili bir úlgige sáykes keliw ushın óz dene kelbetine júdá kóp itibar beredi dep esaplanadı. Izertlewler oyınshılardıń awqatlanıw ádetlerin basqarıwda kóbirek qıyınshılıqqa ushıraytuǵının kórsetedi, sebebi olardıń kópshiligi usı kórkem óner túriniń ideal dene massasına umtıladı. Ayırım oyınshılar belgili bir kelbetti saqlaw ushın kóbinese awqatlanıwdıń buzılıwına barıp jetedi. Keń tarqalǵan jaǵdaylarǵa oyınshılardıń salmaqtı basqarıw ushın ish júrgiziwshi dárilerdi artıqsha qollanıwı hám aqır-aqıbetinde awqatlanıwdıń salamat emes buzılıwlarına ushırawı kiredi. Izertlewler oyınshılardıń kópshiligi salmaqtı basqarıwdıń keminde bir usılın, sonıń ishinde artıqsha shınıǵıwdı hám awqattı sheklewdi qollanatuǵının kórsetedi. Oyınshılarǵa ortashadan tómen salmaqtı saqlaw boyınsha túsetuǵın basım olardıń awqatlanıwına, salmaqtı basqarıw minez-qulqına hám kúndelikli turmısına tásir etedi<ref>{{Cite journal |last=Abraham |first=Suzanne |date=1996 |title=Eating and Weight Controlling Behaviours of Young Ballet Dancers |url=https://www.karger.com/Article/FullText/284996 |journal=Psychopathology |language=en |volume=29 |issue=4 |pages=218–222 |doi=10.1159/000284996 |pmid=8865352 |issn=1423-033X |access-date=2022-12-04 |archive-date=2014-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140829155206/http://www.karger.com/Article/FullText/284996 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref>. Kórkem óner túriniń tábiyatı sebepli oyınshılarda ózin-ózi qatań sınǵa alıwǵa beyimlilik kóp ushırasadı. Óner kórsetiwshiler arasında kóbinese baqlanatuǵınday, kóp adamlar ózine miyrimlilik túsiniklerine qarsılıq kórsetiwi múmkin<ref>{{Cite journal |last1=Walton |first1=Courtney C. |last2=Osborne |first2=Margaret S. |last3=Gilbert |first3=Paul |last4=Kirby |first4=James |date=2022-03-04 |title=Nurturing self-compassionate performers |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00050067.2022.2033952 |journal=Australian Psychologist |language=en |volume=57 |issue=2 |pages=77–85 |doi=10.1080/00050067.2022.2033952 |s2cid=247163600 |issn=0005-0067 |access-date=2022-12-04 |archive-date=2022-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221203010455/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00050067.2022.2033952 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref>. === Awqatlanıwdıń buzılıwları === Arqa Amerikada awqatlanıwdıń buzılıwları jámiyetlik densawlıq ushın áhmiyetli máseleni quraydı, olar jas qızlardıń shama menen 10 % ine tásir etedi. Ayaq oyın sıyaqlı estetikaǵa baǵdarlanǵan sport túrleri menen shuǵıllanatuǵın adamlar jińishke denege umtılıw boyınsha kúshli basım sebepli anaǵurlım úlken qáwipke ushıraydı<ref>{{Cite journal |last=Doria |first=Nicole |date=January 12, 2022 |title=Dancing in a culture of disordered eating: A feminist poststructural analysis of body and body image among young girls in the world of dance |journal= PLOS ONE|volume=17 |issue=1 |article-number=e0247651 |doi=10.1371/journal.pone.0247651 |pmid=35020720 |pmc=8754298 |bibcode=2022PLoSO..1747651D |doi-access=free }}</ref>. Oyınshılarda awqatlanıwdıń buzılıwları ulıwma alǵanda júdá keń tarqalǵan. Maǵlıwmatlardı talqılaw hám járiyalanǵan izertlewler arqalı awqatlanıwdıń salamat emes ádetlerine yamasa awqatlanıwdıń buzılıwına ushıraytuǵın oyınshılardıń procenti hám anıqlıǵı boyınsha jetkilikli maǵlıwmatlar alınǵan. Ulıwma alǵanda oyınshılarda awqatlanıwdıń buzılıwlarınıń rawajlanıw qáwpi ulıwma xalıqqa qaraǵanda joqarıraq, tiykarınan anoreksiya hám basqa anıqlanǵan awqatlanıw buzılıwları túrinde. Izertlewler oyınshılarda bulimiyanıń rawajlanıw qáwpiniń joqarıraq ekenin tikkeley baylanıstıra almaǵan. Izertlewler ulıwma oyınshılarda awqatlanıwdıń buzılıwlarınıń, atap aytqanda anoreksiya hám basqa anıqlanǵan awqatlanıw buzılıwlarınıń rawajlanıw qáwpi úsh ese joqarı degen juwmaqqa kelgen<ref>{{Cite journal |last1=Arcelus |first1=Jon |last2=Witcomb |first2=Gemma L. |last3=Mitchell |first3=Alex |date=2013-11-26 |title=Prevalence of Eating Disorders amongst Dancers: A Systemic Review and Meta-Analysis |journal=European Eating Disorders Review |volume=22 |issue=2 |pages=92–101 |doi=10.1002/erv.2271 |pmid=24277724 |issn=1072-4133}}</ref>. === Densawlıqqa paydası === Joqarıda aytılǵan alańlawshılıqlarǵa qaramastan, ayaq oyınnıń densawlıqqa kóp paydası bar. Mısalı, qánigeler ayaq oyınnıń júrek-qan tamır sistemasınıń densawlıǵın jaqsılaytuǵının, stressti azaytatuǵının, iyiliwsheńlik penen epshillikti arttıratuǵının, bulshıq etler menen súyeklerdi bekkemleytuǵının hám teńsalmaqlılıq penen koordinaciyanı jaqsılaytuǵının atap ótken. Psixikalıq hám kognitivlik paydalarına yadtı hám oylaw qábiletin jaqsılaw, miyge júkleme beriw hám demenciya qáwpin azaytıw kiredi<ref>{{cite web|first=Steph|last=Eckelkamp|access-date=2025-06-30|title=12 Benefits of Dancing: Boost Mood, Health, and Fitness|url=https://greatist.com/health/benefits-of-dance|website=Greatist |date=20 November 2020 }}</ref>. Ayaq oyın sonday-aq ózine bolǵan húrmetti qáliplestiriwge járdem beredi hám qatarlaslar menen sociallıq baylanıslardı xoshametlewi múmkin<ref>{{cite web|first=Leah|last=Groth|access-date=2025-06-30|title=9 Reasons Dancing Is Good for Your Health|url=https://www.everydayhealth.com/fitness-pictures/health-benefits-of-dance.aspx|website=EverydayHealth.com}}</ref>. == Pop-mádeniyattaǵı ayaq oyın == === Sociallıq tarmaqlar === Ayaq oyın kóplegen sociallıq tarmaqlarda, sonıń ishinde [[TikTok|TikTokta]] ataqlı mazmun túrine aylanǵan. 2020-jılı TikTok ayaq oyınları pandemiya sebepli jabılıw dáwirinde adamlardıń bir-biri menen baylanısın saqlawınıń bir usılı bolǵan<ref>{{Cite book |title=TikTok cultures in the United States |date=2022 |others=Trevor Boffone |isbn=978-1-000-60215-9 |location=Abingdon, Oxon |oclc=1295618580}}</ref>. TikTok 2017-jılı payda bolǵannan berli 20–30 jastaǵı kásiplik oyınshılar bul qosımshanı tabıs tabıw quralı retinde paydalanadı. Kásiplik oyınshılardıń kópshiligi iri studiyalarda islewge kóbirek úyrengen bolsa da, bul qosımsha oyınshılarǵa óz kórkem ónerin jariyalawdıń anaǵurlım tikkeley jolın usınǵan<ref>{{Cite journal |last=Warburton |first=Edward C. |date=2022-07-01 |title=TikTok challenge: dance education futures in the creator economy |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/10632913.2022.2095068 |journal=Arts Education Policy Review |volume=125 |issue=4 |language=en |pages=430–440 |doi=10.1080/10632913.2022.2095068 |s2cid=250233625 |issn=1063-2913 |access-date=2022-12-04 |archive-date=2022-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221203045928/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/10632913.2022.2095068 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref>. === Televidenie === Ayaq oyın jarısları boyınsha telekórsetiwler jıllar dawamında ayaq oyınnıń ataqlılıǵın arttırǵan. «Dancing with the Stars», «So You Think You Can Dance» hám «Dance Moms» sıyaqlı kórsetiwler keńirek auditoriyaǵa bul kórkem sport túrin túsiniwge hám qádirlewge múmkinshilik bergen. Realiti-shou túrindegi jarıslar tamashagóylerdiń qatnasıwın tartadı, bul auditoriyanı kóbeytedi. Bul kórsetiwler kóbirek adamlarǵa hár hápte usı xoreografiyalıq kompoziciyalardı orınlaw ushın kerekli sportlıq qábiletti túsiniwge múmkinshilik beredi. Usı kórsetiwlerdiń ataqlılıǵı artqan sayın ayaq oyınǵa qatnasatuǵın balalardıń sanı da kóbeygen<ref>{{Cite journal |last=Cardinal |first=Marita K. |date=2013-01-30 |title=Deciphering Dance in Reality Television: The Good, the Questionable, and the Unconscionable |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/07303084.2013.744915 |journal=Journal of Physical Education, Recreation & Dance |volume=84 |issue=1 |pages=7–10 |doi=10.1080/07303084.2013.744915 |issn=0730-3084|url-access=subscription }}</ref>. === Kommerciyalıq ayaq oyın === Kommerciyalıq ayaq oyın — ayaq oyın ónimdi, ideyanı, brendti yamasa ataqlı adamdı satıw quralı retinde qollanılǵan jaǵday. Kommerciyalıq ayaq oyın muzıkalıq kliplerde, telekórsetiwlerde, kommerciyalıq rolikler, filmler, reklamalar, gastrol koncertleri, Brodvey yamasa Las-Vegas shouları sıyaqlı kóplegen cifrlı orınlarda qollanıladı. Kommerciyalıq ayaq oyın bir nárseni satıw ushın qollanılatuǵın bolsa, ayaq oyınnıń qálegen stili bolıwı múmkin<ref name=":0" />. == Galereya == <gallery mode="packed-hover" heights="182"> Fayl:Irish dancers in team costume, Davis Academy, USA.jpg|'''Xalıq ayaq oyını''' — jarısta óner kórsetip atırǵan irland step ayaq oyınınıń úsh oyınshısı Fayl:TÜRKA Vanemuise suures majas -- tants Kodukotus.JPG|[[Estoniya|Estoniyadaǵı]] xalıq ayaq oyını Fayl:NwFusionAngelaLeap.jpg|Bir ayaqlı sekiriwdi orınlap atırǵan zamanagóy ayaq oyın oyınshısı Fayl:FrontAerial.gif|'''Akrobatikalıq ayaq oyın''' — akro-ayaq oyın oyınshısı aldıǵa qaray hawada aylanıw orınlamaqta Fayl:Tanzturnier 28.JPG|Tango orınlap atırǵan latın ballıq oyını oyınshıları Fayl:Bootsa.jpg|Gumbut ayaq oyını Qubla Afrika kánlerindegi jumısshılar arasında shártli baylanıs retinde qollanılǵan tepkilew belgilerinen rawajlanǵan Fayl:Harlekin Columbine Tivoli Denmark.jpg|[[Kopengagen|Kopengagendegi]] pantomima teatrınıń Arlekin hám Kolombinası Fayl:Popping dancer.gif|Poping usılın kórsetip atırǵan xip-xop oyınshısı Fayl:Imdt01.jpg|'''Zamanagóy ayaq oyın''' — sheriginiń arqasında teńsalmaqlılıqtı saqlap, ayaqtı tolıq ashıp turǵan oyınshı Fayl:Belogolovtsev Abderahman.jpg|'''Saxnalıq ayaq oyın''' — Úlken teatrdıń kásiplik oyınshısı Fayl:Samba Atlason Jakobsdottir 0509.JPG|Sport ayaq oyını jarısında samba orınlap atırǵan latın ballıq oyını jubı Fayl:Breakdancer - Faneuil Hall cropped.jpg|'''Kóshe ayaq oyını''' — qolda turıp tryuk orınlap atırǵan breyk-dans oyınshısı Fayl:Ballet Class 3 (237261875).jpeg|2017-jılǵı jas qızlardıń balet sabaǵı </gallery> == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Dene shınıǵıwları]] lhjgd3lk5dszfvq6agmc4329l7tzjxp 3 49391 276904 2026-10-30T11:08:52Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 276904 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 11:08, 2026-jıl 30-oktyabr (UTC) 8alm33wwv1bknh0yhr77eopq75maa46