Wikipedia
kabwiki
https://kab.wikipedia.org/wiki/Asebter_agejdan
MediaWiki 1.47.0-wmf.1
first-letter
Media
Uslig
Mmeslay
Amseqdac
Amyannan umsqedac
Wikipedia
Amyannan n Wikipedia
Tugna
Amyannan n tugna
MediaWiki
Amyannan n MediaWiki
Talɣa
Amyannan n talɣa
Tallat
Amyannan n tallat
Taggayt
Amyannan n taggayt
Awwur
Amyannan uwwur
Asenfaṛ
Amyannan usenfaṛ
TimedText
TimedText talk
Module
Discussion module
Event
Event talk
Sujet
Tameryust
0
1993
116392
99345
2026-05-10T07:42:47Z
Abillardoo
16203
/* */
116392
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Tameryust''' d yiwen n usfugel amensay i d-ittilin d [[Tamurt n Leqbayel|Tmurt n Yiqbayliyen]]. Asfugel-a yettemcabi ɣer tmeɣra n [[ Halloween]] i d-ittilin deg waṭas n tmura tutrimin am [[Iwunak Yeddukkel n Temrikt|Yiwunak Yeddukklen]] d kra tmura n [[Turuft]].
Deg wssan ineggura n tegrest, ad tennulfu yiwet n trebbut n ilemẓiyen, tin ara d-itezzin ɣef yakk taddart, tawwurt s tewwurt, ur tettağğa ula d axxam.
== Igmamen yettilin deg usfugel ==
Anwa i yettilin deg usfugel n tmeryust:
- Amɣar (Ameryus): win yettlusun aqric.
- Tameryust: d tin iy tbeggisen yakk iman-is.
- Aberraḥ
- Wid yekkaten tajewwaqt d ubendayer
- Ilemẓiyen nniḍen
== Imniren ==
[[Taggayt:idles amaziɣ]]
[[Taggayt:iqbayliyen]]
l6xajvh3pskstlm1g8iwl5qwu0xfva2
116393
116392
2026-05-10T07:43:06Z
Abillardoo
16203
Abillardoo yebeddel isem n usebtar seg [[Buɛfif]] ar [[Tameryust]]
116392
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Tameryust''' d yiwen n usfugel amensay i d-ittilin d [[Tamurt n Leqbayel|Tmurt n Yiqbayliyen]]. Asfugel-a yettemcabi ɣer tmeɣra n [[ Halloween]] i d-ittilin deg waṭas n tmura tutrimin am [[Iwunak Yeddukkel n Temrikt|Yiwunak Yeddukklen]] d kra tmura n [[Turuft]].
Deg wssan ineggura n tegrest, ad tennulfu yiwet n trebbut n ilemẓiyen, tin ara d-itezzin ɣef yakk taddart, tawwurt s tewwurt, ur tettağğa ula d axxam.
== Igmamen yettilin deg usfugel ==
Anwa i yettilin deg usfugel n tmeryust:
- Amɣar (Ameryus): win yettlusun aqric.
- Tameryust: d tin iy tbeggisen yakk iman-is.
- Aberraḥ
- Wid yekkaten tajewwaqt d ubendayer
- Ilemẓiyen nniḍen
== Imniren ==
[[Taggayt:idles amaziɣ]]
[[Taggayt:iqbayliyen]]
l6xajvh3pskstlm1g8iwl5qwu0xfva2
116395
116393
2026-05-10T07:43:41Z
Abillardoo
16203
/* */
116395
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Tameryust''' d yiwen n usfugel amensay i d-ittilin d [[Tamurt n Leqbayel|Tmurt n Yiqbayliyen]]. Asfugel-a yettemcabi ɣer tmeɣra n [[ Halloween]] i d-ittilin deg waṭas n tmura tutrimin am [[Iwunak Yeddukklen n Temrikt|Yiwunak Yeddukklen]] d kra tmura n [[Turuft]].
Deg wssan ineggura n tegrest, ad tennulfu yiwet n trebbut n ilemẓiyen, tin ara d-itezzin ɣef yakk taddart, tawwurt s tewwurt, ur tettağğa ula d axxam.
== Igmamen yettilin deg usfugel ==
Anwa i yettilin deg usfugel n tmeryust:
- Amɣar (Ameryus): win yettlusun aqric.
- Tameryust: d tin iy tbeggisen yakk iman-is.
- Aberraḥ
- Wid yekkaten tajewwaqt d ubendayer
- Ilemẓiyen nniḍen
== Imniren ==
[[Taggayt:idles amaziɣ]]
[[Taggayt:iqbayliyen]]
ly61s81byaszyk7f90r54dj50j6cq1k
Ixef Azegzaw
0
7062
116388
108747
2026-05-10T07:23:26Z
Abillardoo
16203
/* */
116388
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Ixef Azegzaw''' d tagrawt n tegzirin i d-yezgan deg utaram n [[Tafrikt|Tefriqt]] (deg [[Agaraw Aṭlasi|Ugaraw Anaṭlas]]). Tajumma tummidt n tegzirin-a tegda 4.033 km². Zedɣen-tt 567.000 n yimezdaɣen. Tamaneɣt-nnes d [[Praia]].
== Amezruy ==
== Tadamsa ==
== Ademkal d unezwu ==
== Imniren ==
[[Taggayt:tigzirin]]
[[Taggayt:Tigzirin n Ugaraw Anaṭlas]]
[[Taggayt:Tigzirin n Tefriqt]]
[[Category:Timura n Tefriqt]]
5wlvnmdpg8nr43xgxe7pia0e2dlckl3
116389
116388
2026-05-10T07:23:51Z
Abillardoo
16203
Abillardoo yebeddel isem n usebtar seg [[Iɣef Azegzaw]] ar [[Ixef Azegzaw]]
116388
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Ixef Azegzaw''' d tagrawt n tegzirin i d-yezgan deg utaram n [[Tafrikt|Tefriqt]] (deg [[Agaraw Aṭlasi|Ugaraw Anaṭlas]]). Tajumma tummidt n tegzirin-a tegda 4.033 km². Zedɣen-tt 567.000 n yimezdaɣen. Tamaneɣt-nnes d [[Praia]].
== Amezruy ==
== Tadamsa ==
== Ademkal d unezwu ==
== Imniren ==
[[Taggayt:tigzirin]]
[[Taggayt:Tigzirin n Ugaraw Anaṭlas]]
[[Taggayt:Tigzirin n Tefriqt]]
[[Category:Timura n Tefriqt]]
5wlvnmdpg8nr43xgxe7pia0e2dlckl3
Darkthrone
0
15594
116396
106229
2026-05-10T09:54:16Z
Neptune, the Mystic
11360
/* Tadiskugrafit */ Update (https://metalinjection.net/new-music/darkthrone-stays-grim-on-pre-historic-metal-new-album-due-out-in-may)
116396
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox musical artist}}
'''Darkthrone''' d tarbaɛt n [[black metal]] seg tmurt n [[Nurwij]], tettwaxleq deg useggas n 1986 s yisem Black Death, llan tturaren [[death metal]]. Deg 1991 beddlen style-nsen ɣer [[black metal]] seddaw l'influence n terbaɛin am [[Bathory (tarbaɛt)|Bathory]] neɣ [[Celtic Frost]].
== Tadiskugrafit ==
* 1991 : ''{{lang|en|[[Soulside Journey]]}}''
* 1992 : ''{{lang|en|[[A Blaze in the Northern Sky]]}}''
* 1993 : ''{{lang|en|[[Under a Funeral Moon]]}}''
* 1994 : ''{{lang|en|[[Transilvanian Hunger]]}}''
* 1995 : ''{{lang|en|[[Panzerfaust (album)|Panzerfaust]]}}''
* 1996 : ''{{lang|en|[[Total Death]]}}''
* 1996 : ''{{lang|en|[[Goatlord]]}}''
* 1999 : ''{{lang|en|[[Ravishing Grimness]]}}''
* 2000 : ''{{lang|en|[[Preparing for War]]}}''
* 2001 : ''{{lang|en|[[Plaguewielder]]}}''
* 2003 : ''{{lang|en|[[Hate Them]]}}''
* 2004 : ''{{lang|en|[[Sardonic Wrath]]}}''
* 2006 : ''{{lang|en|[[The Cult Is Alive]]}}''
* 2007 : ''{{lang|en|[[F.O.A.D.]]}}''
* 2008 : ''{{lang|en|[[Frostland Tapes]]}}''
* 2008 : ''{{lang|en|[[Dark Thrones and Black Flags]]}}''
* 2010 : ''{{lang|en|[[Circle the Wagons]]}}''
* 2013 : ''{{lang|en|[[The Underground Resistance]]}}''
* 2016 : ''{{lang|en|[[Arctic Thunder]]}}''
* 2019 : ''{{lang|en|[[Old Star]]}}''
* 2021 : ''{{lang|en|[[Eternal Hails......]]}}''
* 2022 : ''{{lang|en|[[Astral Fortress]]}}''
* 2024 : ''{{lang|en|[[It Beckons Us All.......]]}}''
* 2026 : ''{{lang|en|[[Pre-Historic Metal]]}}''
[[Category:Aẓawan]]
9veovf23isn2z9iwddqbc049n04trim
Aberru
0
17532
116375
115821
2026-05-09T12:14:06Z
Abillardoo
16203
/* */
116375
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Aberru''' neɣ '''Ajṛad''' ([[isem ussnan]]: '''Locusta''') d [[aburɣas]] yeṭṭafaren [[tafesna (tasnudert)|tafesna]] n [[Tuserdefriwin|tserdefriwin]] iy gebren seg wugar n 20,000 n [[talmest|telmas]] yettidiren deg yiddegan yemgaraden deg umaḍal. Aberru d yiwen n wanaw n [[abẓiẓ|yebẓaẓ]] ilan (yesɛan) [[aṭar (agman)|iḍarren]] udfiren ttallen-t i unttag, anda iy zmer ad yentteg i wazal n 20 n tikkal n teɣzi n tfekka-ines.
Aberru d aɣersiw ilan (isɛan) aṭas n icenga d ingiren (iɛdawen) am [[aylal|yigḍaḍ]] d [[aɣeṛda|iɣeṛdayen]] d [[azrem|izerman]] d [[izinzer|izinezren]], akken daɣen i llan kra n yiɣerfan i t-itetten am kra n iɣerfan n [[Asya]] d [[imaziɣen]] n [[Isusiyen|Sus]].
== Tilmas n uberru ==
== Amyaraw n uberru ==
== Imniren ==
[[Taggayt:ibureɣsen]]
em2q8b1veo6f7dg5xpqtzft5b9y0c0o
116376
116375
2026-05-09T12:14:52Z
Abillardoo
16203
/* */
116376
wikitext
text/x-wiki
{{Automatic taxobox}}
'''Aberru''' neɣ '''Ajṛad''' ([[isem ussnan]]: '''Locusta''') d [[aburɣas]] yeṭṭafaren [[tafesna (tasnudert)|tafesna]] n [[Tuserdefriwin|tserdefriwin]] iy gebren seg wugar n 20,000 n [[talmest|telmas]] yettidiren deg yiddegan yemgaraden deg umaḍal. Aberru d yiwen n wanaw n [[abẓiẓ|yebẓaẓ]] ilan (yesɛan) [[aṭar (agman)|iḍarren]] udfiren ttallen-t i unttag, anda iy zmer ad yentteg i wazal n 20 n tikkal n teɣzi n tfekka-ines.
Aberru d aɣersiw ilan (isɛan) aṭas n icenga d ingiren (iɛdawen) am [[aylal|yigḍaḍ]] d [[aɣeṛda|iɣeṛdayen]] d [[azrem|izerman]] d [[izinzer|izinezren]], akken daɣen i llan kra n yiɣerfan i t-itetten am kra n iɣerfan n [[Asya]] d [[imaziɣen]] n [[Isusiyen|Sus]].
== Tilmas n uberru ==
== Amyaraw n uberru ==
== Imniren ==
[[Taggayt:ibureɣsen]]
glqde8lj75v1mh8way2hi3u4ud9xqpx
116377
116376
2026-05-09T12:15:17Z
Abillardoo
16203
/* */
116377
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Aberru''' neɣ '''Ajṛad''' ([[isem ussnan]]: '''Locusta''') d [[aburɣas]] yeṭṭafaren [[tafesna (tasnudert)|tafesna]] n [[Tuserdefriwin|tserdefriwin]] iy gebren seg wugar n 20,000 n [[talmest|telmas]] yettidiren deg yiddegan yemgaraden deg umaḍal. Aberru d yiwen n wanaw n [[abẓiẓ|yebẓaẓ]] ilan (yesɛan) [[aṭar (agman)|iḍarren]] udfiren ttallen-t i unttag, anda iy zmer ad yentteg i wazal n 20 n tikkal n teɣzi n tfekka-ines.
Aberru d aɣersiw ilan (isɛan) aṭas n icenga d ingiren (iɛdawen) am [[aylal|yigḍaḍ]] d [[aɣeṛda|iɣeṛdayen]] d [[azrem|izerman]] d [[izinzer|izinezren]], akken daɣen i llan kra n yiɣerfan i t-itetten am kra n iɣerfan n [[Asya]] d [[imaziɣen]] n [[Isusiyen|Sus]].
== Tilmas n uberru ==
== Amyaraw n uberru ==
== Imniren ==
[[Taggayt:ibureɣsen]]
em2q8b1veo6f7dg5xpqtzft5b9y0c0o
Tirufriwin
0
20123
116381
97248
2026-05-09T12:58:26Z
Abillardoo
16203
/* */
116381
wikitext
text/x-wiki
{{Automatic taxobox}}
'''Tirufriwin''' ([[isem ussnan]]: '''Apterygota''') d tagrawt meẓẓiyen n [[aburɣes|yibureɣsen]] iruraden. Ɣ as akken ṭṭafarent [[asmil (tasnudert)|asmil]] n yibureɣsen, maca mgaraden fell-asen deg yiba n [[afriw|wafriwen]], ama deg wakud-a neɣ deg umezruy-is anamhaz. Ajerred amezwaru [[tamɣuzt|amɣuzan]] fell-as, yella-d deg tallit tadivunayt (send n 354 ar 417 n imelyan n iseggasen).
== Asesmel ==
== Tamhazt ==
== Ẓeṛ daɣen ==
[[Taggayt:asesmel n ibureɣsen]]
fk1gewtnt1e7avnrvfkwoochqndblon
116382
116381
2026-05-09T12:59:07Z
Abillardoo
16203
Abillardoo yebeddel isem n usebtar seg [[Tarfriwin]] ar [[Tirufriwin]]
116381
wikitext
text/x-wiki
{{Automatic taxobox}}
'''Tirufriwin''' ([[isem ussnan]]: '''Apterygota''') d tagrawt meẓẓiyen n [[aburɣes|yibureɣsen]] iruraden. Ɣ as akken ṭṭafarent [[asmil (tasnudert)|asmil]] n yibureɣsen, maca mgaraden fell-asen deg yiba n [[afriw|wafriwen]], ama deg wakud-a neɣ deg umezruy-is anamhaz. Ajerred amezwaru [[tamɣuzt|amɣuzan]] fell-as, yella-d deg tallit tadivunayt (send n 354 ar 417 n imelyan n iseggasen).
== Asesmel ==
== Tamhazt ==
== Ẓeṛ daɣen ==
[[Taggayt:asesmel n ibureɣsen]]
fk1gewtnt1e7avnrvfkwoochqndblon
116385
116382
2026-05-09T13:39:45Z
Abillardoo
16203
/* */
116385
wikitext
text/x-wiki
{{Automatic taxobox}}
'''Tirufriwin''' ([[isem ussnan]]: '''Apterygota''') d tagrawt meẓẓiyen n [[aburɣes|yibureɣsen]] iruraden. Ɣas akken ṭṭafarent [[asmil (tasnudert)|asmil]] n yibureɣsen, maca mgaraden fell-asen deg yiba n [[afriw|wafriwen]], ama deg wakud-a neɣ deg umezruy-is anamhaz. Ajerred amezwaru [[tamɣuzt|amɣuzan]] fell-as, yella-d deg tallit tadivunayt (send n 354 ar 417 n imelyan n iseggasen).
== Asesmel ==
== Tamhazt ==
== Ẓeṛ daɣen ==
[[Taggayt:asesmel n ibureɣsen]]
n31tda338xmy11xxl0126r97ptffst1
Tigzi Taragmawant
0
25455
116379
116361
2026-05-09T12:52:52Z
Gurzil90x
14292
Arniɣ-d ayen ilaqen
116379
wikitext
text/x-wiki
Tigzi taragmawant neɣ Tigzi n tmacint (IA) d aḥric agejdan deg '''tsenselkimt''' i yessegzayen amek ara nefk i tmacinin neɣ i '''yiselkimen''' tazmert akken ad xedmen tiwuriwin i yesran tigzi n umdan. Gar tiwuriwin-a, nezmer ad nebder: almad, asissen n wawal d tutlayin, tuffɣa n tigtiwin (tifrat) i wuguren deg yal aḥric, akked tmuɣli d usekfel n tugniwin.
== Tigzi Taragmawant (IA): Amezruy, Tiwuriwin d Yinalkamen deg Yimal ==
=== Amezruy d Temhazt ===
Xas akken asugen n tmacinin i yesɛan tazmert n tidmi yella-d zik deg tsekla, aḥric-a n tussna ibedd s wudem unṣib deg yiseggasen n 1950. S tmuɣli ɣer umezruy n tiktut-a, nezmer ad t-nebḍu ɣef kraḍ(tlata) talliyin:
* '''Tallit n usugen:''' Deg yiseggasen imenza, imusnawen llan ssexdamen iwarzimen isehlen iwakken ad fken i tmacint asurif amezwaru n usegzi(ufeham). Tallit-a tebda-d mi d-yebda wemdan yettxemmim amek ara yessers tiḥerci d tegzi-ines deg tmacint. Nezmer ad nebḍu tallit-a ɣef kra n tneqqiḍin tigejdanin:
# '''Alan Turing d Ukayad-is (1950):''' Send ad d-iban yisem n "Tigzi Taragmawant", amusnaw n tusnakt d tsenselkimt Alan Turing yessers-d yiwen n usteqsi agejdan: ''"Tzemmer tmacint ad txemmem?"''. Iwakken ad d-yerr ɣef usteqsi-a, yesnulfa-d ayen umi ssawalen "Akayad n Turing" (Test de Turing). Iswi n ukayad-a d asekfel ma yezmer uselkim ad yurar d umdan s wudem ara yeǧǧen amdan ur yefhim ara ma yettmeslay d tmacint neɣ d amdan nniḍen.
# '''Agraw n Dartmouth (1956) - Anekcum unṣib:''' D agraw-a i d-yessentun aḥric-a s wudem unṣib. Imusnawen imeqqranen am John McCarthy d Marvin Minsky jemɛen-d akken ad sbedden tasekniremt (terminologie) n tussna-ya tamaynut. D John McCarthy i d-yesnulfan irem-a n '''"Tigzi Taragmawant"''' i tikkelt tamezwarut.
# '''Iwarzimen imenza d usegzi:''' Deg yiseggasen-a imenza, imusnawen llan sxeddamen '''iwarzimen''' imenza, yeshel usenked-nsen, iwakken ad fken i tmacint asurif amezwaru n '''usegzi'''. Ssexdamen-ten iwakken ad ferun tigda tifelsafiyin, ad uraren ccetranǧ, neɣ ad d-suddmen taywalt taḥerfit, am wahil "ELIZA" i d-yettarran awal i yimdanen am wakken d amsujji asnafsan.
# '''Tilisa d "Tagrest n Tegzi":''' Asugen n yimusnawen n tallit-nni yella meqqer aṭas; llan ttɣilen s ssehala ara d-snulfun timacinin i yesɛan tigzi yettcabin ɣer tin n umdan. Maca, mmlalen-d d tlisa n yimir-nni: iselkimen ur sɛin ara '''taẓwert n usiḍen''' iwatan, yernu ulac isefka isemmaden iwakken ad yili wemhaz. Ayagi yewwi-d ɣer tnaqṣit n wallalen d tedrimt i usnerni n unadi-a, d ayen i d-yeglan s tallit n tnezzut i wumi ssawalen "Anegres n Tegzi Taragmawant".
S umata, tallit-a n usugen d akud n wuguren lqayen d iswa imeqqranen. Xas akken tella-d deqs n tmuɣli i wuguren n tegzi, d tallit-a i d-yeṣṣawen abrid i tneflit i d-itebɛen mi d-yernu lǧehd n yiselkimen deg yiseggasen i d-idefren.
* '''Tallit n Tezmert n Usiḍen (Iseggasen n 1980 - 2000): Asaki d Tneflit n Yiselkimen:''' Mi banen iselkimen yelhan d '''teẓwert''' n usiḍen tameqqrant, tennerna tegzi taragmawant s waṭas.
Deffir tallit-nni n tegrest n tegzi, ibda-d usirem amaynut deg yiseggasen n 80. Ayen i d-yewwin abeddel-a mačči kan d tiktiwin timaynutin deg tsenselkimt, maca d '''angaw''' s timmad-is i yenneflan yernu yeffeɣ-d seg tlisa-ines timezwura.
Atent-a tneqqiḍin tigejdanin n tallit-a:
# '''Asnerni n Teẓwert n Usiḍen:''' Iselkimen uɣalen ǧehden yernu rxeṣen (ṣṣawḍen ɣer yixxamen d tkebbaniyin). Itebɛ-d ayagi "Asaḍuf n Moore", i d-yeqqaren d akken tazmert n yiselkimen tettnerni s waṭas yal sdis d mraw (18) n wayyuren. Ayagi yefka-d afud ameqqran i yimussnawen iwakken ad sseddun '''iwarzimen''' ixnazen i wumi ur zmiren ara zik.
# '''Inagrawen Imussnawen :''' Deg umkan ad nexdem timacinin yesɛan tigzi tamatut am wemdan, imusnawen bdan xeddmen ihallen uzzigen deg yiwen kan n uḥric. Amedya: aḥric n tujjya neɣ n takrura. Fkan-as i tmacint isuḍaf d tmussni lqayen n yimsujjiyen d yimussnawen, dɣa tuɣal tezmer ad d-tefk tifrat i waṭṭanen neɣ i wuguren icudden ɣer taɣult-nni.
# '''Tuɣalin n Yiẓeḍwa n Iṛununen Iragmawanen:''' Tikti n yiẓeḍwa n iṛununen tella-d zik (deg tallit n usugen), maca llan ḥebsen imi ulac '''teẓwert n usiḍen''' iwatan iwakken ad ten-sseddun. Deg yiseggasen n 80 d 90, mi d-yernu lǧehd n yiselkimen, bdan ssexdamen tarrayin timaynutin n walmad, dɣa bdan yiẓeḍwa-ya ttarran-d igemmaḍ yelhan, ladɣa deg usekfel n yisekkilen (OCR) am usenqed n tebṛatin n lbusṭa.
# '''Anekcum s Annar n Turart (Deep Blue - 1997):''' Yiwen seg yineḍruyen imeqqranen d imezruyanen n tallit-a d mi tezmer tmacint n IBM umi ssawalen "Deep Blue" ad ternu alɣuɣ n umaḍal deg turart n ccetranǧ, Garry Kasparov. Tamsudemt-a ur telmid ara weḥd-s, maca tesseqdec '''taẓwert n usiḍen''' tameqqrant iwakken ad tessenqad d imelyan n tuddsa deg yiwet n tasint. Ayagi yessebgen-d d akken tmacint tezmer ad teɣleb amdan deg tsertit n uswir aɛlayan.
'''S umata:''' Tallit-a mačči d tin i d-yewwin almad aselkiman s wudem-is atrar, maca d tin i d-yessersen azadur(llsas) n wangaw d wuzzal i tallit i d-itebɛen. Imi tesnerna tmacint deg '''tezmert n usiḍen''', teẓẓel abrid iwakken tigzi taragmawant ad tessemres ayen i d-yusan deffir-s: ''Isefka Imeqqranen (Big Data).''
* '''Tallit Tatrart (Seg 2010 ar ass-a): Isefka Imeqqranen d Walmad Lqayen:''' Deg yiseggasen-a ineggura, s tilin n yisefka imeqqranen (données massive / Big Data) akked wesnulfu n iẓeḍwa n iṛununen iragmawanen, tuɣal tegzi taragmawant tezmer ad telmed weḥd-s ('''Almad Aselkiman''' neɣ ''Machine Learning'').
Tallit-a tbedd ɣef sin n yigejdan imeqqranen i d-yemlalen deg yiwen n wakud: asnerni ageɛmir n yisefka akked tezmert n usiḍen n tkaṛdiwin n udlif (GPU) i d-yefkan afud meqqren i yiselkimen.
Atent-a tneqqiḍin tigejdanin n tallit-a:
* '''Aṭuqqet n Yisefka (Big Data):''' S tneflit n internet, isilkimen n ufus, d yiẓeḍwa inmettiyen, imdanen bdan ssefrakawen isefka s wamḍan ur nesɛi tilisa yal ass. Isefka-ya imeqqranen uɣalen d aseṛɣu i tmacinin iwakken ad lemden s wudem ifazen.
* '''Almad Lqayen (Deep Learning):''' Imi tura tella '''teẓwert n usiḍen''' akked yisefka imeqqranen, imusnawen rran-d '''iẓeḍwa n iṛununen iragmawanen''' s wudem lqayen (s waṭas n tissiwin). Tarrayt-a n walmad aselkiman tewwi-d igemmaḍ igerrzen aṭas, ladɣa deg usekfel n tugniwin d usegzi n tutlayt tagamant.
* '''Tigzi Taragmawant Tasarawt:''' D aḥric amaynut i d-yufraren s waṭas deg yiseggasen-a ineggura. S useqdec n tmudmin timeqqranin n tutlayt (LLM), tigzi taragmawant tuɣal d '''asaraw''' n uḍris, n tugniwin, d tengalt. Tezmer ula ad '''tserwes''' taywalt akked wemdan s wudem yessewhamen.
* '''Uguren n Tudert n Tbaḍnit d Tmililɣi:''' S usemres ameqqran n yisefka udmawanen i walmad n tmudmin-a, yekker-d wugur ameqqran ɣef wamek ara nḥader '''tudert n tbaḍnit''' n yimdanen, akked wamek ara nessileɣ '''iwarzimen''' war miḥyaf neɣ asɣel.
'''S umata:''' Tallit tatrart d asurif ameqqran anda tigzi taragmawant teffeɣ-d seg yinadiyen n tesdawiyin ɣer tudert-nneɣ n yal ass. Tebna ɣef '''uzadur''' n wangaw ǧehden d tuddsa n yisefka imeqqranen, yernu la tessewjaday abrid ɣer yimal anda tmacint ad tezmer ad txeddem tiwuriwin ugar.
=== Amek i tteddu Tegzi Taragmawant? ===
Akken ad telḥu tamsudemt n tegzi taragmawant, tesra kraḍ n tgejditin:
==== <u>Isefka: Aseṛɣu n Tegzi Taragmawant</u> ====
Akken tkerrust tesra i '''useṛɣu''' iwakken ad telḥu, Tigzi Taragmawant tesra i yisefka iwakken ad telmed yernu ad tmahel. S war isefka, '''iwarzimen''' d tmacinin ur zmiren ad xedmen acemma. Nezmer ad nebḍu tamiḍrant n yisefka ɣef kṛaḍ n tneqqiḍin tigejdanin:
* '''Tiwsitin n Yisefka:''' Isefka ur llin ara d yiwet n tewsit. Zemren ad ilin d iḍrisen, tugniwin, imesla, inawen n tvidyut, neɣ Tifelwiyin ččurent d izwilen. D isefka-ya i d aselmad amezwaru i '''yiẓeḍwa n iṛununen iragmawanen'''.
* '''Taɣara Uqbel''' '''Ddeqs:''' Xas akken tigzi taragmawant tebna ɣef yisefka imeqqranen (Big Data), maca taɣara n yisefka-ya d nettat i d '''azadur'''. Ma nsečč i tmacint isefka ixuṣṣen, yesɛan tuccḍiwin neɣ igebren yiwen wudem n usɣel kan, igemmaḍ-is ad ilin ur gerrzen ara. Yella yiwen n wawal agejdan deg tsenselkimt yeqqaren: "Ayen n dir i tessekcmeḍ, d ayen n dir ara d-yeffɣen" (Garbage in, Garbage out).
* '''Asizdeg d Uceṛṛeḍ:''' Uqbel ad nessiweḍ isefka ɣer tmacint, yessefk ad ttwasizdgen. Imassanen n yisefka ssufuɣen aṭas n wakud iwakken ad kksen tucḍiwin yernu ad ssegmen tuddsa. Tikkwal, isefka sran ad ttwačerḍen. Amedya, ma nebɣa ad neslmed tmacint ad tɛeqqel "aɣyul" deg tugniwin, ilaq ad as-nefk aṭas n tugniwin yettwačerḍen s yisem n uɣyul akken ad tizmirt ad d-tefk '''asaraw''' iwatan neɣ ad '''tserwes''' ayen i d-twala.
* '''Tudert n Tbaḍnit d Wamdan:''' Imi amur ameqqran n yisefka-ya ttusdukkulen-d seg yimdanen (internet, inagrawen inmettiyen...), amesten n '''tudert n tbaḍnit''' yettuɣal d asurif agejdan. Tura, tuɣal-d d taḍullit iwakken ad nessileɣ iwarzimen s yisefka war ma nessedra lbaḍna neɣ izarfen n wemdan.
==== <u>Iwarzimen: Amutur n Tegzi Taragmawant</u> ====
Ma yella isefka d aseṛɣu i d-yettfakkan fad i tmacint, '''iwarzimen''' d amutur neɣ d allaɣ iselkiman i iseddayen aseṛɣu-nni. War iwarzimen ifazen, isefka d aṭemmu kan ur nesɛi anamek. Nezmer ad nebḍu amahil n yiwarzimen-a ɣef tneqqiḍin-a tigejdanin:
* '''Iẓeḍwa n Iṛununen Iragmawanen:''' Tasegda n yiwarzimen-a tewwi-d asugen-is seg wallaɣ n wemdan. Tcuddu iṛununen iragmawanen deg waṭas n tissiwin. Ayen i d-ikeccmen (isefka) ad iɛeddi seg tissi ɣer tayeḍ, yal yiwet tessalay aswir n tegzi akken ad d-yeffeɣ d '''asaraw''' yeddzen yernu yeffeɣ-d akken iwulam.
* '''Almad d Uṣeggem:''' Iwarzimen n tegzi taragmawant ur ttwasettfen ara s yisuḍaf udmisen. Ttalmaden s uɛiwed d termit. Yal tikelt mi ara ɛerḍen ad d-fken agmuḍ, ssemsawayen taẓayt/iɣewwaṛen-nsen akken ad sneqsen tuccḍiwin zdat n yisefka n walmad. D anect-a i ten-yettarran d imassanen s wakud.
* '''Timudmin Timeqqranin n Tutlayt (LLM):''' Iwarzimen-a uzzigen ttwaxedmen s tseddi iwakken ad gzun yernu ad d-fken '''isemliyen''' d yiḍrisen. Ssexdamen aṭas n tmusniwin icudden ɣer tsenselkimt d tseqqart iwakken ad d-ẓren d acu n wawal i yessefk ad d-itebɛen wayeḍ s wudem amseɣtu yernu iwulman.
* '''Asaraw n Umaynut:''' Ayen i d-yessufɣen iwarzimen imaynuten n tegzi taragmawant ɣer tafat, d tizemert-nsen ad d-snulfun ayen ur nelli ara yakan. Mgal iwarzimen iqburen i d-yettaran ɣef tseqsiyin s wayen yellan kan, wigi ssexdamen ayen lemden iwakken ad d-fken tugniwin timaynutin, iḍrisen isnulfuyen, neɣ ula d '''isemliyen''' n tengalt tamaynut.
==== <u>Taẓwert n Usiḍen: Azadur Afekkan n Tegzi Taragmawant</u> ====
Ma yella isefka d aseṛɣu, iwarzimen d amutur, '''taẓwert n usiḍen''' d tazmert tafekkant neɣ d lǧehd n tkerrust ara iseddun anect-a akk s urured. War iselkimen iǧehden, almad n tmacint ɣef yisefka imeqqranen ad yaṭṭaf iseggasen deg umkan n kra n wussan. Nezmer ad nsegzi azadur-a ɣef tneqqiḍin-a:
* '''Tikaṛdiwin n Udlif (GPU) d''' '''Aferdisen Usefser Uzzigen:''' Zik, iselkimen llan ssexdamen kan iferdisen igejdanen (CPU) i leḥsab. Maca, '''iẓeḍwa n iṛununen iragmawanen''' sran aṭas n leḥsab(asiḍen) fessusen deg yiwet n tasint. D ɣef aya i d-yennulfa useqdec n tkaṛdiwin n udlif (GPU), imi zemrent ad xedment '''asiḍen amsadaɣ''' s wudem ifazen. Tura, llant ula d tikarḍiwin i yettwaxedmen i useḍen n tferkiwin tusnakin i tegzi taragmawant (am TPUs).
* '''Asiḍen deg Usigna :''' Mačči yal amdan neɣ takebbanit tezmer ad tiɣ iselkimen-a imeqqranen iɣlayen aṭas. S tsenselkimt n usigna, imusnawen zmiren ad krun '''taẓwert n usiḍen''' sɣur tkebbaniyin timeqqranin s wudem anmeggag. Ayagi yerra almad n tmudmin timeqqranin yezmer ad yili sɣur wakk inadiyen war ma sran ad bnun ammas n yisefka-nsen.
* '''Arured d Tmellilt:''' Taẓwert-a tatrart tessider akud n walmad s waṭas. Ayen yellan yettakk-d agguren zik, tura yezmer ad yettwaxdem deg kra n isragen neɣ wussan. D arured-a i yeǧǧan tigzi taragmawant ad d-teffeɣ seg tezrawin n tesdawiyin ɣer usnas amatu deg tudert-nneɣ n yal ass.
* '''Ugur n Tezmert d Tewnaḍt:''' Tisnulfa-ya sɛant azal ɣlayen mačči kan deg yidrimen, maca ula deg twennaḍt. Aseddu n wammasen n yisefka yettett aṭas n trisiti yernu yessufuɣ-d aṭas n teẓɣelt. Imi '''taẓwert n usiḍen''' tettnerni, ugur n wamek ara nḥader tawnaḍt yettuɣal d asurif ameqqran i yimal n tsenselkimt.
b6jhoghlj03z0zqlzjydakzavxyeseh
116387
116379
2026-05-09T20:04:33Z
Gurzil90x
14292
seɣtiɣ kra n tucdiwin
116387
wikitext
text/x-wiki
Tigzi taragmawant neɣ Tigzi n tmacint (IA) d aḥric agejdan deg '''tsenselkimt''' i yessegzayen amek ara nefk i tmacinin neɣ i '''yiselkimen''' tazmert akken ad xedmen tiwuriwin i yesran tigzi n umdan. Gar tiwuriwin-a, nezmer ad nebder: almad, asissen n wawal d tutlayin, tuffɣa n tigtiwin (tifrat) i wuguren deg yal aḥric, akked tmuɣli d usekfel n tugniwin.
== Tigzi Taragmawant (IA): Amezruy, Tiwuriwin d Yinalkamen deg Yimal ==
=== Amezruy d Temhazt ===
Xas akken asugen n tmacinin i yesɛan tazmert n tidmi yella-d zik deg tsekla, aḥric-a n tussna ibedd s wudem unṣib deg yiseggasen n 1950. S tmuɣli ɣer umezruy n tiktut-a, nezmer ad t-nebḍu ɣef kraḍ(tlata) talliyin:
* '''Tallit n usugen:''' Deg yiseggasen imenza, imusnawen llan ssexdamen iwarzimen isehlen iwakken ad fken i tmacint asurif amezwaru n usegzi(ufeham). Tallit-a tebda-d mi d-yebda wemdan yettxemmim amek ara yessers tiḥerci d tegzi-ines deg tmacint. Nezmer ad nebḍu tallit-a ɣef kra n tneqqiḍin tigejdanin:
# '''Alan Turing d Ukayad-is (1950):''' Send ad d-iban yisem n "Tigzi Taragmawant", amusnaw n tusnakt d tsenselkimt Alan Turing yessers-d yiwen n usteqsi agejdan: ''"Tzemmer tmacint ad txemmem?"''. Iwakken ad d-yerr ɣef usteqsi-a, yesnulfa-d ayen umi ssawalen "Akayad n Turing" (Test de Turing). Iswi n ukayad-a d asekfel ma yezmer uselkim ad yurar d umdan s wudem ara yeǧǧen amdan ur yefhim ara ma yettmeslay d tmacint neɣ d amdan nniḍen.
# '''Agraw n Dartmouth (1956) - Anekcum unṣib:''' D agraw-a i d-yessentun aḥric-a s wudem unṣib. Imusnawen imeqqranen am John McCarthy d Marvin Minsky jemɛen-d akken ad sbedden tasekniremt (terminologie) n tussna-ya tamaynut. D John McCarthy i d-yesnulfan irem-a n '''"Tigzi Taragmawant"''' i tikkelt tamezwarut.
# '''Iwarzimen imenza d usegzi:''' Deg yiseggasen-a imenza, imusnawen llan sxeddamen '''iwarzimen''' imenza, yeshel usenked-nsen, iwakken ad fken i tmacint asurif amezwaru n '''usegzi'''. Ssexdamen-ten iwakken ad ferun tigda tifelsafiyin, ad uraren ccetranǧ, neɣ ad d-suddmen taywalt taḥerfit, am wahil "ELIZA" i d-yettarran awal i yimdanen am wakken d amsujji asnafsan.
# '''Tilisa d "Tagrest n Tegzi":''' Asugen n yimusnawen n tallit-nni yella meqqer aṭas; llan ttɣilen s ssehala ara d-snulfun timacinin i yesɛan tigzi yettcabin ɣer tin n umdan. Maca, mmlalen-d d tlisa n yimir-nni: iselkimen ur sɛin ara '''taẓwert n usiḍen''' iwatan, yernu ulac isefka isemmaden iwakken ad yili wemhaz. Ayagi yewwi-d ɣer tnaqṣit n wallalen d tedrimt i usnerni n unadi-a, d ayen i d-yeglan s tallit n tnezzut i wumi ssawalen "Anegres n Tegzi Taragmawant".
S umata, tallit-a n usugen d akud n wuguren lqayen d iswa imeqqranen. Xas akken tella-d deqs n tmuɣli i wuguren n tegzi, d tallit-a i d-yeṣṣawen abrid i tneflit i d-itebɛen mi d-yernu lǧehd n yiselkimen deg yiseggasen i d-idefren.
* '''Tallit n Tezmert n Usiḍen (Iseggasen n 1980 - 2000): Asaki d Tneflit n Yiselkimen:''' Mi banen iselkimen yelhan d '''teẓwert''' n usiḍen tameqqrant, tennerna tegzi taragmawant s waṭas.
Deffir tallit-nni n tegrest n tegzi, ibda-d usirem amaynut deg yiseggasen n 80. Ayen i d-yewwin abeddel-a mačči kan d tiktiwin timaynutin deg tsenselkimt, maca d '''angaw''' s timmad-is i yenneflan yernu yeffeɣ-d seg tlisa-ines timezwura.
Atent-a tneqqiḍin tigejdanin n tallit-a:
# '''Asnerni n Teẓwert n Usiḍen:''' Iselkimen uɣalen ǧehden yernu rxeṣen (ṣṣawḍen ɣer yixxamen d tkebbaniyin). Itebɛ-d ayagi "Asaḍuf n Moore", i d-yeqqaren d akken tazmert n yiselkimen tettnerni s waṭas yal sdis d mraw (18) n wayyuren. Ayagi yefka-d afud ameqqran i yimussnawen iwakken ad sseddun '''iwarzimen''' ixnazen i wumi ur zmiren ara zik.
# '''Inagrawen Imussnawen :''' Deg umkan ad nexdem timacinin yesɛan tigzi tamatut am wemdan, imusnawen bdan xeddmen ihallen uzzigen deg yiwen kan n uḥric. Amedya: aḥric n tujjya neɣ n takrura. Fkan-as i tmacint isuḍaf d tmussni lqayen n yimsujjiyen d yimussnawen, dɣa tuɣal tezmer ad d-tefk tifrat i waṭṭanen neɣ i wuguren icudden ɣer taɣult-nni.
# '''Tuɣalin n Yiẓeḍwa n Iṛununen Iragmawanen:''' Tikti n yiẓeḍwa n iṛununen tella-d zik (deg tallit n usugen), maca llan ḥebsen imi ulac '''teẓwert n usiḍen''' iwatan iwakken ad ten-sseddun. Deg yiseggasen n 80 d 90, mi d-yernu lǧehd n yiselkimen, bdan ssexdamen tarrayin timaynutin n walmad, dɣa bdan yiẓeḍwa-ya ttarran-d igemmaḍ yelhan, ladɣa deg usekfel n yisekkilen (OCR) am usenqed n tebṛatin n lbusṭa.
# '''Anekcum s Annar n Turart (Deep Blue - 1997):''' Yiwen seg yineḍruyen imeqqranen d imezruyanen n tallit-a d mi tezmer tmacint n IBM umi ssawalen "Deep Blue" ad ternu alɣuɣ n umaḍal deg turart n ccetranǧ, Garry Kasparov. Tamsudemt-a ur telmid ara weḥd-s, maca tesseqdec '''taẓwert n usiḍen''' tameqqrant iwakken ad tessenqad d imelyan n tuddsa deg yiwet n tasint. Ayagi yessebgen-d d akken tmacint tezmer ad teɣleb amdan deg tsertit n uswir aɛlayan.
'''S umata:''' Tallit-a mačči d tin i d-yewwin almad aselkiman s wudem-is atrar, maca d tin i d-yessersen azadur(llsas) n wangaw d wuzzal i tallit i d-itebɛen. Imi tesnerna tmacint deg '''tezmert n usiḍen''', teẓẓel abrid iwakken tigzi taragmawant ad tessemres ayen i d-yusan deffir-s: ''Isefka Imeqqranen (Big Data).''
* '''Tallit Tatrart (Seg 2010 ar ass-a): Isefka Imeqqranen d Walmad Lqayen:''' Deg yiseggasen-a ineggura, s tilin n yisefka imeqqranen (données massive / Big Data) akked wesnulfu n iẓeḍwa n iṛununen iragmawanen, tuɣal tegzi taragmawant tezmer ad telmed weḥd-s ('''Almad Aselkiman''' neɣ ''Machine Learning'').
Tallit-a tbedd ɣef sin n yigejdan imeqqranen i d-yemlalen deg yiwen n wakud: asnerni ageɛmir n yisefka akked tezmert n usiḍen n tkaṛdiwin n udlif (GPU) i d-yefkan afud meqqren i yiselkimen.
Atent-a tneqqiḍin tigejdanin n tallit-a:
* '''Aṭuqqet n Yisefka (Big Data):''' S tneflit n internet, isilkimen n ufus, d yiẓeḍwa inmettiyen, imdanen bdan ssefrakawen isefka s wamḍan ur nesɛi tilisa yal ass. Isefka-ya imeqqranen uɣalen d aseṛɣu i tmacinin iwakken ad lemden s wudem ifazen.
* '''Almad Lqayen (Deep Learning):''' Imi tura tella '''teẓwert n usiḍen''' akked yisefka imeqqranen, imusnawen rran-d '''iẓeḍwa n iṛununen iragmawanen''' s wudem lqayen (s waṭas n tissiwin). Tarrayt-a n walmad aselkiman tewwi-d igemmaḍ igerrzen aṭas, ladɣa deg usekfel n tugniwin d usegzi n tutlayt tagamant.
* '''Tigzi Taragmawant Tasarawt:''' D aḥric amaynut i d-yufraren s waṭas deg yiseggasen-a ineggura. S useqdec n tmudmin timeqqranin n tutlayt (LLM), tigzi taragmawant tuɣal d '''asaraw''' n uḍris, n tugniwin, d tengalt. Tezmer ula ad '''tserwes''' taywalt akked wemdan s wudem yessewhamen.
* '''Uguren n Tudert n Tbaḍnit d Tmililɣi:''' S usemres ameqqran n yisefka udmawanen i walmad n tmudmin-a, yekker-d wugur ameqqran ɣef wamek ara nḥader '''tudert n tbaḍnit''' n yimdanen, akked wamek ara nessileɣ '''iwarzimen''' war miḥyaf neɣ asɣel.
'''S umata:''' Tallit tatrart d asurif ameqqran anda tigzi taragmawant teffeɣ-d seg yinadiyen n tesdawiyin ɣer tudert-nneɣ n yal ass. Tebna ɣef '''uzadur''' n wangaw ǧehden d tuddsa n yisefka imeqqranen, yernu la tessewjaday abrid ɣer yimal anda tmacint ad tezmer ad txeddem tiwuriwin ugar.
=== Amek i tteddu Tegzi Taragmawant? ===
Akken ad telḥu tamsudemt n tegzi taragmawant, tesra kraḍ n tgejditin:
==== <u>Isefka: Aseṛɣu n Tegzi Taragmawant</u> ====
Akken tkerrust tesra i '''useṛɣu''' iwakken ad telḥu, Tigzi Taragmawant tesra i yisefka iwakken ad telmed yernu ad tmahel. S war isefka, '''iwarzimen''' d tmacinin ur zmiren ad xedmen acemma. Nezmer ad nebḍu tamiḍrant n yisefka ɣef kṛaḍ n tneqqiḍin tigejdanin:
* '''Tiwsitin n Yisefka:''' Isefka ur llin ara d yiwet n tewsit. Zemren ad ilin d iḍrisen, tugniwin, imesla, inawen n tvidyut, neɣ Tifelwiyin ččurent d izwilen. D isefka-ya i d aselmad amezwaru i '''yiẓeḍwa n iṛununen iragmawanen'''.
* '''Taɣara Uqbel''' '''Ddeqs:''' Xas akken tigzi taragmawant tebna ɣef yisefka imeqqranen (Big Data), maca taɣara n yisefka-ya d nettat i d '''azadur'''. Ma nsečč i tmacint isefka ixuṣṣen, yesɛan tuccḍiwin neɣ igebren yiwen wudem n usɣel kan, igemmaḍ-is ad ilin ur gerrzen ara. Yella yiwen n wawal agejdan deg tsenselkimt yeqqaren: "Ayen n dir i tessekcmeḍ, d ayen n dir ara d-yeffɣen" (Garbage in, Garbage out).
* '''Asizdeg d Uceṛṛeḍ:''' Uqbel ad nessiweḍ isefka ɣer tmacint, yessefk ad ttwasizdgen. Imassanen n yisefka ssufuɣen aṭas n wakud iwakken ad kksen tucḍiwin yernu ad ssegmen tuddsa. Tikkwal, isefka sran ad ttwačerḍen. Amedya, ma nebɣa ad neslmed tmacint ad tɛeqqel "aɣyul" deg tugniwin, ilaq ad as-nefk aṭas n tugniwin yettwačerḍen s yisem n uɣyul akken ad tizmirt ad d-tefk '''asaraw''' iwatan neɣ ad '''tserwes''' ayen i d-twala.
* '''Tudert n Tbaḍnit d Wamdan:''' Imi amur ameqqran n yisefka-ya ttusdukkulen-d seg yimdanen (internet, inagrawen inmettiyen...), amesten n '''tudert n tbaḍnit''' yettuɣal d asurif agejdan. Tura, tuɣal-d d taḍullit iwakken ad nessileɣ iwarzimen s yisefka war ma nessedra lbaḍna neɣ izarfen n wemdan.
==== <u>Iwarzimen: Amutur n Tegzi Taragmawant</u> ====
Ma yella isefka d aseṛɣu i d-yettfakkan fad i tmacint, '''iwarzimen''' d amutur neɣ d allaɣ iselkiman i iseddayen aseṛɣu-nni. War iwarzimen ifazen, isefka d aṭemmu kan ur nesɛi anamek. Nezmer ad nebḍu amahil n yiwarzimen-a ɣef tneqqiḍin-a tigejdanin:
* '''Iẓeḍwa n Iṛununen Iragmawanen:''' Tasegda n yiwarzimen-a tewwi-d asugen-is seg wallaɣ n wemdan. Tcuddu iṛununen iragmawanen deg waṭas n tissiwin. Ayen i d-ikeccmen (isefka) ad iɛeddi seg tissi ɣer tayeḍ, yal yiwet tessalay aswir n tegzi akken ad d-yeffeɣ d '''asaraw''' yeddzen yernu yeffeɣ-d akken iwulam.
* '''Almad d Uṣeggem:''' Iwarzimen n tegzi taragmawant ur ttwasettfen ara s yisuḍaf udmisen. Ttalmaden s uɛiwed d termit. Yal tikelt mi ara ɛerḍen ad d-fken agmuḍ, ssemsawayen taẓayt/iɣewwaṛen-nsen akken ad sneqsen tuccḍiwin zdat n yisefka n walmad. D anect-a i ten-yettarran d imassanen s wakud.
* '''Timudmin Timeqqranin n Tutlayt (LLM):''' Iwarzimen-a uzzigen ttwaxedmen s tseddi iwakken ad gzun yernu ad d-fken '''isemliyen''' d yiḍrisen. Ssexdamen aṭas n tmusniwin icudden ɣer tsenselkimt d tseqqart iwakken ad d-ẓren d acu n wawal i yessefk ad d-itebɛen wayeḍ s wudem amseɣtu yernu iwulman.
* '''Asaraw n Umaynut:''' Ayen i d-yessufɣen iwarzimen imaynuten n tegzi taragmawant ɣer tafat, d tizemert-nsen ad d-snulfun ayen ur nelli ara yakan. Mgal iwarzimen iqburen i d-yettaran ɣef tseqsiyin s wayen yellan kan, wigi ssexdamen ayen lemden iwakken ad d-fken tugniwin timaynutin, iḍrisen isnulfuyen, neɣ ula d '''isemliyen''' n tengalt tamaynut.
==== <u>Taẓwert n Usiḍen: Azadur Afekkan n Tegzi Taragmawant</u> ====
Ma yella isefka d aseṛɣu, iwarzimen d amutur, '''taẓwert n usiḍen''' d tazmert tafekkant neɣ d lǧehd n tkerrust ara iseddun anect-a akk s urured. War iselkimen iǧehden, almad n tmacint ɣef yisefka imeqqranen ad yaṭṭaf iseggasen deg umkan n kra n wussan. Nezmer ad nsegzi azadur-a ɣef tneqqiḍin-a:
* '''Tikaṛdiwin n Udlif (GPU) d''' '''Aferdisen Usefser Uzzigen:''' Zik, iselkimen llan ssexdamen kan iferdisen igejdanen (CPU) i leḥsab. Maca, '''iẓeḍwa n iṛununen iragmawanen''' sran aṭas n leḥsab(asiḍen) fessusen deg yiwet n tasint. D ɣef aya i d-yennulfa useqdec n tkaṛdiwin n udlif (GPU), imi zemrent ad xedment '''asiḍen amsadaɣ''' s wudem ifazen. Tura, llant ula d tikarḍiwin i yettwaxedmen i useḍen n tferkiwin tusnakin i tegzi taragmawant (am TPUs).
* '''Asiḍen deg Usigna :''' Mačči yal amdan neɣ takebbanit ay izemren ad d-sɣen iselkimen-a imeqqranen iɣlayen aṭas. S tsenselkimt n usigna, imusnawen zmiren ad krun '''taẓwert n usiḍen''' sɣur tkebbaniyin timeqqranin s wudem anmeggag. Ayagi yerra almad n tmudmin timeqqranin yezmer ad yili sɣur wakk inadiyen war ma sran ad bnun ammas n yisefka-nsen.
* '''Arured d Tmellilt:''' Taẓwert-a tatrart tessider akud n walmad s waṭas. Ayen yellan yettakk-d agguren zik, tura yezmer ad yettwaxdem deg kra n isragen neɣ wussan. D arured-a i yeǧǧan tigzi taragmawant ad d-teffeɣ seg tezrawin n tesdawiyin ɣer usnas amatu deg tudert-nneɣ n yal ass.
* '''Ugur n Tezmert d Tewnaḍt:''' Tisnulfa-ya sɛant azal ɣlayen mačči kan deg yidrimen, maca ula deg twennaḍt. Aseddu n wammasen n yisefka yettett aṭas n trisiti yernu yessufuɣ-d aṭas n teẓɣelt. Imi '''taẓwert n usiḍen''' tettnerni, ugur n wamek ara nḥader tawnaḍt yettuɣal d asurif ameqqran i yimal n tsenselkimt.
07ousovyfhhyorrcwwb3t4dngex4py5
116397
116387
2026-05-10T10:42:33Z
Gurzil90x
14292
Arniɣ-d ayen ilaqen
116397
wikitext
text/x-wiki
Tigzi taragmawant neɣ Tigzi n tmacint (IA) d aḥric agejdan deg '''tsenselkimt''' i yessegzayen amek ara nefk i tmacinin neɣ i '''yiselkimen''' tazmert akken ad xedmen tiwuriwin i yesran tigzi n umdan. Gar tiwuriwin-a, nezmer ad nebder: almad, asissen n wawal d tutlayin, tuffɣa n tigtiwin (tifrat) i wuguren deg yal aḥric, akked tmuɣli d usekfel n tugniwin.
== Tigzi Taragmawant (IA): Amezruy, Tiwuriwin d Yinalkamen deg Yimal ==
=== Amezruy d Temhazt ===
Xas akken asugen n tmacinin i yesɛan tazmert n tidmi yella-d zik deg tsekla, aḥric-a n tussna ibedd s wudem unṣib deg yiseggasen n 1950. S tmuɣli ɣer umezruy n tiktut-a, nezmer ad t-nebḍu ɣef kraḍ(tlata) talliyin:
* '''Tallit n usugen:''' Deg yiseggasen imenza, imusnawen llan ssexdamen iwarzimen isehlen iwakken ad fken i tmacint asurif amezwaru n usegzi(ufeham). Tallit-a tebda-d mi d-yebda wemdan yettxemmim amek ara yessers tiḥerci d tegzi-ines deg tmacint. Nezmer ad nebḍu tallit-a ɣef kra n tneqqiḍin tigejdanin:
# '''Alan Turing d Ukayad-is (1950):''' Send ad d-iban yisem n "Tigzi Taragmawant", amusnaw n tusnakt d tsenselkimt Alan Turing yessers-d yiwen n usteqsi agejdan: ''"Tzemmer tmacint ad txemmem?"''. Iwakken ad d-yerr ɣef usteqsi-a, yesnulfa-d ayen umi ssawalen "Akayad n Turing" (Test de Turing). Iswi n ukayad-a d asekfel ma yezmer uselkim ad yurar d umdan s wudem ara yeǧǧen amdan ur yefhim ara ma yettmeslay d tmacint neɣ d amdan nniḍen.
# '''Agraw n Dartmouth (1956) - Anekcum unṣib:''' D agraw-a i d-yessentun aḥric-a s wudem unṣib. Imusnawen imeqqranen am John McCarthy d Marvin Minsky jemɛen-d akken ad sbedden tasekniremt (terminologie) n tussna-ya tamaynut. D John McCarthy i d-yesnulfan irem-a n '''"Tigzi Taragmawant"''' i tikkelt tamezwarut.
# '''Iwarzimen imenza d usegzi:''' Deg yiseggasen-a imenza, imusnawen llan sxeddamen '''iwarzimen''' imenza, yeshel usenked-nsen, iwakken ad fken i tmacint asurif amezwaru n '''usegzi'''. Ssexdamen-ten iwakken ad ferun tigda tifelsafiyin, ad uraren ccetranǧ, neɣ ad d-suddmen taywalt taḥerfit, am wahil "ELIZA" i d-yettarran awal i yimdanen am wakken d amsujji asnafsan.
# '''Tilisa d "Tagrest n Tegzi":''' Asugen n yimusnawen n tallit-nni yella meqqer aṭas; llan ttɣilen s ssehala ara d-snulfun timacinin i yesɛan tigzi yettcabin ɣer tin n umdan. Maca, mmlalen-d d tlisa n yimir-nni: iselkimen ur sɛin ara '''taẓwert n usiḍen''' iwatan, yernu ulac isefka isemmaden iwakken ad yili wemhaz. Ayagi yewwi-d ɣer tnaqṣit n wallalen d tedrimt i usnerni n unadi-a, d ayen i d-yeglan s tallit n tnezzut i wumi ssawalen "Anegres n Tegzi Taragmawant".
S umata, tallit-a n usugen d akud n wuguren lqayen d iswa imeqqranen. Xas akken tella-d deqs n tmuɣli i wuguren n tegzi, d tallit-a i d-yeṣṣawen abrid i tneflit i d-itebɛen mi d-yernu lǧehd n yiselkimen deg yiseggasen i d-idefren.
* '''Tallit n Tezmert n Usiḍen (Iseggasen n 1980 - 2000): Asaki d Tneflit n Yiselkimen:''' Mi banen iselkimen yelhan d '''teẓwert''' n usiḍen tameqqrant, tennerna tegzi taragmawant s waṭas.
Deffir tallit-nni n tegrest n tegzi, ibda-d usirem amaynut deg yiseggasen n 80. Ayen i d-yewwin abeddel-a mačči kan d tiktiwin timaynutin deg tsenselkimt, maca d '''angaw''' s timmad-is i yenneflan yernu yeffeɣ-d seg tlisa-ines timezwura.
Atent-a tneqqiḍin tigejdanin n tallit-a:
# '''Asnerni n Teẓwert n Usiḍen:''' Iselkimen uɣalen ǧehden yernu rxeṣen (ṣṣawḍen ɣer yixxamen d tkebbaniyin). Itebɛ-d ayagi "Asaḍuf n Moore", i d-yeqqaren d akken tazmert n yiselkimen tettnerni s waṭas yal sdis d mraw (18) n wayyuren. Ayagi yefka-d afud ameqqran i yimussnawen iwakken ad sseddun '''iwarzimen''' ixnazen i wumi ur zmiren ara zik.
# '''Inagrawen Imussnawen :''' Deg umkan ad nexdem timacinin yesɛan tigzi tamatut am wemdan, imusnawen bdan xeddmen ihallen uzzigen deg yiwen kan n uḥric. Amedya: aḥric n tujjya neɣ n takrura. Fkan-as i tmacint isuḍaf d tmussni lqayen n yimsujjiyen d yimussnawen, dɣa tuɣal tezmer ad d-tefk tifrat i waṭṭanen neɣ i wuguren icudden ɣer taɣult-nni.
# '''Tuɣalin n Yiẓeḍwa n Iṛununen Iragmawanen:''' Tikti n yiẓeḍwa n iṛununen tella-d zik (deg tallit n usugen), maca llan ḥebsen imi ulac '''teẓwert n usiḍen''' iwatan iwakken ad ten-sseddun. Deg yiseggasen n 80 d 90, mi d-yernu lǧehd n yiselkimen, bdan ssexdamen tarrayin timaynutin n walmad, dɣa bdan yiẓeḍwa-ya ttarran-d igemmaḍ yelhan, ladɣa deg usekfel n yisekkilen (OCR) am usenqed n tebṛatin n lbusṭa.
# '''Anekcum s Annar n Turart (Deep Blue - 1997):''' Yiwen seg yineḍruyen imeqqranen d imezruyanen n tallit-a d mi tezmer tmacint n IBM umi ssawalen "Deep Blue" ad ternu alɣuɣ n umaḍal deg turart n ccetranǧ, Garry Kasparov. Tamsudemt-a ur telmid ara weḥd-s, maca tesseqdec '''taẓwert n usiḍen''' tameqqrant iwakken ad tessenqad d imelyan n tuddsa deg yiwet n tasint. Ayagi yessebgen-d d akken tmacint tezmer ad teɣleb amdan deg tsertit n uswir aɛlayan.
'''S umata:''' Tallit-a mačči d tin i d-yewwin almad aselkiman s wudem-is atrar, maca d tin i d-yessersen azadur(llsas) n wangaw d wuzzal i tallit i d-itebɛen. Imi tesnerna tmacint deg '''tezmert n usiḍen''', teẓẓel abrid iwakken tigzi taragmawant ad tessemres ayen i d-yusan deffir-s: ''Isefka Imeqqranen (Big Data).''
* '''Tallit Tatrart (Seg 2010 ar ass-a): Isefka Imeqqranen d Walmad Lqayen:''' Deg yiseggasen-a ineggura, s tilin n yisefka imeqqranen (données massive / Big Data) akked wesnulfu n iẓeḍwa n iṛununen iragmawanen, tuɣal tegzi taragmawant tezmer ad telmed weḥd-s ('''Almad Aselkiman''' neɣ ''Machine Learning'').
Tallit-a tbedd ɣef sin n yigejdan imeqqranen i d-yemlalen deg yiwen n wakud: asnerni ageɛmir n yisefka akked tezmert n usiḍen n tkaṛdiwin n udlif (GPU) i d-yefkan afud meqqren i yiselkimen.
Atent-a tneqqiḍin tigejdanin n tallit-a:
* '''Aṭuqqet n Yisefka (Big Data):''' S tneflit n internet, isilkimen n ufus, d yiẓeḍwa inmettiyen, imdanen bdan ssefrakawen isefka s wamḍan ur nesɛi tilisa yal ass. Isefka-ya imeqqranen uɣalen d aseṛɣu i tmacinin iwakken ad lemden s wudem ifazen.
* '''Almad Lqayen (Deep Learning):''' Imi tura tella '''teẓwert n usiḍen''' akked yisefka imeqqranen, imusnawen rran-d '''iẓeḍwa n iṛununen iragmawanen''' s wudem lqayen (s waṭas n tissiwin). Tarrayt-a n walmad aselkiman tewwi-d igemmaḍ igerrzen aṭas, ladɣa deg usekfel n tugniwin d usegzi n tutlayt tagamant.
* '''Tigzi Taragmawant Tasarawt:''' D aḥric amaynut i d-yufraren s waṭas deg yiseggasen-a ineggura. S useqdec n tmudmin timeqqranin n tutlayt (LLM), tigzi taragmawant tuɣal d '''asaraw''' n uḍris, n tugniwin, d tengalt. Tezmer ula ad '''tserwes''' taywalt akked wemdan s wudem yessewhamen.
* '''Uguren n Tudert n Tbaḍnit d Tmililɣi:''' S usemres ameqqran n yisefka udmawanen i walmad n tmudmin-a, yekker-d wugur ameqqran ɣef wamek ara nḥader '''tudert n tbaḍnit''' n yimdanen, akked wamek ara nessileɣ '''iwarzimen''' war miḥyaf neɣ asɣel.
'''S umata:''' Tallit tatrart d asurif ameqqran anda tigzi taragmawant teffeɣ-d seg yinadiyen n tesdawiyin ɣer tudert-nneɣ n yal ass. Tebna ɣef '''uzadur''' n wangaw ǧehden d tuddsa n yisefka imeqqranen, yernu la tessewjaday abrid ɣer yimal anda tmacint ad tezmer ad txeddem tiwuriwin ugar.
=== Amek i tteddu Tegzi Taragmawant? ===
Akken ad telḥu tamsudemt n tegzi taragmawant, tesra kraḍ n tgejditin:
==== <u>Isefka: Aseṛɣu n Tegzi Taragmawant</u> ====
Akken tkerrust tesra i '''useṛɣu''' iwakken ad telḥu, Tigzi Taragmawant tesra i yisefka iwakken ad telmed yernu ad tmahel. S war isefka, '''iwarzimen''' d tmacinin ur zmiren ad xedmen acemma. Nezmer ad nebḍu tamiḍrant n yisefka ɣef kṛaḍ n tneqqiḍin tigejdanin:
* '''Tiwsitin n Yisefka:''' Isefka ur llin ara d yiwet n tewsit. Zemren ad ilin d iḍrisen, tugniwin, imesla, inawen n tvidyut, neɣ Tifelwiyin ččurent d izwilen. D isefka-ya i d aselmad amezwaru i '''yiẓeḍwa n iṛununen iragmawanen'''.
* '''Taɣara Uqbel''' '''Ddeqs:''' Xas akken tigzi taragmawant tebna ɣef yisefka imeqqranen (Big Data), maca taɣara n yisefka-ya d nettat i d '''azadur'''. Ma nsečč i tmacint isefka ixuṣṣen, yesɛan tuccḍiwin neɣ igebren yiwen wudem n usɣel kan, igemmaḍ-is ad ilin ur gerrzen ara. Yella yiwen n wawal agejdan deg tsenselkimt yeqqaren: "Ayen n dir i tessekcmeḍ, d ayen n dir ara d-yeffɣen" (Garbage in, Garbage out).
* '''Asizdeg d Uceṛṛeḍ:''' Uqbel ad nessiweḍ isefka ɣer tmacint, yessefk ad ttwasizdgen. Imassanen n yisefka ssufuɣen aṭas n wakud iwakken ad kksen tucḍiwin yernu ad ssegmen tuddsa. Tikkwal, isefka sran ad ttwačerḍen. Amedya, ma nebɣa ad neslmed tmacint ad tɛeqqel "aɣyul" deg tugniwin, ilaq ad as-nefk aṭas n tugniwin yettwačerḍen s yisem n uɣyul akken ad tizmirt ad d-tefk '''asaraw''' iwatan neɣ ad '''tserwes''' ayen i d-twala.
* '''Tudert n Tbaḍnit d Wamdan:''' Imi amur ameqqran n yisefka-ya ttusdukkulen-d seg yimdanen (internet, inagrawen inmettiyen...), amesten n '''tudert n tbaḍnit''' yettuɣal d asurif agejdan. Tura, tuɣal-d d taḍullit iwakken ad nessileɣ iwarzimen s yisefka war ma nessedra lbaḍna neɣ izarfen n wemdan.
==== <u>Iwarzimen: Amutur n Tegzi Taragmawant</u> ====
Ma yella isefka d aseṛɣu i d-yettfakkan fad i tmacint, '''iwarzimen''' d amutur neɣ d allaɣ iselkiman i iseddayen aseṛɣu-nni. War iwarzimen ifazen, isefka d aṭemmu kan ur nesɛi anamek. Nezmer ad nebḍu amahil n yiwarzimen-a ɣef tneqqiḍin-a tigejdanin:
* '''Iẓeḍwa n Iṛununen Iragmawanen:''' Tasegda n yiwarzimen-a tewwi-d asugen-is seg wallaɣ n wemdan. Tcuddu iṛununen iragmawanen deg waṭas n tissiwin. Ayen i d-ikeccmen (isefka) ad iɛeddi seg tissi ɣer tayeḍ, yal yiwet tessalay aswir n tegzi akken ad d-yeffeɣ d '''asaraw''' yeddzen yernu yeffeɣ-d akken iwulam.
* '''Almad d Uṣeggem:''' Iwarzimen n tegzi taragmawant ur ttwasettfen ara s yisuḍaf udmisen. Ttalmaden s uɛiwed d termit. Yal tikelt mi ara ɛerḍen ad d-fken agmuḍ, ssemsawayen taẓayt/iɣewwaṛen-nsen akken ad sneqsen tuccḍiwin zdat n yisefka n walmad. D anect-a i ten-yettarran d imassanen s wakud.
* '''Timudmin Timeqqranin n Tutlayt (LLM):''' Iwarzimen-a uzzigen ttwaxedmen s tseddi iwakken ad gzun yernu ad d-fken '''isemliyen''' d yiḍrisen. Ssexdamen aṭas n tmusniwin icudden ɣer tsenselkimt d tseqqart iwakken ad d-ẓren d acu n wawal i yessefk ad d-itebɛen wayeḍ s wudem amseɣtu yernu iwulman.
* '''Asaraw n Umaynut:''' Ayen i d-yessufɣen iwarzimen imaynuten n tegzi taragmawant ɣer tafat, d tizemert-nsen ad d-snulfun ayen ur nelli ara yakan. Mgal iwarzimen iqburen i d-yettaran ɣef tseqsiyin s wayen yellan kan, wigi ssexdamen ayen lemden iwakken ad d-fken tugniwin timaynutin, iḍrisen isnulfuyen, neɣ ula d '''isemliyen''' n tengalt tamaynut.
==== <u>Taẓwert n Usiḍen: Azadur Afekkan n Tegzi Taragmawant</u> ====
Ma yella isefka d aseṛɣu, iwarzimen d amutur, '''taẓwert n usiḍen''' d tazmert tafekkant neɣ d lǧehd n tkerrust ara iseddun anect-a akk s urured. War iselkimen iǧehden, almad n tmacint ɣef yisefka imeqqranen ad yaṭṭaf iseggasen deg umkan n kra n wussan. Nezmer ad nsegzi azadur-a ɣef tneqqiḍin-a:
* '''Tikaṛdiwin n Udlif (GPU) d''' '''Aferdisen Usefser Uzzigen:''' Zik, iselkimen llan ssexdamen kan iferdisen igejdanen (CPU) i leḥsab. Maca, '''iẓeḍwa n iṛununen iragmawanen''' sran aṭas n leḥsab(asiḍen) fessusen deg yiwet n tasint. D ɣef aya i d-yennulfa useqdec n tkaṛdiwin n udlif (GPU), imi zemrent ad xedment '''asiḍen amsadaɣ''' s wudem ifazen. Tura, llant ula d tikarḍiwin i yettwaxedmen i useḍen n tferkiwin tusnakin i tegzi taragmawant (am TPUs).
* '''Asiḍen deg Usigna :''' Mačči yal amdan neɣ takebbanit ay izemren ad d-sɣen iselkimen-a imeqqranen iɣlayen aṭas. S tsenselkimt n usigna, imusnawen zmiren ad krun '''taẓwert n usiḍen''' sɣur tkebbaniyin timeqqranin s wudem anmeggag. Ayagi yerra almad n tmudmin timeqqranin yezmer ad yili sɣur wakk inadiyen war ma sran ad bnun ammas n yisefka-nsen.
* '''Arured d Tmellilt:''' Taẓwert-a tatrart tessider akud n walmad s waṭas. Ayen yellan yettakk-d agguren zik, tura yezmer ad yettwaxdem deg kra n isragen neɣ wussan. D arured-a i yeǧǧan tigzi taragmawant ad d-teffeɣ seg tezrawin n tesdawiyin ɣer usnas amatu deg tudert-nneɣ n yal ass.
* '''Ugur n Tezmert d Tewnaḍt:''' Tisnulfa-ya sɛant azal ɣlayen mačči kan deg yidrimen, maca ula deg twennaḍt. Aseddu n wammasen n yisefka yettett aṭas n trisiti yernu yessufuɣ-d aṭas n teẓɣelt. Imi '''taẓwert n usiḍen''' tettnerni, ugur n wamek ara nḥader tawnaḍt yettuɣal d asurif ameqqran i yimal n tsenselkimt.
=== Tadawsa d Tujjya: Tigzi Taragmawant deg Uḥader n Tudert ===
Asnas n tegzi taragmawant deg yiger n tujjya yettak-d asirem ameqqran iwakken ad nsellek tudert n yimdanen, ad nsider lehlakat, yernu ad nesnerni taɣara n usejji. Nezmer ad nebḍu iseqdacen-a tigejdanin ɣef tneqqiḍin-a:
* '''Asnulfu n Yisafaren Imaynuten:''' Zik, asufeɣ n usafar (ddwa) amaynut yettaṭṭaf iseggasen d yimelyaren n dulaṛ. Tura, iwarzimen n tegzi taragmawant zmiren ad srewsen yernu ad d-snulfun timsuka n tmulekulin timaynutin deg kra n wussan kan. Ayagi yessifsus abrid iwakken ad d-afen isafaren i waṭṭanen iweɛṛen, am kra n twsitin n lkunsir neɣ aṭṭanen imnugaren.
* '''Tasleḍt n Tugniwin n Tujjya:''' Tigzi taragmawant tessaweḍ ɣer yiwen n uswir aɛlayan deg tɣuri n tugniwin am usanew (X-ray) akked (IRM). Tezmer ad d-tefk tallalt i yimejjayen iwakken ad d-afen tucḍiwin neɣ ticnufin n waṭṭanen deg tseddarin timenza uqbel ad ibin ɣef wemdan, s tseddi ur nezmir ad nessiweḍ s tiṭ n wemdan kan.
* '''Tujjya s Wudem Udmawan:''' S tesleḍt n yisefka idawsanen akked uzray n waṭṭan n yal amuḍin, timudmin n tegzi taragmawant zmirent ad d-sumrent asafar d usejji iwulmen i yal amdan weḥd-s. Imi yal tafekka temxallaf ɣef tayeḍ, tarrayt-a tettkkes amur ameqqran n wuguren i d-yettasen mi ara fken yiwen n ddwa i medden akk.
* '''Aseddu n Tedbelt d Yisemliyen n Yimuḍan:''' Allalen-a ssefsusen taɛkumt ɣef yimejjayen d yinfirmiyen. Zmiren ad kksen agzul n wammuden imeqqranen n '''yisemliyen''' idawsanen, ad d-arun ineqqisen s wudem awurman, d usegzi n twassna s tɣawla, ayen yeǧǧan amejjay ad iserf akud-is ugar ɣef uqabel n wamuḍin deg umkan n tira.
mjdmsxxqwmwfwij05getpbv87czugim
Tidemgesturin
0
25464
116374
116373
2026-05-09T12:05:34Z
Abillardoo
16203
116374
wikitext
text/x-wiki
{{Automatic taxobox}}
'''Tidemgesturin''' ([[isem ussnan]]: '''Ensifera''') d [[adu-tfesna]] n [[aburɣes|yibureɣsen]] yezdin deg [[asismel ussnan|usismel]] yakk d [[abẓiẓ|yibẓaẓ]] deg [[tafesna (tasnudert)|tafesna]] n [[tuɣdafriwin]]. Tidemgesturin ttwassnent s tila-nsent (seɛɛu-nsent) i [[Amezray n tmellalin|umazray n tmellalin]] ɣer [[tawtemt|twetmin]] yemmugen am ugestur (dɣa isem-is Alatin seg teskant-a i d-yekka, acku awal ''ensis'' = agestur, yakk d ''ferre'' = ddem), akken i lant [[timejjiwin]] ɣezzifen yemmugen am ifilan, ama ɣer [[awtem|yiwetmen]] neɣ ɣer twetmin. Tagrawta d tin igebren seg kra n yibureɣsen yettwassnen am [[aberru|yijṛaden]] d [[aburjij|yiburjijen]] yakked [[tuccent n waman]]
59ita42u0x9kcmzg13qixmudlo3998s
116378
116374
2026-05-09T12:51:03Z
Abillardoo
16203
/* */
116378
wikitext
text/x-wiki
{{Automatic taxobox}}
'''Tidemgesturin''' ([[isem ussnan]]: '''Ensifera''') d [[adu-tfesna]] n [[aburɣes|yibureɣsen]] yezdin deg [[asismel ussnan|usismel]] yakk d [[abẓiẓ|yibẓaẓ]] deg [[tafesna (tasnudert)|tafesna]] n [[tuɣdafriwin]]. Tidemgesturin ttwassnent s tila-nsent (seɛɛu-nsent) i [[Amezray n tmellalin|umazray n tmellalin]] ɣer [[tawtemt|twetmin]] yemmugen am ugestur (dɣa isem-is Alatin seg teskant-a i d-yekka, acku awal ''ensis'' = agestur, yakk d ''ferre'' = ddem), akken i lant [[timejjiwin]] ɣezzifen yemmugen am ifilan, ama ɣer [[awtem|yiwetmen]] neɣ ɣer twetmin. Tagrawta d tin igebren seg kra n yibureɣsen yettwassnen am [[aberru|yijṛaden]] d [[aburjij|yiburjijen]] yakked [[tuccent n waman]].
== Tasileɣt ==
== Tikelli ==
== Tasensartut ==
== Imniren ==
[[Taggayt:tuɣdafriwin]]
3qbns83ksxzvkpzo2f4ehn24jixpanm
116380
116378
2026-05-09T12:52:52Z
Abillardoo
16203
/* */
116380
wikitext
text/x-wiki
{{Automatic taxobox}}
'''Tidemgesturin''' ([[isem ussnan]]: '''Ensifera''') d [[adu-tfesna]] n [[aburɣes|yibureɣsen]] yezdin deg [[asismel n tesnudert|usismel]] yakk d [[abẓiẓ|yibẓaẓ]] deg [[tafesna (tasnudert)|tafesna]] n [[tuɣdafriwin]]. Tidemgesturin ttwassnent s tila-nsent (seɛɛu-nsent) i [[Amezray n tmellalin|umazray n tmellalin]] ɣer [[tawtemt|twetmin]] yemmugen am ugestur (dɣa isem-is Alatin seg teskant-a i d-yekka, acku awal ''ensis'' = agestur, yakk d ''ferre'' = ddem), akken i lant [[timejjiwin]] ɣezzifen yemmugen am ifilan, ama ɣer [[awtem|yiwetmen]] neɣ ɣer twetmin. Tagrawta d tin igebren seg kra n yibureɣsen yettwassnen am [[aberru|yijṛaden]] d [[aburjij|yiburjijen]] yakked [[tuccent n waman]].
== Tasileɣt ==
== Tikelli ==
== Tasensartut ==
== Imniren ==
[[Taggayt:tuɣdafriwin]]
r84dryajl675bcgi2zwcfp5meiolonq
Tarfriwin
0
25465
116383
2026-05-09T12:59:07Z
Abillardoo
16203
Abillardoo yebeddel isem n usebtar seg [[Tarfriwin]] ar [[Tirufriwin]]
116383
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECTION [[Tirufriwin]]
6300pffovoxwlvvral2g7e4ns44iru5
Tufriwin
0
25466
116384
2026-05-09T13:01:32Z
Abillardoo
16203
Asebtar amaynut: {{Automatic taxobox}} '''Tufriwin''' neɣ '''Timufriwin''' ([[isem ussnan]]: '''Pterygota''') d [[adu-smil]] n [[aburɣes|yibureɣsen]] iy lan (yesɛan) [[afriw|afriwen]] (s tenmegla n [[tirufriwin|trufriwin]] ur nli ara afriwen]]
116384
wikitext
text/x-wiki
{{Automatic taxobox}}
'''Tufriwin''' neɣ '''Timufriwin''' ([[isem ussnan]]: '''Pterygota''') d [[adu-smil]] n [[aburɣes|yibureɣsen]] iy lan (yesɛan) [[afriw|afriwen]] (s tenmegla n [[tirufriwin|trufriwin]] ur nli ara afriwen]]
418ev1dgema4ee85yr2fgv2hryca5jx
116386
116384
2026-05-09T14:14:51Z
Abillardoo
16203
/* */
116386
wikitext
text/x-wiki
{{Automatic taxobox}}
'''Tufriwin''' neɣ '''Timufriwin''' ([[isem ussnan]]: '''Pterygota''') d [[adu-smil]] n [[aburɣes|yibureɣsen]] iy lan (yesɛan) [[afriw|afriwen]] (s tenmegla n [[tirufriwin|trufriwin]] ur nli ara afriwen. [[Talmest|Tilmas]] tufriwin d tid imi d-ttmagen wafriwen mi ara ad ilint d timawaḍin, ɣas ma yella deg telmas-is d tid umi ur d-ttemɣayen ara.
== Tiskanin ==
== Asismel ==
== Awelleh ==
== Imniren ==
qz255ya3mi24xiup9yemj5xv3uv1p0w
Iɣef Azegzaw
0
25467
116390
2026-05-10T07:23:51Z
Abillardoo
16203
Abillardoo yebeddel isem n usebtar seg [[Iɣef Azegzaw]] ar [[Ixef Azegzaw]]
116390
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECTION [[Ixef Azegzaw]]
qtsu7j1jsqvnlbuyzyqxy5ezeg0a8kd
Tameryust (agḍiḍ)
0
25468
116391
2026-05-10T07:33:35Z
Abillardoo
16203
Asebtar amaynut: {{Automatic taxobox}} '''Tameryust''' neɣ '''Tamergust''' ([[isem ussnan]]: '''Coturnix coturnix''') d [[talmest]] n [[agḍiḍ|yigḍaḍ]] [[tinigt n yigḍaḍ|iminigen]] yeṭṭafaren [[tawacult (tasnudert)|tawacult]] n [[Tidefrin|tferdin]]. Talmest-a n [[tazerkella (tawsit)|tzerkelliwin]] yettidiren deg waṭas n yideggan n umaḍal, [[amyaraw|yettemyaraw]] deg talemmast d unẓul n [[Turuft|Uṛuppa]] d utaram n [[Asya]] yakk d ugafa utrim n Tefriqt, akken i yettid...
116391
wikitext
text/x-wiki
{{Automatic taxobox}}
'''Tameryust''' neɣ '''Tamergust''' ([[isem ussnan]]: '''Coturnix coturnix''') d [[talmest]] n [[agḍiḍ|yigḍaḍ]] [[tinigt n yigḍaḍ|iminigen]] yeṭṭafaren [[tawacult (tasnudert)|tawacult]] n [[Tidefrin|tferdin]]. Talmest-a n [[tazerkella (tawsit)|tzerkelliwin]] yettidiren deg waṭas n yideggan n umaḍal, [[amyaraw|yettemyaraw]] deg talemmast d unẓul n [[Turuft|Uṛuppa]] d utaram n [[Asya]] yakk d ugafa utrim n Tefriqt, akken i yettidir deg kra n tegzirin n [[Agaraw anaṭlas|ugaraw Anaṭlas]] am [[Tigzirin Tiknariyin|TegzirinTiknariyin]] d [[Aẓur]] d [[Madeira]].
== Aglam ==
== Učči, tikelli d umyaraw ==
== Imniren ==
[[Taggayt:Igḍaḍ]]
[[Taggayt:Igṭaṭ iminigen]]
[[Taggayt:Iɣersiwen]]
[[Taggayt:Tiferdin]]
finxyru7cynnpg4f56phdh73wtntu1r
Buɛfif
0
25469
116394
2026-05-10T07:43:06Z
Abillardoo
16203
Abillardoo yebeddel isem n usebtar seg [[Buɛfif]] ar [[Tameryust]]
116394
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECTION [[Tameryust]]
cn0mqpmg0vzvhxy5rjeggmd4far46la