Wikipedia
kabwiki
https://kab.wikipedia.org/wiki/Asebter_agejdan
MediaWiki 1.47.0-wmf.24
first-letter
Media
Uslig
Mmeslay
Amseqdac
Amyannan umsqedac
Wikipedia
Amyannan n Wikipedia
Tugna
Amyannan n tugna
MediaWiki
Amyannan n MediaWiki
Talɣa
Amyannan n talɣa
Tallat
Amyannan n tallat
Taggayt
Amyannan n taggayt
Awwur
Amyannan uwwur
Asenfaṛ
Amyannan usenfaṛ
TimedText
TimedText talk
Module
Discussion module
Event
Event talk
Sujet
C (tutlayt)
0
252
117768
117756
2026-10-25T13:38:06Z
Gurzil90x
14292
arniɣ ayen ilaqen
117768
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox programming language
| name = C
| logo = File:C1stEdition.svg
| logo size = 140px
| logo alt = Text in light blue serif capital letters on white background and very large light blue sans-serif letter C.
| logo caption = ''[[Tutlay n usihel]]''<ref name="k&r1e" /> (i wumi qqaren s waṭas « K&R »), the seminal book on C
| paradigm = [[Imperative programming|Asihel tanaṭ]] ([[Procedural programming|yerran ɣer tsekkirt]]), [[structured programming|asihel s temṣukt]]
| designer = [[Dennis Ritchie]]
| developer = [[Dennis Ritchie]] & [[Bell Labs]] (creators); ANSI X3J11 ([[ANSI C]]); {{nobr|ISO/IEC JTC1/SC22/WG14}} (ISO C)
| latest release version = [[C18 (C standard revision)|C18]]
| latest release date = {{start date and age|2018|06}}
| typing = [[Type system|Udmis]], [[Weak typing|afessas]], [[manifest typing|manifest]], [[Nominal type system|nominal]]
| implementations = K&R, [[GNU Compiler Collection|GCC]], [[Clang]], {{nowrap|[[Intel C++ Compiler|Intel C]],}} [[Microsoft Visual C++]], {{nowrap|[[Watcom C/C++ compiler|Watcom C]]}}
| dialects = [[Cyclone (programming language)|Cyclone]], [[Unified Parallel C]], [[Split-C]], [[Cilk]], [[C*]]
| influenced = [[:Category:C programming language family|Aṭas]]: [[AMPL]], [[AWK]], [[C shell|csh]], [[C++]], [[C--]], [[C Sharp (programming language)|C#]], [[Objective-C]], [[D (programming language)|D]], [[Go (programming language)|Go]], [[Java (programming language)|Java]], [[JavaScript]], [[Julia (programming language)|Julia]], [[Limbo (programming language)|Limbo]], [[LPC (programming language)|LPC]], [[Perl]], [[PHP]], [[Pike (programming language)|Pike]], [[Processing (programming language)|Processing]], [[Python (programming language)|Python]], [[Ring (programming language)|Ring]],<ref name="Ring language and other languages">{{cite web |url=http://ring-lang.sourceforge.net/doc1.6/introduction.html#ring-and-other-languages |title=Ring language and other languages |author=Ring Team |date=5 December 2017 |work=ring-lang.net |publisher=[[ring-lang]] |access-date=20 April 2019 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225175312/http://ring-lang.sourceforge.net/doc1.6/introduction.html#ring-and-other-languages |url-status=dead }}</ref> [[Rust (programming language)|Rust]], [[Seed7]], [[Vala (programming language)|Vala]], [[Verilog]] (HDL),<ref name="vinsp">{{cite web|title=Verilog HDL (and C)|url=http://cs.anu.edu.au/courses/ENGN3213/lectures/lecture6_VERILOG_2010.pdf|date=2010-06-03|accessdate=2013-08-19|publisher=The Research School of Computer Science at the Australian National University|quote=1980s: ; Verilog first introduced ; Verilog inspired by the C programming language|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131106064022/http://cs.anu.edu.au/courses/ENGN3213/lectures/lecture6_VERILOG_2010.pdf|archivedate=2013-11-06|df=}}</ref> [[Nim (programming language)|Nim]]
| operating system = [[Tiɣeṛɣeṛt tanmidagt]]
| year = 1972<ref name="dottcl_2" />
| turing-complete = Yes
| influenced_by = [[B (programming language)|B]] ([[BCPL]], [[CPL (programming language)|CPL]]), [[ALGOL 68]],<ref name="dottcl" /> [[Assembly language|Tameslayt n usemlili]], [[PL/I]], [[FORTRAN]]
| file ext = {{Mono|.c}}, {{Mono|.h}}
| wikibooks = C Programming
}}
'''Tutlayt n usihel C''' d yiwet seg tutlayin n usihel i yesɛan azal ameqran deg umezruy n uselkim. Seg mi d-tlul deg useggas n 1972, teqqim d ttawil agejdan i usnulfu n inagrawen n wammud, isnasen, imikṛuselkimen, d waṭas n yisenfaren nniḍen.
C d tutlayt i d-yettaken afus i umessihel ad yeḥkem mliḥ deg wayen i d-yettxelliṣ neɣ iselḥu uselkim: takatut, asekkar, d tiddin n wahil. Deg yiwet n tama, C tqrib ɣer usekkar; deg tama nniḍen, tesɛa taseddast fessusen i yettɛawanen amdan ad yaru tangalt yettwafhamen.
== Amezruy n C ==
Tutlayt C yesnulfu-tt-id Dennis Ritchie deg Bell Labs gar useggas n 1969 d 1973. Yella yesra tutlayt i yesɛan tazmert n usnulfu n unagraw Unix s wudem fessusen, arurad, yettwasnen.
Send C, llan tutlayin am B d BCPL, maca C tessaweḍ ad tili d ttawil ufrin, acku tella:
'''fessuset i uselmed''',
'''teqreb ɣer usekka'''r,
'''tesɛa tiseddi deg usenker n wahil''',
'''yettwasfsu s umsefsay''',
'''tezmer ad tili ɣef waṭas n yiselkimen(tiɣeṛɣaṛt tanmidagt)'''.
Deg useggas n 1978, Brian Kernighan d Dennis Ritchie ssuffɣen-d adlis d axatar: ''The C Programming Language''. Adlis-a yuɣal d tamselɣut tagejdant i yimsihlen.
Sin akin, C tettwaslugen s wuṭṭunen n ilugan:
'''C89 / C90''': alugen ANSI d ISO amezwaru.
'''C99''': yerna-d ddeqs n tmerniyin am //, for (int i = 0; ...), d tawsatin nniḍen.
'''C11''': yerna-d ttawilat i uselḥu amaynut d tɣellist.
'''C17''': d aṣeggem n C11.
'''C23''': d alugen atrar i d-yernan ddeqs n temsal timaynutin.
=== Tazwara: acu i d-yeǧǧan C ad tlul? ===
Deg taggara n iseggasen n 1960, deg Bell Labs (Merraw n Bell) di Marikan, llan imussnawen n tsenselkimt ttnadin ad snulfun anagraw n wammud amaynut, fessusen, yerna yettazzalen s tɣawla. Deg tallit-nni, Ken Thompson yella yettekki deg usenfar n Multics, maca asenfar-nni yuɣal d azuran, yerna yettwaḥseb d aẓayan i uselkim n tallit-nni.
Thompson yeǧǧa Multics, yebɣa ad yexdem anagraw amecṭuḥ, s unasiw amecṭuḥ, ɣef uselkim PDP-7. I wakken ad yessuffeɣ anagraw-a, yesnulfu-d tutlayt i wumi isemma B (seg 1969 ar 1970). B tella d tutlayt i d-yekkan seg BCPL (Basic Combined Programming Language), maca tesɛa tilas meqqren:
ur tesɛi ara tiwsatin n isefka, u txeddem kan s wawalen n tkatut n tiddi yiwet (mots), ur tezmir ara ad tessenker imuttiyen n tewsatin yemgaraden, arnu ur telli ara d tafessast i usenker n tkatut s wudem uslig.
Imiren, yella-d uselkim amaynut PDP-11, i yesɛan tiddi n tkatut n 8 n ibiten (octets). Tutlayt B ur telli ara tezmer ad tessenker anagraw ɣef uselkim-a. Dɣa dagi i d-yekka wugur i yessefken ad yettwafru s tutlayt tamaynut.
=== Dennis Ritchie d tlalit n C (1972) ===
Deg useggas n 1971–1972, Dennis Ritchie (i yettwassnen daɣen s yisem dmr) yedda-d ɣer Ken Thompson. Ritchie yebda yettbeddil tutlayt B:
yerna-d tiwsatin n isefka (int, char, float...), yerna-d timṣukin i wakken ad yessdukel isefka, yerra tutlayt tezmer ad tessenker tkatut s wudem i yiqerben ɣer usekkar, syin yefka-yas isem C, acku tella d tanernit n B (C d asekkil i d-iteddun deffir B).
Ihi, deg useggas n 1972, tlul-d tutlayt C. Ritchie yura amsefsay amezwaru n C ɣef uselkim PDP-11. Deg tallit-nni, C tella tettwaseqdec kan deg Bell Labs, gar imussnawen i yettxeddimen ɣef unagraw amaynut.
=== Unix yuɣal yettwaru s C (1973) — tagrawla tameqqrant ===
Deg useggas n 1973, Ken Thompson d Dennis Ritchie gezmen-tt di ṛṛay ad arun anagraw Unix s tutlayt C. Aya yella d tagrawla tameqqrant deg umezruy n uselkim, acku:
send 1973, inagrawen n wammud llan ttwarun s tutlayin n usuddes (assembly), i yiqerben mliḥ ɣer usekkar, maca ur zmiren ara ad ttwasnekren seg uselkim ɣer wayeḍ.
s C, Unix yuɣal s wudem n uzgay: nezmer ad t-nesselkem ɣef waṭas n yiselkimen yemgaraden, s ubeddel amecṭuḥ kan.
C tessken-d belli tutlayt n uswir ameqran tezmer ad tili d ttawil i usnulfu n unagraw n wammud s tɣawla, war ma nesṛuḥ asenker n tkatut.
Seg imiren, Unix d C uɣalen d tayuga yettwaqqnen. Yal taneqqiṭ n umezruy n C tezda d umenzu n Unix.
=== Asuffeɣ seg Bell Labs d udlis n K&R (1978) ===
Deg iseggasen n 1970, C tebda ad tazzal beṛṛa n Bell Labs:
imussnawen nniḍen bdan ttissinen-tt, snulfan-d imsefsayen nniḍen, C tebda tettwaseqdec deg isenfaren n iseɣẓanen d inagrawen.
Deg useggas n 1978, Brian Kernighan d Dennis Ritchie ssuffɣen-d adlis i yettwassnen aṭas: "The C Programming Language". Adlis-a yettwasemma s umata "K&R" (seg yismawen n yimura-s). Yuɣal d tamselɣut tagejdant i yimsihlen n umaḍal meṛṛa, yerna yefka-d "alugen" amezwaru n C, i yettwassnen ass-a s yisem "K&R C".
Deg tallit-a, llan aṭas n yimsefsayen n C i d-yeffɣen, maca yal yiwen yesɛa kra n umgired. Ayagi yessefk ad yettwafru s uslugen (tizeɣt).
== Aslugen n C ==
=== Alugen amezwaru: ANSI C / C89 (1983–1989) ===
Deg useggas n 1983, ANSI (American National Standards Institute) tesbedd-d tamagrawt i wumi isemma X3J11, i wakken ad tessenker alugen n C. Sdeffir n 6 n yiseggasen n leqdic, deg useggas n 1989, ssuffɣen-d alugen amezwaru unṣib:
ANSI X3.159-1989, i yettwassnen s yisem "C89" neɣ "ANSI C".
Deg useggas n 1990, ISO teqbel alugen-a s ubeddel amecṭuḥ, tessuffeɣ-d ISO/IEC 9899:1990, i yettwassnen s yisem "C90". C89 d C90 qrib d yiwen. C89/C90 rnan-d ddeqs n tɣawsiwin i yessersen C ɣef llsas iḥersen:
* tinaḍin n tesɣanin (prototypes de fonctions)
* tamkarḍit talugant am stdio.h, stdlib.h, string.h
* aslugen n uzarsekkar (préprocesseur)
* aslugen n tewsatin d tseddast
Seg imiren, C tuɣal d tutlayt yettwassnen deg umaḍal meṛṛa, yettwasqedcen deg uselkim, deg usnas (deg uḥric temguri) d uselmed.
=== C99 (1999): anerni ameqqran ===
Sdeffir n mraw n yiseggasen, deg useggas n 1999, ISO tessuffeɣ-d alugen amaynut: ISO/IEC 9899:1999, i yettwassnen s yisem "C99". C99 yerna-d ddeqs n tmerniyin i yettɛawanen imessihlen:
* iwenniten s // (am C++ d Java);
* tawuriwin inline i arurad deg tidin n useɣwen;
* isirawen(neɣ Tifelwiyin) n teɣzi yettbeddilen (tableaux à longueur variable, VLA);
* tawsit _Bool (abulan) d stdbool.h;
* tawsit long long i yemḍanen meqqren mliḥ;
* stdint.h i tewsatin n tiddi yettwafren;
* initialisation s yisem (designated initializers), am: struct point p = { .x = 1, .y = 2 };
* tanaṭ "for" s ubeddu amaynut: for (int i = 0; i < n; i++).
C99 yettwaqbel s lemɣawla deg waṭas n yimsefsayen am GCC, maca kra n yimsefsayen nniḍen (am MSVC n Microsoft) ɣef llsas-nni ur t-ṭṭifen ara s timmad.
=== C11 (2011): C tuɣal ɣer tallit tatrant ===
Deg useggas n 2011, ISO tessuffeɣ-d ISO/IEC 9899:2011, i yettwassnen s yisem "C11" (neɣ C1X send ad d-yeffeɣ). C11 yerna-d ttawilat i yeqqnen ɣer uselkim atrar:
aselkem s waṭas n yiskaren (ugut n ikalan ifessasen) s threads.h;
timhalin tibelkamin s stdatomic.h, i yeqqnen ɣer uselkem yettwaqqnen;
_Generic i tefranin s tewsit;
timṣukin d tiddukliwin war isem (anonymous structs/unions);
static_assert i uselken deg wakud n usefsu;
yettwakkes gets() acku yella d aɣbalu n tuccḍiwin n tɣellist (tafuli n tkatut n weḥraz).
C11 tessken-d belli C tezmer ad teddu d tallit n uselkem s waṭas n yiskaren (iskaren yesɛan uget n wulawen) d tɣellist.
=== C17 / C18 (2018): aseggem kan ===
Deg useggas n 2018, ISO tessuffeɣ-d ISO/IEC 9899:2018, i yettwassnen s yisem "C17" neɣ "C18". Alugen-a ur yerni ara tamahilt tamaynut; yeṣeggam kan tuccḍiwin yellan deg C11, yerna yessufeɣ-d kra n usegzi. Ihi C17 yella d lqem n "aṣeggem", ur yelli ara d lqem n "tmerniyin".
=== C23 (2024): lqem atrar ===
Deg useggas n 2024, ISO tessuffeɣ-d alugen amaynut: ISO/IEC 9899:2024, i yettwassnen s yisem "C23" (neɣ C2X send ad d-yeffeɣ). C23 yerna-d ddeqs n tɣawsiwin i yebɣan imessihlen seg zik:
* awalen yettwaṭṭfen bool, true, false (ur yesra ara ad nsekcem stdbool.h)
* nullptr i usewwaṛ ilem (pointeur nul), s wudem iḥersen
* auto i ubuddu n tewsit s wudem awurman
* imḍanen s talɣa tamisint: 0b1010 (binaire)
* isekkilen n uɣawas (attributes) s talɣa... <nowiki>[[...]]</nowiki>
* typeof i wakken ad d-nawi tawsit n tengalt
* #embed i wakken ad nsekcem ifuyla imisinen
* yettwakkes ukayad n tewsatin (variable-length arrays) d kra n tɣawsiwin tiqburin.
C23 yesskan-d belli C mazal-itt tettbeddil, tettmerni, yerna tezmer ad teqqim d tutlayt tatrant.
== Aseqdec n C ass-a ==
Ass-a, C mazal-itt d tutlayt yettwasqedcen aṭas, ladɣa deg yinagrawen ideg arurad d tkatut d lḥaǧa tagejdant:
'''Inagrawen n wammud:''' anagraw Linux yettwaru s C (akked kra n C++ d assembly); iferdisen n Windows d macOS daɣen.
'''Imikṛuselkimen d IoT:''' Arduino, STM32, ESP32, d yimikṛuselkimen n tkeṛṛusin, n tɣawsiwin, d tsenselkimt tadamsant.
'''Taffiwin n isefka''': PostgreSQL, MySQL, SQLite ttwarun s C.
'''Imsefsayen''': GCC, iferdisen n Clang/LLVM, d waṭas n yimsefsayen nniḍen.
'''Taɣellist tasenselkamt''' (cybersécurité): aṭas n yifecka n tɣellist ttwarun s C, acku zemren ad kecmen ɣer tkatut s wudem uslig.
'''Tigzi taragmawant''': aṭas n temkarḍiyin n AI am TensorFlow d PyTorch sɛant llsas n C/C++ ddaw n Python.
== Ayɣer C teqqim armi d ass-a? ==
Aṭas n tutlayin i d-yeffɣen seg 1972, maca C teqqim. Ayagi yella s kra n ssebbat:
'''Tussda d ururad''': tangalt C tettwasfsu ɣer tengalt n usekkar s wudem i yeffɣen, war aselkem n waṭas n yiferdisen nnig-s.
'''Azgay''': C tezmer ad tettwaseqdec ɣef qrib yal aselkim.
'''Asefrek n tkatut''': C yettak-d afus i umessihel ad yesenker takatut s wudem uslig, ayen ilaqen deg yinagrawen d imikṛuselkimen.
'''Alugen iḥersen''': seg C89 armi d C23, C tesɛa alugen yettwassnen, yettwaḥerzen.
'''Tamkarḍit d yimsefsayen''': llan aṭas n yimsefsayen (GCC, Clang, MSVC...) d temkarḍiyin i C.
'''Taseddast fessusen''': C ur tesɛi ara aṭas n wawalen yettwaṭṭfen, dɣa fessus i uselmed d usnulfu.
== Taseddast n C ==
Taseddast n C d taseddast yesɛan ilugan iḥersen. Kra n yiferdisen agejdanen:
=== 1. Tanaṭ ===
Yal tanaṭ deg C ttfaṛu s usekkil n unegzum: ;
Amedya:<syntaxhighlight lang="c">
int x = 5;
x = x + 1;
</syntaxhighlight>
=== 2. Iḥder n tinaḍin ===
Tinaḍin yettwagrunen deg yiwen n uḥder ttilint gar } d {.
Amedya: <syntaxhighlight lang="c">
if (x > 0)
{
printf("x d ufrir\n");
}
</syntaxhighlight>
=== 3. Iwenniten ===
Deg C, nezmer ad naru iwenniten i wakken ad nsegzi tangalt.<syntaxhighlight lang="c">
/* Aya d awennit aɣezfan.
Yezmer ad yili ɣef deqs n izirigen. */
// Aya d awennit ɣef izirig amaynut (seg C99).
</syntaxhighlight>
=== 4. Asekkil ameqran d umeẓyan ===
C yemgarrad gar isekkilen imeqqranen d imeẓyanen. Amedya:<syntaxhighlight lang="c">
int azal = 3;
int Azal = 5; // d amutti nniḍen
</syntaxhighlight>Deg C, azal d Azal mačči d yiwen.
== Ahil amezwaru s C ==
Amedya amezwaru i yettwaɛerḍen deg yal tutlayt n usihel d “Azul, i umaḍal meṛṛa!”.<syntaxhighlight lang="c">
#include <stdio.h>
int main(void)
{
printf("Azul, i umaḍal meṛṛa!\n");
return 0;
}
</syntaxhighlight>'''''Asegzi n wahil'''''
''#include <stdio.h>'': tanaṭ n uzarsekkar i d-yewwin tasenṭeḍ stdio.h, yesɛan tisɣanin n unekcum d tuffɣa am printf.
''int main(void)'': d tasɣent tagejdant. Deg C, ahil yettbeddu seg main.
''printf(...)'': tasɣent i d-yessuffuɣen aḍris ɣer tuffɣa talugant.
''\n'': azamul i izirig amaynut.
''return 0;'': yemmal i unagraw belli ahil yemmed bla tuccḍa.
Ma nefsa-d tangalt-a s umsefsay, ad d-nawi afaylu yettwaselkemen. Mi ara neselkam-it, ad d-yeffeɣ:
Azul, i umaḍal meṛṛa!
== Imuttiyen d tawsatin n isefka ==
Deg C, amutti d amkan i yettḥerzen azal. Yal amutti yesɛa isem d tawsit.
=== 1. Tawsatin agejdanen ===
{| class="wikitable"
|+
!Tawsit C
!Anamek
|-
|int
|amḍan ummid
|-
|float
|amḍan s ticcert yettifliwen
|-
|double
|amḍan s ticcert yettifliwen s tneẓẓi meqqren
|-
|char
|asekkil
|-
|void
|ur yesɛi ara azal / ur d-yettara ara azal
|-
|_Bool
|abulan, seg C99
|}
Amedya:<syntaxhighlight lang="c">
int amdan = 25;
float azal = 3.14;
double azal_d = 2.71828;
char asekkil = 'A';
</syntaxhighlight>
=== 2. Isem n umutti ===
Isem n umutti yezmer ad yesɛu:
isekkilen, izwilen, azamul _.
Maca ur yezmir ara:
ad yebdu s uzwil, neɣ ad yili d awal yettwaṭṭfen n C, neɣad yesɛu imeslayen ur nelli ara ASCII.
Amedya yelhan:<syntaxhighlight lang="c">
int age;
int user_name;
int total2;
</syntaxhighlight>
=== 3. Timezgiyin ===
Timezgiyin d azalen ur yettbeddilen ara. Deg C, nezmer ad nseqdec const neɣ #define.<syntaxhighlight lang="c">
const int aseggas = 2026;
#define PI 3.14159
</syntaxhighlight>
== Tisɣanin deg C ==
Tasɣent d aḥric n tangalt yixeddmen ccɣel neɣ tawuri yettwafrnen. Deg C, tasɣent tesɛa:
tawsit n tririt, isem, iɣewwaren ma llan, iḥder n tinaḍin.
=== 1. Tisɣanin timeẓliwin ===
Amedya n tasɣent i yesnernayen sin imḍanen:<syntaxhighlight lang="c">
int smernu(int a, int b)
{
return a + b;
}
</syntaxhighlight>Deg "main":<syntaxhighlight lang="c">
#include <stdio.h>
int smernu(int a, int b)
{
return a + b;
}
int main(void)
{
int ugmi = smernu(4, 6);
printf("Ugmi = %d\n", ugmi);
return 0;
}
</syntaxhighlight>Tuffɣa:<syntaxhighlight lang="c">
Ugmi = 10
</syntaxhighlight>
=== 2. Tasɣent ur d-yettaran ara azal ===
Ma yella tasɣent ur d-yettara ara azal, nseqdec "void".<syntaxhighlight lang="c">
void azul(void)
{
printf("Azul!\n");
}
</syntaxhighlight>
=== 3. Tasɣent main ===
"main" d tasɣent tagejdant. Anagraw yettbeddu ahil seg-s. Yezmer ad tili s snat n talɣiwin:<syntaxhighlight lang="c">
int main(void)
</syntaxhighlight>neɣ:<syntaxhighlight lang="c">
int main(int argc, char *argv[])
</syntaxhighlight>Talɣa tis snat tettwasqdec mi ara nesɛa iɣewwaren seg izirig n unezḍay.
== Asenqed n usuddem ==
Deg C, llan ttawilat i usenqed n tiddin n wahil: tiwtilin, allus, d tefranin.
=== 1. if / else ===
<syntaxhighlight lang="c">
if (azal > 0)
{
printf("ufrir\n");
}
else if (azal < 0)
{
printf("uzdir\n");
}
else
{
printf("ilem\n");
}
</syntaxhighlight>
=== 2. switch ===
<syntaxhighlight lang="c">
switch (ass)
{
case 1:
printf("Aram\n");
break;
case 2:
printf("Aram s sin\n");
break;
default:
printf("Ass nniḍen\n");
break;
}
</syntaxhighlight>
=== 3. for ===
"for" yettwaseqdec aṭas i wallus yettwassnen.<syntaxhighlight lang="c">
for (int i = 0; i < 5; i++)
{
printf("%d\n", i);
}
8.4. while
int i = 0;
while (i < 5)
{
printf("%d\n", i);
i++;
}
</syntaxhighlight>
=== 5. do while ===
"do while" yettwaxdem tikkelt tamezwaru send ad yessefqed tawtilt.<syntaxhighlight lang="c">
int i = 0;
do
{
printf("%d\n", i);
i++;
} while (i < 5);
</syntaxhighlight>
=== 6. break d continue ===
break: yessuffeɣ seg wallus neɣ seg switch.
continue: yettazzal ɣer tallut n wallus.
== Isirawen d isewwaṛen ==
=== 1. Isirawen ===
Isirew d agraw n imuttiyen n yiwen n tewsit. Deg C, isirew yettbeddu seg umatar 0.<syntaxhighlight lang="c">
int u[3] = {10, 20, 30};
printf("%d\n", u[0]); // 10
printf("%d\n", u[1]); // 20
printf("%d\n", u[2]); // 30
</syntaxhighlight>Ma yella nebɣa ad naru ɣef isirew:
u[1] = 55;<syntaxhighlight lang="c">
u[1] = 55;
</syntaxhighlight>
=== 2. Azrar n isekkilen ===
C ur yesɛi ara tawsit tagejdant i uzrar n isekkilen am string deg tutlayin nniḍen. Azrar n isekkilen deg C d isirew n char yettfakku s usekkil '\0'.<syntaxhighlight lang="c">
char isem[] = "Kabylia";
printf("%s\n", isem);
</syntaxhighlight>
=== 3. Iswwaṛen ===
Asewwaṛ d amutti i yettḥerzen tansa n umutti nniḍen. Deg C, asewwaṛ yettwammel s *.<syntaxhighlight lang="c">
int x = 7;
int *p = &x;
</syntaxhighlight>Deg-s:
'''x''' d amutti yesɛan azal '''7'''.
'''&x''' d tansa n '''x'''.
'''p''' d asewwaṛ i yesɛan tansa n '''x'''.
Ma nebɣa ad nbeddel azal s usewwaṛ:<syntaxhighlight lang="c">
*p = 10;
</syntaxhighlight>Tura '''x''' yuɣal '''10'''.
Iswwaṛen d aferdis ameqran deg C. S ttawil-nsen nezmer ad nseqdec takatut s wudem afessas, maca daɣen zemren ad d-awin tuccḍiwin ma ur ttwaḥerzen ara mliḥ.
== Timṣukin: struct, union, enum, typedef ==
=== 1. struct ===
"struct" yettwaseqdec i usnulfu n tewsit yesɛan ddeqs n yiferdisen.<syntaxhighlight lang="c">
struct amdan
{
int leɛmeṛ;
char isem[20];
};
</syntaxhighlight>Aseqdec:<syntaxhighlight lang="c">
struct amdan a1;
a1.leɛmeṛ = 30;
a1.isem[0] = 'A';
</syntaxhighlight>
=== 2. typedef ===
"typedef" yettak isem amaynut i tewsit.<syntaxhighlight lang="c">
typedef struct amdan Amdan;
Amdan a2;
a2.leɛmeṛ = 25;
</syntaxhighlight>
=== 3. enum ===
"enum" yettwaseqdec i wazalen yettwafernen.<syntaxhighlight lang="c">
enum ass { SED, ACER, ARIM, ARAM, AHAD, AMHAD, SEM };
</syntaxhighlight>
=== 4. union ===
"union" am "struct", maca iferdisen-is ttwaḥerzen deg yiwen n umkan n tkatut. Yernu mačči akk iferdisen zemren ad ḥerzen azal deg yiwen n wakud.<syntaxhighlight lang="c">
union azal
{
int i;
float f;
};
</syntaxhighlight>
== Asefrek n tkatut ==
Deg C, amessihel yesɛa afus ɣef tkatut. Aya d tazmert meqqren, maca daɣen d tamasit meqqren.
=== 11.1. Aḥeṛṛi udmis ===
Ma nura:<syntaxhighlight lang="c">
int x;
int u[10];
</syntaxhighlight>takatut tettwaḥeṛṛi s wudem udmis, yerna teqqen ɣer umkan n wahil.
=== 2. Aḥeṛṛi asmussaw ===
Aḥeṛṛi asmussaw yettwaxdem s malloc, calloc, realloc, seg stdlib.h.
Amedya:<syntaxhighlight lang="c">
#include <stdlib.h>
int *p = malloc(5 * sizeof(int));
if (p != NULL)
{
p[0] = 1;
p[1] = 2;
}
free(p);
</syntaxhighlight>
* '''malloc''': yettḥeṛṛi takatut.
* '''calloc:''' yettḥeṛṛi takatut s uwennez ɣer 0.
* '''realloc''': yettbeddel tiddi n tkatut yettwaḥerṛen.
* '''free''': yesenser takatut.
=== 3. Tuccḍiwin n tkatut ===
Kra n tuccḍiwin yettwassnen:
* ad yettwaseqdec usewwaṛ send ad yettwaḥeṛṛi,
* ad yettwaseqdec usewwaṛ seld asenser-is,
* ad yettwasenser umutti snat n tikkal,
* ad yettwakes ɣer beṛṛa n isirew,
* ad yettwattu "free".
Tuccḍiwin-a zemrent ad d-awint:
* aḥbas n wahil,
* azal ur yelhin ara,
* tifuli n tkatut n weḥraz,
* uguren n tɣellist.
== Asettengel, asefsu, d uselkem ==
Tangalt C ur tettwaselkam ara srid. Tettɛeddi ɣef deqs n yisurifen.
=== 1. Tangalt taɣbalut ===
Amessihel yettaru tangalt deg ufaylu s usiɣzef .c.
Amedya: '''ahil.c'''
=== 2. Azarsekkar ===
Azarsekkar yettɛeddi qbel asefsu. Yettxeddem tinaḍin am:<syntaxhighlight lang="c">
#include <stdio.h>
#define PI 3.14159
</syntaxhighlight>
=== 3. Asefsu ===
Asefsay yessefsu tangalt C ɣer tengalt n usekkar neɣ ɣer iferdisen yettwaselkemen.
Amedya s GCC:<syntaxhighlight lang="bash">
gcc ahil.c -o ahil
</syntaxhighlight>Deg unezḍay-a:
* gcc: asefsay.
* ahil.c: afaylu n tangalt taɣbalut.
* -o ahil: isem n ufaylu n tuffɣa yettwaselkmen.
=== 4. Amarraz ===
Amarraz yesdukel iferdisen yettwaselkemen d temkarḍiyin, i wakken ad d-yawi afaylu yettwaselkemen.
=== 5. Aselkem ===
Mi ara neselkam afaylu:<syntaxhighlight lang="bash">
./ahil
</syntaxhighlight>ahil iteddu.
== Tamkarḍit talugant n C ==
C yesɛa tamkarḍit talugant i yettɛawanen imessihlen. Deg-s llan tisɣanin i tɣawsiwin yettwassnen.
=== 1. stdio.h ===
Yesɛa tisɣanin n unekcum d tuffɣa.
* '''printf''': tuffɣa.
* '''scanf''': anekcum.
* '''fopen, fclose''': ifuyla.
Amedya n "scanf":<syntaxhighlight lang="c">
int x;
printf("Sekcem amḍan: ");
scanf("%d", &x);
printf("Teskecmeḍ: %d\n", x);
</syntaxhighlight>
=== 2. stdlib.h ===
Yesɛa tisɣanin n tkatut d tnaḍin nniḍen.
* malloc
* free
* calloc
* realloc
* exit
* atoi
=== 3. string.h ===
Yesɛa tisɣanin i uzrar n isekkilen.
* strlen
* strcpy
* strcat
* strcmp
=== 4. math.h ===
Yesɛa tisɣanin n tusnakt.
* sqrt
* pow
* sin
* cos
* fabs
Amedya:<syntaxhighlight lang="c">
#include <math.h>
#include <stdio.h>
int main(void)
{
double a = sqrt(16.0);
printf("%f\n", a);
return 0;
}
</syntaxhighlight>
=== 5. stdbool.h ===
Seg C99, yettak bool, true, false.<syntaxhighlight lang="c">
#include <stdbool.h>
bool yelha = true;
</syntaxhighlight>
== Tamselyut ==
* [http://www.imyura.net/Timenza/tabid/57/articleType/ArticleView/articleId/142/Awal-ef-uselkim-su-Y-At-Yiil.aspx www.imyura.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520191734/http://www.imyura.net/Timenza/tabid/57/articleType/ArticleView/articleId/142/Awal-ef-uselkim-su-Y-At-Yiil.aspx |date=2013-05-20 }}
== Tiwelhiwin ==
{{Reflist|refs=
<ref name="k&r1e">{{cite book |last1=Kernighan |first1=Brian W. |authorlink1=Brian Kernighan |last2=Ritchie |first2=Dennis M. |authorlink2=Dennis Ritchie | title=The C Programming Language | edition=1st |publisher=[[Prentice Hall]] |date=February 1978 |location=[[Englewood Cliffs, NJ]] |isbn=978-0-13-110163-0|title-link=The C Programming Language (book) }} </ref>
<ref name="dottcl_2">{{harvtxt|Ritchie|1993}}: "Thompson had made a brief attempt to produce a system coded in an early version of C—before structures—in 1972, but gave up the effort."</ref>
<ref name="dottcl">{{harvtxt|Ritchie|1993}}: "The scheme of type composition adopted by C owes considerable debt to Algol 68, although it did not, perhaps, emerge in a form that Algol's adherents would approve of."</ref>
}}
[[Taggayt:Tutlayt n usihel]]
98mrdllz4u8lzc6gfxp1vkyo0od4ueh
Tanzeggit
0
2206
117776
117766
2026-10-26T10:40:29Z
Gurzil90x
14292
arniɣ ayen ilaqen
117776
wikitext
text/x-wiki
'''Tanzeggit''' d tigezmi tameqrant ger igzumen n [[tusnakt]] d win i izerwen [[tawella|tiwellatin]] neɣ Udmawen deg [[Tallunt|tallunin]] s myal [[tasekta]], deg tsekta Tis kraḍ (3) nezmar ad nemmeslay ɣef [[tenzeggit tuklidt]]. Ass-a ur nezmir ad d nesbin tilisa yellan ger tenzeggit akk d [[Asebrurez|wesebrurez]] neɣ d [[aljiber|uljiber]], acku ur nezmir ad nemmeslay ɣef [[Tanzeggit taljibirt|tenzeggit taljibirt]] ma yella ur d-neddim ara kra din kra da.
Tanzeggit diɣen d tafurk n tusnakt i izerrwen talɣiwin, tallunin, imeccaqen, tiɣmar d wassaɣen gar tneqqiḍin d yiḥricen n talɣiwin. Tesɛa azal deg usket n wakal d lebni, maca tuɣal daɣen d taɣult tamatut n tusnakt i yezmer ad tzerrew tallunin ur nezmir ara ad nwali s wallen, neɣ tallunin i yesɛan ugar n kraḍ n tsektiwin.
[[Tugna:Tuṭṭfa n ugdil seg 2026-10-16 11-19-35.png|centré|553x553px]]
== 1. Amezruy n tenzeggit ==
Awal agraɣlan géométrie yekka-d seg yigrigiyen i d-yemmalen asket n wakal. Isketen d yisiḍen inzeggane ttwasqedcen deg Maṣer, Mezupuṭamya d tɣermiwin nniḍen uqbel tanzeggit n Yigrigiyen. Ur ilaq ara ad nerṛ tanzeggit meṛṛa d asnulfu n yiwen ugdud kan.
{| class="wikitable"
|+
!Tallit
!Amhaz agenjdan
|-
|Taglest
|Asket n wakal, lebni, asiḍen n teɣzi, n wanrar d ubleɣ.
|-
|Tasut tis 3 uqbel
tallit-nneɣ
|Aklid deg Iskandariya yesdukkel tizrawin deg "Iferdisen".
|-
|Tallit talemmast
|Tigawt n yimusnawen deg tmura n Tineslemt, Lehend d Cinwa: asektiɣmer(trigonométrie), asali d
tsenallunt.
|-
|Tasut tis 17
|Descartes d Fermat qqnen talɣiwin ɣer imsidag d tegdiwin.
|-
|Tasut tis 19
|Lobachevsky d Bolyai snernan tanzeggit taknudemt; Gauss d Riemann snernan tazrawt n
tiknit d tallunin.
|-
|1872 d mbeɛd
|Klein yeskan azal n yibeddilen d yigrawen; Hilbert yessegzi lsas s yinagrawen n yigejdan.
|-
|Tasut tis 20–21
|Tanzeggit taljibṛant, taneẓlayt, tukrist, asiḍen s uselkim d uẓeṭṭa n twuriwin gar tfurka.
|}
"'''Iferdisen'''" n Aklid yesseqdac isbaduten d yigejdan iwakken ad yebnu isekkuden. Abrid-a yesɛa tazrirt tameqqrant deg tusnakt. Maca tanzeggit tamirant ur teqqim ara deg yigejdan n Aklid: tazrawt n umṣadaɣ tewwi-d timusniwin ɣef tallunin nniḍen. Tanzeggit tamirant tettawi ula d tallunin yellan deg tfizikt, isefka, tigniwin d yisiḍen. Amezruy-is d anerni n yisental d terrayin, mačči d asemselsi n yiwet n tanzeggit s tayeḍ kan.
== 2. Isbaduten, igejdan d usfukel ==
Asbadu yessegza tamiḍrant s wawalen yettwasnen. Agejdi d tafyirt i neqqbel deg yiwen unagraw war asfukel deg unagraw-nni. Asekkud(tiẓri) d ayen ara d-nsuffeɣ seg yigejdan d yisekkuden yettwasfuklen yakan.
Deg umedya n Aklid, yezmer ad yettwabnu yiɣil n teɣda gar snat n tneqqiḍin, ad yettwasɣezef yiɣil, ad tettwabnu twinest s wammas d waqqar yettwabedren. Yella daɣen agejdi ɣef tɣmar timaɣudin d wayen yeqqnen ɣer umṣadaɣ.
=== Amedya n useɣẓen ===
Deg uɣawas n Aklid, i teneqqiṭ '''P''' i ur nelli ara ɣef taɣda '''d''', tella yiwet kan n teɣda iɛeddan seg '''P''' ur nettmagar ara '''d'''. Talɣa-a n yigejdi n umṣadaɣ tettwassen s yisem n '''Playfair'''; d talɣa tagdazalt i yigejdi wis semmus n Aklid deg lsas n tanzeggit tamagnut.
[[Tugna:Tuṭṭfa n ugdil seg 2026-10-18 09-56-11.png|centré]]
<small>Tugna 2. Tiɣmert d wassaɣ n umṣadaɣ. Tigniwin ttɛawanent deg tɣuri n yisekkuden; isfukal ilaq ad d-begnen ayɣer iiṣeḥḥa wassaɣ.</small>
Deg tugna, tineqqiḍin ttbanent sɛant tehri, izirigen sɛan tuzert, imeccaqen zemren ur ttwaḥerzen ara s tiseddi. Deg tusnakt, taneqqiṭ ur tesɛi ara tehri. Ihi ma tugna teskan-d belli sin n yimeccaqen d igdazalen, ayen-a ur d-yettawi ara asfukel.
== 3. Taneqqiṭ, taɣda d tallunt ==
Taneqqiṭ d amḍiq war tehri; taɣda tettwasɣezef deg sin yinumak war tilisa; iɣil n teɣda yesɛa sin n yixfawen; tazinaɣda tesɛa yiwen n yixef, tettwasɣezef deg yiwen unamek. Aɣawas d tajumma ilweɣ i deg yezmer ad yili wudlif s sin n yimsidag.
[[Tugna:Tuṭṭfa n ugdil seg 2026-10-19 12-18-47.png|centré|611x611px]]
<small>Tugna 3. Tisektiwin 0, 1, 2 d 3. Aɣawas n tugna d amur ifuken kan; aɣawas n tusnakt ur yesɛi ara tilisa.</small>
Tasekta n tallunt tettawi amḍan n yimsidag ilelliyen i ilaqen iwakken ad nesbadu amḍiq. Deg taɣda, yiwen x ikfa; deg uɣawas, nesra (x,y); deg tallunt s kraḍ n tsektiwin, nesra (x,y,z). Tasekta ur tɛelliq ara ɣef wamek ara d-nsuneɣ talɣa: amaḍal s tajumma kan yesɛa snat n tsektiwin, ɣas ma yettwaseknen deg tallunt s kraḍ.
ℝⁿ = {(x₁, x₂, …, xₙ) : xᵢ d imḍanen ilawen}
Tallunin s n > 3 ttwasqedcent deg tusnakt d yisefka. Ma yal amedya n yisefka yesɛa 10 n yimuttiyen ilelliyen, yezmer ad yettwagenses s tneqqiṭ deg ℝ¹⁰. Ayen-a ur d-yemmal ara belli nezmer ad t-nwali s wallen; imsidag d yilugan fkan-d allalen n tazrawt.
=== Tajumma d wanrar ===
Tajumma d talɣa n snat n tsektiwin; anrar d asket-is. S yiwet n tɣawsa, takurt tesɛa daxel-is d ubleɣ, ma amaḍal d tajumma n rrif-is. Asbadu n wayen nzerrew yesɛa azal uqbel yal asiḍen.
== 4. Ikerdisen d usekkud n Pythagore ==
Akerdis yesɛa kraḍ n yidis, kraḍ n tqacucin d kraḍ n tiɣmar. Deg uɣawas n Aklid, timernit n tɣmar-is d 180°. Akerdis agdudisan yesɛa kraḍ n yidis igdazalen; akerdis akendis yesɛa ma drus sin n yidis igdazalen; akerdis amaɣud yesɛa yiwet n tiɣmert n 90°.
[[Tugna:Tuṭṭfa n ugdil seg 2026-10-20 11-55-53.png|centré|667x667px]]
<small>Tugna 4. Tama taẓelmaḍt: anrar n umkuẓ ɣef yidis 5 d 25 = 9 + 16. Tama tayeffust: kuẓ n yikerdisen s yidis a d b, d umkuẓ alemmas s yidis c.</small>
'''a² + b² = c², ma c d alubdis n ukerdis amaɣud'''
Asfukel n tugna tayeffust: anrar n umkuẓ ameqqran d (a+b)². Kuẓ n yikerdisen sɛan anrar 4 × ab/2 = 2ab. Ayen i d-yeqqimen d c²; ihi c² = (a+b)² − 2ab = a²+b². Ayen-a d aseɣẓen s wanrar, mačči d asket n teɣzi ɣef tugna. Asekkud-a yesɛa daɣen talɣa tamsuɣalt: ma a²+b²=c² deg ukerdis, tiɣmert i d-yezzin i c d 90°. Deg tanzeggit taknudemt neɣ ɣef umaḍal, tanfalit-a ur tettwasemres ara akka war abeddel.
== 5. Tales(Thales) d tarwast ==
Sin n yikerdisen imarwasen sɛan tiɣmar igdazalen d yidis akniwen s yiwen wassaɣ. Ma tasɣent tessenɣas neɣ tessemɣer akk imeccaqen s yiwen umuskir k > 0, tḥerrez tiɣmar d talɣa. D tarwast.
[[Tugna:Tuṭṭfa n ugdil seg 2026-10-21 10-35-44.png|centré|676x676px]]
<small>Tugna 5. DE d BC msadaɣen, ihi ikerdisen ADE d ABC d imarwasen. Deg tugna tayeffust, amuskir n teɣzi d 2; win n</small> <small>wanrar d 4.</small>
'''AD/AB = AE/AC = DE/BC'''
Deg umedya, A d yiwet n tqacuct n sin yikerdisen; D yella ɣef [AB], E ɣef [AC], yerna DE ∥ BC. Ihi assaɣ n ''Thales'' yessegza ayɣer akk ibḍan-a d igdazalen. Ma nessen kra n teɣziwin, nezmer ad nsiḍen teɣziwin ur nessin ara s useqdec n wassaɣen-a.
'''Teɣzi: × k; anrar: × k²; ableɣ: × k³'''
Ma nsemɣer asrem s umuskir 3, tehri d teɣzi-nni ad nernunt kraḍ n tikal; anrar ad yili 9 n tikal. Ma nsemɣer agasas s 3, ableɣ ad yili 27 n tikal. Ihi amḍan n tsektiwin yesɛa azal deg wamek i yettbeddil usket.
Tagdukta d abeddel iḥerzen imeccaqen; d amedya uslig n tarwast s k = 1. Ur ilaq ara ad nsemmi snat n talɣiwin d igdazalen s wesket ma ttemcabint kan deg talɣa.
== 6. Igeddisen, tiwinas d yiḍebsiyen ==
Ageddis d talɣa n uɣawas iḥerzen yiwen rrif yettwabnan s yiɣallen. I ugeddis afraray, war amager n yidis gar-asen, timernit n tiɣmar n daxel d (n−2) × 180°, anda '''n''' d amḍan n yidis. Abḍu n ugeddis affensu s yiwet n tqacuct yessegza tanfalit-a: ad d-naf n−2 n yikerdisen.
[[Tugna:Tuṭṭfa n ugdil seg 2026-10-22 10-56-58.png|centré|595x595px]]
<small>Tugna 6. Tawinest d rrif; aḍebsi yesɛa daxel. Ageddis s semmus n yidisan yettwabḍa ɣef kraḍ n yikerdisen.</small>
Tawinest s wammas '''O''' d waqqar '''r''' tesdukkel tineqqiḍin '''P''' i yesɛan '''d(O,P)=r'''. Aḍebsi yeɣleq yesdukkel tineqqiḍin i yesɛan d(O,P) ≤ r. Akdu d 2r. Taslayt i twinest deg P tebdd ɣef waqqar OP.
'''Azzikit n twinest: P = 2πr; anrar n uḍebsi: A = πr²'''
Ma '''r''' yettwaskat s yimitren, '''P''' ad yili s yimitren, '''A''' s yimitren imkuẓen. Pi d amḍan agraɣlan π ≈ 3.14159. Ur ilaq ara ad nsexleḍ amḍan n yisekkilen n tamawaẓt d wazal amatu n π.
== 7. Asektiɣmer d radyan ==
Asektiɣmer (trigonométrie) izerrew assaɣ gar tɣmar d teɣziwin. Deg ukerdis amaɣud, '''sin''' '''θ''' d assaɣ n yidis i d-yezzin i θ ɣer ulubdis; '''cos θ''' d assaɣ n yidis n tama-s ɣer ulubdis; '''tan θ''' '''= sin θ / cos θ mi cos θ ≠ 0.'''
[[Tugna:Tuṭṭfa n ugdil seg 2026-10-23 12-24-09.png|centré|612x612px]]
<small>Tugna 7. Tawinest s waqqar 1 tefk amur ilaw cos θ d amur yebdden sin θ. Udlifen n sin d cos sseknen abeddel-nsen d</small> <small>wallus-nsen.</small>
'''sin² θ + cos² θ = 1; 180° = π rad'''
Radyan d asket n tɣmert s wassaɣ '''θ = s/r''', anda '''s''' d teɣzi n uḥric n twinest. Ma '''θ = 1''' rad, '''s''' '''= r'''. Tuzzya tummidt d 2π rad, neɣ 360°. Aseqdec n radyan yeshel tigawt n usiḍen aneẓlay d tarrayt n yizellumen.
'''c² = a² + b² − 2ab cos γ'''
Asaḍuf n cosine yessegza assaɣ gar kraḍ n yidis n ukerdis d tɣmert γ i d-yezzin i c. Ma '''γ =''' '''90°''', '''cos γ = 0''', ad d-naf asekkud n Pythagore. Assaɣen-a ttɛawanen deg usket n tiddi n wayen ur nezmir ara ad naweḍ srid d usiḍen n yiberdan.
== 8. Teɣzi, anrar d ubleɣ ==
Teɣzi tettwaskat s tiget n teɣzi, anrar s tiget n teɣzi ɣer sin, ableɣ s tiget n teɣzi ɣer kraḍ. Azzikit d teɣzi n rrif. Tajumma tella d talɣa; anrar d azal n wesket-is. Deg tallunt, ilaq ad nessemgired anrar n rrif d ubleɣ n daxel.
[[Tugna:Tuṭṭfa n ugdil seg 2026-10-24 11-26-46.png|centré|716x716px]]
<small>Tugna 8. Tiddi h tebdd ɣef uzadur b. Awlellu d takurt sɛan isketen n ubleɣ; amaḍal d rrif n takurt.</small>
{| class="wikitable"
|+
!Talɣa
!Asket
|-
|Asrem s yidis a d b
|A = ab; P = 2(a+b)
|-
|Akerdis s uzadur b d tiddi h
|A = bh/2
|-
|Agasas s yidis a
|V = a³; anrar n rrif = 6a²
|-
|Awlellu s waqqar r d tiddi h
|V = πr²h
|-
|Akaswar s waqqar r d tiddi h
|V = πr²h/3
|-
|Takurt / amaḍal s waqqar r
|V = 4πr³/3; anrar n umaḍal = 4πr²
|}
I talɣiwin ur nesɛi ara tanfalit tafessast, nezmer ad nebḍu talɣa ɣef yiḥricen, ad nessemres aɣred neɣ asiḍen n temawaẓt. Ma yella kra n uḥric i neḥseb snat n tikal, ilaq ad t-nekkes yiwet n tikkelt iwakken ur t-nettḥasab ara snat n tikal.
== 9. Asali s tesɣunt d ukumpas ==
Deg tanzeggit tamensayt, tesɣunt war yizamulen n wesket tettawi-d taɣda iɛeddan seg snat n tneqqiḍin. Akumpas yettawi-d tawinest s wammas d waqqar. Asali d asartu n tigawin s yilugan, mačči d asefru n talɣa s tseddi n tugna kan.
[[Tugna:Tuṭṭfa n ugdil seg 2026-10-25 11-13-00.png|centré|645x645px]]
<small>Tugna 9. Sin n yisugnen n twinest sɛan yiwen waqqar, i yugar AB/2. Amager-nsen d P d Q. Taɣda PQ tebdd ɣef AB</small> <small>deg tlemmast M</small>
I usali n tabeddayt i yiɣil [AB] deg tlemmast-is, nbennu tawinest s wammas A d tayeḍ s wammas B, s yiwen waqqar i yugar AB/2. Ad mlilent deg P d Q. Acku PA=PB d QA=QB, P d Q bɛaden s yiwen umeccaq seg A d B; taɣda-nsen d tabeddayt n tlemmast n [AB].
Nezmer ad nebnu akerdis agdudisan, talemmast n yiɣil neɣ abḍu n tiɣmert ɣef sin. Maca mačči yal asali yezmer ad yettwaxdem s sin n wallalen-a: amedya, abḍu n yal tiɣmert ɣef kraḍ n yiḥricen igdazalen ur yezmir ara s wudem amatu. Abḍu n kra n tiɣmar usligen yezmer.
Tanzeggit tagellamt tessemres tigriyin iwakken ad d-tessekna talɣiwin n kraḍ n tsektiwin deg uɣawas. D lsas i tesneḍrit n lebni d kra n terrayin n usunneɣ aṭekniki.
== 10. Imsidag d yimawayen ==
Tanzeggit tusliṭ teqqen talɣa ɣer tegda. S yimsidag n Descartes, taneqqiṭ '''A''' tettwasbadu s '''(x,y)'''; taɣda s '''ax+by+c=0''', anda '''a''' d '''b''' ur llin ara i sin d '''0'''. Tarrayt-a tettawi talɣiwin ɣer yisiḍen(leḥsab) n uljibṛ.
[[Tugna:Tuṭṭfa n ugdil seg 2026-10-26 11-34-29.png|centré|608x608px]]
<small>Tugna 10. Imeccaqen Δx = 4 d Δy = 3 fkan d = 5. Amaway u+v yettwabna s unadi n v seg yixef n u; amḍiq n tazwara</small> <small>n umaway ur ibeddel ara talɣa-s.</small>
'''d(A,B) = √[(x₂−x₁)² + (y₂−y₁)²]'''
Talemmast n [AB] tesɛa imsidag ((x₁+x₂)/2, (y₁+y₂)/2). Deg umedya A(1,1), B(5,4), talemmast d (3,2.5). Tanfalit n umeccaq tekka-d seg Pythagore; tanfalit n tlemmast tekka-d seg wassaɣ n yimawayen.
'''u · v = u₁v₁ + u₂v₂ = ‖u‖ ‖v‖ cos θ'''
Amaway yesɛa teɣzi d tanila. Afaris afesnan n sin yimawayen yezmer ad yessegza tiɣmert gar-asent. Ma u·v = 0 d sin yimawayen ur nelli ara d 0, imawayen-a bedden gar-asen. Tanzeggit tamawayt teshel anerni n yisiḍen-a ar tallunin s waṭas n tsektiwin.
==Imuren imeqranen n tenzeggit ==
* [[Tanzeggit tuklidit]]
* [[Tanzeggit artuklidit]]
* [[Tanzeggit tummit]]
* [[Tanzeggit tigriwt]]
* [[Tanzeggit taljibirt]]
* [[Tanzeggit tanebrurzant]]
* [[Aljiber imzireg]]
== Amezruy n tenzeggit ==
[[Taggayt:Tusnakt]]
ge2rx362vx7y2wm1qb6g1tkxutwxs20
Washington
0
5273
117777
117767
2026-10-26T11:46:33Z
Mastiman Anumidi
17235
Aḍris amaynut
117777
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox city}}
'''Washington, D.C''' d tamanaɣt n [[Iwunak Yedduklen|Yiwunak Yedduklen]]. Isem-ines ameqqran d '''Washington, District of Columbia'''.
Deg Washington yella [[Axxam Amellal]], izdeɣ deg-s aselway n Yiwunak Yedduklen.
Tamdint i qqaren-as Washington ansi aselway amezwaru n Yiwunal Yedduklen, [[George Washington]].
Ɣas akken New York d tamdint tameqqrant n tdamsa d tnezzut, Washington tettwassen ladɣa s wazal-is asertan, aserdasan d udiplumasi.
Deg-s i ttwaɣtasen waṭas n tsertiyin i yeɛnan Marikan, yerna kra n tɣawsiwin i d-yettawin abeddel deg umaḍal.
Tamdint-a d yiwet seg temdinin i d-yettwasbedden s uɣawas usrid, i wakken ad tili d ul n udabu n tagduda tamaynut i d-yennulfan seld ṭṭrad n timunent n Marikan.
Maca Washington ur telli ara d tamdint n tsertit kan. D tamdint yesɛan amezruy n yigduden inaṣliyen, n umennuɣ ɣef yizerfan n umdan, n tẓuri d tusna.
== 1. Tarakalt d ugama ==
[[Tugna:WashMonument WhiteHouse.jpg|centré|vignette|550x550px|Wasgington D.C]]
<br>
Washington tezga deg usamar n Marikan, gar Maryland d Virginia, ɣef yiri n wasif Potomac.
Amkan-a yettwafren acku yezga gar temnaḍin n ugafa d tid n unẓul n Marikan, deg tallit ideg llan imennuɣen ɣef wanda ara tili temdint tagejdant n uwanek afidirali.
Deg trakalt n Washington llan sin yisaffen igejdanen: Potomac d Anacostia. Isaffen-a sɛan azal deg tudert n yigduden inaṣliyen, deg tnezzut, deg usiweḍ d usnerni n temdint.
Tamdint tesɛa agaman n temnaḍt yettwasemman s unezwu n amennuḍan anaddaw ubzig(climat subtropical humide). Anebdu yezmer ad yili d aḥemmu s waṭas n tizegzewt d waḍu, ma deg tegrest, llan wussan isemmaḍen, tikwal ula d adfel.
Tamdint tettwassen daɣen s yisekla-is, igran izegzawen d tefsut ideg d-ttfeǧǧiǧent tjeǧǧigin n "''cherry blossoms''".
== 3. Igduden inasliyen uqbel tallit n Yirupiyen ==
Uqbel ad d-awḍen Yirupiyen, temnaḍt n Washington tella d akal n yigduden inaṣliyen n Marikan.
Gar yigduden-a llan '''Nacotchtank''', i yezdɣen deg temnaḍin n wasif Anacostia, akked yigduden nniḍen yeqqnen ɣer tutlayin n twacult '''Algonquian'''.
Igduden-a ttidiren s tfellaḥt, aṣeyyed n yiselman, ugmar d tnezzut. Isaffen sɛan azal ameqqran deg tudert-nsen, acku d iberdan n usiweḍ, d iɣbula n waman d tmurt n uselḥu n tnezzut.
Asiweḍ n Yirupiyen deg lqern wis 17 yewwi-d ibeddilen imeqqranen: lehlakat timaynutin, imennuɣen, aɣelluy n yimezdaɣ inaṣliyen d ubeddel n udabu ɣef wakal.
Amezruy n Washington ur yebdi ara deg 1790. Yella yakan ugdud d yidlis deg temnaḍt-a s waṭas n yiseggasen uqbel asbeddi n temdint tafederalit.
== 4. Asnulfu n Washington (1790–1800) ==
[[Tugna:L'Enfant plan.jpg|centré|vignette|550x550px|Aɣawas n Washington D.C sɣur "l'Enfant".]]
Seld timunent n Marikan deg 1776, awanek amaynut yella yeḥwaǧ tamdint tagejdant ara yezdin meṛṛa iwunak.
Deg tallit-a, aṭas n yimasayen n ugafa d unẓul mgaraden ɣef umkan ara yettwafren.
Deg 16 Yulyu 1790, ''Congress'' yefka-d azaraf i usbeddi n temnaḍt tafederalit tafrart, d tin ara yesɛun tawuri n temdint tagejdant n Marikan.
Asefran-a yella d tifrat tasertant gar yimasayen n ugafa d wid n unẓul, i yemgaraden deg tsertit tadamsant d uklan.
Amezwaru n Marikan, '''George Washington''', yefren amkan n temdint tamaynut ɣef yiri n Potomac.
Deg 1791, yefka tawuri n usɣawas n temdint i umsenfar afransis '''''Pierre Charles L'Enfant'''''.
=== Aɣawas n L'Enfant ===
L'Enfant yebɣa ad yesnulfu tamdint i yettbanen d azamul n tagduda.
Yessumer-d iberdan iwesɛanen, izenqan yettemlilin, urtiyen izegzawen d yimukan imeqqranen i yixxamen n udabu.
Aɣawas-is yessemlal gar:
* Izenqan yetteddun s talɣa tusridt.
* Ibardayen iwesɛanen i yettemlilin s talɣa tanamurt.
* Imukan imeqqranen n tsertit d udabu.
* Idigan n ugdud d wurtiyen n tẓuri.
Deg 1792, Andrew Ellicott yessegzem yerna yesseɣti kra n yiḥricen n uɣawas-a.
Washington tebda ad tettwabna s uɣawas ara tt-yerren d tamdint yemgaraden ɣef temdinin n tnezzut i yellan yakan deg Marikan
{| border="1" style="float:right; margin: 1em;border-collapse:collapse;"
|+ '''Imezdaɣ n Washington D.C'''
| valign="top" |
{|
! style="background:#efefef;" | Aseggas
! style="background:#efefef;" | Imezdaɣ
|-----
| 1800 || align="right" | 8 144
|-----
| 1810 || align="right" | 15 471
|-----
| 1820 || align="right" | 23 336
|-----
| 1830 || align="right" | 30 261
|-----
| 1840 || align="right" | 33 745
|-----
| 1850 || align="right" | 51 687
|-----
| 1860 || align="right" | 75 080
|-----
| 1870 || align="right" | 131 700
|-----
| 1880 || align="right" | 177 624
|-----
| 1890 || align="right" | 230 392
|-----
| 1900 || align="right" | 278 718
|}
| valign="top" |
{|
! style="background:#efefef;" | Aseggas
! style="background:#efefef;" | Imezdaɣ
|-----
| 1910 || align="right" | 331 069
|-----
| 1920 || align="right" | 437 571
|-----
| 1930 || align="right" | 486 869
|-----
| 1940 || align="right" | 663 091
|-----
| 1950 || align="right" | 802 178
|-----
| 1960 || align="right" | 763 956
|-----
| 1970 || align="right" | 756 510
|-----
| 1980 || align="right" | 638 333
|-----
| 1990 || align="right" | 606 900
|-----
| 2000 || align="right" | 572 059
|-----
| 2005 || align="right" | 582 049
|-----
|2010 || align="right" | 601 723
|-----
|}
|-----
|}
</br>
[[Category:Timdinin]][[Category:Tarakalt]][[Category:Iwunak Yeddukklen]]
pcyedmtlszcqhepwbj84s0t6cwkvkm8
Ulampi Aqbu
0
23803
117771
115594
2026-10-25T14:41:31Z
Amazigh Design
17289
117771
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox football club|clubname=Ulampi Aqbu|
image=OA Akbou.png
|fullname=|nickname=Izmawen n Sumam|founded=1936|ground=Asarir n 1 wamber 1954 (Aqbu)|capacity=2 000|chairman=|mgrtitle=|manager=|league=[[Talɣuɣa n Lezzayer n ddabex uḍar|Ligue 1]]|season=|position=|current=|website=|pattern_la1=|pattern_b1=|pattern_ra1=|pattern_sh1=|pattern_so1=|leftarm1=|body1=|rightarm1=|shorts1=|socks1=|pattern_la2=|pattern_b2=|pattern_ra2=|leftarm2=|body2=|rightarm2=|shorts2=|socks2=}}'''Ulampi Aqbu''' (s [[tafrensist]] : ''Olympique Akbou'') qqaren-as daɣen l''''OA''', d tarbaɛt tamazrayt n [[ddabex uḍar]] deg uẓaɣar n [[Asif asemmam|semmam]], d tin yettwasbedden deg [[1936]], deg tamdint n [[Aqbu|Uqbu]]<ref>{{Fr}} [https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Folympiqueakbou.com%2Fabout-us%2F#federation=archive.wikiwix.com&tab=url About Us], deg ''olympiqueakbou.com''.</ref>. Tarbaɛt n ulampi tella s [[Ini|tiɣmiwin]] igenni ed amellal, ed uzunisem-ines [[Izem|Izmawen]] n [[Asif asemmam|Sumam]].
Deg [[11 mayyu]] [[2024]], Ulampi Aqbu tεedda ar [[Talɣuɣa n Lezzayer n ddabex uḍar|Ligue 1]] n Lezzayer ɣef tikelt tamezwarut n umezruy-is<ref>{{Fr}} [https://www.faf.dz/accession-en-ligue-1-mobilis-la-faf-felicite-lolympique-akbou-pour-sa-montee-historique/ ACCESSION EN LIGUE 1 MOBILIS : LA FAF FÉLICITE L’OLYMPIQUE AKBOU POUR SA MONTÉE HISTORIQUE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240513184949/https://www.faf.dz/accession-en-ligue-1-mobilis-la-faf-felicite-lolympique-akbou-pour-sa-montee-historique/ |date=2024-05-13 }}, deg ''faf.dz''.</ref>.
== Tizmilin ==
<references />
[[Taggayt:Ddabex uḍar]]
lg08c1e936rucs1zj7szlqi1vwvni5z
Uɣustus
0
25505
117772
117763
2026-10-25T17:44:17Z
Gurzil90x
14292
arniɣ ayen ilaqen
117772
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox biography|item=Q1405|image=[[File:Statue of the Emperor Octavian Augustus as Jupiter (6).png|thumb|Asebdad n umenkad Uɣustus amzun d Jupiter (6)]]|caption=Amenkad Uɣustus.|date of birth=23 Ctembeṛ deg useggas 63 Send Tallalit n Ɛisa.|nationality=Tarumanit|date of death=19 Ɣuct deg useggas n 14 Seld Tallalit n Ɛisa.}}
'''Uɣustus''' (s tlaṭinit: Augustus, neɣ s yisem-is n tidet ''Gaius Julius Caesar Octavianus'' ), i yettwasnen daɣen s yisem n Uktavyus (Octavius), d amezwaru n yimenkaden n Tmenkda Tarumanit. Ilul-d ass n 23 Ctembeṛ n useggas 63 send talalit n Ɛisa, yemmut ass n 19 n Ɣuct n useggas 14 seld talalit n Ɛisa.
D netta i d-yesbedden '''[[Tamnekda Tarumanit|Tamnekda Taṛumanit]]''' sdeffir n uɣelluy n '''[[Tagduda Taṛumanit|Tegduda]]'''. Yewweḍ ɣer udabu deg yiwet n tallit n tezɣent d ṭṭrad aɣarim, maca yessaweḍ ad d-yerr talwit, ad yesseggem awanek, dɣa yeldi-d yiwet n tsut iwumi qqaren "Talwit Taṛumanit" (''Pax Romana'').
D netta diɣen i yessbedden anagraw amaynut n udabu deg Ruma, i yettwasnen s yisem n ''Principatu''s, seld mi tfukk tagduda tarumanit (Res publica Romana).
Uɣustus ur d-yewwi ara adabu s yiwet n tikkelt. Iɛedda seg waṭas n ṭṭraden, tedyanin tisertanin, d usenqes n tzemmar n yixṣṣimen-is, almi yuɣal d bab n udabu ameqqran deg Ruma.
Ɣas akken yella d amenkad s tidet, ur yebɣi ara ad d-yesken iman-is am ugellid. Yeskanay-d adabu-is s wudem n uḥraz n tagduda taqburt, maca deg tilawt, akk tzemmar tigejdanin n udabu uɣalent ɣer ufus-is.
Tallit n Uɣustus teldi yiwet n tewwurt n tallit tazrayt s wudem amaynut deg umaḍal arumani, i d-yeglan s tɣellist, asnerni n tdamsa, abeddel n usuddes aserdasi, akked usnerni n tsekla d tẓuriwin.
== 1. Ruma send Uɣustus ==
=== 1.1. Tagduda Tarumanit ===
Send ad d-yas Uɣustus, Ruma tella d tagduda i yettwasuddsen s yiwet n tɣessa tasertant i deg llan:
- '''Asenat''' (Senatus): agraw n ymḍebbren d yimɣaren n twaculin timeqqranin.
- '''Imqerraben n udabu''' (magistratus): am yikunsulen, iprituren d wiyaḍ.
- '''Igrawen igdudanen''' (comitia): anda kra n yigrawen n yimezdaɣ sɛan azref n ufran n yimḍebbren d uqbal n yilugan.
'''- Ikunsulen''': sin n ymḍebbren i yettwafernen yal aseggas i uselḥu n udabu.
Maca anagraw-a ibeddel s waṭas deg yiseggasen ineggura n Tegduda Tarumanit.
Ruma tella tesɛa akal ameqqran seg Iberya armi d Asya tameẓẓyant, seg Yilel agrakal armi d tmura n ugafa n Tefriqt.
Akal-a ameqqran yessuter asuddes amaynut n udabu. S wakka, timsal n udabu, n tedrimt d tseddarin uɣalent d isental n tmesbaniyin gar yimeqqranen.
=== 1.2. Timsizzelt ɣef udabu d ṭṭraden igensanen ===
Deg tasut tamezwarut send talalit n Ɛisa, Ruma teɛreḍ aṭas n ṭṭraden igensan.
Gar yimdanen i yesɛan tazmert tameqqrant deg tallit-a ad naf:
- '''Marius''', d aɣella aserdasi.
- '''Sulla''', win i yeṭṭfen adabu s tezmert n yigen.
- '''Pumpyus Ameqqran''', amasay aserdasi d win yesɛan tazmert deg Asya.
- '''[[Julius Caesar|Yulyus Qaysar]]''', win i yernan ṭṭrad agensan ɣef Pumpyus.
- '''Mark Antonyus''', win i yuɣalen d axṣim ameqqran n Uɣustus.
Deg useggas 49 send talalit n Ɛisa, Yulyus Qaysar yeɛda iɣzer n Rubicon s igen-is(taserdast-is), ayen i d-yewwin ṭṭrad agensan.
Mi timerniwt tella ɣer tama n Qaysar, yuɣal yesɛa adabu ameqqran, maca aṭas n yisenaturren ugin anagraw-is, acku ttwalin dakken yezmer ad yuɣal d agellid.
== 2. Talalit d temẓi n Uɣustus ==
=== 2.1. Talalit-is ===
[[Tugna:Augustus Bevilacqua Glyptothek Munich 317.jpg|361x361px]]
'''Uɣustus''' ilul ass n 23 Meɣres 63 send talalit n Ɛisa, deg Ruma. Twacult n baba-s tesɛa iẓuran-is deg Velitrae, tamdint i yettwasnen ass-a s yisem n Velletri.
Isem-is amezwaru yella d '''Gaius Octavius'''.
Baba-s, Gaius Octavius, yella d amqerreb arumani i yesɛan azref ad yeṭṭef kra n yimukan deg udabu. Yella d ''praetor'', syin yuɣal d anedbal n Makedunya.
Yemma-s, Atia, tella d yelli-s n Julia, ultma-s n [[Julius Caesar|Yulyus Qaysar]].
S wakka, Uɣustus yella d ammi n yelli-s n ultma-s n Qaysar, d aya i t-yeǧǧan ad yili yesɛa assaɣ ameqqran akked twacult n Qaysar.
Ayen i t-yeǧǧan ad yuɣal d amenkad ur yelli ara d talalit-is kan, maca d tamusni-s tasertant, d usdukkel n yimeddukal, d tzemmar-is deg useqdec n yiserdasen.
=== 2.2. Aselmed-is ===
Uɣustus yesɛa aselmed n yimdanen imeqqranen n Ruma. Yelmed taɣuri d tira s tlaṭinit, tagrigit, tutlayt n tussna d tfelsafit deg tallit-nni, amezruy n Ruma d tsertit-is, tasekla d tẓuri n umeslay, akked yilugan d usuddes n udabu.
Yella yettḥadar aṭas taɣara-s d wudem-is gar yimdanen. Ɣas akken ur yelli ara d amdan yesɛan tafekka taǧehdit am kra n yimqerranen iserdasen, yesɛa tamusni deg useqdec n yimdanen, deg usdukkel n tzemmar d usbeddi n tɣawsiwin ɣef leḥsab n yiseggasen.
=== 2.3. Assaɣ-is akked Yulyus Qaysar ===
[[Julius Caesar|Yulyus Qaysar]] yebda yettḥadar Uktavyus am win yezmer ad yili d amḍiq-is deg tsertit. Deg useggas 45 send talalit n Ɛisa, Uktavyus iruḥ ɣer Apollonia, deg Illiriya, i wakken ad ikemmel aselmed-is aserdasi. Dinna i yella mi as-d-tewweḍ lexbar n tmettant n Qaysar.
== 3. Tmettant n Yulyus Qaysar d tazwara n uḍfar n udabu ==
[[Tugna:Vincenzo Camuccini, The Death of Julius Caesar (detail).jpg|centré|vignette|450x450px|Vincenzo Camuccini, Timenɣiwt n Yulyus Qaysar.]]
=== 3.1. Timenɣiwt n Qaysar ===
Ass n 15 Meɣres n useggas 44 send talalit n Ɛisa, [[Julius Caesar|Yulyus Qaysar]] yettwanɣa deg Ruma s ufus n ugraw n yisenaturren.
Gar wid i yesɛan amur deg tmenɣiwt-is llan '''Brutus''' d '''Cassius'''. Wid i t-yenɣan bɣan ad d-rren tagduda ɣer tɣessa-s taqburt, acku ttagaden ad yuɣal Qaysar d agellid. Maca timenɣiwt-is ur d-yewwi ara talwit. S tidet, yeldi abrid i ṭṭraden igensanen imaynuten.
=== 3.2. Uktavyus d amarraw n Qaysar ===
Mi yemmut Qaysar, yufa Uktavyus dakken Qaysar yefren-it deg lewṣaya-s d amarraw-is(s usmemmi) s uzref.
D ayen i t-yeǧǧan ad yesɛu isem n ''Gaius Julius Caesar'', ɣas akken deg tira n yimazrayen yettwasemma s waṭas Octavianus i wakken ad yettwafrez ɣef Yulyus Qaysar.
S wakka, Uktavyus yebda yesɛa assaɣ s yisem ameqqran n Qaysar, ayen i t-yeǧǧan ad yawi aṭas n wid i t-yettɛawanen. Maca yella yiwen umdan zdat-s i yesɛan tazmert tameqqrant: '''Mark''' '''Untounyus'''.
=== 3.3. Timsizzelt gar Uktavyus d Untunyus ===
Mark Untunyus yella d ameddukel n Qaysar, yesɛa tazmert tameqqrant deg tredsa. Yebɣa ad yeṭṭef adabu seld tmettant n Qaysar.
Uktavyus, ɣas akken mazal d ilemẓi, yebda yesdukkel imdanen d tredsa i wakken ad yili yesɛa amkan deg tsertit. Deg useggas 43 send talalit n Ɛisa, Uktavyus yeṭṭef amkan n ukunsul deg Ruma. Syin, yesdukkel tazmert-is akked Mark Untunyus d Lepidus.
== 4. Agraw n kraḍ n yimeqqranen — Triumvirat wis sin ==
Deg useggas 43 send talalit n Ɛisa, Uktavyus, Untunyus d Lepidus sbedden agraw n kraḍ n yimeqqranen, i yettwasnen s yisem n Triumvirat wis sin. Anagraw-a yella yesɛa azref asertan, mačči am ugdazel amezwaru n Qaysar, Pumpyus d Crassus.
Kraḍ-a bḍan tazmert n udabu gar-asen.
Maca agraw-a ur yelli ara d anagraw n tlelli. Yella d adabu n tzemmert, deg-s ttwaseḍfaren imxalafen isertanen.
=== 4.1. Aḍfar n tmuɣlin Qaysar ===
Kraḍ n yimqerraben-a sbedden umuɣen n yimdanen i ilaq ad ttwakksen seg udabu, i yettwasnen s yisem n ''proscriptions''.
Aṭas n yisenaturren d yimdanen yesɛan idrimen ttwaneɣen, ttwasfeḍen seg tudert tasertant neɣ ttwanejlan.
Gar wid yettwanɣan yella '''Sisiṛun''', afiluzuf, amenna arumani ameqqran. D yiwet seg talliyin i deg yella unṭag asertan s waṭas deg Ruma.
=== 4.2. Ṭṭrad n Filippi ===
Deg useggas 42 send talalit n Ɛisa, taredsa n Uktavyus d Untunyus mmagrent akked tid n Brutus d Cassius deg Filippi, deg Masidunya. Ṭṭrad-a yefka-d tmerna i Uktavyus d Untunyus.
Brutus d Cassius mmuten seld aɣelluy n tredsa-nsen.
S wakka, aṭas n wid i yebɣan ad d-rren tagduda taqburt ur sɛin ara tazmert i wakken ad kemmlen ṭṭrad.
== 5. Timsizzelt gar Uktavyus d Mark Untunyus ==
[[Tugna:Marcus Antonius marble bust in the Vatican Museums.jpg|centré|vignette|Mark Untunyus.]]
=== 5.1. Abḍu n tmura n Ruma ===
Seld Filippi, Uktavyus d Untunyus bḍan amkan n tzemmert-nsen. Uktavyus yebda yettḥadar aṭas akal n umalu n Ruma, ma Utunyus yettḥadar Asya d tmura n usammar. ''Lepidus'', s wakud, yebda yettḥaz amkan-is, almi yettekkes-as Uktavyus tazmert-is tasertant deg useggas 36 send talalit n Ɛisa.
S wakka, Uktavyus d Untunyus uɣalen d sin n yimdanen imeqqranen i yesɛan adabu deg umaḍal arumani.
=== 5.2. Untunyus d Kliyupatra ===
Untunyus yesɛa assaɣ ameqqran akked [[Kliyubatra VII|Kliyupatra tis VII]], tagellidt n Maṣer. Kliyupatra tella d tagellidt yesɛan tamusni tasertant d tazmert tadiplumasit.
Untunyus yebda yesɛa aṭas n wassaɣen akked Maṣer, ayen i yessersan Uktavyus deg umkan i wakken ad t-yerr d axṣim n Ruma.
Uktavyus yesseqdec assaɣ-a i wakken ad yessers Untunyus am win i yettbeddilen timsal n Ruma s tid n Maṣer. D yiwet n tɣawsa tameqqrant deg usdukkel n uɣref arumani ɣer tama n Uktavyus.
=== 5.3. Ṭṭrad n Aktium ===
Ass n 2 Ctember n useggas 31 send talalit n Ɛisa, taredsa n yilel n Uktavyus mmagrent akked tid n Untunyus d Kliyupatra deg Aktium, ɣer tama n Yunan. Aqeṛṛu n tredsa n yilel n Uktavyus yella d Agrippa, ameddukel-is ameqqran. Ṭṭrad-a yefka-d timerniwt i Uktavyus.
Untunyus d Kliyupatra uɣalen ɣer Maṣer. Deg useggas 30 send talalit n Ɛisa, Uktavyus yeṭṭef Aleksandriya. Untunyus d Kliyupatra mmuten s ufus-nsen. Maṣer tuɣal d tamurt i yettwaselḥayen s yisem n Ruma, maca s tɣessa n udabu i d-yettakken amkan ameqqran i Uɣustus.
Lɣelba n Aktium d yiwet n tɣawsa tagejdant deg umezruy n Ruma, acku seg wass-nni Uktavyus ur yesɛi ara axṣim ameqqran deg udabu arumani.
== 6. Asebded n Tamenkda Tarumanit ==
=== 6.1. Seg Uktavyus ɣer Uɣustus ===
Deg useggas 27 send talalit n Ɛisa, ''Asenat'' yefka i Uktavyus isem n Uɣustus(Augustus), anamek-is yezmer ad yettwasegzi am « win yesɛan azal ameqqran d lḥerma ».
Seg tallit-a, Uktavyus yuɣal yettwasnen s yisem n Uɣustus. Maca Uɣustus ur yebɣi ara ad yettwasemmi rex (agellid), acku irumanen n tallit-nni mazal ttagaden awal-a.
Yefren ad yesɛu isem n '''Princeps''', anamek-is « amezwaru », neɣ « amezwaru gar yimdanen ». Seg waya i d-yekka yisem n Principatus.
=== 6.2. Amek i yessuddes adabu? ===
Uɣustus yeǧǧa kra n tɣessiwin tiqburin n tagduda. Asenat mazal yella, ikunsulen mazal ttwafranen, imḍebren mazal xeddmen.
Maca tazmert tagejdant n udabu tella deg ufus n Uɣustus. Yesɛa adabu aserdasi ɣef yiswiren imeqqranen, azref n uselḥu n waṭas n tmura, tazmert tasertant i yellan s ufella n waṭas n yimḍebren tazmert n usuter d useḥbes n kra n yisumar isertanen, akked wazal ameqqran gar yisenaturren d uɣref.
Deg useggas 23 send talalit n Ɛisa, yesɛa tazmert n ''tribunicia potestas'', i t-yeǧǧan ad yili yesɛa kra n yizerfan n umḍeber agdudan.
S wakka, anagraw n tagduda yella mazal deg wudem, maca deg tilawt adabu yuɣal d adabu n yiwen n umdan.
=== 6.3. Ayɣer ur yessebded ara tagelda s wudem usrid? ===
Uɣust yefhem dakken Yulyus Qaysar yettwanɣa acku aṭas n yisenaturren ttagaden ad yuɣal d agellid.
Ihi, ur yebɣi ara ad yerr iman-is deg umkan-nni. Yesseqdec tutlayt n tagduda d yizamulen-is i wakken ad yesken dakken ur yebɣi ara ad yekkes tilelli n Ruma. Maca yessers anagraw anda yiwen n umdan yezmer ad yeṭṭef adabu i yiseggasen ɣezzifen.
== 7. Asuddes n yigen(taredsa) ==
[[Tugna:Roman Army & Chariot Experience, Hippodrome, Jerash, Jordan (5072088459).jpg|centré|vignette|450x450px|Tugna i usegzi n wamek tella tredsa tarumanit.]]
=== 7.1. Tiseddarin timaynutin deg tredsa ===
Uɣust yessuddes taredsa tarumanin s wudem amaynut. Send-is, iserdasen ttilint aṭas n tikkal ddaw n ufus n yimḍebren n Senats i tent-yesɛan d imeddukal.
Uɣust yebɣa ad yerr iserdasen ddaw n udabu agejdan. Yessebded anagraw n yiserdasen i ixeddmen s lɛaqd ɣezzifen, d wid i yettwaxellaṣen s tedrimt n Tamenkda.
Deg tallit-is, amḍan n yinagrawen n yiserdasen yella qrib 28, syin yuɣal 25 seld tawaɣit n Teutoburg deg useggas 9 seld talalit n Ɛisa.
=== 7.2. Aḥraz n tlisa ===
Uɣust yeǧǧa iserdasen deg tmura n tilisa.
Iserdasen-a ttwaseqdacent i uḥraz n tlisa seg iɣerfan ibarbaren, aḥraz n yiberdan n tenzzut(ttjara), aḥraz n tɣellist deg tmura i yettwaṭṭfen, akked uḍfar n yimxalafen i d-yettbanen deg kra n tmura.
Yessebded daɣen ''Praetorian Guard'', d agraw aserdasi i yettḥarazen amenkad. Maca agraw-a, deg yiseggasen i d-iteddun, yuɣal yesɛa tazmert tameqqrant deg tsertit n Ruma.
== 8. Ṭṭraden d usnerni n tilisa n Tamenkda ==
[[Tugna:Roman Empire Trajan 117AD.png|centré|vignette|550x550px|Tilisa n tmenkda tarumant yewwḍen ɣer teɣzi-s tamuqqrant akk.]]
=== 8.1. Ṭṭraden deg Iberya ===
Uɣust yessers tazmert n Ruma deg ugafa n Iberya. Gar yisental imeqqranen n ṭṭraden-a yella uḥraz n tmura n Cantabri d Astures.
Ṭṭraden-a, gar 29 d 19 send talalit n Ɛisa, fkan-d timerniwt i Ruma, ɣas akken llan d ṭṭraden iɛewqen.
=== 8.2. Asnerni deg Alpan d Balkan ===
Deg tallit n Uɣust, Ruma tesnerna adabu-is deg kra n tmura n Alpan d Balkan. Akal n Raetia d Noricum yuɣal ddaw n tzemmert n Ruma.
Deg Balkan, iserdasen irumaniyen mmagren akked kra n yiɣerfan i yebɣan ad ḥerzen tilelli-nsen.
=== 8.3. Tawaɣit n Teutoburg ===
Deg useggas 9 seld talalit n Ɛisa, kraḍ n yigrawen n, tredsa tarumanin ttwarnant deg Teutoburg, deg Jermanya.
Arminius, aqeṛṛu n yiɣerfan ijermanen, yesdukkel kra n yiɣerfan i wakken ad mgalen Ruma.
Ṭṭrad-a yefka-d timerniwt tameqqrant i Yijermanen. Kraḍ n yigrawen, XVII, XVIII d XIX, ttwaseɣlin.
Uɣust yeḥzen aṭas ɣef tawaɣit-a. Ayen i d-yellan deg Teutoburg yessers tilisa i usnerni n Ruma ɣer usammar n Rhine, ɣas akken ṭṭradat d yiserdasen irumaninyen kemmlen deg yiɣzer-a deg talliyin i d-iteddun.
== 9. Tadbelt d tdamsa deg tallit n Uɣustus ==
=== 9.1. Asuddes n tmura ===
Uɣustus yebḍa kra n tmura n Tamenkda gar sin n wanawen igejdanen.
'''Timura n Asenat''': ttwaseḍfarent s yisem n Asenat, s yimḍbren i yettwafernen ilmend n yilugan n tmenkda.
'''Timura n Uɣustus''': ttwaseḍfarent s yisem n umenkad, ladɣa tid i deg llan iserdasen imeqqranen.
Abḍu-agi yeǧǧa Uɣustus ad yesɛu adabu ameqqran ɣef iserdasen.
=== 9.2. Aseggem n tebzar ===
Uɣust yesseǧǧa anagraw n tebzar ad yili yesɛa asuddes iwulmen ugar. Yesseqdec imḍbren d ixeddamen i usismel n yidrimen i d-yettawin seg tmura. Maṣer tella d yiwet n tmura i d-yettawin aṭas n yirden ɣer Ruma.
Yessebded daɣen ''aerarium militare'' deg useggas 6 seld talalit n Ɛisa, d axxam n tedrimt i uxellaṣ n kra n yizerfan n yiserdasen.
=== 9.3. Asnerni n yiberdan ===
Deg tallit n Uɣustus, Ruma tesnerna iberdan i yesdukkulen timura n Tamenkda. Iberdan-a ttwaseqdacen i usmutti n yiserdasen, ttjara gar temdinin, asiweḍ n lexbar d yiznan, akked usmutti n yirden d yisufar.
Uɣustus yessebded anagraw n usiweḍ n yiznan n udabu, i yettwasnen s yisem n '''cursus publicus'''.
== 10. Ruma deg tallit n Uɣustus ==
[[Tugna:Remains of the Temple of Rome and Augustus (Athens) on 16 April 2018.jpg|centré|vignette|550x550px|Ayen i d-yeqqimen seg ufakan n Uɣustus deg Ruma.]]
=== 10.1. Aseggem n temdint ===
Uɣustus yebɣa ad yerr Ruma d tamdint tameqqrant i d-yettbanen s tẓuri, lebni d usuddes. Yessebded neɣ yesseggem aṭas n yiberdan, tiɣerɣert n waman, iɣerbazen n udabu d yiberdan igdudanen.
Gar yiberdan n lebni imeqqranen:
- Afuṛum n Uɣustus (Forum Augustum).
- Axxam n Mars Ultor, deg Ufuṛum n Uɣustus.
- Ara Pacis Augustae, amkan n usefru n talwit n Uɣustus.
- Amezgun n Marcellus, i yekfa deg tallit-is.
- Mausoleum n Uɣustus, anda ttwamḍalen yimdanen n twacult-is.
=== 10.2. Ara Pacis — Afraya n talwit ===
[[Tugna:Ara Pacis (SW).jpg|centré|vignette|550x550px|Ara Pacis/Asefru n talwit.]]
Ara Pacis d amkan n ufraya i d-yettwasbedden deg Ruma deg useggas 9 send talalit n Ɛisa, i usmekti n talwit n Uɣustus.
Yella d amkan n yiɣallen n usɣan arumani, anda ttwaxeddmen kra n tmezliwin n yiɣersiwin, aladɣa izgaren i yimeẓla n Ruma. Asebdad-a yesɛa unuɣen n yimdanen n twacult n Uɣustus, n yisenaturren d yizamulen n tɣellist.
D yiwen seg yizamulen imeqqranen n tsertit n Uɣustus, acku yebɣa ad yesken dakken adabu-is d adabu n talwit.
=== 10.3. Ruma d tẓuri ===
Deg tallit n Uɣustus, taẓuri tarumanit tesnerna aṭas. Yella useqdec ameqqran n umruḍ d wuzru n lebni, yisebdaden n yimḍbren, izamulen n tɣellist d tzemmert, yizliyen d yifrayen n tẓuri, akked tira d yiznan ɣef yisebdaden.
Uɣustus yettwasekna deg waṭas n yisebdaden am umdan iǧehden, ɣas akken deg tilawt yella yesɛa kra n uguren n tfekka.
dtkthlze1372ng1ykyy4jouj7em32vk
117773
117772
2026-10-25T17:44:39Z
Gurzil90x
14292
seɣtiɣ kra n tuccḍiwin
117773
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox biography|item=Q1405|image=[[File:Statue of the Emperor Octavian Augustus as Jupiter (6).png|thumb|Asebdad n umenkad Uɣustus amzun d Jupiter (6)]]|caption=Amenkad Uɣustus.|date of birth=23 Ctembeṛ deg useggas 63 Send Tallalit n Ɛisa.|nationality=Tarumanit|date of death=19 Ɣuct deg useggas n 14 Seld Tallalit n Ɛisa.}}
'''Uɣustus''' (s tlaṭinit: Augustus, neɣ s yisem-is n tidet ''Gaius Julius Caesar Octavianus'' ), i yettwasnen daɣen s yisem n Uktavyus (Octavius), d amezwaru n yimenkaden n Tmenkda Tarumanit. Ilul-d ass n 23 Ctembeṛ n useggas 63 send talalit n Ɛisa, yemmut ass n 19 n Ɣuct n useggas 14 seld talalit n Ɛisa.
D netta i d-yesbedden '''[[Tamnekda Tarumanit|Tamnekda Taṛumanit]]''' sdeffir n uɣelluy n '''[[Tagduda Taṛumanit|Tegduda]]'''. Yewweḍ ɣer udabu deg yiwet n tallit n tezɣent d ṭṭrad aɣarim, maca yessaweḍ ad d-yerr talwit, ad yesseggem awanek, dɣa yeldi-d yiwet n tsut iwumi qqaren "Talwit Taṛumanit" (''Pax Romana'').
D netta diɣen i yessbedden anagraw amaynut n udabu deg Ruma, i yettwasnen s yisem n ''Principatu''s, seld mi tfukk tagduda tarumanit (Res publica Romana).
Uɣustus ur d-yewwi ara adabu s yiwet n tikkelt. Iɛedda seg waṭas n ṭṭraden, tedyanin tisertanin, d usenqes n tzemmar n yixṣṣimen-is, almi yuɣal d bab n udabu ameqqran deg Ruma.
Ɣas akken yella d amenkad s tidet, ur yebɣi ara ad d-yesken iman-is am ugellid. Yeskanay-d adabu-is s wudem n uḥraz n tagduda taqburt, maca deg tilawt, akk tzemmar tigejdanin n udabu uɣalent ɣer ufus-is.
Tallit n Uɣustus teldi yiwet n tewwurt n tallit tazrayt s wudem amaynut deg umaḍal arumani, i d-yeglan s tɣellist, asnerni n tdamsa, abeddel n usuddes aserdasi, akked usnerni n tsekla d tẓuriwin.
== 1. Ruma send Uɣustus ==
=== 1.1. Tagduda Tarumanit ===
Send ad d-yas Uɣustus, Ruma tella d tagduda i yettwasuddsen s yiwet n tɣessa tasertant i deg llan:
- '''Asenat''' (Senatus): agraw n ymḍebbren d yimɣaren n twaculin timeqqranin.
- '''Imqerraben n udabu''' (magistratus): am yikunsulen, iprituren d wiyaḍ.
- '''Igrawen igdudanen''' (comitia): anda kra n yigrawen n yimezdaɣ sɛan azref n ufran n yimḍebbren d uqbal n yilugan.
'''- Ikunsulen''': sin n ymḍebbren i yettwafernen yal aseggas i uselḥu n udabu.
Maca anagraw-a ibeddel s waṭas deg yiseggasen ineggura n Tegduda Tarumanit.
Ruma tella tesɛa akal ameqqran seg Iberya armi d Asya tameẓẓyant, seg Yilel agrakal armi d tmura n ugafa n Tefriqt.
Akal-a ameqqran yessuter asuddes amaynut n udabu. S wakka, timsal n udabu, n tedrimt d tseddarin uɣalent d isental n tmesbaniyin gar yimeqqranen.
=== 1.2. Timsizzelt ɣef udabu d ṭṭraden igensanen ===
Deg tasut tamezwarut send talalit n Ɛisa, Ruma teɛreḍ aṭas n ṭṭraden igensan.
Gar yimdanen i yesɛan tazmert tameqqrant deg tallit-a ad naf:
- '''Marius''', d aɣella aserdasi.
- '''Sulla''', win i yeṭṭfen adabu s tezmert n yigen.
- '''Pumpyus Ameqqran''', amasay aserdasi d win yesɛan tazmert deg Asya.
- '''[[Julius Caesar|Yulyus Qaysar]]''', win i yernan ṭṭrad agensan ɣef Pumpyus.
- '''Mark Antonyus''', win i yuɣalen d axṣim ameqqran n Uɣustus.
Deg useggas 49 send talalit n Ɛisa, Yulyus Qaysar yeɛda iɣzer n Rubicon s igen-is(taserdast-is), ayen i d-yewwin ṭṭrad agensan.
Mi timerniwt tella ɣer tama n Qaysar, yuɣal yesɛa adabu ameqqran, maca aṭas n yisenaturren ugin anagraw-is, acku ttwalin dakken yezmer ad yuɣal d agellid.
== 2. Talalit d temẓi n Uɣustus ==
=== 2.1. Talalit-is ===
[[Tugna:Augustus Bevilacqua Glyptothek Munich 317.jpg|361x361px]]
'''Uɣustus''' ilul ass n 23 Meɣres 63 send talalit n Ɛisa, deg Ruma. Twacult n baba-s tesɛa iẓuran-is deg Velitrae, tamdint i yettwasnen ass-a s yisem n Velletri.
Isem-is amezwaru yella d '''Gaius Octavius'''.
Baba-s, Gaius Octavius, yella d amqerreb arumani i yesɛan azref ad yeṭṭef kra n yimukan deg udabu. Yella d ''praetor'', syin yuɣal d anedbal n Makedunya.
Yemma-s, Atia, tella d yelli-s n Julia, ultma-s n [[Julius Caesar|Yulyus Qaysar]].
S wakka, Uɣustus yella d ammi n yelli-s n ultma-s n Qaysar, d aya i t-yeǧǧan ad yili yesɛa assaɣ ameqqran akked twacult n Qaysar.
Ayen i t-yeǧǧan ad yuɣal d amenkad ur yelli ara d talalit-is kan, maca d tamusni-s tasertant, d usdukkel n yimeddukal, d tzemmar-is deg useqdec n yiserdasen.
=== 2.2. Aselmed-is ===
Uɣustus yesɛa aselmed n yimdanen imeqqranen n Ruma. Yelmed taɣuri d tira s tlaṭinit, tagrigit, tutlayt n tussna d tfelsafit deg tallit-nni, amezruy n Ruma d tsertit-is, tasekla d tẓuri n umeslay, akked yilugan d usuddes n udabu.
Yella yettḥadar aṭas taɣara-s d wudem-is gar yimdanen. Ɣas akken ur yelli ara d amdan yesɛan tafekka taǧehdit am kra n yimqerranen iserdasen, yesɛa tamusni deg useqdec n yimdanen, deg usdukkel n tzemmar d usbeddi n tɣawsiwin ɣef leḥsab n yiseggasen.
=== 2.3. Assaɣ-is akked Yulyus Qaysar ===
[[Julius Caesar|Yulyus Qaysar]] yebda yettḥadar Uktavyus am win yezmer ad yili d amḍiq-is deg tsertit. Deg useggas 45 send talalit n Ɛisa, Uktavyus iruḥ ɣer Apollonia, deg Illiriya, i wakken ad ikemmel aselmed-is aserdasi. Dinna i yella mi as-d-tewweḍ lexbar n tmettant n Qaysar.
== 3. Tmettant n Yulyus Qaysar d tazwara n uḍfar n udabu ==
[[Tugna:Vincenzo Camuccini, The Death of Julius Caesar (detail).jpg|centré|vignette|450x450px|Vincenzo Camuccini, Timenɣiwt n Yulyus Qaysar.]]
=== 3.1. Timenɣiwt n Qaysar ===
Ass n 15 Meɣres n useggas 44 send talalit n Ɛisa, [[Julius Caesar|Yulyus Qaysar]] yettwanɣa deg Ruma s ufus n ugraw n yisenaturren.
Gar wid i yesɛan amur deg tmenɣiwt-is llan '''Brutus''' d '''Cassius'''. Wid i t-yenɣan bɣan ad d-rren tagduda ɣer tɣessa-s taqburt, acku ttagaden ad yuɣal Qaysar d agellid. Maca timenɣiwt-is ur d-yewwi ara talwit. S tidet, yeldi abrid i ṭṭraden igensanen imaynuten.
=== 3.2. Uktavyus d amarraw n Qaysar ===
Mi yemmut Qaysar, yufa Uktavyus dakken Qaysar yefren-it deg lewṣaya-s d amarraw-is(s usmemmi) s uzref.
D ayen i t-yeǧǧan ad yesɛu isem n ''Gaius Julius Caesar'', ɣas akken deg tira n yimazrayen yettwasemma s waṭas Octavianus i wakken ad yettwafrez ɣef Yulyus Qaysar.
S wakka, Uktavyus yebda yesɛa assaɣ s yisem ameqqran n Qaysar, ayen i t-yeǧǧan ad yawi aṭas n wid i t-yettɛawanen. Maca yella yiwen umdan zdat-s i yesɛan tazmert tameqqrant: '''Mark''' '''Untounyus'''.
=== 3.3. Timsizzelt gar Uktavyus d Untunyus ===
Mark Untunyus yella d ameddukel n Qaysar, yesɛa tazmert tameqqrant deg tredsa. Yebɣa ad yeṭṭef adabu seld tmettant n Qaysar.
Uktavyus, ɣas akken mazal d ilemẓi, yebda yesdukkel imdanen d tredsa i wakken ad yili yesɛa amkan deg tsertit. Deg useggas 43 send talalit n Ɛisa, Uktavyus yeṭṭef amkan n ukunsul deg Ruma. Syin, yesdukkel tazmert-is akked Mark Untunyus d Lepidus.
== 4. Agraw n kraḍ n yimeqqranen — Triumvirat wis sin ==
Deg useggas 43 send talalit n Ɛisa, Uktavyus, Untunyus d Lepidus sbedden agraw n kraḍ n yimeqqranen, i yettwasnen s yisem n Triumvirat wis sin. Anagraw-a yella yesɛa azref asertan, mačči am ugdazel amezwaru n Qaysar, Pumpyus d Crassus.
Kraḍ-a bḍan tazmert n udabu gar-asen.
Maca agraw-a ur yelli ara d anagraw n tlelli. Yella d adabu n tzemmert, deg-s ttwaseḍfaren imxalafen isertanen.
=== 4.1. Aḍfar n tmuɣlin Qaysar ===
Kraḍ n yimqerraben-a sbedden umuɣen n yimdanen i ilaq ad ttwakksen seg udabu, i yettwasnen s yisem n ''proscriptions''.
Aṭas n yisenaturren d yimdanen yesɛan idrimen ttwaneɣen, ttwasfeḍen seg tudert tasertant neɣ ttwanejlan.
Gar wid yettwanɣan yella '''Sisiṛun''', afiluzuf, amenna arumani ameqqran. D yiwet seg talliyin i deg yella unṭag asertan s waṭas deg Ruma.
=== 4.2. Ṭṭrad n Filippi ===
Deg useggas 42 send talalit n Ɛisa, taredsa n Uktavyus d Untunyus mmagrent akked tid n Brutus d Cassius deg Filippi, deg Masidunya. Ṭṭrad-a yefka-d tmerna i Uktavyus d Untunyus.
Brutus d Cassius mmuten seld aɣelluy n tredsa-nsen.
S wakka, aṭas n wid i yebɣan ad d-rren tagduda taqburt ur sɛin ara tazmert i wakken ad kemmlen ṭṭrad.
== 5. Timsizzelt gar Uktavyus d Mark Untunyus ==
[[Tugna:Marcus Antonius marble bust in the Vatican Museums.jpg|centré|vignette|Mark Untunyus.]]
=== 5.1. Abḍu n tmura n Ruma ===
Seld Filippi, Uktavyus d Untunyus bḍan amkan n tzemmert-nsen. Uktavyus yebda yettḥadar aṭas akal n umalu n Ruma, ma Utunyus yettḥadar Asya d tmura n usammar. ''Lepidus'', s wakud, yebda yettḥaz amkan-is, almi yettekkes-as Uktavyus tazmert-is tasertant deg useggas 36 send talalit n Ɛisa.
S wakka, Uktavyus d Untunyus uɣalen d sin n yimdanen imeqqranen i yesɛan adabu deg umaḍal arumani.
=== 5.2. Untunyus d Kliyupatra ===
Untunyus yesɛa assaɣ ameqqran akked [[Kliyubatra VII|Kliyupatra tis VII]], tagellidt n Maṣer. Kliyupatra tella d tagellidt yesɛan tamusni tasertant d tazmert tadiplumasit.
Untunyus yebda yesɛa aṭas n wassaɣen akked Maṣer, ayen i yessersan Uktavyus deg umkan i wakken ad t-yerr d axṣim n Ruma.
Uktavyus yesseqdec assaɣ-a i wakken ad yessers Untunyus am win i yettbeddilen timsal n Ruma s tid n Maṣer. D yiwet n tɣawsa tameqqrant deg usdukkel n uɣref arumani ɣer tama n Uktavyus.
=== 5.3. Ṭṭrad n Aktium ===
Ass n 2 Ctember n useggas 31 send talalit n Ɛisa, taredsa n yilel n Uktavyus mmagrent akked tid n Untunyus d Kliyupatra deg Aktium, ɣer tama n Yunan. Aqeṛṛu n tredsa n yilel n Uktavyus yella d Agrippa, ameddukel-is ameqqran. Ṭṭrad-a yefka-d timerniwt i Uktavyus.
Untunyus d Kliyupatra uɣalen ɣer Maṣer. Deg useggas 30 send talalit n Ɛisa, Uktavyus yeṭṭef Aleksandriya. Untunyus d Kliyupatra mmuten s ufus-nsen. Maṣer tuɣal d tamurt i yettwaselḥayen s yisem n Ruma, maca s tɣessa n udabu i d-yettakken amkan ameqqran i Uɣustus.
Lɣelba n Aktium d yiwet n tɣawsa tagejdant deg umezruy n Ruma, acku seg wass-nni Uktavyus ur yesɛi ara axṣim ameqqran deg udabu arumani.
== 6. Asebded n Tamenkda Tarumanit ==
=== 6.1. Seg Uktavyus ɣer Uɣustus ===
Deg useggas 27 send talalit n Ɛisa, ''Asenat'' yefka i Uktavyus isem n Uɣustus(Augustus), anamek-is yezmer ad yettwasegzi am « win yesɛan azal ameqqran d lḥerma ».
Seg tallit-a, Uktavyus yuɣal yettwasnen s yisem n Uɣustus. Maca Uɣustus ur yebɣi ara ad yettwasemmi rex (agellid), acku irumanen n tallit-nni mazal ttagaden awal-a.
Yefren ad yesɛu isem n '''Princeps''', anamek-is « amezwaru », neɣ « amezwaru gar yimdanen ». Seg waya i d-yekka yisem n Principatus.
=== 6.2. Amek i yessuddes adabu? ===
Uɣustus yeǧǧa kra n tɣessiwin tiqburin n tagduda. Asenat mazal yella, ikunsulen mazal ttwafranen, imḍebren mazal xeddmen.
Maca tazmert tagejdant n udabu tella deg ufus n Uɣustus. Yesɛa adabu aserdasi ɣef yiswiren imeqqranen, azref n uselḥu n waṭas n tmura, tazmert tasertant i yellan s ufella n waṭas n yimḍebren tazmert n usuter d useḥbes n kra n yisumar isertanen, akked wazal ameqqran gar yisenaturren d uɣref.
Deg useggas 23 send talalit n Ɛisa, yesɛa tazmert n ''tribunicia potestas'', i t-yeǧǧan ad yili yesɛa kra n yizerfan n umḍeber agdudan.
S wakka, anagraw n tagduda yella mazal deg wudem, maca deg tilawt adabu yuɣal d adabu n yiwen n umdan.
=== 6.3. Ayɣer ur yessebded ara tagelda s wudem usrid? ===
Uɣust yefhem dakken Yulyus Qaysar yettwanɣa acku aṭas n yisenaturren ttagaden ad yuɣal d agellid.
Ihi, ur yebɣi ara ad yerr iman-is deg umkan-nni. Yesseqdec tutlayt n tagduda d yizamulen-is i wakken ad yesken dakken ur yebɣi ara ad yekkes tilelli n Ruma. Maca yessers anagraw anda yiwen n umdan yezmer ad yeṭṭef adabu i yiseggasen ɣezzifen.
== 7. Asuddes n yigen(taredsa) ==
[[Tugna:Roman Army & Chariot Experience, Hippodrome, Jerash, Jordan (5072088459).jpg|centré|vignette|450x450px|Tugna i usegzi n wamek tella tredsa tarumanit.]]
=== 7.1. Tiseddarin timaynutin deg tredsa ===
Uɣust yessuddes taredsa tarumanin s wudem amaynut. Send-is, iserdasen ttilint aṭas n tikkal ddaw n ufus n yimḍebren n Senats i tent-yesɛan d imeddukal.
Uɣust yebɣa ad yerr iserdasen ddaw n udabu agejdan. Yessebded anagraw n yiserdasen i ixeddmen s lɛaqd ɣezzifen, d wid i yettwaxellaṣen s tedrimt n Tamenkda.
Deg tallit-is, amḍan n yinagrawen n yiserdasen yella qrib 28, syin yuɣal 25 seld tawaɣit n Teutoburg deg useggas 9 seld talalit n Ɛisa.
=== 7.2. Aḥraz n tlisa ===
Uɣust yeǧǧa iserdasen deg tmura n tilisa.
Iserdasen-a ttwaseqdacent i uḥraz n tlisa seg iɣerfan ibarbaren, aḥraz n yiberdan n tenzzut(ttjara), aḥraz n tɣellist deg tmura i yettwaṭṭfen, akked uḍfar n yimxalafen i d-yettbanen deg kra n tmura.
Yessebded daɣen ''Praetorian Guard'', d agraw aserdasi i yettḥarazen amenkad. Maca agraw-a, deg yiseggasen i d-iteddun, yuɣal yesɛa tazmert tameqqrant deg tsertit n Ruma.
== 8. Ṭṭraden d usnerni n tilisa n Tamenkda ==
[[Tugna:Roman Empire Trajan 117AD.png|centré|vignette|550x550px|Tilisa n tmenkda tarumant yewwḍen ɣer teɣzi-s tamuqqrant akk.]]
=== 8.1. Ṭṭraden deg Iberya ===
Uɣust yessers tazmert n Ruma deg ugafa n Iberya. Gar yisental imeqqranen n ṭṭraden-a yella uḥraz n tmura n Cantabri d Astures.
Ṭṭraden-a, gar 29 d 19 send talalit n Ɛisa, fkan-d timerniwt i Ruma, ɣas akken llan d ṭṭraden iɛewqen.
=== 8.2. Asnerni deg Alpan d Balkan ===
Deg tallit n Uɣust, Ruma tesnerna adabu-is deg kra n tmura n Alpan d Balkan. Akal n Raetia d Noricum yuɣal ddaw n tzemmert n Ruma.
Deg Balkan, iserdasen irumaniyen mmagren akked kra n yiɣerfan i yebɣan ad ḥerzen tilelli-nsen.
=== 8.3. Tawaɣit n Teutoburg ===
Deg useggas 9 seld talalit n Ɛisa, kraḍ n yigrawen n, tredsa tarumanin ttwarnant deg Teutoburg, deg Jermanya.
Arminius, aqeṛṛu n yiɣerfan ijermanen, yesdukkel kra n yiɣerfan i wakken ad mgalen Ruma.
Ṭṭrad-a yefka-d timerniwt tameqqrant i Yijermanen. Kraḍ n yigrawen, XVII, XVIII d XIX, ttwaseɣlin.
Uɣust yeḥzen aṭas ɣef tawaɣit-a. Ayen i d-yellan deg Teutoburg yessers tilisa i usnerni n Ruma ɣer usammar n Rhine, ɣas akken ṭṭradat d yiserdasen irumaninyen kemmlen deg yiɣzer-a deg talliyin i d-iteddun.
== 9. Tadbelt d tdamsa deg tallit n Uɣustus ==
=== 9.1. Asuddes n tmura ===
Uɣustus yebḍa kra n tmura n Tamenkda gar sin n wanawen igejdanen.
'''Timura n Asenat''': ttwaseḍfarent s yisem n Asenat, s yimḍbren i yettwafernen ilmend n yilugan n tmenkda.
'''Timura n Uɣustus''': ttwaseḍfarent s yisem n umenkad, ladɣa tid i deg llan iserdasen imeqqranen.
Abḍu-agi yeǧǧa Uɣustus ad yesɛu adabu ameqqran ɣef iserdasen.
=== 9.2. Aseggem n tebzar ===
Uɣust yesseǧǧa anagraw n tebzar ad yili yesɛa asuddes iwulmen ugar. Yesseqdec imḍbren d ixeddamen i usismel n yidrimen i d-yettawin seg tmura. Maṣer tella d yiwet n tmura i d-yettawin aṭas n yirden ɣer Ruma.
Yessebded daɣen ''aerarium militare'' deg useggas 6 seld talalit n Ɛisa, d axxam n tedrimt i uxellaṣ n kra n yizerfan n yiserdasen.
=== 9.3. Asnerni n yiberdan ===
Deg tallit n Uɣustus, Ruma tesnerna iberdan i yesdukkulen timura n Tamenkda. Iberdan-a ttwaseqdacen i usmutti n yiserdasen, ttjara gar temdinin, asiweḍ n lexbar d yiznan, akked usmutti n yirden d yisufar.
Uɣustus yessebded anagraw n usiweḍ n yiznan n udabu, i yettwasnen s yisem n '''cursus publicus'''.
== 10. Ruma deg tallit n Uɣustus ==
[[Tugna:Remains of the Temple of Rome and Augustus (Athens) on 16 April 2018.jpg|centré|vignette|550x550px|Ayen i d-yeqqimen seg ufakan n Uɣustus deg Ruma.]]
=== 10.1. Aseggem n temdint ===
Uɣustus yebɣa ad yerr Ruma d tamdint tameqqrant i d-yettbanen s tẓuri, lebni d usuddes. Yessebded neɣ yesseggem aṭas n yiberdan, tiɣerɣert n waman, iɣerbazen n udabu d yiberdan igdudanen.
Gar yiberdan n lebni imeqqranen:
- Afuṛum n Uɣustus (Forum Augustum).
- Axxam n Mars Ultor, deg Ufuṛum n Uɣustus.
- Ara Pacis Augustae, amkan n usefru n talwit n Uɣustus.
- Amezgun n Marcellus, i yekfa deg tallit-is.
- Mausoleum n Uɣustus, anda ttwamḍalen yimdanen n twacult-is.
=== 10.2. Ara Pacis — Afraya n talwit ===
[[Tugna:Ara Pacis (SW).jpg|centré|vignette|550x550px|Ara Pacis/Afraya n talwit.]]
Ara Pacis d amkan n ufraya i d-yettwasbedden deg Ruma deg useggas 9 send talalit n Ɛisa, i usmekti n talwit n Uɣustus.
Yella d amkan n yiɣallen n usɣan arumani, anda ttwaxeddmen kra n tmezliwin n yiɣersiwin, aladɣa izgaren i yimeẓla n Ruma. Asebdad-a yesɛa unuɣen n yimdanen n twacult n Uɣustus, n yisenaturren d yizamulen n tɣellist.
D yiwen seg yizamulen imeqqranen n tsertit n Uɣustus, acku yebɣa ad yesken dakken adabu-is d adabu n talwit.
=== 10.3. Ruma d tẓuri ===
Deg tallit n Uɣustus, taẓuri tarumanit tesnerna aṭas. Yella useqdec ameqqran n umruḍ d wuzru n lebni, yisebdaden n yimḍbren, izamulen n tɣellist d tzemmert, yizliyen d yifrayen n tẓuri, akked tira d yiznan ɣef yisebdaden.
Uɣustus yettwasekna deg waṭas n yisebdaden am umdan iǧehden, ɣas akken deg tilawt yella yesɛa kra n uguren n tfekka.
dhekzks0dm2s12gicqqj6w61chr78cb
Ovid
0
25616
117774
117765
2026-10-25T19:21:25Z
Gurzil90x
14292
seɣtiɣ kra n tuccḍiwin
117774
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox biography|item=Q7198|image=[[File:Ovid by an anonymous sculptor.jpg|thumb|Ovid sɣur yiwen umserɣta udrig]]|caption=Ovid.}}
'''Ovid''', s yisem-is ummid '''Publius Ovidius Naso''', d yiwen seg yimedyazen irumanen imeqqranen n tallit taɣustit. Yella d amedyaz, amaru n tmucuha timiṭulujiyin, d win i yerran tayri, tuttya, tafekka, tamagit, lḥif akked unejli d isental igejdanen n tsekla-s.
Yettwassen ladɣa s udlis-is Metamorphoses (tuttyiwin), yiwen seg yedlisen i yesɛan tazrirt tameqqrant ɣef tsekla, tasugna, tasertit n tfekka d tẓuriwin n Umaḍal n Utrim.
Tudert-is tbeddel s wudem ameqqran deg useggas 8 mbaɛd talalit n Ɛisa, mi t-yessufeɣ umenkad Uɣustus seg Ruma, yerra-t ɣer Tomis, ɣef yiri n Yilel Aberkan. Dinna i yemmut, war ma yuɣal ɣer temdint i iḥemmel.
Yettwaḥsab Ovid gar kraḍ n yimedyazen irumanen i d-yettwabedren s waṭas deg tsekla talaṭinit, akked '''Virgil''' (Vergilius) d '''Horace''' (Horatius). Maca yal yiwen deg-sen yesɛa aɣanib d yisental yemgaraden.
== 2. Talalit d twacult-is ==
=== 2.1. Sulmo, tamdint n Ovid ===
[[Tugna:PanoramaSulmona.JPG|centré|vignette|550x550px|Tamdint Sulmona deg ṭṭelyan.]]
Ovid ilul ass n 20 Meɣres, deg useggas 43 send Ɛisa, di Sulmo, i d-yettwasemman ass-a Sulmona, deg temnaḍt n Abruzzo, di [[ṭṭelyan]] n wass-a.
Sulmo tella d tamdint tarumanit di tmurt n Peligni, yiwen seg yiɣerfan n ṭṭelyan alqayan i yellan uqbel asnerni n Ruma. Tamnaḍt-a tettwassen s yidurar-is, izuɣar-is d wakal-is n tfellaḥt.
Ovid yesɛa tawacult taɣerfant, d tin yesɛan idrimen. Baba-s yebɣa ad yili mmi-s d amdan n uẓayer deg tedbelt tarumanit, ladɣa deg uɣerbaz n uzref d tsnukyest n wawal.
Deg yisefra-s, Ovid yessefk-d amek i ilul deg yiwen n useggas ara d-yeglun s ubeddel ameqqran deg umezruy arumani: d aseggas n tmettant n ''Cicero'', '''amesnukyes''' d '''amsesten''' arumani ameqqran.
Deg tallit-a, Tagduda Trumanit tella tettɛeddi seg tazɣent tasertant ɣer tallit n usdukel n tezmert deg ufus n yiwen n umdan, ''Octavianus'', win ara yuɣalen d Uɣust.
=== 2.2. Tawacult-is d watmaten-is ===
Ovid yesɛa gma-s ameqqran fell-as s yiwen n useggas, i yemmuten d ameẓẓyan, mi yesɛa azal n 20 n yiseggasen. Tamettant n gma-s tella d lḥif ameqqran i twacult-is.
Yella d amezwaru? Ala, Ovid yella d amecṭuḥ deg sin n watmaten.
Yella diɣen d win i d-yettwabedren deg yisefra-s s tikkelt ɣer tayeḍ, imi yettmeslay ɣef tlalit-is, baba-s, yemma-s d tmurt-is.
Maca ilaq ad nefrez gar wayen i d-yenna Ovid s timmad-is d wayen i nezmer ad nesseɣti s yizirigen imezruyanen: aṭas n yisallen ɣef tudert-is d netta i ten-id-yefkan.
== 3. Tamẓi d uselmed-is ==
=== 3.1. Azraw deg Ruma ===
Mi yella d ameẓẓyan, Ovid iruḥ ɣer Ruma akked gma-s iwakken ad lemden tasnukyest, tira, timawit d uzref.
Ruma tella deg tallit-a d yiwet seg temdinin timeqqranin n umaḍal agrakal.
[[Tugna:Forum romanum 6k (5760x2097).jpg|centré|vignette|450x450px|Ayen i d-yeqqimen seg ufurum(anmager) n ruma taqburt.]]Deg Ruma, Ovid yella deg tneɣrit n yiselmaden yettwassnen n tsnukyest n wawal. Isallen imezruyanen bedren Arellius Fuscus akked Porcius Latro gar yiselmaden-is. Iselmad-agi llan ttselmaden amek ara d-yebnu umdan awal, amek ara yessefhem tikti-s, amek ara yessfukel tiririt-is, d wamek ara yesseqdec tafyirt s wudem yettqenɛen. Ayen akk i yelmed deg tneɣrit-a ad t-id-yaf umdan deg yisefra-s: tawsit n wawal, d ubeddel n tmuɣli, anegzum n tidet d usnulfu n yimdanen n timucuha.
=== 3.2. Tayri-s i tsekla ===
Baba-s yebɣa ad yili Ovid d amsesten n uzref neɣ d amdan n tedbelt, imi taɣulin-a ttaǧǧant amdan ad yili d ameqran deg tmetti tarumanit. Maca Ovid yella yettwajbed ɣer usefru. Deg ''Tristia'', yessefhem-d belli ula d mi yebɣa ad yaru s wudem amagnu, awalen-is ttuɣalen d isefra. D taɣawsa i d-yesskanen belli asefru yella deg tudert-is seg temẓi.
=== 3.3. Tirza-s ɣer Yunan ===
Ovid yessers imeṭṭawen-is deg kra n tmura n Yunan, anda i yella umezruy ameqqran n tfelsafit, tsekla d timiṭulujit.
Yettwabder belli yewweḍ ɣer Atina, Asia Tameẓẓyant akked Sicilia. Tirziwin-a ǧǧant-as ad yissin ugar tasekla tagrigit, ladɣa timucuha n yigelliden, irebbiten, yimeẓla d yimdanen i yettbeddilen talɣa-nsen. Timusniwin-a ad d-banent s wudem ameqqran deg Tuttya(''Metamorphoses)''.
== 4. Tudert-is deg Ruma ==
=== 4.1. Seg tedbelt ɣer tsekla ===
Mi yuɣal ɣer Ruma, Ovid yesseqdec kra n tegnatin n tedbelt tarumanit, maca ur yebɣi ara ad ikemmel deg ubrid n tsartit.
Deg umḍiq n waya, yefren tudert n umedyaz.
Tafrent-a tella d tameqrant: deg tmetti tarumanit n tallit-nni, amdan n twacult yesɛan idrimen yezmer ad yili d amasten, asenatuṛ neɣ amdan n tedbelt, maca tamedyazt ur yelli ara d abrid ameqqran ɣer tezmert tasertant.
Ovid, imi yesɛa idrimen n twacult-is, yezmer ad yefren '''asefru''' war ma yella d amezwaru deg usɛeddi n tmeddurt.
=== 4.2. Imedyazen n tallit-is ===
Deg Ruma, Ovid yessen amek i tettnerni tsekla n tallit n Uɣust.
Gar yimyura i iɛemmren tallit-is, ad d-nebder:
- '''Virgil''' (Vergilius), amaru n Aeneis, amedya n usefru abelkiman arumani.
- '''Horace''' (Horatius), amedyaz i yessawḍen s wudem afelsafi ɣef tudert.
- '''Propertius''', win i yessnernan isefra n tayri.
- '''Tibullus''', amedyaz n tayri, n tudert taḥerfit d wayen i d-yettawi lḥif.
Ovid yella gar yimeggura n yimesfrayen imeqqranen n tallit taɣustit.
Maca yebna aɣanib-is s umgired: deg umḍiq n uwehhi ɣer umezruy asertan d tgemmi tarumanit, yessexdem tayri, timucuha d usnulfu n yimdanen akken ad yesselḥu tasekla.
=== 4.3. Tameṭṭut d twacult-is ===
Ovid yessefk-d deg yisefra-s belli yezweǧ kraḍ n tikkal.
Sin seg tsulya timezwura ur ǧǧin ara aṭas n yisallen deg umezruy. Tisulya tis kraḍ tesɛa azal ameqqran deg tudert-is, ladɣa deg tallit n unejli. Yella yesɛa yiwet n yelli-s, maca kra n yisallen ɣef twacult-is mazal ur frizen ara s wudem ummid. Tameṭṭut-is taneggarut teqqim di Ruma mi yella netta deg unejli, tettɛawan-it s wayen i tezmer, yettmeslay fell-as deg yisefra-s s waṭas n lḥif d tayri.
== 5. Iqeddicat imezwura n Ovid ==
Tasekla n Ovid tezmer ad tettwabḍu ɣef kraḍ n talliyin: tallit n tayri, tallit n tmucuha d umezruy, akked tallit n unejli.
Deg tallit tamezwarut, Ovid yella d amesfru i d-yettawin ɣef tayri, tikli n yimdanen, tameṭṭut d wassaɣen gar yimdanen.
=== 5.1. Amores — Tayriwin ===
Amores d yiwen seg yedlisen-is imezwura. Deg-s, Ovid yessawel ɣef tayri, acewwiq, tismin, asirem d lḥif i d-yettawin wassaɣen n tayri. Adlis-a yella di tazwara s semmus n yiḥricen, maca talɣa i d-yeqqimen ass-a tesɛa kraḍ n yiḥricen.
Deg yisefra-a, yella yisem n ''Corinna'', tameṭṭut iɣef yettmeslay amedyaz. Maca ur nezmir ara ad nini s tidet belli Corinna tella d tameṭṭut i yessen deg tudert-is: tezmer ad tili d asebded aseklan.
Ovid yesseqdec tayri am wakken d tamennawt gar sin n yimdanen, s yisental n uzray, leḥkem, tazmert d uḥulfu.
=== 5.2. Heroides — Tibratin n tlawin tiqerruyin ===
Heroides d ammud n yisefra i d-yettwasnulfan s talɣa n tebratin.
Tibratin-a ttwarunt am wakken d tilawin n timucuha timiṭulujiyin i d-yettmeslayen ɣer yirgazen i ḥemmlent, maca i ten-yeǧǧan neɣ i yellan beɛden fell-asent.
Gar tilawin-a:
- '''Penelope''', tameṭṭut n Odysseus.
- '''Dido''', tagellidt n Qerṭaj.
- '''Ariadne''', tin i yeǧǧa Theseus.
- '''Medea''', tin yesɛan assaɣ d Jason.
- '''Phaedra''', tin i yesɛan tayri tamuḥercit.
Ayen i d-yettawin Ovid d amaynut deg yisefra-a d tarrayt n uḥulfu: ur d-yettales ara kan timucuha n yirgazen iɣef ttmeslayen yimesfrayen iqburen, maca yessefk awal i tlawin i yellan, s waṭas n tikkal, deg yiri n timucuha-a.
Deg Heroides, amdan yezmer ad iwali tamiṭulujit s tmuɣli n tin i yettwaǧǧan, tin i yettṛaǧun, neɣ tin i yettḥasaben d tin i yuccḍen.
=== 5.3. Ars Amatoria — Taẓuri n tayri ===
Ars Amatoria d adlis i yessuffeɣ Ovid ɣef tarrayin n usnulfu n wassaɣen n tayri.
Yebḍa ɣef kraḍ n yedlisen. Sin imezwura ttmeslayen ladɣa i yirgazen, ma d wis kraḍ yettwanna i tlawin.
Ovid yeskan-d deg-s amek i zemren yimdanen ad myissinen, amek ara d-yesnulfu yiwen tayri, d wamek ara yeḥrez assaɣ-is.
Maca ilaq ad neɛqel belli adlis-a d aḍris aseklan, yesɛan tahuski, aceɛlal d usqerdec. Ur ilaq ara ad nerr meṛṛa ayen i d-yenna d ilugan i yesseqdecen Yirumanen akk deg tudert-nsen.
Adlis-a yesɛa azal ameqqran deg umezruy n Ovid, imi yella gar sebba i d-yebder [[Ugustus|Uɣust]] mi yessufeɣ amedyaz-a seg Ruma.
=== 5.4. Remedia Amoris — Isɣalen n tayri ===
Deg Remedia Amoris, Ovid yessefhem amek ara yefsi umdan seg tayri i t-yesḥeznen, neɣ i t-yeǧǧan deg lḥif.
Deg umḍiq n uselmed amek ara yebnu umdan assaɣ n tayri, adlis-a yesseqdec tarrayt-nniḍen: amek ara t-yefru.
Gar tiktiwin i d-yettawi: tigawin, lxedma, iberdan n tmeslayt, d usenqes n wakud i yettɛeddi umdan di tmuɣli ɣer win i iḥemmel.
=== 5.5. Medea ===
Ovid yura diɣen yiwet n tmezgunt s uzwel Medea, i d-yettawin ɣef tameṭṭut tamiṭulujit n yisem-a.
Tamezgunt-a temmut deg umezruy: ur d-teqqim ara ɣer ass-a.
Ayen i nezmer ad nissin fell-as d wayen i d-bdan yimaru iqburen i tt-id-yebedren. Kra deg-sen ḥesben-tt d yiwet seg tmezgunin yelhan n tallit-nni.
== 6. Metamorphoses — Ibeddilen neɣ Tuttya ==
[[Tugna:Plate 11- Phaeton before Apollo (Funestas ad Phoebum fundit preces.), from Ovid's 'Metamorphoses' MET DP866545.jpg|centré|vignette|450x450px|'''Phaeton send Apollo, seg Tuttya n Ovid.''']]
Metamorphoses d adlis ameqqran n Ovid, d win i t-yesseǧǧan d amedyaz i yettwassnen deg umaḍal. Adlis-a yesɛa 15 n yiḥricen, azal n 12 000 n yifyar, d azal n 250 n timucuha timiṭulujiyin. Yebda s usnulfu n umaḍal, yekfa s umezruy n Ruma d usali n Julius Caesar ɣer waddad n uṛebbi deg timiṭulujit tasertant tarumanit.
=== 6.1. Tikti tagejdant ===
Awal metamorphosis yekka-d seg tegrigit, anamek-is d abeddel n talɣa. Deg tmucuha n Ovid, amdan yezmer ad yuɣal d aseklu, d aɣersiw, d aẓru, d itri neɣ d taɣawsa-nniḍen. Maca abeddel-a ur d-yettawi ara kan ɣef talɣa tafekkanit. Yettawi daɣen ɣef tiktiwin n tayri, tissas, aɛzel, tanezzayt, lḥif d tazmert n irebbiten.
Ovid yessawḍ-d tikti tameqqrant: ula d ayen i nettwali d amezdag yezmer ad ibeddel.
=== 6.2. Timucuha timiṭulujiyin yettwassnen ===
==== Apollo d Daphne ====
Apollo iḥemmel Daphne, maca nettat ur tebɣi ara tayri-s. Mi yella yettḍafar-itt, tesseɛreḍ ad teslek iman-is, tettbeddil ɣer useklu. Tamacahut-a tettawi daɣen ɣef tazmert, tifrat d wakken i yezmer yiwen ad yesseqdec tayri am sebba n uɛeddi ɣef wayeḍ.
==== Narcisse d Echo ====
Narcisse d ilemẓi i d-yettwaḥesben d ahuski, i yuɣalen yettḥemmil tugna-s deg waman. Yettwali iman-is, maca ur yessin ara belli d nettat i d tugna-nni. Yekfa deg lḥif, yuɣal d ajeǧǧig. Tamacahut-a tesɛa azal ameqqran deg tfelsafit n tamagit d tmuɣli n umdan ɣer yiman-is.
==== Pygmalion ====
Pygmalion d anaẓur i yesnulfan tugna n tmeṭṭut deg uẓru. Yeḥmel aṭas taẓuri-s armi yettɛaraḍ ad tili d tameṭṭut yeddren. Di tmucuha, Venus tefk-as tudert i tugna-nni. Tamacahut-a tettawi ɣef assaɣ gar tẓuri, tasugna d tayri.
==== Daedalus d Icarus ====
Daedalus yesnulfa-d afriwen seg tinciwt d tarrayt n useqqen n waksum. Mmi-s Icarus yebɣa ad yali aṭas ɣer yigenni. Mi iqreb ɣer yiṭij, yefsi waksum, ɣellin afriwen-is, yetteɣli ɣer yilel. Tamacahut-a tettawi ɣef usirem, tazmert n umdan d tilisa n wayen yezmer ad yeg.
==== Orpheus d Eurydice ====
Orpheus yebɣa ad d-yerr tameṭṭut-is seg umaḍal n yimettanen. S ccna-s yezmer ad yesseḥbes ula d irebbiten n lḥif. Maca mi d-yuɣal ɣer deffir uqbel akud i as-yettwanefken, ixṣer tameṭṭut-is i tikkelt-nniḍen. Tamacahut-a tettawi ɣef tayri d tmettant.
=== 6.3. Assaɣ gar tmiṭulujit d tfelsafit ===
Deg uḥric aneggaru n Tuttya(Metamorphoses), Ovid yessuffeɣ-d isental n tfelsafit n ''Pythagoras''. Deg tmuɣli-a, ayen yellan deg umaḍal ittbeddil yal tikelt. Ulac aḥric n ugama i yeqqimen s yiwet n talɣa i lebda. Ayen i yemmuten deg yiwet n talɣa yezmer ad iban deg talɣa-nniḍen.
Yella daɣen usentel n tiruḥanin, n ubeddel n yimuddiren d wassaɣ gar yimdanen d yiɣersiwen. Maca ilaq ad neɛqel belli aya d tamuɣli tafelsafit d tmiṭulujit n tallit-nni, mačči d tarrayt tussnant tatrart i d-yesskan Ovid.
=== 6.4. Ayɣer Metamorphoses d adlis ameqqran? ===
Adlis-a yella d amaynut deg tsekla talaṭinit imi Ovid yesdukel timucuha yemgaraden deg yiwen n uḍris aɣezzfan.
Yella wassaɣ gar tmucuha: yiwet tettawi ɣer tayeḍ, d ubeddel i d-yettuɣalen d asental agejdan.
Deg-s, amdan yezmer ad yaf timucuha n irebbiten, tiqsiḍin n yimdanen imeẓẓyanen, isental n tfelsafit, d tmuɣli n Ruma ɣer umezruy-is.
== 7. Fasti — Inagrawen n tfaskiwin tirumaniyin ==
Fasti d adlis n Ovid i d-yettmeslayen ɣef uwitay arumani, tifaskiwin, assaɣen gar yirebbiten d yimdanen, akked umezruy n Ruma.
[[Tugna:Fasti Praenestini, détail (6-10 apr. J.-C.).jpg|centré|vignette|Ifatusen seg '''''{{lang|la|Fasti Antiates maiores}}''''']]
Deg tazwara, Ovid yebɣa ad yebnu adlis yesɛan 12 n yiḥricen, yal aḥric i yiwen n wayyur. Maca ur d-qqimen ara ala 6 n yiḥricen, seg Yennayer armi d Yunyu.
Yella uḥric i d-yettawin ɣef tafaskiwin n yirebbiten, wiyaḍ ɣef umezruy n Ruma, tasertit n [[Uɣustus|Uɣust]] d wamek i ttwafkan yismawen i wussan n uwitay. Fasti d aɣbalu i yesɛan azal ameqqran i yimnadiyen n tsertit n tɣerma, tasreḍt d tmetti tarumanit.
D adlis i d-yesskanen belli Ovid ur yelli ara kan d amedyaz n tayri; yella daɣen d amaru i yellan yesɛa tamusni ɣef tɣerma d umezruy n Ruma.
Imnadiyen n tallit tamirant ḥesben belli Ovid yezmer ad yili ikemmel asenqed n Fasti deg tallit n unejli-s.
== 8. Ovid d umenkad Uɣustus ==
=== 8.1. Tasertit n Uɣustus ===
[[Uɣustus]], win i yuɣalen d amenkad amezwaru n Ruma, yebɣa ad yerr aẓayer n twacult d wassaɣen n tsulya(zwaǧ) d aḥric ameqqran n tsertit-is.
[[Tugna:Statue-Augustus.jpg|vignette|Amenkad Uɣustus.]]
Yesseqdec ilugan iwakken ad yesseǧhed tisulya, ad yesseḥbes kra n wassaɣen i yettwaḥesben d wid iḍurren i twacult, d usnerni n wazalen iqburen n Ruma.
Maca Ovid yella yettawi deg yisefra-s ɣef tayri s wudem ur nettwaqbal ara s talɣa tummidt s tsertit-a.
''Ars Amatoria'' yeskan-d tameṭṭut d urgaz am yimdanen i yezmren ad fernen assaɣen-nsen, ad seqdcen tasugna d tḥerci iwakken ad afen tayri.
Deg tmetti n Ruma n tallit-nni, aya yezmer ad yettwaḥsab d azɣan i kra n wazalen i yebɣa Uɣustus ad yessers.
=== 8.2. Aseggas 8: abeddel n tudert-is ===
Deg useggas 8 mbaɛd Ɛisa, Ovid, i yellan yesɛa azal n 50 n yiseggasen, yettwakkes seg Ruma s lamer n August.
Ayen i d-yettbanen s wudem ifazen d akken ur t-yettwaḥaseb ara deg yiwet n tɣerma tazreft s ubrid amagnu.
Amenkad Uɣustus d netta i yefkan lamer n uneejli. Tamacahut-a d yiwet seg tɣawsiwin ur nefri ara s wudem ummid deg tudert n Ovid.
=== 8.3. Ayɣer yettwakkes Ovid seg Ruma? ===
Ovid yessefhem-d s tlaṭinit:
«Carmen et error».
Anamk-is s teqbaylit:
«Asefru d tuccḍa.»
Asefru i d-yebder, s waṭas n tiririt n yimnadiyen, d ''Ars Amatoria''.
Maca tuccḍa-nniḍen ur tt-id-yessfhem ara Ovid. Kra n yimnadiyen ḥesben belli yella kra i iwali Ovid neɣ yessen ɣef twacult n Uɣustus, maca ur nessin ara d acu i t-yettwaselḥun.
Yella diɣen wid i yeqqnen tuccḍa-a ɣer Julia Tameẓẓyant, tameẓẓyant n twacult n Uɣustus, i yettwanejlan daɣen seg Ruma deg tallit-nni. Maca ulac aɣbalu amezruyan i d-yesseknen s tidet belli Ovid yella deg yiwet n tkerrist tasertant neɣ deg wassaɣ n Julia. D turdiwin kan. Tagnit-a mazal d asental n unadi amezruyan.
=== 8.4. Aseɣti n wawal «anejli» ===
Deg uzref arumani, Ovid ur yettwakkes ara s talɣa taserdasit neɣ s useɣli n waddad-is n umdan ilelli. Yettwaḥkem fell-as s talɣa n relegatio, anamek-is d asebɛed seg kra n tmura n tmenkda, maca s uḥraz n kra n yizerfan-is d wayla-s. D aya i d-yerran Ovid ad yili d amdan yesɛan kra n tɣawsiwin-is, maca war tilelli n tuɣalin ɣer Ruma.
== 9. Anejli ɣer Tomis ==
[[Tugna:Ruins of Tomis.jpg|centré|vignette|450x450px|inestimen n Tomis.]]
Tomis tella d tamdint ɣef yiri n Yilel Aberkan, deg temnaḍt i d-yettuɣalen ass-a d tamdint n Constanța, di Rumanya. Tella d tamdint n usnulfu agrigi, maca tettwaḥsab d yiwet seg temnaḍin ibeɛden ɣef Ruma.
I Ovid, win yellan yettidir deg tmetti n Ruma tameqqrant, anejli ɣer Tomis yella d taɣawsa i t-yesḥeznen.
=== 9.1. Tudert deg unejli ===
Ovid yessawel deg yisefra-s ɣef beṭṭu, aɛzel, tissas d wayen i t-yeǧǧan yebɛed ɣef yimdukal-is. Yessefhem-d amek i yella yiri n Yilel Aberkan d tamnaḍt ur nessin ara s wudem ummid i yimdanen n Ruma.
Deg yisefra-s, yesseqdec awal «ibarbaren» i kra n yiɣerfan i zedɣen dinna, maca d awal arumani i d-yettmeslayen ɣef imdanen i ur nelli ara n tɣerma talaṭinit. Ur ilaq ara ad t-neḥseb d aseɣti ameɣẓan n tɣerma-nsen.
Deg temnaḍt-a, Ovid yessen kra n tutlayin n yiɣerfan imiren, am tutlayt n Getes.
=== 9.2. Tazɣent n wawal ===
Ovid ur yezmir ara ad yesseqdec tasekla d isefra-s iwakken ad yuɣal ɣer Ruma. Yettaru s tarrayt n usuter, yettmeslay i yimdukal-is akken ad ɛiwnen, yettmeslay i Uɣustus, syin i Tiberius.
Maca ur d-yettwabder ara belli yiwen deg yimenkaden-a yefka-as tasiregt ad yuɣal.
== 10. Iqeddicen n uneɣru ==
=== 10.1. Tristia — Isefrayen n lḥif ===
''Tristia'' d ammud n yisefra i d-yettaru Ovid deg unejli-s.
Yebḍa ɣef semmus n yiḥricen.
Deg-s, yessawel ɣef tmurt i yeǧǧa, Ruma, imdukal-is, tameṭṭut-is, d umennuɣ-is akked wakud.
Yella diɣen yettmeslay ɣer yisefra-s am wakken d imdanen i yezmer ad yettmeslay.
Deg yiwen n yisefra n Tristia, yessawel ɣef uḍaris-is i iruḥen ɣer Ruma deg umḍiq-is. D asmekti belli asefru yezmer ad yili deg temdint anda ur yezmir ara ad yili umyaru.
=== 10.2. Epistulae ex Ponto — Tibratin seg Yilel Aberkan ===
''Epistulae ex Ponto'' d ammud n tebratin s usefru, i d-yettaru Ovid i yimdukal-is d yimdanen i yesɛan aẓayer deg Ruma.
Yebḍa ɣef kuẓ n yiḥricen.
Yessawel ɣef lḥif, tamattant n kra n yimdukal-is, asuter n tuɣalin, d wayen i t-yettḥezzinen di tudert-is.
Tibratin-a d aɣbalu ameqqran iwakken ad nissin amek i tella tmurt n Tomis deg tallit-nni, maca ilaq ad nɛeqqel belli d tira n yiwen n umedyaz i yellan deg lḥif, mačči d aḥric amezruyan amagnu.
=== 10.3. Ibis ===
''Ibis'' d asefru aɣezzfan i d-yettawin ɣef umdan i yellan d amenzaɣ(axṣim) n Ovid. Isem-is ur d-yettwabdar ara s wudem ifazen.
Ovid yesseqdec deg-s '''isefra n useɣli('''i d-yewwin ɣef unejli), tiqsiḍin timiṭulujiyin d yismawen n yimdanen i ttwabedren deg tmucuha tiqburin.
Aḍris-a yesɛa azal deg unadi n tarrayin n usefru arumani, ladɣa deg useqdec n usiḍen d wayen i d-yewwi umyaru seg tsekla tagrigit.
== 11. Tamettant n Ovid ==
Ovid yemmut deg Tomis, ɣer leḥsab waṭas n yisallen deg useggas 17 neɣ 18 mbaɛd Ɛisa. Ur d-yettwabdar ara s tidet acuɣer yemmut, neɣ anda i yettwanḍel. Ur nessin ara ma yella kra n yinagan i ḥeḍren ɣer tmettant-is.
Ayen i d-yettbanen d belli ur yuɣal ara ɣer Ruma, ɣas akken yesɛa aṭas n yisefra i d-yessawlen ɣer tuɣalin.
Deg yisefra-s, yebɣa ad t-id-smektin yimdanen am umedyaz n tayri.
Yettwabder deg ''Tristia'' dakken kra n tefyar kan i yezmer ad yettwarnun ɣef uẓekka-s. Deg-sen, yessefhem belli d tayri i yessawḍen i yisem-is ad yezger tilisa n wakud.
== 12. Aɣanib aseklan n Ovid ==
Ovid yura s uɣanib i yesɛan tiḥerci d usnulfu, yerna yesseqdac timucuha i d-yeǧǧan later deg tsekla, i deg uɣalent ur ttwattunt ara.
=== 12.1. Asnulfu n yimdanen ===
Deg yisefra-s, Ovid ur yettara ara irebbiten d yimdanen d tugniwin i iqerrben kan ɣer wayen yellan deg tmiṭulujit. Yessefk-asen iḥulfan: tayri, lḥif, tamanegt, tugdi d tissas.
D aya i d-yerran imdanen n tmucuha-s ttbanen am yimdanen n tidet.
=== 12.2. Tahuski d useqdec n tefyirt ===
Ovid yessen amek ara yebnu tafyirt i yellan d tawezzlant maca yesɛan anamek aɣezzfan. Yesseqdec aṭas n usqerdec, anamek uffir, d ubeddel n tmuɣli.
Deg '''''Ars Amatoria''''', yezmer ad yili d amselmad n tayri, maca tukwal, Ovid yesseqdac taseqlebt iwakken ad d-yefk tamuɣli-s ɣef yimdanen d tmetti.
=== 12.3. Tarrayt n usdukel n tmucuha ===
'''''Metamorphoses(Tuttya)''''' d amedya ameqqran n tarrayt-a. Yesseqdec timucuha yemgaraden, maca yessefk-asent yiwen n wassaɣ, s ubeddel n talɣa. D aya i d-yerran adlis-a d yiwen seg yiḍrisen i yessawḍen ad kecmen deg waṭas n tɣermiwin.
== 13. Ovid d tfelsafit ==
Ur nezmir ara ad neḥseb Ovid d afelsafi s unamek n [[Flaṭun|Plato]], [[Aristot|Aristote]] neɣ Seneca, maca tasekla-s tettawi ɣef kra n yisental ifelsafiyen igejdanen.
=== 13.1. Abeddel d ugama ===
Deg Tuttya(Metamorphoses), abeddel yella d asental agejdan. Ayen i nettwali d amezdag yezmer ad ibeddel.
Tamacahut-a yezmer ad tettwafhem d tamuɣli ɣer ubeddel n umaḍal, akked tikti n Heraclite d kra n yifelsafiyen iqburen.
Maca Ovid ur d-yessnulfa ara taɣult tafelsafit tatrart s umata.
=== 13.2. Tayri d tazmert ===
Ovid yessefk-d aṭas n tmucuha i d-yettawin ɣef tayri gar yimdanen ur yesɛan ara yiwet n tezmert.
Tella tayri n umdan ɣer wayeḍ, tella tin n uṛebbi ɣer umdan, tella diɣen tayri i yebnan ɣef tissas d unekmar.
Deg waṭas n timucuha, irebbiten zemren ad xedmen ayen i ur nezmir ara ad xedmen yimdanen, d aya i d-yesskanen amek i tella tezmert-nsen.
Deg tmuɣli tatrart, kra n tmucuha-a zemrent ad ttwafhament d azɣan i tazmert, ladɣa i kra n wassaɣen anda ur yelli ara uqbal gar sin n yimdanen.
=== 13.3. Tasekla d tilelli ===
Tudert n Ovid tesɛa asental-nniḍen: assaɣ gar tsekla d tsertit. Mi yella d amedyaz, Ovid yesɛa tilelli n tira s wudem i d-yettbanen deg yisefra-s.
Maca mi t-yessuffeɣ [[Uɣustus]], yufa iman-is deg unejli, s ubrid i yessawḍen ɣer unqes n tilelli.
Tagnit-a tezmer ad tettwafhem d amedya n umezruy n usqerdec n umaru deg tmetti anda i yella leḥkem deg ufus n yiwen n umdan.
== 14. Tazrirt n Ovid ɣef tsekla d tẓuriwin ==
[[Tugna:Mercury Entering Herse's Room After Changing Agraulos to Stone, from Ovid, Metamorphoses, Book II MET DP841155.jpg|centré|vignette|450x450px|Tugna i usegzi n yiwet n tedyant seg udlis "Tuttya" n Ovid.]]
Ovid yesɛa tazrirt tameqqrant ɣef tsekla n Umaḍal n Utrim.
=== 14.1. Deg tallit talemmast ===
Deg tallit talemmast n Turuft, Tuttya(Metamorphoses) yettwaseqdec s waṭas deg yigrud n uselmed, ladɣa i wid i yessnen talaṭinit.
Imayura d yimesfrayen n tallit-a seqdcen timucuha-s akken ad d-ssnulfun tiqsiḍin-nsen. Kra n yimaru yesɛan tazrirt n Ovid d ''Dante Alighieri'', ''Geoffrey Chaucer'' akked ''Jean de Meun''.
=== 14.2. Deg tallit n Taleslalit Tamaynut ===
Deg Taleslalit, imyura d yinaẓuren uɣalen ɣer tsekla tagrigit d tarumanit. Ovid yella gar yimyuran iɣef bnan timucuha n tẓuri.
Iḍrisen-is ttwaseqdcen i usnulfu n tugniwin, tifaskiwin n tẓuri, amezgun d udlis.
Deg tallit-a, timucuha n ''Daphne, Narcisse, Pygmalion d Orpheus'' uɣalent d isental yettwaseqdcen s waṭas.
=== 14.3. Deg tsekla n Shakespeare ===
[[William Shakespeare]] yesseqdec kra n timucuha n Ovid deg yimezgunen-is.
Tamacahut n Pyramus d Thisbe, i d-yettwabedren deg Metamorphoses, tesɛa tazrirt ɣef Romeo and Juliet.
Deg A ''Midsummer Night's Dream'', Shakespeare yesseqdec tamacahut-a s wudem n tmezgunt i d-ttawin yimdanen deg wayen i ttxeddmen.
=== 14.4. Deg tẓuri tasugnant ===
Timucuha n Ovid ttwaseqdcen deg tẓuri n yiẓra, tasreɣta, tiwlafin d tmezgunin.
''Gian Lorenzo Bernini'' yesnulfa-d aẓru ameqqran n Apollo d Daphne.
Caravaggio yessuneɣ tugna n Narcisse.
Aṭas n yinazuren n Turuft seqdcen Metamorphoses am aɣbalu n timucuha i zemren ad ttwasnulfunt s tugniwin.
== 15. Ovid d tɣerma tarumanit ==
Ovid yesɛa azal ameqqran deg unadi ɣef usatal n tmetti n Ruma.
Ayen i d-yura yezmer ad aɣ-yefk kra n tɣawsiwin ɣef tikli n yimdanen, tameṭṭut deg tmetti, tawacult, tayri d uselmed.
Maca ur ilaq ara ad nesseqdec isefra-s am wakken d aɣbalu amezruyan amagnu. Ovid yella d amedyaz, yezmer ad yesseqdec tasugna d thuski iwakken ad yessewzel neɣ ad yesnerni kra n tɣawsiwin.
Deg ''Ars Amatoria'', amedya, yessefhem amek i zemren yimdanen ad mmeslayen deg tmeɣriwin, imezgunen d yimukan n tmetti. Maca ur d-yettales ara s wudem ussnan ɣef tmetti tarumanit meṛṛa.
''Fasti'' diɣen yessefk-d kra n yisallen ɣef tfaskiwin, tasreḍt d umezruy n Ruma, maca yettawi-ten s tarrayt n usefru.
9zen14fwwtc7rl3g6oj1vtzw0b4p2da
ArXiv
0
25624
117769
117761
2026-10-25T14:03:10Z
Gurzil90x
14292
arniɣ ayen ilaqen
117769
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox grapheme|item=Q118398|name=arXiv|imatge=[[File:ArXiv-org screenshot 20140706.png|thumb|Tuṭṭfa n ugdil n ArXiv-org 20140706]]|imatge2=[[File:ArXiv logo 2022.svg|thumb|alugu n arXiv]]}}
'''arXiv''' neɣ '''arXiv.org''' d yiwen seg yismal n tussna imeqqranen deg umaḍal. D akufi umḍin anda imeskaren, imusnawen d yimnadiyen zemren ad serssen tizrawin-nsen tussnanin, ad tent-ǧǧen ad tent-ɣren medden s wudem ilelli(baṭel).
Iswi agejdan n arXiv d asnerni n ubeddel n tmusni tussnant, s usifses n unekcum ɣer tezrawin d yigemmaḍ n unadi ussnan. Deg unagraw aqbur n usuffeɣ ussnan, imnadiyen ilaq-asen ad ǧǧen tizrawin-nsen deg tesɣunin tussnanin, syin ad rǧun kra n wayyuren, tikwal ugar, uqbel ad d-ffɣent.
arXiv ibeddel tarrayt-a: imnadi yezmer ad yessufeɣ tazrawt-is uqbel ma tettwaqbel deg tesɣunt tussnant. S wakka, imusnawen n umaḍal zemren ad ɣren igemmaḍ imaynuten war ma rǧan asuffeɣ unṣib.
== 2. Amezruy n arXiv ==
=== 2.1. Talalit-is deg 1991 ===
arXiv yettwasnulfa-d deg useggas 1991 sɣur amesfiziki amarikan Paul Ginsparg.
Deg tazwara, isem-is yella '''hep-th''', imi yettwasnulfa-d i usuffeɣ n tezrawin n tfizikt taẓrayant n tiẓwar s wudem afellay (high-energy theoretical physics).
Deg tallit-nni, imusnawen ttmeslayen gar-asen s tezrawin i ttazen s yimaylen neɣ s yisemliyen yettwaẓergen.
Paul Ginsparg yebɣa ad yesseɣti ugur-a s usnulfu n unagraw anda yal amnadi yezmer ad yessers tazrawt-is, yal yiwen ad tt-id-yawi.
=== 2.2. Amhaz n usmel ===
Seg 1991 armi d ass-a, arXiv yedda seg yiwet n taɣult n tfizikt ɣer waṭas n taɣulin tussnanin.
Deg 2001, arXiv yuɣal ɣer usmel arXiv.org.
Deg 2011, Cornell University teṭṭef-d tawuri tagejdant deg usefrek-is.
Deg yiseggasen i d-iḍefren, arXiv yernu tiɣulin timaynutin, yessnerna allalen n unadi, yerna yessifses aṭas anekcum ɣer tezrawin tussnanin.
Ass-a, arXiv d yiwen seg yidigan igejdanen i seqdacen yimnadiyen, ladɣa deg tfizikt, tusnakt d tesnenselkimt.
== 3. Amek iteddu arXiv? ==
'''arXiv''' ur yettili ara am tesɣunt tussnant tamensayt. Yella umgired agejdan gar-asen.
=== 3.1. Tazrawt uqbel asuffeɣ unṣib ===
Deg tesɣunin tussnanin, tazrawt tettɛeddi ɣef ukayad sɣur yimnadiyen-nniḍen uqbel ad tettwasuffeɣ.
Akayad-a qqaren-as s teglizit peer review, s tefransist évaluation par les pairs.
Deg arXiv, amnadi yezmer ad yessers tazrawt-is uqbel akayad-a.
Tazrawt am tin qqaren-as preprint, d awal i d-yemmalen tazrawt i d-yeffɣen uqbel asuffeɣ-is unṣib deg tesɣunt.
=== 3.2. Asenqed n tezrawin ===
Ma yella arXiv ur yesseqdac ara akayad am win n tesɣunin tussnanin, aya ur d-yemmal ara belli yal tazrawt tettwaqbal war asenqed.
Yella deg-s unagraw n usenqed d usismel (moderation).
Imsenqaden ttwalin ma:
- Tazrawt teqqen ɣer yiwet n taɣult tussnant.
- Agbur-is yewulem i usmel.
- Tazrawt tettwasers deg taggayt iwulmen.
- Tella deg-s kra n tɣawsa i ixulfen ilugan n usmel.
Maca asenqed-a ur d-yemmal ara belli igemmaḍ n tezrawt ttwasentmen s wudem ussnan. D tamawt tagejdant i yal win ara yeɣren tizrawin deg arXiv.
=== 3.3. Tizrawin s waṭas n ileqman ===
Amnadi yezmer ad yessers tazrawt, syin ad yesseɣti tuccḍiwin neɣ ad yernu igemmaḍ imaynuten.
arXiv yeḥrez ileqman yemgaraden n tezrawt.
Ihi, yiwet n tezrawt tezmer ad tesɛu:
- v1: lqem amezwaru.
- v2: lqem wis sin, deffir n useɣti.
- v3: lqem wis kraḍ, s yigemmaḍ imaynuten.
== Tiɣula tussnanin yellan deg arXiv ==
arXiv yesɛa aṭas n tɣula tussnanin. Gar-asent:
{| class="wikitable"
|+
!Taɣult
!Isem s teglizit
!Tangalt
|-
|Tusnakt
|Mathematics
|math
|-
|Tafizikt
|Physics
|physics
|-
|Tasnenselkimt
|Computer Science
|cs
|-
|Tastrunumit
|Astronomy/Astrophysics
|astro-ph
|-
|Tidaddanin
|Statistics
|stat
|-
|Tafizikt n teẓwert tafellayt
|High Energy Physics
|hep
|-
|Tadamsa/Tussna n tenzzut
|Economics
|econ
|-
|Tussna tatiknikit
|Electrical Engineering and Systems Science
|eess
|-
|tasnudert
|Quantitative Biology
|q-bio
|-
|Tussna n yidrimen s tnecta
|Quantitative Finance
|q-fin
|}
Aya yesɛa azal meqqren deg unadi, acku yezmer yiwen ad iẓer amek temhaz tezrawt seg lqem ɣer wayeḍ.
Yal taɣult tettwabḍa ɣer taggayin timeẓyanin.
=== 4.1. Tigzi taragmawant ===
Deg taɣult n tesnenselkimt, ad naf taggayin am:
=== cs.AI — Artificial Intelligence ===
Tigzi taragmawant s umata: tarrayin n usnulfu n yinagrawen izemren ad xedmen kra n twuriwin i yeḥwaǧen tigzi.
=== cs.LG — Machine Learning ===
Almad n tmacint: tarrayin i yesɛan iswi ad slemden inagrawen umḍinen seg yisefka.
=== cs.CL — Computation and Language ===
Tasnenselkimt n tutlayt: tasleḍt n tutlayin s tmacinin, tasuqilt tawurmant, asenqed n uḍris d yinagrawen n tutlayt.
Taggayt-a tesɛa azal meqqren i win yebɣan ad yissin amek ttwasnulfan tudmawin(imudilen) imeqqranen n tutlayt (LLMs).
=== cs.CV — Computer Vision ===
Tamuɣli tasenselkimant: aselmed n tmacinin akken ad ɛeqlent ɣef tugniwin d yiferdisen yellan deg-sent.
=== 4.2. Tusnakt ===
Deg tusnakt, ad naf taggayin am:
- '''math.AG''': tasnakt n talɣiwin tijebrayin.
- '''math.NT''': tiẓri n yimḍanen.
'''- math.PR''': tiẓri n tlisa n wurman.
- '''math.LO''': talɣa n usfukel asnaktan.
- '''math.DS''': inagrawen idinamikanen.
Taggayin-a zemrent ad sɛunt azal meqqren i yimnadiyen n tesnakt, ladɣa wid ixeddmen ɣef teẓriwin timaynutin.
== 5. Azal n arXiv deg unadi ɣef tigzi taragmawant ==
Deg yiseggasen ineggura, arXiv yuɣal d yiwen seg yidigan igejdanen n usuffeɣ n tezrawin ɣef tigzi taragmawant.
Aṭas n yimnadiyen n taɣult-a srusun igemmaḍ-nsen deg arXiv uqbel ad ten-suffɣen deg tesɣunin neɣ deg yimagaren tussnanen.
=== 5.1. Timudmin timeqqranin n tutlayt ===
Imnadiyen xeddmen ɣef:
- Tazmert n tmudmin n tutlayt.
- Aselmed n tmudmin s yisefka imeqqranen.
- Asifses n useqdec n tnezmart d teẓwert n uselkim.
- Aḥraz n tɣellist n yinagrawen n tigzi taragmawant.
- Asnerni n tzemmar n usfukel d usiḍen.
Deg arXiv, yezmer umnadi ad yaf tizrawin ɣef '''Transformers''', '''diffusion models''', '''reinforcement learning''' d waṭas n tarrayin-nniḍen.
=== 5.2. Amek arXiv yettɛawan tutlayin timeẓyanin? ===
arXiv yezmer ad yesɛu azal meqqren i tutlayin am teqbaylit.
Amnadi yezmer ad yessers tazrawt ɣef:
Aselmed n tmudemt n tutlayt taqbaylit
Tazrawt tezmer ad d-tessegzi:
* - Amek yettwagmer ummud n yisefka.
* - Amek yettwaseɣti ummud-nni.
* - Anta tarrayt n uselmed i yettwasqedcen.
* - Amek tettwakayad tmudemt.
* - D acu n yigemmaḍ i d-yewwi.
'''Aɛqal awurman n tira taqbaylit (OCR)'''
Amnadi yezmer ad yessers tazrawt ɣef umudil izemren ad iɛqel ɣef yisekkilen n teqbaylit deg tugniwin.
Deg tezrawt-a, yezmer ad yessegzi amek tamudemt yettɛemmil akked yisekkilen am:
ɛ, ɣ, ḥ, ṛ, ṣ, ṭ, ẓ, č, ǧ.
Aya yezmer ad yili d asurif ameqqran i usnerni n teqbaylit deg umaḍal umḍin.
== 6. Amek ara nadi ɣef tezrawin deg arXiv? ==
Aseqdec n arXiv ur yeḥwaǧ ara tasiregt neɣ amiḍan i tɣuri n tezrawin.
=== 6.1. Anekcum ɣer usmel ===
Anekcum ɣer usmel agejdan:
arXiv.org — Aseɣzef n tezrawin tussnanin
Deg usmel, ad tafeḍ allal n unadi.
Tzemreḍ ad tnadiḍ s:
'''- Azwel n tezrawt.'''
'''- Isem n umnadi.'''
'''- Awalen igejdanen.'''
'''- Taɣult tussnant.'''
'''- Tangalt n tezrawt.'''
=== 6.2. Amedya n unadi ===
Ma tebɣiḍ ad tafeḍ tizrawin ɣef tmudmawin n tutlayt, tzemreḍ ad tnadiḍ:
large language models
Neɣ:
low resource language models
Neɣ:
Amazigh natural language processing
Ma tebɣiḍ tizrawin ɣef teqbaylit, tzemreḍ ad tnadiḍ:
Kabyle language
Neɣ:
Berber language processing
=== 6.3. Aɣuri n tezrawt ===
Yal tazrawt deg arXiv tesɛa asebtar-ines.
Deg-s, ad tafeḍ:
Title: azwel n tezrawt.
Authors: imnadiyen i tt-yuran.
Abstract: agzul n tezrawt.
Subjects: tiɣulin tussnanin i ɣer teqqen.
PDF: isemli n tezrawt s umasal n PDF.
Submission history: amezruy n yileqman-is.
Tzemreḍ ad teɣreḍ agzul, syin ad tessidreḍ isemli PDF ma tebɣiḍ ad tkemmleḍ taɣuri.
== 7. Amek ara tessuffɣeḍ tazrawt-ik deg arXiv? ==
Asuffeɣ n tezrawt deg arXiv yeḥwaǧ kra n yisurifen. '''Asurif amezwaru''': Asnulfu n umiḍan, Ilaq ad tesɛuḍ amiḍan deg arXiv.
'''Asurif wis sin''': Asewjed n tezrawt, Tazrawt ilaq ad tesɛu talɣa tussnant iwulmen. S umata, ilaq ad tili deg-s:
1. Azwel.
2. Isem n umnadi neɣ imnadiyen.
3. Agzul.
4. Tazwart.
5. Tarrayt n unadi.
6. Igemmaḍ.
7. Tasleḍt n yigemmaḍ.
8. Taggrayt.
9. Iɣbula tussnanen.
Talɣa-a tezmer ad temgired ilmend n taɣult d wanaw n tezrawt.
'''Asurif wis kraḍ''': Afran n taɣult
Ilaq ad tferneḍ taggayt iwulmen i tezrawt-ik.
Amedya: ma txedmeḍ tazrawt ɣef OCR n teqbaylit, taggayt cs.CL tezmer ad tili d yiwet seg taggayin iwulmen, ilmend n uḍris n tezrawt.
'''Asurif wis ukkuẓ''': Asers n tezrawt
Ad tesserseḍ ifuyla n tezrawt-ik. arXiv yesseqdac aṭas LaTeX, ladɣa deg tusnakt d tfizikt. Yettqebbil daɣen kra n yimassalen-nniḍen, ilmend n yilugan-is. '''Asurif wis semmus''': Asenqed n Tezrawt tettɛeddi ɣef usenqed n usmel.
Kra n yimnadiyen imaynuten zemren ad ḥwaǧen "''endorsement"'', d aseddu neɣ asezmel sɣur umseqdac yettwaqeblen deg taɣult-nni.
Ma tettwaqbel, tazrawt ad d-tban deg usmel. Iwakken ad tissineḍ ilugan unṣiben, wali ''arXiv Submission Help''.
== 8. Tazrawt deg arXiv d tidet tussnant? ==
Ala, mačči yal tazrawt yellan deg arXiv d tidet tussnant yettwasentmen.
D yiwet n tɣawsa tagejdant i ilaq ad nefhem.
Tazrawt tezmer ad tesɛu:
- Tuccḍiwin deg yisiḍanen.
- Igemmaḍ ur nettwasekyaden ara.
- Tarrayt n unadi ur nelhi ara.
- Tarrayt n usfukel ur newwiḍ ara.
- Igemmaḍ i zemren ad ttwabeddlen s tezrawin i d-iteddun.
arXiv d allal n usuffeɣ d ubeddel n tmusni, mačči d aselkin aneggaru n tidet tussnant.
Amek ara nessenqed azal n tezrawt?
Ilaq ad nẓer:
=== 1. Anwa i tt-yuran? ===
D imnadiyen n tesdawit? D agraw n unadi? Neɣ d wid ur nesɛi ara amezruy ussnan yettwassnen?
=== 2. Tella tarrayt tussnant? ===
Ilaq ad nẓer ma igemmaḍ ttwasfuklen s tarrayt yettwasegzan.
=== 3. Tella tarrayt n usekyed? ===
Ma tazrawt d tin n tesnenselkimt, yelha ma yella tangalt neɣ isefka i zemren wiyaḍ ad sqedcen i usɛiwed n ukayad.
=== 4. Tettwasuffeɣ deg tesɣunt tussnant? ===
Ma tazrawt tettɛedda ɣef ukayad n yimnadiyen-nniḍen, aya yezmer ad yernu azal i tɣuri-s, maca ur d-yettak ara tamentilt taɣrudt n tidet n yigemmaḍ-is.
== 9. Azal n arXiv deg umaḍal ussnan ==
arXiv yessekcem-d abeddel ameqqran deg tarrayt n usuffeɣ n tmusni tussnant.
=== 9.1. Asifses n unekcum ɣer tmusni ===
Deg waṭas n tesɣunin tussnanin, aɣuri n tezrawin tezmer ad teḥwaǧ lexlaṣ. arXiv, s umata, yessifses anekcum ɣer tezrawin war lexlaṣ. Aya yesɛa azal ladɣa i yimnadiyen n tmura anda tiẓrigin tussnanin d allalen n unadi ur ttwaṭṭafen ara s sshala.
=== 9.2. Arured n usuffeɣ n yigemmaḍ ===
Deg unagraw amensay, asuffeɣ n tezrawt yezmer ad yeṭṭef aṭas n wakud. Deg arXiv, tizrawin yettwaqeblen zemrent ad d-ffɣent s zreb ugar. Aya yessifses beṭṭu n tmusni gar yimnadiyen.
=== 9.3. Aḥraz n azray n unadi ===
arXiv yeḥraz azray n usuffeɣ n tezrawin. Ilaq ad nefhem belli azemz n usuffeɣ yezmer ad yesɛu azal deg unadi, acku yezmer ad d-yemmel melmi i d-yettwasekcem ugemmuḍ ussnan ɣer uẓeṭṭa n tezrawin. Maca azemz n usuffeɣ iman-is ur yettsebtay ara anwa i d-yesnulfan tikti tamezwarut.
=== 9.4. Aɛiwen n yimnadiyen imaynuten ===
arXiv yessifses i yinelmaden n tesdawit d yimnadiyen imaynuten ad ɣren tizrawin timaynutin. Aya yezmer ad yernu deg usnerni n tmusni d uselmed n tarrayin n unadi.
jjdtwgh6terx4sif77yx9m4i0pwvg2r
Anthropic
0
25627
117770
117762
2026-10-25T14:25:47Z
Gurzil90x
14292
arniɣ ayen ilaqen
117770
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox company
| name = ANTHROP\C
| type = Tatiknulujit
| founded = 26 Ynnayer 2021
| founder = Dario Amodei, Daniela Amodei, Jared Kaplan, Jack Clark, Chris Olah, Ben Mann, Sam McCandlish, Tom Brown
| headquarters = San Francisco
| country = Iwunak Yedduklen n Marikan
| industry = Tigzi Taragmawant
| products = Claude Code
Claude Cowork
Bun
| website = www.anthropic.com
| logo = [[File:Anthropic logo.svg|thumb|Alugu n Anthropic]]
| image = [[File:Slack offices, Howard Street, San Francisco (viewed from the south-west, January 2020).jpg|thumb|Slack offices, Howard Street, San Francisco]]
| wikidata_revenue = yes
| wikidata_operating_income = yes
| wikidata_net_income = yes
}}
'''Anthropic''' d taṛmist tamirikanit i ixeddmen deg unadi d usnefli n tigzi taragmawant (tiɣist tagemdant — AI). Tettwassen s twacult n tmudmin-is n tutlayt timeqqranin (Large Language Models — LLM), i d-tessuffeɣ s yisem n '''Claude'''.
Anthropic tesɛa yiwen n yiswi agejdan: asnefli n tigzi taragmawant i izemren ad tili d tin iǧehden, d tin ara yilin d tanafeɛt i yimdanen, war ma tettawi-d uguren imeqqranen i tɣellist-nsen.
Taṛmist-a tettwasbedd deg 2021, deg tallit ideg tigzi taragmawant tebda tettnerni s tɣawla tameqqrant.
== 2. Amezruy n usbeddi n Anthropic ==
=== 2.1. Tallit send 2021 ===
Amezruy n Anthropic yeqqen srid ɣer umhaz n OpenAI.
'''Dario Amodei''' d '''Daniela Amodei''' llan gar wid ixeddmen deg OpenAI, maca deg 2020–2021 bdan ttemxalafen ɣef kra n tarrayin n usnefli n tigzi taragmawant, ladɣa deg wayen yerzan tɣellist, tadbelt d wamek ara tettwaseqdac tmacint-a.
Deg 2021, d nitni akked kra n yimezzayen nniḍen i d-isbedden Anthropic.
=== 2.2. Imseddayen-is ===
'''Dario Amodei'''
D amsedday agejdan (CEO) n Anthropic. Yella d anemhal n unadi deg OpenAI, yerna yesɛa tamusni deg tusna n iṛunen d ulmad n tmacint.
'''Daniela Amodei'''
D yiwet seg tid i d-isbedden taṛmist, d tamseddayt-is (taselwayt). Tettiki deg usuddes n umahil, tadbelt d tɣellist n tṛmist.
Gar yimsbeddayen nniḍen llan Jack Clark, Jared Kaplan, Tom Brown, Sam McCandlish, Christopher Olah akked wid nniḍen.
=== 2.3. Tiferkiwin tigejdanin deg umezruy-is ===
1. 2021 — '''Asbeddi n Anthropic'''. Taṛmist tebda anadi ɣef tɣellist n tmudmin timeqqranin.
2. 2022 — '''Anadi ɣef''' '''Tmendawt n AI(Constitutional AI)'''. Tarrayt tamaynut i uselmed n tmudmin s yilugan d wazalen yettwarun.
3. 2023 — '''Asuffeɣ n Claude'''. Anthropic tessuffeɣ-d tamudemt-is i useqdec n yimdanen, yerna tesbedd "''Responsible Scaling Policy"''.
4. 2024 — '''Claude 3 d Claude 3.5'''. Asnerni ameqqran deg tigzi n yiḍrisen, tugniwin d tira n tengalt.
5. 2025 — '''Claude 3.7 d Claude 4'''. Asnerni deg useɣẓen, tira n yiseɣzanen d umahil s yimeggayen iragmanen (AI agents).
6. 2026 — '''Claude 5 d twaculin timaynutin'''. Anthropic tessuffeɣ-d Opus 5.5, Sonnet 5.5 d Haiku 5.5, akked Mythos d Fable 5.1.
== 3. Claude: aferdis agejdan n Anthropic ==
[[Tugna:Claude AI website screenshot.webp|bordure|centré|vignette|550x550px|Tuṭṭfa n wegdil n usmel web Calude.]]
Claude d tamudemt n tigzi taragmawant i izemren ad yegzu tutlayt n yimdanen, ad d-yerr ɣef yisteqsiyen, ad yaru tangalt, ad yesleḍ isefka, ad yessegzi timiḍranin yuɛran, yerna ad yexdem kra n yimahilen s wallalen nniḍen.
=== 3.1. Amek i iteddu Claude? ===
Claude yettwabna ɣef tetiknulujit n "'''Uselkat"(Transformer)''', i d-ibanen deg 2017. Deg ulmad-is, tamudemt tettawi-d tamusni seg yiḍrisen imeqqranen, seg tengalt d yisefka nniḍen. Ittɛedday ɣef uselmed amezwaru, syin ɣef uselmed n usneɣti n tikli-is.
[[Tugna:Tuṭṭfa n ugdil seg 2026-10-24 14-48-35.png|825x825px]]
Aselmed-a ur d-yemmal ara belli tamudemt tesɛa tigzi neɣ tafekka n umdan. D anagraw n usiḍen(uḥsab) i yesseqdacen imḍanen d yilugan i yettwalemden.
=== 3.2. Tawacult n tudmawin Claude ===
Anthropic tesɛa kraḍ n yismawen igejdanen deg twacult n Claude:
'''Claude Opus'''
D tawacult n tmudmawin i yimahilen iweɛren: aseɣẓen lqayen, tira n tengalt taḥerfit, tasleḍt d yimahilen ɣezzifen.
'''Claude Sonnet'''
D tawacult i yesdukklen tazmert tameqqrant, tɣawla d wazal n useqdec. Tewulem i umahil n yal ass d usnefli n yiseɣzanen.
'''Claude Haiku'''
D tawacult i d-yettunefken i tririyin tiruradin, tasuqilt, agzul d yimahilen i yettɛawaden aṭas.
Deg 2026, Anthropic tesnerna daɣen tawacult n '''Mythos''' d '''Fable''' i yimahilen n unadi d tengalt iweɛren.
== 4. Constitutional AI — tarrayt n uselmed s yilugan ==
D yiwen seg yiferdisen i s-yefkan i Anthropic udem-is deg unadi ɣef tigzi taragmawant.
Constitutional AI(Tamendawt n tegzi taragmawant) d tarrayt n uselmed n tmudemt(umudil) s useqdec n ugraw n yilugan d wazalen i izemren ad t-ɛiwnen ad yefren tiririyin iwulmen. Deg tarrayt-a, tamudemt neɣ amudil izmer ad yesleḍ tiririt-is, ad d-yaf ayen ur nelhi ara deg-s, syin ad tt-iseɣti ilmend n yilugan.
'''Amedya'''
[[Tugna:Tugna.png|681x681px]]
Deg tazwara, ''Constitutional AI'' tesseqdac ilugan i usneɣti n tririyin d uselmed s yisefka n tmuɣliwin n tmudemt. Maca tarrayt-a ur tḍemmin ara belli yal tiririt ad tili d taɣellsant.
Deg 2026, Anthropic tessuffeɣ-d taɣessa tamaynut n yilugan-is, i d-yessagzayen azalen n Claude, am tidet, aḥraz n yimdanen d useqdec iwulmen.
== 5. Anadi ussnan deg Anthropic ==
Anthropic ur telli ara kan d taṛmist i d-yessuffuɣen iseɣzanen. D taṛmist n unadi ussnan deg wamek i teddun yimudilen n tigzi taragmawant.
=== 5.1. Tasleṭ n wamek iteddu unagraw seg daxel(Mechanistic Interpretability) ===
D taɣult n unadi i yettnadin ad tegzu amek i xeddmen yiferdisen igensanen n tmudemt neɣ umudil. Deg umudil ameqqran, tella tegnit anda nezmer ad nẓer tiririt-is, maca ur nezmir ara ad negzu s telqayt acuɣer i d-yefren tiririt-nni.
Imnadiyen n Anthropic ttnadin ad d-afen tizegrar n ulmad deg yiferdisen n uẓeṭṭa n yinuṛunen iragmanen.
gx1x3wri71ug1n2njd6h7t62mbmnefp
Virgil
0
25630
117775
2026-10-26T10:26:43Z
Gurzil90x
14292
Amagrad amaynut
117775
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox biography|item=Q1398|image=[[File:Parco della Grotta di Posillipo5 (crop).jpg|thumb|Virgil]]|date of birth=15 Ktuber 70 send talalit n Ɛisa|nationality=Arumani|date of death=21 Ctember 19 send talalit n Ɛisa}}
'''Virgil''', s yisem-is ummid '''Publius Vergilius Maro''', d amedyaz arumani i ilulen ass n 15 Ktuber 70 send talalit n Ɛisa, i yemmuten ass n 21 Ctember 19 send talalit n Ɛisa. Yettwaḥsab gar yimedyazen imeqqranen n tsekla talaṭinit, ladɣa s udlis-is ''Aeneis'' (Aneid), i d-yettalesen inig n ''Aeneas'' seg Ṭrwa ɣer [[Ṭṭelyan]].
Virgil yedder deg yiwet n tallit i yesɛan azal ameqqran deg umezruy n Ruma: taggara n Tagduda Trumanit, ṭṭrad n daxel, asali n [[Uɣustus|Octavianus]] ɣer tezmert, akked tazwara n tmenkda n [[Uɣustus]].
Tasekla-s tettawi ɣef tudert n yimdanen, agama, takerrazt(tafellaḥt), ṭṭrad, tilelli, lḥif, d wassaɣ gar umdan d tmurt-is. Deg yedlisen-is, Virgil yesdukel tamiṭulujit tagrigit d trumanit akked umezruy n Ruma, s uɣanib aseklan i yesɛan tazrirt tameqqrant ɣef tsekla n Turuft.
3dq2yd9us1216d453afb447sqnyrlld