Wikipedia
kabwiki
https://kab.wikipedia.org/wiki/Asebter_agejdan
MediaWiki 1.48.0-wmf.1
first-letter
Media
Uslig
Mmeslay
Amseqdac
Amyannan umsqedac
Wikipedia
Amyannan n Wikipedia
Tugna
Amyannan n tugna
MediaWiki
Amyannan n MediaWiki
Talɣa
Amyannan n talɣa
Tallat
Amyannan n tallat
Taggayt
Amyannan n taggayt
Awwur
Amyannan uwwur
Asenfaṛ
Amyannan usenfaṛ
TimedText
TimedText talk
Module
Discussion module
Event
Event talk
Sujet
Ɛisa
0
456
117858
117795
2026-11-03T17:56:25Z
Zineddin Kenai
17294
Timerniwt n yisem n Ɛisa s tramit n utaram, s tsuryant n usamar (Madnḥāyā) d tmandit akked ususru-nsen s yiɣbula (Maclean, Payne Smith, Drower/Macuch, Nöldeke).
117858
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox biography}}
'''Ɛisa''', neɣ '''Yessu''' ([[Tutlayt taɛebrit|taɛebrit]] d [[Taramit|tramit]] n utaram: ישוע; ''yecuɛ'' neɣ ישו; ''yecu'') neɣ '''Ɛisa n Nazarit''' neɣ '''Ɛisa Amasiḥ''', d amdan amenzu n [[wajjed n tamasiḥit]]. Ilul ger 8 d sin iseggʷasen send tazwara n tafada tameɣradant , yemmut ger 30 d 33 iseggʷasen umbeɛd. Isem-is daɣen 'Jesus Christ' neɣ s wudem aḥerfi 'Christ'. S [[tyunanit]] taqburt isem-is Ιησούς Χριστός (''Iesous Christos''). S [[Tasuryant|tsuryant]] n usamar (Madnḥāyā), isem-is <span lang="syr" dir="rtl">ܝܼܫܘܿܥ</span> neɣ <span lang="syr" dir="rtl">ܐܝܼܫܘܿܥ</span> (yettwanṭaq ''Īšōʿ'' neɣ ''Īšō'').<ref>Arthur John Maclean: ''Dictionary of the Dialects of Vernacular Syriac.'' Clarendon Press, Oxford 1901, sb. 10, 121; Jessie Payne Smith: ''A Compendious Syriac Dictionary.'' Clarendon Press, Oxford 1903, sb. 197.</ref> Deg tentaliyin niḍen n [[Taramit|tramit]] n usamar am [[Tamandit|tmandit]], isem-a yettwaru s usekkil ''ʿayn'' di tazwara (<span lang="mid" dir="rtl">ࡏࡔࡅ</span>), maca s umata yettwanṭaq kan s ''ī'' neɣ ''ē'' ɣezzifen (''Īšu'' neɣ ''Ēšu'').<ref>E. S. Drower, R. Macuch: ''A Mandaic Dictionary.'' Clarendon Press, Oxford 1963, sb. 358; Theodor Nöldeke: ''Mandäische Grammatik.'' Buchhandlung des Waisenhauses, Halle 1875, sb. 50, 58.</ref>
Aẓaṛ n wawal Ɛisa yusa-d si [[Taɛebrit|tutlayt taɛebrit]] : ישו / ישוע neɣ - ''yecu'' / ''yecuɛ'', anamek ines d "Yehweh (Rebbi) isellek". Ma d Aẓaṛ n wawal L"masiḥ" d wawal n taɛebrit משיח - ''macyaḥ'', neɣ win ɣef d-ters tanebaṭ n '''''[[Rebbi]].'''''
Imasiḥiyen ḥesben-t d afessi akk d mmi-s n Rebbi. Wid yellan d 'Ikatulikiyen', d 'urtuduksiyen', akk d 'ipṛutistaniyen' ttadren-t-id am wergaz n tidet, u daɣen d Rebbi s tidet. Ɣur yinselmen Ɛisa d aneggaru deg nnbi beɛd [[Muḥemmed]]. Ma d udayen, ur t-ḥsiben ara d rrasul, wala d Afessi neɣ mmis n Rebbi.
== Tamselyut, Iseddagen & Izdayen Iberraniyen ==
* Wikipedia s tefransist d teglizit
[[Taggayt:Amezruy]][[Category:Ajjed]]
==Izdayen==
<references/>
fjt6xk9hpcac0vskqmujbyuio3vgsrp
117859
117858
2026-11-03T18:11:47Z
Zineddin Kenai
17294
/* */
117859
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox biography}}
'''Ɛisa''', neɣ '''Yessu''' ([[Tutlayt taɛebrit|taɛebrit]] d [[Taramit|tramit]] n utaram: ישוע; ''yecuɛ'' neɣ ישו; ''yecu'') neɣ '''Ɛisa n Nazarit''' neɣ '''Ɛisa Amasiḥ''', d amdan amenzu n wajjed n [[tamasiḥit]]. Ilul ger 8 d sin iseggʷasen send tazwara n tafada tameɣradant , yemmut ger 30 d 33 iseggʷasen umbeɛd. Isem-is daɣen 'Jesus Christ' neɣ s wudem aḥerfi 'Christ'. S [[Tayunanit|tyunanit]] taqburt isem-is Ιησούς Χριστός (''Iesous Christos''). S [[Tasuryant|tsuryant]] n usamar (Madnḥāyā), isem-is <span lang="syr" dir="rtl">ܝܼܫܘܿܥ</span> neɣ <span lang="syr" dir="rtl">ܐܝܼܫܘܿܥ</span> (yettwanṭaq ''Īšōʿ'' neɣ ''Īšō'').<ref>Arthur John Maclean: ''Dictionary of the Dialects of Vernacular Syriac.'' Clarendon Press, Oxford 1901, sb. 10, 121; Jessie Payne Smith: ''A Compendious Syriac Dictionary.'' Clarendon Press, Oxford 1903, sb. 197.</ref> Deg tentaliyin niḍen n [[Taramit|tramit]] n usamar am [[Tamandit|tmandit]], isem-a yettwaru s usekkil ''ʿayn'' di tazwara (<span lang="mid" dir="rtl">ࡏࡔࡅ</span>), maca s umata yettwanṭaq kan s ''ī'' neɣ ''ē'' ɣezzifen (''Īšu'' neɣ ''Ēšu'').<ref>E. S. Drower, R. Macuch: ''A Mandaic Dictionary.'' Clarendon Press, Oxford 1963, sb. 358; Theodor Nöldeke: ''Mandäische Grammatik.'' Buchhandlung des Waisenhauses, Halle 1875, sb. 50, 58.</ref>
Aẓaṛ n wawal Ɛisa yusa-d si [[Taɛebrit|tutlayt taɛebrit]]: ישוע/ישו neɣ ''yecuɛ/yecu'', anamek ines d «''Yehweh (Rebbi) isellek''». Ma d Aẓaṛ n wawal L«Masiḥ» d wawal n taɛebrit משיח ''macyaḥ'', neɣ win ɣef d-ters tanebaṭ n '''''[[Rebbi]].'''''
Imasiḥiyen ḥesben-t d afessi akk d mmi-s n Rebbi. Wid yellan d 'Ikatulikiyen', d 'urtuduksiyen', akk d 'ipṛutistaniyen' ttadren-t-id am wergaz n tidet, u daɣen d Rebbi s tidet. Ɣur yinselmen Ɛisa d aneggaru deg nnbi beɛd [[Muḥemmed]]. Ma d udayen, ur t-ḥsiben ara d rrasul, wala d Afessi neɣ mmis n Rebbi.
== Tamselyut, Iseddagen & Izdayen Iberraniyen ==
* Wikipedia s tefransist d teglizit
[[Taggayt:Amezruy]][[Category:Ajjed]]
==Izdayen==
<references/>
5c7cdp1d9ld88ihruqfbx5w5ka2qipo
Israyel
0
593
117860
117747
2026-11-03T18:21:26Z
Zineddin Kenai
17294
/* */
117860
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Israyel''' ([[taɛebrit|s taɛebrit]] יִשְרָאֵל ''Yisraʾel''; s [[taɛrabt]]: إسرائيل ''Isrāʾīl'') isem ines unṣib '''Awanek n Israyel''' (s [[taɛebrit]]: מְדִינַת יִשְרָאֵל ''Medinat Yisraʾēl''; s [[taɛrabt]]: دَوْلَةْ إِسْرَائِيل ''Dawlat Isrāʾīl''), tamurt tezgad g [[Asya n umalu|umalu n umenẓaw Asya]] d rrif asammer n [[ilel agrakal]], tesɛa tilas d [[Lubnan]] s ugafa, [[Surya]] s ugafa asammer, s usammer [[Urdun]], s unzul asammer [[Maser]], yezgad gar-as d tamurt n l’[[Urdun]] [[ilel amettan]], Awanek n Israyel d yiwen awanek uday kan i yellan g ddunit, ulac wayed am netta, tajumma ines mectuḥet maca llan g-yes tigwti n [[udayen]] d tadersi n w[[aɛraben]] [[inselmen]], [[ineṣriyen]], [[idruzen]] d [[isamariyen]]. Llant daɣen [[Ɣezza|tasfift n Ɣezza]] d [[tama turdunit|tama tanẓulit]] neɣ [[tama turdunit]].
Awanek atrar n Israyel mɣind iẓuran-is s takti n [[Tamurt n Israyel]] (''Erets Yisraʾel'') i g-yellan g’allaɣ n [[udayen]] g azal n 3000 iseggasen deqqal [[amgaru amedlan amenzu]], [[tametti n iɣlanen]] teǧǧad l'eḥkem n [[Agmuḍ alemmas|wegmuḍ alemmas]] d [[Falesṭin|Falaṣṭin]] ger ifasen n [[ibritaniyen]] bac ad xleq axxam aɣelnaw i-[[udayen]], g useggas n [[1947]], [[iɣlanen i dduklen]] bḍan tamurt n Falesṭin ɣef sin iwanaken, yiwen awanek uday, wayed aɛrab, g [[14 magu]] [[1948]] teḍra taseɣrut n uzarug n awanek n Israyel s umtawa n [[iɣlanen i dduklen]], deqqal-is krend iɛraben s umgaru mgal udayen axater ugin ad qeblen azarug n awanek n Israyel, rnan imgura nniden maca Israyliyen rebḥen g yal imenɣiyen, rnan sbaɛden tilas isen tefkan iɣlanen idduklen uqbel, g’imir nni udayen d iɛraben kecmen g yiwen azenzab n imenɣiyen ur yetfak
Tezmel Israyel imtawayen n telwit akk d timura n [[Maser]] d [[Urdun]]
Awanek n Israyel yewweḍ ɣef kra imanzyen am [[tugdut timgensest]], [[angaraw awamni]], afran amegradi, Aneglaf amenzu d netta i gellan ixxef n unabad akk d l [[Kneset]].
Tadamasa taɣelnawt n Israyel tella [[umuɣ n timura s ufares aɣelnaw (issem)|tis 44]] g ddunit, [[taneflit talsant]], [[tilelli n tifeffegt]]. [[Urcalim]] d tamdint tamaneɣt d tamdint i meqqren deg Israyel, din i yella asutel n unabad maca ammas n [[tadamsa]] d [[tiẓraf]] yella g tamdint n [[Tel Aviv]].
== Isem ==
Issem n '''Israyil''' ybined i tikkelt tamenzut g [[aẓru n Merenptah]] g useggas 1200 uqbel talalit n [[Ɛisa]], issem agi yella d win n [[Tagelda n Israyel]] tamzikit.
Issem n Israyil d yessem i s-yefka [[illu]] i [[Yeɛqub]] ass mi yennuɣ ar tama n lmalayek n [[Illu]] anamek ines « win innuɣen ar tama n Illu »
Yeɛqub d babas n 12 n tiqbilin i yeffɣen s [[Maser]] imir semmanten arraw n Israyel neɣ « Israyliten »
G [[taseɣrut n’uzarug n awanek n Israyel]] id ixelqen g’useggas n [[1948]] yettef issem n Israyel yeǧǧa issmawen niḍen am Ṣehyun, Tudayt (Judea).
== Amezruy ==
=== Iẓuran imezwura ===
[[Tamurt n Israyl]] (awal-agi itwassen s tɛebrit s ''Erets Yisraʾel'') yella kra i sɛan azal ameqqran ɣur udayen; g [[Turat]] yura belli [[Illu]] yefkad amiru i udayen bac asen-yefk tamurt n Israyel faken a tili tamurt-nsen neg axxam-nsen
[[Tugna:Masada Roman Ruins by David Shankbone.jpg|thumb|left|150px|[[Masada]]]]
=== Taṣiyunit ===
[[Tugna:Herzl on a balcony full.jpg|thumb|left|150px|[[Theodor Herzl|Teodor Herzel]] Bbas n awanek uday]]
=== Azarug ===
[[Tugna:UN Partition Plan For Palestine 1947.png|thumb|150px|Beṭṭu n 1947]]
Deg lqern 19, akk d [[Theodor Herzl]] yexleq [[taṣionit]] (Ṣionism): udayen bɣan a d-uɣalen ɣer tmurt taneṣlit-nsen. Assmi kksen yingliziyen [[Falesṭin]] seg ifassen n [[Tturk]], udayen zemren ad ruḥen ɣer Falesṭin, uɣen-d akal seg weɛraben, bnan u zedɣen.
Di [[1948]], [[Langliz]] teffeɣ-d seg falesṭin, [[tuddsa n iɣlanen i dduklen]] [[U.Ɣ.D]] (l'ONU) tegzem akal-agi di sin :
* [[Tamurt n Falesṭin]] ideg zedɣen 99% aɛraven.
* Tamurt n Israyel ideg zedɣen 55% udayen.
Udayen qeblen, aɛraben ugin beṭṭu-yagi, 7 timura n weɛraben ttnaɣen akk d tmurt tamaynut n wudayen: Israyel terbeḥ imenɣ (lgirra), terbeḥ akal s wazal n 28% kter n wayen i-ten-id-ifkan [[tuddsa n iɣlanen i dduklen]] (l'ONU). Kra n weɛraben i yellan deg Israyel rewlen, meɛna kra qqimen: tutlayt-nsen [[tutlayt tunṣibt]]. Akk udayen i yellan deg tamurt n Falesṭin rewlen ɣer Israyel.
G [[1967]], tskker [[Maṣer]] abrid n lebḥer n [[Tiran]], ihi Israyel tebda lgirra amgal Maṣer, timura n weɛraben nniḍen bɣan ad ɛawnen Maṣer meɛna akk xesren, Israyel terbeḥ daɣen kter akal.
G [[1973]], aɛraben xeddmen lgirra tikkelt nniḍen akk d Israyel, meɛna xesren daɣen: lgirra d wakal. Israyel tuɣal-d tameqqrant zdat Israyel n [[1948]].
== Tasertit ==
[[Tugna:Knesset.jpg|thumb|left|250px|L'[[Kneset]] amni n Israyel]]
[[Taggayt:Timura n Asya]]
qti48vnvwth1dch2ymtsqmqq9rz5k1x
Nvidia
0
25632
117856
117847
2026-11-03T13:40:59Z
Gurzil90x
14292
arniɣ ayen ilaqen
117856
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox company
| name = Nvidia
| official_name = Nvidia Corp.
| image = [[File:NVIDIA Headquarters.jpg|thumb|Tasɣimt n NVIDIA]]
| type = Titiknulujit
| founded = 5 yebrir, 1993
| founder = Jensen Huang
Chris Malachowsky
Curtis Priem
| headquarters = Santa Klara, Kalifurnya, Marikan
| country = Iwunak Yedduklen n Marikan
| industry = GPU
| products = Tikarḍiwin n GPU(GeForce • RTX / Quadro)
CUDA
CPUs (Grace)
DPUs (BlueField)
SoCs (Tegra • Drive)
DGX
| website = https://www.nvidia.com/
| wikidata_revenue = yes
| wikidata_operating_income = yes
| wikidata_net_income = yes
| logo = [[File:NVIDIA logo.svg|thumb|Alugu n NVIDIA]]
}}
'''Nvidia''' d tarmiṣt tamirikanit n titiknulujit, tettnadi, tessalay yerna tessuffuɣ-d tiɣeṛɣaṛ n yisekkaren udlifen (GPU), inagrawen n usiḍen arurad, iseɣẓanen d wallalen n tigzi taragmawant.
Tettwasbedd deg 5 yebrir 1993 deg [[Kalifurnya]], deg [[Iwunak Yeddukklen n Temrikt|Marikan]]. Deg tazwara, iswi-is yella deg usnerni n wudlifen s kraḍ n tsekkiwin (3D), ladɣa i wuraren n yiselkimen. Maca, seg useggas n 2006, tebda tarmiṣt ad tesnerni tiknulujit i yessawaḍen GPU ad yexdem asiḍen ur cudden ara kan ɣer tugniwin.
Ass-a, NVIDIA ur teqqim ara d tarmiṣt n tikarḍiwin tudlifin kan. Tuɣal d yiwet seg tiṛmisin tigejdanin deg usali n inagrawen n [[Tigzi Taragmawant|tigzi taragmawant]], aselmed n tmudmiwin n tutlayt, tusna, arrubutik, timacinin tifulmanin d yisekkaren imeqqranen.
Deg 2026, afaris-is ur yettwasres ara kan deg yiselkimen n yimdanen, maca daɣen deg yimmasen n yisefka, i deg xeddmen yiwalen n GPU s umata akken ad siḍnen isefka iṭṭuqqten s zreb.
== 3. Amezruy n NVIDIA ==
=== 3.1. Tallit n tlalit: 1993–1997 ===
Deg yebrir 1993, kraḍ n yijenyuṛen, Jensen Huang, Chris Malachowsky d Curtis Priem, sbeddan NVIDIA. Ɣur-sen, tikti tagejdant tella d asnerni n tiknulujit n tugniwin i yiselkimen.
Deg tallit-nni, uranen n yiselkimen bdant ad sɛun azal ameqran. Maca isekkaren n wakud-nni ur zmiren ara ad siḍnen s lemɣawla akk isefka ilaqen i usken n wudlifen 3D.
Deg 1995, NVIDIA tessufeɣ-d NV1, yiwen seg yifarisen-is imezwura. Ur yewwi ara lebɣi n tnezzut acku tasegda-s temgarad ɣef kra n yilugan i yettwasqedcen deg tallit-nni.
Deg 1997, tarmiṣt tessufeɣ-d RIVA 128, asekkar udlif i yesɛan amhaz meqqren deg usefrak n tugniwin 3D. Afaris-a yefka-as i NVIDIA tagnit ad tebnu azadur n tnezzut-is.
=== 3.2. GeForce d tlalit n GPU: 1999 ===
Deg 1999, NVIDIA tessufeɣ-d GeForce 256, i tessekna am uGPU amezwaru.
GPU d agzul n Graphics Processing Unit, d asekkar yettwaselɣen i usiḍen n tugniwin d wudlifen. GeForce 256 yesdukkel deg yiwen n uceṛṛun kra n yimahilen udlifen i yellan uqbel xeddmen-ten yiferdisen yemgaraden.
Ilaq ad nefhem dakken NVIDIA d nettat i d-yessumren GPU s wudem-a n tnezzut deg 1999, maca isekkaren n tugniwin llan yakan uqbel-as.
S GeForce 256, NVIDIA tebda ad tettwasnen ugar deg tnezzut n uraren d yiselkimen n yimeẓla.
=== 3.3. Tallit n CUDA: 2006 ===
Deg 2006, NVIDIA tessufeɣ-d CUDA (Compute Unified Device Architecture).
D yiwet seg tneqqiḍin tigejdanin deg umezruy-is.
Uqbel CUDA, GPU yettwasqedc s waṭas i tugniwin. S CUDA, imsihelen zemren ad arun ahilen i yessawaḍen GPU ad yexdem isḍanen n tusna, tusnakt, tusnengama d tasleṭ n yisefka.
S waya, GPU yuɣal d allal n usiḍen arurad, ur yeqqim ara kan d allal n uraren.
=== 3.4. NVIDIA d tigzi taragmawant: 2012 ===
Deg 2012, tamudemt AlexNet, i d-yessuffɣen Alex Krizhevsky, Ilya Sutskever d Geoffrey Hinton, tewwi-d agmuḍ yelhan deg timsizzelt ImageNet.
Imnadiyen-a sqedcen GPU n NVIDIA i uselmed n uzeṭṭa n yiṛununen.
Agmuḍ-a yessekna dakken almad alqay (deep learning) yezmer ad yili d tarrayt tafessast ugar deg waṭas n tɣawsiwin n ussugen d tasleṭ n tugniwin.
Seg tallit-a, aseqdec n GPU deg tigzi taragmawant ibeddel amek xeddmen imnadiyen d yimsihelen.
=== 3.5. Tallit n RTX: 2018 ===
Deg 2018, NVIDIA tessufeɣ-d tasegda RTX, i yessawaḍen ad yettwaxdem uskan n yizirigen n tafat (ray tracing) deg wakud ilaw.
Tatiknulujit-a tezmer ad tesɛeddi aselɣu n tafat, tilisa n tili d yimeclalen n tugniwin akken ad d-banent s wudem iqerrben ugar ɣer tilawt.
RTX tessnerna daɣen aseqdec n tigzi taragmawant i usnerni n tbadut d tɣara n tugniwin.
=== 3.6. Seg 2022 ar 2026: tallit n inagrawen imeqqranen n AI ===
Deg yiseggasen-a, NVIDIA teffeɣ seg wudem n tarmiṣt i yeznuzun GPU ɣer tarmiṣt i yessalayn anagraw ummid: isekkaren, takatut, azeṭṭa, iseɣẓanen, allalen n usihel d yimmasen n yisefka.
Tiɣeṛɣaṛ Hopper, Blackwell d Rubin ttwasnernant iwakken ad siḍnent timudmiwin timeqqranin n tigzi taragmawant.
Deg 2026, NVIDIA tebda asnerni n tɣessa Vera Rubin, i yesdukklen GPU Rubin, CPU Vera d yiferdisen n uzeṭṭa, akken ad yili usiḍen s waṭas n yisekkaren i d-yettmeslayen gar-asen.
Amezruy-a yeskan-d abeddel agejdan: seg usken n tugniwin 3D, ɣer tɣessa n tigzi taragmawant n umaḍal.
== 4. D acu i d GPU? Amek i iteddu? ==
GPU (Graphics Processing Unit) d asekkar udlif, yettwaselɣen iwakken ad yexdem aṭas n usiḍen s yiwet n tikelt, s tarrayt n umahil amsadaɣ (parallel processing).
Tifrat-a temgarad ɣef CPU (Central Processing Unit), i yellan d asekkar agejdan n uselkim.
=== 4.1. Amgired gar CPU d GPU ===
[[Tugna:Tuṭṭfa n ugdil seg 2026-10-29 14-53-10.png|centré|575x575px]]
<small>'''Unuɣ n usegzi, ur d-yettmeslay ara ɣef umḍan n yiferdisen n CPU neɣ GPU n tidet.'''</small>
CPU yelha i yimahilen yemgaraden, i usendeh n unagraw, i usefrek n yisefka d tigawin i yesran ad myezwarent.
GPU, s tama-nniḍen, yelha ladɣa i yimahilen i nezmer ad nebḍu ɣef waṭas n yiferdisen ad ten-nsiḍen s wudem amsadaɣ.
Amedya: ad neḥseb timernit n sin yisurta, yal yiwen deg-sen yesɛa 1 000 000 n yimḍanen.
<math>
C_i = A_i + B_i, \qquad 0 \leq i < 1\,000\,000
</math>
Imi yal timernit ur teḥwaǧ ara agmuḍ n tin nniḍen, GPU yezmer ad yebḍu amahil-a ɣef waṭas n yiḥricen. D tamiḍrant-a i d azadur n usiḍen amsadaɣ.
=== 4.2. Iferdisen igejdanen n GPU ===
GPU amiran yesɛa aṭas n yiferdisen, gar-asen:
- '''CUDA Cores''': iferdisen n usiḍen i yimahilen n tusnakt d usiḍen amatu.
- '''Tensor Cores''': iferdisen yettwaselɣen i yimahilen n yisiraw (matrices), i yesɛan azal meqqren deg almad alqay.
- '''RT Cores''': iferdisen n uskan n yizirigen n tafat deg tugniwin 3D.
- '''VRAM''': takatut n GPU, i deg ttwaḥrazen yisefka i yettwasiḍnen.
- '''Takatut L2''': takatut taruradt i yellan qrib ɣer yigrawen n usiḍen.
- '''NVLink''': tarrayt n tuqqna taruradt gar GPU d GPU, neɣ gar yiferdisen n unagraw, ilmend n tasegda.
Amedya, RTX 5090 yesɛa 32 GB n tkatut GDDR7, ma d isekkaren n yimmasen n yisefka zemren ad sɛun takatut HBM s wazal d tɣara yemgaraden.
== 5. CUDA: azadur n tzemmert n NVIDIA ==
CUDA d yiwen n unagraw n usihel d tɣessa n usiḍen amsadaɣ i d-tesnulfa NVIDIA. Tessawaḍ i umsihel ad yesseqdec GPU i yimahilen ur nelli ara d tugniwin kan. Deg CUDA, imahilen ttwasuddsen s wudem-a:
[[Tugna:Tuṭṭfa n ugdil seg 2026-10-30 13-33-01.png|centré|670x670px]]
<small>Yal akala afessas(thread) yezmer ad yesɛu amḍiq-is, ad iɣer isefka, ad yexdem asiḍen, syin ad yerr agmuḍ.</small>
D acu kan, ur ilaq ara ad neḥseb dakken GPU dima yif CPU deg yal amahil. Ma yella amahil yesɛa aṭas n tigawin i yemyuqqnen, neɣ yesra abrid amezwaru uqbel win wis sin, CPU yezmer ad yili yif-it.
=== 5.1. Aseqdec n CUDA deg usihel ===
CUDA yettwasqedc deg waṭas n tutlayin d yisnasen. Gar-asen C++, Python, PyTorch d TensorFlow.
Amedya amezwaru d agzul n wamek i yezmer umsihel ad yesseqdec GPU i tmernit n yisurta:<syntaxhighlight lang="c++">
__global__ void add(const float *a,
const float *b,
float *c, int n) {
int i = blockIdx.x * blockDim.x + threadIdx.x;
if (i < n) {
c[i] = a[i] + b[i];
}
}
</syntaxhighlight>Deg uhil-a, yal akala afessas(thread) yettawi yiwen n umḍiq '''i''', syin yesiḍin '''a[i] + b[i]'''. S waya, aṭas n yiḥricen zemren ad xedmen deg wakud-nni kan. Amedya-a yeskan kan iɣes(''kernel)''; akken ad yeddu, yesra asenker-is d usefrek n tkatut.
=== 5.2. Ayɣer CUDA yesɛa azal meqqren? ===
Azal n CUDA ur yelli ara kan deg tzemmert n GPU.
NVIDIA tebna-d fell-as aṭas n temkarḍiwin n usihel (software libraries), gar-asent cuDNN, cuBLAS, NCCL d TensorRT.
Asihel n waṭas n yisnasen n tigzi taragmawant teqqen ɣer tɣessa-a. Aya yessawaḍ-d i NVIDIA azal nniḍen deg tnezzut, acku amsihel ur yessutur ara GPU kan: yesra daɣen iseɣẓanen, allalen n usenqed d temkarḍiwin i yettwasenqden.
== 6. Tiɣeṛɣaṛ n NVIDIA: seg Tesla ɣer Vera Rubin ==
NVIDIA tessnerna aṭas n tisegda n GPU deg umezruy-is.
{| class="wikitable"
|+
!Tallit
!Tasegda
!Azal-is agejdan
|-
|2006
|Tesla
|Asnerni n usiḍen amsadaɣ
|-
|2010
|Fermi
|Asnerni n usiḍen ussnan
|-
|2012
|Kepler
|Tazmert akked tɣellist n useqdec asrurad
|-
|2014
|Maxwell
|Aseqdec yelhan n usrurad
|-
|2016
|Pascal
|Asnerni n tigzi taragmawant d GPU
|-
|2017
|Volta
|Asekcem n Tensor Cores
|-
|2018
|Turing
|RTX d ray tracing
|-
|2020
|Ampere
|A100 d RTX 30
|-
|2022
|Hopper
|H100 d usiḍen n tmudmiwin timeqqranin
|-
|2024
|Blackwell
|B200, GB200 d RTX 50
|-
|2026
|Rubin / Vera Rubin
|Inagrawen imeqqranen n AI
|}
=== 6.1. Hopper d H100 ===
H100 d asekkar i d-tessufeɣ NVIDIA iwakken ad yexdem almad alqayan d usiḍen n tmudmiwin timeqqranin.
Yesɛa Tensor Cores n tziri tis kuẓ, takatut HBM d tigawin n usiḍen i yettwaselɣen i tigzi taragmawant.
H100 yesɛa azal deg umezruy n tmudmiwin n tutlayt timeqqranin (LLM), acku aṭas n yimmasen n yisefka sqedcen-t deg yiseggasen imezwura n tnerni n tigzi taragmawant turriwt.
=== 6.2. Blackwell ===
[[Tugna:Jensen Huang - RTX Blackwell - Nvidia Keynote - CES 2025 Las Vegas (2).jpg|gauche|vignette|Jensen Huang - RTX Blackwell - Nvidia Keynote - CES 2025 Las Vegas]]
Blackwell d tasegda i d-tessufeɣ NVIDIA deg 2024, i d-tefka azadur i yisekkaren B200, GB200 d yifarisen nniḍen.
Yiwen seg usnifel-is agejdan d asdukkel n sin yiḥricen n GPU deg yiwen n uceṛṛun ameqran, s tuqqna taruradt gar-asen.
Blackwell tesnerna daɣen aseqdec n yimḍanen s tiseddi taẓẓayant (low precision), iwakken ad yettwasiḍen ulmad n tmudmiwin d useqdec-nsent s tazzla d taɛkwamt n tazzla tameẓẓyant ugar.
Deg 2025 d 2026, NVIDIA tessnerna talɣa Blackwell Ultra, i yettwaselɣen ladɣa i usnerni n tzemmert n usiḍen n tigzi taragmawant.
=== 6.3. Vera Rubin ===
Vera Rubin d tasegda i d-yernan ɣef Blackwell. Ur d yiwen n GPU kan, maca d anagraw yesdukklen aṭas n yiferdisen:
- GPU Rubin: i usiḍen n tigzi taragmawant.
- CPU Vera: i usendeh d usefrek n yisefka.
- NVLink: i tuqqna taruradt gar GPU.
- ConnectX d BlueField: i usefrek n uzeṭṭa d yisefka.
- InfiniBand d Ethernet: i tuqqna gar yimmasen n yisekkaren d yimmasen n yisefka.
Anagraw Vera Rubin NVL72 yesdukkel 72 n GPU Rubin d 36 n CPU Vera deg yiwen n unagraw n yiṛak imeqqranen (rack-scale system).
Deg 2026, NVIDIA teqqar-d dakken tasegda-a tettwasnerna ladɣa i tmudmiwin n tigzi taragmawant i yesseqdecen aseɣẓen d yimeggan ifulmanen.
== 7. Iseɣẓanen d yifarisen n NVIDIA ==
NVIDIA tesɛa aṭas n yifarisen yemgaraden ilmend n taɣult n useqdec.
=== GeForce d RTX ===
D tikarḍiwin tudlifin i wuraren n yiselkimen, asnulfuy anaẓuran, tugniwin 3D d yisnasen n tigzi taragmawant n uselkim udmawan. Tawsit RTX 50 tesɛa tikarḍiwin am RTX 5090, RTX 5080 d RTX 5070.
=== DGX d HGX ===
D inagrawen n usiḍen arurad i yimmasen n yisefka, i uselmed n tmudmiwin n tigzi taragmawant d usiḍen ussnan.
=== Jetson ===
D tiɣeṛɣaṛ timeẓyanin n usiḍen i warrubutik, tikufal d tigzi taragmawant i yettxeddimen deg yibenk s timmad-nsen, war ma ḥwaǧen dima tuqqna ɣer uxeddim n yisefka agwemmaḍ.
=== DRIVE d Hyperion ===
D tasegda n tigzi taragmawant i tkerṛusin tikufalin. Ttwasqedcent i usenqed n tugniwin n tkamiṛatin, tiferni n yiberdan, asenqed n tagnatin d tigawin n usendeh n tkerṛust.
=== Omniverse ===
D tasegda n usnulfu d userwes n yimeḍqan d tɣawsiwin 3D. Tettwaseqdec deg tasemlilit n yimmasen n yisefka, iferdisen n yisuddas, arrubutik d yisnasen n twennaḍt taragmawant.
Tasegda-a n yifarisen tessawaḍ i NVIDIA ad teqqen usnulfuy n yiseɣẓanen ɣer tɣessa n yisekkaren-is, seg uselkim udmawan armi d inagrawen n yimmasen n yisefka.
== 8. NVIDIA d tigzi taragmawant ==
Tigzi taragmawant d taɣult i deg teṭṭef NVIDIA amḍiq ameqran deg tnezzut tamirant.
Aṭas n tmudmiwin n tutlayt timeqqranin, am tid i ttwasqedcen deg yisnasen n ChatGPT, Claude d tmudmawin nniḍen, sran ɣer usiḍen meqqren, ladɣa deg tallit n uselmed.
=== 8.1. Almad n tmudmiwin (training) ===
Deg tallit n uselmed, azeṭṭa n yiṛununen (neural network) yettawi isefka, yesiḍin igmuḍen, syin yettbeddil imsektayen-is iwakken ad yesseɣti tuccḍiwin-is.
Aṭas n tigawin-a cudden ɣer yisiraw (matrices) d yimawayen (vectors).
Amedya, ma yella ɣur-neɣ sin yisiraw:
<math>A \in \mathbb{R}^{m \times k}, \qquad B \in \mathbb{R}^{k \times n}</math>
Afaris-nsen d:
<math>
C = AB, \qquad C_{ij} = \sum_{r=1}^{k} A_{ir} B_{rj}
</math>
GPU yesɛa tazmert ad yebḍu aṭas n yimahilen n usiḍen-a ɣef yigrawen yemgaraden, ladɣa mi ara yettwaseqdec Tensor Cores.
S waya, NVIDIA tesnerna tiknulujit i yessawaḍen aselmed n tmudmiwin ɣef yisefka iṭṭuqqten.
=== 8.2. Aseqdec n tmudmiwin (inference) ===
Mi ara tefru tallit n uselmed, tamudemt tezmer ad tettwaseqdec i tririt ɣef yisteqsiyen, asnulfu n tugniwin, tasuqilt neɣ tasleṭ n yisefka.
Akala-a yettwasemma ''inference''.
Deg wakud n useqdec, GPU yettawi imsektayen n tmudemt d yisefka imaynuten, yesiḍin igmuḍen, syin yettarra-d tiririt.
Ilaq ad nẓer dakken GPU n uselmed d GPU n useqdec ur sran ara dima ɣer yiwet n tɣessa. Aselmed yesra aṭas n usiḍen d useḥraz n igmuḍen agensan, ma d useqdec yesra dima tazzla tameqqrant akked tkatut i iwulmen.
=== 8.3. NVIDIA d tmudmiwin n tutlayt ===
NVIDIA ur teznuzi ara kan GPU. Tessnerna daɣen iseɣẓanen i yessawaḍen:
- NeMo: aselmed, asezger d usenqed n tmudmiwin n tigzi taragmawant.
- TensorRT-LLM: asnerni n tazzla d tzemmert n useqdec n tmudmiwin n tutlayt.
- NIM: aseddu n tmudmiwin n AI ɣer yisnasen d yimmasen n yisefka.
- Nemotron: tawacult n tmudmiwin n tigzi taragmawant i d-tessnerna NVIDIA.
Azal n waya d akken taṛmist tebna yiwen n unagraw yettak i umsihel allalen seg uselmed n tmudemt armi d useqdec-is deg usnas.
Gar yimendiden-is, TSMC d yiwet seg tiṛmisin tigejdanin i yessalayn ceṛṛunat n NVIDIA. Taṛmist tettawi daɣen takatut seg SK Hynix, Micron d Samsung.
Tarrayt-a tessefk i NVIDIA ad tesseɣzef leqdic-is deg unadi d usnulfu, maca tessaɣ-itt ɣer yimendiden-is deg ufares. Ma yella anṭag ɣef yiwen seg yiberdan n ufares, aɣbel yezmer ad yaweḍ ɣer tnezzut n NVIDIA.
== 9. Taɣulin n useqdec ==
=== 9.1. Tussna d unadi ===
GPU n NVIDIA ttwasqedcen deg waṭas n taɣulin tussnanin. Deg tfizikt, zemren ad siḍnen amussu n tanga, azal n tesareɣt neɣ tasedmirt n yiferdisen ɣef wayeḍ.
Deg tasnudert, ttwasqedcen deg tesleṭ n tɣessa n yipṛutinen, deg tesleṭ n yisefka n tusnatudert iṭṭuqqten, akked unadi ɣef ddwa imaynuten.
=== 9.2. Tadawsa ===
NVIDIA tessnerna allalen i tfizikt n tudert d unadi ɣef ddwa. GPU zemren ad fken tallelt i:
- Tasleṭ n tugniwin n rradyulujit.
- Asugen n tɣessa n yipṛutinen.
- Anadi ɣef ddwa imaynuten.
- Asnerni n tmudmiwin i yettakken tallelt i yimnadiyen n tdawsa.
Deg 21 tuber 2026, NVIDIA tessufeɣ-d isallen ɣef yineblagen-is deg taɣulin n tusnatudert d tdawsa, ladɣa deg unadi ɣef yipṛutinen d ddwa.
=== 9.3. Arrubutik ===
NVIDIA tesnerna tasegda Isaac i usebni n yirrubuten ifulmanen.
Isaac yesdukkel aserwes, almad, asenqed n yiḥricen d tigzi taragmawant.
Amedya, arubut yezmer ad yesseqdec takamiṛat iwakken ad yẓer taɣawsa, ad yefren abrid i d-yessefk, syin ad yexdem tigawt s yigmamenn-is.
Tamiḍrant-a tettwasnerna daɣen s tmudmiwin n physical AI, i yesɛan iswi ad fehmen amek iteddu umaḍal aɣaran, mačči kan isefka n uḍris d tugna.
=== 9.4. Takerṛust takufalt ===
Deg taɣult n tkerṛusin, NVIDIA tesnerna inagrawen DRIVE.
Inagrawen-a zemren ad siḍnen isefka i d-ttawin tkamiṛatin d yibenk n useddar (sensors), akken ad d-ssuknen abrid, inudda n tkerṛusin nniḍen, imdanen, d wayen yezmer ad yili d amihi.
D acu kan, tazmert n unagraw ad yessiḍen isefka ur d-temmal ara s timmad-is dakken takerṛust tezmer ad teddu war amdan deg yal tegnit. Taɣellist d usenqed usrid mazal d tiɣawsiwin tigejdanin.
=== 9.5. Asnulfuy anaẓuran d wuraren ===
Deg uraren n yiselkimen, GeForce RTX tessawaḍ ad tessnerni tɣara n tugniwin, tafat, tilisa d umussu.
Deg 2026, DLSS 5 d yiwen seg yisnifal imaynuten i d-tessufeɣ NVIDIA, yesdukklen tugniwin n yurar akked tigzi taragmawant iwakken ad d-yefk agmuḍ iqerrben ugar ɣer tugniwin n tilawt.
== 10. Amek i d-tettwafares iceṛṛunen n NVIDIA? ==
NVIDIA d taṛmist n tisegda n yisekkaren, maca ur tesɛi ara akk tizdayin n ufares i d-yettawin i iceṛṛunen-is.
Tettwasemma taṛmist n usali neɣ "fabless", d anamek-is dakken tettak azal ameqran i usnulfu, asali d usenqed n tiknulujit, ma d afares aɣaran n iceṛṛunen tettak-it i yineblagen-is.
Gar yineblagen-is, TSMC d yiwet seg tiṛmisin tigejdanin i yessuffuɣen iceṛṛunen n NVIDIA. Taṛmist tettawi daɣen takatut seg SK Hynix, Micron d Samsung.
Tarrayt-a tessefk i NVIDIA ad tesseɣzef leqdic-is deg unadi d usnulfu, maca tessaɣ-itt ɣer yimendiden-is deg ufares. Ma yella anṭag ɣef yiwen seg yiberdan n ufares, aɣbel yezmer ad yaweḍ ɣer tnezzut n NVIDIA.
[[Tugna:Tuṭṭfa n ugdil seg 2026-11-02 14-26-09.png|centré|675x675px]]
== 11. Tadamsa d tnezzut n NVIDIA ==
NVIDIA d yiwet seg tiṛmisin i yesɛan amaduf ameqran deg taɣult n tsenselkimt.
Deg 2026, taṛmist teffeɣ-d s igmuḍen idamsanen imeqqranen, ladɣa seg tnezzut n yisekkaren n tigzi taragmawant.
=== 11.1. Imadufen d tigenfit ===
[[Tugna:Tuṭṭfa n ugdil seg 2026-11-03 14-32-31.png|centré|658x658px]]
Deg useggas adamsan 2026, i ifukken deg 25 yennayer 2026, NVIDIA tewwi-d:
{| class="wikitable"
|+
!Aferdis
!Azal
|-
|Amaduf amatu
|215,9 milyar $
|-
|Asnerni n umaduf
| +65%
|-
|Tigenfit n taggara
|120,1 milyar $
|-
|Amaduf n usiḍen d uzeṭṭa
|193,5 milyar $
|-
|Amaduf n tugniwin
|22,5 milyar $
|}
Deg uḥric wis sin n useggas adamsan 2027, i ifukken deg 26 yulyu 2026, NVIDIA tewwi-d 96,2 milyar n ddulaṛ n umaduf, gar-asen 89 milyar seg yimmasen n yisefka. D isallen i d-tessufeɣ deg 26 ɣuct 2026.
Aya yeskan-d dakken amaduf n NVIDIA yuɣal yettawi-d seg tigzi taragmawant d usiḍen arurad ugar n wayen i d-yettawi seg tikarḍiwin n wuraren.
=== 11.2. Taɣuri n tnezzut ===
NVIDIA tettnezzuy s waṭas n yiberdan. Tettzenzi GPU i tiṛmisin n yimmasen n yisefka, i wid ixeddmen arrubutik, i yimsihelen d wid yessuddusen inagrawen n usiḍen. Tettzenzi daɣen tisegda, allalen n tuqqna d iseɣẓanen. D anagraw i yettak i NVIDIA tazmert ad tesselḥu aseqdec n yisekkaren-is deg waṭas n tɣulin.
0dep5ag66fosj81a1egbffn5gzfv7gk
Tiberyus
0
25634
117861
117851
2026-11-03T18:58:26Z
Gurzil90x
14292
arniɣ ayen ilaqen
117861
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox biography|item=Q1407|image=[[File:(Venice) Tiberius Portrait of the 'Imperium Maius' type in Museo Archeologico Nazionale.jpg|thumb|(Venice) Tarudemt n Tiberyus s wanaw n 'Imperium Maius' deg usalay n "Archeologico Nazionale"]]|caption=Amenkad Tiberyus.|date of birth=16 Wambeṛ 42|nationality=Tarumanit|date of death=16 Meɣres 37}}
'''Tiberyus''' (s tlaṭinit: Tiberius Caesar Augustus), i d-ilulen ass n 16 Wamber 42 send talalit n Ɛisa (S.T.Ɛ.), i yemmut ass n 16 Meɣres 37 seld talalit n Ɛisa (S.L.Ɛ.), yella d amenkad wis sin n Tmenkda tarumanit. Yeḥkem seg 18 Ɣuct 14 ar 16 Meɣres 37 S.L.Ɛ., deffir n [[Uɣustus]], amenkad amezwaru n Ruma.
Tiberyus yettwaḥsab gar yimenkaden i yesɛan azal ameqqran deg umezruy arumani. Ɣas akken ur yesɛi ara tamanegt n Uɣustus, yella d amseddas n ṭṭrad iǧehden, d anedbal i yessnen amek ara yettwaḥrez wayla n Tmenkda, d win i yesnernan tarrayin n useḥkem i d-yegǧa Uɣustus.
Tallit-is tettwasen s waṭas n tneqqiḍin i yemgaraden: talwit deg waṭas n tmura n Tmenkda, asnerni n wayla n ddula, uguren gar umenkad d Senat, tixidas tisertanin gar yimdanen i iqerrben ɣer umenkad, asnerni n tazmert n yiɛessasen n Pretorya, akked uselḥu n tedbelt seg ugafa n tegzirt n Capri deg yiseggasen-is ineggura.
Tiberyus yella daɣen d amenkad n tallit i deg yedder [[Ɛisa|Ɛisa n Nazaret]](ma neḥsab dakken s tidet [[Ɛisa]] yella s wudem amazray, mačči kan s wudem asɣanen). Ɣef waya, isem-is yettwabder deg yidlisen n tsertit, n umezruy d yidles amasiḥi.
== Aḥric amezwaru — Tudert-is send adabu ==
=== 1. Ruma deg tallit n tlalit n Tiberyus ===
Iwakken ad nefhem tudert n Tiberyus, ilaq ad nẓer tegnit tasertant n Ruma deg useggas 42 S.T.Ɛ.
Deg tallit-nni, Ruma mazal-itt s yisem d tagduda (Res publica Romana), maca tazmert tasertant tebda tettnejmaɛ deg yifassen n kra n yimdanen iǧehden.
Ṭṭrad agensan gar [[Julius Caesar]] d yiɛdawen-is, syin gar [[Uɣustus|Octavianus]] d Mark Untunyus, yessexreb anagraw aqbur n [[Tagduda Taṛumanit|tagduda tarumanit]].
Octavianus, win ara yuɣalen d Uɣustus, yessnerna tazmert-is armi yuɣal d amdan i yesɛan tazmert tameqqrant deg Ruma.
Tiberyus, i d-ilulen deg tegnit-a, ad yedder akk ibeddilen imeqqranen i d-yewwin asnulfu n [[Tamnekda Tarumanit|Tmenkda tarumanit]].
=== 2. Tallit n temẓi ===
Tiberyus ilul ass n 16 Wamber 42 S.T.Ɛ., deg Ruma. Baba-s, Tiberiyus Claudius Nero, yella d amdan n tawacult Claudii, yiwet seg twaculin timeqqranin n Ruma.
Yemma-s, Livia Drusilla, tella d tameṭṭut i yesɛan azal ameqqran deg tsertit tarumanit.
Deg yiseggasen imezwura n tudert-is, tawacult-is tella deg tegnit taɛekkamt, acku baba-s yella deg tama n yiɛdawen n Octavianus.
Tawacult teḥwaǧ ad tarewel seg Ruma, uqbel ad d-tuɣal mi terkad tegnit tasertant.
==== 2.1. Livia d Uɣust ====
Deg 39 S.T.Ɛ., Livia tefraq d urgaz-is amezwaru, syin tuɣ Octavianus deg 38 S.T.Ɛ.
S wakka, Tiberyus yuɣal d mmi-s n tmeṭṭut n Octavianus, syin d mmi-s s tedbelt(s usmemmi) n [[Uɣustus]].
Aya yeldi-as abrid ɣer tsertit tameqqrant n Ruma. Maca ur yelli ara d amezwaru i yebɣa Uɣustus ad t-yeḍfer deg useḥkem.
=== 3. Taɣuri d uselmed n Tiberyus ===
Tiberyus yekker deg twennaḍt n yimdanen i yesɛan azal deg Ruma.
Yelmed:
- Tlaṭinit d tegrigit.
- Amezruy n Ruma d win n Yigrigiyen.
- Tamsislit d tarrayin n umeslay deg ugraw.
- Tasertit d yilugan n tagduda.
- Tarrayin n useḥkem n yiserdasen.
- Tifelsafit d yidles agrigi.
Tiberyus yella d amdan i yettwaḥesben d win i yettxemmimen aṭas, ur yettmeslay ara s waṭas, maca yettɛassa s leḥder ayen i d-yettḍerrun.
Tiberyus yebda tudert-is tasertant deg tlemmast n yIbeddilen n Uɣustus.
=== 4. Tiberyus d amseddas n ṭṭrad ===
Send ad yuɣal d amenkad, Tiberyus yella d yiwen seg yimseddasen n ṭṭrad iǧehden n Ruma.
Yettwasekcem deg waṭas n yimennuɣen iserdasen deg tmura yemgaraden.
==== 4.1. Ṭṭrad deg Hispania ====
Deg yiseggasen 20 S.T.Ɛ., Tiberyus yebda ad yettekki deg yimennuɣen iserdasen n Uɣustus.
Yettwasekcem deg kra n yimennuɣen deg Hispania, anda Ruma tella tettḥarab iwakken ad tesnerni tazmert-is ɣef waṭas n tmura.
==== 4.2. Aɣelluy n tgelda n Parthia deg tsertit tarumanit ====
Deg 20 S.T.Ɛ., Tiberyus yella d yiwen seg yimdanen i yesɛan tawuri deg uselḥu n tmeslayt tasertant gar Ruma d Parthia.
Ayen i d-yellan ur yelli ara d ṭṭrad ameqran, maca d anerni tasertant i Ruma.
Ayen i d-yettwafken i Ruma yella d tiririt n yizamulen iserdasen i tesseṛṛeḥ deg ṭṭradat yezrin.
Aya yella d asmekti n tamanegt n Ruma, acku izamulen iserdasen sɛan azal ameqqran deg tmetti tarumanit.
==== 4.3. Ṭṭrad deg Alpes ====
Deg 15 S.T.Ɛ., Tiberyus d gma-s Drusus msefhamen iwakken ad snernin tazmert n Ruma deg tmura n Alpes.
Ɣelben kra n yigrawen n yimdanen i yellan deg temnaḍt.
Aya yessnerna tazmert n Ruma deg ugafa n ṭṭelyan, yerna yesseǧhed iberdan n tnezzut d usiweḍ n yiserdasen.
==== 4.4. Ṭṭrad deg Pannonia ====
Tiberyus yesɛa tawuri tameqqrant deg uselḥu n ṭṭrad deg Pannonia, temnaḍt i d-yezgan deg tama n Danube.
Deg 12–9 S.T.Ɛ., yesɛa tawuri deg yimennuɣen i d-yewwin asnerni n tazmert tarumanit deg temnaḍt.
Deg 6–9 S.L.Ɛ., yesseḥbes yiwen n umennuɣ ameqqran n yimdanen n Illyricum i yellan mgal Ruma.
Amennuɣ-a yettwassen deg umezruy s yisem Bellum Batonianum.
Yella d yiwen seg yimennuɣen iɛekkmen i tmenkda deg tallit n [[Uɣustus]].
==== 4.5.Ǧermaniya ====
Tiberyus yella daɣen deg yimennuɣen n Ruma deg Ǧermaniya.
Deffir tawaɣit n ṭṭrad n Teutoburg deg 9 S.L.Ɛ., anda Ruma tesṛuḥ kraḍ n yeḥricen seg tredsa-s, Tiberyus yesseǧhed taɣellist n tilisa n Ruma.
Ur yelli ara d win i d-yewwin aɣelluy n Ǧermaniya meṛṛa, maca yessaweḍ ad yesseḥrez kra n temnaḍin d yiserdasen n Ruma.
==== 4.6. Azal-is deg ṭṭrad ====
Tiberyus yettwassen s kra n tulmisin:
1. Aheggi n ṭṭrad uqbel amennuɣ.
2. Aḥraz n yiserdasen d usiweḍ n wuččî(lmakla).
3. Aseḥbes n yimennuɣen ur nesɛi ara lfayda.
4. Aseqdec n tsertit d umeslay send ṭṭrad.
5. Aḥraz n tilisa deg umkan n usnerni war tilas.
Tarrayt-is temgarad ɣef tin n kra n yimseddasen i yettnadin kan ɣef tamanegt deg ṭṭrad.
Tiberyus yettḥadar aṭas asṛuḥ n yiserdasen.
Aḥric wis sin — Tawacult d ubrid ɣer useḥkem
=== 6. Tiberyus d Vipsania Agrippina ===
Tiberyus yuɣ Vipsania Agrippina deg 19 S.T.Ɛ. Vipsania tella d yell-is n ''Marcus Vipsanius Agrippa'', yiwen seg yimdukal d yimeɛiwnen imeqqranen n [[Uɣustus]]. Tiberyus d Vipsania sɛan yiwen n mmi-tsen, Drusus Julius Caesar.
Tizdit-nsen tettwasegza deg waṭas n yiɣbula d tin i deg tella tayri. Maca Uɣustus yebɣa ad yesseǧhed assaɣen gar twaculin timeqqranin.
Ɣef waya, Tiberyus yuḥwaǧ ad yebru d Vipsania deg 12 neɣ 11 S.T.Ɛ.
=== 7. Tizdit d Julia ===
Uɣustus yuɣ Julia, yell-is, i Tiberyus. Tizdit-a tella d tin n tsertit ugar n tin n tayri. Assaɣ gar Tiberyus d Julia ur yelli ara d win iǧehden.
Deg 2 S.T.Ɛ., Julia tettwaḥkem ɣef unejli s sebba n tardayt n tuzzuft beṛṛa n zzwaǧ d yisumar nniḍen. Aya yessexreb ugar assaɣen n Tiberyus d tawacult n Uɣustus.
=== 8. Tiberyus deg Rodos ===
Deg 6 S.T.Ɛ., Tiberyus yeǧǧa Ruma, iruḥ ɣer tegzirt n Rodos. Iɣbula iqburen ur msefhamen ara meṛṛa ɣef sebba n uɛzal-is.
Kra n yimezrayen ttwalin d akken:
- Yella yettḥulfu s leḥqer deg tawacult n Uɣustus.
- Yebɣa ad yebɛed ɣef Julia.
- Ur yebɣi ara ad yili deg tsertit n useḍfer n Uɣustus.
- Yella yettnadi ɣef tudert i yesɛan ugar n talwit.
Deg Rodos, Tiberyus yeqqim azal n 8 n yiseggasen.
Yettwasen d amdan i iḥemmlen idles agrigi, tifelsafit d tɣuri.
=== 9. Aseḍfer n Uɣustus ===
Uɣustus yella yebɣa ad t-yeḍfer yiwen seg yimeẓẓyanen n twacult-is. Maca aṭas n yimdanen i yellan d imezwura deg ubrid n useḍfer mmuten send-as.
Gar-asen:
- Marcellus, mmi-s n weltma-s n Uɣustus.
- Gaius Caesar, mmi-s n Julia.
- Lucius Caesar, gma-s n Gaius.
Deg useggas wis 4 S.L.Ɛ., Uɣustus yeṭṭef Tiberyus d mmi-s s yilugan n tadbelt tarumanit(s usmemmi).
Deg wass-nni, Tiberyus yesseḍfer Germanicus, mmi-s n gma-s Drusus, s tarrayt n usettem s yilugan.
Tiberyus yuɣal d amdan i yellan deg ubrid agejdan ɣer udabu.
Deg 13 S.L.Ɛ., tazmert-is tasertant tettwasnerna armi yuɣal yesɛa kra n tezmert i yesɛa Uɣustus deg tmura n Tmenkda.
== Aḥric wis kraḍ — Tiberyus d amenkad ==
=== 10. Tamettant n Uɣustus ===
Uɣustus yemmut ass n 19 Ɣuct 14 S.L.Ɛ., deg Nola, deg ṭṭelyan.
Tiberyus, i yesɛan azal n 55 n yiseggasen, yella d win i yellan deg ubrid ɣer udabu. Maca abeddel n tazmert ur yelli ara d win i d-yellan s yiwet n tikkelt.
Senat arumani yesɛa mazal tawuri deg tsertit n Ruma.
Tiberyus yesken-d leḥder deg uqbal n tazmert n umenkad.
Kra n yiɣbula qqaren d akken yella yebɣa ad yesseḥrez tugna n tagduda, ma d wiyaḍ ttwalin d akken yella yettɛemmid ad yessexdem leḥder iwakken ad yesɛu ugar n tazmert.
Deg 18 Ɣuct 14 S.L.Ɛ., Senat yeqbel tazmert-is, Tiberyus yuɣal d amenkad wis sin n Tmenkda tarumanit.
=== 11. Anagraw n udabu ===
Tiberyus ur yebni ara anagraw amaynut seg yilem. Yekcem deg unagraw i d-yesnulfa Uɣustus, i yettwasnen s yisem n Principatus.
Deg unagraw-a, amenkad yesɛa tazmert tameqqrant, maca kra n yizamulen d yilugan n tagduda mazal-iten.
==== 11.1. Tazmert n umenkad ====
Tiberyus yesɛa:
'''''Imperium proconsulare''''': tazmert tameqqrant ɣef yiserdasen d kra n tmura n Tmenkda.
'''''Tribunicia potestas''''': tazmert tasertant i t-yeǧǧan ad yesseḥbes kra n leqrarat, ad yesseḥrez kra n yilugan, ad yesseqdec izerfan n tribuns n ugdud.
'''''Auctoritas''''': azal d tazmert i yesɛa umdan deg tmetti d tsertit, ur nettwasbadu ara kan s yilugan.
==== 11.2. Tiberyus d Senat ====
Tiberyus yebɣa, deg tazwara, ad yesseǧhed tawuri n Senat. Yessekcem kra n leqrarat ɣer Senat, yerna yettɛemmid ad yesseḥrez izerfan n yiɛeggalen-is. Maca assaɣen gar-asen beddlen s wakud. Kra n yiɛeggalen n Senat ttwalin Tiberyus d amdan i yettḥellilen aṭas.
Tiberyus, s tama-s, yebda yettḥadar aṭas ɣef kra n yimdanen n Senat. Aya yessnerna uguren n tsertit deg Ruma.
=== 12. Tadbelt n Tmenkda ===
Tiberyus yesseḍfer tarrayt n Uɣustus deg tadbelt.
Yebɣa ad yesseḥrez anagraw yellan deg umkan n usnulfu n waṭas n yibeddilen.
==== 12.1. Timura n Tmenkda ====
Tamenkda tarumanit tella tesɛa timura deg:
- Tefriqt n ugafa.
- Iberia.
- Gallia.
- Germania n wadda.
- Balkans.
- Yunan.
- Anatolia.
- Surya.
- Miṣr.
Tiberyus yebɣa ad yesseḥrez tilisa n tmura-a. Ur yelli ara yettnadi ad yesseǧhed tamenkda s ṭṭrad deg yal tama.
==== 12.2. Imeḍbren n tmura ====
Tiberyus yessexdem aṭas n yimeḍbrenn idiganen i yeqqimen deg twuri-nsen i waṭas n yiseggasen. Aya yezmer ad yesseǧhed tadbelt, acku imeḍbren ssnen timura i ḥekkmen.
Maca yezmer daɣen ad d-yawi uguren mi ara yeqqim yiwen n umeḍber deg yiwet n temnaḍt i waṭas n wakud.
==== 12.3. Aḥraz n yilugan ====
Tiberyus yebɣa ad yesseḥrez anagraw n yilugan n Ruma. Maca deg tallit-is, ilugan i yerzan maiestas, neɣ tuccḍa mgal tazmert d wazal n ddula, ttwaseqdecen s wudem i d-yewwin aṭas n tneqqiḍin.
Kra n yimdanen ttwaḥekmen s sebba n wawalen neɣ n yisumar i yettwaḥesben d senɣes n wazal n umenkad. Aya yessexreb talwit tasertant deg Ruma.
== Aḥric wis kuẓ — Tadamsa d wayla n Tmenkda ==
=== 13. Tasertit n yidrimen ===
Tiberyus yettwassen s tarrayt-is n leḥder deg useqdec n yidrimen n ddula.
Ur yelli ara yettxeṣṣir aṭas n yidrimen ɣef yibniyat imeqqranen neɣ ɣef yisebdaden n tamanegt. Yebɣa ad yesseḥrez wyla n tmenkda.
==== 13.1. Akufi n tmenkda ====
Iɣbula iqburen qqaren d akken Tiberyus yeǧǧa akufi ameqqran n yidrimen mi yemmut.
Suetonius yebder azal n 2,7 n milliard n sesterces, maca amḍan-a ilaq ad yettwaḥsab d ayen i d-yettwabedren deg uɣbalu aqbur, mačči d amḍan i nettwassen s lǧehd s usekyed amḍan. Aya yeskan-d belli tasertit-is tella tettḥadar aṭas axessar.
==== 13.2. Tiberyus d tiwsiwin ====
Ur yelli ara d amenkad i yesnernan tiwsitin s waṭas deg yal tamnaḍt. Yettwaḥsab d win i yebɣan ad yesseḥrez tiwsitin yellan, ad yesseḥbes aɛekkem ɣef yimezdaɣ n tmura.
Yettwabder deg kra n yiɣbula s yisem n umdan i yebɣan ad yesseḥrez tadamsa n tmura i yettwaḥekmen.
==== 13.3. Ugur n yidrimen deg 33 S.L.Ɛ. ====
Deg 33 S.L.Ɛ., Ruma tekcem deg yiwet n tegnit taɛekkamt n yidrimen d usellef. Tella tuffɣa n yidrimen seg tnezzut, akked uɛekkem deg usellef. Tiberyus yessekcem azal n 100 n milyun n sesterces deg unagraw n usellef iwakken ad yesseḥbes ugur. Aya yettwaḥsab d yiwen seg yimeḍqan imeqqranen n tsertit tadamsant n tallit-is.
= Aḥric wis semmus — Ṭṭrad d tlisa n Tmenkda =
=== 14. Tasertit n tlisa ===
Tiberyus yebɣa ad yesseḥrez tilisa n Tmenkda ugar n usnerni-nsent. Deg tallit-is, Ruma tella d tamenkda tameqqrant i yesɛan aṭas n tmura. Maca aḥraz n tilisa-a yella yettawi aṭas n yidrimen d yiserdasen. Tiberyus yettḥadar aṭas asnerni n ṭṭradat ur nesɛi ara lfayda.
=== 15. Germanicus d Germania ===
''Germanicus'', mmi-s n gma-s n Tiberyus, yella d amseddas n ṭṭrad i yesɛan tamanegt deg Ruma. Deg 14–16 S.L.Ɛ., Germanicus yessekcem iserdasen ɣer Germania. Yebɣa ad yerr tazmert n Ruma deffir tawaɣit n Teutoburg.
Germanicus yewwi-d kra n tirniwin, maca ur yessaweḍ ara ad yesseḥkem Germania meṛṛa. Tiberyus yesseḥbes aṭas n yimenɣiyen, yerna yesseḥrez tilisa ɣef Yill n Rhine.
Aya yessebgen-d amgired gar-asen deg tarrayt n ṭṭrad. Germanicus yebɣa ad yesseǧhed tamanegt n Ruma s ṭṭrad, ma d Tiberyus yebɣa ad yesseḥrez ayen i yellan.
=== 16. Tamettant n Germanicus ===
Germanicus yemmut deg 19 S.L.Ɛ., deg Antiochia, deg Surya. Tamettant-is teǧǧa aṭas n yimdanen deg Ruma deg lḥif.
Kra n yimdanen ttwalin belli Germanicus yettwasemmem, maca ur yelli ara usekyed aḥeqqani i d-yessbegginen belli Tiberyus yesseḍfer asenqed n tmettant-is.
Gnaeus Calpurnius Piso, ameḥkam arumani, yettwatbaɛ s waṭas n tirdayin. Tamettant n Germanicus tesnerna ccek gar tawacult n Germanicus d Tiberyus.
= Aḥric wis sḍis — Sejanus d yiɛessasen n Pretorya =
[[Tugna:Relief of Soldiers of the Praetorian Guard 04 (51220287572).jpg|centré|vignette|550x550px|Tasreɣta ɣef Iɛessasen umenkad.]]
=== 17. Aɛessas n Pretorya ===
Iɛessasen n Pretorya (''Iɛessasen n umenkad'') llan d agraw n yiserdasen i yettɛassan amenkad d tazmert-is. Deg tallit n Tiberyus, agraw-a yesnerna azal-is deg tsertit.
=== 18. Sejanus ===
Lucius Aelius Sejanus yella d amseddas n yiɛessasen n Pretorya. Deg tallit n Tiberyus, Sejanus yuɣal d amdan i yesɛan tazmert tameqqrant. Yessaweḍ ad yesseǧhed tazmert n yiɛessasen, yerna yesseǧmeɛ-iten deg yiwen n umkan deg Ruma. Aya yesseǧhed tawuri n Pretorya deg tsertit tarumanit.
==== 18.1. Tamettant n Drusus ====
Drusus Julius Caesar, mmi-s n Tiberyus, yemmut deg 23 S.L.Ɛ. Iɣbula iqburen, ladɣa Tacitus, qqaren d akken Sejanus d Livilla llan deg uheggi n tmettant-is s ssem. Maca isallen-a ur ttwasekyaden ara s yilugan n umezruy atrar. Tamettant n Drusus teldi abrid i Sejanus iwakken ad yesnerni tazmert-is.
==== 18.2. Aɛzal n Tiberyus ====
Deg 26–27 S.L.Ɛ., Tiberyus yebda yettɛizil iman-is deg tegzirt n Capri. Sejanus yuɣal yettḥekkim deg waṭas n yimennuɣen n Ruma s yisem n umenkad. Aya yesseǧhed tazmert-is.
=== 19. Aɣelluy n Sejanus ===
Deg 31 S.L.Ɛ., Tiberyus yesseḥbes tazmert n Sejanus. Senat yeḥkem fell-as, Sejanus yettwanɣa. Deffir tmettant-is, aṭas n yimdanen i yellan deg tama-s ttwaḥekmen. Aya yewwi-d tallit n leḥder d ccek deg Ruma.
Tiberyus yuɣal yettḥadar ɣef waṭas yimdanen i t-iqerrben.
= Aḥric wis sa — Capri d yiseggasen ineggura =
[[Tugna:Capri island - Campania - Italy - July 12th 2013 - 21.jpg|centré|vignette|550x550px|Tigzirt n Capri deg ṭṭelyan.]]
=== 20. Tiberyus deg Capri ===
Deg 26–27 S.L.Ɛ., Tiberyus yebda yettidir aṭas n wakud deg tegzirt n Capri, deg yilel n Tirranit. Capri tella d adeg i yesɛan talwit, d tugniwin n yilel, d yidurar. Tiberyus yebna neɣ yesseqdec kra n yixxamen imeqqranen deg tegzirt-a.
Gar-asen, ''Villa Jovis'', yiwen seg yibniyen i yettwassnen deg umezruy n Capri.
=== 20.1. Ayɣer iruḥ ɣer Capri? ===
Iɣbula iqburen ur msefhamen ara ɣef sebba n uɛzal-is. Kra n yimezrayen ttwalin d akken:
* Yebɣa ad yebɛed ɣef ccwal n Senat.
* Yebɣa ad yidir deg talwit.
* Yella yettḥadar aṭas ɣef kra n yiɛdawen-is.
* Yebɣa ad yesseḥkem s tarrayt i t-yeǧǧan ad yili beṛṛa n Ruma.
=== 20.2. Aseḥkem seg lebɛid ===
Ɣas akken yella deg Capri, Tiberyus mazal-it d amenkad. Yettazen tibṛatin d leqrarat ɣer Senat d yimeḥkamen.
Aya yeskan-d belli tazmert n umenkad ur teqqin ara kan ɣer Ruma d usqamu-is. Maca aɛzal-is yesseǧhed daɣen tazmert n yimdanen i yettḥekkmen s yisem-is.
== 21. Tirdayin ɣef tudert-is deg Capri ==
Suetonius d Cassius Dio uran aṭas n yisallen ɣef tudert n Tiberyus deg Capri. Bḍan-d kra n teḥkayt i yerzan aɛekkem, lḥif d yisumar n yimeɣriyen. Maca imezrayen n wass-a ttḥadaren aṭas isallen-a.
Aṭas seg teḥkayt-a zemrent ad ilint d asnerni n tirdayin tisartinin neɣ d tirawt n yiɛdawen n Tiberyus.
Ɣef waya, ilaq ad nefrez gar:
'''Ayen i nettwassen s yiɣbula yemgaraden:''' Tiberyus yella deg Capri, yesseḥkem seg lebɛid, yerna tella tazmert tameqqrant n yimeɛiwnen-is.
'''Ayen i yellan d tirdayin:''' kra n teḥkayt ɣef tudert-is tudmawant, i ur nezmir ara ad tent-nessekyed s lǧehd.
leeh7ou8l6e0o5w3jl59ett9qg3u2yj
Huratyus
0
25636
117862
117853
2026-11-04T11:47:36Z
Gurzil90x
14292
arniɣ ayen ilaqen
117862
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox biography|item=Q6197|image=[[File:Quintus Horatius Flaccus.jpg|thumb|Quintus Horatius Flaccus]]|caption=Huratyus|date of birth=8 Duǧember 65 send talalit n Ɛisa|date of death=27 Wamber 8 send talalit n Ɛisa|nationality=Tarumanit}}
'''Huratyus''', s yisem-is ummid '''Quintus Horatius Flaccus''', d yiwen seg yimedyazen irumanen imeqqranen n tallit taɣustit. Ilul ass n 8 Duǧember 65 send talalit n Ɛisa, di Venusia, di ṭṭelyan, yemmut ass n 27 Wamber 8 send talalit n Ɛisa, di Ruma.
Yettwassen ladɣa s yedlisen-is '''Sermones (Satires)''', '''Epodi''', '''Carmina (Odes)''', '''Epistulae''' akked '''Ars Poetica'''. Deg yisefra-s, Huratyus yesseqdec isental n tudert, tayri, timdukal, tafelsafit, tasertit, agama, talwit n wul d wakud i yettɛeddin.
Yedder deg yiwet n tallit i yesɛan azal ameqqran deg umezruy n Ruma: taggara n Tagduda Trumanit, ṭṭrad n daxel, asali n [[Uɣustus|Octavianus]] ɣer leḥkem, d tazwara n tmenkda n [[Uɣustus]].
Maca Huratyus yemgarad ɣef [[Virgil]] d [[Ovid]]. Ur yesseqdec ara timucuha timeqqranin kan iwakken ad yessefhem umezruy n Ruma. Yella yettmeslay s waṭas ɣef tudert n yal ass, ɣef wayen i yezmer umdan ad yeg iwakken ad yidir s talwit, d wamek ara yesseqdec akud-is s wudem yelhan.
Yiwet seg tektiwin-is yettwassnen d ''carpe diem'', i yezmer ad yettwasuqqel s teqbaylit: «Awi-d ayen yelhan seg wass-a», neɣ, s unamek alqayan, «Seqdec ass-a, ur tettuɣal ara kan ɣer usirem n uzekka».
== 2. Talalit d twacult-is ==
=== 2.1. Venusia, tamdint n Huratyus ===
[[Tugna:Venosa.jpg|centré|vignette|550x550px|Tamdint n Venusia deg ṭṭelyan.]]
Huratyus ilul di Venusia, tamdint tarumanit i yellan deg unẓul n [[ṭṭelyan]], deg temnaḍt i d-yettuɣalen ass-a d Basilicata.
Venusia tella d tamdint i d-yessbedden Yirumanen deg useggas 291 send Ɛisa, deg tallit n usnerni n tezmert n Tagduda Trumanit deg ṭṭelyan.
Deg tallit n Huratyus, tamdint-a tella deg temnaḍt n tfellaḥt, anda i zedɣen yifellaḥen, imdanen n tenzut d yiserdasen.
Tudert deg temnaḍt-a tella temgarad ɣef tin n Ruma. Deg Ruma, yella leḥkem, tazmert d tedbelt, ma deg Venusia, tudert tella tettɛeddi s waṭas deg yigran d tuddar.
=== 2.2. Baba-s n Huratyus ===
Baba-s n Huratyus yella d amdan i d-yettwaslellin seg waddad n wakli. Deg yiɣbula iqburen, yettwabder belli yella d wakli i yettwaserḥen, i yuɣalen yesɛa tilelli.
Yella ixeddem deg taɣult n tedbelt n yidrimen, ladɣa deg uleqqaḍ n tewsitin n tnezzut d yisuter n yidrimen.
Ɣas akken ur yelli ara d amdan n twacult tameqqrant, baba-s yesɛa idrimen iwakken ad yesseɣri mmi-s.
Deg yisefra-s, Huratyus yessefk-d s waṭas n tikkal azal n baba-s. Yettmeslay fell-as s leqder, imi baba-s yebɣa ad yili mmi-s d amdan i yesɛan tamusni d wazalen.
Deg ''Satires 1.6'', Huratyus yessefhem belli baba-s ur t-yeǧǧa ara ad yili kan d amdan i yessnen tira, maca yesselm-ed-as daɣen amek ara yefrez gar wayen yelhan d wayen n diri.
=== 2.3. Tazrirt n baba-s ===
Huratyus yella d amdan i yesɛan tazrirt tameqqrant seg uselmed n baba-s.
Deg yisefra-s, yettmeslay ɣef wayen i as-yenna baba-s, d wamek i t-yesselm-ed ad yili d amdan i yesɛan leqder, aḥraz n yiman-is d tmuɣli ɣer tmetti.
D aya i d-yettbanen deg yisefra-s n deffir, anda i yesseqdec kra n yimedyaten seg tudert n yal ass iwakken ad yessefhem tiktiwin tifelsafiyin.
== 3. Aselmed n Huratyus ==
=== 3.1. Azraw di Ruma ===
Mi yella d ameẓẓyan, baba-s yewwi-t ɣer Ruma iwakken ad yelmed deg yiɣerbazen yelhan. Deg Ruma, Huratyus yelmed talaṭinit, tasnukyest , asefru d tsekla tagrigit. Yella daɣen yessen imyura iqburen, ladɣa Homer, Archilochus d kra n yimesfrayen n Yunan.
Deg tallit-nni, aselmed n tutlayt tagrigit yella d aḥric ameqqran n uselmed n yimdanen i yebɣan ad ilin deg tedbelt neɣ deg tsekla.
=== 3.2. Azraw deg Athenes ===
Huratyus iruḥ daɣen ɣer Athenes, tamdint tagrigit i yellan d yiwen seg yidigan imeqqranen n tfelsafit. Deg Athenes, yelmed tafelsafit, tasekla d tseknawt n wawal. Deg tallit-nni, Athenes tella mazal d amkan n uselmed n tfelsafit n [[Flaṭun|Plato]], [[Aristot|Aristote]], [[Epikur|Epicurus]] d yifelsafiyen-nniḍen.
Huratyus yella yettwajbed ɣer tfelsafit n Epicurus, maca ur yelli ara d amdan i yesseqdec yiwet n tfelsafit kan deg yisefra-s.
Yesseqdec kra n tiktiwin n yifelsafiyen yemgaraden, ladɣa deg usentel n talwit n wul d useqdec n wakud.
== 4. Huratyus deg ṭṭrad n daxel n Ruma ==
=== 4.1. Tamettant n Julius Caesar ===
Deg useggas 44 send Ɛisa, [[Julius Caesar]] yettwanɣa deg Ruma. Tamettant-is teǧǧa Tagduda Trumanit deg tazɣent tasertant tameqqrant. Gar yimdanen i yebɣan ad ḥerzen Tagduda Trumanit, yella Marcus Junius Brutus, yiwen seg wid i yenɣan Caesar.
Huratyus yella deg Athenes deg tallit-a.
=== 4.2. Huratyus d Brutus ===
Brutus yessdukel taserdast iwakken ad yemennuɣ mgal [[Uɣustus|Octavianus]] d Mark Untunyus.
Huratyus yekcem deg tsedrast n Brutus, yettwafk-as waddad n tribunus militum, anamek-is d ameqran aserdasi i yesɛan kra n tzemmar n leḥkem ɣef yiserdasen.
D taɣawsa i yesɛan azal ameqqran, imi Huratyus ur yekki ara deg ṭṭrad am uselway n tsekla, maca am amdan i yesɛan tuɣdaḍt taserdasit.
=== 4.3. Ṭṭrad n Filippi ===
Deg useggas 42 send Ɛisa, taserdast n Brutus d Cassius temmenɣ akked tsedrast n Octavianus d Mark Untunyus deg Filippi, deg temnaḍt n Macedonia. Brutus d Cassius xesren ṭṭrad, syin mmuten.
Huratyus yeslek iman-is, yuɣal ɣer ṭṭalyan. Deg yiwen n yisefra-s, yettmeslay s leḥzen ɣef wayen i yeḍran deg Philippi, am wakken yeǧǧa aglim-is deg umkan n ṭṭrad, i d-yettwasfahmen s waṭas n tikkal d tarrayt n usqerdec ɣef tarewla-s.
Maca ur ilaq ara ad neḥseb tafyirt-a d aḍris amezruyan usrid i d-yettalesen akk ayen i yeḍran.
=== 4.4. Tuɣalin ɣer Ruma ===
Mi yuɣal Huratyus ɣer Ruma, yufa belli kra n wayla n twacult-is yettwakkes. Yella yesɛa tagnit ad yexdem deg tedbelt, deg leqdic n scriba quaestorius, amaru n tedbelt i yellan yettawi isallen n yidrimen d tɣawsiwin n leḥkem.
Leqdic-a yefka-as tazmert ad yidir, d wakud iwakken ad yaru isefra.
9d2j8gna1kmvbvu0h095mv9d055rqw7
Milton Friedman
0
25639
117857
2026-11-03T14:29:47Z
Gurzil90x
14292
Amagrad amaynut
117857
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox biography|item=Q47426|image=[[File:Portrait Of Milton Friedman (cropped).jpg|thumb|Portrait Of Milton Friedman (cropped)]]|caption=Milton Friedman.|date of birth=31 Yulyu 1912.|nationality=Tamarikanit.|date of death=16 Wambeṛ 2006}}
'''Milton Friedman''' d yiwen seg yimussnawen n tdamsa i yesɛan tazrirt tameqqrant ɣef tikti tadamsant deg tasut tis 20. Yettwassen s unadi-ines ɣef yidrimen, asadur, annerni n wazalen, iɣimi war axeddim, akked wamek i tezmer tdamsa ad teddu s tlelli n ulzuz, war ma yessekcam uwanek iman-is deg yal armud.
Friedman yella gar wid i d-yessuffɣen tiktiwin n tdamsa n tallit-nni seg yiberdan i tent-ttwalin s John Maynard Keynes, ɣer tarrayt-nniḍen i d-yettakken azal ameqqran i yidrimen, tamsizzelt deg ulzuz, d tlelli n umdan deg tiferniwin-is tidamsanin.
Tiẓriyin-is ur qqiment ara deg tesdawit. Uɣalent d aḥric n umeslay asartan d udamsan deg Marikan, Britanya, Cili, akked waṭas n tmura-nniḍen.
Maca ur yelli ara d amussnaw iɣef mtafan akk imazzagen. Kra n tiktiwin-is ttwasqeblent deg tussna n tdamsa tatrart, ma d kra nniḍen mazal fell-asent umeslay d uzɣan, ladɣa ayen yeɛnan tamlilt n uwanek, taɣdemt tamettit, tawziɛt n tbuɣar d tsertiyin tidamsanin.
Deg useggas 1976, yewwi-d Arraz n Nobel n tussniwin tidamsanin ɣef leqdic-is deg tesleḍt n usadur, amezruy d teẓri n yidrimen, akked usegzi n wuguren n tsertit n usezdi n tdamsa.
== 1. Tudert-is d umezruy-is ==
Deg temẓi-s, Friedman yesɛa leḥmala tameqqrant i tusnakt. Tazwara n ubrid-is asdawan tella deg tussniwin-a, uqbel ad yettwelleh ɣer tdamsa.
=== 1.2. Aɣerbaz d tesdawit ===
Timliliyin tigejdanin deg ubrid-is:
* 1932: yemmug d anelmad i d-yeffɣen seg tesdawit n Rutgers, s ugerruj n tmusniwin deg tusnakt d tdamsa.
* 1933: yewwi-d agerdas n Master deg tesdawit n Chicago.
* 1933–1934: ikemmel tizrawin-is deg tesdawit n Columbia.
* 1937: yebda assaɣ-is aɣezzfan d NBER, tasudut n unadi adamsan deg Marikan.
* 1938: yuɣ '''''Rose Director''''', i d-yuɣalen d tameṭṭut-is, tamdakkelt-is deg unadi d tira.
* 1946: yewwi-d agerdas n dukṭura deg Columbia, yerna yebda aselmed n tdamsa deg tesdawit n Chicago.
* 1977: yemmed uḥric-is agejdan n uselmed deg Chicago, yernu yebda leqdic deg Hoover Institution ɣer Stanford.
* 16 Nwanbir 2006: yemmut deg San Francisco, deg leɛmer n 94 n yiseggasen.
=== 1.3. Rose Friedman d twuri-ines deg tudert-is ===
''Rose Director Friedman'' ur telli ara kan d tameṭṭut-is. Tella d tamassant n tdamsa, tecerek yid-s deg waṭas n yimahilen.
Yid-s i d-yura Free to Choose deg 1980, akked Two Lucky People deg 1998. Sin-a sdukklen tiktiyin tidamsanin d tifelsafiyin ɣef tlelli n umdan. Rose tettɛawan daɣen deg usegzi n tmiḍranin tidamsanin yuɛren i tegzi, akken ad tent-fehmen ula d yimdanen ur nelli ara d imazzagen deg tdamsa.
1bflhja9eegtkfnumegia2xxdzb61wn