Уикипедиэ kbdwiki https://kbd.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D1%8D%D0%BA%D3%80%D1%83%D1%8D%D1%86%D3%80_%D0%BD%D1%8D%D1%85%D1%8A%D1%8B%D1%89%D1%85%D1%8C%D1%8D MediaWiki 1.48.0-wmf.4 first-letter Медиа Служебная Тепсэлъэхьыгъуэ ЦӀыхухэт ЦӀыхухэт тепсэлъэхьыгъуэ Уикипедиэ Уикипедиэм и тепсэлъыхьыгъуэ Файл Файл тепсэлъэхьыгъуэ MediaWiki MediaWiki тепсэлъэхьыгъуэ Шаблон Шаблон тепсэлъэхьыгъуэ ДэӀэпыкъуэгъуэ ДэӀэпыкъуэгъуэ тепсэлъэхьыгъуэ Категориэ Категориэ тепсэлъэхьыгъуэ TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Шэшэн Республикэ 0 276 49061 48860 2026-11-11T13:48:56Z ~2026-59807-45 11909 /* */ 49061 wikitext text/x-wiki {{Subject of Russia | OfNm1 = {{lang-ce|Нохчийн Республика}} | OfNm2 = {{Lang-ru|Чеченская Республика}} | KbdPostfix = Республикэ | KbdNm = Шэшэн | FSFlag = Flag of the Chechen Republic.svg | Flag size = | FSCoA = Coat of Arms of Chechnya (2020-).svg | CoA size = | FlagLnk = Шэшэн Республикэм и нып | CoALnk = Шэшэн Республикэм и дэмыгъэ | FSAnthem = Шэшэн Республикэм и къэрал уэрэдыр | FSMapName = Chechen | FSCtrWhat = Къалэ нэхъышъхьэр | FSCtrNm = [[Грознэ]] | AreaRnk = 75 | TotArea = 17 300 | WaterPrcnt = 0,8 | PopRnk = 44 | PopQty = 1 370 042 | PopCtDate = 2010 | PopDens = 79,1 | GDP = 65,6 | GDPCtDate = 2008 | GDP(PPP) = 53,6 | GDPRnk = | PolStatLnk = | PolStatNm = | FedDistrNm = Ишъхъэрэ-Къаукъаз | EcRegNm = Ишъхъэрэ-Къаукъаз | CadNo = 20, 95 | OfLangs = [[урысыбзэ]], [[мычгышыбзэ]] | HeadTtl = Республикэм и тхьэмадэр | HeadNm = [[Къадыр Рэмэзан]] | ViceTtl = Хасэм и тхьэмадэр | ViceNm = [[Хучиев Муслим]] | LegislTtl = Парламентым и тхьэмадэр | LegislNm = [[Даудов Мухьаммад]] | MSKS = 0 | Commons = Chechnya }} '''Шэшэней, Шэшэн Республикэ''' ({{lang-ce|Нохчийн Республика, Нохчийчоь}}, {{Lang-ru|Чеченская Республика, Чечня}}) — республикэ [[Урысей]]м хиубыдэ. Къалэ нэхъышъхьэр — [[Грознэ]]. == Хэкумэтхыр == {{Main|Шэшэн Республикэм и хэкумэтх}} Шэшэн къэралыр [[Ишъхъэрэ Къаукъаз]]ым хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэхэр: къуэхьэпӀэмкӀэ — [[Ингуш къэрал|Ингушымрэ]] [[Ишхъэрэ Ӏэсетиэ|Ишъхъэрэ Осетиэмрэ]], ишъхъэрэм — [[Ставропол Къэрал|Ставропол къэралым]], къуэкӀыпӀэмкӀэ — [[Дагъыстэн|Дагъыстэным]], ипшъэмкӀэ — [[Курджы|Курджейм]]. ШӀыпӀэр ишъхъэрэ лъэныкъуэмкӀэ губгъу щыт ([[Тэрч губгъуэ]]), ипшъэмкӀэ къушъхьу, [[Къаукъаз Ӏуашъхьэшхуэхэр]] ирокӀуэ. Псы нэхъ инхэр — [[Тэрч]], [[Сунжа]], [[Аргун]]. Мычгышейм и Веденской куейм Къозэн-Ӏэм ({{lang-ce|Къоьвзанан Ӏам}}) псыхъурей дэт, [[Ипшъэ Къаукъаз]]ым и нэхъ ин, и нэхъ куу. == Тхыдэр == {{Main|Шэшэн Республикэм и тхыдэ}} Шэшэн Республикэм я хабзэкӀэ счыгъуи унагъуэ-лъэпкъэгъу ([[тейп]]) зэхэтхэт, ахэр [[Тукхум|тукхумху]] зэхэхьэжьху. Лъэпкъ нэхъ гъунэгу мычгышхэм яхущытхэр [[Ингушхэр|ингушхэра]], зэхэтху лъэпкъ гуп [[мышкъышхэр]] мэхъухэ. [[Курыт лъэхъэнэхэр|Курыт лъэхъэнэхэм]] Шэшэн Республикэм и шӀыпӀэр [[Аланиэ]]м хиубыдэт. XIX лъэхъэнэм [[Урыс империэ]]м и гъунапкъэхэр хигъэкӀуэтэн кӀедзэри [[Урыс-Къаукъаз зауэ|Урыс-Къаукъа зауэр]] къыхокӀ абым. Шэшэныр а зауэр 1860 гъэм еухыр. [[ЩакӀуэгъуэм и револуциэ|Револуциэ]] 1917 гъэм щыӀэм нэс Мычгышейр [[Урыс империэ]]м и [[Терскэ област]]ым хэта. [[ЕтӀуанэ дунейпсо зауэ|ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм]] щыгъуэ [[Мычгыш-Ингуш РССА|МИРССА-м]] и шӀыпӀэр джэрмэныдзэм оккупациэ ишъат, абым шъхьэкӀэ 1944 гъэм мычгыш джылэмрэ ингуш джылэмрэ [[Курыт Азиэ]]м ирагъэкӀахэ, джэрмэныдзэм дэӀэпыкъуэгъу хуашъауэ тралъхьэри лъэпкъхэм. [[Мычгыш-Ингуш РССА|МИРССА-р]] ликвидациэ яшъри абым ипӀэкӀэ [[Грознэ област]] халъхьэ. 1957 гъэм [[Шэшэн-Ингуш РССА|МИРССА-р]] зафӀагъувэжь. [[Файл:Grozny - Bazaar (2006).jpg|thumb|left|Грознэ къалэ 2006 гъэм, зауэ нэужым]] 1991 гъэм [[Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр|РССЗ-р]] зэгохур, къэралым и ӀэнатӀашъхьэр къэрууншэ мэхъур, Мычгыш Республикэ Нохчи-чо (Ичкериэ) къыхагъэкӀ, и тхьэмаду техьэр [[Дудай Джохар]]. Шэшэн Республикэм и хутыныгъэр дунейм и зы къэралым къилъытакъым [[Урысей]]ри яхэту. 1994 гъэм [[Япэрей шэшэн зауэ]]р йокӀуэкӀ, 1996 гъэм нэгъунэ, Хасавюрт тхылъхэр кӀэтхэнымкӀэ еухыр, абыхэм зэритымкӀэ [[Урысей]]м и дзэхэр Мычгышейм къыдичыжьын хуэйт. Къэралыр Ӏэуэ хэкӀуэдат зауэ нэужым. 1999 гъэм [[ЕтӀуанэ шэшэн зауэ|ЕтӀуанэ мычгышей зауэр]] кӀедзэ, 2000 гъэм нэс зауэр йокӀуэкӀ, [[Урысей]]м и ӀэнатӀэм кӀегъэхьэжь къэралыр. 2009 гъэм контыртеррор лэжьыгъэр щагъэтыжь, ауэ зауэ иухам хуэсакъыгъэ хузэрахьэ, иджыри къыздынэсым террористыгъэм и зэраныгъуэ куэду къонэ. == Къэрал-политикэ зэхэтыкӀэр == [[Файл:Dmitry Medvedev 28 August 2009-1.jpg|thumb|right|Дмитрий Медведеврэ Къадыр Рэмэзанрэ]] {{Main|Шэшэн Республикэм и къэрал-политикэ зэхэтыкӀэр}} Хэбзэ нэхъышъхьу щытыр Конституциэ, 2003 гъатхэпэм и 23-м къыдагъэкӀар. Шэшэн Республикэм и нэхъышъхьу щытыр президент (2011 гъэм щыкӀэдзауэ ӀэнатӀэпӀашъхьэм зэреджэнур тхьэмадэ). 2007 щыкӀэдзауэ къэралым и президентыр [[Къадыр Рэмэзан]]. Парламентым 41 депутату хэт, илъэситхукӀэ хаххэр. == Джылэр == {{Main|Шэшэн Республикэм и джылэр}} [[Росстат]]ым зэригъэлъагъуэмкӀэ, 2010 гъэм джылу дэсым и бжыгъэр 1 267 740 цӀыху хъут. Ӏувагъыр — 85 цӀыху/км². Къалэдэсу джылэм къахэкӀар 35,3 %. Абсолуту джылэм и нэхъыбэр [[Мычгышхэр|мычгышхэра]] (95,5 %). ПэмыкӀыу дэсхэр [[урысхэр]], [[къумукъухэр]], [[авархэр]], [[Нэгъуэйхэр|нэгъуейхэр]], [[ингушхэр]]. {| class="wikitable" !colspan="2" | 2002 гъэмкэ лэпкъ дэсахэр |- !Лъэпкъ !!Бжыгъэр<ref>[https://web.archive.org/web/20120126074108/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 Урысейпсом и джылэбжыгъэ 2002 гъэм]</ref>, мин цӀыху |- |[[Шэшэнхэр]]|| 1 031,6 (93,5 %) |- |[[Урысхэр]]|| 40,6 (3,7 %) |- |[[Къумукъухэр]]|| 8,9 |- |[[Авархэр]]|| 4,1 |- |[[Нэгъуейхэр|Нэгъуэйхэр]]|| 3,6 |- |[[Ингушхэр]]|| 2,9 |- |[[Къэзанхэр]]|| 2,1 |- |[[Тыркухэр]]|| 1,7 |- !colspan="2" |<center><small>Гъэлъэгъуа лъэпкъхэр зи бжыгъэр <br /> 1000 фӀэкӀыра</small></center> |} == Хьэблэхэр == {{Main|Шэшэн Республикэм и хьэблэхэр}} {| class="toccolours" style="margin:auto" |- | bgcolor="#C0C0C0" | '''Мин 10 фӀэкӀыу джылэ здыдэс хьэблэхэр'''<br /> 2009 щӀшылэм и 1-мкӀэ |- | <table width="600" border="0" cellspacing="1" cellpadding="0"> <tr align="left"> <td width="35%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Грознэ|Грознэ]]</td> <td width="15%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">250,8<ref name="gks.ru">[https://web.archive.org/web/20120201134027/http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/IssWWW.exe/Stg//%3Cextid%3E/%3Cstoragepath%3E%3A%3A%7Ctabl-23-10.xls Урысей Федерациэм и къалэдэс бжыгъэр 2010 щӀышылэм и 1-мкӀэ]</ref></td> <td width="35%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Бачи-Юрт|Бачи-Юрт]]</td> <td width="15%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">17,0</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Урус-Мартан|Урус-Мартан]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">52,4<ref name="gks.ru" /></td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Мескер-Юрт|Мескер-Юрт]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">15,0</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Шали|Шали]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">46,1<ref name="gks.ru" /></td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Ойсхара|Ойсхара]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">14,5<ref name="gks.ru" /></td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Гудермес|Гудермес]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">44,0<ref name="gks.ru" /></td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Гелдаган|Гелдаган]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">13,0</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Аргун (къалэ)|Аргун]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">42,8<ref name="gks.ru" /></td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Самашки|Самашки]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">12,0</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Курчалой|Курчалой]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">23,0</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Майртуп|Майртуп]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">12,0</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Автуры|Автуры]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">20,0</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Алхан-Кала|Алхан-Кала]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">15,0</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Гойты|Гойты]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">18,0</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Ассиновскэ|Ассиновскэ]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">11,0</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Ачхой-Мартан|Ачхой-Мартан]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">21,0</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Атагиижъ|Атагиижь]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">12,0</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Цоцин-Юрт|Цоцин-Юрт]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">20,0</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Аллерой|Аллерой]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">12,0</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Тазбичи|Тазбичи]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">0,5</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Серноводскэ|Серноводскэ]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">10,0</td> </tr> </table> |} == Экономикэр == {{Main|Шэшэн Республикэм и экономикэр}} Шэшэн Республикэм и нэхъышъхьэ лэжьыгъу экономикэр зпылъыр [[Фатэгын|фатэгынымрэ]] [[гас]] къыкӀэхынымрэ елэжьынымрэ, абым пэмыкӀыу губгъуэ лэжьыгъэхэр. Мычгышейм и фабрикэхэр зауэ нэужым куэду хэкӀуэдахэ. == Администациэ гуэшыгъуэр == {{Main|Мычгышейм и администрациэ-шӀыпӀэ гуэшыгъуэр}} Къэралым и къалэ нэхъышъхьу щытыр [[Грознэ]], пэмыкӀыу къалэ джоуэ пӀэ зиӀэхэр хьэблэ [[Аргун (къалэ)|Аргунрэ]] [[Гудермес]]рэ. АдминистрациэкӀэ Шэшэн Республикэр куеё 15 мэгъуэшыр. {| class="wikitable" style="margin:auto" ! Куей ! Къалэ нэхъышъхьэр ! rowspan="16"| [[Файл:Rus-Chechnya-district.png|280px]] |- | Ачхой-Мартан | Ачхой-Мартан |- | Ведено | Ведено |- | Грознэ | Грознэ |- | Гудермес | Гудермес |- | Итум-Кале | Итум-Кале |- | Курчалой | Курчалой |- | Надтеречнэ | Знаменскаэ |- | Наурскэ | Наурскэ |- | Ножай-Юрт | Ножай-Юрт |- | Сунженскэ | Серноводскэ |- | Урус-Мартан | Урус-Мартан |- | Шали | Шали |- | Шарой | Шарой |- | Шатой | Шатой |- | Шелковскаэ | Шелковскаэ |} == Гулъытыгъуэхэр == {{Reflist}} == ТехьэпӀэхэр == {{Commons|Chechnya}} * [https://web.archive.org/web/20030807164429/http://chechnya.gov.ru/ Шэшэн Республикэм я Президентымрэ Хасэмрэ я сайтыр] * [http://www.minfinchr.ru/ Шэшэн Республикэм и Финанс министерствэм и сайт] * [https://web.archive.org/web/20080504040817/http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=20 Шэшэн Республикэм католог «Вся Россиям»] {{Къаукъаз}} {{Subdivisions of Russia}} [[Категориэ:Мычгышей]] 28lx06xedww6zqdjcibwleybkygraop