Уикипедиэ
kbdwiki
https://kbd.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D1%8D%D0%BA%D3%80%D1%83%D1%8D%D1%86%D3%80_%D0%BD%D1%8D%D1%85%D1%8A%D1%8B%D1%89%D1%85%D1%8C%D1%8D
MediaWiki 1.48.0-wmf.4
first-letter
Медиа
Служебная
Тепсэлъэхьыгъуэ
ЦӀыхухэт
ЦӀыхухэт тепсэлъэхьыгъуэ
Уикипедиэ
Уикипедиэм и тепсэлъыхьыгъуэ
Файл
Файл тепсэлъэхьыгъуэ
MediaWiki
MediaWiki тепсэлъэхьыгъуэ
Шаблон
Шаблон тепсэлъэхьыгъуэ
ДэӀэпыкъуэгъуэ
ДэӀэпыкъуэгъуэ тепсэлъэхьыгъуэ
Категориэ
Категориэ тепсэлъэхьыгъуэ
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Шэшэн Республикэ
0
276
49061
48860
2026-11-11T13:48:56Z
~2026-59807-45
11909
/* */
49061
wikitext
text/x-wiki
{{Subject of Russia
| OfNm1 = {{lang-ce|Нохчийн Республика}}
| OfNm2 = {{Lang-ru|Чеченская Республика}}
| KbdPostfix = Республикэ
| KbdNm = Шэшэн
| FSFlag = Flag of the Chechen Republic.svg
| Flag size =
| FSCoA = Coat of Arms of Chechnya (2020-).svg
| CoA size =
| FlagLnk = Шэшэн Республикэм и нып
| CoALnk = Шэшэн Республикэм и дэмыгъэ
| FSAnthem = Шэшэн Республикэм и къэрал уэрэдыр
| FSMapName = Chechen
| FSCtrWhat = Къалэ нэхъышъхьэр
| FSCtrNm = [[Грознэ]]
| AreaRnk = 75
| TotArea = 17 300
| WaterPrcnt = 0,8
| PopRnk = 44
| PopQty = 1 370 042
| PopCtDate = 2010
| PopDens = 79,1
| GDP = 65,6
| GDPCtDate = 2008
| GDP(PPP) = 53,6
| GDPRnk =
| PolStatLnk =
| PolStatNm =
| FedDistrNm = Ишъхъэрэ-Къаукъаз
| EcRegNm = Ишъхъэрэ-Къаукъаз
| CadNo = 20, 95
| OfLangs = [[урысыбзэ]], [[мычгышыбзэ]]
| HeadTtl = Республикэм и тхьэмадэр
| HeadNm = [[Къадыр Рэмэзан]]
| ViceTtl = Хасэм и тхьэмадэр
| ViceNm = [[Хучиев Муслим]]
| LegislTtl = Парламентым и тхьэмадэр
| LegislNm = [[Даудов Мухьаммад]]
| MSKS = 0
| Commons = Chechnya
}}
'''Шэшэней, Шэшэн Республикэ''' ({{lang-ce|Нохчийн Республика, Нохчийчоь}}, {{Lang-ru|Чеченская Республика, Чечня}}) — республикэ [[Урысей]]м хиубыдэ. Къалэ нэхъышъхьэр — [[Грознэ]].
== Хэкумэтхыр ==
{{Main|Шэшэн Республикэм и хэкумэтх}}
Шэшэн къэралыр [[Ишъхъэрэ Къаукъаз]]ым хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэхэр: къуэхьэпӀэмкӀэ — [[Ингуш къэрал|Ингушымрэ]] [[Ишхъэрэ Ӏэсетиэ|Ишъхъэрэ Осетиэмрэ]], ишъхъэрэм — [[Ставропол Къэрал|Ставропол къэралым]], къуэкӀыпӀэмкӀэ — [[Дагъыстэн|Дагъыстэным]], ипшъэмкӀэ — [[Курджы|Курджейм]].
ШӀыпӀэр ишъхъэрэ лъэныкъуэмкӀэ губгъу щыт ([[Тэрч губгъуэ]]), ипшъэмкӀэ къушъхьу, [[Къаукъаз Ӏуашъхьэшхуэхэр]] ирокӀуэ.
Псы нэхъ инхэр — [[Тэрч]], [[Сунжа]], [[Аргун]]. Мычгышейм и Веденской куейм Къозэн-Ӏэм ({{lang-ce|Къоьвзанан Ӏам}}) псыхъурей дэт, [[Ипшъэ Къаукъаз]]ым и нэхъ ин, и нэхъ куу.
== Тхыдэр ==
{{Main|Шэшэн Республикэм и тхыдэ}}
Шэшэн Республикэм я хабзэкӀэ счыгъуи унагъуэ-лъэпкъэгъу ([[тейп]]) зэхэтхэт, ахэр [[Тукхум|тукхумху]] зэхэхьэжьху. Лъэпкъ нэхъ гъунэгу мычгышхэм яхущытхэр [[Ингушхэр|ингушхэра]], зэхэтху лъэпкъ гуп [[мышкъышхэр]] мэхъухэ.
[[Курыт лъэхъэнэхэр|Курыт лъэхъэнэхэм]] Шэшэн Республикэм и шӀыпӀэр [[Аланиэ]]м хиубыдэт. XIX лъэхъэнэм [[Урыс империэ]]м и гъунапкъэхэр хигъэкӀуэтэн кӀедзэри [[Урыс-Къаукъаз зауэ|Урыс-Къаукъа зауэр]] къыхокӀ абым. Шэшэныр а зауэр 1860 гъэм еухыр. [[ЩакӀуэгъуэм и револуциэ|Револуциэ]] 1917 гъэм щыӀэм нэс Мычгышейр [[Урыс империэ]]м и [[Терскэ област]]ым хэта.
[[ЕтӀуанэ дунейпсо зауэ|ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм]] щыгъуэ [[Мычгыш-Ингуш РССА|МИРССА-м]] и шӀыпӀэр джэрмэныдзэм оккупациэ ишъат, абым шъхьэкӀэ 1944 гъэм мычгыш джылэмрэ ингуш джылэмрэ [[Курыт Азиэ]]м ирагъэкӀахэ, джэрмэныдзэм дэӀэпыкъуэгъу хуашъауэ тралъхьэри лъэпкъхэм. [[Мычгыш-Ингуш РССА|МИРССА-р]] ликвидациэ яшъри абым ипӀэкӀэ [[Грознэ област]] халъхьэ.
1957 гъэм [[Шэшэн-Ингуш РССА|МИРССА-р]] зафӀагъувэжь.
[[Файл:Grozny - Bazaar (2006).jpg|thumb|left|Грознэ къалэ 2006 гъэм, зауэ нэужым]]
1991 гъэм [[Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр|РССЗ-р]] зэгохур, къэралым и ӀэнатӀашъхьэр къэрууншэ мэхъур, Мычгыш Республикэ Нохчи-чо (Ичкериэ) къыхагъэкӀ, и тхьэмаду техьэр [[Дудай Джохар]]. Шэшэн Республикэм и хутыныгъэр дунейм и зы къэралым къилъытакъым [[Урысей]]ри яхэту.
1994 гъэм [[Япэрей шэшэн зауэ]]р йокӀуэкӀ, 1996 гъэм нэгъунэ, Хасавюрт тхылъхэр кӀэтхэнымкӀэ еухыр, абыхэм зэритымкӀэ [[Урысей]]м и дзэхэр Мычгышейм къыдичыжьын хуэйт. Къэралыр Ӏэуэ хэкӀуэдат зауэ нэужым.
1999 гъэм [[ЕтӀуанэ шэшэн зауэ|ЕтӀуанэ мычгышей зауэр]] кӀедзэ, 2000 гъэм нэс зауэр йокӀуэкӀ, [[Урысей]]м и ӀэнатӀэм кӀегъэхьэжь къэралыр.
2009 гъэм контыртеррор лэжьыгъэр щагъэтыжь, ауэ зауэ иухам хуэсакъыгъэ хузэрахьэ, иджыри къыздынэсым террористыгъэм и зэраныгъуэ куэду къонэ.
== Къэрал-политикэ зэхэтыкӀэр ==
[[Файл:Dmitry Medvedev 28 August 2009-1.jpg|thumb|right|Дмитрий Медведеврэ Къадыр Рэмэзанрэ]]
{{Main|Шэшэн Республикэм и къэрал-политикэ зэхэтыкӀэр}}
Хэбзэ нэхъышъхьу щытыр Конституциэ, 2003 гъатхэпэм и 23-м къыдагъэкӀар.
Шэшэн Республикэм и нэхъышъхьу щытыр президент (2011 гъэм щыкӀэдзауэ ӀэнатӀэпӀашъхьэм зэреджэнур тхьэмадэ). 2007 щыкӀэдзауэ къэралым и президентыр [[Къадыр Рэмэзан]].
Парламентым 41 депутату хэт, илъэситхукӀэ хаххэр.
== Джылэр ==
{{Main|Шэшэн Республикэм и джылэр}}
[[Росстат]]ым зэригъэлъагъуэмкӀэ, 2010 гъэм джылу дэсым и бжыгъэр 1 267 740 цӀыху хъут. Ӏувагъыр — 85 цӀыху/км². Къалэдэсу джылэм къахэкӀар 35,3 %.
Абсолуту джылэм и нэхъыбэр [[Мычгышхэр|мычгышхэра]] (95,5 %). ПэмыкӀыу дэсхэр [[урысхэр]], [[къумукъухэр]], [[авархэр]], [[Нэгъуэйхэр|нэгъуейхэр]], [[ингушхэр]].
{| class="wikitable"
!colspan="2" | 2002 гъэмкэ лэпкъ дэсахэр
|-
!Лъэпкъ !!Бжыгъэр<ref>[https://web.archive.org/web/20120126074108/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 Урысейпсом и джылэбжыгъэ 2002 гъэм]</ref>, мин цӀыху
|-
|[[Шэшэнхэр]]|| 1 031,6 (93,5 %)
|-
|[[Урысхэр]]|| 40,6 (3,7 %)
|-
|[[Къумукъухэр]]|| 8,9
|-
|[[Авархэр]]|| 4,1
|-
|[[Нэгъуейхэр|Нэгъуэйхэр]]|| 3,6
|-
|[[Ингушхэр]]|| 2,9
|-
|[[Къэзанхэр]]|| 2,1
|-
|[[Тыркухэр]]|| 1,7
|-
!colspan="2" |<center><small>Гъэлъэгъуа лъэпкъхэр зи бжыгъэр <br /> 1000 фӀэкӀыра</small></center>
|}
== Хьэблэхэр ==
{{Main|Шэшэн Республикэм и хьэблэхэр}}
{| class="toccolours" style="margin:auto"
|-
| bgcolor="#C0C0C0" | '''Мин 10 фӀэкӀыу джылэ здыдэс хьэблэхэр'''<br /> 2009 щӀшылэм и 1-мкӀэ
|-
|
<table width="600" border="0" cellspacing="1" cellpadding="0">
<tr align="left">
<td width="35%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Грознэ|Грознэ]]</td>
<td width="15%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">250,8<ref name="gks.ru">[https://web.archive.org/web/20120201134027/http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/IssWWW.exe/Stg//%3Cextid%3E/%3Cstoragepath%3E%3A%3A%7Ctabl-23-10.xls Урысей Федерациэм и къалэдэс бжыгъэр 2010 щӀышылэм и 1-мкӀэ]</ref></td>
<td width="35%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Бачи-Юрт|Бачи-Юрт]]</td>
<td width="15%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">17,0</td>
</tr>
<tr align="left">
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Урус-Мартан|Урус-Мартан]]</td>
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">52,4<ref name="gks.ru" /></td>
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Мескер-Юрт|Мескер-Юрт]]</td>
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">15,0</td>
</tr>
<tr align="left">
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Шали|Шали]]</td>
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">46,1<ref name="gks.ru" /></td>
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Ойсхара|Ойсхара]]</td>
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">14,5<ref name="gks.ru" /></td>
</tr>
<tr align="left">
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Гудермес|Гудермес]]</td>
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">44,0<ref name="gks.ru" /></td>
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Гелдаган|Гелдаган]]</td>
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">13,0</td>
</tr>
<tr align="left">
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Аргун (къалэ)|Аргун]]</td>
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">42,8<ref name="gks.ru" /></td>
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Самашки|Самашки]]</td>
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">12,0</td>
</tr>
<tr align="left">
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Курчалой|Курчалой]]</td>
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">23,0</td>
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Майртуп|Майртуп]]</td>
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">12,0</td>
</tr>
<tr align="left">
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Автуры|Автуры]]</td>
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">20,0</td>
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Алхан-Кала|Алхан-Кала]]</td>
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">15,0</td>
</tr>
<tr align="left">
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Гойты|Гойты]]</td>
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">18,0</td>
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Ассиновскэ|Ассиновскэ]]</td>
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">11,0</td>
</tr>
<tr align="left">
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Ачхой-Мартан|Ачхой-Мартан]]</td>
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">21,0</td>
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Атагиижъ|Атагиижь]]</td>
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">12,0</td>
</tr>
<tr align="left">
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Цоцин-Юрт|Цоцин-Юрт]]</td>
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">20,0</td>
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Аллерой|Аллерой]]</td>
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">12,0</td>
</tr>
<tr align="left">
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Тазбичи|Тазбичи]]</td>
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">0,5</td>
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Серноводскэ|Серноводскэ]]</td>
<td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">10,0</td>
</tr>
</table>
|}
== Экономикэр ==
{{Main|Шэшэн Республикэм и экономикэр}}
Шэшэн Республикэм и нэхъышъхьэ лэжьыгъу экономикэр зпылъыр [[Фатэгын|фатэгынымрэ]] [[гас]] къыкӀэхынымрэ елэжьынымрэ, абым пэмыкӀыу губгъуэ лэжьыгъэхэр. Мычгышейм и фабрикэхэр зауэ нэужым куэду хэкӀуэдахэ.
== Администациэ гуэшыгъуэр ==
{{Main|Мычгышейм и администрациэ-шӀыпӀэ гуэшыгъуэр}}
Къэралым и къалэ нэхъышъхьу щытыр [[Грознэ]], пэмыкӀыу къалэ джоуэ пӀэ зиӀэхэр хьэблэ [[Аргун (къалэ)|Аргунрэ]] [[Гудермес]]рэ. АдминистрациэкӀэ Шэшэн Республикэр куеё 15 мэгъуэшыр.
{| class="wikitable" style="margin:auto"
! Куей
! Къалэ нэхъышъхьэр
! rowspan="16"| [[Файл:Rus-Chechnya-district.png|280px]]
|-
| Ачхой-Мартан
| Ачхой-Мартан
|-
| Ведено
| Ведено
|-
| Грознэ
| Грознэ
|-
| Гудермес
| Гудермес
|-
| Итум-Кале
| Итум-Кале
|-
| Курчалой
| Курчалой
|-
| Надтеречнэ
| Знаменскаэ
|-
| Наурскэ
| Наурскэ
|-
| Ножай-Юрт
| Ножай-Юрт
|-
| Сунженскэ
| Серноводскэ
|-
| Урус-Мартан
| Урус-Мартан
|-
| Шали
| Шали
|-
| Шарой
| Шарой
|-
| Шатой
| Шатой
|-
| Шелковскаэ
| Шелковскаэ
|}
== Гулъытыгъуэхэр ==
{{Reflist}}
== ТехьэпӀэхэр ==
{{Commons|Chechnya}}
* [https://web.archive.org/web/20030807164429/http://chechnya.gov.ru/ Шэшэн Республикэм я Президентымрэ Хасэмрэ я сайтыр]
* [http://www.minfinchr.ru/ Шэшэн Республикэм и Финанс министерствэм и сайт]
* [https://web.archive.org/web/20080504040817/http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=20 Шэшэн Республикэм католог «Вся Россиям»]
{{Къаукъаз}}
{{Subdivisions of Russia}}
[[Категориэ:Мычгышей]]
28lx06xedww6zqdjcibwleybkygraop