Wikipedia kcgwiki https://kcg.wikipedia.org/wiki/A%CC%B1tsak_Wat_Wu MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Media Wat khwo A‌̱lyiat A‌̱tyunta̱m A‌̱lyiat a‌̱tyunta‌̱m Wukipedia A‌̱lyiat Wukipedia Fail A‌̱lyiat fail MediaWiki A‌̱lyiat MediaWiki Ta‌̱mpi‌̱let A‌̱lyiat ta‌̱mpi‌̱let Beang A‌̱lyiat beang Sa A‌̱lyiat nsa TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk A̱merika A̱tak 0 45 42432 20780 2026-05-09T11:45:32Z Kambai Akau 15 Kambai Akau shyei wat hu [[Amerika A̱tak]] nat [[A̱merika A̱tak]] 20780 wikitext text/x-wiki [[Fail:South America (orthographic projection).svg|thumb|Ta̱si̱la vam-a̱byin Amerika A̱tak]] A̱byin '''Amerika A̱tak''' yet vam-a̱byin hwa ku shyia̱ gba̱mgbam di̱ fam Á̱kum-a̱la̱u Jenshyung hu hwa a̱wot ku si̱ lan shyia̱ di̱ fam Á̱kum-a̱la̱u A̱tak hu hwa, ma̱ng a̱bada̱dei nkap di̱ fam Á̱kum-a̱la̱u A̱za hu. Á̱ si̱ maai ngwa̱i a̱byin ka nang a̱bavam-a̱byin a̱tak bibyin [[Amerika]] ka. Si̱sak nang á̱niet yei a̱lyoot Amerika A̱tak ka da̱ a̱kwonu nfam-a̱byin nghyang (nang Amerika Lati̱n ku Kon A̱tak) sii hyaat mi̱ ndyia̱ na̱ si̱ swak a̱ni mat shai shishai naat mbwuot kwai nfwuo á̱niet mi̱ fam-a̱byin hu (kidee ja yet, ta̱ngam a̱byin [[Brazil]]). ==Ya̱fang== <references/> ==A̱ka̱fwuop nta== {{Bibyin Amerika A̱tak}} [[Sa:Nvam-a̱byin swanta]] [[Sa:Bibyin Amerika]] o7tqm73wla1r4pgdv0jjnfs8170puhe 42434 42432 2026-05-09T11:45:58Z Kambai Akau 15 /* */ 42434 wikitext text/x-wiki [[Fail:South America (orthographic projection).svg|thumb|Ta̱si̱la vam-a̱byin Amerika A̱tak]] A̱byin '''A̱merika A̱tak''' yet vam-a̱byin hwa ku shyia̱ gba̱mgbam di̱ fam Á̱kum-a̱la̱u Jenshyung hu hwa a̱wot ku si̱ lan shyia̱ di̱ fam Á̱kum-a̱la̱u A̱tak hu hwa, ma̱ng a̱bada̱dei nkap di̱ fam Á̱kum-a̱la̱u A̱za hu. Á̱ si̱ maai ngwa̱i a̱byin ka nang a̱bavam-a̱byin a̱tak bibyin [[A̱merika]] ka. Si̱sak nang á̱niet yei a̱lyoot Amerika A̱tak ka da̱ a̱kwonu nfam-a̱byin nghyang (nang Amerika Lati̱n ku Kon A̱tak) sii hyaat mi̱ ndyia̱ na̱ si̱ swak a̱ni mat shai shishai naat mbwuot kwai nfwuo á̱niet mi̱ fam-a̱byin hu (kidee ja yet, ta̱ngam a̱byin [[Bi̱razi̱t]]). ==Ya̱fang== <references/> ==A̱ka̱fwuop nta== {{Bibyin Amerika A̱tak}} [[Sa:Nvam-a̱byin swanta]] [[Sa:Bibyin Amerika]] l9j8llvz32prsfoo1ko797aezfaewz9 A̱merika A̱za 0 46 42435 20778 2026-05-09T11:47:01Z Kambai Akau 15 /* */ 42435 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[Fail:Location North America.svg|thumb|Ta̱si̱la vam-a̱byin A̱merika A̱za]] A̱byin '''A̱merika A̱za''' yet vam-a̱byin hwa di̱ fam Á̱kum-a̱la̱u A̱za swanta hu a̱wot ka̱ si̱ ka nnyia̱ kpa̱mkpaan nshyia̱ di̱ tityak di̱ fam Á̱kum-a̱la̱u Jenshyung hu. Á̱ ka ngwa̱i nka nang a̱bavam-a̱byin a̱za [[A̱merika]] ka.<!-- Mi̱ bibyin ku lyiat di̱n Shong, [[A̱merika]], yet nvam-a̱byin nfeang nia. --> Ka̱ si̱ byia̱ a̱gi̱gak di̱ fam a̱za hu ma̱ng [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Atik]] wu, di̱ fam a̱tyin hu ma̱ng [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Ati̱lantik]] wu, di̱ fam a̱tak-a̱tyin hu ma̱ng a̱byin Amerika A̱tak ka ma̱ng [[Kyai A̱sa̱khwot Karibi]] hu, a̱wot di̱ fam jenshyung a mbeang a̱tak hu ma̱ng [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Pasi̱fi̱k]] wu. Mat nang a̱byin Gi̱rinlan ka swan da̱ A̱ka̱gba Tektonik A̱merika A̱za wu wa, huhwa mbyia̱ nang á̱ si̱ ma ntyia̱ nka nang kap A̱merika A̱za hu di̱n vak a̱vwuonswat nka ka mi̱ swanta hu. ==Ya̱fang== <references/> ==A̱ka̱fwuop nta== {{Bibyin Amerika A̱za}} [[Sa:Nvam-a̱byin swanta]] [[Sa:Bibyin Amerika]] fub3xt006z02gkou2ry2xbi3igqbgy8 42436 42435 2026-05-09T11:47:13Z Kambai Akau 15 Kambai Akau shyei wat hu [[Amerika A̱za]] nat [[A̱merika A̱za]] 42435 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[Fail:Location North America.svg|thumb|Ta̱si̱la vam-a̱byin A̱merika A̱za]] A̱byin '''A̱merika A̱za''' yet vam-a̱byin hwa di̱ fam Á̱kum-a̱la̱u A̱za swanta hu a̱wot ka̱ si̱ ka nnyia̱ kpa̱mkpaan nshyia̱ di̱ tityak di̱ fam Á̱kum-a̱la̱u Jenshyung hu. Á̱ ka ngwa̱i nka nang a̱bavam-a̱byin a̱za [[A̱merika]] ka.<!-- Mi̱ bibyin ku lyiat di̱n Shong, [[A̱merika]], yet nvam-a̱byin nfeang nia. --> Ka̱ si̱ byia̱ a̱gi̱gak di̱ fam a̱za hu ma̱ng [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Atik]] wu, di̱ fam a̱tyin hu ma̱ng [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Ati̱lantik]] wu, di̱ fam a̱tak-a̱tyin hu ma̱ng a̱byin Amerika A̱tak ka ma̱ng [[Kyai A̱sa̱khwot Karibi]] hu, a̱wot di̱ fam jenshyung a mbeang a̱tak hu ma̱ng [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Pasi̱fi̱k]] wu. Mat nang a̱byin Gi̱rinlan ka swan da̱ A̱ka̱gba Tektonik A̱merika A̱za wu wa, huhwa mbyia̱ nang á̱ si̱ ma ntyia̱ nka nang kap A̱merika A̱za hu di̱n vak a̱vwuonswat nka ka mi̱ swanta hu. ==Ya̱fang== <references/> ==A̱ka̱fwuop nta== {{Bibyin Amerika A̱za}} [[Sa:Nvam-a̱byin swanta]] [[Sa:Bibyin Amerika]] fub3xt006z02gkou2ry2xbi3igqbgy8 A̱da (nwap) 0 105 42361 41271 2026-05-08T20:28:51Z Kambai Akau 15 Kambai Akau shyei wat hu [[A̱daa (nwap)]] nat [[A̱da (nwap)]] 41271 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[A̱daa (nwap)/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[A̱daa (nwap)/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[A̱daa (nwap)/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[A̱daa (nwap)/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[A̱daa (nwap)/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[A̱daa (nwap)/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''A̱daa''' ba (''[[Daa (a̱lyem)|Daa]]'': '''Ham''', ''[[Kpat (a̱lyem)|Kpat]]'': Jaba) yet nwap hwa nang ku shyia̱ di̱ [[A̱tak Ka̱duna|fam a̱tak]] [[Si̱tet Ka̱duna]], di̱ fam a̱ka̱wa̱tyia̱ a̱byin [[Naijeriya]] ka a̱ni,<ref>James, Ibrahim (1986). "The Ham in history : the Ham and their neighbours. Jos University Press. ISBN 978-166-038-4.</ref> ma̱ a̱di̱di̱t si̱ shyia̱ ba̱ng [[Susot a̱gwomna̱ti mali Naijeriya|Susot A̱gwomna̱ti Mali]] [[Jaba, Naijeriya|Jaba]], [[Ka̱ciya]] ma̱ng [[Ka̱ga̱rko]] á̱si̱ a̱tak Si̱tet Ka̱duna, [[Naijeriya]]. [[Da (a̱lyem)|Da]] kya yet a̱lyem mba ka, a̱wot ba̱ ngyei a̱pyia̱ mba ''Ham'', ba̱ si̱ yei a̱lyem mba ka ''Hyam''. A̱kpat wu ngyei mba ''Jaba'', a̱wot zop ghyiang mbwak [[Lyenlilyem|a̱tyulyen lilyem]] a̱ yet byina̱byin fam a̱byin hu (John 2017) a̱ni ku yong mi̱ cet a̱ si̱ kaat nyia̱ a̱lyoot 'Jaba' ka yet swang a̱lyiat tok ja. Mat a̱nia, ku myim a̱ lyang nji a̱ ji̱p.<ref>John, P. H. (2017). Narratives of identity and sociocultural worldview in song texts of the Ham of Nigeria: A discourse analysis investigation (Doctoral dissertation, Stellenbosch: Stellenbosch University).</ref><ref>"[https://www.ethnologue.com/language/jab Hyam]". Ethnologue.</ref> Tyan jhyang ku sak shi á̱kpa A̱daa hu kpa̱mkpaan ma̱ng á̱niet 400,000.<ref>[https://www.ethnologue.com/subgroups/hyamic]</ref> ==Nkhang== A̱ghyang a̱niet nwuak a̱cucuk nyia̱ A̱da ba, bibya ku tsa [[Taada Nok]] ji gbangbang di̱n jen ji á̱ ku tsa taat pyipyia̱ nghwughwu terakota na ba̱ tyai nkhang gbangbang na a̱ni ma̱ a̱bakeang A̱da ka nang á̱ ngyei [[Nok]] a̱ni.<ref>{{Cite book|title=The History of Western Africa: Britannica guide to Africa|last=McKenna|first=Amy|publisher=The Rosen Publishing Group|year=2011|isbn=1615303162|pages=173}}</ref> == Taada == Á̱ song a̱yet Tuk-Ham (A̱tuk-A̱da kya ka) kuzang a̱lyia̱ mami a̱keang [[Kwain]] (nang A̱kpat wu ku byian yei hu ba̱ si̱ gyei ''Kwoi'' a̱ni), mi̱ [[Susot a̱gwomna̱ti mali Naijeriya|Sot A̱gwomna̱ti Mali]] [[Jaba, Nigeria|Jaba]]. Á̱ song song a̱ja da̱ a̱beam a̱cak Ita wa.<ref>{{Cite book|title=Nigeria, a People United, a Future Assured: Survey of states|last=Matthew-Daniel|first=B. J. St.|last2=Mamman|first2=A. B.|last3=Petters|first3=Sunday W.|last4=Oyebanji|first4=J. Oluwole|last5=Federal Ministry of Information Nigeria|publisher=Federal Ministry of Information Nigeria|year=2000|isbn=9780104321|pages=250}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.zodml.org/content/tuk-ham#.WJD6bBuLTIU|title=Tuk-Ham|newspaper=ZODML|language=en|access-date=2017-01-31}}</ref> == Khwi == A̱lyiak A̱da ba yet [[Khwikristi|Krista]] bya, á̱ tyan shi a̱kpa mba hu ma̱ng shi 85% mami a̱yaa̱kpa 100%. Kpa̱mkpaan ma̱ng 75% a̱mgba̱m á̱niet ba yet, si̱sak ma̱ng nunu ghyáng, "Krista A̱vanjelikat" bya, ma̱ng 10% ba̱ shyia̱ ma̱ng susot Krista jhyáng ja a̱ni.<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/12165/NI Nwuai Joshua project da̱ á̱niet Ham ba]</ref> ==A̱lyem== A̱daa ba lyiat ma̱ng [[Daa (a̱lyem)|Daa]] ja. == Kwai-nfwuo-á̱niet== Á̱ ngyei á̱nietba̱ngtyok (ku á̱gwam) A̱da ba ''Kpop Ham''. ''Kpop Ham'' wu mi̱ di̱ yong huni wa yet A̱tyushityok (A̱ST) Kpop-Ham wu [[Jonathan Gyet Maude|Dr. Jonathan Danladi Gyet Maude (J.P.), OON]].<ref>[https://web.archive.org/web/20210629114934/https://hamculturalheritage.org/ HAM CULTURAL HERITAGE]. HAM CULTURAL HERITAGE.</ref> ==A̱ca̱cet á̱niet== A̱ca̱cet á̱niet ma̱ng a̱sok A̱da a̱ni bya ba: * [[Martin Luther Agwai]] * [[Andrew Jonathan Nok]] * [[Adamu Maikori]], la̱uya a̱son a̱ neet ghwut ma̱ [[A̱tak Ka̱duna]] a̱ni * [[Audu Maikori]], a̱tyukpaat ma̱ng Group CEO a̱si̱ lebet rekwot Chocolate City Entertainment * [[Yahaya Maikori]], a̱tyukpaat ma̱ng Group CEO a̱si̱ lebet rekwot Chocolate City Entertainment * [[Ishaya Ibrahim|Admiral Ishaya Iko Ibrahim]], Chief of Naval Staff gbangbang ma̱ng Sarkin Yaki Ham * [[Felix Hyatt|Felix Hassan Hyet]], Minister of Aviation gbangbang * [[Danlami Sambo|Justice Danlami Sambo]], Justice Sokoto High Court gbangbang * [[A̱tyokhwu Dr. Chris Abashiya]], A̱tyulyuut, A̱tyukwainfwuo ma̱ng Activist * [[Usman Mu'azu|A̱tyokhwu AVM Usman Ma'azu]], Military Administrator gbangbang a̱si̱ A̱byin Ka̱duna * [[Col T.K Zabairu]], Military Administrator gbangbang a̱si̱ A̱byin Imo * Ambassador Nuhu Bajoga, A̱tyubeang Gwomna A̱byin Ka̱duna, 2011-2015 == Ya̱fang == <references/> [[Sa:Nnwap_swanta]] [[Sa:Nnwap_Afrika]] [[Sa:Nnwap mi̱ Naijeriya]] rzfu7jxfb520abmz8shw0elv63sncmg 42363 42361 2026-05-08T20:30:53Z Kambai Akau 15 42363 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[A̱daa (nwap)/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[A̱daa (nwap)/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[A̱daa (nwap)/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[A̱daa (nwap)/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[A̱daa (nwap)/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[A̱daa (nwap)/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''A̱da''' ba (''[[Daa (a̱lyem)|Daa]]'': '''Ham''', ''[[Kpat (a̱lyem)|Kpat]]'': Jaba) yet nwap hwa nang ku shyia̱ di̱ [[A̱tak Ka̱duna|fam a̱tak]] [[Si̱tet Ka̱duna]], di̱ fam a̱ka̱wa̱tyia̱ a̱byin [[Naijeriya]] ka a̱ni,<ref>James, Ibrahim (1986). "The Ham in history : the Ham and their neighbours. Jos University Press. ISBN 978-166-038-4.</ref> ma̱ a̱di̱di̱t si̱ shyia̱ ba̱ng [[Susot a̱gwomna̱ti mali Naijeriya|Susot A̱gwomna̱ti Mali]] [[Jaba, Naijeriya|Jaba]], [[Ka̱ciya]] ma̱ng [[Ka̱ga̱rko]] á̱si̱ a̱tak Si̱tet Ka̱duna, [[Naijeriya]]. Daa ji ja yet a̱lyem mba ka, a̱wot ba̱ ngyei a̱pyia̱ mba ''Ham'', ba̱ si̱ yei a̱lyem mba ka ''Hyam''. A̱kpat wu ngyei mba ''Jaba'', a̱wot zop ghyiang mbwak [[Lyenlilyem|a̱tyulyen lilyem]] a̱ yet byina̱byin fam a̱byin hu (John 2017) a̱ni ku yong mi̱ cet a̱ si̱ kaat nyia̱ a̱lyoot 'Jaba' ka yet swang a̱lyiat tok ja. Mat a̱nia, ku myim a̱ lyang nji a̱ ji̱p.<ref>John, P. H. (2017). Narratives of identity and sociocultural worldview in song texts of the Ham of Nigeria: A discourse analysis investigation (Doctoral dissertation, Stellenbosch: Stellenbosch University).</ref><ref>"[https://www.ethnologue.com/language/jab Hyam]". Ethnologue.</ref> Tyan jhyang ku sak shi á̱kpa A̱daa hu kpa̱mkpaan ma̱ng á̱niet 400,000.<ref>[https://www.ethnologue.com/subgroups/hyamic]</ref> ==Nkhang== A̱ghyang a̱niet nwuak a̱cucuk nyia̱ A̱da ba, bibya ku tsa [[Taada Nok]] ji gbangbang di̱n jen ji á̱ ku tsa taat pyipyia̱ nghwughwu terakota na ba̱ tyai nkhang gbangbang na a̱ni ma̱ a̱bakeang A̱da ka nang á̱ ngyei [[Nok]] a̱ni.<ref>{{Cite book|title=The History of Western Africa: Britannica guide to Africa|last=McKenna|first=Amy|publisher=The Rosen Publishing Group|year=2011|isbn=1615303162|pages=173}}</ref> == Taada == Á̱ song a̱yet Tuk-Ham (A̱tuk-A̱da kya ka) kuzang a̱lyia̱ mami a̱keang [[Kwain]] (nang A̱kpat wu ku byian yei hu ba̱ si̱ gyei ''Kwoi'' a̱ni), mi̱ [[Susot a̱gwomna̱ti mali Naijeriya|Sot A̱gwomna̱ti Mali]] [[Jaba, Nigeria|Jaba]]. Á̱ song song a̱ja da̱ a̱beam a̱cak Ita wa.<ref>{{Cite book|title=Nigeria, a People United, a Future Assured: Survey of states|last=Matthew-Daniel|first=B. J. St.|last2=Mamman|first2=A. B.|last3=Petters|first3=Sunday W.|last4=Oyebanji|first4=J. Oluwole|last5=Federal Ministry of Information Nigeria|publisher=Federal Ministry of Information Nigeria|year=2000|isbn=9780104321|pages=250}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.zodml.org/content/tuk-ham#.WJD6bBuLTIU|title=Tuk-Ham|newspaper=ZODML|language=en|access-date=2017-01-31}}</ref> == Khwi == A̱lyiak A̱da ba yet [[Khwikristi|Krista]] bya, á̱ tyan shi a̱kpa mba hu ma̱ng shi 85% mami a̱yaa̱kpa 100%. Kpa̱mkpaan ma̱ng 75% a̱mgba̱m á̱niet ba yet, si̱sak ma̱ng nunu ghyáng, "Krista A̱vanjelikat" bya, ma̱ng 10% ba̱ shyia̱ ma̱ng susot Krista jhyáng ja a̱ni.<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/12165/NI Nwuai Joshua project da̱ á̱niet Ham ba]</ref> ==A̱lyem== A̱da ba lyiat ma̱ng [[Daa (a̱lyem)|Daa]] ja. == Kwai-nfwuo-á̱niet== Á̱ ngyei á̱nietba̱ngtyok (ku á̱gwam) A̱da ba ''Kpop Ham''. ''Kpop Ham'' wu mi̱ di̱ yong huni wa yet A̱tyushityok (A̱ST) Kpop-Ham wu [[Jonathan Gyet Maude|Dr. Jonathan Danladi Gyet Maude (J.P.), OON]].<ref>[https://web.archive.org/web/20210629114934/https://hamculturalheritage.org/ HAM CULTURAL HERITAGE]. HAM CULTURAL HERITAGE.</ref> ==A̱ca̱cet á̱niet== A̱ca̱cet á̱niet ma̱ng a̱sok A̱da a̱ni bya ba: * [[Martin Luther Agwai]] * [[Andrew Jonathan Nok]] * [[Adamu Maikori]], la̱uya a̱son a̱ neet ghwut ma̱ [[A̱tak Ka̱duna]] a̱ni * [[Audu Maikori]], a̱tyukpaat ma̱ng Group CEO a̱si̱ lebet rekwot Chocolate City Entertainment * [[Yahaya Maikori]], a̱tyukpaat ma̱ng Group CEO a̱si̱ lebet rekwot Chocolate City Entertainment * [[Ishaya Ibrahim|Admiral Ishaya Iko Ibrahim]], Chief of Naval Staff gbangbang ma̱ng Sarkin Yaki Ham * [[Felix Hyatt|Felix Hassan Hyet]], Minister of Aviation gbangbang * [[Danlami Sambo|Justice Danlami Sambo]], Justice Sokoto High Court gbangbang * [[A̱tyokhwu Dr. Chris Abashiya]], A̱tyulyuut, A̱tyukwainfwuo ma̱ng Activist * [[Usman Mu'azu|A̱tyokhwu AVM Usman Ma'azu]], Military Administrator gbangbang a̱si̱ A̱byin Ka̱duna * [[Col T.K Zabairu]], Military Administrator gbangbang a̱si̱ A̱byin Imo * Ambassador Nuhu Bajoga, A̱tyubeang Gwomna A̱byin Ka̱duna, 2011-2015 == Ya̱fang == <references/> [[Sa:Nnwap_swanta]] [[Sa:Nnwap_Afrika]] [[Sa:Nnwap mi̱ Naijeriya]] 6slbeo3ya6b50ubeh3vocz9biffkhwh 42364 42363 2026-05-08T20:31:24Z Kambai Akau 15 /* Ya̱fang */ 42364 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[A̱daa (nwap)/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[A̱daa (nwap)/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[A̱daa (nwap)/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[A̱daa (nwap)/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[A̱daa (nwap)/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[A̱daa (nwap)/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''A̱da''' ba (''[[Daa (a̱lyem)|Daa]]'': '''Ham''', ''[[Kpat (a̱lyem)|Kpat]]'': Jaba) yet nwap hwa nang ku shyia̱ di̱ [[A̱tak Ka̱duna|fam a̱tak]] [[Si̱tet Ka̱duna]], di̱ fam a̱ka̱wa̱tyia̱ a̱byin [[Naijeriya]] ka a̱ni,<ref>James, Ibrahim (1986). "The Ham in history : the Ham and their neighbours. Jos University Press. ISBN 978-166-038-4.</ref> ma̱ a̱di̱di̱t si̱ shyia̱ ba̱ng [[Susot a̱gwomna̱ti mali Naijeriya|Susot A̱gwomna̱ti Mali]] [[Jaba, Naijeriya|Jaba]], [[Ka̱ciya]] ma̱ng [[Ka̱ga̱rko]] á̱si̱ a̱tak Si̱tet Ka̱duna, [[Naijeriya]]. Daa ji ja yet a̱lyem mba ka, a̱wot ba̱ ngyei a̱pyia̱ mba ''Ham'', ba̱ si̱ yei a̱lyem mba ka ''Hyam''. A̱kpat wu ngyei mba ''Jaba'', a̱wot zop ghyiang mbwak [[Lyenlilyem|a̱tyulyen lilyem]] a̱ yet byina̱byin fam a̱byin hu (John 2017) a̱ni ku yong mi̱ cet a̱ si̱ kaat nyia̱ a̱lyoot 'Jaba' ka yet swang a̱lyiat tok ja. Mat a̱nia, ku myim a̱ lyang nji a̱ ji̱p.<ref>John, P. H. (2017). Narratives of identity and sociocultural worldview in song texts of the Ham of Nigeria: A discourse analysis investigation (Doctoral dissertation, Stellenbosch: Stellenbosch University).</ref><ref>"[https://www.ethnologue.com/language/jab Hyam]". Ethnologue.</ref> Tyan jhyang ku sak shi á̱kpa A̱daa hu kpa̱mkpaan ma̱ng á̱niet 400,000.<ref>[https://www.ethnologue.com/subgroups/hyamic]</ref> ==Nkhang== A̱ghyang a̱niet nwuak a̱cucuk nyia̱ A̱da ba, bibya ku tsa [[Taada Nok]] ji gbangbang di̱n jen ji á̱ ku tsa taat pyipyia̱ nghwughwu terakota na ba̱ tyai nkhang gbangbang na a̱ni ma̱ a̱bakeang A̱da ka nang á̱ ngyei [[Nok]] a̱ni.<ref>{{Cite book|title=The History of Western Africa: Britannica guide to Africa|last=McKenna|first=Amy|publisher=The Rosen Publishing Group|year=2011|isbn=1615303162|pages=173}}</ref> == Taada == Á̱ song a̱yet Tuk-Ham (A̱tuk-A̱da kya ka) kuzang a̱lyia̱ mami a̱keang [[Kwain]] (nang A̱kpat wu ku byian yei hu ba̱ si̱ gyei ''Kwoi'' a̱ni), mi̱ [[Susot a̱gwomna̱ti mali Naijeriya|Sot A̱gwomna̱ti Mali]] [[Jaba, Nigeria|Jaba]]. Á̱ song song a̱ja da̱ a̱beam a̱cak Ita wa.<ref>{{Cite book|title=Nigeria, a People United, a Future Assured: Survey of states|last=Matthew-Daniel|first=B. J. St.|last2=Mamman|first2=A. B.|last3=Petters|first3=Sunday W.|last4=Oyebanji|first4=J. Oluwole|last5=Federal Ministry of Information Nigeria|publisher=Federal Ministry of Information Nigeria|year=2000|isbn=9780104321|pages=250}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.zodml.org/content/tuk-ham#.WJD6bBuLTIU|title=Tuk-Ham|newspaper=ZODML|language=en|access-date=2017-01-31}}</ref> == Khwi == A̱lyiak A̱da ba yet [[Khwikristi|Krista]] bya, á̱ tyan shi a̱kpa mba hu ma̱ng shi 85% mami a̱yaa̱kpa 100%. Kpa̱mkpaan ma̱ng 75% a̱mgba̱m á̱niet ba yet, si̱sak ma̱ng nunu ghyáng, "Krista A̱vanjelikat" bya, ma̱ng 10% ba̱ shyia̱ ma̱ng susot Krista jhyáng ja a̱ni.<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/12165/NI Nwuai Joshua project da̱ á̱niet Ham ba]</ref> ==A̱lyem== A̱da ba lyiat ma̱ng [[Daa (a̱lyem)|Daa]] ja. == Kwai-nfwuo-á̱niet== Á̱ ngyei á̱nietba̱ngtyok (ku á̱gwam) A̱da ba ''Kpop Ham''. ''Kpop Ham'' wu mi̱ di̱ yong huni wa yet A̱tyushityok (A̱ST) Kpop-Ham wu [[Jonathan Gyet Maude|Dr. Jonathan Danladi Gyet Maude (J.P.), OON]].<ref>[https://web.archive.org/web/20210629114934/https://hamculturalheritage.org/ HAM CULTURAL HERITAGE]. HAM CULTURAL HERITAGE.</ref> ==A̱ca̱cet á̱niet== A̱ca̱cet á̱niet ma̱ng a̱sok A̱da a̱ni bya ba: * [[Martin Luther Agwai]] * [[Andrew Jonathan Nok]] * [[Adamu Maikori]], la̱uya a̱son a̱ neet ghwut ma̱ [[A̱tak Ka̱duna]] a̱ni * [[Audu Maikori]], a̱tyukpaat ma̱ng Group CEO a̱si̱ lebet rekwot Chocolate City Entertainment * [[Yahaya Maikori]], a̱tyukpaat ma̱ng Group CEO a̱si̱ lebet rekwot Chocolate City Entertainment * [[Ishaya Ibrahim|Admiral Ishaya Iko Ibrahim]], Chief of Naval Staff gbangbang ma̱ng Sarkin Yaki Ham * [[Felix Hyatt|Felix Hassan Hyet]], Minister of Aviation gbangbang * [[Danlami Sambo|Justice Danlami Sambo]], Justice Sokoto High Court gbangbang * [[A̱tyokhwu Dr. Chris Abashiya]], A̱tyulyuut, A̱tyukwainfwuo ma̱ng Activist * [[Usman Mu'azu|A̱tyokhwu AVM Usman Ma'azu]], Military Administrator gbangbang a̱si̱ A̱byin Ka̱duna * [[Col T.K Zabairu]], Military Administrator gbangbang a̱si̱ A̱byin Imo * Ambassador Nuhu Bajoga, A̱tyubeang Gwomna A̱byin Ka̱duna, 2011-2015 == A̱ya̱fang == {{reflist}} [[Sa:Nnwap_swanta]] [[Sa:Nnwap_Afrika]] [[Sa:Nnwap mi̱ Naijeriya]] p30pxjwnrn7r9qtbb5m7w9vy4nbs2vs A̱dangka̱li A̱shong 0 108 42400 41326 2026-05-09T10:25:04Z Kambai Akau 15 Kambai Akau shyei wat hu [[A̱da̱ngka̱li A̱shong]] nat [[A̱dangka̱li A̱shong]] 41326 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[A̱da̱ngka̱li A̱shong/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[A̱da̱ngka̱li A̱shong/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[A̱da̱ngka̱li A̱shong/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Takad|[[A̱da̱ngka̱li A̱shong/Takad|Takad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyecaat|[[A̱da̱ngka̱li A̱shong/Tyeca̱rak|Tyeca̱rak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyuku|[[A̱da̱ngka̱li A̱shong/Tyuku|Tyuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} [[Fail:Patates.jpg|thumb|A̱da̱ngka̱li A̱shong]] '''A̱da̱ngka̱lí a̱shong''' (á̱ghyang á̱niet nyia̱ a̱tsak a̱lyoot wu wa yet '''a̱runguna A̱shong'''), a̱ yet zwa a̱tyin a̱ga̱fi̱p (Solanum tuberosum) ja nang á̱ yaan sum a̱ni̱nan hu, ku yet kyayak hu a̱ni. A̱tyin a̱ga̱fi̱p kani neet mi̱ kpang swangta Amerika hwa, A̱wot ka̱ si̱ yet a̱tyin a̱ga̱fi̱p ka̱ kyiak a̱lyia̱ a̱nyiung kya ka̱ laai kwop, ka̱ si̱ ba̱ shyia̱ kwai á̱ga̱fi̱p ''Solanaceae'' ji.<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/potato Potato – Definition of potato by Merriam-Webster] (di̱n Shong). merriam-webster.com</ref> ==Ya̱fang== <references/> foorxfq2l7dh8x4uee2xkurh48nbta5 42402 42400 2026-05-09T10:26:08Z Kambai Akau 15 /* */ 42402 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[A̱da̱ngka̱li A̱shong/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[A̱da̱ngka̱li A̱shong/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[A̱da̱ngka̱li A̱shong/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Takad|[[A̱da̱ngka̱li A̱shong/Takad|Takad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyecaat|[[A̱da̱ngka̱li A̱shong/Tyeca̱rak|Tyeca̱rak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyuku|[[A̱da̱ngka̱li A̱shong/Tyuku|Tyuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} [[Fail:Patates.jpg|thumb|A̱da̱ngka̱li A̱shong]] '''A̱dangka̱lí A̱shong''' (á̱ghyang á̱niet nyia̱ a̱tsak a̱lyoot wu wa yet '''a̱runguna A̱shong'''), a̱ yet zwa a̱tyin a̱ga̱fi̱p (Solanum tuberosum) ja nang á̱ yaan sum a̱ni̱nan hu, ku yet kyayak hu a̱ni. Kyangtang-a̱byin huni neet mi̱ kpang swanta A̱merika hwa, A̱wot ka̱ si̱ yet a̱tyin a̱ga̱fi̱p ka̱ kyiak a̱lyia̱ a̱nyiung kya ka̱ laai kwop, ka̱ si̱ ba̱ shyia̱ kwai á̱ga̱fi̱p ''Solanaceae'' ji.<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/potato Potato – Definition of potato by Merriam-Webster] (di̱n Shong). merriam-webster.com</ref> ==Ya̱fang== <references/> ndps47ruwfjg2az77a6uynexeiaahid 42403 42402 2026-05-09T10:26:43Z Kambai Akau 15 42403 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[A̱da̱ngka̱li A̱shong/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[A̱da̱ngka̱li A̱shong/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[A̱da̱ngka̱li A̱shong/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Takad|[[A̱da̱ngka̱li A̱shong/Takad|Takad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyecaat|[[A̱da̱ngka̱li A̱shong/Tyeca̱rak|Tyeca̱rak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyuku|[[A̱da̱ngka̱li A̱shong/Tyuku|Tyuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} [[Fail:Patates.jpg|thumb|A̱da̱ngka̱li A̱shong]] '''A̱dangka̱lí A̱shong''' (á̱ghyang á̱niet nyia̱ a̱tsak a̱lyoot wu wa yet '''a̱runguna A̱shong'''), a̱ yet zwa a̱tyin a̱ga̱fi̱p (Solanum tuberosum) ja nang á̱ yaan sum a̱ni̱nan hu, ku yet kyayak hu a̱ni. Kyangtang-a̱byin huni neet mi̱ kpang swanta A̱merika hwa, A̱wot ka̱ si̱ yet a̱tyin a̱ga̱fi̱p ka̱ kyiak a̱lyia̱ a̱nyiung kya ka̱ laai kwop, ka̱ si̱ ba̱ shyia̱ kwai á̱ga̱fi̱p ''Solanaceae'' ji.<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/potato Potato – Definition of potato by Merriam-Webster] (di̱n Shong). merriam-webster.com</ref> ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:Nkyangtang-a̱byin]] feptn394h6pnyd98609adcr5scmqqx8 42404 42403 2026-05-09T10:27:26Z Kambai Akau 15 42404 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[A̱da̱ngka̱li A̱shong/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[A̱da̱ngka̱li A̱shong/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[A̱da̱ngka̱li A̱shong/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Takad|[[A̱da̱ngka̱li A̱shong/Takad|Takad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyecaat|[[A̱da̱ngka̱li A̱shong/Tyeca̱rak|Tyeca̱rak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyuku|[[A̱da̱ngka̱li A̱shong/Tyuku|Tyuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} [[Fail:Patates.jpg|thumb|A̱da̱ngka̱li A̱shong]] '''A̱dangka̱lí A̱shong''' (á̱ghyang á̱niet nyia̱ a̱tsak a̱lyoot wu wa yet '''a̱runguna A̱shong'''), a̱ yet zwa a̱tyin a̱ga̱fi̱p (Solanum tuberosum) ja nang á̱ yaan sum a̱ni̱nan hu, ku yet kyayak hu a̱ni. Kyangtang-a̱byin huni neet mi̱ kpang swanta A̱merika hwa, A̱wot ka̱ si̱ yet a̱tyin a̱ga̱fi̱p ka̱ kyiak a̱lyia̱ a̱nyiung kya ka̱ laai kwop, ka̱ si̱ ba̱ shyia̱ kwai á̱ga̱fi̱p ''Solanaceae'' ji.<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/potato Potato – Definition of potato by Merriam-Webster] (di̱n Shong). merriam-webster.com</ref> ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:A̱dangka̱li]] [[Sa:Nkyangtang-a̱byin]] o6lfulujv6izrcxhqbsj6npracsf0yy A̱si̱ti̱relya 0 268 42385 36500 2026-05-09T09:47:37Z Kambai Akau 15 Kambai Akau shyei wat hu [[A̱strelya]] nat [[A̱si̱ti̱relya]] 36500 wikitext text/x-wiki {{Country |name = ''Mundundung A̱strelya''<br><small>Commonwealth of Australia (Shong)</small> |flag = Flag of Australia (converted).svg |caption = Tyiang a̱toot shi a̱byin A̱strelya |coa = Coat of arms of the Commonwealth of Australia.svg |image = Australia with AAT (orthographic projection).svg |capital = Kambera |area = 7,692,024 |population = 25,997,700 |year = 2022 }} '''A̱bwom a̱byin''': "Advance Australia Fair" (''Cat Yaa̱son A̱strelya Ca̱caat'')<div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[Fail:U.S. Navy Band, Advance Australia Fair (instrumental).ogg]]</div> A̱byin '''A̱strelya''' ([[Shong]]: ''Australia''), á̱ lyen ma̱ng a̱lyoot a̱gwomna̱ti ka nang '''Mundundung A̱strelya''' ([[Shong (a̱lyem)|Shong]]: Commonwealth of Australia), yet a̱sa̱t a̱byin wa a̱ byia̱ a̱tsak a̱byin vam-a̱byin [[A̱strelya (vam-a̱byin)|A̱strelya]] hu, a̱byin a̱ka̱wa̱tyia̱ a̱sa̱khwot [[Ta̱smeniya]] ka, ma̱ng a̱cyuang bibyin a̱ka̱wa̱tyia̱ a̱sa̱khwot ma̱ a̱di̱di̱t ghyáng.<ref>"[http://www.comlaw.gov.au/Details/C2005Q00193/0332ed71-e2d9-4451-b6d1-33ec4b570e9f Constitution of Australia]" (di̱n Shong). ComLaw, 9 Zwat A̱natat 1900. ''"It shall be lawful for the Queen, with the advice of the Privy Council, to declare by proclamation that, on and after a day therein appointed, not being later than one year after the passing of this Act, the people of New South Wales, Victoria, South Australia, Queensland, and Tasmania, and also, if Her Majesty is satisfied that the people of Western Australia have agreed thereto, of Western Australia, shall be united in a Federal Commonwealth under the name of the Commonwealth of Australia."''</ref> A̱byin A̱strelya kya yet a̱byin ka ka̱ swak mi̱ shi di̱ fam a̱byin [[Osheniya]] a̱ni a̱wot ka̱ si̱ yet a̱taa mi̱ bibyin swanta ku swak mi̱ shi kyai a̱byin a̱ni. Shi á̱niet a̱byin hu shyia̱ kpa̱mkpaan ma̱ng miliyon 26, a̱wot shi kyai a̱mgba̱m a̱byin hu si̱ yet kilomita a̱ma̱ntanaai 7,617,930 (met a̱ma̱ntanaai 2,941,300),<ref name="Size">"[https://web.archive.org/web/20070324194241/http://www.ga.gov.au/education/facts/dimensions/compare.htm Australia's Size Compared]" (di̱n Shong). Geoscience Australia.</ref> ba̱ swat a̱ca̱cet a̱ka̱keang ma̱ a̱gba̱mgbam ba̱ si̱ nhyat fam kyai a̱sa̱khwot a̱tyin hu ba̱t.<ref>"[http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/by%20Subject/1301.0~2012~Main%20Features~Geographic%20distribution%20of%20the%20population~49 Geographic Distribution of the Population]". 4 Zwat Tswuon 2012.</ref> [[Kambera]] hwa yet a̱keangtung a̱byin ka, a̱wot [[Sidni]] si̱ yet a̱gba̱ndang a̱keang a̱ swak mi̱ shi wu. A̱ca̱cet a̱ka̱keang á̱ghyang nia yet: [[Melbourne]], [[Brisbane]], [[Perth]], [[Adelaide]], [[Gold Coast]] ma̱ng [[Newcastle (A̱strelya)|Newcastle]]. ==Ya̱fang== <references/> {{Bibyin Osheniya}} [[Sa:Bibyin swanta]] [[Sa:Bibyin Osheniya]] [[Sa:A̱strelya| ]] mrzqhhyyep863999o51v7a8s2izw3up Ga̱shyuo 0 426 42392 4631 2026-05-09T10:01:31Z Kambai Akau 15 Kambai Akau shyei wat hu [[Ga̱shyio]] nat [[Ga̱shyuo]]: Misspelled title 4630 wikitext text/x-wiki '''Ga̱shyio''' yet sum ha a̱yet di̱ wan nyung a̱ni.Ka̱ a̱doot a̱ya a̱bun, a̱kolo ngu ka yet a̱sa̱khwot kikyio nyia. Gashyio niat swan khenkhiam ka tyia̱ a̱bwonu ku ma̱ng nyung. ==Ya̱fang== <references/> numivl5atxhjkp3n7hupx0y3t0sf4u5 42394 42392 2026-05-09T10:10:23Z Kambai Akau 15 /* */ 42394 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Ga̱shyuo/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Ga̱shyuo/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Gəshyuo/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Ga̱shyuo/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Ga̱shyuo/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Ga̱swuo/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Ga̱shyuo''' ji (á̱kpa: '''gá̱shyuo''' ji) ([[Species:Solanum melongena|'''''Solanum melongena''''']]), '''ga̱swuo''' (mi̱ Tuku) yet tangka̱i kyangtang-a̱byin hwa mi̱ kwai ''Solanaceae'' ji. Á̱ cyui ga̱shyuo koji mi̱ Swanta hu mat [[sum]] nji hu nang á̱ yaan a̱ni, a̱wot a̱ bu si̱ ntyei nhu mi̱ nkyayak meang. ==Ya̱fang== <references/> 8e3qvyrginsyzt1h9bko6zpuzxu9ffw 42395 42394 2026-05-09T10:11:40Z Kambai Akau 15 42395 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Ga̱shyuo/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Ga̱shyuo/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Gəshyuo/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Ga̱shyuo/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Ga̱shyuo/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Ga̱swuo/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Ga̱shyuo''' ji (á̱kpa: '''gá̱shyuo''' ji) ([[Species:Solanum melongena|'''''Solanum melongena''''']]), '''ga̱swuo''' (mi̱ Tuku) yet tangka̱i kyangtang-a̱byin hwa mi̱ kwai ''Solanaceae'' ji. Á̱ cyui ga̱shyuo koji mi̱ Swanta hu mat [[sum]] nji hu nang á̱ yaan a̱ni, a̱wot a̱ bu si̱ ntyei nhu mi̱ nkyayak meang. ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:Gá̱shyuo]] [[Sa:Nkyangtang-a̱byin]] 2do8q3ubvtcdf4wkhilfkmdmteuq7p0 42398 42395 2026-05-09T10:13:18Z Kambai Akau 15 /* */ 42398 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Ga̱shyuo/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Ga̱shyuo/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Gəshyuo/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Ga̱shyuo/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Ga̱shyuo/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Ga̱swuo/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Ga̱shyuo''' ji (á̱kpa: '''gá̱shyuo''' ji) ([[Species:Solanum melongena|'''''Solanum melongena''''']]), '''ga̱swuo''' (mi̱ Tuku) yet tangka̱i kyangtang-a̱byin hwa mi̱ kwai ''Solanaceae'' ji. Á̱ cyui ga̱shyuo koji mi̱ Swanta hu mat [[sum a̱kwon|sum]] nji hu nang á̱ yaan a̱ni, a̱wot a̱ bu si̱ ntyei nhu mi̱ nkyayak meang. ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:Gá̱shyuo]] [[Sa:Nkyangtang-a̱byin]] 77x1jp0ie6c3x1q8tc5zrf6mquvuijq 42399 42398 2026-05-09T10:24:26Z Kambai Akau 15 /* */ 42399 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Ga̱shyuo/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Ga̱shyuo/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Gəshyuo/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Ga̱shyuo/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Ga̱shyuo/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Ga̱swuo/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Ga̱shyuo''' ji (á̱kpa: '''gá̱shyuo''' ji) ([[Species:Solanum melongena|'''''Solanum melongena''''']]), '''ga̱swuo''' (mi̱ Tuku) yet tangka̱i kyangtang-a̱byin hwa mi̱ kwai ''Solanaceae'' ji. Á̱ cyui ga̱shyuo koji mi̱ Swanta hu mat [[sum a̱kwon|sum]] nji hu nang á̱ yaan a̱ni, a̱wot a̱ bu si̱ ntyei nhu mi̱ nkyayak meang. Gá̱shyuo shyia̱ tangka̱i-tangka̱i hwa. Á̱ mbyia̱ a̱sai, si̱ ji̱ byia̱ a̱sa̱khwot á̱kwop, a̱gba̱za̱zai, mbeang si̱ ji̱ byia̱ a̱sa̱khwot a̱metit. A̱mgba̱m si̱ swan nang soso hwa a̱ni a̱wot ji̱ si̱ byia̱ a̱sa̱khwot mami. Mi̱ nkyayak nang á̱ weang ma̱ng a̱nji a̱ni, á̱ mbyia̱ a̱ka̱ti ma̱ng niyung. Ma̱nang ji̱ yet kap kwai jenut ''Solanum'' a̱ni, ji̱ kwon kyang ma̱ng tumatut, shita, ma̱ng [[a̱dangka̱li]], shimba a̱si a̱bya ku neet di̱ fam bibyin [[A̱merika]] hwa, ga̱shyuo ji neet mi̱ fam Yuro-A̱siya hwa ma̱ng Afi̱rika mameang. Ma̱nang tumatut, á̱ maai ya kwa nji hu ma̱ng zwá nji ji, a̱wot a̱ ni̱ ngwan á̱ sii du ya. Ga̱shyuo byia̱ ta̱m mi̱ vam ba̱t bah di̱ fam nwuat a̱cyuang nkyang nok vam ma̱ng a̱ca̱cet nkyang nok vam, a̱wot sum hu maai nwaai a̱myia̱ ma̱ng swam mi̱ kwa nhu hu a̱wot ka̱nang á̱ si̱ wan kyayak ma̱ng a̱hu, ku ba̱ seang nna mi̱ kyayak hu. ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:Gá̱shyuo]] [[Sa:Nkyangtang-a̱byin]] 7oxgpoii7hz77wqerh332agko192y5j 42407 42399 2026-05-09T10:29:53Z Kambai Akau 15 /* */ 42407 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Ga̱shyuo/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Ga̱shyuo/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Gəshyuo/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Ga̱shyuo/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Ga̱shyuo/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Ga̱swuo/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Ga̱shyuo''' ji (á̱kpa: '''gá̱shyuo''' ji) ([[Species:Solanum|'''''Solanum''''']]), '''ga̱swuo''' (mi̱ Tuku) yet tangka̱i kyangtang-a̱byin hwa mi̱ kwai ''Solanaceae'' ji. Á̱ cyui ga̱shyuo koji mi̱ Swanta hu mat [[sum a̱kwon|sum]] nji hu nang á̱ yaan a̱ni, a̱wot a̱ bu si̱ ntyei nhu mi̱ nkyayak meang. Gá̱shyuo shyia̱ tangka̱i-tangka̱i hwa. Á̱ mbyia̱ a̱sai, si̱ ji̱ byia̱ a̱sa̱khwot á̱kwop, a̱gba̱za̱zai, mbeang si̱ ji̱ byia̱ a̱sa̱khwot a̱metit. A̱mgba̱m si̱ swan nang soso hwa a̱ni a̱wot ji̱ si̱ byia̱ a̱sa̱khwot mami. Mi̱ nkyayak nang á̱ weang ma̱ng a̱nji a̱ni, á̱ mbyia̱ a̱ka̱ti ma̱ng niyung. Ma̱nang ji̱ yet kap kwai jenut ''Solanum'' a̱ni, ji̱ kwon kyang ma̱ng tumatut, shita, ma̱ng [[a̱dangka̱li]], shimba a̱si a̱bya ku neet di̱ fam bibyin [[A̱merika]] hwa, ga̱shyuo ji neet mi̱ fam Yuro-A̱siya hwa ma̱ng Afi̱rika mameang. Ma̱nang tumatut, á̱ maai ya kwa nji hu ma̱ng zwá nji ji, a̱wot a̱ ni̱ ngwan á̱ sii du ya. Ga̱shyuo byia̱ ta̱m mi̱ vam ba̱t bah di̱ fam nwuat a̱cyuang nkyang nok vam ma̱ng a̱ca̱cet nkyang nok vam, a̱wot sum hu maai nwaai a̱myia̱ ma̱ng swam mi̱ kwa nhu hu a̱wot ka̱nang á̱ si̱ wan kyayak ma̱ng a̱hu, ku ba̱ seang nna mi̱ kyayak hu. ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:Gá̱shyuo]] [[Sa:Nkyangtang-a̱byin]] 8dkgmqpwceuwi6vwvf50jxs2iv0u41m 42408 42407 2026-05-09T10:33:48Z Kambai Akau 15 /* */ 42408 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Ga̱shyuo/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Ga̱shyuo/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Gəshyuo/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Ga̱shyuo/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Ga̱shyuo/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Ga̱swuo/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Ga̱shyuo''' ji (á̱kpa: '''gá̱shyuo''' ji) ([[Species:Solanum|'''''Solanum''''']]), '''ga̱swuo''' (mi̱ Tuku) yet tangka̱i kyangtang-a̱byin hwa mi̱ kwai ''Solanaceae'' ji. Á̱ cyui ga̱shyuo koji mi̱ Swanta hu mat [[sum a̱kwon|sum]] nji hu nang á̱ yaan a̱ni, a̱wot a̱ bu si̱ ntyei nhu mi̱ nkyayak meang. Gá̱shyuo shyia̱ tangka̱i-tangka̱i hwa. Á̱ mbyia̱ a̱sai, si̱ ji̱ byia̱ a̱sa̱khwot á̱kwop, a̱gba̱za̱zai, [[Ga̱shyuo-A̱bwoi|si̱ A̱bwoi]], mbeang si̱ ji̱ byia̱ a̱sa̱khwot a̱metit. A̱mgba̱m si̱ swan nang soso hwa a̱ni a̱wot ji̱ si̱ byia̱ a̱sa̱khwot mami. Mi̱ nkyayak nang á̱ weang ma̱ng a̱nji a̱ni, á̱ mbyia̱ a̱ka̱ti ma̱ng niyung. Ma̱nang ji̱ yet kap kwai jenut ''Solanum'' a̱ni, ji̱ kwon kyang ma̱ng tumatut, shita, ma̱ng [[a̱dangka̱li]], shimba a̱si a̱bya ku neet di̱ fam bibyin [[A̱merika]] hwa, ga̱shyuo ji neet mi̱ fam Yuro-A̱siya hwa ma̱ng Afi̱rika mameang. Ma̱nang tumatut, á̱ maai ya kwa nji hu ma̱ng zwá nji ji, a̱wot a̱ ni̱ ngwan á̱ sii du ya. Ga̱shyuo byia̱ ta̱m mi̱ vam ba̱t bah di̱ fam nwuat a̱cyuang nkyang nok vam ma̱ng a̱ca̱cet nkyang nok vam, a̱wot sum hu maai nwaai a̱myia̱ ma̱ng swam mi̱ kwa nhu hu a̱wot ka̱nang á̱ si̱ wan kyayak ma̱ng a̱hu, ku ba̱ seang nna mi̱ kyayak hu. ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:Gá̱shyuo]] [[Sa:Nkyangtang-a̱byin]] aaq4aeezk6plpisx1zv9zeu74r8x28c Khwiki̱risi̱ti 0 506 42374 34600 2026-05-08T21:25:23Z Kambai Akau 15 42374 wikitext text/x-wiki {{Databox|item=Q5043}} {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Khwikrisi̱ti/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Khwiki̱risi̱ti/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Khwikɨrisɨti/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Khwiki̱risi̱ti/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Khwiki̱risi̱ti/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Khwikrisi̱ti/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} '''Khwiki̱risti''' hu yet khwi ma̱ng nwuak a̱cucuk ma̱ng A̱gwaza a̱nyiung ku ku neet mi̱n kwai Ibrahim ja a̱ni, ku si̱ byia̱ a̱tyin mi̱ shyicet mbeang tyiet [[Yesu]] {{refn|group=note|{{lang-grc-gre|Ἰησοῦς}} {{transliteration|grc|Iēsous}}, ka̱ doot neet mi̱ {{lang-he|יֵשׁוּעַ|label=[[Hebrew]]/[[Aramaic]]}} ''Yēšūaʿ'' }} [[Na̱za̱ra̱t]]. Huhwa yet khwi ku swak kuzang ma̱ng shi mami swanta hu ma̱ng si̱ ku yai a̱ swak ma̱ng kpa̱mkpaan ma̱ng á̱nietkhwi bilyon&nbsp;2.4 ba̱ yet a̱kpa a̱nyiung mami a̱yaakpa a̱tat ma̱ á̱niet swanta ba.<ref name="auto3">{{Cite web |title=Religion Information Data Explorer {{!}} GRF |url=http://www.globalreligiousfutures.org/explorer#/?subtopic=15&chartType=bar&year=2020&data_type=number&religious_affiliation=all&destination=to&countries=Worldwide&age_group=all&gender=all&pdfMode=false |access-date=2022-10-13 |website=www.globalreligiousfutures.org |archive-date=2022-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221013135617/http://www.globalreligiousfutures.org/explorer#/?subtopic=15&chartType=bar&year=2020&data_type=number&religious_affiliation=all&destination=to&countries=Worldwide&age_group=all&gender=all&pdfMode=false |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Jan Pelikan |first=Jaroslav |date=13 Zwat A̱ni̱nai 2022 |title=Christianity |url=https://www.britannica.com/topic/Christianity |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |quote=It has become the largest of the world's religions and, geographically, the most widely diffused of all faiths.}}</ref> Á̱ ku tyan á̱kum á̱niet nka, nang á̱ ngyei [[Khwiki̱risi̱ti|Á̱nietkhwikristi]] a̱ni, nyia̱ swak ma̱ng shi ma̱ á̱niet [[Khwiki̱risi̱ti ca̱caat ma̱ng bibyin|bibyin 157]].<ref name="PewDec2012" /> Á̱nietkhwiki̱risi̱ti ba nwuak a̱cucuk nyia̱ [[Yesu mami Khwikristi|Yesu]] wa yet [[Nggwon A̱gwaza (Khwikristi)|Nggwon A̱gwaza]] ka, a̱nyan wa [[Ma̱siya#Khwiki̱risi̱ti|A̱tyusan]] a̱ cobai a̱ni nang á̱ ku shei á̱zanson da̱ nggu mi̱ [[Kpa̱m A̱lyiat A̱gwaza A̱biru]] hu (nang á̱ ngyei [[A̱khwukhwop La̱p A̱nu]] mi̱ Khwiki̱risi̱ti) a̱wot á̱ ku si̱ lyuut tazwa nggu mi̱ [[La̱p A̱nu Fai]] hu mbeang.<ref>{{harvnb|Woodhead|2004|p=n.p}}</ref> ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:Khwikristi|Khwikristi]] infbtvmna50lcq88lm4ifwvq4wj790a 42375 42374 2026-05-08T21:25:39Z Kambai Akau 15 42375 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Khwikrisi̱ti/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Khwiki̱risi̱ti/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Khwikɨrisɨti/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Khwiki̱risi̱ti/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Khwiki̱risi̱ti/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Khwikrisi̱ti/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox|item=Q5043}} '''Khwiki̱risti''' hu yet khwi ma̱ng nwuak a̱cucuk ma̱ng A̱gwaza a̱nyiung ku ku neet mi̱n kwai Ibrahim ja a̱ni, ku si̱ byia̱ a̱tyin mi̱ shyicet mbeang tyiet [[Yesu]] {{refn|group=note|{{lang-grc-gre|Ἰησοῦς}} {{transliteration|grc|Iēsous}}, ka̱ doot neet mi̱ {{lang-he|יֵשׁוּעַ|label=[[Hebrew]]/[[Aramaic]]}} ''Yēšūaʿ'' }} [[Na̱za̱ra̱t]]. Huhwa yet khwi ku swak kuzang ma̱ng shi mami swanta hu ma̱ng si̱ ku yai a̱ swak ma̱ng kpa̱mkpaan ma̱ng á̱nietkhwi bilyon&nbsp;2.4 ba̱ yet a̱kpa a̱nyiung mami a̱yaakpa a̱tat ma̱ á̱niet swanta ba.<ref name="auto3">{{Cite web |title=Religion Information Data Explorer {{!}} GRF |url=http://www.globalreligiousfutures.org/explorer#/?subtopic=15&chartType=bar&year=2020&data_type=number&religious_affiliation=all&destination=to&countries=Worldwide&age_group=all&gender=all&pdfMode=false |access-date=2022-10-13 |website=www.globalreligiousfutures.org |archive-date=2022-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221013135617/http://www.globalreligiousfutures.org/explorer#/?subtopic=15&chartType=bar&year=2020&data_type=number&religious_affiliation=all&destination=to&countries=Worldwide&age_group=all&gender=all&pdfMode=false |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Jan Pelikan |first=Jaroslav |date=13 Zwat A̱ni̱nai 2022 |title=Christianity |url=https://www.britannica.com/topic/Christianity |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |quote=It has become the largest of the world's religions and, geographically, the most widely diffused of all faiths.}}</ref> Á̱ ku tyan á̱kum á̱niet nka, nang á̱ ngyei [[Khwiki̱risi̱ti|Á̱nietkhwikristi]] a̱ni, nyia̱ swak ma̱ng shi ma̱ á̱niet [[Khwiki̱risi̱ti ca̱caat ma̱ng bibyin|bibyin 157]].<ref name="PewDec2012" /> Á̱nietkhwiki̱risi̱ti ba nwuak a̱cucuk nyia̱ [[Yesu mami Khwikristi|Yesu]] wa yet [[Nggwon A̱gwaza (Khwikristi)|Nggwon A̱gwaza]] ka, a̱nyan wa [[Ma̱siya#Khwiki̱risi̱ti|A̱tyusan]] a̱ cobai a̱ni nang á̱ ku shei á̱zanson da̱ nggu mi̱ [[Kpa̱m A̱lyiat A̱gwaza A̱biru]] hu (nang á̱ ngyei [[A̱khwukhwop La̱p A̱nu]] mi̱ Khwiki̱risi̱ti) a̱wot á̱ ku si̱ lyuut tazwa nggu mi̱ [[La̱p A̱nu Fai]] hu mbeang.<ref>{{harvnb|Woodhead|2004|p=n.p}}</ref> ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:Khwikristi|Khwikristi]] oipts3cfp784gr7ll6sf6blc15ok3hm 42376 42375 2026-05-08T21:26:17Z Kambai Akau 15 Kambai Akau shyei wat hu [[Khwikristi]] nat [[Khwiki̱risi̱ti]] 42375 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Khwikrisi̱ti/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Khwiki̱risi̱ti/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Khwikɨrisɨti/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Khwiki̱risi̱ti/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Khwiki̱risi̱ti/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Khwikrisi̱ti/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox|item=Q5043}} '''Khwiki̱risti''' hu yet khwi ma̱ng nwuak a̱cucuk ma̱ng A̱gwaza a̱nyiung ku ku neet mi̱n kwai Ibrahim ja a̱ni, ku si̱ byia̱ a̱tyin mi̱ shyicet mbeang tyiet [[Yesu]] {{refn|group=note|{{lang-grc-gre|Ἰησοῦς}} {{transliteration|grc|Iēsous}}, ka̱ doot neet mi̱ {{lang-he|יֵשׁוּעַ|label=[[Hebrew]]/[[Aramaic]]}} ''Yēšūaʿ'' }} [[Na̱za̱ra̱t]]. Huhwa yet khwi ku swak kuzang ma̱ng shi mami swanta hu ma̱ng si̱ ku yai a̱ swak ma̱ng kpa̱mkpaan ma̱ng á̱nietkhwi bilyon&nbsp;2.4 ba̱ yet a̱kpa a̱nyiung mami a̱yaakpa a̱tat ma̱ á̱niet swanta ba.<ref name="auto3">{{Cite web |title=Religion Information Data Explorer {{!}} GRF |url=http://www.globalreligiousfutures.org/explorer#/?subtopic=15&chartType=bar&year=2020&data_type=number&religious_affiliation=all&destination=to&countries=Worldwide&age_group=all&gender=all&pdfMode=false |access-date=2022-10-13 |website=www.globalreligiousfutures.org |archive-date=2022-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221013135617/http://www.globalreligiousfutures.org/explorer#/?subtopic=15&chartType=bar&year=2020&data_type=number&religious_affiliation=all&destination=to&countries=Worldwide&age_group=all&gender=all&pdfMode=false |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Jan Pelikan |first=Jaroslav |date=13 Zwat A̱ni̱nai 2022 |title=Christianity |url=https://www.britannica.com/topic/Christianity |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |quote=It has become the largest of the world's religions and, geographically, the most widely diffused of all faiths.}}</ref> Á̱ ku tyan á̱kum á̱niet nka, nang á̱ ngyei [[Khwiki̱risi̱ti|Á̱nietkhwikristi]] a̱ni, nyia̱ swak ma̱ng shi ma̱ á̱niet [[Khwiki̱risi̱ti ca̱caat ma̱ng bibyin|bibyin 157]].<ref name="PewDec2012" /> Á̱nietkhwiki̱risi̱ti ba nwuak a̱cucuk nyia̱ [[Yesu mami Khwikristi|Yesu]] wa yet [[Nggwon A̱gwaza (Khwikristi)|Nggwon A̱gwaza]] ka, a̱nyan wa [[Ma̱siya#Khwiki̱risi̱ti|A̱tyusan]] a̱ cobai a̱ni nang á̱ ku shei á̱zanson da̱ nggu mi̱ [[Kpa̱m A̱lyiat A̱gwaza A̱biru]] hu (nang á̱ ngyei [[A̱khwukhwop La̱p A̱nu]] mi̱ Khwiki̱risi̱ti) a̱wot á̱ ku si̱ lyuut tazwa nggu mi̱ [[La̱p A̱nu Fai]] hu mbeang.<ref>{{harvnb|Woodhead|2004|p=n.p}}</ref> ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:Khwikristi|Khwikristi]] oipts3cfp784gr7ll6sf6blc15ok3hm Swanta Fai 0 761 42367 21319 2026-05-08T20:54:28Z Kambai Akau 15 Kambai Akau shyei wat hu [[Ta̱cya̱ A̱fai]] nat [[Swanta Fai]] 21319 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[Fail:Map of America by Sebastian Munster.JPG|thumb|upright=1.35|Ta̱si̱la Ta̱cya̱ A̱fai Sebastian Münster ji nang á̱ ku ntsa shei ma̱ a̱lyia̱ 1540 a̱ni]] "'''Ta̱cya̱ A̱fai'''" ka yet swáng a̱lyiat ja ji̱ fa a̱gba̱ndang kap Á̱kum-a̱la̱u fam Jenshyung Swanta wu wa, ma̱ a̱ca̱caat, a̱byin [[Amerika]].<ref name="oxfordc">"America." ''The Oxford Companion to the English Language'' (ISBN 0-19-214183-X). McArthur, Tom, ed., 1992. New York: Oxford University Press, p. 33: "[16c: from the feminine of ''Americus'', the Latinized first name of the explorer Amerigo Vespucci (1454–1512). The name ''America'' first appeared on a map in 1507 by the German cartographer Martin Waldseemüller, referring to the area now called Brazil]. Since the 16c, a name of the western hemisphere, often in the plural ''Americas'' and more or less synonymous with ''the New World''. Since the 18c, a name of the United States of America. The second sense is now primary in English:&nbsp;... However, the term is open to uncertainties:&nbsp;..." (di̱n Shong).</ref> Á̱niet ma̱ a̱di̱di̱t si̱ ta̱bat nyia̱ ta̱m ma̱ng swáng a̱lyiat ji ma̱ a̱gba̱mgbam di̱ ntsa sa̱ncuri 16 hu, di̱n jen Ce Ta̱taat Nkyang Nfai a̱byin [[Yurop]], di̱n jen ji nang a̱tyocyet a̱byin [[Italiya]] wu nang á̱ ngyei Amerigo Vespucci a̱ni ku tyak kyiak nyia̱ a̱byin [[Amerika]] yong da̱ a̱kwonu vam-a̱byin fai hwa a̱ni, a̱wot di̱n jen ji̱ cobai a̱ni, a̱ si̱ ka nshei nkyang na nang gu zop nshyia̱ a̱ni mami a̱da̱dei kwaa̱mbwat nang gu ku nang a̱lyoot ''Mundus Novus'' a̱ni.<ref>[https://archive.org/details/mundusnovuslette00vesp Mundus Novus: Letter to Lorenzo Pietro Di Medici], by Amerigo Vespucci; translation by George Tyler Northrup, Princeton University Press; 1916.</ref> Zop jini ja si̱ ngaat fi̱k swanta a̱khwukhwop á̱nietlyenjografi Yurop ba, ba̱ ku fa ta̱cya̱ ka ku byia̱ nvam-a̱byin [[Afi̱rika]], [[Yurop]] ma̱ng [[A̱siya]] nia gbangbang nang á̱ ngyei A̱khwukhwop Ta̱cya̱ wu, ku Afi̱ro-Yura̱siya ma̱nini. Á̱ ka ngyei [[Amerika]] '''kap naai ta̱cya̱ hu'''.<ref name="M.H.Davidson 1997 p.417">M. H. Davidson (1997) ''Columbus Then and Now, a life re-examined. Norman: University of Oklahoma Press'', p. 417)</ref> ==Ya̱fang== <references/> [[Sa:Bibyin_swanta]] 2qmavh8h5bvzsasm84eo7qa3ffjslau 42369 42367 2026-05-08T20:56:18Z Kambai Akau 15 42369 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[Fail:Map of America by Sebastian Munster.JPG|thumb|upright=1.35|Ta̱si̱la Ta̱cya̱ A̱fai Sebastian Münster ji nang á̱ ku ntsa shei ma̱ a̱lyia̱ 1540 a̱ni]] "'''Swamta Fai'''" hu yet swáng a̱lyiat ja ji̱ fa a̱gba̱ndang kap Á̱kum-a̱la̱u fam Jenshyung Swanta wu wa, ma̱ a̱ca̱caat, a̱byin [[A̱merika]].<ref name="oxfordc">"America." ''The Oxford Companion to the English Language'' (ISBN 0-19-214183-X). McArthur, Tom, ed., 1992. New York: Oxford University Press, p. 33: "[16c: from the feminine of ''Americus'', the Latinized first name of the explorer Amerigo Vespucci (1454–1512). The name ''America'' first appeared on a map in 1507 by the German cartographer Martin Waldseemüller, referring to the area now called Brazil]. Since the 16c, a name of the western hemisphere, often in the plural ''Americas'' and more or less synonymous with ''the New World''. Since the 18c, a name of the United States of America. The second sense is now primary in English:&nbsp;... However, the term is open to uncertainties:&nbsp;..." (di̱n Shong).</ref> Á̱niet ma̱ a̱di̱di̱t si̱ ta̱bat nyia̱ ta̱m ma̱ng swáng a̱lyiat ji ma̱ a̱gba̱mgbam di̱ ntsa sa̱ncuri 16 hu, di̱n jen Ce Ta̱taat Nkyang Nfai a̱byin [[Yurop]], di̱n jen ji nang a̱tyocyet a̱byin [[Italya]] wu nang á̱ ngyei Amerigo Vespucci a̱ni ku tyak kyiak nyia̱ a̱byin [[A̱merika]] yong da̱ a̱kwonu vam-a̱byin fai hwa a̱ni, a̱wot di̱n jen ji̱ cobai a̱ni, a̱ si̱ ka nshei nkyang na nang gu zop nshyia̱ a̱ni mami a̱da̱dei kwaa̱mbwat nang gu ku nang a̱lyoot ''Mundus Novus'' a̱ni.<ref>[https://archive.org/details/mundusnovuslette00vesp Mundus Novus: Letter to Lorenzo Pietro Di Medici], by Amerigo Vespucci; translation by George Tyler Northrup, Princeton University Press; 1916.</ref> Zop jini ja si̱ ngaat fi̱k swanta a̱khwukhwop á̱nietlyenjografi Yurop ba, ba̱ ku fa ta̱cya̱ ka ku byia̱ nvam-a̱byin [[Afi̱rika]], [[Yurop]] ma̱ng [[A̱siya]] nia gbangbang nang á̱ ngyei A̱khwukhwop Ta̱cya̱ wu, ku Afi̱ro-Yura̱siya ma̱nini. Á̱ ka ngyei [[A̱merika]] '''kap naai swanta hu'''.<ref name="M.H.Davidson 1997 p.417">M. H. Davidson (1997) ''Columbus Then and Now, a life re-examined. Norman: University of Oklahoma Press'', p. 417)</ref> ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:Bibyin_swanta]] haraorrsyl9s7nsxiq71osbzptdzkj3 Ta‌̱mpi‌̱let:Etymology 10 4979 42350 28666 2026-05-08T19:53:35Z Kambai Akau 15 42350 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{pp-vandalism|small=yes}}</noinclude><includeonly><!-- -->{{#if:{{{1|}}}{{{2|}}}|neet mi̱<!-- -->{{#if:{{{1|}}}|&#32;{{etymology/lang|1={{{1}}}}}}}{{#if:{{{2|}}}|&#32;'' {{{2}}}''}}{{#if:{{{3|}}}|&nbsp;'{{{3}}}'}}<!-- -->{{#if:{{{4|}}}{{{5|}}}|{{#if:{{{7|}}}{{{8|}}}|,|{{#if:{{{3|}}}|,}}&#32;and}}}}<!-- -->{{#if:{{{4|}}}|&#32;{{etymology/lang|1={{{4}}}}}}}{{#if:{{{5|}}}|&#32;'' {{{5}}}''}}{{#if:{{{6|}}}|&nbsp;'{{{6}}}'}}<!-- -->{{#if:{{{7|}}}{{{8|}}}|{{#if:{{{10|}}}{{{11|}}}|,|{{#if:{{{6|}}}|,}}&#32;and}}}}<!-- -->{{#if:{{{7|}}}|&#32;{{etymology/lang|1={{{7}}}}}}}{{#if:{{{8|}}}|&#32;'' {{{8}}}''}}{{#if:{{{9|}}}|&nbsp;'{{{9}}}'}}<!-- -->{{#if:{{{10|}}}{{{11|}}}|{{#if:{{{13|}}}{{{14|}}}|,|{{#if:{{{9|}}}|,}}&#32;and}}}}<!-- -->{{#if:{{{10|}}}|&#32;{{etymology/lang|1={{{10}}}}}}}{{#if:{{{11|}}}|&#32;'' {{{11}}}''}}{{#if:{{{12|}}}|&nbsp;'{{{12}}}'}}<!-- -->{{#if:{{{13|}}}{{{14|}}}|{{#if:{{{16|}}}{{{17|}}}|,|{{#if:{{{12|}}}|,}}&#32;and}}}}<!-- -->{{#if:{{{13|}}}|&#32;{{etymology/lang|1={{{13}}}}}}}{{#if:{{{14|}}}|&#32;'' {{{14}}}''}}{{#if:{{{15|}}}|&nbsp;'{{{15}}}'}}<!-- -->{{#if:{{{16|}}}{{{17|}}}|{{#if:{{{15|}}}|,}}&#32;and}}<!-- -->{{#if:{{{16|}}}|&#32;{{etymology/lang|1={{{16}}}}}}}{{#if:{{{17|}}}|&#32;'' {{{17}}}''}}{{#if:{{{18|}}}|&nbsp;'{{{18}}}'}}<!-- -->|{{error|{{[[Ta̱mpi̱let:Etymology#Examples|etymology]]}} requires 1st or 2nd parameter in each triplet!}}}}<!-- --></includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> g56dgiev2dm4h31mylhnsfupqamvuc6 Bibi Titi Mohammed 0 6724 42381 42240 2026-05-08T22:09:33Z Danjuma Anthony 411 42381 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Bibi Titi Mohammed/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Bibi Titi Mohammed/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Bibi Titi Mohammed/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Takad|[[Bibi Titi Mohammed/Takad|Takad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyecaat|[[Bibi Titi Mohammed/Tyeca̱rak|Tyeca̱rak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyuku|[[Bibi Titi Mohammed/Tyuku|Tyuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''[[wiktionary:bibi#Swahili|Bibi]] Titi Mohammed''' (Zwat ataa 1926 – 5 Zwat swak ma̱ng jhyung 2000) ku yet a̱tyu Tanzani̱ya a̱si nyia̱ ta̱m ma̱ng kwai nfwuo a̱niet za̱m. Á̱ ku byin ngu ma̱ng zwat a̱natat 1926 ma̱ng [[Dar es Salaam]], Ma̱ng Jen a̱gba̱ndang swaak a̱si [[Tanganyika (territory)|Tanganyika]]. Á̱ ku jong ngu ta̱m [[A̱tyukwan swat nyinyang]] a̱si shyia̱ a̱zama a̱tyu a̱ku tsa yet a̱kwak a̱son a̱byin a̱si [[Ta̱nzaniya]], [[Julut Nyerere]]. Bibi Titi Mohammed ku yet a̱tyo nyung ma̱ng a̱niet nta̱m [[A̱tung mundundung Afi̱rika Tanganyika]] (TANU), pati hu ku Kwan ku li na̱ng ba̱ shyia̱ tyok a̱pyia̱ mba si Ta̱nzaniya, ba̱ si ba̱ng tyok si̱ a̱wat a̱yaaminita.<ref name="awaazmagazine.com">{{cite web |first=Joseph |last=Lwannia |url=http://awaazmagazine.com/previous/index.php/latest-issue/special-features/item/551-bibi-titi-mohamed-and-the-historical-context-of-the-time-in-tanzania |title=Bibi Titi Mohamed and the historical context of the time in Tanzania |date=January 30, 2015 |work=Awaaz Magazine |access-date=February 20, 2026 |archive-date=May 23, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523155123/https://awaazmagazine.com/previous/index.php/latest-issue/special-features/item/551-bibi-titi-mohamed-and-the-historical-context-of-the-time-in-tanzania |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mtiwadawa.co/2016/01/bibi-titi-mohammed-mama-wa-watanganyika/|title=BIBI TITI MOHAMMED MAMA WA WATANGANYIKA ALIYE SAHAULIWA|last=Don|date=January 23, 2016|website=Mtiwadawa|language=en-US|access-date=December 9, 2018|archive-date=December 10, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181210064735/https://www.mtiwadawa.co/2016/01/bibi-titi-mohammed-mama-wa-watanganyika/|url-status=dead}}</ref> Ma̱ng zwat swak 1969, a̱ku tyia̱ ngu ma̱ng khwo ,a̱wot, lilyim a̱lyia̱ a̱feang ma̱ng khwo, á̱ si jong ngu a̱kwa a̱son naai a̱bukaat. ==Nkhang shyicet== ===Tat a̱pyia̱=== Nang gu nshyia̱ di laii ma̱ng [[Matumbi aniet|Matumbi]] nwap, a̱tyia̱ ngu wu si lak tyia̱ ngu ma̱ a̱vwuo fang, da̱nian a̱ fwuong a̱wun á̱ na shai khwi kpa a̱pyia̱ ngu hu. Jen na̱ng a̱tyia̱ ngu wu ni nkwu a̱ni, a̱yeang nbyin nggu si tyia̱ ngu ma̱ a̱vwuo fang, da̱nian a̱li yet lyen kwang di fung nggwon a̱nab.<ref name="awaazmagazine.com"/> Bibi Titi a̱yang ka̱u a̱bok a̱di̱dam beang Bibi kwan [[tyok a̱byik]] di sisak beang nggu ma̱ng kwan tyok a̱pyia̱ nggu hu . ===Nyeang Ma̱ng mman=== Ma̱ng a̱lyia̱ swak ma̱ng a̱nai, a̱si nyeang a̱kwukwop a̱tyok, a̱tyu gu si̱ ka̱u nyeang hu ma̱ng a̱ngu nang gu nbyin nggwon ntsa nggu ka a̱ni, a̱si ngyei ka Halima mbeang ma̱ng Bibi Titi's da̱ a̱wanyia̱, a̱si shim nggwon ka ka̱ nat nyeang bah, sai nang ka tyiak fang hu. Bibi Titi si bu nat nyeang gyeang a̱si kwa̱u ma̱ng a̱tyok a̱feang a̱nyeang.<ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.africanfeministforum.com/bibi-titi-mohamed-tanzania/|title=Bibi Titi Mohamed|date=March 14, 2016|work=African Feminist Forum|access-date=November 25, 2018|language=en-US}}</ref> ===A̱cyiet kwai nfwuo a̱niet=== Bibi Titi Mohammad fara acyiet kwai nfwuo nang achu bom bubom wa ma [[Ngoma drums|ngoma]] (a dance and music group), ma vwuo gu ngwai byin agwam [[Mohammed]] during [[Maulidi]]. Ma lyia 1950s, after [[World War II]], asi fara nwuo mang [[History of Tanzania#African nationalism|nationalist movement]] mang Tanzania mang zwat anat, 1954, [[TANU]] atyu gyii wu wa yet[[Julius Nyerere]]. Asi zama akpandang ngu, Nang a gabatat mang ang gu ma lyia 1954 da vwuo achu tyong kwanng nchung amali cab.<ref>{{cite web |last1=Meena |first1=Ruth |title=Gender and Political Empowerment: a Conversation with Tanzanian Political Veteran Bibi Titi |url=http://www.gwsafrica.org/knowledge/bibi.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070724081227/http://www.gwsafrica.org/knowledge/bibi.html |url-status=dead |archive-date=July 24, 2007 |website=GWS – Feminist Knowledge – Politics |date=July 24, 2007}}</ref> Ma 1955, Mohammed si yet atyu bang kujara si 'Umoja wa Wanawake wa Tanzania' (UWT - United Women of Tanzania), si ku yet gefe anyuik asi TANU. Mamin zwat tsat de nwuo ngu hu de tyok hu, asi iya asi Kwan asi bai mang anyuik ba lan cet 5000 anyuik mami TANU asi biyang nba di kwan mang shyia yenchi apyia nba ba si British colonial rule. Mohammed a ku kwan asi bai mang UWT's shai fwuo de sisak gu na shai fwuo anyuik danian colonialism de jyeat ba anwhuat anyung.<ref name=":0" /> Tanzania zama akyeang ka yong ma nyin nka ani ma lyia 1961, ku ma tyok ngu hu si biyang de lyut [[Constitution of Tanzania|constitution]] ma 1964. Asi yet adadai minista asi women and social affairs asi kuma san avwuo asi anyuik ma Tanzanian government. Kuma, asi kwan de khuk akavwuo de nyean [[Conference of Women of Africa and African Descent|All African Women Conference]]. Mang 1965, Bibi Titi si lyin cuk nsat gu ji, ku yet lyin cet ngu hu. Ma 1967, asi chiok de nchuk gu ji ma pati si central committee. Asi gwut cat tyok si [[Arusha Declaration]], Nyerere's lap shiri si African socialism. ku si gwut ku hyat Kab si central comiti aniet ntam ba de kwai nkyeang. Sabo alyiak anyuik nyia makaranta ba, ba byia cet byia nkyeang na na byeang nba shiat kyeang ntayang bukatu ani ba.<ref name=":0" /> ===UWT=== Bibi Titi Mohammed yet atyu nang a fak da ngu de gyii TANU ([[Tanganyika African National Union]]), si ku yet abandang kyeang asi kwai nfwuo pati ma Tanzania. Mohammed's nshyia ngu si fara ma de myim mang Julius Nyerere, atyu ana yet afara presiden. Mohammed mang anyuik agyeang nang aniet [[Sofia Kawawa]] ba si iya bang tyok, tyok mang TANU, sabo mang Nyerere's shim ba ma alyiat atyok mang anyuik yet kyeang nyung. Jyet anyuik yanchi nba ba si fak da ngu ma Nyerere's policy, jyat Mohammed kyeang nang gu cat ani. Bibi Titi Mohammed ngu was yet shugaba asi anyuik si TANU, ange Umoja wa Wanawake wa Tanzania (UWT). Atung ba ka yet asi nang a fak da nka ani mang nban shim nkyeang si TANU. UWT asi bu yet atan nkyeang ntam asi kwan mang tung anyuik ba kakam de Tanzania. ===Ta̱bat ma̱ng nyim=== Ma zwat sak 1969, Bibi Titi mang atyu adama yet Labour Minister [[Michael Kamaliza]] asi tabat ba, nbyeang acecet akwot akob anaii, asi cat ba turung agovmen ba ma ncet.<ref>{{cite news |title=Bibi Tit and the Treason Trials of 1970 |url=http://www.nationaudio.com/News/EastAfrican/081199/Features/PA3.html |work=The EastAfrican |date=November 10, 1999 |access-date=April 5, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061128145253/http://www.nationaudio.com/News/EastAfrican/081199/Features/PA3.html |archive-date=November 28, 2006 |url-status=dead }}</ref> ku si li nang zangazanga ani, asi kwan gu li nang gu san tyok Tanzanian government. Tanzania's first [[treason]] zwang si doot, kuma bayan mmam 127-day zwang, Mohammed asi tyia ngu mang [[life imprisonment]]; asi tabat ngu asi tyia ngu amali. Nang a tyiak zwang ji ani, achiet kwai nfwuo ngu hu si hada mang tyun ngu, alyiak akpandang ngu si lak ngu. Naii ma khwo hu , tyok ngu hu, asi fak nsum nguu, asi tyun ngu ma nyeang hu asi wot ngu manyin ngu gu Kwan gu hyia mang aniet ba nang gu ndyen kyeang ba. Baya alyia afiyang mang khwo hu , Nyerere si hyia nang gu ndyen kyeang ba, asi tyun ngu mang khwo hu. ===A̱khwu ma̱ng lyen lilyim=== Nang Bibi Titi atyun ngu mang khwo ani, asi ghut ma niet asi swan ma nyin ngu had akhwu ngu ma [[Johannesburg]], [[South Africa]].<ref>"Mwalimu Nyerere Was Firm On Women's Empowerment [analysis]." Africa News Service, October 15, 2010.</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.africanfeministforum.com/bibi-titi-mohamed-tanzania/|title=Bibi Titi Mohamed – African Feminist Forum|date=March 14, 2016|work=African Feminist Forum|access-date=May 24, 2018|language=en-US}}</ref><ref>"'1964 Army Mutineers Were Inspired By the Zanzibar Revolution' [interview]." Africa News Service, June 1, 2011</ref> ma lyia 1991, nang Tanzania ngwai alyia swank ntat si shia yenchi nka ani, Bibi Titi ba si gwut ma bang npaper si pati nang "A Heroine of Uhuru (Freedom) Struggle". Mang zwat sak manyung atuk afyon, 2000, Mohammed asi khwu mang Net Care Hospital in [[Johannesburg]], ma avwuo nang a nkwan gu zwan ani.<ref>{{cite web |title=Back to Work After Election Riots |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/36/342.html |website=www.hartford-hwp.com}}</ref> ==Yafang== [[Sa:Feminizi̠m ma̠ng Tashikum/2026]] iqsr7jeskzjlinop34mr8fsq5wjbuto 42382 42381 2026-05-08T22:24:01Z Danjuma Anthony 411 42382 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Bibi Titi Mohammed/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Bibi Titi Mohammed/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Bibi Titi Mohammed/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Takad|[[Bibi Titi Mohammed/Takad|Takad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyecaat|[[Bibi Titi Mohammed/Tyeca̱rak|Tyeca̱rak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyuku|[[Bibi Titi Mohammed/Tyuku|Tyuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''[[wiktionary:bibi#Swahili|Bibi]] Titi Mohammed''' (Zwat ataa 1926 – 5 Zwat swak ma̱ng jhyung 2000) ku yet a̱tyu Tanzani̱ya a̱si nyia̱ ta̱m ma̱ng kwai nfwuo a̱niet za̱m. Á̱ ku byin ngu ma̱ng zwat a̱natat 1926 ma̱ng [[Dar es Salaam]], Ma̱ng Jen a̱gba̱ndang swaak a̱si [[Tanganyika (territory)|Tanganyika]]. Á̱ ku jong ngu ta̱m [[A̱tyukwan swat nyinyang]] a̱si shyia̱ a̱zama a̱tyu a̱ku tsa yet a̱kwak a̱son a̱byin a̱si [[Ta̱nzaniya]], [[Julut Nyerere]]. Bibi Titi Mohammed ku yet a̱tyo nyung ma̱ng a̱niet nta̱m [[A̱tung mundundung Afi̱rika Tanganyika]] (TANU), pati hu ku Kwan ku li na̱ng ba̱ shyia̱ tyok a̱pyia̱ mba si Ta̱nzaniya, ba̱ si ba̱ng tyok si̱ a̱wat a̱yaaminita.<ref name="awaazmagazine.com">{{cite web |first=Joseph |last=Lwannia |url=http://awaazmagazine.com/previous/index.php/latest-issue/special-features/item/551-bibi-titi-mohamed-and-the-historical-context-of-the-time-in-tanzania |title=Bibi Titi Mohamed and the historical context of the time in Tanzania |date=January 30, 2015 |work=Awaaz Magazine |access-date=February 20, 2026 |archive-date=May 23, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523155123/https://awaazmagazine.com/previous/index.php/latest-issue/special-features/item/551-bibi-titi-mohamed-and-the-historical-context-of-the-time-in-tanzania |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mtiwadawa.co/2016/01/bibi-titi-mohammed-mama-wa-watanganyika/|title=BIBI TITI MOHAMMED MAMA WA WATANGANYIKA ALIYE SAHAULIWA|last=Don|date=January 23, 2016|website=Mtiwadawa|language=en-US|access-date=December 9, 2018|archive-date=December 10, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181210064735/https://www.mtiwadawa.co/2016/01/bibi-titi-mohammed-mama-wa-watanganyika/|url-status=dead}}</ref> Ma̱ng zwat swak 1969, a̱ku tyia̱ ngu ma̱ng khwo ,a̱wot, lilyim a̱lyia̱ a̱feang ma̱ng khwo, á̱ si jong ngu a̱kwa a̱son naai a̱bukaat. ==Nkhang shyicet== ===Tat a̱pyia̱=== Nang gu nshyia̱ di laii ma̱ng [[Matumbi aniet|Matumbi]] nwap, a̱tyia̱ ngu wu si lak tyia̱ ngu ma̱ a̱vwuo fang, da̱nian a̱ fwuong a̱wun á̱ na shai khwi kpa a̱pyia̱ ngu hu. Jen na̱ng a̱tyia̱ ngu wu ni nkwu a̱ni, a̱yeang nbyin nggu si tyia̱ ngu ma̱ a̱vwuo fang, da̱nian a̱li yet lyen kwang di fung nggwon a̱nab.<ref name="awaazmagazine.com"/> Bibi Titi a̱yang ka̱u a̱bok a̱di̱dam beang Bibi kwan [[tyok a̱byik]] di sisak beang nggu ma̱ng kwan tyok a̱pyia̱ nggu hu . ===Nyeang Ma̱ng mman=== Ma̱ng a̱lyia̱ swak ma̱ng a̱nai, a̱si nyeang a̱kwukwop a̱tyok, a̱tyu gu si̱ ka̱u nyeang hu ma̱ng a̱ngu nang gu nbyin nggwon ntsa nggu ka a̱ni, a̱si ngyei ka Halima mbeang ma̱ng Bibi Titi's da̱ a̱wanyia̱, a̱si shim nggwon ka ka̱ nat nyeang bah, sai nang ka tyiak fang hu. Bibi Titi si bu nat nyeang gyeang a̱si kwa̱u ma̱ng a̱tyok a̱feang a̱nyeang.<ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.africanfeministforum.com/bibi-titi-mohamed-tanzania/|title=Bibi Titi Mohamed|date=March 14, 2016|work=African Feminist Forum|access-date=November 25, 2018|language=en-US}}</ref> ===A̱cyiet kwai nfwuo a̱niet=== Bibi Titi Mohammad tsa a̱cyiet kwai nfwuo nang a̱tyu bwom bubwom wa ma̱ [[Ngoma drums|ngoma]] (song ma̱ng sot a̱rekot), ma̱ vwuo gu ngwai byin a̱gwam [[Mohammed]] di njen [[Maulidi]]. Ma̱ a̱lyia̱ 1950s, lilyim [[World War II|zwang swanta II]], a̱si tsa nwuo ma̱ng [[History of Tanzania#African nationalism|a̱cyiet swanta]] ma̱ng Ta̱nzaniya ma̱ng zwat a̱natat, 1954, [[TANU]] a̱tyu yei wu wa yet [[Julius Nyerere]]. A̱si yet a̱kpa̱ndang nggu, nang á̱ tyaii ma̱ng ang gu ma̱ a̱lyia 1954 da̱ vwuo a̱tyu tyong kwang ncung a̱mali cab.<ref>{{cite web |last1=Meena |first1=Ruth |title=Gender and Political Empowerment: a Conversation with Tanzanian Political Veteran Bibi Titi |url=http://www.gwsafrica.org/knowledge/bibi.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070724081227/http://www.gwsafrica.org/knowledge/bibi.html |url-status=dead |archive-date=July 24, 2007 |website=GWS – Feminist Knowledge – Politics |date=July 24, 2007}}</ref> Ma 1955, Mohammed si yet atyu bang kujara si 'Umoja wa Wanawake wa Tanzania' (UWT - United Women of Tanzania), si ku yet gefe anyuik asi TANU. Mamin zwat tsat de nwuo ngu hu de tyok hu, asi iya asi Kwan asi bai mang anyuik ba lan cet 5000 anyuik mami TANU asi biyang nba di kwan mang shyia yenchi apyia nba ba si British colonial rule. Mohammed a ku kwan asi bai mang UWT's shai fwuo de sisak gu na shai fwuo anyuik danian colonialism de jyeat ba anwhuat anyung.<ref name=":0" /> Tanzania zama akyeang ka yong ma nyin nka ani ma lyia 1961, ku ma tyok ngu hu si biyang de lyut [[Constitution of Tanzania|constitution]] ma 1964. Asi yet adadai minista asi women and social affairs asi kuma san avwuo asi anyuik ma Tanzanian government. Kuma, asi kwan de khuk akavwuo de nyean [[Conference of Women of Africa and African Descent|All African Women Conference]]. Mang 1965, Bibi Titi si lyin cuk nsat gu ji, ku yet lyin cet ngu hu. Ma 1967, asi chiok de nchuk gu ji ma pati si central committee. Asi gwut cat tyok si [[Arusha Declaration]], Nyerere's lap shiri si African socialism. ku si gwut ku hyat Kab si central comiti aniet ntam ba de kwai nkyeang. Sabo alyiak anyuik nyia makaranta ba, ba byia cet byia nkyeang na na byeang nba shiat kyeang ntayang bukatu ani ba.<ref name=":0" /> ===UWT=== Bibi Titi Mohammed yet atyu nang a fak da ngu de gyii TANU ([[Tanganyika African National Union]]), si ku yet abandang kyeang asi kwai nfwuo pati ma Tanzania. Mohammed's nshyia ngu si fara ma de myim mang Julius Nyerere, atyu ana yet afara presiden. Mohammed mang anyuik agyeang nang aniet [[Sofia Kawawa]] ba si iya bang tyok, tyok mang TANU, sabo mang Nyerere's shim ba ma alyiat atyok mang anyuik yet kyeang nyung. Jyet anyuik yanchi nba ba si fak da ngu ma Nyerere's policy, jyat Mohammed kyeang nang gu cat ani. Bibi Titi Mohammed ngu was yet shugaba asi anyuik si TANU, ange Umoja wa Wanawake wa Tanzania (UWT). Atung ba ka yet asi nang a fak da nka ani mang nban shim nkyeang si TANU. UWT asi bu yet atan nkyeang ntam asi kwan mang tung anyuik ba kakam de Tanzania. ===Ta̱bat ma̱ng nyim=== Ma zwat sak 1969, Bibi Titi mang atyu adama yet Labour Minister [[Michael Kamaliza]] asi tabat ba, nbyeang acecet akwot akob anaii, asi cat ba turung agovmen ba ma ncet.<ref>{{cite news |title=Bibi Tit and the Treason Trials of 1970 |url=http://www.nationaudio.com/News/EastAfrican/081199/Features/PA3.html |work=The EastAfrican |date=November 10, 1999 |access-date=April 5, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061128145253/http://www.nationaudio.com/News/EastAfrican/081199/Features/PA3.html |archive-date=November 28, 2006 |url-status=dead }}</ref> ku si li nang zangazanga ani, asi kwan gu li nang gu san tyok Tanzanian government. Tanzania's first [[treason]] zwang si doot, kuma bayan mmam 127-day zwang, Mohammed asi tyia ngu mang [[life imprisonment]]; asi tabat ngu asi tyia ngu amali. Nang a tyiak zwang ji ani, achiet kwai nfwuo ngu hu si hada mang tyun ngu, alyiak akpandang ngu si lak ngu. Naii ma khwo hu , tyok ngu hu, asi fak nsum nguu, asi tyun ngu ma nyeang hu asi wot ngu manyin ngu gu Kwan gu hyia mang aniet ba nang gu ndyen kyeang ba. Baya alyia afiyang mang khwo hu , Nyerere si hyia nang gu ndyen kyeang ba, asi tyun ngu mang khwo hu. ===A̱khwu ma̱ng lyen lilyim=== Nang Bibi Titi atyun ngu mang khwo ani, asi ghut ma niet asi swan ma nyin ngu had akhwu ngu ma [[Johannesburg]], [[South Africa]].<ref>"Mwalimu Nyerere Was Firm On Women's Empowerment [analysis]." Africa News Service, October 15, 2010.</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.africanfeministforum.com/bibi-titi-mohamed-tanzania/|title=Bibi Titi Mohamed – African Feminist Forum|date=March 14, 2016|work=African Feminist Forum|access-date=May 24, 2018|language=en-US}}</ref><ref>"'1964 Army Mutineers Were Inspired By the Zanzibar Revolution' [interview]." Africa News Service, June 1, 2011</ref> ma lyia 1991, nang Tanzania ngwai alyia swank ntat si shia yenchi nka ani, Bibi Titi ba si gwut ma bang npaper si pati nang "A Heroine of Uhuru (Freedom) Struggle". Mang zwat sak manyung atuk afyon, 2000, Mohammed asi khwu mang Net Care Hospital in [[Johannesburg]], ma avwuo nang a nkwan gu zwan ani.<ref>{{cite web |title=Back to Work After Election Riots |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/36/342.html |website=www.hartford-hwp.com}}</ref> ==Yafang== [[Sa:Feminizi̠m ma̠ng Tashikum/2026]] qav4jg3vd0iujlw8ndq7qcs85ee4i63 42383 42382 2026-05-08T22:38:31Z Danjuma Anthony 411 42383 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Bibi Titi Mohammed/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Bibi Titi Mohammed/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Bibi Titi Mohammed/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Takad|[[Bibi Titi Mohammed/Takad|Takad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyecaat|[[Bibi Titi Mohammed/Tyeca̱rak|Tyeca̱rak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyuku|[[Bibi Titi Mohammed/Tyuku|Tyuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''[[wiktionary:bibi#Swahili|Bibi]] Titi Mohammed''' (Zwat ataa 1926 – 5 Zwat swak ma̱ng jhyung 2000) ku yet a̱tyu Tanzani̱ya a̱si nyia̱ ta̱m ma̱ng kwai nfwuo a̱niet za̱m. Á̱ ku byin ngu ma̱ng zwat a̱natat 1926 ma̱ng [[Dar es Salaam]], Ma̱ng Jen a̱gba̱ndang swaak a̱si [[Tanganyika (territory)|Tanganyika]]. Á̱ ku jong ngu ta̱m [[A̱tyukwan swat nyinyang]] a̱si shyia̱ a̱zama a̱tyu a̱ku tsa yet a̱kwak a̱son a̱byin a̱si [[Ta̱nzaniya]], [[Julut Nyerere]]. Bibi Titi Mohammed ku yet a̱tyo nyung ma̱ng a̱niet nta̱m [[A̱tung mundundung Afi̱rika Tanganyika]] (TANU), pati hu ku Kwan ku li na̱ng ba̱ shyia̱ tyok a̱pyia̱ mba si Ta̱nzaniya, ba̱ si ba̱ng tyok si̱ a̱wat a̱yaaminita.<ref name="awaazmagazine.com">{{cite web |first=Joseph |last=Lwannia |url=http://awaazmagazine.com/previous/index.php/latest-issue/special-features/item/551-bibi-titi-mohamed-and-the-historical-context-of-the-time-in-tanzania |title=Bibi Titi Mohamed and the historical context of the time in Tanzania |date=January 30, 2015 |work=Awaaz Magazine |access-date=February 20, 2026 |archive-date=May 23, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523155123/https://awaazmagazine.com/previous/index.php/latest-issue/special-features/item/551-bibi-titi-mohamed-and-the-historical-context-of-the-time-in-tanzania |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mtiwadawa.co/2016/01/bibi-titi-mohammed-mama-wa-watanganyika/|title=BIBI TITI MOHAMMED MAMA WA WATANGANYIKA ALIYE SAHAULIWA|last=Don|date=January 23, 2016|website=Mtiwadawa|language=en-US|access-date=December 9, 2018|archive-date=December 10, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181210064735/https://www.mtiwadawa.co/2016/01/bibi-titi-mohammed-mama-wa-watanganyika/|url-status=dead}}</ref> Ma̱ng zwat swak 1969, a̱ku tyia̱ ngu ma̱ng khwo ,a̱wot, lilyim a̱lyia̱ a̱feang ma̱ng khwo, á̱ si jong ngu a̱kwa a̱son naai a̱bukaat. ==Nkhang shyicet== ===Tat a̱pyia̱=== Nang gu nshyia̱ di laii ma̱ng [[Matumbi aniet|Matumbi]] nwap, a̱tyia̱ ngu wu si lak tyia̱ ngu ma̱ a̱vwuo fang, da̱nian a̱ fwuong a̱wun á̱ na shai khwi kpa a̱pyia̱ ngu hu. Jen na̱ng a̱tyia̱ ngu wu ni nkwu a̱ni, a̱yeang nbyin nggu si tyia̱ ngu ma̱ a̱vwuo fang, da̱nian a̱li yet lyen kwang di fung nggwon a̱nab.<ref name="awaazmagazine.com"/> Bibi Titi a̱yang ka̱u a̱bok a̱di̱dam beang Bibi kwan [[tyok a̱byik]] di sisak beang nggu ma̱ng kwan tyok a̱pyia̱ nggu hu . ===Nyeang Ma̱ng mman=== Ma̱ng a̱lyia̱ swak ma̱ng a̱nai, a̱si nyeang a̱kwukwop a̱tyok, a̱tyu gu si̱ ka̱u nyeang hu ma̱ng a̱ngu nang gu nbyin nggwon ntsa nggu ka a̱ni, a̱si ngyei ka Halima mbeang ma̱ng Bibi Titi's da̱ a̱wanyia̱, a̱si shim nggwon ka ka̱ nat nyeang bah, sai nang ka tyiak fang hu. Bibi Titi si bu nat nyeang gyeang a̱si kwa̱u ma̱ng a̱tyok a̱feang a̱nyeang.<ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.africanfeministforum.com/bibi-titi-mohamed-tanzania/|title=Bibi Titi Mohamed|date=March 14, 2016|work=African Feminist Forum|access-date=November 25, 2018|language=en-US}}</ref> ===A̱cyiet kwai nfwuo a̱niet=== Bibi Titi Mohammad tsa a̱cyiet kwai nfwuo nang a̱tyu bwom bubwom wa ma̱ [[Ngoma drums|ngoma]] (song ma̱ng sot a̱rekot), ma̱ vwuo gu ngwai byin a̱gwam [[Mohammed]] di njen [[Maulidi]]. Ma̱ a̱lyia̱ 1950s, lilyim [[World War II|zwang swanta II]], a̱si tsa nwuo ma̱ng [[History of Tanzania#African nationalism|a̱cyiet swanta]] ma̱ng Ta̱nzaniya ma̱ng zwat a̱natat, 1954, [[TANU]] a̱tyu yei wu wa yet [[Julius Nyerere]]. A̱si yet a̱kpa̱ndang nggu, nang á̱ tyaii ma̱ng ang gu ma̱ a̱lyia 1954 da̱ vwuo a̱tyu tyong kwang ncung a̱mali cab.<ref>{{cite web |last1=Meena |first1=Ruth |title=Gender and Political Empowerment: a Conversation with Tanzanian Political Veteran Bibi Titi |url=http://www.gwsafrica.org/knowledge/bibi.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070724081227/http://www.gwsafrica.org/knowledge/bibi.html |url-status=dead |archive-date=July 24, 2007 |website=GWS – Feminist Knowledge – Politics |date=July 24, 2007}}</ref> Ma̱ 1955, Mohammed si yet a̱tyu bang cuk si 'Umoja wa Wanawake wa Ta̱nzaniya' (UWT - A̱nyuik cung dudung Ta̱nzaniya), si ku yet kpang a̱nyuik a̱si TANU. Mami zwat tsat da̱ nwuo nggu hu da̱ tyok hu, a̱si tam a̱si Kwan a̱si bai ma̱ng a̱nyuik ba lan cet 5000 a̱nyuik mami TANU a̱si beang nba di kwan ma̱ng shyia̱ tyok a̱pyia̱ mba si cam tyok cit A̱bi̱ri̱tin ba. Mohammed a ku kwan a̱si bai ma̱ng UWT's shai fwuo da̱ si̱sak gu na shai fwuo a̱nyuik da̱nian tyok cit da̱ jhyeat mba a̱nwuat a̱nyung.<ref name=":0" /> Tanzania zama akyeang ka yong ma nyin nka ani ma lyia 1961, ku ma tyok ngu hu si biyang de lyut [[Constitution of Tanzania|constitution]] ma 1964. Asi yet adadai minista asi women and social affairs asi kuma san avwuo asi anyuik ma Tanzanian government. Kuma, asi kwan de khuk akavwuo de nyean [[Conference of Women of Africa and African Descent|All African Women Conference]]. Mang 1965, Bibi Titi si lyin cuk nsat gu ji, ku yet lyin cet ngu hu. Ma 1967, asi chiok de nchuk gu ji ma pati si central committee. Asi gwut cat tyok si [[Arusha Declaration]], Nyerere's lap shiri si African socialism. ku si gwut ku hyat Kab si central comiti aniet ntam ba de kwai nkyeang. Sabo alyiak anyuik nyia makaranta ba, ba byia cet byia nkyeang na na byeang nba shiat kyeang ntayang bukatu ani ba.<ref name=":0" /> ===UWT=== Bibi Titi Mohammed yet atyu nang a fak da ngu de gyii TANU ([[Tanganyika African National Union]]), si ku yet abandang kyeang asi kwai nfwuo pati ma Tanzania. Mohammed's nshyia ngu si fara ma de myim mang Julius Nyerere, atyu ana yet afara presiden. Mohammed mang anyuik agyeang nang aniet [[Sofia Kawawa]] ba si iya bang tyok, tyok mang TANU, sabo mang Nyerere's shim ba ma alyiat atyok mang anyuik yet kyeang nyung. Jyet anyuik yanchi nba ba si fak da ngu ma Nyerere's policy, jyat Mohammed kyeang nang gu cat ani. Bibi Titi Mohammed ngu was yet shugaba asi anyuik si TANU, ange Umoja wa Wanawake wa Tanzania (UWT). Atung ba ka yet asi nang a fak da nka ani mang nban shim nkyeang si TANU. UWT asi bu yet atan nkyeang ntam asi kwan mang tung anyuik ba kakam de Tanzania. ===Ta̱bat ma̱ng nyim=== Ma zwat sak 1969, Bibi Titi mang atyu adama yet Labour Minister [[Michael Kamaliza]] asi tabat ba, nbyeang acecet akwot akob anaii, asi cat ba turung agovmen ba ma ncet.<ref>{{cite news |title=Bibi Tit and the Treason Trials of 1970 |url=http://www.nationaudio.com/News/EastAfrican/081199/Features/PA3.html |work=The EastAfrican |date=November 10, 1999 |access-date=April 5, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061128145253/http://www.nationaudio.com/News/EastAfrican/081199/Features/PA3.html |archive-date=November 28, 2006 |url-status=dead }}</ref> ku si li nang zangazanga ani, asi kwan gu li nang gu san tyok Tanzanian government. Tanzania's first [[treason]] zwang si doot, kuma bayan mmam 127-day zwang, Mohammed asi tyia ngu mang [[life imprisonment]]; asi tabat ngu asi tyia ngu amali. Nang a tyiak zwang ji ani, achiet kwai nfwuo ngu hu si hada mang tyun ngu, alyiak akpandang ngu si lak ngu. Naii ma khwo hu , tyok ngu hu, asi fak nsum nguu, asi tyun ngu ma nyeang hu asi wot ngu manyin ngu gu Kwan gu hyia mang aniet ba nang gu ndyen kyeang ba. Baya alyia afiyang mang khwo hu , Nyerere si hyia nang gu ndyen kyeang ba, asi tyun ngu mang khwo hu. ===A̱khwu ma̱ng lyen lilyim=== Nang Bibi Titi atyun ngu mang khwo ani, asi ghut ma niet asi swan ma nyin ngu had akhwu ngu ma [[Johannesburg]], [[South Africa]].<ref>"Mwalimu Nyerere Was Firm On Women's Empowerment [analysis]." Africa News Service, October 15, 2010.</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.africanfeministforum.com/bibi-titi-mohamed-tanzania/|title=Bibi Titi Mohamed – African Feminist Forum|date=March 14, 2016|work=African Feminist Forum|access-date=May 24, 2018|language=en-US}}</ref><ref>"'1964 Army Mutineers Were Inspired By the Zanzibar Revolution' [interview]." Africa News Service, June 1, 2011</ref> ma lyia 1991, nang Tanzania ngwai alyia swank ntat si shia yenchi nka ani, Bibi Titi ba si gwut ma bang npaper si pati nang "A Heroine of Uhuru (Freedom) Struggle". Mang zwat sak manyung atuk afyon, 2000, Mohammed asi khwu mang Net Care Hospital in [[Johannesburg]], ma avwuo nang a nkwan gu zwan ani.<ref>{{cite web |title=Back to Work After Election Riots |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/36/342.html |website=www.hartford-hwp.com}}</ref> ==Yafang== [[Sa:Feminizi̠m ma̠ng Tashikum/2026]] qqijbnlr1zr2ytxfejvkuiu6siu740c Salo (kyayak) 0 7105 42335 41656 2026-05-08T15:10:46Z Kambai Akau 15 42335 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Salo (kyayak)/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Salo (kyayak)//Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Salo (kyayak)//Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Salo (kyayak)//Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Salo (kyayak)//Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Salo (kyayak)//Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Salo''' ku '''si̱lanina'''{{efn|{{bulleted list|{{lang|uk|сало|salo}}, {{IPA|uk|ˈsɑlo|pron|Uk-сало.ogg}}|{{lang|ru|сало|salo}}, {{IPA|ru|ˈsalə|pron|Ru-сало.ogg}}|{{lang|be|сала|sała}}|{{lang|hu|szalonna}}|{{lang|pl|słonina}}|{{lang|ro|slănină}}|[[Buli̱gariya (a̱lyem)|Buli̱gariya]] ma̱ng {{lang|mk|сланина|slanina}}|[[Cek (a̱lyem)|Cek]], [[Si̱lovak (a̱lyem)|Si̱lovak]], [[Serbo-Croatian]] ma̱ng {{lang|sl|slanina}}|{{lang|lt|lašiniai}}.}}}}{{efn|The Russian, as well as Rusyn and Ukrainian cognate {{lang|ru|[[:ru:солонина|солонина]]}} ({{transliteration|ru|solonina}}, {{transliteration|uk|solonyna}}) is a [[brine]]-treated meat, such as [[corned beef]].}} yet kyayak Yurop hwa nang á̱ ntyei a̱ka̱mkpang nam-a̱kusuru wu ku byia̱ hya̱u ba̱t a̱ni nfak á̱ kin saai nggu<ref>{{Cite news |last=Shearlaw |first=Maeve |date=2015-03-06 |title=A foodie's guide to salo: the Ukrainian delicacy made of cured pork fat |url=https://www.theguardian.com/world/2015/mar/06/salo-ukraine-national-obsession |access-date=2024-11-17 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> dundung ma̱ng ku di̱ mi̱n a̱ka̱mkpang nam. Á̱ ni̱ ya nhu ma̱ tai a̱wot á̱ ngyei nhu lyulyoot ma̱ a̱di̱di̱t hwa di̱ nfam Yurop A̱ka̱wa̱tyia̱, A̱tyin ma̱ng A̱tak-a̱tyin. Di̱n jen ma̱ a̱di̱di̱t, á̱ ni̱ kwon nhu nfak ku a̱sa̱khwot nfak a̱wot á̱ kin khwot nhu á̱ kin saai nhu. Á̱ bu bye maai saai tangka̱i ku yet si̱ A̱si̱lap A̱tyin, A̱hongga̱ri ma̱ng [[A̱romaniya]] hu ma̱ng [[shita]] ku nkyang tyei kyayak jhyang, a̱wot á̱ ni̱ nfi̱ng tangka̱i ku yet si̱ A̱si̱lap A̱tak ma̱ng Jenshyung hu hwa ma̱ng a̱cuncung. ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:Nkyayak]] 01xoe94m82ju18fu2g1ltxpysg0idln Ta‌̱mpi‌̱let:Starter kit/Ghwughwu kidee 10 7207 42356 41942 2026-05-08T20:19:50Z Kambai Akau 15 42356 wikitext text/x-wiki <div style="border:1px solid #ddcef2;border-radius:4px;padding:8px;background:#faf5ff;margin-top:4px;"> <div style="padding:4px 12px;margin-bottom:8px;border:1px solid #afa3bf;border-radius:4px;background:#ddcef2;">'''Ghwughwu kidee'''</div> <!-- Add any image that represents your wiki well — from Commons or locally uploaded. No need to update daily — refresh whenever a good image is available. Ka̱ a cat mbeang ghwughwu: -->[[File:Africa Nok Male Figure Kimbell.jpg|320px|left|alt=description]] Mbeang a̱lyoot ghwughwu a̱ji [[Taada Nok|'''Taada Nok''']] ji yet á̱niet bya nang á̱ nwuak nkyang na nang ba̱ ku kai a̱ ghwon a̱ni a̱lyoot a̱bakeang [[A̱daa (nwap)|A̱da]] á̱ ngyei [[Nok]] a̱ni ma̱ [[A̱tak Ka̱duna|a̱tak]] [[Si̱tet Ka̱duna|A̱byin Ka̱duna]] mi̱ [[Naijeriya]]; nang á̱ ku ta̱taat nghwughwu vap ma̱ a̱lyia̱ 1928 a̱ni. Á̱niet mi̱ Nok ba ma̱ng A̱gajigana ba ku nyia̱ a̱na̱nda wa neet mi̱ fam A̱ka̱wa̱tyia̱ [[Sa̱hara]] hu, ba̱ si̱ ba̱ng [[zuk]] ji̱ byia̱ a̱sa̱khwot a̱baan a̱ni ma̱ng li̱la̱n vap, a̱wot konyan si̱ teap a̱ kai vak nggu hu a̱zaghyi ma̱ng jen ji ba̱ sii du tat fam a̱za a̱vwuo ka nang á̱ ngyei Naijeriya a̱fwun a̱ni. Ka̱doot, huhwa mbyia̱ nang ba̱ si̱ kpaat a̱ka̱keang mba na mi̱ nfam á̱ ngyei Gajigana ma̱ng Nok a̱ni. <small>''Tyai a̱tyubyia̱: [[User:FA2010|FA2010]]''</small> </div> <noinclude>[[Sa:Nta̱mpi̱let starter kit]]</noinclude> mjc1ydvp66b68trkfjbbxvac9n31f56 42357 42356 2026-05-08T20:21:17Z Kambai Akau 15 42357 wikitext text/x-wiki <div style="border:1px solid #ddcef2;border-radius:4px;padding:8px;background:#faf5ff;margin-top:4px;"> <div style="padding:4px 12px;margin-bottom:8px;border:1px solid #afa3bf;border-radius:4px;background:#ddcef2;">'''Ghwughwu kidee'''</div> <!-- Add any image that represents your wiki well — from Commons or locally uploaded. No need to update daily — refresh whenever a good image is available. Ka̱ a cat mbeang ghwughwu: -->[[File:Africa Nok Male Figure Kimbell.jpg|220px|left|alt=Ghwughwu-vap a̱pyia̱ a̱sam]] [[Taada Nok|'''Taada Nok''']] ji yet á̱niet bya nang á̱ nwuak nkyang na nang ba̱ ku kai a̱ ghwon a̱ni a̱lyoot a̱bakeang [[A̱daa (nwap)|A̱da]] á̱ ngyei [[Nok]] a̱ni ma̱ [[A̱tak Ka̱duna|a̱tak]] [[Si̱tet Ka̱duna|A̱byin Ka̱duna]] mi̱ [[Naijeriya]]; nang á̱ ku ta̱taat nghwughwu vap ma̱ a̱lyia̱ 1928 a̱ni. Á̱niet mi̱ Nok ba ma̱ng A̱gajigana ba ku nyia̱ a̱na̱nda wa neet mi̱ fam A̱ka̱wa̱tyia̱ [[Sa̱hara]] hu, ba̱ si̱ ba̱ng [[zuk]] ji̱ byia̱ a̱sa̱khwot a̱baan a̱ni ma̱ng li̱la̱n vap, a̱wot konyan si̱ teap a̱ kai vak nggu hu a̱zaghyi ma̱ng jen ji ba̱ sii du tat fam a̱za a̱vwuo ka nang á̱ ngyei Naijeriya a̱fwun a̱ni. Ka̱doot, huhwa mbyia̱ nang ba̱ si̱ kpaat a̱ka̱keang mba na mi̱ nfam á̱ ngyei Gajigana ma̱ng Nok a̱ni. <small>''Tyai a̱tyubyia̱: [[User:FA2010|FA2010]]''</small> </div> <noinclude>[[Sa:Nta̱mpi̱let starter kit]]</noinclude> 1mmc2i8obwdidlraiezb3ihlhhkmnkm 42358 42357 2026-05-08T20:21:52Z Kambai Akau 15 42358 wikitext text/x-wiki <div style="border:1px solid #ddcef2;border-radius:4px;padding:8px;background:#faf5ff;margin-top:4px;"> <div style="padding:4px 12px;margin-bottom:8px;border:1px solid #afa3bf;border-radius:4px;background:#ddcef2;">'''Ghwughwu kidee'''</div> <!-- Add any image that represents your wiki well — from Commons or locally uploaded. No need to update daily — refresh whenever a good image is available. Ka̱ a cat mbeang ghwughwu: -->[[File:Africa Nok Male Figure Kimbell.jpg|120px|left|alt=Ghwughwu-vap a̱pyia̱ a̱sam]] [[Taada Nok|'''Taada Nok''']] ji yet á̱niet bya nang á̱ nwuak nkyang na nang ba̱ ku kai a̱ ghwon a̱ni a̱lyoot a̱bakeang [[A̱daa (nwap)|A̱da]] á̱ ngyei [[Nok]] a̱ni ma̱ [[A̱tak Ka̱duna|a̱tak]] [[Si̱tet Ka̱duna|A̱byin Ka̱duna]] mi̱ [[Naijeriya]]; nang á̱ ku ta̱taat nghwughwu vap ma̱ a̱lyia̱ 1928 a̱ni. Á̱niet mi̱ Nok ba ma̱ng A̱gajigana ba ku nyia̱ a̱na̱nda wa neet mi̱ fam A̱ka̱wa̱tyia̱ [[Sa̱hara]] hu, ba̱ si̱ ba̱ng [[zuk]] ji̱ byia̱ a̱sa̱khwot a̱baan a̱ni ma̱ng li̱la̱n vap, a̱wot konyan si̱ teap a̱ kai vak nggu hu a̱zaghyi ma̱ng jen ji ba̱ sii du tat fam a̱za a̱vwuo ka nang á̱ ngyei Naijeriya a̱fwun a̱ni. Ka̱doot, huhwa mbyia̱ nang ba̱ si̱ kpaat a̱ka̱keang mba na mi̱ nfam á̱ ngyei Gajigana ma̱ng Nok a̱ni. <small>''Tyai a̱tyubyia̱: [[User:FA2010|FA2010]]''</small> </div> <noinclude>[[Sa:Nta̱mpi̱let starter kit]]</noinclude> km3cbtncrheb0w2x0zgwe2evuxxuy0l 42359 42358 2026-05-08T20:26:23Z Kambai Akau 15 42359 wikitext text/x-wiki <div style="border:1px solid #ddcef2;border-radius:4px;padding:8px;background:#faf5ff;margin-top:4px;"> <div style="padding:4px 12px;margin-bottom:8px;border:1px solid #afa3bf;border-radius:4px;background:#ddcef2;">'''Ghwughwu kidee'''</div> <!-- Add any image that represents your wiki well — from Commons or locally uploaded. No need to update daily — refresh whenever a good image is available. Ka̱ a cat mbeang ghwughwu: -->[[File:Africa Nok Male Figure Kimbell.jpg|120px|left|alt=Ghwughwu-vap a̱pyia̱ a̱sam]] [[Taada Nok|'''Taada Nok''']] ji yet á̱niet bya á̱ ku nwuak nkyang na nang ba̱ ku kai á̱ ghwon a̱ni a̱lyoot a̱bakeang [[A̱daa (nwap)|A̱da]] ka á̱ ngyei [[Nok]] a̱ni ma̱ [[A̱tak Ka̱duna|a̱tak]] [[Si̱tet Ka̱duna|A̱byin Ka̱duna]] mi̱ [[Naijeriya]]; nang á̱ ku nta̱taat nghwughwu nvap jhyang mba na ma̱ a̱lyia̱ 1928 a̱ni. Á̱niet mi̱ Nok ba ma̱ng A̱gajigana ba ku nyia̱ a̱na̱nda wa neet mi̱ fam A̱ka̱wa̱tyia̱ [[Sa̱hara]] hu, ba̱ si̱ ba̱ng [[zuk]] ji̱ byia̱ a̱sa̱khwot a̱baan a̱ni ma̱ng li̱la̱n vap, a̱wot konyan si̱ teap a̱ kai vak nggu hu a̱zaghyi ma̱ng jen ji ba̱ sii du tat fam a̱za a̱vwuo ka nang á̱ ngyei Naijeriya a̱fwun a̱ni. Ka̱doot, huhwa mbyia̱ nang ba̱ si̱ kpaat a̱ka̱keang mba na mi̱ nfam á̱ ngyei Gajigana ma̱ng Nok a̱ni. <small>''Tyai a̱tyubyia̱: [[User:FA2010|FA2010]]''</small> </div> <noinclude>[[Sa:Nta̱mpi̱let starter kit]]</noinclude> c6f2n5594cdv3t6w7fycl3btdr8xhu4 Taada Nok 0 7368 42336 2026-05-08T18:29:47Z Kambai Akau 15 Created page with "'''Taada Nok''' ji yet á̱niet bya nang á̱ nwuak nkyang na nang ba̱ ku kai a̱ ghwon a̱ni a̱lyoot a̱bakeang [[A̱daa (nwap)|A̱da]] á̱ ngyei [[Nok]] a̱ni ma̱ [[A̱tak Ka̱duna|a̱tak]] [[Si̱tet Ka̱duna|A̱byin Ka̱duna]] mi̱ [[Naijeriya]]; nang á̱ ku ta̱taat nghwughwu vap ma̱ a̱lyia̱ 1928 a̱ni.<ref>{{Cite web|title=Nok|url=https://africa.uima.uiowa.edu/peoples/show/Nok|access-date=25 Zwat Sweang 2022|archive-date=28 Zwat Nyaai 2014|archive-url=https:..." 42336 wikitext text/x-wiki '''Taada Nok''' ji yet á̱niet bya nang á̱ nwuak nkyang na nang ba̱ ku kai a̱ ghwon a̱ni a̱lyoot a̱bakeang [[A̱daa (nwap)|A̱da]] á̱ ngyei [[Nok]] a̱ni ma̱ [[A̱tak Ka̱duna|a̱tak]] [[Si̱tet Ka̱duna|A̱byin Ka̱duna]] mi̱ [[Naijeriya]]; nang á̱ ku ta̱taat nghwughwu vap ma̱ a̱lyia̱ 1928 a̱ni.<ref>{{Cite web|title=Nok|url=https://africa.uima.uiowa.edu/peoples/show/Nok|access-date=25 Zwat Sweang 2022|archive-date=28 Zwat Nyaai 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140428165952/https://africa.uima.uiowa.edu/peoples/show/Nok|url-status=dead}}</ref><ref name="Obikili">{{cite book |last1=Obikili |first1=Nonso |title=The Oxford Handbook of Nigerian Politics |date=2018 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780198804307 |editor-last1=Levan |editor-first1=Carl |page=35 |chapter=State Formation in Precolonial Nigeria |doi=10.1093/oxfordhb/9780198804307.013.1 |oclc=1076346474 |editor-last2=Ukata |editor-first2=Patrick |chapter-url=https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9780192526311_A35506288/preview-9780192526311_A35506288.pdf#page=58 |s2cid=202374677}}</ref> Á̱niet Nok ba ma̱ng A̱gajigana ba ku nyia̱ a̱na̱nda wa neet mi̱ fam A̱ka̱wa̱tyia̱ [[Sa̱hara]] hu, ba̱ si̱ ba̱ng [[zuk]] ji̱ byia̱ a̱sa̱khwot a̱baan a̱ni ma̱ng li̱la̱n vap, a̱wot konyan si̱ teap a̱ kai vak nggu hu a̱zaghyi ma̱ng jen ji ba̱ sii du tat fam a̱za a̱vwuo ka nang á̱ ngyei Naijeriya a̱fwun a̱ni. Ka̱doot, huhwa mbyia̱ nang ba̱ si̱ kpaat a̱ka̱keang mba na mi̱ nfam á̱ ngyei Gajigana ma̱ng Nok a̱ni.<ref name="Champion" /> ch4g903a5suuwbe71u26ro0suzeadsl 42337 42336 2026-05-08T18:34:44Z Kambai Akau 15 42337 wikitext text/x-wiki '''Taada Nok''' ji yet á̱niet bya nang á̱ nwuak nkyang na nang ba̱ ku kai a̱ ghwon a̱ni a̱lyoot a̱bakeang [[A̱daa (nwap)|A̱da]] á̱ ngyei [[Nok]] a̱ni ma̱ [[A̱tak Ka̱duna|a̱tak]] [[Si̱tet Ka̱duna|A̱byin Ka̱duna]] mi̱ [[Naijeriya]]; nang á̱ ku ta̱taat nghwughwu vap ma̱ a̱lyia̱ 1928 a̱ni.<ref>{{Cite web|title=Nok|url=https://africa.uima.uiowa.edu/peoples/show/Nok|access-date=25 Zwat Sweang 2022|archive-date=28 Zwat Nyaai 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140428165952/https://africa.uima.uiowa.edu/peoples/show/Nok|url-status=dead}}</ref><ref name="Obikili">{{cite book |last1=Obikili |first1=Nonso |title=The Oxford Handbook of Nigerian Politics |date=2018 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780198804307 |editor-last1=Levan |editor-first1=Carl |page=35 |chapter=State Formation in Precolonial Nigeria |doi=10.1093/oxfordhb/9780198804307.013.1 |oclc=1076346474 |editor-last2=Ukata |editor-first2=Patrick |chapter-url=https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9780192526311_A35506288/preview-9780192526311_A35506288.pdf#page=58 |s2cid=202374677}}</ref> Á̱niet mi̱ Nok ba ma̱ng A̱gajigana ba ku nyia̱ a̱na̱nda wa neet mi̱ fam A̱ka̱wa̱tyia̱ [[Sa̱hara]] hu, ba̱ si̱ ba̱ng [[zuk]] ji̱ byia̱ a̱sa̱khwot a̱baan a̱ni ma̱ng li̱la̱n vap, a̱wot konyan si̱ teap a̱ kai vak nggu hu a̱zaghyi ma̱ng jen ji ba̱ sii du tat fam a̱za a̱vwuo ka nang á̱ ngyei Naijeriya a̱fwun a̱ni. Ka̱doot, huhwa mbyia̱ nang ba̱ si̱ kpaat a̱ka̱keang mba na mi̱ nfam á̱ ngyei Gajigana ma̱ng Nok a̱ni.<ref name="Champion" /> Á̱niet mi̱ Nok ba ku bu nat a̱na̱nda neet mi̱ fam jenshyung [[Sa̱het]] fam [[Afi̱rika Jenshyung]] ba̱ si̱ bai di̱ fam Nok.<ref name=":0" /> Ka̱doot taada Nok ji ku vwuot mi̱ ndyia̱ 1500 [[Ki̱risi̱ti sii du Bai|KsdB]] a̱wot ji̱ si̱ ya a̱son ba̱ng si̱ tat a̱lyia̱ 1 KsdB.<ref name="Champion" /> 6wle38f0z86j4uu07nsfr0ajp35qn4x 42338 42337 2026-05-08T18:35:15Z Kambai Akau 15 42338 wikitext text/x-wiki '''Taada Nok''' ji yet á̱niet bya nang á̱ nwuak nkyang na nang ba̱ ku kai a̱ ghwon a̱ni a̱lyoot a̱bakeang [[A̱daa (nwap)|A̱da]] á̱ ngyei [[Nok]] a̱ni ma̱ [[A̱tak Ka̱duna|a̱tak]] [[Si̱tet Ka̱duna|A̱byin Ka̱duna]] mi̱ [[Naijeriya]]; nang á̱ ku ta̱taat nghwughwu vap ma̱ a̱lyia̱ 1928 a̱ni.<ref>{{Cite web|title=Nok|url=https://africa.uima.uiowa.edu/peoples/show/Nok|access-date=25 Zwat Sweang 2022|archive-date=28 Zwat Nyaai 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140428165952/https://africa.uima.uiowa.edu/peoples/show/Nok|url-status=dead}}</ref><ref name="Obikili">{{cite book |last1=Obikili |first1=Nonso |title=The Oxford Handbook of Nigerian Politics |date=2018 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780198804307 |editor-last1=Levan |editor-first1=Carl |page=35 |chapter=State Formation in Precolonial Nigeria |doi=10.1093/oxfordhb/9780198804307.013.1 |oclc=1076346474 |editor-last2=Ukata |editor-first2=Patrick |chapter-url=https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9780192526311_A35506288/preview-9780192526311_A35506288.pdf#page=58 |s2cid=202374677}}</ref> Á̱niet mi̱ Nok ba ma̱ng A̱gajigana ba ku nyia̱ a̱na̱nda wa neet mi̱ fam A̱ka̱wa̱tyia̱ [[Sa̱hara]] hu, ba̱ si̱ ba̱ng [[zuk]] ji̱ byia̱ a̱sa̱khwot a̱baan a̱ni ma̱ng li̱la̱n vap, a̱wot konyan si̱ teap a̱ kai vak nggu hu a̱zaghyi ma̱ng jen ji ba̱ sii du tat fam a̱za a̱vwuo ka nang á̱ ngyei Naijeriya a̱fwun a̱ni. Ka̱doot, huhwa mbyia̱ nang ba̱ si̱ kpaat a̱ka̱keang mba na mi̱ nfam á̱ ngyei Gajigana ma̱ng Nok a̱ni.<ref name="Champion" /> Á̱niet mi̱ Nok ba ku bu nat a̱na̱nda neet mi̱ fam jenshyung [[Sa̱het]] fam [[Afi̱rika Jenshyung]] ba̱ si̱ bai di̱ fam Nok.<ref name=":0" /> Ka̱doot taada Nok ji ku vwuot mi̱ ndyia̱ 1500 [[Ki̱risi̱ti sii du Bai|KsdB]] a̱wot ji̱ si̱ ya a̱son ba̱ng si̱ tat a̱lyia̱ 1 KsdB.<ref name="Champion" /> ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:Taada Nok]] l6jswbg5bonaj1abqmkq500gwgdes90 42339 42338 2026-05-08T18:39:14Z Kambai Akau 15 42339 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Taada Nok/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Taada Nok/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Taada Nok/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Taada Nok/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Taada Nok/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Taada Nok/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Taada Nok''' ji yet á̱niet bya nang á̱ nwuak nkyang na nang ba̱ ku kai a̱ ghwon a̱ni a̱lyoot a̱bakeang [[A̱daa (nwap)|A̱da]] á̱ ngyei [[Nok]] a̱ni ma̱ [[A̱tak Ka̱duna|a̱tak]] [[Si̱tet Ka̱duna|A̱byin Ka̱duna]] mi̱ [[Naijeriya]]; nang á̱ ku ta̱taat nghwughwu vap ma̱ a̱lyia̱ 1928 a̱ni.<ref>{{Cite web|title=Nok|url=https://africa.uima.uiowa.edu/peoples/show/Nok|access-date=25 Zwat Sweang 2022|archive-date=28 Zwat Nyaai 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140428165952/https://africa.uima.uiowa.edu/peoples/show/Nok|url-status=dead}}</ref><ref name="Obikili">{{cite book |last1=Obikili |first1=Nonso |title=The Oxford Handbook of Nigerian Politics |date=2018 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780198804307 |editor-last1=Levan |editor-first1=Carl |page=35 |chapter=State Formation in Precolonial Nigeria |doi=10.1093/oxfordhb/9780198804307.013.1 |oclc=1076346474 |editor-last2=Ukata |editor-first2=Patrick |chapter-url=https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9780192526311_A35506288/preview-9780192526311_A35506288.pdf#page=58 |s2cid=202374677}}</ref> Á̱niet mi̱ Nok ba ma̱ng A̱gajigana ba ku nyia̱ a̱na̱nda wa neet mi̱ fam A̱ka̱wa̱tyia̱ [[Sa̱hara]] hu, ba̱ si̱ ba̱ng [[zuk]] ji̱ byia̱ a̱sa̱khwot a̱baan a̱ni ma̱ng li̱la̱n vap, a̱wot konyan si̱ teap a̱ kai vak nggu hu a̱zaghyi ma̱ng jen ji ba̱ sii du tat fam a̱za a̱vwuo ka nang á̱ ngyei Naijeriya a̱fwun a̱ni. Ka̱doot, huhwa mbyia̱ nang ba̱ si̱ kpaat a̱ka̱keang mba na mi̱ nfam á̱ ngyei Gajigana ma̱ng Nok a̱ni.<ref name="Champion" /> Á̱niet mi̱ Nok ba ku bu nat a̱na̱nda neet mi̱ fam jenshyung [[Sa̱het]] fam [[Afi̱rika Jenshyung]] ba̱ si̱ bai di̱ fam Nok.<ref name=":0" /> Ka̱doot taada Nok ji ku vwuot mi̱ ndyia̱ 1500 [[Ki̱risi̱ti sii du Bai|KsdB]] a̱wot ji̱ si̱ ya a̱son ba̱ng si̱ tat a̱lyia̱ 1 KsdB.<ref name="Champion" /> ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:Taada Nok]] lcut9ufxxxidj29931feu0fn6hkt1lk 42340 42339 2026-05-08T18:44:13Z Kambai Akau 15 42340 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Taada Nok/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Taada Nok/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Taada Nok/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Taada Nok/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Taada Nok/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Taada Nok/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Taada Nok''' ji yet á̱niet bya nang á̱ nwuak nkyang na nang ba̱ ku kai a̱ ghwon a̱ni a̱lyoot a̱bakeang [[A̱daa (nwap)|A̱da]] á̱ ngyei [[Nok]] a̱ni ma̱ [[A̱tak Ka̱duna|a̱tak]] [[Si̱tet Ka̱duna|A̱byin Ka̱duna]] mi̱ [[Naijeriya]]; nang á̱ ku ta̱taat nghwughwu vap ma̱ a̱lyia̱ 1928 a̱ni.<ref>{{Cite web|title=Nok|url=https://africa.uima.uiowa.edu/peoples/show/Nok|access-date=25 Zwat Sweang 2022|archive-date=28 Zwat Nyaai 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140428165952/https://africa.uima.uiowa.edu/peoples/show/Nok|url-status=dead}}</ref><ref name="Obikili">{{cite book |last1=Obikili |first1=Nonso |title=The Oxford Handbook of Nigerian Politics |date=2018 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780198804307 |editor-last1=Levan |editor-first1=Carl |page=35 |chapter=State Formation in Precolonial Nigeria |doi=10.1093/oxfordhb/9780198804307.013.1 |oclc=1076346474 |editor-last2=Ukata |editor-first2=Patrick |chapter-url=https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9780192526311_A35506288/preview-9780192526311_A35506288.pdf#page=58 |s2cid=202374677}}</ref> Á̱niet mi̱ Nok ba ma̱ng A̱gajigana ba ku nyia̱ a̱na̱nda wa neet mi̱ fam A̱ka̱wa̱tyia̱ [[Sa̱hara]] hu, ba̱ si̱ ba̱ng [[zuk]] ji̱ byia̱ a̱sa̱khwot a̱baan a̱ni ma̱ng li̱la̱n vap, a̱wot konyan si̱ teap a̱ kai vak nggu hu a̱zaghyi ma̱ng jen ji ba̱ sii du tat fam a̱za a̱vwuo ka nang á̱ ngyei Naijeriya a̱fwun a̱ni. Ka̱doot, huhwa mbyia̱ nang ba̱ si̱ kpaat a̱ka̱keang mba na mi̱ nfam á̱ ngyei Gajigana ma̱ng Nok a̱ni.<ref name="Champion" /> Á̱niet mi̱ Nok ba ku bu nat a̱na̱nda neet mi̱ fam jenshyung [[Sa̱het]] fam [[Afi̱rika Jenshyung]] ba̱ si̱ bai di̱ fam Nok.<ref name=":0" /> Ka̱doot taada Nok ji ku vwuot mi̱ ndyia̱ 1500 [[Ki̱risi̱ti sii du Bai|KsdB]] a̱wot ji̱ si̱ ya a̱son ba̱ng si̱ tat a̱lyia̱ 1 KsdB.<ref name="Champion" /> Ka̱doot Á̱niet mi̱ Nok ba ku jhyi nghwughwu vap, di̱n vak nyia̱ nna ma̱ a̱di̱di̱t mat lyiai hwa,<ref name="Sun" /> ka̱ta̱i nyia̱ ji ku yet kap taada niat hwa<ref name="Breunig II" /> nang ka̱doot á̱ bu mbeang song a̱yet meang.<ref name="Champion" /> ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:Taada Nok]] 74ab6zxtak8bqwnlx3ar5ikfeqyud7s 42341 42340 2026-05-08T18:51:53Z Kambai Akau 15 42341 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Taada Nok/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Taada Nok/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Taada Nok/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Taada Nok/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Taada Nok/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Taada Nok/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Taada Nok''' ji yet á̱niet bya nang á̱ nwuak nkyang na nang ba̱ ku kai a̱ ghwon a̱ni a̱lyoot a̱bakeang [[A̱daa (nwap)|A̱da]] á̱ ngyei [[Nok]] a̱ni ma̱ [[A̱tak Ka̱duna|a̱tak]] [[Si̱tet Ka̱duna|A̱byin Ka̱duna]] mi̱ [[Naijeriya]]; nang á̱ ku ta̱taat nghwughwu vap ma̱ a̱lyia̱ 1928 a̱ni.<ref>{{Cite web|title=Nok|url=https://africa.uima.uiowa.edu/peoples/show/Nok|access-date=25 Zwat Sweang 2022|archive-date=28 Zwat Nyaai 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140428165952/https://africa.uima.uiowa.edu/peoples/show/Nok|url-status=dead}}</ref><ref name="Obikili">{{cite book |last1=Obikili |first1=Nonso |title=The Oxford Handbook of Nigerian Politics |date=2018 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780198804307 |editor-last1=Levan |editor-first1=Carl |page=35 |chapter=State Formation in Precolonial Nigeria |doi=10.1093/oxfordhb/9780198804307.013.1 |oclc=1076346474 |editor-last2=Ukata |editor-first2=Patrick |chapter-url=https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9780192526311_A35506288/preview-9780192526311_A35506288.pdf#page=58 |s2cid=202374677}}</ref> Á̱niet mi̱ Nok ba ma̱ng A̱gajigana ba ku nyia̱ a̱na̱nda wa neet mi̱ fam A̱ka̱wa̱tyia̱ [[Sa̱hara]] hu, ba̱ si̱ ba̱ng [[zuk]] ji̱ byia̱ a̱sa̱khwot a̱baan a̱ni ma̱ng li̱la̱n vap, a̱wot konyan si̱ teap a̱ kai vak nggu hu a̱zaghyi ma̱ng jen ji ba̱ sii du tat fam a̱za a̱vwuo ka nang á̱ ngyei Naijeriya a̱fwun a̱ni. Ka̱doot, huhwa mbyia̱ nang ba̱ si̱ kpaat a̱ka̱keang mba na mi̱ nfam á̱ ngyei Gajigana ma̱ng Nok a̱ni.<ref name="Champion" /> Á̱niet mi̱ Nok ba ku bu nat a̱na̱nda neet mi̱ fam jenshyung [[Sa̱het]] fam [[Afi̱rika Jenshyung]] ba̱ si̱ bai di̱ fam Nok.<ref name=":0" /> Ka̱doot taada Nok ji ku vwuot mi̱ ndyia̱ 1500 [[Ki̱risi̱ti sii du Bai|KsdB]] a̱wot ji̱ si̱ ya a̱son ba̱ng si̱ tat a̱lyia̱ 1 KsdB.<ref name="Champion" /> Ka̱doot Á̱niet mi̱ Nok ba ku jhyi nghwughwu vap, di̱n vak nyia̱ nna ma̱ a̱di̱di̱t mat lyiai hwa,<ref name="Sun" /> ka̱ta̱i nyia̱ ji ku yet kap taada niat hwa<ref name="Breunig II" /> nang ka̱doot á̱ bu mbeang song a̱yet meang.<ref name="Champion" /> Ka̱doot á̱ ku myiri̱m nghwughwu vap ntsa Nok na mi̱ ndyia̱ 900 KsdB ni̱nia.<ref name="Champion" /> Á̱ghyang nghwughwu Nok na ni̱ tyai á̱nietmang a̱ka̱nyii̱p, mbeang [[A̱ta|a̱ka̱ta]] ma̱ng [[Hyet|nhyet]], a̱wot si̱ huni bye fa nyia̱ Á̱niet mi̱ Nok ba ku yet á̱niet [[a̱kat]] ku a̱nyeak nyám-a̱yit bya.<ref name="Franke" /> ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:Taada Nok]] 65b5hqmttywvwqx4zfi421lbn7tlsoh 42342 42341 2026-05-08T18:57:01Z Kambai Akau 15 42342 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Taada Nok/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Taada Nok/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Taada Nok/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Taada Nok/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Taada Nok/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Taada Nok/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Taada Nok''' ji yet á̱niet bya nang á̱ nwuak nkyang na nang ba̱ ku kai a̱ ghwon a̱ni a̱lyoot a̱bakeang [[A̱daa (nwap)|A̱da]] á̱ ngyei [[Nok]] a̱ni ma̱ [[A̱tak Ka̱duna|a̱tak]] [[Si̱tet Ka̱duna|A̱byin Ka̱duna]] mi̱ [[Naijeriya]]; nang á̱ ku ta̱taat nghwughwu vap ma̱ a̱lyia̱ 1928 a̱ni.<ref>{{Cite web|title=Nok|url=https://africa.uima.uiowa.edu/peoples/show/Nok|access-date=25 Zwat Sweang 2022|archive-date=28 Zwat Nyaai 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140428165952/https://africa.uima.uiowa.edu/peoples/show/Nok|url-status=dead}}</ref><ref name="Obikili">{{cite book |last1=Obikili |first1=Nonso |title=The Oxford Handbook of Nigerian Politics |date=2018 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780198804307 |editor-last1=Levan |editor-first1=Carl |page=35 |chapter=State Formation in Precolonial Nigeria |doi=10.1093/oxfordhb/9780198804307.013.1 |oclc=1076346474 |editor-last2=Ukata |editor-first2=Patrick |chapter-url=https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9780192526311_A35506288/preview-9780192526311_A35506288.pdf#page=58 |s2cid=202374677}}</ref> Á̱niet mi̱ Nok ba ma̱ng A̱gajigana ba ku nyia̱ a̱na̱nda wa neet mi̱ fam A̱ka̱wa̱tyia̱ [[Sa̱hara]] hu, ba̱ si̱ ba̱ng [[zuk]] ji̱ byia̱ a̱sa̱khwot a̱baan a̱ni ma̱ng li̱la̱n vap, a̱wot konyan si̱ teap a̱ kai vak nggu hu a̱zaghyi ma̱ng jen ji ba̱ sii du tat fam a̱za a̱vwuo ka nang á̱ ngyei Naijeriya a̱fwun a̱ni. Ka̱doot, huhwa mbyia̱ nang ba̱ si̱ kpaat a̱ka̱keang mba na mi̱ nfam á̱ ngyei Gajigana ma̱ng Nok a̱ni.<ref name="Champion" /> Á̱niet mi̱ Nok ba ku bu nat a̱na̱nda neet mi̱ fam jenshyung [[Sa̱het]] fam [[Afi̱rika Jenshyung]] ba̱ si̱ bai di̱ fam Nok.<ref name=":0" /> Ka̱doot taada Nok ji ku vwuot mi̱ ndyia̱ 1500 [[Ki̱risi̱ti sii du Bai|KsdB]] a̱wot ji̱ si̱ ya a̱son ba̱ng si̱ tat a̱lyia̱ 1 KsdB.<ref name="Champion" /> Ka̱doot Á̱niet mi̱ Nok ba ku jhyi nghwughwu vap, di̱n vak nyia̱ nna ma̱ a̱di̱di̱t mat lyiai hwa,<ref name="Sun" /> ka̱ta̱i nyia̱ ji ku yet kap taada niat hwa<ref name="Breunig II" /> nang ka̱doot á̱ bu mbeang song a̱yet meang.<ref name="Champion" /> Ka̱doot á̱ ku myiri̱m nghwughwu vap ntsa Nok na mi̱ ndyia̱ 900 KsdB ni̱nia.<ref name="Champion" /> Á̱ghyang nghwughwu Nok na ni̱ tyai á̱nietmang a̱ka̱nyii̱p, mbeang [[A̱ta|a̱ka̱ta]] ma̱ng [[Hyet|nhyet]], a̱wot si̱ huni bye fa nyia̱ Á̱niet mi̱ Nok ba ku yet á̱niet-a̱kat ku á̱niet-a̱nyeak nyám-a̱yit bya.<ref name="Franke" /> A Nok sculpture portrays two individuals, along with their [[goods]], in a dugout canoe.<ref name="Franke" /> Both of the [[Anthropomorphism|anthropomorphic]] figures in the [[watercraft]] are [[paddling]].<ref name="Männel" /> The Nok terracotta depiction of a dugout canoe may indicate that Nok people used dugout canoes to transport [[cargo]], along [[tributaries]] (e.g., [[Gurara, Nigeria|Gurara]] River) of the [[Niger River]], and exchanged them in a regional [[trade]] network.<ref name="Männel" /> Ghwughwu vak Nok hu ku tyai a̱ghyighyak kyai a̱sa̱khwot a̱ni da̱ a̱pyia̱ nhu maai fa nyia̱ nvak a̱bwuanng a̱sa̱khwot a̱ghyui na bye ngeap tat khwong [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Ati̱lantik|Ati̱lantik]] hu.<ref name="Männel" /> ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:Taada Nok]] f38i1eqxf4fetnoggyr5tkujl3rqzun 42343 42342 2026-05-08T19:07:35Z Kambai Akau 15 42343 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Taada Nok/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Taada Nok/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Taada Nok/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Taada Nok/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Taada Nok/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Taada Nok/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Taada Nok''' ji yet á̱niet bya nang á̱ nwuak nkyang na nang ba̱ ku kai a̱ ghwon a̱ni a̱lyoot a̱bakeang [[A̱daa (nwap)|A̱da]] á̱ ngyei [[Nok]] a̱ni ma̱ [[A̱tak Ka̱duna|a̱tak]] [[Si̱tet Ka̱duna|A̱byin Ka̱duna]] mi̱ [[Naijeriya]]; nang á̱ ku ta̱taat nghwughwu vap ma̱ a̱lyia̱ 1928 a̱ni.<ref>{{Cite web|title=Nok|url=https://africa.uima.uiowa.edu/peoples/show/Nok|access-date=25 Zwat Sweang 2022|archive-date=28 Zwat Nyaai 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140428165952/https://africa.uima.uiowa.edu/peoples/show/Nok|url-status=dead}}</ref><ref name="Obikili">{{cite book |last1=Obikili |first1=Nonso |title=The Oxford Handbook of Nigerian Politics |date=2018 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780198804307 |editor-last1=Levan |editor-first1=Carl |page=35 |chapter=State Formation in Precolonial Nigeria |doi=10.1093/oxfordhb/9780198804307.013.1 |oclc=1076346474 |editor-last2=Ukata |editor-first2=Patrick |chapter-url=https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9780192526311_A35506288/preview-9780192526311_A35506288.pdf#page=58 |s2cid=202374677}}</ref> Á̱niet mi̱ Nok ba ma̱ng A̱gajigana ba ku nyia̱ a̱na̱nda wa neet mi̱ fam A̱ka̱wa̱tyia̱ [[Sa̱hara]] hu, ba̱ si̱ ba̱ng [[zuk]] ji̱ byia̱ a̱sa̱khwot a̱baan a̱ni ma̱ng li̱la̱n vap, a̱wot konyan si̱ teap a̱ kai vak nggu hu a̱zaghyi ma̱ng jen ji ba̱ sii du tat fam a̱za a̱vwuo ka nang á̱ ngyei Naijeriya a̱fwun a̱ni. Ka̱doot, huhwa mbyia̱ nang ba̱ si̱ kpaat a̱ka̱keang mba na mi̱ nfam á̱ ngyei Gajigana ma̱ng Nok a̱ni.<ref name="Champion" /> Á̱niet mi̱ Nok ba ku bu nat a̱na̱nda neet mi̱ fam jenshyung [[Sa̱het]] fam [[Afi̱rika Jenshyung]] ba̱ si̱ bai di̱ fam Nok.<ref name=":0" /> Ka̱doot taada Nok ji ku vwuot mi̱ ndyia̱ 1500 [[Ki̱risi̱ti sii du Bai|KsdB]] a̱wot ji̱ si̱ ya a̱son ba̱ng si̱ tat a̱lyia̱ 1 KsdB.<ref name="Champion" /> Ka̱doot Á̱niet mi̱ Nok ba ku jhyi nghwughwu vap, di̱n vak nyia̱ nna ma̱ a̱di̱di̱t mat lyiai hwa,<ref name="Sun" /> ka̱ta̱i nyia̱ ji ku yet kap taada niat hwa<ref name="Breunig II" /> nang ka̱doot á̱ bu mbeang song a̱yet meang.<ref name="Champion" /> Ka̱doot á̱ ku myiri̱m nghwughwu vap ntsa Nok na mi̱ ndyia̱ 900 KsdB ni̱nia.<ref name="Champion" /> Á̱ghyang nghwughwu Nok na ni̱ tyai á̱nietmang a̱ka̱nyii̱p, mbeang [[A̱ta|a̱ka̱ta]] ma̱ng [[Hyet|nhyet]], a̱wot si̱ huni bye fa nyia̱ Á̱niet mi̱ Nok ba ku yet á̱niet-a̱kat ku á̱niet-a̱nyeak nyám-a̱yit bya.<ref name="Franke" /> Ghwughwu vap Nok ghyang ku tyai á̱niet, dundung ma̱ng nkyang mba na, mi̱ kukwon a̱wak nang á̱ ku shap a̱ni.<ref name="Franke" /> A̱mgba̱m nghwughwu vap á̱nietbishyi na nfeang ku shyia̱ kyangcung-a̱sa̱khwot hwa a̱wot á̱ shyia̱ di̱ luk nhu.<ref name="Männel" /> Ghwughwu vap Nok hu ku tyai kukwon-a̱wak nang á̱ ku shap a̱ni bye fa nyia̱ Á̱niet mi̱ Nok ba ku nyia̱ ta̱m ma̱ng nkukwon-a̱wak nang á̱ shap nia ma̱ a̱ka̱cyiet ba̱ kwok nkyanglyiai, ma̱ a̱ka̱weang nvak a̱sa̱khwot (nang, [[A̱ghyui Gurara]]) a̱si̱ [[A̱ghyui Nija|A̱ghyui Naija]] ka, a̱wot ba̱ kin shai nna di̱ tityan a̱bwuanng ji.<ref name="Männel" /> Ghwughwu vak Nok hu ku tyai a̱ghyighyak kyai a̱sa̱khwot a̱ni da̱ a̱pyia̱ nhu maai fa nyia̱ nvak a̱bwuanng a̱sa̱khwot a̱ghyui na bye ngeap tat khwong [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Ati̱lantik|Ati̱lantik]] hu.<ref name="Männel" /> ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:Taada Nok]] ncxykm8qdwbjo8jye7wn8kn9icm0vir 42344 42343 2026-05-08T19:14:50Z Kambai Akau 15 42344 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Taada Nok/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Taada Nok/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Taada Nok/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Taada Nok/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Taada Nok/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Taada Nok/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Taada Nok''' ji yet á̱niet bya nang á̱ nwuak nkyang na nang ba̱ ku kai a̱ ghwon a̱ni a̱lyoot a̱bakeang [[A̱daa (nwap)|A̱da]] á̱ ngyei [[Nok]] a̱ni ma̱ [[A̱tak Ka̱duna|a̱tak]] [[Si̱tet Ka̱duna|A̱byin Ka̱duna]] mi̱ [[Naijeriya]]; nang á̱ ku ta̱taat nghwughwu vap ma̱ a̱lyia̱ 1928 a̱ni.<ref>{{Cite web|title=Nok|url=https://africa.uima.uiowa.edu/peoples/show/Nok|access-date=25 Zwat Sweang 2022|archive-date=28 Zwat Nyaai 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140428165952/https://africa.uima.uiowa.edu/peoples/show/Nok|url-status=dead}}</ref><ref name="Obikili">{{cite book |last1=Obikili |first1=Nonso |title=The Oxford Handbook of Nigerian Politics |date=2018 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780198804307 |editor-last1=Levan |editor-first1=Carl |page=35 |chapter=State Formation in Precolonial Nigeria |doi=10.1093/oxfordhb/9780198804307.013.1 |oclc=1076346474 |editor-last2=Ukata |editor-first2=Patrick |chapter-url=https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9780192526311_A35506288/preview-9780192526311_A35506288.pdf#page=58 |s2cid=202374677}}</ref> Á̱niet mi̱ Nok ba ma̱ng A̱gajigana ba ku nyia̱ a̱na̱nda wa neet mi̱ fam A̱ka̱wa̱tyia̱ [[Sa̱hara]] hu, ba̱ si̱ ba̱ng [[zuk]] ji̱ byia̱ a̱sa̱khwot a̱baan a̱ni ma̱ng li̱la̱n vap, a̱wot konyan si̱ teap a̱ kai vak nggu hu a̱zaghyi ma̱ng jen ji ba̱ sii du tat fam a̱za a̱vwuo ka nang á̱ ngyei Naijeriya a̱fwun a̱ni. Ka̱doot, huhwa mbyia̱ nang ba̱ si̱ kpaat a̱ka̱keang mba na mi̱ nfam á̱ ngyei Gajigana ma̱ng Nok a̱ni.<ref name="Champion" /> Á̱niet mi̱ Nok ba ku bu nat a̱na̱nda neet mi̱ fam jenshyung [[Sa̱het]] fam [[Afi̱rika Jenshyung]] ba̱ si̱ bai di̱ fam Nok.<ref name=":0" /> Ka̱doot taada Nok ji ku vwuot mi̱ ndyia̱ 1500 [[Ki̱risi̱ti sii du Bai|KsdB]] a̱wot ji̱ si̱ ya a̱son ba̱ng si̱ tat a̱lyia̱ 1 KsdB.<ref name="Champion" /> Ka̱doot Á̱niet mi̱ Nok ba ku jhyi nghwughwu vap, di̱n vak nyia̱ nna ma̱ a̱di̱di̱t mat lyiai hwa,<ref name="Sun" /> ka̱ta̱i nyia̱ ji ku yet kap taada niat hwa<ref name="Breunig II" /> nang ka̱doot á̱ bu mbeang song a̱yet meang.<ref name="Champion" /> Ka̱doot á̱ ku myiri̱m nghwughwu vap ntsa Nok na mi̱ ndyia̱ 900 KsdB ni̱nia.<ref name="Champion" /> Á̱ghyang nghwughwu Nok na ni̱ tyai á̱nietmang a̱ka̱nyii̱p, mbeang [[A̱ta|a̱ka̱ta]] ma̱ng [[Hyet|nhyet]], a̱wot si̱ huni bye fa nyia̱ Á̱niet mi̱ Nok ba ku yet á̱niet-a̱kat ku á̱niet-a̱nyeak nyám-a̱yit bya.<ref name="Franke" /> Ghwughwu vap Nok ghyang ku tyai á̱niet, dundung ma̱ng nkyang mba na, mi̱ kukwon a̱wak nang á̱ ku shap a̱ni.<ref name="Franke" /> A̱mgba̱m nghwughwu vap á̱nietbishyi na nfeang ku shyia̱ kyangcung-a̱sa̱khwot hwa a̱wot á̱ shyia̱ di̱ luk nhu.<ref name="Männel" /> Ghwughwu vap Nok hu ku tyai kukwon-a̱wak nang á̱ ku shap a̱ni bye fa nyia̱ Á̱niet mi̱ Nok ba ku nyia̱ ta̱m ma̱ng nkukwon-a̱wak nang á̱ shap nia ma̱ a̱ka̱cyiet ba̱ kwok nkyanglyiai, ma̱ a̱ka̱weang nvak a̱sa̱khwot (nang, [[A̱ghyui Gurara]]) a̱si̱ [[A̱ghyui Nija|A̱ghyui Naija]] ka, a̱wot ba̱ kin shai nna di̱ tityan a̱bwuanng ji.<ref name="Männel" /> Ghwughwu vak Nok hu ku tyai a̱ghyighyak kyai a̱sa̱khwot a̱ni da̱ a̱pyia̱ nhu maai fa nyia̱ nvak a̱bwuanng a̱sa̱khwot a̱ghyui na bye ngeap tat khwong [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Ati̱lantik|Ati̱lantik]] hu.<ref name="Männel" /> Mi̱ nkhang a̱ka̱cyiet a̱sa̱khwot [[Afi̱rika]] na, á̱ ku mbyia̱ kukwon-a̱wot Dufuna hu, nang á̱ nyia̱ kpa̱mkpaan ma̱ng ndyia̱ 8000 na kuswak a̱ni mi̱ fam a̱za Naijeriya hu; si̱ a̱hwa hwa yet tangka̱i feang si̱ nkyangcung-a̱sa̱khwot nang á̱ lyen di̱ fam A̱tak Sa̱hara Afi̱rika hu, á̱ ku nyia̱ ghwughwu vap Nok hu ku tyai kukwon-a̱wak nang á̱ shap a̱ni di̱ fam a̱ka̱wa̱tyia̱ Naijeriya hwa di̱n jen miliniyom KsdB ntsa ji ja.<ref name="Männel" /> ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:Taada Nok]] 0x2u34npqg81rm6z3unam2ujxict6kt 42345 42344 2026-05-08T19:19:26Z Kambai Akau 15 42345 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Taada Nok/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Taada Nok/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Taada Nok/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Taada Nok/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Taada Nok/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Taada Nok/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Taada Nok''' ji yet á̱niet bya nang á̱ nwuak nkyang na nang ba̱ ku kai a̱ ghwon a̱ni a̱lyoot a̱bakeang [[A̱daa (nwap)|A̱da]] á̱ ngyei [[Nok]] a̱ni ma̱ [[A̱tak Ka̱duna|a̱tak]] [[Si̱tet Ka̱duna|A̱byin Ka̱duna]] mi̱ [[Naijeriya]]; nang á̱ ku ta̱taat nghwughwu vap ma̱ a̱lyia̱ 1928 a̱ni.<ref>{{Cite web|title=Nok|url=https://africa.uima.uiowa.edu/peoples/show/Nok|access-date=25 Zwat Sweang 2022|archive-date=28 Zwat Nyaai 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140428165952/https://africa.uima.uiowa.edu/peoples/show/Nok|url-status=dead}}</ref><ref name="Obikili">{{cite book |last1=Obikili |first1=Nonso |title=The Oxford Handbook of Nigerian Politics |date=2018 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780198804307 |editor-last1=Levan |editor-first1=Carl |page=35 |chapter=State Formation in Precolonial Nigeria |doi=10.1093/oxfordhb/9780198804307.013.1 |oclc=1076346474 |editor-last2=Ukata |editor-first2=Patrick |chapter-url=https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9780192526311_A35506288/preview-9780192526311_A35506288.pdf#page=58 |s2cid=202374677}}</ref> Á̱niet mi̱ Nok ba ma̱ng A̱gajigana ba ku nyia̱ a̱na̱nda wa neet mi̱ fam A̱ka̱wa̱tyia̱ [[Sa̱hara]] hu, ba̱ si̱ ba̱ng [[zuk]] ji̱ byia̱ a̱sa̱khwot a̱baan a̱ni ma̱ng li̱la̱n vap, a̱wot konyan si̱ teap a̱ kai vak nggu hu a̱zaghyi ma̱ng jen ji ba̱ sii du tat fam a̱za a̱vwuo ka nang á̱ ngyei Naijeriya a̱fwun a̱ni. Ka̱doot, huhwa mbyia̱ nang ba̱ si̱ kpaat a̱ka̱keang mba na mi̱ nfam á̱ ngyei Gajigana ma̱ng Nok a̱ni.<ref name="Champion" /> Á̱niet mi̱ Nok ba ku bu nat a̱na̱nda neet mi̱ fam jenshyung [[Sa̱het]] fam [[Afi̱rika Jenshyung]] ba̱ si̱ bai di̱ fam Nok.<ref name=":0" /> Ka̱doot taada Nok ji ku vwuot mi̱ ndyia̱ 1500 [[Ki̱risi̱ti sii du Bai|KsdB]] a̱wot ji̱ si̱ ya a̱son ba̱ng si̱ tat a̱lyia̱ 1 KsdB.<ref name="Champion" /> Ka̱doot Á̱niet mi̱ Nok ba ku jhyi nghwughwu vap, di̱n vak nyia̱ nna ma̱ a̱di̱di̱t mat lyiai hwa,<ref name="Sun" /> ka̱ta̱i nyia̱ ji ku yet kap taada niat hwa<ref name="Breunig II" /> nang ka̱doot á̱ bu mbeang song a̱yet meang.<ref name="Champion" /> Ka̱doot á̱ ku myiri̱m nghwughwu vap ntsa Nok na mi̱ ndyia̱ 900 KsdB ni̱nia.<ref name="Champion" /> Á̱ghyang nghwughwu Nok na ni̱ tyai á̱nietmang a̱ka̱nyii̱p, mbeang [[A̱ta|a̱ka̱ta]] ma̱ng [[Hyet|nhyet]], a̱wot si̱ huni bye fa nyia̱ Á̱niet mi̱ Nok ba ku yet á̱niet-a̱kat ku á̱niet-a̱nyeak nyám-a̱yit bya.<ref name="Franke" /> Ghwughwu vap Nok ghyang ku tyai á̱niet, dundung ma̱ng nkyang mba na, mi̱ kukwon a̱wak nang á̱ ku shap a̱ni.<ref name="Franke" /> A̱mgba̱m nghwughwu vap á̱nietbishyi na nfeang ku shyia̱ kyangcung-a̱sa̱khwot hwa a̱wot á̱ shyia̱ di̱ luk nhu.<ref name="Männel" /> Ghwughwu vap Nok hu ku tyai kukwon-a̱wak nang á̱ ku shap a̱ni bye fa nyia̱ Á̱niet mi̱ Nok ba ku nyia̱ ta̱m ma̱ng nkukwon-a̱wak nang á̱ shap nia ma̱ a̱ka̱cyiet ba̱ kwok nkyanglyiai, ma̱ a̱ka̱weang nvak a̱sa̱khwot (nang, [[A̱ghyui Gurara]]) a̱si̱ [[A̱ghyui Nija|A̱ghyui Naija]] ka, a̱wot ba̱ kin shai nna di̱ tityan a̱bwuanng ji.<ref name="Männel" /> Ghwughwu vak Nok hu ku tyai a̱ghyighyak kyai a̱sa̱khwot a̱ni da̱ a̱pyia̱ nhu maai fa nyia̱ nvak a̱bwuanng a̱sa̱khwot a̱ghyui na bye ngeap tat khwong [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Ati̱lantik|Ati̱lantik]] hu.<ref name="Männel" /> Mi̱ nkhang a̱ka̱cyiet a̱sa̱khwot [[Afi̱rika]] na, á̱ ku mbyia̱ kukwon-a̱wot Dufuna hu, nang á̱ nyia̱ kpa̱mkpaan ma̱ng ndyia̱ 8000 na kuswak a̱ni mi̱ fam a̱za Naijeriya hu; si̱ a̱hwa hwa yet tangka̱i feang si̱ nkyangcung-a̱sa̱khwot nang á̱ lyen di̱ fam A̱tak Sa̱hara Afi̱rika hu, á̱ ku nyia̱ ghwughwu vap Nok hu ku tyai kukwon-a̱wak nang á̱ shap a̱ni di̱ fam a̱ka̱wa̱tyia̱ Naijeriya hwa di̱n jen miliniyom KsdB ntsa ji ja.<ref name="Männel" /> Nang kap a̱ki̱kan-taada Nok hu, ka̱ta̱i á̱ ku nyia̱ ta̱m ma̱ng si̱ramik Nok ji di̱ jhyi a̱ni̱nan bya ma̱ng nghwughwuk-a̱ka̱kwon nang nkyangtang-a̱byin nyian a̱ki̱kan mat nyian a̱ki̱kan coot á̱niet.<ref name="Dunne III" /> ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:Taada Nok]] tep9jizaccpn9r0jplyjkscyexs53op 42346 42345 2026-05-08T19:35:37Z Kambai Akau 15 42346 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Taada Nok/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Taada Nok/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Taada Nok/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Taada Nok/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Taada Nok/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Taada Nok/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Taada Nok''' ji yet á̱niet bya nang á̱ nwuak nkyang na nang ba̱ ku kai a̱ ghwon a̱ni a̱lyoot a̱bakeang [[A̱daa (nwap)|A̱da]] á̱ ngyei [[Nok]] a̱ni ma̱ [[A̱tak Ka̱duna|a̱tak]] [[Si̱tet Ka̱duna|A̱byin Ka̱duna]] mi̱ [[Naijeriya]]; nang á̱ ku ta̱taat nghwughwu vap ma̱ a̱lyia̱ 1928 a̱ni.<ref>{{Cite web|title=Nok|url=https://africa.uima.uiowa.edu/peoples/show/Nok|access-date=25 Zwat Sweang 2022|archive-date=28 Zwat Nyaai 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140428165952/https://africa.uima.uiowa.edu/peoples/show/Nok|url-status=dead}}</ref><ref name="Obikili">{{cite book |last1=Obikili |first1=Nonso |title=The Oxford Handbook of Nigerian Politics |date=2018 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780198804307 |editor-last1=Levan |editor-first1=Carl |page=35 |chapter=State Formation in Precolonial Nigeria |doi=10.1093/oxfordhb/9780198804307.013.1 |oclc=1076346474 |editor-last2=Ukata |editor-first2=Patrick |chapter-url=https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9780192526311_A35506288/preview-9780192526311_A35506288.pdf#page=58 |s2cid=202374677}}</ref> Á̱niet mi̱ Nok ba ma̱ng A̱gajigana ba ku nyia̱ a̱na̱nda wa neet mi̱ fam A̱ka̱wa̱tyia̱ [[Sa̱hara]] hu, ba̱ si̱ ba̱ng [[zuk]] ji̱ byia̱ a̱sa̱khwot a̱baan a̱ni ma̱ng li̱la̱n vap, a̱wot konyan si̱ teap a̱ kai vak nggu hu a̱zaghyi ma̱ng jen ji ba̱ sii du tat fam a̱za a̱vwuo ka nang á̱ ngyei Naijeriya a̱fwun a̱ni. Ka̱doot, huhwa mbyia̱ nang ba̱ si̱ kpaat a̱ka̱keang mba na mi̱ nfam á̱ ngyei Gajigana ma̱ng Nok a̱ni.<ref name="Champion" /> Á̱niet mi̱ Nok ba ku bu nat a̱na̱nda neet mi̱ fam jenshyung [[Sa̱het]] fam [[Afi̱rika Jenshyung]] ba̱ si̱ bai di̱ fam Nok.<ref name=":0" /> Ka̱doot taada Nok ji ku vwuot mi̱ ndyia̱ 1500 [[Ki̱risi̱ti sii du Bai|KsdB]] a̱wot ji̱ si̱ ya a̱son ba̱ng si̱ tat a̱lyia̱ 1 KsdB.<ref name="Champion" /> Ka̱doot Á̱niet mi̱ Nok ba ku jhyi nghwughwu vap, di̱n vak nyia̱ nna ma̱ a̱di̱di̱t mat lyiai hwa,<ref name="Sun" /> ka̱ta̱i nyia̱ ji ku yet kap taada niat hwa<ref name="Breunig II" /> nang ka̱doot á̱ bu mbeang song a̱yet meang.<ref name="Champion" /> Ka̱doot á̱ ku myiri̱m nghwughwu vap ntsa Nok na mi̱ ndyia̱ 900 KsdB ni̱nia.<ref name="Champion" /> Á̱ghyang nghwughwu Nok na ni̱ tyai á̱nietmang a̱ka̱nyii̱p, mbeang [[A̱ta|a̱ka̱ta]] ma̱ng [[Hyet|nhyet]], a̱wot si̱ huni bye fa nyia̱ Á̱niet mi̱ Nok ba ku yet á̱niet-a̱kat ku á̱niet-a̱nyeak nyám-a̱yit bya.<ref name="Franke" /> Ghwughwu vap Nok ghyang ku tyai á̱niet, dundung ma̱ng nkyang mba na, mi̱ kukwon a̱wak nang á̱ ku shap a̱ni.<ref name="Franke" /> A̱mgba̱m nghwughwu vap á̱nietbishyi na nfeang ku shyia̱ kyangcung-a̱sa̱khwot hwa a̱wot á̱ shyia̱ di̱ luk nhu.<ref name="Männel" /> Ghwughwu vap Nok hu ku tyai kukwon-a̱wak nang á̱ ku shap a̱ni bye fa nyia̱ Á̱niet mi̱ Nok ba ku nyia̱ ta̱m ma̱ng nkukwon-a̱wak nang á̱ shap nia ma̱ a̱ka̱cyiet ba̱ kwok nkyanglyiai, ma̱ a̱ka̱weang nvak a̱sa̱khwot (nang, [[A̱ghyui Gurara]]) a̱si̱ [[A̱ghyui Nija|A̱ghyui Naija]] ka, a̱wot ba̱ kin shai nna di̱ tityan a̱bwuanng ji.<ref name="Männel" /> Ghwughwu vak Nok hu ku tyai a̱ghyighyak kyai a̱sa̱khwot a̱ni da̱ a̱pyia̱ nhu maai fa nyia̱ nvak a̱bwuanng a̱sa̱khwot a̱ghyui na bye ngeap tat khwong [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Ati̱lantik|Ati̱lantik]] hu.<ref name="Männel" /> Mi̱ nkhang a̱ka̱cyiet a̱sa̱khwot [[Afi̱rika]] na, á̱ ku mbyia̱ kukwon-a̱wot Dufuna hu, nang á̱ nyia̱ kpa̱mkpaan ma̱ng ndyia̱ 8000 na kuswak a̱ni mi̱ fam a̱za Naijeriya hu; si̱ a̱hwa hwa yet tangka̱i feang si̱ nkyangcung-a̱sa̱khwot nang á̱ lyen di̱ fam A̱tak Sa̱hara Afi̱rika hu, á̱ ku nyia̱ ghwughwu vap Nok hu ku tyai kukwon-a̱wak nang á̱ shap a̱ni di̱ fam a̱ka̱wa̱tyia̱ Naijeriya hwa di̱n jen miliniyom KsdB ntsa ji ja.<ref name="Männel" /> Nang kap a̱ki̱kan-taada Nok hu, ka̱ta̱i á̱ ku nyia̱ ta̱m ma̱ng si̱ramik Nok ji di̱ jhyi a̱ni̱nan bya ma̱ng nghwughwuk-a̱ka̱kwon nang nkyangtang-a̱byin nyian a̱ki̱kan mat nyian a̱ki̱kan coot á̱niet.<ref name="Dunne III" /> Zan ma̱ng nyian-nghwughwu a̱byin Ma̱sa̱t gbangban, á̱ ni̱ kyiak nghwughwu vap Nok ninia na̱ yet a̱tsak kidee a̱ca̱cet nghwughwu na̱ byia̱ á̱ma̱nta a̱tat a̱ni.<ref name="Dunne III" /> A̱yaataada nyian-nghwughwu fam Jenshyung Afi̱rika ba̱ na khwi lyilyim a̱ni – Bura a̱si̱ a̱byin Ni̱nja̱t (ndyia̱ 200 ndbK – ndyia̱ 900 ndbK), Koma si̱ [[Gana]] (ndyia̱ 600 ndbK – ndyia̱ 1400 ndbK), Igbo-Ukwu a̱si̱ Naijeriya (ndyia̱ 800 ndbK – ndyia̱ 900 ndbK), Jene-Jeno si̱ Mali (ndyia̱ 1000 ndbK – ndyia̱ 1100 ndbK), ma̱ng Ile Ife a̱si̱ Naijeriya (ndyia̱ 1000 ndbK – ndyia̱ 1400 ndbK) – bye yet a̱yaaci̱t taada Nok bibya ma̱nang jija ku yet a̱tsan taada nyian nghwughwu vap di̱ fam Afi̱rika Jenshyung hu a̱ni.<ref name="Ramsamy" /> Di̱n jen ma̱ a̱di̱di̱t, a̱lyiak a̱ka̱vwuonswat Á̱niet mi̱ Nok wu shyia̱ a̱zafan kya.<ref name="Rupp" /> Ka̱doot ta̱m a̱dyundyung-tswam hu ku tsa ma̱ vwuon wa mi̱ taada Nok ji tsi̱tsak ndyia̱ 750 KsdB ma̱ng 550 KsdB.<ref name="Champion" /><ref name="Miller" /><ref name="Minze" /><ref name="Ehret" /> ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:Taada Nok]] qm683sgmx21fyz9eavqeb1wxuhfmr9z 42360 42346 2026-05-08T20:26:52Z Kambai Akau 15 42360 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Taada Nok/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Taada Nok/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Taada Nok/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Taada Nok/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Taada Nok/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Taada Nok/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Taada Nok''' ji yet á̱niet bya á̱ ku nwuak nkyang na nang ba̱ ku kai á̱ ghwon a̱ni a̱lyoot a̱bakeang [[A̱daa (nwap)|A̱da]] ka á̱ ngyei [[Nok]] a̱ni ma̱ [[A̱tak Ka̱duna|a̱tak]] [[Si̱tet Ka̱duna|A̱byin Ka̱duna]] mi̱ [[Naijeriya]]; nang á̱ ku nta̱taat nghwughwu nvap mba na ma̱ a̱lyia̱ 1928 a̱ni.<ref>{{Cite web|title=Nok|url=https://africa.uima.uiowa.edu/peoples/show/Nok|access-date=25 Zwat Sweang 2022|archive-date=28 Zwat Nyaai 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140428165952/https://africa.uima.uiowa.edu/peoples/show/Nok|url-status=dead}}</ref><ref name="Obikili">{{cite book |last1=Obikili |first1=Nonso |title=The Oxford Handbook of Nigerian Politics |date=2018 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780198804307 |editor-last1=Levan |editor-first1=Carl |page=35 |chapter=State Formation in Precolonial Nigeria |doi=10.1093/oxfordhb/9780198804307.013.1 |oclc=1076346474 |editor-last2=Ukata |editor-first2=Patrick |chapter-url=https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9780192526311_A35506288/preview-9780192526311_A35506288.pdf#page=58 |s2cid=202374677}}</ref> Á̱niet mi̱ Nok ba ma̱ng A̱gajigana ba ku nyia̱ a̱na̱nda wa neet mi̱ fam A̱ka̱wa̱tyia̱ [[Sa̱hara]] hu, ba̱ si̱ ba̱ng [[zuk]] ji̱ byia̱ a̱sa̱khwot a̱baan a̱ni ma̱ng li̱la̱n vap, a̱wot konyan si̱ teap a̱ kai vak nggu hu a̱zaghyi ma̱ng jen ji ba̱ sii du tat fam a̱za a̱vwuo ka nang á̱ ngyei Naijeriya a̱fwun a̱ni. Ka̱doot, huhwa mbyia̱ nang ba̱ si̱ kpaat a̱ka̱keang mba na mi̱ nfam á̱ ngyei Gajigana ma̱ng Nok a̱ni.<ref name="Champion" /> Á̱niet mi̱ Nok ba ku bu nat a̱na̱nda neet mi̱ fam jenshyung [[Sa̱het]] fam [[Afi̱rika Jenshyung]] ba̱ si̱ bai di̱ fam Nok.<ref name=":0" /> Ka̱doot taada Nok ji ku vwuot mi̱ ndyia̱ 1500 [[Ki̱risi̱ti sii du Bai|KsdB]] a̱wot ji̱ si̱ ya a̱son ba̱ng si̱ tat a̱lyia̱ 1 KsdB.<ref name="Champion" /> Ka̱doot Á̱niet mi̱ Nok ba ku jhyi nghwughwu vap, di̱n vak nyia̱ nna ma̱ a̱di̱di̱t mat lyiai hwa,<ref name="Sun" /> ka̱ta̱i nyia̱ ji ku yet kap taada niat hwa<ref name="Breunig II" /> nang ka̱doot á̱ bu mbeang song a̱yet meang.<ref name="Champion" /> Ka̱doot á̱ ku myiri̱m nghwughwu vap ntsa Nok na mi̱ ndyia̱ 900 KsdB ni̱nia.<ref name="Champion" /> Á̱ghyang nghwughwu Nok na ni̱ tyai á̱nietmang a̱ka̱nyii̱p, mbeang [[A̱ta|a̱ka̱ta]] ma̱ng [[Hyet|nhyet]], a̱wot si̱ huni bye fa nyia̱ Á̱niet mi̱ Nok ba ku yet á̱niet-a̱kat ku á̱niet-a̱nyeak nyám-a̱yit bya.<ref name="Franke" /> Ghwughwu vap Nok ghyang ku tyai á̱niet, dundung ma̱ng nkyang mba na, mi̱ kukwon a̱wak nang á̱ ku shap a̱ni.<ref name="Franke" /> A̱mgba̱m nghwughwu vap á̱nietbishyi na nfeang ku shyia̱ kyangcung-a̱sa̱khwot hwa a̱wot á̱ shyia̱ di̱ luk nhu.<ref name="Männel" /> Ghwughwu vap Nok hu ku tyai kukwon-a̱wak nang á̱ ku shap a̱ni bye fa nyia̱ Á̱niet mi̱ Nok ba ku nyia̱ ta̱m ma̱ng nkukwon-a̱wak nang á̱ shap nia ma̱ a̱ka̱cyiet ba̱ kwok nkyanglyiai, ma̱ a̱ka̱weang nvak a̱sa̱khwot (nang, [[A̱ghyui Gurara]]) a̱si̱ [[A̱ghyui Nija|A̱ghyui Naija]] ka, a̱wot ba̱ kin shai nna di̱ tityan a̱bwuanng ji.<ref name="Männel" /> Ghwughwu vak Nok hu ku tyai a̱ghyighyak kyai a̱sa̱khwot a̱ni da̱ a̱pyia̱ nhu maai fa nyia̱ nvak a̱bwuanng a̱sa̱khwot a̱ghyui na bye ngeap tat khwong [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Ati̱lantik|Ati̱lantik]] hu.<ref name="Männel" /> Mi̱ nkhang a̱ka̱cyiet a̱sa̱khwot [[Afi̱rika]] na, á̱ ku mbyia̱ kukwon-a̱wot Dufuna hu, nang á̱ nyia̱ kpa̱mkpaan ma̱ng ndyia̱ 8000 na kuswak a̱ni mi̱ fam a̱za Naijeriya hu; si̱ a̱hwa hwa yet tangka̱i feang si̱ nkyangcung-a̱sa̱khwot nang á̱ lyen di̱ fam A̱tak Sa̱hara Afi̱rika hu, á̱ ku nyia̱ ghwughwu vap Nok hu ku tyai kukwon-a̱wak nang á̱ shap a̱ni di̱ fam a̱ka̱wa̱tyia̱ Naijeriya hwa di̱n jen miliniyom KsdB ntsa ji ja.<ref name="Männel" /> Nang kap a̱ki̱kan-taada Nok hu, ka̱ta̱i á̱ ku nyia̱ ta̱m ma̱ng si̱ramik Nok ji di̱ jhyi a̱ni̱nan bya ma̱ng nghwughwuk-a̱ka̱kwon nang nkyangtang-a̱byin nyian a̱ki̱kan mat nyian a̱ki̱kan coot á̱niet.<ref name="Dunne III" /> Zan ma̱ng nyian-nghwughwu a̱byin Ma̱sa̱t gbangban, á̱ ni̱ kyiak nghwughwu vap Nok ninia na̱ yet a̱tsak kidee a̱ca̱cet nghwughwu na̱ byia̱ á̱ma̱nta a̱tat a̱ni.<ref name="Dunne III" /> A̱yaataada nyian-nghwughwu fam Jenshyung Afi̱rika ba̱ na khwi lyilyim a̱ni – Bura a̱si̱ a̱byin Ni̱nja̱t (ndyia̱ 200 ndbK – ndyia̱ 900 ndbK), Koma si̱ [[Gana]] (ndyia̱ 600 ndbK – ndyia̱ 1400 ndbK), Igbo-Ukwu a̱si̱ Naijeriya (ndyia̱ 800 ndbK – ndyia̱ 900 ndbK), Jene-Jeno si̱ Mali (ndyia̱ 1000 ndbK – ndyia̱ 1100 ndbK), ma̱ng Ile Ife a̱si̱ Naijeriya (ndyia̱ 1000 ndbK – ndyia̱ 1400 ndbK) – bye yet a̱yaaci̱t taada Nok bibya ma̱nang jija ku yet a̱tsan taada nyian nghwughwu vap di̱ fam Afi̱rika Jenshyung hu a̱ni.<ref name="Ramsamy" /> Di̱n jen ma̱ a̱di̱di̱t, a̱lyiak a̱ka̱vwuonswat Á̱niet mi̱ Nok wu shyia̱ a̱zafan kya.<ref name="Rupp" /> Ka̱doot ta̱m a̱dyundyung-tswam hu ku tsa ma̱ vwuon wa mi̱ taada Nok ji tsi̱tsak ndyia̱ 750 KsdB ma̱ng 550 KsdB.<ref name="Champion" /><ref name="Miller" /><ref name="Minze" /><ref name="Ehret" /> ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:Taada Nok]] 6xufqb57mzbdna0pex7g0t6y7wcji7b 42380 42360 2026-05-08T21:44:51Z Kambai Akau 15 42380 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Taada Nok/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Taada Nok/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Taada Nok/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Taada Nok/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Taada Nok/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Taada Nok/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Taada Nok''' ji yet á̱niet bya á̱ ku nwuak nkyang na nang ba̱ ku kai á̱ ghwon a̱ni a̱lyoot a̱bakeang [[A̱daa (nwap)|A̱da]] ka á̱ ngyei [[Nok]] a̱ni ma̱ [[A̱tak Ka̱duna|a̱tak]] [[Si̱tet Ka̱duna|A̱byin Ka̱duna]] mi̱ [[Naijeriya]]; nang á̱ ku nta̱taat nghwughwu nvap mba na ma̱ a̱lyia̱ 1928 a̱ni.<ref>{{Cite web|title=Nok|url=https://africa.uima.uiowa.edu/peoples/show/Nok|access-date=25 Zwat Sweang 2022|archive-date=28 Zwat Nyaai 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140428165952/https://africa.uima.uiowa.edu/peoples/show/Nok|url-status=dead}}</ref><ref name="Obikili">{{cite book |last1=Obikili |first1=Nonso |title=The Oxford Handbook of Nigerian Politics |date=2018 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780198804307 |editor-last1=Levan |editor-first1=Carl |page=35 |chapter=State Formation in Precolonial Nigeria |doi=10.1093/oxfordhb/9780198804307.013.1 |oclc=1076346474 |editor-last2=Ukata |editor-first2=Patrick |chapter-url=https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9780192526311_A35506288/preview-9780192526311_A35506288.pdf#page=58 |s2cid=202374677}}</ref> Á̱niet mi̱ Nok ba ma̱ng A̱gajigana ba ku nyia̱ a̱na̱nda wa neet mi̱ fam A̱ka̱wa̱tyia̱ [[Sa̱hara]] hu, ba̱ si̱ ba̱ng [[zuk]] ji̱ byia̱ a̱sa̱khwot a̱baan a̱ni ma̱ng li̱la̱n vap, a̱wot konyan si̱ teap a̱ kai vak nggu hu a̱zaghyi ma̱ng jen ji ba̱ sii du tat fam a̱za a̱vwuo ka nang á̱ ngyei Naijeriya a̱fwun a̱ni. Ka̱doot, huhwa mbyia̱ nang ba̱ si̱ kpaat a̱ka̱keang mba na mi̱ nfam á̱ ngyei Gajigana ma̱ng Nok a̱ni.<ref name="Champion" /> Á̱niet mi̱ Nok ba ku bu nat a̱na̱nda neet mi̱ fam jenshyung [[Sa̱het]] fam [[Afi̱rika Jenshyung]] ba̱ si̱ bai di̱ fam Nok.<ref name=":0" /> Ka̱doot taada Nok ji ku vwuot mi̱ ndyia̱ 1500 [[Ki̱risi̱ti sii du Bai|KsdB]] a̱wot ji̱ si̱ ya a̱son ba̱ng si̱ tat a̱lyia̱ 1 KsdB.<ref name="Champion" /> Ka̱doot Á̱niet mi̱ Nok ba ku jhyi nghwughwu nvap na ma̱ a̱di̱di̱t mat lyiai hwa,<ref name="Sun" /> ka̱ta̱i nyia̱ ji ku yet kap taada niat hwa<ref name="Breunig II" /> nang ka̱doot á̱ bu mbeang song a̱yet meang.<ref name="Champion" /> Ka̱doot á̱ ku myiri̱m nghwughwu vap ntsa Nok na mi̱ ndyia̱ 900 KsdB ni̱nia.<ref name="Champion" /> Á̱ghyang nghwughwu Nok na ni̱ tyai á̱nietmang a̱ka̱nyii̱p, mbeang [[A̱ta|a̱ka̱ta]] ma̱ng [[Hyet|nhyet]], a̱wot si̱ huni bye fa nyia̱ Á̱niet mi̱ Nok ba ku yet á̱niet-a̱kat ku á̱niet-a̱nyeak nyám-a̱yit bya.<ref name="Franke" /> Ghwughwu vap Nok ghyang ku tyai á̱niet, dundung ma̱ng nkyang mba na, mi̱ kukwon a̱wak nang á̱ ku shap a̱ni.<ref name="Franke" /> A̱mgba̱m nghwughwu vap á̱nietbishyi na nfeang ku shyia̱ kyangcung-a̱sa̱khwot hwa a̱wot á̱ shyia̱ di̱ luk nhu.<ref name="Männel" /> Ghwughwu vap Nok hu ku tyai kukwon-a̱wak nang á̱ ku shap a̱ni bye fa nyia̱ Á̱niet mi̱ Nok ba ku nyia̱ ta̱m ma̱ng nkukwon-a̱wak nang á̱ shap nia ma̱ a̱ka̱cyiet ba̱ kwok nkyanglyiai, ma̱ a̱ka̱weang nvak a̱sa̱khwot (nang, [[A̱ghyui Gurara]]) a̱si̱ [[A̱ghyui Nija|A̱ghyui Naija]] ka, a̱wot ba̱ kin shai nna di̱ tityan a̱bwuanng ji.<ref name="Männel" /> Ghwughwu vak Nok hu ku tyai a̱ghyighyak kyai a̱sa̱khwot a̱ni da̱ a̱pyia̱ nhu maai fa nyia̱ nvak a̱bwuanng a̱sa̱khwot a̱ghyui na bye ngeap tat khwong [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Ati̱lantik|Ati̱lantik]] hu.<ref name="Männel" /> Mi̱ nkhang a̱ka̱cyiet a̱sa̱khwot [[Afi̱rika]] na, á̱ ku mbyia̱ kukwon-a̱wot Dufuna hu, nang á̱ nyia̱ kpa̱mkpaan ma̱ng ndyia̱ 8000 na kuswak a̱ni mi̱ fam a̱za Naijeriya hu; si̱ a̱hwa hwa yet tangka̱i feang si̱ nkyangcung-a̱sa̱khwot nang á̱ lyen di̱ fam A̱tak Sa̱hara Afi̱rika hu, á̱ ku nyia̱ ghwughwu vap Nok hu ku tyai kukwon-a̱wak nang á̱ shap a̱ni di̱ fam a̱ka̱wa̱tyia̱ Naijeriya hwa di̱n jen miliniyom KsdB ntsa ji ja.<ref name="Männel" /> Nang kap a̱ki̱kan-taada Nok hu, ka̱ta̱i á̱ ku nyia̱ ta̱m ma̱ng si̱ramik Nok ji di̱ jhyi a̱ni̱nan bya ma̱ng nghwughwuk-a̱ka̱kwon nang nkyangtang-a̱byin nyian a̱ki̱kan mat nyian a̱ki̱kan coot á̱niet.<ref name="Dunne III" /> Zan ma̱ng nyian-nghwughwu a̱byin Ma̱sa̱t gbangban, á̱ ni̱ kyiak nghwughwu vap Nok ninia na̱ yet a̱tsak kidee a̱ca̱cet nghwughwu na̱ byia̱ á̱ma̱nta a̱tat a̱ni.<ref name="Dunne III" /> A̱yaataada nyian-nghwughwu fam Jenshyung Afi̱rika ba̱ na khwi lyilyim a̱ni – Bura a̱si̱ a̱byin Ni̱nja̱t (ndyia̱ 200 ndbK – ndyia̱ 900 ndbK), Koma si̱ [[Gana]] (ndyia̱ 600 ndbK – ndyia̱ 1400 ndbK), Igbo-Ukwu a̱si̱ Naijeriya (ndyia̱ 800 ndbK – ndyia̱ 900 ndbK), Jene-Jeno si̱ Mali (ndyia̱ 1000 ndbK – ndyia̱ 1100 ndbK), ma̱ng Ile Ife a̱si̱ Naijeriya (ndyia̱ 1000 ndbK – ndyia̱ 1400 ndbK) – bye yet a̱yaaci̱t taada Nok bibya ma̱nang jija ku yet a̱tsan taada nyian nghwughwu vap di̱ fam Afi̱rika Jenshyung hu a̱ni.<ref name="Ramsamy" /> Di̱n jen ma̱ a̱di̱di̱t, a̱lyiak a̱ka̱vwuonswat Á̱niet mi̱ Nok wu shyia̱ a̱zafan kya.<ref name="Rupp" /> Ka̱doot ta̱m a̱dyundyung-tswam hu ku tsa ma̱ vwuon wa mi̱ taada Nok ji tsi̱tsak ndyia̱ 750 KsdB ma̱ng 550 KsdB.<ref name="Champion" /><ref name="Miller" /><ref name="Minze" /><ref name="Ehret" /> ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:Taada Nok]] ia7adxus28ob8kikg4jfdf71uceiac7 Sahet 0 7369 42347 2026-05-08T19:43:33Z Kambai Akau 15 Created page with "'''Fam Sa̱het''' hu ({{ety|ar|''ساحل'' ({{transliteration|ar|ALA|sāḥil}} ''{{IPA|ar|ˈsaːħil|}}'')|khwong}}), ku '''ga̱maruwa kyai-a̱kwop Sa̱het''', yet fam a̱byin hwa mi̱ [[Afi̱rika]]." 42347 wikitext text/x-wiki '''Fam Sa̱het''' hu ({{ety|ar|''ساحل'' ({{transliteration|ar|ALA|sāḥil}} ''{{IPA|ar|ˈsaːħil|}}'')|khwong}}), ku '''ga̱maruwa kyai-a̱kwop Sa̱het''', yet fam a̱byin hwa mi̱ [[Afi̱rika]]. amm5jdqe0c6z4yugmvd4wjxr1c134ku 42348 42347 2026-05-08T19:51:31Z Kambai Akau 15 42348 wikitext text/x-wiki '''Fam Sa̱het''' hu ({{ety|ar|''ساحل'' ({{transliteration|ar|ALA|sāḥil}} ''{{IPA|ar|ˈsaːħil|}}'')|khwong}}), ku '''ga̱maruwa kyai-a̱kwop Sa̱het''', yet fam a̱byin hwa mi̱ [[Afi̱rika]]. Fam huni yet gak shyiak lili-a̱vwuo hwa tsi̱tsak fam kyai-á̱kwop Sudan hu ku byia̱ wun shut ba̱t di̱ fam a̱tak nhu ma̱ng fam [[Sa̱hara]] hu ku khwot ba̱t a̱ni di̱ fam a̱za hu. Sa̱het ji byia̱ lili-wun hwa ku byia̱ a̱vwuofi̱ri̱m a̱wot ku si̱ nwai swan khwot gba̱mgbam bah a̱wot ku si̱ ngeap lati̱tyut ji̱ shyia̱ a̱tatak ka a̱ swak mi̱ fam [[Afi̱rika A̱za]] tsi̱tsak [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Ati̱lantik]] wu ma̱ng [[A̱shong Kyai A̱sa̱khwot]] wu. Shimba a̱vwuo ka ku shyia̱ a̱ni mi̱ fam ti̱ropik hwa, Sa̱hel ji nwai byia̱ lili-wun ti̱ropik bah. ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:Afi̱rika]] tjmd7ta9ayui1j6kv7mqx6d8felz2y6 42351 42348 2026-05-08T20:01:44Z Kambai Akau 15 42351 wikitext text/x-wiki '''Fam Sa̱het''' hu ({{ety|ar|''ساحل'' ({{transliteration|ar|ALA|sāḥil}} ''{{IPA|ar|ˈsaːħil|}}'')|khwong}}), ku '''kyai-á̱kwop ga̱maruwa Sa̱het''', yet fam a̱byin hwa mi̱ [[Afi̱rika]]. Fam huni yet gak shyiak lili-a̱vwuo hwa tsi̱tsak fam kyai-á̱kwop Sudan hu ku byia̱ wun shut ba̱t di̱ fam a̱tak nhu ma̱ng fam [[Sa̱hara]] hu ku khwot ba̱t a̱ni di̱ fam a̱za hu. Sa̱het ji byia̱ lili-wun hwa ku byia̱ a̱vwuofi̱ri̱m a̱wot ku si̱ nwai swan khwot gba̱mgbam bah a̱wot ku si̱ ngeap lati̱tyut ji̱ shyia̱ a̱tatak ka a̱ swak mi̱ fam [[Afi̱rika A̱za]] tsi̱tsak [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Ati̱lantik]] wu ma̱ng [[A̱shong Kyai A̱sa̱khwot]] wu. Shimba a̱vwuo ka ku shyia̱ a̱ni mi̱ fam ti̱ropik hwa, Sa̱hel ji nwai byia̱ lili-wun ti̱ropik bah. ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:Afi̱rika]] 160wg473dodvibxc40vor0fdz3frrgd 42352 42351 2026-05-08T20:02:40Z Kambai Akau 15 42352 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Sa̱het/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Sa̱het/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Sa̱het/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Sa̱het/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Sa̱het/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Sa̱het/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Fam Sa̱het''' hu ({{ety|ar|''ساحل'' ({{transliteration|ar|ALA|sāḥil}} ''{{IPA|ar|ˈsaːħil|}}'')|khwong}}), ku '''kyai-á̱kwop ga̱maruwa Sa̱het''', yet fam a̱byin hwa mi̱ [[Afi̱rika]]. Fam huni yet gak shyiak lili-a̱vwuo hwa tsi̱tsak fam kyai-á̱kwop Sudan hu ku byia̱ wun shut ba̱t di̱ fam a̱tak nhu ma̱ng fam [[Sa̱hara]] hu ku khwot ba̱t a̱ni di̱ fam a̱za hu. Sa̱het ji byia̱ lili-wun hwa ku byia̱ a̱vwuofi̱ri̱m a̱wot ku si̱ nwai swan khwot gba̱mgbam bah a̱wot ku si̱ ngeap lati̱tyut ji̱ shyia̱ a̱tatak ka a̱ swak mi̱ fam [[Afi̱rika A̱za]] tsi̱tsak [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Ati̱lantik]] wu ma̱ng [[A̱shong Kyai A̱sa̱khwot]] wu. Shimba a̱vwuo ka ku shyia̱ a̱ni mi̱ fam ti̱ropik hwa, Sa̱hel ji nwai byia̱ lili-wun ti̱ropik bah. ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:Afi̱rika]] ppbg30k85jmf3xu4vveithenauhd9vd 42353 42352 2026-05-08T20:06:50Z Kambai Akau 15 42353 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Sahet/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Sahet/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Sahet/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Sahet/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Sahet/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Sahet/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Fam Sahet''' hu ({{ety|ar|''ساحل'' ({{transliteration|ar|ALA|sāḥil}} ''{{IPA|ar|ˈsaːħil|}}'')|khwong}}), ku '''kyai-á̱kwop ga̱maruwa Sahet''', yet fam a̱byin hwa mi̱ [[Afi̱rika]]. Fam huni yet gak shyiak lili-a̱vwuo hwa tsi̱tsak fam kyai-á̱kwop Sudan hu ku byia̱ wun shut ba̱t di̱ fam a̱tak nhu ma̱ng fam [[Sa̱hara]] hu ku khwot ba̱t a̱ni di̱ fam a̱za hu. Sahet ji byia̱ lili-wun hwa ku byia̱ a̱vwuofi̱ri̱m a̱wot ku si̱ nwai swan khwot gba̱mgbam bah a̱wot ku si̱ ngeap nlati̱tyut na̱ shyia̱ a̱tatak ka a̱ swak mi̱ fam [[Afi̱rika A̱za]] tsi̱tsak [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Ati̱lantik]] wu ma̱ng [[A̱shong Kyai A̱sa̱khwot]] wu. Shimba a̱vwuo ka ku shyia̱ a̱ni mi̱ fam ti̱ropik hwa, Sahel ji nwai byia̱ lili-wun ti̱ropik bah. ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:Afi̱rika]] sumetb0r0t84h9hu4xlg5nwbsul3s46 42354 42353 2026-05-08T20:07:01Z Kambai Akau 15 Kambai Akau shyei wat hu [[Sa̱het]] nat [[Sahet]] 42353 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Sahet/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Sahet/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Sahet/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Sahet/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Sahet/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Sahet/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Fam Sahet''' hu ({{ety|ar|''ساحل'' ({{transliteration|ar|ALA|sāḥil}} ''{{IPA|ar|ˈsaːħil|}}'')|khwong}}), ku '''kyai-á̱kwop ga̱maruwa Sahet''', yet fam a̱byin hwa mi̱ [[Afi̱rika]]. Fam huni yet gak shyiak lili-a̱vwuo hwa tsi̱tsak fam kyai-á̱kwop Sudan hu ku byia̱ wun shut ba̱t di̱ fam a̱tak nhu ma̱ng fam [[Sa̱hara]] hu ku khwot ba̱t a̱ni di̱ fam a̱za hu. Sahet ji byia̱ lili-wun hwa ku byia̱ a̱vwuofi̱ri̱m a̱wot ku si̱ nwai swan khwot gba̱mgbam bah a̱wot ku si̱ ngeap nlati̱tyut na̱ shyia̱ a̱tatak ka a̱ swak mi̱ fam [[Afi̱rika A̱za]] tsi̱tsak [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Ati̱lantik]] wu ma̱ng [[A̱shong Kyai A̱sa̱khwot]] wu. Shimba a̱vwuo ka ku shyia̱ a̱ni mi̱ fam ti̱ropik hwa, Sahel ji nwai byia̱ lili-wun ti̱ropik bah. ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:Afi̱rika]] sumetb0r0t84h9hu4xlg5nwbsul3s46 Ta‌̱mpi‌̱let:Ety 10 7370 42349 2026-05-08T19:52:13Z Kambai Akau 15 Redirected page to [[Ta‌̱mpi‌̱let:Etymology]] 42349 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Template:Etymology]] 6hdshov5ji82rwbl5b8deqbj0c5yd10 Sa̱het 0 7371 42355 2026-05-08T20:07:01Z Kambai Akau 15 Kambai Akau shyei wat hu [[Sa̱het]] nat [[Sahet]] 42355 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Sahet]] 8i43z3g2fb2zdmwvvjn7smleb5dpbzy A̱daa (nwap) 0 7372 42362 2026-05-08T20:28:51Z Kambai Akau 15 Kambai Akau shyei wat hu [[A̱daa (nwap)]] nat [[A̱da (nwap)]] 42362 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[A̱da (nwap)]] c4y8zvg0ji9we255v3algmjgqu84bin Samuel Ajayi Crowther 0 7373 42365 2026-05-08T20:47:22Z Kambai Akau 15 Created page with "'''Samuel Ajayi Crowther''' ({{Pronunciation|LL-Q1860 (eng)-Chikeme Chizurum-Samuel Ajayi Crowther.wav|Fa̱k|help=no}}; {{circa|1809}} – 31 Zwat Swak ma̱ng Sweang 1891) ku yet [[Lyenlilyem|a̱tyulyenlilyem]] ma̱ng a̱tyushei-a̱lyiat A̱gwaza [[A̱ghwangkpang]] wa, a̱ bu ngyet A̱tyuafi̱rika ntsa a̱ yet bishop Cot Anggi̱likan mi̱ fam [[Afi̱rika Jenshyung]] a̱ni. Á̱ ku byin nggu ma̱ a̱keang Osogun kya (kpa̱mkpaan ma̱ng Ado Awaye a̱fwun, Si̱tet Oyo|A̱..." 42365 wikitext text/x-wiki '''Samuel Ajayi Crowther''' ({{Pronunciation|LL-Q1860 (eng)-Chikeme Chizurum-Samuel Ajayi Crowther.wav|Fa̱k|help=no}}; {{circa|1809}} – 31 Zwat Swak ma̱ng Sweang 1891) ku yet [[Lyenlilyem|a̱tyulyenlilyem]] ma̱ng a̱tyushei-a̱lyiat A̱gwaza [[A̱ghwangkpang]] wa, a̱ bu ngyet A̱tyuafi̱rika ntsa a̱ yet bishop Cot Anggi̱likan mi̱ fam [[Afi̱rika Jenshyung]] a̱ni. Á̱ ku byin nggu ma̱ a̱keang Osogun kya (kpa̱mkpaan ma̱ng Ado Awaye a̱fwun, [[Si̱tet Oyo|A̱byin Oyo]], Naijeriya), a̱wot á̱niet-ntsaai á̱niet [[A̱fa̱taa|A̱fa̱ta]] si̱ yebaat nggu ma̱ng kyangbwak nggu nang gu yet ndyia̱ swak ma̱ng a̱feang a̱ni.<ref name=":0">{{Cite web|last=Igbadiwei|first=Ebimoboere|date=8 December 2020|title=Samuel Ajayi Crowther: First African Anglican Bishop in Nigeria|url=https://nigerianhistoryonline.com/samuel-ajayi-crowther-first-african-anglican-bishop-in-nigeria/|access-date=2 Zwat A̱taa 2021|website=Nigerianhistoryonline.com|language=en-US}}</ref> 6iiktd6du5nf94rbg4j7qc0jp3d2yl6 42366 42365 2026-05-08T20:54:01Z Kambai Akau 15 42366 wikitext text/x-wiki '''Samuel Ajayi Crowther''' ({{Pronunciation|LL-Q1860 (eng)-Chikeme Chizurum-Samuel Ajayi Crowther.wav|Fa̱k|help=no}}; {{circa|1809}} – 31 Zwat Swak ma̱ng Sweang 1891) ku yet [[Lyenlilyem|a̱tyulyenlilyem]] ma̱ng a̱tyushei-a̱lyiat A̱gwaza [[A̱ghwangkpang]] wa, a̱ bu ngyet A̱tyuafi̱rika ntsa a̱ yet bishop Cot Anggi̱likan mi̱ fam [[Afi̱rika Jenshyung]] a̱ni. Á̱ ku byin nggu ma̱ a̱keang Osogun kya (kpa̱mkpaan ma̱ng Ado Awaye a̱fwun, [[Si̱tet Oyo|A̱byin Oyo]], Naijeriya), a̱wot á̱niet-ntsaai á̱niet [[A̱fa̱taa|A̱fa̱ta]] si̱ yebaat nggu ma̱ng kyangbwak nggu nang gu yet ndyia̱ swak ma̱ng a̱feang a̱ni.<ref name=":0">{{Cite web|last=Igbadiwei|first=Ebimoboere|date=8 December 2020|title=Samuel Ajayi Crowther: First African Anglican Bishop in Nigeria|url=https://nigerianhistoryonline.com/samuel-ajayi-crowther-first-african-anglican-bishop-in-nigeria/|access-date=2 Zwat A̱taa 2021|website=Nigerianhistoryonline.com|language=en-US}}</ref> Nyia̱ jini ku nyia̱ di̱n jen zwáng á̱niet-a̱byin A̱ghwangkpang ji ja, nang zwáng Owu ndyia̱ 1821–1829 ji, nang á̱ nwuo á̱ si̱ kwok á̱niet a̱bakeang nggu ba. Ku si̱ labeang ba, á̱ sii du lyap Ajayi ma̱ á̱niet kwai á̱khwo A̱potugit ba ndyo,<ref>{{Cite book|chapter=4 Reorganization of the Portuguese Slave Trade 180|date=2019-03-14|url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004388079_006|title=The Portuguese Slave Trade in Early Modern Japan|first=Lúcio |last=de Sousa|pages=180–259|publisher=BRILL|doi=10.1163/9789004388079_006|isbn=9789004365803 |s2cid=191868030|access-date=2021-12-31}}</ref> nang á̱ si̱ tyia̱ nggu ma̱ a̱gba̱ndang kukwon a̱wak á̱khwo mat á̱ nat ma̱ng a̱nggu [[Ta̱cya̱ Fai|Swanta Fai]] hu ma̱ [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Ati̱lantik|Ati̱lantik]] wu. 3ybgw21f2ghb56uxwohcwhnp91j4v31 42370 42366 2026-05-08T21:07:44Z Kambai Akau 15 42370 wikitext text/x-wiki '''Samuel Ajayi Crowther''' ({{Pronunciation|LL-Q1860 (eng)-Chikeme Chizurum-Samuel Ajayi Crowther.wav|Fa̱k|help=no}}; {{circa|1809}} – 31 Zwat Swak ma̱ng Sweang 1891) ku yet [[Lyenlilyem|a̱tyulyenlilyem]] ma̱ng a̱tyushei-a̱lyiat A̱gwaza [[A̱ghwangkpang]] wa, a̱ bu ngyet A̱tyuafi̱rika ntsa a̱ yet bishop Cot Anggi̱likan mi̱ fam [[Afi̱rika Jenshyung]] a̱ni. Á̱ ku byin nggu ma̱ a̱keang Osogun kya (kpa̱mkpaan ma̱ng Ado Awaye a̱fwun, [[Si̱tet Oyo|A̱byin Oyo]], Naijeriya), a̱wot á̱niet-ntsaai á̱niet [[A̱fa̱taa|A̱fa̱ta]] si̱ yebaat nggu ma̱ng kyangbwak nggu nang gu yet ndyia̱ swak ma̱ng a̱feang a̱ni.<ref name=":0">{{Cite web|last=Igbadiwei|first=Ebimoboere|date=8 December 2020|title=Samuel Ajayi Crowther: First African Anglican Bishop in Nigeria|url=https://nigerianhistoryonline.com/samuel-ajayi-crowther-first-african-anglican-bishop-in-nigeria/|access-date=2 Zwat A̱taa 2021|website=Nigerianhistoryonline.com|language=en-US}}</ref> Nyia̱ jini ku nyia̱ di̱n jen zwáng á̱niet-a̱byin A̱ghwangkpang ji ja, nang zwáng Owu ndyia̱ 1821–1829 ji, nang á̱ nwuo á̱ si̱ kwok á̱niet a̱bakeang nggu ba. Ku si̱ labeang ba, á̱ sii du lyap Ajayi ma̱ á̱niet kwai á̱khwo A̱potugit ba ndyo,<ref>{{Cite book|chapter=4 Reorganization of the Portuguese Slave Trade 180|date=2019-03-14|url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004388079_006|title=The Portuguese Slave Trade in Early Modern Japan|first=Lúcio |last=de Sousa|pages=180–259|publisher=BRILL|doi=10.1163/9789004388079_006|isbn=9789004365803 |s2cid=191868030|access-date=2021-12-31}}</ref> nang á̱ si̱ tyia̱ nggu ma̱ a̱gba̱ndang kukwon a̱wak á̱khwo mat á̱ nat ma̱ng a̱nggu [[Swanta Fai]] hu ma̱ [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Ati̱lantik|Ati̱lantik]] wu. A̱sorong A̱khwot-á̱kwop Afi̱rika Jenshyung a̱si̱ ''Royal Navy'' ba ta̱bat a̱gba̱ndang kukwon a̱wak a̱wa, ba̱ si̱ tyia̱ Crowther sa̱t neet mi̱ khwo di̱ khwong a̱keang ghyang, ma̱nang A̱bi̱ri̱ti̱n ba ku nvwuong a̱bwuanng khwo Ati̱lantik wu a̱ni. Á̱ si̱ nwuak á̱niet ba á̱ ku tyia̱ sa̱t a̱ni a̱ka̱vwuonswat a̱ni mi̱ [[Sira Lyon]]. Ma̱ a̱byin Sira Lyon ka, Ajayi si̱ ta̱bat shim a̱lyoot nShong ka, Samuel Crowther, a̱wot a̱ si̱ tsa cong fang nggu hu di̱n Shong.<ref>{{Cite news|date=29 Zwat Nyaai 2021|title=Ajayi Crowther: Legacies of a legend|url=https://www.sunnewsonline.com/ajayi-crowther-legacies-of-a-legend/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2 Zwat A̱taa 2021|newspaper=The Sun|language=en-US}}</ref> ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:Byin 1809]] [[Sa:Kukwi 1891]] a1tm1uoj9t6a99owa9gh0q5u94oeipq 42373 42370 2026-05-08T21:21:25Z Kambai Akau 15 42373 wikitext text/x-wiki '''Samuel Ajayi Crowther''' ({{Pronunciation|LL-Q1860 (eng)-Chikeme Chizurum-Samuel Ajayi Crowther.wav|Fa̱k|help=no}}; {{circa|1809}} – 31 Zwat Swak ma̱ng Sweang 1891) ku yet [[Lyenlilyem|a̱tyulyenlilyem]] ma̱ng a̱tyushei-a̱lyiat A̱gwaza [[A̱ghwangkpang]] wa, a̱ bu ngyet A̱tyuafi̱rika ntsa a̱ yet bishop Cot Anggi̱likan mi̱ fam [[Afi̱rika Jenshyung]] a̱ni. Á̱ ku byin nggu ma̱ a̱keang Osogun kya (kpa̱mkpaan ma̱ng Ado Awaye a̱fwun, [[Si̱tet Oyo|A̱byin Oyo]], Naijeriya), a̱wot á̱niet-ntsaai á̱niet [[A̱fa̱taa|A̱fa̱ta]] si̱ yebaat nggu ma̱ng kyangbwak nggu nang gu yet ndyia̱ swak ma̱ng a̱feang a̱ni.<ref name=":0">{{Cite web|last=Igbadiwei|first=Ebimoboere|date=8 December 2020|title=Samuel Ajayi Crowther: First African Anglican Bishop in Nigeria|url=https://nigerianhistoryonline.com/samuel-ajayi-crowther-first-african-anglican-bishop-in-nigeria/|access-date=2 Zwat A̱taa 2021|website=Nigerianhistoryonline.com|language=en-US}}</ref> Nyia̱ jini ku nyia̱ di̱n jen zwáng á̱niet-a̱byin A̱ghwangkpang ji ja, nang zwáng Owu ndyia̱ 1821–1829 ji, nang á̱ nwuo á̱ si̱ kwok á̱niet a̱bakeang nggu ba. Ku si̱ labeang ba, á̱ sii du lyap Ajayi ma̱ á̱niet kwai á̱khwo A̱potugit ba ndyo,<ref>{{Cite book|chapter=4 Reorganization of the Portuguese Slave Trade 180|date=2019-03-14|url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004388079_006|title=The Portuguese Slave Trade in Early Modern Japan|first=Lúcio |last=de Sousa|pages=180–259|publisher=BRILL|doi=10.1163/9789004388079_006|isbn=9789004365803 |s2cid=191868030|access-date=2021-12-31}}</ref> nang á̱ si̱ tyia̱ nggu ma̱ a̱gba̱ndang kukwon a̱wak á̱khwo mat á̱ nat ma̱ng a̱nggu [[Swanta Fai]] hu ma̱ [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Ati̱lantik|Ati̱lantik]] wu. A̱sorong A̱khwot-á̱kwop Afi̱rika Jenshyung a̱si̱ ''Royal Navy'' ba ta̱bat a̱gba̱ndang kukwon a̱wak a̱wa, ba̱ si̱ tyia̱ Crowther sa̱t neet mi̱ khwo di̱ khwong a̱keang ghyang, ma̱nang A̱bi̱ri̱ti̱n ba ku nvwuong a̱bwuanng khwo Ati̱lantik wu a̱ni. Á̱ si̱ nwuak á̱niet ba á̱ ku tyia̱ sa̱t a̱ni a̱ka̱vwuonswat a̱ni mi̱ [[Sira Lyon]]. Ma̱ a̱byin Sira Lyon ka, Ajayi si̱ ta̱bat shim a̱lyoot nShong ka, Samuel Crowther, a̱wot a̱ si̱ tsa cong fang nggu hu di̱n Shong.<ref>{{Cite news|date=29 Zwat Nyaai 2021|title=Ajayi Crowther: Legacies of a legend|url=https://www.sunnewsonline.com/ajayi-crowther-legacies-of-a-legend/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2 Zwat A̱taa 2021|newspaper=The Sun|language=en-US}}</ref> A̱ si̱ nwuo [[Khwiki̱risi̱ti]] a̱wot a̱ si̱ yet kap nwap Ki̱riyo Sira Lyon hu. A̱ fang lilyem a̱wot á̱ si̱ koot nggu a̱myia̱ yet a̱tyushei-a̱lyiat A̱gwaza mi̱ [[Nggi̱lan]], a̱ji wa á̱ sii du nwuak nggu digi̱ri-dokto cyin mi̱ Yunuvasi̱ti Oxford. A̱ si̱ jhyi kwaa̱mbwat a̱gi̱rama nwap A̱ghwangkpang a̱ si̱ bwuak ''Kwaa̱mbwat Naai Kuzatuk'' Anggi̱likan hu tyia̱ nwap A̱ghwangkpang hu, a̱ si̱ bu bwuak [[Kpa̱m A̱lyiat A̱gwaza|Kpa̱m A̱lyiat A̱gwaza hu]] naat ndyo mi̱ nwap A̱ghwangkpang hu, a̱ si̱ ba̱ nyia̱ á̱ghyang nta̱m a̱lyem meang.<ref>{{Cite web|title=Samuel Ajayi Crowther, 1890 · Slavery Images|url=http://slaveryimages.org/s/yorubadiaspora/item/3339|access-date=2 Zwat A̱taa 2021|website=slaveryimages.org|archive-date=2 Zwat A̱taa 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602215526/http://slaveryimages.org/s/yorubadiaspora/item/3339|url-status=dead}}</ref> ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:Byin 1809]] [[Sa:Kukwi 1891]] obvt3zocqaswze7knew8cbvyri31g2d 42378 42373 2026-05-08T21:31:55Z Kambai Akau 15 42378 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[ Samuel Ajayi Crowther/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[ Samuel Ajayi Crowther/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[ Samuel Ajayi Crowther/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[ Samuel Ajayi Crowther/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[ Samuel Ajayi Crowther/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[ Samuel Ajayi Crowther/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Samuel Ajayi Crowther''' ({{Pronunciation|LL-Q1860 (eng)-Chikeme Chizurum-Samuel Ajayi Crowther.wav|Fa̱k|help=no}}; {{circa|1809}} – 31 Zwat Swak ma̱ng Sweang 1891) ku yet [[Lyenlilyem|a̱tyulyenlilyem]] ma̱ng a̱tyushei-a̱lyiat A̱gwaza [[A̱ghwangkpang]] wa, a̱ bu ngyet A̱tyuafi̱rika ntsa a̱ yet bishop Cot Anggi̱likan mi̱ fam [[Afi̱rika Jenshyung]] a̱ni. Á̱ ku byin nggu ma̱ a̱keang Osogun kya (kpa̱mkpaan ma̱ng Ado Awaye a̱fwun, [[Si̱tet Oyo|A̱byin Oyo]], Naijeriya), a̱wot á̱niet-ntsaai á̱niet [[A̱fa̱taa|A̱fa̱ta]] si̱ yebaat nggu ma̱ng kyangbwak nggu nang gu yet ndyia̱ swak ma̱ng a̱feang a̱ni.<ref name=":0">{{Cite web|last=Igbadiwei|first=Ebimoboere|date=8 December 2020|title=Samuel Ajayi Crowther: First African Anglican Bishop in Nigeria|url=https://nigerianhistoryonline.com/samuel-ajayi-crowther-first-african-anglican-bishop-in-nigeria/|access-date=2 Zwat A̱taa 2021|website=Nigerianhistoryonline.com|language=en-US}}</ref> Nyia̱ jini ku nyia̱ di̱n jen zwáng á̱niet-a̱byin A̱ghwangkpang ji ja, nang zwáng Owu ndyia̱ 1821–1829 ji, nang á̱ nwuo á̱ si̱ kwok á̱niet a̱bakeang nggu ba. Ku si̱ labeang ba, á̱ sii du lyap Ajayi ma̱ á̱niet kwai á̱khwo A̱potugit ba ndyo,<ref>{{Cite book|chapter=4 Reorganization of the Portuguese Slave Trade 180|date=2019-03-14|url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004388079_006|title=The Portuguese Slave Trade in Early Modern Japan|first=Lúcio |last=de Sousa|pages=180–259|publisher=BRILL|doi=10.1163/9789004388079_006|isbn=9789004365803 |s2cid=191868030|access-date=2021-12-31}}</ref> nang á̱ si̱ tyia̱ nggu ma̱ a̱gba̱ndang kukwon a̱wak á̱khwo mat á̱ nat ma̱ng a̱nggu [[Swanta Fai]] hu ma̱ [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Ati̱lantik|Ati̱lantik]] wu. A̱sorong A̱khwot-á̱kwop Afi̱rika Jenshyung a̱si̱ ''Royal Navy'' ba ta̱bat a̱gba̱ndang kukwon a̱wak a̱wa, ba̱ si̱ tyia̱ Crowther sa̱t neet mi̱ khwo di̱ khwong a̱keang ghyang, ma̱nang A̱bi̱ri̱ti̱n ba ku nvwuong a̱bwuanng khwo Ati̱lantik wu a̱ni. Á̱ si̱ nwuak á̱niet ba á̱ ku tyia̱ sa̱t a̱ni a̱ka̱vwuonswat a̱ni mi̱ [[Sira Lyon]]. Ma̱ a̱byin Sira Lyon ka, Ajayi si̱ ta̱bat shim a̱lyoot nShong ka, Samuel Crowther, a̱wot a̱ si̱ tsa cong fang nggu hu di̱n Shong.<ref>{{Cite news|date=29 Zwat Nyaai 2021|title=Ajayi Crowther: Legacies of a legend|url=https://www.sunnewsonline.com/ajayi-crowther-legacies-of-a-legend/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2 Zwat A̱taa 2021|newspaper=The Sun|language=en-US}}</ref> A̱ si̱ nwuo [[Khwiki̱risi̱ti]] a̱wot a̱ si̱ yet kap nwap Ki̱riyo Sira Lyon hu. A̱ fang lilyem a̱wot á̱ si̱ koot nggu a̱myia̱ yet a̱tyushei-a̱lyiat A̱gwaza mi̱ [[Nggi̱lan]], a̱ji wa á̱ sii du nwuak nggu digi̱ri-dokto cyin mi̱ Yunuvasi̱ti Oxford. A̱ si̱ jhyi kwaa̱mbwat a̱gi̱rama nwap A̱ghwangkpang a̱ si̱ bwuak ''Kwaa̱mbwat Naai Kuzatuk'' Anggi̱likan hu tyia̱ nwap A̱ghwangkpang hu, a̱ si̱ bu bwuak [[Kpa̱m A̱lyiat A̱gwaza|Kpa̱m A̱lyiat A̱gwaza hu]] naat ndyo mi̱ nwap A̱ghwangkpang hu, a̱ si̱ ba̱ nyia̱ á̱ghyang nta̱m a̱lyem meang.<ref>{{Cite web|title=Samuel Ajayi Crowther, 1890 · Slavery Images|url=http://slaveryimages.org/s/yorubadiaspora/item/3339|access-date=2 Zwat A̱taa 2021|website=slaveryimages.org|archive-date=2 Zwat A̱taa 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602215526/http://slaveryimages.org/s/yorubadiaspora/item/3339|url-status=dead}}</ref> ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:Byin 1809]] [[Sa:Kukwi 1891]] 1mzr4dkaf1hyl01w9csvc222ngst8hs 42379 42378 2026-05-08T21:33:52Z Kambai Akau 15 42379 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[ Samuel Ajayi Crowther/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[ Samuel Ajayi Crowther/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[ Samuel Ajayi Crowther/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[ Samuel Ajayi Crowther/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[ Samuel Ajayi Crowther/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[ Samuel Ajayi Crowther/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Samuel Ajayi Crowther''' ({{Pronunciation|LL-Q1860 (eng)-Chikeme Chizurum-Samuel Ajayi Crowther.wav|Fa̱k|help=no}}; {{circa|1809}} – 31 Zwat Swak ma̱ng Sweang 1891) ku yet [[Lyenlilyem|a̱tyulyenlilyem]] ma̱ng a̱tyushei-a̱lyiat A̱gwaza [[A̱ghwangkpang (nwap)|A̱ghwangkpang]] wa, a̱ bu ngyet A̱tyuafi̱rika ntsa a̱ yet bishop Cot Anggi̱likan mi̱ fam [[Afi̱rika Jenshyung]] a̱ni. Á̱ ku byin nggu ma̱ a̱keang Osogun kya (kpa̱mkpaan ma̱ng Ado Awaye a̱fwun, [[Si̱tet Oyo|A̱byin Oyo]], Naijeriya), a̱wot á̱niet-ntsaai á̱niet [[A̱fa̱taa|A̱fa̱ta]] si̱ yebaat nggu ma̱ng kyangbwak nggu nang gu yet ndyia̱ swak ma̱ng a̱feang a̱ni.<ref name=":0">{{Cite web|last=Igbadiwei|first=Ebimoboere|date=8 December 2020|title=Samuel Ajayi Crowther: First African Anglican Bishop in Nigeria|url=https://nigerianhistoryonline.com/samuel-ajayi-crowther-first-african-anglican-bishop-in-nigeria/|access-date=2 Zwat A̱taa 2021|website=Nigerianhistoryonline.com|language=en-US}}</ref> Nyia̱ jini ku nyia̱ di̱n jen zwáng á̱niet-a̱byin A̱ghwangkpang ji ja, nang zwáng Owu ndyia̱ 1821–1829 ji, nang á̱ nwuo á̱ si̱ kwok á̱niet a̱bakeang nggu ba. Ku si̱ labeang ba, á̱ sii du lyap Ajayi ma̱ á̱niet kwai á̱khwo A̱potugit ba ndyo,<ref>{{Cite book|chapter=4 Reorganization of the Portuguese Slave Trade 180|date=2019-03-14|url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004388079_006|title=The Portuguese Slave Trade in Early Modern Japan|first=Lúcio |last=de Sousa|pages=180–259|publisher=BRILL|doi=10.1163/9789004388079_006|isbn=9789004365803 |s2cid=191868030|access-date=2021-12-31}}</ref> nang á̱ si̱ tyia̱ nggu ma̱ a̱gba̱ndang kukwon a̱wak á̱khwo mat á̱ nat ma̱ng a̱nggu [[Swanta Fai]] hu ma̱ [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Ati̱lantik|Ati̱lantik]] wu. A̱sorong A̱khwot-á̱kwop Afi̱rika Jenshyung a̱si̱ ''Royal Navy'' ba ta̱bat a̱gba̱ndang kukwon a̱wak a̱wa, ba̱ si̱ tyia̱ Crowther sa̱t neet mi̱ khwo di̱ khwong a̱keang ghyang, ma̱nang A̱bi̱ri̱ti̱n ba ku nvwuong a̱bwuanng khwo Ati̱lantik wu a̱ni. Á̱ si̱ nwuak á̱niet ba á̱ ku tyia̱ sa̱t a̱ni a̱ka̱vwuonswat a̱ni mi̱ [[Sira Lyon]]. Ma̱ a̱byin Sira Lyon ka, Ajayi si̱ ta̱bat shim a̱lyoot nShong ka, Samuel Crowther, a̱wot a̱ si̱ tsa cong fang nggu hu di̱n Shong.<ref>{{Cite news|date=29 Zwat Nyaai 2021|title=Ajayi Crowther: Legacies of a legend|url=https://www.sunnewsonline.com/ajayi-crowther-legacies-of-a-legend/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2 Zwat A̱taa 2021|newspaper=The Sun|language=en-US}}</ref> A̱ si̱ nwuo [[Khwiki̱risi̱ti]] a̱wot a̱ si̱ yet kap nwap Ki̱riyo Sira Lyon hu. A̱ fang lilyem a̱wot á̱ si̱ koot nggu a̱myia̱ yet a̱tyushei-a̱lyiat A̱gwaza mi̱ [[Nggi̱lan]], a̱ji wa á̱ sii du nwuak nggu digi̱ri-dokto cyin mi̱ Yunuvasi̱ti Oxford. A̱ si̱ jhyi kwaa̱mbwat a̱gi̱rama nwap A̱ghwangkpang a̱ si̱ bwuak ''Kwaa̱mbwat Naai Kuzatuk'' Anggi̱likan hu tyia̱ nwap [[A̱ghwangkpang (a̱lyem)|A̱ghwangkpang]] hu, a̱ si̱ bu bwuak [[Kpa̱m A̱lyiat A̱gwaza|Kpa̱m A̱lyiat A̱gwaza hu]] naat ndyo mi̱ nwap A̱ghwangkpang hu, a̱ si̱ ba̱ nyia̱ á̱ghyang nta̱m a̱lyem meang.<ref>{{Cite web|title=Samuel Ajayi Crowther, 1890 · Slavery Images|url=http://slaveryimages.org/s/yorubadiaspora/item/3339|access-date=2 Zwat A̱taa 2021|website=slaveryimages.org|archive-date=2 Zwat A̱taa 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602215526/http://slaveryimages.org/s/yorubadiaspora/item/3339|url-status=dead}}</ref> ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:Byin 1809]] [[Sa:Kukwi 1891]] 70w9zhyhi5xymzo77a2jpk8zlbvmcyz Ta̱cya̱ A̱fai 0 7374 42368 2026-05-08T20:54:28Z Kambai Akau 15 Kambai Akau shyei wat hu [[Ta̱cya̱ A̱fai]] nat [[Swanta Fai]] 42368 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Swanta Fai]] 2y2etv85dv15vcaw7o80hn1nbff2h7e Sa:Byin 1809 14 7375 42371 2026-05-08T21:07:58Z Kambai Akau 15 Created page with "[[Sa:Byin]]" 42371 wikitext text/x-wiki [[Sa:Byin]] qwk91dbshhmlcciy8wcblf39udd8f7w Sa:Kukwi 1891 14 7376 42372 2026-05-08T21:08:16Z Kambai Akau 15 Created page with "[[Sa:Kukwi]]" 42372 wikitext text/x-wiki [[Sa:Kukwi]] 7i8f38e9w212q23u3k7e9gymx6p31c2 Khwikristi 0 7377 42377 2026-05-08T21:26:17Z Kambai Akau 15 Kambai Akau shyei wat hu [[Khwikristi]] nat [[Khwiki̱risi̱ti]] 42377 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Khwiki̱risi̱ti]] hpphh5b9z6himu2bhghhmbemxly9jai Ga̱shyuo-A̱bwoi 0 7378 42384 2026-05-09T09:45:42Z Kambai Akau 15 Created page with "{{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱..." 42384 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Ga̱shyuo-A̱bwoi''' ([[Species:Solanum linnaeanum|'''''Solanum linnaeanum''''']] yet tangka̱i [[ga̱shyuo]] hwa nang á̱ ya a̱ni bah, mat a̱yin maai khwu ka̱nang gu ya nji. Sum a̱tyin huni li nang si̱ tumatut hwa a̱wot á̱ shyiat a̱tyin ka mi̱ bibyin Afi̱rika hwa nang [[Naijeriya]], [[Kenya]], [[Ta̱nzaniya]], [[Afi̱rika A̱tak]],<ref>AWC (2004)</ref> [[Zi̱mbabwe]] ma̱ng [[Mozambik]],<ref name="ReferenceA">Species Fact Sheet, Queensland Government</ref> a̱wot á̱ kyiak nka ka̱ yet tangka̱i kyangtang-a̱byin hwa ku laai a̱ ghwut da̱ a̱vwuo ka nang á̱ cat nhu a̱ni bah mi̱ bibyin [[A̱si̱ti̱ralya]],<ref>DAF-WA [2006]</ref> [[Zi̱lan Swai]],<ref>Roy ''et al.'' (2005)</ref> [[Hawaii]], [[Fiji]], Kaledoniya Swai, sá̱khat-bibyin Pasi̱fik jhyang, fam Aseer mi̱ Sa̱udi A̱rabya, ma̱ng nfam a̱za a̱byin Paki̱si̱tan.<ref>[http://www.hear.org/pier/species/solanum_linnaeanum.htm Information on Solanum linnaeanum as relevant to Pacific Islands] also in Aseer region in Saudi Arabi and northern areas of Pakistan</ref> Ka̱nang sum hu ni̱ li a̱bun, ku ni̱ byia̱ a̱sa̱khwot á̱kwop nia a̱wot ku tai sum ga̱shyuo-Tai ji ca̱caat a̱wot ka̱nang ku byang, ku ni̱ byia̱ a̱sa̱khwot a̱ka̱waa nia. petufe72titlt3r1izdc68lq2c8xcpy 42387 42384 2026-05-09T09:48:02Z Kambai Akau 15 /* */ 42387 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Ga̱shyuo-A̱bwoi''' ([[Species:Solanum linnaeanum|'''''Solanum linnaeanum''''']] yet tangka̱i [[ga̱shyuo]] hwa nang á̱ ya a̱ni bah, mat a̱yin maai khwu ka̱nang gu ya nji. Sum a̱tyin huni li nang si̱ tumatut hwa a̱wot á̱ shyiat a̱tyin ka mi̱ bibyin Afi̱rika hwa nang [[Naijeriya]], [[Kenya]], [[Ta̱nzaniya]], [[Afi̱rika A̱tak]],<ref>AWC (2004)</ref> [[Zi̱mbabwe]] ma̱ng [[Mozambik]],<ref name="ReferenceA">Species Fact Sheet, Queensland Government</ref> a̱wot á̱ kyiak nka ka̱ yet tangka̱i kyangtang-a̱byin hwa ku laai a̱ ghwut da̱ a̱vwuo ka nang á̱ cat nhu a̱ni bah mi̱ bibyin [[A̱si̱ti̱relya]],<ref>DAF-WA [2006]</ref> [[Zi̱lan Swai]],<ref>Roy ''et al.'' (2005)</ref> [[Hawaii]], [[Fiji]], Kaledoniya Swai, sá̱khat-bibyin Pasi̱fik jhyang, fam Aseer mi̱ Sa̱udi A̱rabya, ma̱ng nfam a̱za a̱byin Paki̱si̱tan.<ref>[http://www.hear.org/pier/species/solanum_linnaeanum.htm Information on Solanum linnaeanum as relevant to Pacific Islands] also in Aseer region in Saudi Arabi and northern areas of Pakistan</ref> Ka̱nang sum hu ni̱ li a̱bun, ku ni̱ byia̱ a̱sa̱khwot á̱kwop nia a̱wot ku tai sum ga̱shyuo-Tai ji ca̱caat a̱wot ka̱nang ku byang, ku ni̱ byia̱ a̱sa̱khwot a̱ka̱waa nia. rgyrnwvgkh619idbysb2lp0xc61wktc 42388 42387 2026-05-09T09:48:31Z Kambai Akau 15 /* */ 42388 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Ga̱shyuo-A̱bwoi''' ([[Species:Solanum linnaeanum|'''''Solanum linnaeanum''''']] yet tangka̱i [[ga̱shyuo]] hwa nang á̱ ya a̱ni bah, mat a̱yin maai khwu ka̱nang gu ya nji. Sum a̱tyin huni li nang si̱ tumatut hwa a̱wot á̱ shyiat a̱tyin ka mi̱ bibyin Afi̱rika hwa nang [[Naijeriya]], [[Kenya]], [[Ta̱nzaniya]], [[Afi̱rika A̱tak]],<ref>AWC (2004)</ref> [[Zi̱mbabwe]] ma̱ng [[Mozambik]],<ref name="ReferenceA">Species Fact Sheet, Queensland Government</ref> a̱wot á̱ kyiak nka ka̱ yet tangka̱i kyangtang-a̱byin hwa ku laai a̱ ghwut da̱ a̱vwuo ka nang á̱ cat nhu a̱ni bah mi̱ bibyin [[A̱si̱ti̱relya]],<ref>DAF-WA [2006]</ref> [[Zi̱lan A̱fai]],<ref>Roy ''et al.'' (2005)</ref> [[Hawaii]], [[Fiji]], Kaledoniya Swai, sá̱khat-bibyin Pasi̱fik jhyang, fam Aseer mi̱ Sa̱udi A̱rabya, ma̱ng nfam a̱za a̱byin Paki̱si̱tan.<ref>[http://www.hear.org/pier/species/solanum_linnaeanum.htm Information on Solanum linnaeanum as relevant to Pacific Islands] also in Aseer region in Saudi Arabi and northern areas of Pakistan</ref> Ka̱nang sum hu ni̱ li a̱bun, ku ni̱ byia̱ a̱sa̱khwot á̱kwop nia a̱wot ku tai sum ga̱shyuo-Tai ji ca̱caat a̱wot ka̱nang ku byang, ku ni̱ byia̱ a̱sa̱khwot a̱ka̱waa nia. j979flhzrziy49j0nzzchyl3w1776d9 42389 42388 2026-05-09T09:56:34Z Kambai Akau 15 /* */ 42389 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Ga̱shyuo-A̱bwoi''' ([[Species:Solanum linnaeanum|'''''Solanum linnaeanum''''']] yet tangka̱i [[ga̱shyuo]] hwa nang á̱ ya a̱ni bah, mat a̱yin maai khwu ka̱nang gu ya nji. Sum a̱tyin huni li nang si̱ tumatut hwa a̱wot á̱ shyiat a̱tyin ka mi̱ bibyin Afi̱rika hwa nang [[Naijeriya]], [[Kenya]], [[Ta̱nzaniya]], [[Afi̱rika A̱tak]],<ref>AWC (2004)</ref> [[Zi̱mbabwe]] ma̱ng [[Mozambik]],<ref name="ReferenceA">Species Fact Sheet, Queensland Government</ref> a̱wot á̱ kyiak nka ka̱ yet tangka̱i kyangtang-a̱byin hwa ku laai a̱ ghwut da̱ a̱vwuo ka nang á̱ cat nhu a̱ni bah mi̱ bibyin [[A̱si̱ti̱relya]],<ref>DAF-WA [2006]</ref> [[Zi̱lan A̱fai]],<ref>Roy ''et al.'' (2005)</ref> [[Hawaii]], [[Fiji]], Kaledoniya Swai, sá̱khat-bibyin Pasi̱fik jhyang, fam Aseer mi̱ Sa̱udi A̱rabya, ma̱ng nfam a̱za a̱byin Paki̱si̱tan.<ref>[http://www.hear.org/pier/species/solanum_linnaeanum.htm Information on Solanum linnaeanum as relevant to Pacific Islands] also in Aseer region in Saudi Arabia and northern areas of Pakistan</ref> Ka̱nang sum hu ni̱ li a̱bun, ku ni̱ byia̱ a̱sa̱khwot á̱kwop nia a̱wot ku tai sum ga̱shyuo-Tai ji ca̱caat a̱wot ka̱nang ku byang, ku ni̱ byia̱ a̱sa̱khwot a̱ka̱waa nia. Mi̱ Ukambani di̱ fam a̱tyin Kenya mman mi̱ a̱bakeang ka di̱n jen a̱won ni̱ tsot a̱byang sum wu nang a̱la̱u a̱ni ma̱ng ta̱bam. Solbec Pharmaceuticals ku kwan nyia̱ kan hu á̱ ngyei Coramsine ma̱ng a̱nhu,<ref>SP [2006]</ref> ba̱ si̱ kyiai 1:1 a̱yaa-a̱li̱kaloyit ba ''solamargine'' ma̱ng ''solasonine'' nang á̱ ghwut ndyo neet mi̱ ga̱shyuo-A̱bwoi a̱ni, nang kan kansa. Ma̱nang á̱ mak cet nyian ta̱m kan hu di̱n tsavhu a̱ni, á̱ si̱si̱ li a ngyei kan hu na tyia̱,<ref>Millward ''et al.'' (2005)</ref> a̱wot da̱ a̱ka̱nyuung, kan hu si̱ ya-a̱ywan bah. ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:Nkyangtang-a̱byin]] a7plw7ciq2mph1eolgh5gjho4k6essm 42390 42389 2026-05-09T09:57:10Z Kambai Akau 15 /* */ 42390 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Ga̱shyuo-A̱bwoi''' ([[Species:Solanum linnaeanum|'''''Solanum linnaeanum''''']]) yet tangka̱i [[ga̱shyuo]] hwa nang á̱ ya a̱ni bah, mat a̱yin maai khwu ka̱nang gu ya nji. Sum a̱tyin huni li nang si̱ tumatut hwa a̱wot á̱ shyiat a̱tyin ka mi̱ bibyin Afi̱rika hwa nang [[Naijeriya]], [[Kenya]], [[Ta̱nzaniya]], [[Afi̱rika A̱tak]],<ref>AWC (2004)</ref> [[Zi̱mbabwe]] ma̱ng [[Mozambik]],<ref name="ReferenceA">Species Fact Sheet, Queensland Government</ref> a̱wot á̱ kyiak nka ka̱ yet tangka̱i kyangtang-a̱byin hwa ku laai a̱ ghwut da̱ a̱vwuo ka nang á̱ cat nhu a̱ni bah mi̱ bibyin [[A̱si̱ti̱relya]],<ref>DAF-WA [2006]</ref> [[Zi̱lan A̱fai]],<ref>Roy ''et al.'' (2005)</ref> [[Hawaii]], [[Fiji]], Kaledoniya Swai, sá̱khat-bibyin Pasi̱fik jhyang, fam Aseer mi̱ Sa̱udi A̱rabya, ma̱ng nfam a̱za a̱byin Paki̱si̱tan.<ref>[http://www.hear.org/pier/species/solanum_linnaeanum.htm Information on Solanum linnaeanum as relevant to Pacific Islands] also in Aseer region in Saudi Arabia and northern areas of Pakistan</ref> Ka̱nang sum hu ni̱ li a̱bun, ku ni̱ byia̱ a̱sa̱khwot á̱kwop nia a̱wot ku tai sum ga̱shyuo-Tai ji ca̱caat a̱wot ka̱nang ku byang, ku ni̱ byia̱ a̱sa̱khwot a̱ka̱waa nia. Mi̱ Ukambani di̱ fam a̱tyin Kenya mman mi̱ a̱bakeang ka di̱n jen a̱won ni̱ tsot a̱byang sum wu nang a̱la̱u a̱ni ma̱ng ta̱bam. Solbec Pharmaceuticals ku kwan nyia̱ kan hu á̱ ngyei Coramsine ma̱ng a̱nhu,<ref>SP [2006]</ref> ba̱ si̱ kyiai 1:1 a̱yaa-a̱li̱kaloyit ba ''solamargine'' ma̱ng ''solasonine'' nang á̱ ghwut ndyo neet mi̱ ga̱shyuo-A̱bwoi a̱ni, nang kan kansa. Ma̱nang á̱ mak cet nyian ta̱m kan hu di̱n tsavhu a̱ni, á̱ si̱si̱ li a ngyei kan hu na tyia̱,<ref>Millward ''et al.'' (2005)</ref> a̱wot da̱ a̱ka̱nyuung, kan hu si̱ ya-a̱ywan bah. ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:Nkyangtang-a̱byin]] 4p2h790ok0e5f6gzsii7n6hj3kdmhpm 42391 42390 2026-05-09T10:00:45Z Kambai Akau 15 /* */ 42391 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Ga̱shyuo-A̱bwoi''' ([[Species:Solanum linnaeanum|'''''Solanum linnaeanum''''']]) yet tangka̱i [[ga̱shyuo]] hwa nang á̱ ya a̱ni bah, mat a̱yin maai khwu ka̱nang gu ya sum hu. Sum a̱tyin huni li nang si̱ tumatut hwa a̱wot á̱ shyiat a̱tyin ka mi̱ bibyin Afi̱rika hwa nang [[Naijeriya]], [[Kenya]], [[Ta̱nzaniya]], [[Afi̱rika A̱tak]],<ref>AWC (2004)</ref> [[Zi̱mbabwe]] ma̱ng [[Mozambik]],<ref name="ReferenceA">Species Fact Sheet, Queensland Government</ref> a̱wot á̱ kyiak nka ka̱ yet tangka̱i kyangtang-a̱byin hwa ku laai a̱ ghwut da̱ a̱vwuo ka nang á̱ cat nhu a̱ni bah mi̱ bibyin [[A̱si̱ti̱relya]],<ref>DAF-WA [2006]</ref> [[Zi̱lan A̱fai]],<ref>Roy ''et al.'' (2005)</ref> [[Hawaii]], [[Fiji]], Kaledoniya Swai, sá̱khat-bibyin Pasi̱fik jhyang, fam Aseer mi̱ Sa̱udi A̱rabya, ma̱ng nfam a̱za a̱byin Paki̱si̱tan.<ref>[http://www.hear.org/pier/species/solanum_linnaeanum.htm Information on Solanum linnaeanum as relevant to Pacific Islands] also in Aseer region in Saudi Arabia and northern areas of Pakistan</ref> Ka̱nang sum hu ni̱ li a̱bun, ku ni̱ byia̱ a̱sa̱khwot á̱kwop nia a̱wot ku tai sum ga̱shyuo-Tai ji ca̱caat a̱wot ka̱nang ku byang, ku ni̱ byia̱ a̱sa̱khwot a̱ka̱waa nia. Mi̱ Ukambani di̱ fam a̱tyin Kenya mman mi̱ a̱bakeang ka di̱n jen a̱won ni̱ tsot a̱byang sum wu nang a̱la̱u a̱ni ma̱ng ta̱bam. Solbec Pharmaceuticals ku kwan nyia̱ kan hu á̱ ngyei Coramsine ma̱ng a̱nhu,<ref>SP [2006]</ref> ba̱ si̱ kyiai 1:1 a̱yaa-a̱li̱kaloyit ba ''solamargine'' ma̱ng ''solasonine'' nang á̱ ghwut ndyo neet mi̱ ga̱shyuo-A̱bwoi a̱ni, nang kan kansa. Ma̱nang á̱ mak cet nyian ta̱m kan hu di̱n tsavhu a̱ni, á̱ si̱si̱ li a ngyei kan hu na tyia̱,<ref>Millward ''et al.'' (2005)</ref> a̱wot da̱ a̱ka̱nyuung, kan hu si̱ ya-a̱ywan bah. ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:Nkyangtang-a̱byin]] iikcz6eszk3v43d8tmcnkl2clfgi4vx 42406 42391 2026-05-09T10:28:48Z Kambai Akau 15 42406 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Ga̱shyuo-A̱bwoi/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Ga̱shyuo-A̱bwoi''' ([[Species:Solanum linnaeanum|'''''Solanum linnaeanum''''']]) yet tangka̱i [[ga̱shyuo]] hwa nang á̱ ya a̱ni bah, mat a̱yin maai khwu ka̱nang gu ya sum hu. Sum a̱tyin huni li nang si̱ tumatut hwa a̱wot á̱ shyiat a̱tyin ka mi̱ bibyin Afi̱rika hwa nang [[Naijeriya]], [[Kenya]], [[Ta̱nzaniya]], [[Afi̱rika A̱tak]],<ref>AWC (2004)</ref> [[Zi̱mbabwe]] ma̱ng [[Mozambik]],<ref name="ReferenceA">Species Fact Sheet, Queensland Government</ref> a̱wot á̱ kyiak nka ka̱ yet tangka̱i kyangtang-a̱byin hwa ku laai a̱ ghwut da̱ a̱vwuo ka nang á̱ cat nhu a̱ni bah mi̱ bibyin [[A̱si̱ti̱relya]],<ref>DAF-WA [2006]</ref> [[Zi̱lan A̱fai]],<ref>Roy ''et al.'' (2005)</ref> [[Hawaii]], [[Fiji]], Kaledoniya Swai, sá̱khat-bibyin Pasi̱fik jhyang, fam Aseer mi̱ Sa̱udi A̱rabya, ma̱ng nfam a̱za a̱byin Paki̱si̱tan.<ref>[http://www.hear.org/pier/species/solanum_linnaeanum.htm Information on Solanum linnaeanum as relevant to Pacific Islands] also in Aseer region in Saudi Arabia and northern areas of Pakistan</ref> Ka̱nang sum hu ni̱ li a̱bun, ku ni̱ byia̱ a̱sa̱khwot á̱kwop nia a̱wot ku tai sum ga̱shyuo-Tai ji ca̱caat a̱wot ka̱nang ku byang, ku ni̱ byia̱ a̱sa̱khwot a̱ka̱waa nia. Mi̱ Ukambani di̱ fam a̱tyin Kenya mman mi̱ a̱bakeang ka di̱n jen a̱won ni̱ tsot a̱byang sum wu nang a̱la̱u a̱ni ma̱ng ta̱bam. Solbec Pharmaceuticals ku kwan nyia̱ kan hu á̱ ngyei Coramsine ma̱ng a̱nhu,<ref>SP [2006]</ref> ba̱ si̱ kyiai 1:1 a̱yaa-a̱li̱kaloyit ba ''solamargine'' ma̱ng ''solasonine'' nang á̱ ghwut ndyo neet mi̱ ga̱shyuo-A̱bwoi a̱ni, nang kan kansa. Ma̱nang á̱ mak cet nyian ta̱m kan hu di̱n tsavhu a̱ni, á̱ si̱si̱ li a ngyei kan hu na tyia̱,<ref>Millward ''et al.'' (2005)</ref> a̱wot da̱ a̱ka̱nyuung, kan hu si̱ ya-a̱ywan bah. ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:Gá̱shyuo]] [[Sa:Nkyangtang-a̱byin]] igh56druls9n0eq669nv5644ds5whdj A̱strelya 0 7379 42386 2026-05-09T09:47:37Z Kambai Akau 15 Kambai Akau shyei wat hu [[A̱strelya]] nat [[A̱si̱ti̱relya]] 42386 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[A̱si̱ti̱relya]] 1ffesndl3y0o51092f9faiv121lqpdz Ga̱shyio 0 7380 42393 2026-05-09T10:01:31Z Kambai Akau 15 Kambai Akau shyei wat hu [[Ga̱shyio]] nat [[Ga̱shyuo]]: Misspelled title 42393 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ga̱shyuo]] dq3po7yg7e8zanfperg8h8m51uugts0 Sa:Gá̱shyuo 14 7381 42396 2026-05-09T10:12:02Z Kambai Akau 15 Created page with "[[Sa:Nkyangtang-a̱byin]]" 42396 wikitext text/x-wiki [[Sa:Nkyangtang-a̱byin]] 7mvdglqfdsigublv4mks9xvtewc9hm8 Sa:Nkyangtang-a̱byin 14 7382 42397 2026-05-09T10:12:23Z Kambai Akau 15 Created page with "[[Sa:Nkyangswuan]]" 42397 wikitext text/x-wiki [[Sa:Nkyangswuan]] 5cyjtaselzgxn7cxr0o65n3vk4l509j A̱da̱ngka̱li A̱shong 0 7383 42401 2026-05-09T10:25:04Z Kambai Akau 15 Kambai Akau shyei wat hu [[A̱da̱ngka̱li A̱shong]] nat [[A̱dangka̱li A̱shong]] 42401 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[A̱dangka̱li A̱shong]] l24fm8fm2cwko722ancj55xpd4gdyt9 Sa:A̱dangka̱li 14 7384 42405 2026-05-09T10:27:52Z Kambai Akau 15 Created page with "[[Sa:Nkyangtang-a̱byin]]" 42405 wikitext text/x-wiki [[Sa:Nkyangtang-a̱byin]] 7mvdglqfdsigublv4mks9xvtewc9hm8 Hawaii 0 7385 42409 2026-05-09T10:47:46Z Kambai Akau 15 Created page with "'''Hawaii''' ({{lang|haw|Hawaiʻi}} {{IPA|haw|həˈvɐjʔi, həˈwɐjʔi|}}) yet a̱byin sa̱khat-a̱byin [[A̱byin Badundung A̱merika]] kya, ma̱ [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Pasi̱fik]] wu kap̱mkpaan ma̱ng {{convert|2,000|miles|km}} di̱ fam a̱tak-jenshyung a̱tsak-a̱byin A̱BA̱ wu. A̱byin ka si̱ yet a̱nyiung mi̱ bibyin A̱BA̱ feang hu (dundung ma̱bg A̱lasi̱ka), ku nwai mun ma̱ng a̱tsak-a̱byin A̱merika wu bah mi̱ tsung-a̱byin A̱merika A̱za ji..." 42409 wikitext text/x-wiki '''Hawaii''' ({{lang|haw|Hawaiʻi}} {{IPA|haw|həˈvɐjʔi, həˈwɐjʔi|}}) yet a̱byin sa̱khat-a̱byin [[A̱byin Badundung A̱merika]] kya, ma̱ [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Pasi̱fik]] wu kap̱mkpaan ma̱ng {{convert|2,000|miles|km}} di̱ fam a̱tak-jenshyung a̱tsak-a̱byin A̱BA̱ wu. A̱byin ka si̱ yet a̱nyiung mi̱ bibyin A̱BA̱ feang hu (dundung ma̱bg A̱lasi̱ka), ku nwai mun ma̱ng a̱tsak-a̱byin A̱merika wu bah mi̱ tsung-a̱byin A̱merika A̱za ji, mi̱ a̱byin ka ka̱ yet susot sa̱khat-a̱byin, mi̱ a̱byin ka̱ shyia̱ di̱ fam a̱tak Ti̱ropik Kansa hu, a̱byin a̱nyiung mi̱ bibyin A̱BA̱ feang mbeang Fi̱lorida ku byia̱ nfam na̱ byia̱ lili-wun ti̱ropik a̱ni, ma̱ng a̱byin a̱nyiung mi̱ bibyin A̱BA̱ hu feang dundung ma̱ng Tekzat, ku yet bibyin ku yong a̱pyia̱ nhu hwa a̱ni nang swanta hu a̱wot ku sii du bwuak tyia̱ bibyin A̱BA̱.{{efn|The California Republic of 1846 was not internationally recognized.}} ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:A̱byin Badundung A̱merika]] e08kkbaunwakfplikbh2v3onk838y8d 42410 42409 2026-05-09T10:48:10Z Kambai Akau 15 /* */ 42410 wikitext text/x-wiki '''Hawaii''' ({{lang|haw|Hawaiʻi}} {{IPA|haw|həˈvɐjʔi, həˈwɐjʔi|}}) yet a̱byin sa̱khat-a̱byin [[A̱byin Badundung A̱merika]] kya, ma̱ [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Pasi̱fi̱k]] wu kap̱mkpaan ma̱ng {{convert|2,000|miles|km}} di̱ fam a̱tak-jenshyung a̱tsak-a̱byin A̱BA̱ wu. A̱byin ka si̱ yet a̱nyiung mi̱ bibyin A̱BA̱ feang hu (dundung ma̱bg A̱lasi̱ka), ku nwai mun ma̱ng a̱tsak-a̱byin A̱merika wu bah mi̱ tsung-a̱byin A̱merika A̱za ji, mi̱ a̱byin ka ka̱ yet susot sa̱khat-a̱byin, mi̱ a̱byin ka̱ shyia̱ di̱ fam a̱tak Ti̱ropik Kansa hu, a̱byin a̱nyiung mi̱ bibyin A̱BA̱ feang mbeang Fi̱lorida ku byia̱ nfam na̱ byia̱ lili-wun ti̱ropik a̱ni, ma̱ng a̱byin a̱nyiung mi̱ bibyin A̱BA̱ hu feang dundung ma̱ng Tekzat, ku yet bibyin ku yong a̱pyia̱ nhu hwa a̱ni nang swanta hu a̱wot ku sii du bwuak tyia̱ bibyin A̱BA̱.{{efn|The California Republic of 1846 was not internationally recognized.}} ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:A̱byin Badundung A̱merika]] dsty5pw87gxmft60c9xw410se6q9acy 42411 42410 2026-05-09T10:51:27Z Kambai Akau 15 /* */ 42411 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Hawaii/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Hawaii/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Hawaii/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Hawaii/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Hawaii/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Hawaii/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Hawaii''' ({{lang|haw|Hawaiʻi}} {{IPA|haw|həˈvɐjʔi, həˈwɐjʔi|}}) yet a̱byin sa̱khat-a̱byin [[A̱byin Badundung A̱merika]] kya, ma̱ [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Pasi̱fi̱k]] wu kap̱mkpaan ma̱ng {{convert|2,000|miles|km}} di̱ fam a̱tak-jenshyung a̱tsak-a̱byin A̱BA̱ wu. A̱byin ka si̱ yet a̱nyiung mi̱ bibyin A̱BA̱ feang hu (dundung ma̱bg A̱lasi̱ka), ku nwai mun ma̱ng a̱tsak-a̱byin A̱merika wu bah mi̱ tsung-a̱byin A̱merika A̱za ji, mi̱ a̱byin ka ka̱ yet susot sa̱khat-a̱byin, mi̱ a̱byin ka̱ shyia̱ di̱ fam a̱tak Ti̱ropik Kansa hu, a̱byin a̱nyiung mi̱ bibyin A̱BA̱ feang mbeang Fi̱lorida ku byia̱ nfam na̱ byia̱ lili-wun ti̱ropik a̱ni, ma̱ng a̱byin a̱nyiung mi̱ bibyin A̱BA̱ hu feang dundung ma̱ng Tekzat, ku yet bibyin ku yong a̱pyia̱ nhu hwa a̱ni nang swanta hu a̱wot ku sii du bwuak tyia̱ bibyin A̱BA̱.{{efn|The California Republic of 1846 was not internationally recognized.}} ==A̱ya̱fang== {{reflist}} [[Sa:A̱byin Badundung A̱merika]] 6lmp2xwx2c0gsu7wnpvkfhdretvkxu3 42413 42411 2026-05-09T10:56:17Z Kambai Akau 15 /* A̱ya̱fang */ 42413 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Hawaii/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Hawaii/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Hawaii/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Hawaii/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Hawaii/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Hawaii/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Hawaii''' ({{lang|haw|Hawaiʻi}} {{IPA|haw|həˈvɐjʔi, həˈwɐjʔi|}}) yet a̱byin sa̱khat-a̱byin [[A̱byin Badundung A̱merika]] kya, ma̱ [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Pasi̱fi̱k]] wu kap̱mkpaan ma̱ng {{convert|2,000|miles|km}} di̱ fam a̱tak-jenshyung a̱tsak-a̱byin A̱BA̱ wu. A̱byin ka si̱ yet a̱nyiung mi̱ bibyin A̱BA̱ feang hu (dundung ma̱bg A̱lasi̱ka), ku nwai mun ma̱ng a̱tsak-a̱byin A̱merika wu bah mi̱ tsung-a̱byin A̱merika A̱za ji, mi̱ a̱byin ka ka̱ yet susot sa̱khat-a̱byin, mi̱ a̱byin ka̱ shyia̱ di̱ fam a̱tak Ti̱ropik Kansa hu, a̱byin a̱nyiung mi̱ bibyin A̱BA̱ feang mbeang Fi̱lorida ku byia̱ nfam na̱ byia̱ lili-wun ti̱ropik a̱ni, ma̱ng a̱byin a̱nyiung mi̱ bibyin A̱BA̱ hu feang dundung ma̱ng Tekzat, ku yet bibyin ku yong a̱pyia̱ nhu hwa a̱ni nang swanta hu a̱wot ku sii du bwuak tyia̱ bibyin A̱BA̱.{{efn|The California Republic of 1846 was not internationally recognized.}} ==A̱ya̱fang== {{reflist}} ==A̱ka̱fwuop nta== {{Bibyin A̱byin Badundung A̱merika}} [[Sa:A̱byin Badundung A̱merika]] jtjqtph13f6zj6kyq00267fnbxh7izf 42422 42413 2026-05-09T11:34:52Z Kambai Akau 15 42422 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Hawaii/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Hawaii/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Hawaii/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Hawaii/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Hawaii/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Hawaii/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Hawaii''' ({{lang|haw|Hawaiʻi}} {{IPA|haw|həˈvɐjʔi, həˈwɐjʔi|}}) yet a̱byin sa̱khat-a̱byin [[A̱byin Badundung A̱merika]] kya, ma̱ [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Pasi̱fi̱k]] wu kap̱mkpaan ma̱ng {{convert|2,000|miles|km}} di̱ fam a̱tak-jenshyung a̱tsak-a̱byin A̱BA̱ wu. A̱byin ka si̱ yet a̱nyiung mi̱ bibyin A̱BA̱ feang hu (dundung ma̱bg A̱lasi̱ka), ku nwai mun ma̱ng a̱tsak-a̱byin A̱merika wu bah mi̱ tsung-a̱byin A̱merika A̱za ji, mi̱ a̱byin ka ka̱ yet susot sa̱khat-a̱byin, mi̱ a̱byin ka̱ shyia̱ di̱ fam a̱tak Ti̱ropik Kansa hu, a̱byin a̱nyiung mi̱ bibyin A̱BA̱ feang mbeang Fi̱lorida ku byia̱ nfam na̱ byia̱ lili-wun ti̱ropik a̱ni, ma̱ng a̱byin a̱nyiung mi̱ bibyin A̱BA̱ hu feang dundung ma̱ng Tekzat, ku yet bibyin ku yong a̱pyia̱ nhu hwa a̱ni nang swanta hu a̱wot ku sii du bwuak tyia̱ bibyin A̱BA̱.{{efn|The California Republic of 1846 was not internationally recognized.}} ==A̱ya̱fang== {{reflist}} ==A̱ka̱fwuop nta== {{Bibyin A̱byin Badundung A̱merika}} [[Sa:Bibyin A̱byin Badundung A̱merika]] rbb0l9kt71hd15h74grffuykkamo21n 42423 42422 2026-05-09T11:35:21Z Kambai Akau 15 42423 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Hawaii/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Hawaii/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Hawaii/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Hawaii/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Hawaii/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Hawaii/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Hawaii''' ({{lang|haw|Hawaiʻi}} {{IPA|haw|həˈvɐjʔi, həˈwɐjʔi|}}) yet a̱byin sa̱khat-a̱byin [[A̱byin Badundung A̱merika]] kya, ma̱ [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Pasi̱fi̱k]] wu kap̱mkpaan ma̱ng {{convert|2,000|miles|km}} di̱ fam a̱tak-jenshyung a̱tsak-a̱byin A̱BA̱ wu. A̱byin ka si̱ yet a̱nyiung mi̱ bibyin A̱BA̱ feang hu (dundung ma̱bg A̱lasi̱ka), ku nwai mun ma̱ng a̱tsak-a̱byin A̱merika wu bah mi̱ tsung-a̱byin A̱merika A̱za ji, mi̱ a̱byin ka ka̱ yet susot sa̱khat-a̱byin, mi̱ a̱byin ka̱ shyia̱ di̱ fam a̱tak Ti̱ropik Kansa hu, a̱byin a̱nyiung mi̱ bibyin A̱BA̱ feang mbeang Fi̱lorida ku byia̱ nfam na̱ byia̱ lili-wun ti̱ropik a̱ni, ma̱ng a̱byin a̱nyiung mi̱ bibyin A̱BA̱ hu feang dundung ma̱ng Tekzat, ku yet bibyin ku yong a̱pyia̱ nhu hwa a̱ni nang swanta hu a̱wot ku sii du bwuak tyia̱ bibyin A̱BA̱.{{efn|The California Republic of 1846 was not internationally recognized.}} ==A̱ya̱fang== {{Reflist}} ==A̱ka̱fwuop nta== {{Bibyin A̱byin Badundung A̱merika}} [[Sa:Bibyin A̱byin Badundung A̱merika]] 2qxnsldjn8i1fv6uzjyytu3oq3ksxtu 42424 42423 2026-05-09T11:36:00Z Kambai Akau 15 42424 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Hawaii/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Hawaii/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Hawaii/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Hawaii/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Hawaii/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Hawaii/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Hawaii''' ({{lang|haw|Hawaiʻi}} {{IPA|haw|həˈvɐjʔi, həˈwɐjʔi|}}) yet a̱byin sa̱khat-a̱byin [[A̱byin Badundung A̱merika]] kya, ma̱ [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Pasi̱fi̱k]] wu kap̱mkpaan ma̱ng {{convert|2,000|miles|km}} di̱ fam a̱tak-jenshyung a̱tsak-a̱byin A̱BA̱ wu. A̱byin ka si̱ yet a̱nyiung mi̱ bibyin A̱BA̱ feang hu (dundung ma̱bg A̱lasi̱ka), ku nwai mun ma̱ng a̱tsak-a̱byin A̱merika wu bah mi̱ tsung-a̱byin A̱merika A̱za ji, mi̱ a̱byin ka ka̱ yet susot sa̱khat-a̱byin, mi̱ a̱byin ka̱ shyia̱ di̱ fam a̱tak Ti̱ropik Kansa hu, a̱byin a̱nyiung mi̱ bibyin A̱BA̱ feang mbeang Fi̱lorida ku byia̱ nfam na̱ byia̱ lili-wun ti̱ropik a̱ni, ma̱ng a̱byin a̱nyiung mi̱ bibyin A̱BA̱ hu feang dundung ma̱ng Tekzat, ku yet bibyin ku yong a̱pyia̱ nhu hwa a̱ni nang swanta hu a̱wot ku sii du bwuak tyia̱ bibyin A̱BA̱.{{efn|The California Republic of 1846 was not internationally recognized.}} ==A̱ya̱fang== {{reflist}} ==A̱ka̱fwuop nta== {{Bibyin A̱byin Badundung A̱merika}} [[Sa:Bibyin A̱byin Badundung A̱merika]] cqre1p07itnk16g5ou5rveevll353t7 42425 42424 2026-05-09T11:36:32Z Kambai Akau 15 42425 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Hawaii/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Hawaii/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Hawaii/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Hawaii/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Hawaii/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Hawaii/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Hawaii''' ({{lang|haw|Hawaiʻi}} {{IPA|haw|həˈvɐjʔi, həˈwɐjʔi|}}) yet a̱byin sa̱khat-a̱byin [[A̱byin Badundung A̱merika]] kya, ma̱ [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Pasi̱fi̱k]] wu kap̱mkpaan ma̱ng {{convert|2,000|miles|km}} di̱ fam a̱tak-jenshyung a̱tsak-a̱byin A̱BA̱ wu. A̱byin ka si̱ yet a̱nyiung mi̱ bibyin A̱BA̱ feang hu (dundung ma̱bg A̱lasi̱ka), ku nwai mun ma̱ng a̱tsak-a̱byin A̱merika wu bah mi̱ tsung-a̱byin A̱merika A̱za ji, mi̱ a̱byin ka ka̱ yet susot sa̱khat-a̱byin, mi̱ a̱byin ka̱ shyia̱ di̱ fam a̱tak Ti̱ropik Kansa hu, a̱byin a̱nyiung mi̱ bibyin A̱BA̱ feang mbeang Fi̱lorida ku byia̱ nfam na̱ byia̱ lili-wun ti̱ropik a̱ni, ma̱ng a̱byin a̱nyiung mi̱ bibyin A̱BA̱ hu feang dundung ma̱ng Tekzat, ku yet bibyin ku yong a̱pyia̱ nhu hwa a̱ni nang swanta hu a̱wot ku sii du bwuak tyia̱ bibyin A̱BA̱.{{efn|The California Republic of 1846 was not internationally recognized.}} ==Lyuut-a̱tatak== {{notetag}} ==A̱ya̱fang== {{reflist}} ==A̱ka̱fwuop nta== {{Bibyin A̱byin Badundung A̱merika}} [[Sa:Bibyin A̱byin Badundung A̱merika]] 4zf3k065u8kbg0cykrmsn9telrov6v4 42426 42425 2026-05-09T11:37:18Z Kambai Akau 15 42426 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Hawaii/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Hawaii/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Hawaii/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Hawaii/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Hawaii/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Hawaii/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Hawaii''' ({{lang|haw|Hawaiʻi}} {{IPA|haw|həˈvɐjʔi, həˈwɐjʔi|}}) yet a̱byin sa̱khat-a̱byin [[A̱byin Badundung A̱merika]] kya, ma̱ [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Pasi̱fi̱k]] wu kap̱mkpaan ma̱ng {{convert|2,000|miles|km}} di̱ fam a̱tak-jenshyung a̱tsak-a̱byin A̱BA̱ wu. A̱byin ka si̱ yet a̱nyiung mi̱ bibyin A̱BA̱ feang hu (dundung ma̱bg A̱lasi̱ka), ku nwai mun ma̱ng a̱tsak-a̱byin A̱merika wu bah mi̱ tsung-a̱byin A̱merika A̱za ji, mi̱ a̱byin ka ka̱ yet susot sa̱khat-a̱byin, mi̱ a̱byin ka̱ shyia̱ di̱ fam a̱tak Ti̱ropik Kansa hu, a̱byin a̱nyiung mi̱ bibyin A̱BA̱ feang mbeang Fi̱lorida ku byia̱ nfam na̱ byia̱ lili-wun ti̱ropik a̱ni, ma̱ng a̱byin a̱nyiung mi̱ bibyin A̱BA̱ hu feang dundung ma̱ng Tekzat, ku yet bibyin ku yong a̱pyia̱ nhu hwa a̱ni nang swanta hu a̱wot ku sii du bwuak tyia̱ bibyin A̱BA̱.{{efn|The California Republic of 1846 was not internationally recognized.}} ==Lyuut-a̱tatak== {{notefoot}} ==A̱ya̱fang== {{reflist}} ==A̱ka̱fwuop nta== {{Bibyin A̱byin Badundung A̱merika}} [[Sa:Bibyin A̱byin Badundung A̱merika]] 3o6v0gjcjf3ei2s0ews0rojw09rfru5 42427 42426 2026-05-09T11:38:54Z Kambai Akau 15 42427 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Hawaii/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Hawaii/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Hawaii/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Hawaii/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Hawaii/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Hawaii/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Hawaii''' ({{lang|haw|Hawaiʻi}} {{IPA|haw|həˈvɐjʔi, həˈwɐjʔi|}}) yet a̱byin sa̱khat-a̱byin [[A̱byin Badundung A̱merika]] kya, ma̱ [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Pasi̱fi̱k]] wu kap̱mkpaan ma̱ng {{convert|2,000|miles|km}} di̱ fam a̱tak-jenshyung a̱tsak-a̱byin A̱BA̱ wu. A̱byin ka si̱ yet a̱nyiung mi̱ bibyin A̱BA̱ feang hu (dundung ma̱bg A̱lasi̱ka), ku nwai mun ma̱ng a̱tsak-a̱byin A̱merika wu bah mi̱ tsung-a̱byin A̱merika A̱za ji, mi̱ a̱byin ka ka̱ yet susot sa̱khat-a̱byin, mi̱ a̱byin ka̱ shyia̱ di̱ fam a̱tak Ti̱ropik Kansa hu, a̱byin a̱nyiung mi̱ bibyin A̱BA̱ feang mbeang Fi̱lorida ku byia̱ nfam na̱ byia̱ lili-wun ti̱ropik a̱ni, ma̱ng a̱byin a̱nyiung mi̱ bibyin A̱BA̱ hu feang dundung ma̱ng Tekzat, ku yet bibyin ku yong a̱pyia̱ nhu hwa a̱ni nang swanta hu a̱wot ku sii du bwuak tyia̱ bibyin A̱BA̱.{{efn|The California Republic of 1846 was not internationally recognized.}} ==Lyuut-a̱tatak== {{notelist}} ==A̱ya̱fang== {{reflist}} ==A̱ka̱fwuop nta== {{Bibyin A̱byin Badundung A̱merika}} [[Sa:Bibyin A̱byin Badundung A̱merika]] 19ht31g793lnw231wqfyml1tud8o394 42428 42427 2026-05-09T11:41:06Z Kambai Akau 15 /* */ 42428 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Hawaii/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Hawaii/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Hawaii/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Hawaii/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Hawaii/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Hawaii/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Hawaii''' ({{lang|haw|Hawaiʻi}} {{IPA|haw|həˈvɐjʔi, həˈwɐjʔi|}}) yet a̱byin sa̱khat-a̱byin [[A̱byin Badundung A̱merika]] kya, ma̱ [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Pasi̱fi̱k]] wu kap̱mkpaan ma̱ng {{convert|2,000|miles|km}} di̱ fam a̱tak-jenshyung a̱tsak-a̱byin A̱BA̱ wu. A̱byin ka si̱ yet a̱nyiung mi̱ bibyin A̱BA̱ feang hu (dundung ma̱bg A̱lasi̱ka), ku nwai mun ma̱ng a̱tsak-a̱byin A̱merika wu bah mi̱ tsung-a̱byin A̱merika A̱za ji, mi̱ a̱byin ka ka̱ yet susot sa̱khat-a̱byin, mi̱ a̱byin ka̱ shyia̱ di̱ fam a̱tak Ti̱ropik Kansa hu, a̱byin a̱nyiung mi̱ bibyin A̱BA̱ feang mbeang Fi̱lorida ku byia̱ nfam na̱ byia̱ lili-wun ti̱ropik a̱ni, ma̱ng a̱byin a̱nyiung mi̱ bibyin A̱BA̱ hu feang dundung ma̱ng Tekzat, ku yet bibyin ku yong a̱pyia̱ nhu hwa a̱ni nang swanta hu a̱wot ku sii du bwuak tyia̱ bibyin A̱BA̱.{{efn|Bibyin Swanta hu nwai shim Ga̱maá̱niet Kalifoniya a̱lyia̱ 1846 hu bah.}} ==Lyuut-a̱tatak== {{notelist}} ==A̱ya̱fang== {{reflist}} ==A̱ka̱fwuop nta== {{Bibyin A̱byin Badundung A̱merika}} [[Sa:Bibyin A̱byin Badundung A̱merika]] 2r1y114n6m8q21nfhfbjhtla49n3zxm 42429 42428 2026-05-09T11:43:24Z Kambai Akau 15 /* */ 42429 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Hawaii/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Hawaii/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Hawaii/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Hawaii/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Hawaii/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Hawaii/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Hawaii''' ({{lang|haw|Hawaiʻi}} {{IPA|haw|həˈvɐjʔi, həˈwɐjʔi|}}) yet a̱byin sa̱khat-a̱byin [[A̱byin Badundung A̱merika]] kya, ma̱ [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Pasi̱fi̱k]] wu kap̱mkpaan ma̱ng {{convert|2,000|miles|km}} di̱ fam a̱tak-jenshyung a̱tsak-a̱byin A̱.B.A̱. wu. A̱byin ka si̱ yet a̱nyiung mi̱ bibyin A̱.B.A̱. feang hu (dundung ma̱bg A̱lasi̱ka), ku nwai mun ma̱ng a̱tsak-a̱byin A̱merika wu bah mi̱ tsung-a̱byin A̱merika A̱za ji, mi̱ a̱byin ka ka̱ yet susot sa̱khat-a̱byin, mi̱ a̱byin ka̱ shyia̱ di̱ fam a̱tak Ti̱ropik Kansa hu, a̱byin a̱nyiung mi̱ bibyin A̱.B.A̱. feang mbeang Fi̱lorida ku byia̱ nfam na̱ byia̱ lili-wun ti̱ropik a̱ni, ma̱ng a̱byin a̱nyiung mi̱ bibyin A̱.B.A̱. hu feang dundung ma̱ng Tekzat, ku yet bibyin ku yong a̱pyia̱ nhu hwa a̱ni nang swanta hu a̱wot ku sii du bwuak tyia̱ bibyin A̱.B.A̱..{{efn|Bibyin Swanta hu nwai shim Ga̱maá̱niet Kalifoniya a̱lyia̱ 1846 hu bah.}} ==Lyuut-a̱tatak== {{notelist}} ==A̱ya̱fang== {{reflist}} ==A̱ka̱fwuop nta== {{Bibyin A̱byin Badundung A̱merika}} [[Sa:Bibyin A̱byin Badundung A̱merika]] ixs8g8kivq7mhwx0oxuu885wdwn9j7k 42430 42429 2026-05-09T11:43:47Z Kambai Akau 15 /* */ 42430 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Hawaii/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Hawaii/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Hawaii/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Hawaii/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Hawaii/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Hawaii/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Hawaii''' ({{lang|haw|Hawaiʻi}} {{IPA|haw|həˈvɐjʔi, həˈwɐjʔi|}}) yet a̱byin sa̱khat-a̱byin [[A̱byin Badundung A̱merika]] kya, ma̱ [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Pasi̱fi̱k]] wu kap̱mkpaan ma̱ng {{convert|2,000|miles|km}} di̱ fam a̱tak-jenshyung a̱tsak-a̱byin A̱.B.A̱. wu. A̱byin ka si̱ yet a̱nyiung mi̱ bibyin A̱.B.A̱. feang hu (dundung ma̱ng A̱lasi̱ka), ku nwai mun ma̱ng a̱tsak-a̱byin A̱merika wu bah mi̱ tsung-a̱byin A̱merika A̱za ji, mi̱ a̱byin ka ka̱ yet susot sa̱khat-a̱byin, mi̱ a̱byin ka̱ shyia̱ di̱ fam a̱tak Ti̱ropik Kansa hu, a̱byin a̱nyiung mi̱ bibyin A̱.B.A̱. feang mbeang Fi̱lorida ku byia̱ nfam na̱ byia̱ lili-wun ti̱ropik a̱ni, ma̱ng a̱byin a̱nyiung mi̱ bibyin A̱.B.A̱. hu feang dundung ma̱ng Tekzat, ku yet bibyin ku yong a̱pyia̱ nhu hwa a̱ni nang swanta hu a̱wot ku sii du bwuak tyia̱ bibyin A̱.B.A̱..{{efn|Bibyin Swanta hu nwai shim Ga̱maá̱niet Kalifoniya a̱lyia̱ 1846 hu bah.}} ==Lyuut-a̱tatak== {{notelist}} ==A̱ya̱fang== {{reflist}} ==A̱ka̱fwuop nta== {{Bibyin A̱byin Badundung A̱merika}} [[Sa:Bibyin A̱byin Badundung A̱merika]] 3fpcj5dbnb69on5w1wpz8sg5avb8v6u 42431 42430 2026-05-09T11:44:40Z Kambai Akau 15 /* */ 42431 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Hawaii/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Hawaii/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Hawaii/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Hawaii/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Hawaii/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Hawaii/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Hawaii''' ({{lang|haw|Hawaiʻi}} {{IPA|haw|həˈvɐjʔi, həˈwɐjʔi|}}) yet a̱byin sa̱khat-a̱byin [[A̱byin Badundung A̱merika]] kya, ma̱ [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Pasi̱fi̱k]] wu kap̱mkpaan ma̱ng met 2,000 (kilomita 3,200) di̱ fam a̱tak-jenshyung a̱tsak-a̱byin A̱.B.A̱. wu. A̱byin ka si̱ yet a̱nyiung mi̱ bibyin A̱.B.A̱. feang hu (dundung ma̱ng A̱lasi̱ka), ku nwai mun ma̱ng a̱tsak-a̱byin A̱merika wu bah mi̱ tsung-a̱byin A̱merika A̱za ji, mi̱ a̱byin ka ka̱ yet susot sa̱khat-a̱byin, mi̱ a̱byin ka̱ shyia̱ di̱ fam a̱tak Ti̱ropik Kansa hu, a̱byin a̱nyiung mi̱ bibyin A̱.B.A̱. feang mbeang Fi̱lorida ku byia̱ nfam na̱ byia̱ lili-wun ti̱ropik a̱ni, ma̱ng a̱byin a̱nyiung mi̱ bibyin A̱.B.A̱. hu feang dundung ma̱ng Tekzat, ku yet bibyin ku yong a̱pyia̱ nhu hwa a̱ni nang swanta hu a̱wot ku sii du bwuak tyia̱ bibyin A̱.B.A̱..{{efn|Bibyin Swanta hu nwai shim Ga̱maá̱niet Kalifoniya a̱lyia̱ 1846 hu bah.}} ==Lyuut-a̱tatak== {{notelist}} ==A̱ya̱fang== {{reflist}} ==A̱ka̱fwuop nta== {{Bibyin A̱byin Badundung A̱merika}} [[Sa:Bibyin A̱byin Badundung A̱merika]] ese0adv937s7mtjgk8hk4z4143r1ilx 42438 42431 2026-05-09T11:47:59Z Kambai Akau 15 /* */ 42438 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[Hawaii/Ca̱crak|Ca̱crak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Hawaii/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Hawaii/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Hawaii/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[Hawaii/Ta̱kad|Ta̱kad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[Hawaii/Tuku|Tuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Hawaii''' ({{lang|haw|Hawaiʻi}} {{IPA|haw|həˈvɐjʔi, həˈwɐjʔi|}}) yet a̱byin sa̱khat-a̱byin [[A̱byin Badundung A̱merika]] kya, ma̱ [[A̱gba̱ndang Kyai A̱sa̱khwot Pasi̱fi̱k]] wu kpa̱mkpaan ma̱ng met 2,000 (kilomita 3,200) di̱ fam a̱tak-jenshyung a̱tsak-a̱byin A̱.B.A̱. wu. A̱byin ka si̱ yet a̱nyiung mi̱ bibyin A̱.B.A̱. feang hu (dundung ma̱ng A̱lasi̱ka), ku nwai mun ma̱ng a̱tsak-a̱byin A̱merika wu bah mi̱ tsung-a̱byin [[A̱merika A̱za]] ji, mi̱ a̱byin ka ka̱ yet susot sa̱khat-a̱byin, mi̱ a̱byin ka̱ shyia̱ di̱ fam a̱tak Ti̱ropik Kansa hu, a̱byin a̱nyiung mi̱ bibyin A̱.B.A̱. feang mbeang Fi̱lorida ku byia̱ nfam na̱ byia̱ lili-wun ti̱ropik a̱ni, ma̱ng a̱byin a̱nyiung mi̱ bibyin A̱.B.A̱. hu feang dundung ma̱ng Tekzat, ku yet bibyin ku yong a̱pyia̱ nhu hwa a̱ni nang swanta hu a̱wot ku sii du bwuak tyia̱ bibyin A̱.B.A̱..{{efn|Bibyin Swanta hu nwai shim Ga̱maá̱niet Kalifoniya a̱lyia̱ 1846 hu bah.}} ==Lyuut-a̱tatak== {{notelist}} ==A̱ya̱fang== {{reflist}} ==A̱ka̱fwuop nta== {{Bibyin A̱byin Badundung A̱merika}} [[Sa:Bibyin A̱byin Badundung A̱merika]] 9bbc1fxxaurp0v1jfehlerp6udc8jik Sa:Articles containing Hawaiian-language text 14 7386 42412 2026-05-09T10:52:02Z Kambai Akau 15 Created blank page 42412 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 Ta‌̱mpi‌̱let:Bibyin A̱byin Badundung A̱merika 10 7387 42414 2026-05-09T11:14:03Z Kambai Akau 15 Created page with "<br clear=all><div class="center"> {| id="toc" style="margin: 0 2em 0 2em;" ! style="background:#ccccff" align="center" width="100%" colspan="2" | [[:Sa:Bibyin A̱byin Badundung A̱merika|Bibyin A̱byin Badundung A̱merika]] |- | align="center" style="font-size: 90%;" colspan="2" | [[A̱labama]] • [[A̱lasi̱ka]] • [[A̱rizona]] • [[A̱ri̱ka̱nsat]] • [[Delawe]] • [[Fi̱lorida]] • [[Hawaii]] • [[Idaho]] • [[Ilinoyit]] • [[Ayowa]] • [[Ka̱nsat]] • [..." 42414 wikitext text/x-wiki <br clear=all><div class="center"> {| id="toc" style="margin: 0 2em 0 2em;" ! style="background:#ccccff" align="center" width="100%" colspan="2" | [[:Sa:Bibyin A̱byin Badundung A̱merika|Bibyin A̱byin Badundung A̱merika]] |- | align="center" style="font-size: 90%;" colspan="2" | [[A̱labama]] • [[A̱lasi̱ka]] • [[A̱rizona]] • [[A̱ri̱ka̱nsat]] • [[Delawe]] • [[Fi̱lorida]] • [[Hawaii]] • [[Idaho]] • [[Ilinoyit]] • [[Ayowa]] • [[Ka̱nsat]] • [[Kentoki]] • [[Maine]] • [[Merilan]] • [[Kalifoniya]] • [[Kolorado]] • [[Konektikot]] • [[Jojiya]] • [[Ndyana]] • [[Louisiana]] • [[Massachusetts]] • [[Mishigan]] • [[Minnesota]] • [[Mississippi]] • [[Missouri]] • [[Montana]] • [[Nebraska]] • [[Nevada]] • [[New Hampshire]] • [[New Jersey]] • [[New Mexico]] • [[New York (a̱byin)]] • [[North Carolina]] • [[North Dakota]] • [[Ohio]] • [[Oklahoma]] • [[Oregon]] • [[Pennsylvaniaa]] • [[Rhode Island]] • [[A̱tak]] • [[Ta̱nzaniya]] • [[Togo]] • [[Tuni̱siya]] • [[Yuganda]] • [[Zambya]] • [[Zi̱mbabwe]] |} </div><noinclude> [[Category:Nta̱mpi̱let]] </noinclude> (27 C, 2 P) T (26 C, 2 P) (24 C, 9 P) U (24 C, 4 P) V (27 C, 2 P) (25 C, 3 P) W (24 C, 3 P) West Virginia (22 C, 4 P) Wisconsin (25 C, 3 P) Wyoming (25 C, 2 2mcy000n5r9rnu9fwfj2wlftnek04sv 42415 42414 2026-05-09T11:15:56Z Kambai Akau 15 /* */ 42415 wikitext text/x-wiki <br clear=all><div class="center"> {| id="toc" style="margin: 0 2em 0 2em;" ! style="background:#ccccff" align="center" width="100%" colspan="2" | [[:Sa:Bibyin A̱byin Badundung A̱merika|Bibyin A̱byin Badundung A̱merika]] |- | align="center" style="font-size: 90%;" colspan="2" | [[A̱labama]] • [[A̱lasi̱ka]] • [[A̱rizona]] • [[A̱ri̱ka̱nsat]] • [[Delawe]] • [[Fi̱lorida]] • [[Hawaii]] • [[Idaho]] • [[Ilinoyit]] • [[Ayowa]] • [[Ka̱nsat]] • [[Kentoki]] • [[Maine]] • [[Merilan]] • [[Kalifoniya]] • [[Kolorado]] • [[Konektikot]] • [[Jojiya]] • [[Ndyana]] • [[Louisiana]] • [[Massachusetts]] • [[Mishigan]] • [[Minnesota]] • [[Mississippi]] • [[Missouri]] • [[Montana]] • [[Nebraska]] • [[Nevada]] • [[New Hampshire]] • [[New Jersey]] • [[New Mexico]] • [[New York (a̱byin)]] • [[North Carolina]] • [[North Dakota]] • [[Ohio]] • [[Oklahoma]] • [[Oregon]] • [[Pennsylvaniaa]] • [[Rhode Island]] • [[South Carolina]] • [[South Dakota]] • [[Tennessee]] • [[Texas]] • [[Utah]] • [[Vermont]] • [[Virginia]] |} </div><noinclude> [[Category:Nta̱mpi̱let]] </noinclude> (25 C, 3 P) W Washington (state) (24 C, 3 P) West Virginia (22 C, 4 P) Wisconsin (25 C, 3 P) Wyoming (25 C, 2 pb2t97n93f4dx2frjw1er35zxlbi8wv 42416 42415 2026-05-09T11:18:19Z Kambai Akau 15 /* */ 42416 wikitext text/x-wiki <br clear=all><div class="center"> {| id="toc" style="margin: 0 2em 0 2em;" ! style="background:#ccccff" align="center" width="100%" colspan="2" | [[:Sa:Bibyin A̱byin Badundung A̱merika|Bibyin A̱byin Badundung A̱merika]] |- | align="center" style="font-size: 90%;" colspan="2" | [[A̱labama]] • [[A̱lasi̱ka]] • [[A̱rizona]] • [[A̱ri̱ka̱nsat]] • [[Delawe]] • [[Fi̱lorida]] • [[Hawaii]] • [[Idaho]] • [[Ilinoyit]] • [[Ayowa]] • [[Ka̱nsat]] • [[Kentoki]] • [[Maine]] • [[Merilan]] • [[Kalifoniya]] • [[Kolorado]] • [[Konektikot]] • [[Jojiya]] • [[Ndyana]] • [[Louisiana]] • [[Massachusetts]] • [[Mishigan]] • [[Minnesota]] • [[Mississippi]] • [[Missouri]] • [[Montana]] • [[Nebraska]] • [[Nevada]] • [[New Hampshire]] • [[New Jersey]] • [[New Mexico]] • [[New York (a̱byin)]] • [[North Carolina]] • [[North Dakota]] • [[Ohio]] • [[Oklahoma]] • [[Oregon]] • [[Pennsylvaniaa]] • [[Rhode Island]] • [[South Carolina]] • [[South Dakota]] • [[Tennessee]] • [[Texas]] • [[Utah]] • [[Vermont]] • [[Virginia]] • [[Washington (a̱byin)]] • [[West Virginia]] • [[Wisconsin]] • [[Wyoming]] |} </div><noinclude> [[Category:Nta̱mpi̱let]] </noinclude> s3qbaxybaw1wuif53ndo1yfnp9w5unr 42417 42416 2026-05-09T11:22:43Z Kambai Akau 15 /* */ 42417 wikitext text/x-wiki <br clear=all><div class="center"> {| id="toc" style="margin: 0 2em 0 2em;" ! style="background:#ccccff" align="center" width="100%" colspan="2" | [[:Sa:Bibyin A̱byin Badundung A̱merika|Bibyin A̱byin Badundung A̱merika]] |- | align="center" style="font-size: 90%;" colspan="2" | [[A̱labama]] • [[A̱lasi̱ka]] • [[A̱rizona]] • [[A̱ri̱ka̱nsat]] • [[Ayowa]] • [[Delawe]] • [[Fi̱lorida]] • [[Hawaii]] • [[Idaho]] • [[Ilinoyit]] • [[Ka̱nsat]] • [[Kentoki]] • [[Maine]] • [[Merilan]] • [[Kalifoniya]] • [[Kolorado]] • [[Konektikot]] • [[Jojiya]] • [[Ndyana]] • [[Louisiana]] • [[Massachusetts]] • [[Mishigan]] • [[Minesota]] • [[Misisipi]] • [[Misuri]] • [[Montana]] • [[Nebi̱rasi̱ka]] • [[Nevada]] • [[New Hampshire]] • [[New Jersey]] • [[New Mexico]] • [[New York (a̱byin)]] • [[Karolina A̱za]] • [[Dakota A̱za]] • [[Ohayo]] • [[Oki̱lahoma]] • [[Ogon]] • [[Pennsylvaniaa]] • [[Sa̱khat-a̱byin Rhode]] • [[Karolina A̱tak]] • [[Dakota A̱tak]] • [[Tenesi]] • [[Tekzat]] • [[Yuta]] • [[Vermont]] • [[Vajiniya]] • [[Wa̱shington (a̱byin)]] • [[Vajiniya Jenshyung]] • [[Wisconsin]] • [[Wyoming]] |} </div><noinclude> [[Category:Nta̱mpi̱let]] </noinclude> qu0meytanftro7u3r8y81i1fhc9bt7x 42418 42417 2026-05-09T11:28:22Z Kambai Akau 15 /* */ 42418 wikitext text/x-wiki <br clear=all><div class="center"> {| id="toc" style="margin: 0 2em 0 2em;" ! style="background:#ccccff" align="center" width="100%" colspan="2" | [[:Sa:Bibyin A̱byin Badundung A̱merika|Bibyin A̱byin Badundung A̱merika]] |- | align="center" style="font-size: 90%;" colspan="2" | [[A̱labama]] • [[A̱lasi̱ka]] • [[A̱rizona]] • [[A̱ri̱ka̱nsat]] • [[Ayowa]] • [[Dakota A̱tak]] • [[Dakota A̱za]] • [[Delawe]] • [[Fi̱lorida]] • [[Hawaii]] • [[Idaho]] • [[Ilinoyit]] • [[Jojiya]] • [[Ka̱nsat]] • [[Kentoki]] • [[Kalifoniya]] • [[Karolina A̱tak]] • [[Karolina A̱za]] • [[Kolorado]] • [[Konektikot]] • [[Ndyana]] • [[Louisiana]] • [[Maine]] • [[Massachusetts]] • [[Merilan]] • [[Minesota]] • [[Mishigan]] • [[Misisipi]] • [[Misuri]] • [[Montana]] • [[Nebi̱rasi̱ka]] • [[Nevada]] • [[New Hampshire]] • [[New Jersey]] • [[New Mexico]] • [[New York (a̱byin)]] • [[Ogon]] • [[Ohayo]] • [[Oki̱lahoma]] • [[Pennsylvaniaa]] • [[Sa̱khat-a̱byin Rhode]] • [[Tenesi]] • [[Tekzat]] • [[Vajiniya]] • [[Vamon]] • [[Vajiniya Jenshyung]] • [[Wa̱shington (a̱byin)]] • [[Wisi̱konsin]] • [[Wyoming]] • [[Yuta]] |} </div><noinclude> [[Category:Nta̱mpi̱let]] </noinclude> f9afcoluygkxmm2jyfu8lseqkp4wq0u 42419 42418 2026-05-09T11:28:39Z Kambai Akau 15 /* */ 42419 wikitext text/x-wiki <br clear=all><div class="center"> {| id="toc" style="margin: 0 2em 0 2em;" ! style="background:#ccccff" align="center" width="100%" colspan="2" | [[:Sa:Bibyin A̱byin Badundung A̱merika|Bibyin A̱byin Badundung A̱merika]] |- | align="center" style="font-size: 90%;" colspan="2" | [[A̱labama]] • [[A̱lasi̱ka]] • [[A̱rizona]] • [[A̱ri̱ka̱nsat]] • [[Ayowa]] • [[Dakota A̱tak]] • [[Dakota A̱za]] • [[Delawe]] • [[Fi̱lorida]] • [[Hawaii]] • [[Idaho]] • [[Ilinoyit]] • [[Jojiya]] • [[Ka̱nsat]] • [[Kentoki]] • [[Kalifoniya]] • [[Karolina A̱tak]] • [[Karolina A̱za]] • [[Kolorado]] • [[Konektikot]] • [[Ndyana]] • [[Louisiana]] • [[Maine]] • [[Massachusetts]] • [[Merilan]] • [[Minesota]] • [[Mishigan]] • [[Misisipi]] • [[Misuri]] • [[Montana]] • [[Nebi̱rasi̱ka]] • [[Nevada]] • [[New Hampshire]] • [[New Jersey]] • [[New Mexico]] • [[New York (a̱byin)]] • [[Ogon]] • [[Ohayo]] • [[Oki̱lahoma]] • [[Pennsylvaniaa]] • [[Sa̱khat-a̱byin Rhode]] • [[Tenesi]] • [[Tekzat]] • [[Vajiniya]] • [[Vamon]] • [[Vajiniya Jenshyung]] • [[Wa̱shington (a̱byin)]] • [[Wisi̱konsin]] • [[Wayoming]] • [[Yuta]] |} </div><noinclude> [[Category:Nta̱mpi̱let]] </noinclude> d0q1v5xyqc8v3n2xlclmjbwxe7hpuwm 42420 42419 2026-05-09T11:33:30Z Kambai Akau 15 /* */ 42420 wikitext text/x-wiki <br clear=all><div class="center"> {| id="toc" style="margin: 0 2em 0 2em;" ! style="background:#ccccff" align="center" width="100%" colspan="2" | [[:Sa:Bibyin A̱byin Badundung A̱merika|Bibyin A̱byin Badundung A̱merika]] |- | align="center" style="font-size: 90%;" colspan="2" | [[A̱labama]] • [[A̱lasi̱ka]] • [[A̱rizona]] • [[A̱ri̱ka̱nsat]] • [[Ayowa]] • [[Dakota A̱tak]] • [[Dakota A̱za]] • [[Delawe]] • [[Fi̱lorida]] • [[Hawaii]] • [[Idaho]] • [[Ilinoyit]] • [[Jojiya]] • [[Ka̱nsat]] • [[Kentoki]] • [[Kalifoniya]] • [[Karolina A̱tak]] • [[Karolina A̱za]] • [[Kolorado]] • [[Konektikot]] • [[Ndyana]] • [[Luwisiyana]] • [[Masacuset]] • [[Merilan]] • [[Meyin]] • [[Minesota]] • [[Mishigan]] • [[Misisipi]] • [[Misuri]] • [[Montana]] • [[Nebi̱rasi̱ka]] • [[Nevada]] • [[Niyu Hamshya]] • [[Niyu Jesi]] • [[Niyu Mikziko]] • [[Niyu Yok (a̱byin)]] • [[Ogon]] • [[Ohayo]] • [[Oki̱lahoma]] • [[Pensi̱li̱veniya]] • [[Sa̱khat-a̱byin Rot]] • [[Tenesi]] • [[Tekzat]] • [[Vajiniya]] • [[Vamon]] • [[Vajiniya Jenshyung]] • [[Wayoming]] • [[Wa̱shington (a̱byin)]] • [[Wisi̱konsin]] • [[Yuta]] |} </div><noinclude> [[Category:Nta̱mpi̱let]] </noinclude> 5bsmqrdurrucmsdq9kpq7kny7c49r76 42439 42420 2026-05-09T11:51:25Z Kambai Akau 15 /* */ 42439 wikitext text/x-wiki <br clear=all><div class="center"> {| id="toc" style="margin: 0 2em 0 2em;" ! style="background:#2cccff" align="center" width="100%" colspan="2" | [[:Sa:Bibyin A̱byin Badundung A̱merika|Bibyin A̱byin Badundung A̱merika]] |- | align="center" style="font-size: 90%;" colspan="2" | [[A̱labama]] • [[A̱lasi̱ka]] • [[A̱rizona]] • [[A̱ri̱ka̱nsat]] • [[Ayowa]] • [[Dakota A̱tak]] • [[Dakota A̱za]] • [[Delawe]] • [[Fi̱lorida]] • [[Hawaii]] • [[Idaho]] • [[Ilinoyit]] • [[Jojiya]] • [[Ka̱nsat]] • [[Kentoki]] • [[Kalifoniya]] • [[Karolina A̱tak]] • [[Karolina A̱za]] • [[Kolorado]] • [[Konektikot]] • [[Ndyana]] • [[Luwisiyana]] • [[Masacuset]] • [[Merilan]] • [[Meyin]] • [[Minesota]] • [[Mishigan]] • [[Misisipi]] • [[Misuri]] • [[Montana]] • [[Nebi̱rasi̱ka]] • [[Nevada]] • [[Niyu Hamshya]] • [[Niyu Jesi]] • [[Niyu Mikziko]] • [[Niyu Yok (a̱byin)]] • [[Ogon]] • [[Ohayo]] • [[Oki̱lahoma]] • [[Pensi̱li̱veniya]] • [[Sa̱khat-a̱byin Rot]] • [[Tenesi]] • [[Tekzat]] • [[Vajiniya]] • [[Vamon]] • [[Vajiniya Jenshyung]] • [[Wayoming]] • [[Wa̱shington (a̱byin)]] • [[Wisi̱konsin]] • [[Yuta]] |} </div><noinclude> [[Category:Nta̱mpi̱let]] </noinclude> gii9zc2a0eqzmh6unkmhephcs6wd1mv Sa:Bibyin A̱byin Badundung A̱merika 14 7388 42421 2026-05-09T11:34:14Z Kambai Akau 15 Created page with "[[Sa:A̱byin Badundung A̱merika]]" 42421 wikitext text/x-wiki [[Sa:A̱byin Badundung A̱merika]] tfbfrnr5gpkj4x4payn9j1hyr3x744d Amerika A̱tak 0 7389 42433 2026-05-09T11:45:32Z Kambai Akau 15 Kambai Akau shyei wat hu [[Amerika A̱tak]] nat [[A̱merika A̱tak]] 42433 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[A̱merika A̱tak]] my0vh494byao6sof4um2sinaqpygeyi Amerika A̱za 0 7390 42437 2026-05-09T11:47:14Z Kambai Akau 15 Kambai Akau shyei wat hu [[Amerika A̱za]] nat [[A̱merika A̱za]] 42437 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[A̱merika A̱za]] dmeg4p56ed5ctmu047mft2v1evz2djy