Wikipedia
kcgwiki
https://kcg.wikipedia.org/wiki/A%CC%B1tsak_Wat_Wu
MediaWiki 1.47.0-wmf.11
first-letter
Media
Wat khwo
A̱lyiat
A̱tyunta̱m
A̱lyiat a̱tyunta̱m
Wukipedia
A̱lyiat Wukipedia
Fail
A̱lyiat fail
MediaWiki
A̱lyiat MediaWiki
Ta̱mpi̱let
A̱lyiat ta̱mpi̱let
Beang
A̱lyiat beang
Sa
A̱lyiat nsa
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
A̱ghyui
0
141
47753
45087
2026-07-20T01:17:35Z
Genesis shan
44
47753
wikitext
text/x-wiki
[[Fail:Amazonrivermap.svg|thumb|[[A̱ghyui A̱mazon]] ka (a̱duduu a̱sa̱khwot bula) ma̱ng a̱ka̱weang nka na (a̱sa̱khwot bula ma̱ka̱wa̱tyia̱).]]
'''A̱ghyui''' ka (á̱kpa: '''a̱ka̱ghyui''' ''na'') yet a̱za̱za̱rak vam a̱sa̱khwot wa, mi̱ di̱n jen ma̱ a̱di̱di̱t ka̱ byia̱ a̱shyim a̱sa̱khwot wa, ka̱ tyong naat ca̱caat a̱gba̱ndang kyai a̱sa̱khwot, kyai a̱sa̱khwot, a̱gba̱ndang jok ku a̱ka̱ghyui á̱ghyang a̱ni. Mi̱ di̱n jen jhyang a̱ghyui a̱ghyang maai tyong ka̱ nwuo a̱byin ka ka̱ si̱ khwot a̱ja mi̱ di̱ ngaan nka hu di̱ mi̱n ntat vam a̱sa̱khwot ghyang. Á̱ maai yei a̱cyuang a̱ka̱ghyui ma̱ng lyulyoot nang cen ku a̱baghyui.
==Ya̱fang==
<references/>
[[Category:A̱ka̱ghyui]]
[[Category:Nvam a̱sa̱khwot swanta]]
[[Sa:A̱yangka̱nan Wuki Afi̱rika 2026 mi̱ Naijeriya ]]
[[Sa:Africa Wiki Challenge 2026]]
[[Sa:A̱byintyok A̱tyap]]
[[Sa:A̱sa̱khwot]]
i19a8osi1no73wgy0uhtyu4cu5dktsr
47754
47753
2026-07-20T01:24:31Z
Genesis shan
44
47754
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|A̱sa̱khwot ma̱ a̱byin A̱tyap}}
{{1}}
{{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[A̱ghyui]]/Ca̱crak|Ca̱crak]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[A̱ghyui]]/Fantswam|Fantswam]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[A̱ghyui]]/Gworog|Gworog]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[A̱ti̱mm/Sholyia̱|Sholyia̱]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[A̱ghyui]]/Ta̱kad|Ta̱kad]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[A̱ghyui]]/Tuku|Tuku]]}}
{{2}}
{{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}}
{{Databox}}
[[Fail:Amazonrivermap.svg|thumb|[[A̱ghyui A̱mazon]] ka (a̱duduu a̱sa̱khwot bula) ma̱ng a̱ka̱weang nka na (a̱sa̱khwot bula ma̱ka̱wa̱tyia̱).]]
'''A̱ghyui''' ka (á̱kpa: '''a̱ka̱ghyui''' ''na'') yet a̱za̱za̱rak vam a̱sa̱khwot hwa, di̱n jen ma̱ a̱di̱di̱t, nka '''A̱ghyui''' ka byia̱ a̱shyim a̱sa̱khwot kuzang jen, ka̱ tyong naat ca̱caat naat ma̱ a̱gba̱ndang kyai a̱sa̱khwot, a̱gba̱ndang jok ji tung ndung a̱ka̱ghyui á̱ghyang da̱ a̱vwuo a̱nyiung a̱ni. Di̱n jen jhyang a̱ghyui a̱ghyang maai tyong ka̱ nwuo a̱byin ka ka̱ si̱ khwot a̱ja mi̱ di̱ ngaan nka hu di̱ mi̱n ntat vam a̱sa̱khwot ghyang. Á̱ maai yei a̱cyuang a̱ka̱ghyui ma̱ng lyulyoot nang cen ku a̱baghyui.
==Ya̱fang==
<references/>
[[Category:A̱ka̱ghyui]]
[[Category:Nvam a̱sa̱khwot swanta]]
[[Sa:A̱yangka̱nan Wuki Afi̱rika 2026 mi̱ Naijeriya ]]
[[Sa:Africa Wiki Challenge 2026]]
[[Sa:A̱byintyok A̱tyap]]
[[Sa:A̱sa̱khwot]]
dkad0ud963i6obncr18wq4n4cuzy36i
A̱ghyui A̱mazon
0
142
47755
47732
2026-07-20T01:31:20Z
Genesis shan
44
47755
wikitext
text/x-wiki
'''A̱ghyui A̱mazon''' ka (Si̱pen: Río Amazonas, Potugit: Rio Amazonas) shyia̱ mi̱ tsung-a̱byin [[Amerika A̱tak]] kya, a̱wot ka̱ yet a̱ghyui kya ka̱ swak ma̱ng shi di̱ nkhwot a̱sa̱khwot mi̱ Swanta hu a̱ni. a̱wot á̱ghyang á̱niet tak nyia̱ kikya ngyet a̱ghyui ka̱ nswak mi̱ shi a̱swap hu mi̱ Swanta hu a̱mgba̱m, a̱wot á̱ghyang á̱niet ta̱n nyia̱ da̱ a̱cucuk wa bah.
[[Fail:Rio Amazonas - Parintins.jpg|thumb|A̱ghyui A̱mazon ka]]
[[Fail:Amazonrivermap.svg|thumb|Ta̱si̱la A̱ghyui A̱mazon ma̱ng kham kukwaat nka ji]]
==A̱ya̱fang==
{{reflist}}
[[Sa:Nvam_a̱sa̱khwot_swanta]]
[[Sa:A̱ka̱ghyui_Amerika_A̱tak]]
[[Sa:A̱ka̱ghyui Brazil]]
[[Sa:A̱ka̱ghyui_swanta]]
biv025tedddetdebglinh5w1xk5hi2c
47756
47755
2026-07-20T01:31:50Z
Genesis shan
44
47756
wikitext
text/x-wiki
{{1}}
{{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[A̱ghyui A̱mazon/Ca̱crak|Ca̱crak]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[A̱ghyui A̱mazon/Fantswam|Fantswam]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[A̱ghyui A̱mazon/Gworog|Gworog]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[A̱ghyui A̱mazon/Sholyia̱|Sholyia̱]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[A̱ghyui A̱mazon/Ta̱kad|Ta̱kad]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[A̱ghyui A̱mazon/Tuku|Tuku]]}}
{{2}}
{{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}}
{{databox}}
'''A̱ghyui A̱mazon''' ka (Si̱pen: Río Amazonas, Potugit: Rio Amazonas) shyia̱ mi̱ tsung-a̱byin [[Amerika A̱tak]] kya, a̱wot ka̱ yet a̱ghyui kya ka̱ swak ma̱ng shi di̱ nkhwot a̱sa̱khwot mi̱ Swanta hu a̱ni. a̱wot á̱ghyang á̱niet tak nyia̱ kikya ngyet a̱ghyui ka̱ nswak mi̱ shi a̱swap hu mi̱ Swanta hu a̱mgba̱m, a̱wot á̱ghyang á̱niet ta̱n nyia̱ da̱ a̱cucuk wa bah.
[[Fail:Rio Amazonas - Parintins.jpg|thumb|A̱ghyui A̱mazon ka]]
[[Fail:Amazonrivermap.svg|thumb|Ta̱si̱la A̱ghyui A̱mazon ma̱ng kham kukwaat nka ji]]
==A̱ya̱fang==
{{reflist}}
[[Sa:Nvam_a̱sa̱khwot_swanta]]
[[Sa:A̱ka̱ghyui_Amerika_A̱tak]]
[[Sa:A̱ka̱ghyui Brazil]]
[[Sa:A̱ka̱ghyui_swanta]]
5cetgt68uwufzgesy69y2p2z5vj03m2
A̱ghyui Benuwe
0
143
47759
46488
2026-07-20T01:42:46Z
Genesis shan
44
47759
wikitext
text/x-wiki
[[Fail:Benue SE Yola.jpg|thumb|upright=1.4|A̱ghyui Benuwe ka ka̱ nwuan fam a̱tak-a̱tyin hu neet ma̱ a̱keang Jimeta.]]
[[Fail:Benuerivermap.png|thumb|right|upright=1.6|Ta̱si̱la ji̱ tyai kham kukwaat A̱ghyui Benuwe ji.]]
'''A̱ghyui Benuwe''' ka (Fi̱ransa: la Bénoué), á̱ ku ngyei A̱ghyui Ca̱da ku Chadda ku Tchadda, yet a̱gba̱ndang sa [[A̱ghyui Nija]] wuwa. A̱ghyui ka byia̱ shi a̱swap kilomita 1,400 (870 met) hwa ca̱caat a̱wot ka̱ si̱ nyia̱ kpa̱mkpaan yet si̱ ka nang á̱ si̱ mi̱n cyet da̱ nka ma̱ng kukwon a̱wak bah da̱ a̱cak a̱kwa̱i. Shi kham nka hu yet kilomita a̱ma̱ntanaai 319,000 (met a̱ma̱ntanaai 123,000). Mat a̱nia wa, ka̱ si̱ yet a̱tsatsak vak a̱cyet wa di̱ nfam-a̱byin nang ka̱ kpa̱k ka̱ sweap a̱ni.
==Ya̱fang==
<references/>
[[Sa:Nvam_a̱sa̱khwot_swanta]]
[[Sa:A̱ka̱ghyui Naijeriya]]
[[Sa:A̱ka̱ghyui_Afrika]]
[[Sa:A̱ka̱ghyui_swanta]]
g1xwihr2xz8irnxoequ1n9tiw4cusqa
47760
47759
2026-07-20T01:50:36Z
Genesis shan
44
47760
wikitext
text/x-wiki
{{1}}
{{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[A̱ghyui Benuwe/Ca̱crak|Ca̱crak]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[A̱ghyui Benuwe/Fantswam|Fantswam]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[A̱ghyui Benuwe/Gworog|Gworog]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[A̱ghyui Benuwe/Sholyia̱|Sholyia̱]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[A̱ghyui Benuwe/Ta̱kad|Ta̱kad]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[A̱ghyui Benuwe/Tuku|Tuku]]}}
{{2}}
{{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}}
{{Databox}}
[[Fail:Benue SE Yola.jpg|thumb|upright=1.4|A̱ghyui Benuwe ka ka̱ nwuan fam a̱tak-a̱tyin hu neet ma̱ a̱keang Jimeta.]]
[[Fail:Benuerivermap.png|thumb|right|upright=1.6|Ta̱si̱la ji̱ tyai kham kukwaat A̱ghyui Benuwe ji.]]
'''A̱ghyui Benuwe''' ka (Fi̱ransa: la Bénoué), á̱ ku ngyei A̱ghyui Ca̱da ku Chadda ku Tchadda, kikya yet a̱gba̱ndang sa [[A̱ghyui Nija]] ka. A̱ghyui ka byia̱ shi a̱swap kilomita 1,400 (870 met) ja ca̱caat a̱wot ka̱ si yet a̱si̱ ka ka̱ khat ncong da̱ nka di̱ ma̱ng kukwon a̱wak da̱ a̱cak a̱kwa̱i a̱ni. Shi kham nka hu yet kilomita a̱ma̱ntanaai 319,000 (met a̱ma̱ntanaai 123,000). Mat a̱nia wa, ka̱ si̱ yet a̱tsatsak vak a̱cyet wa di̱ nfam-a̱byin nang ka̱ kpa̱k ka̱ nsweap a̱ni.
==Ya̱fang==
<references/>
[[Sa:Nvam_a̱sa̱khwot_swanta]]
[[Sa:A̱ka̱ghyui Naijeriya]]
[[Sa:A̱ka̱ghyui_Afrika]]
[[Sa:A̱ka̱ghyui_swanta]]
3bdjbaiyr9co1bsxjxpy6vr6aa592iu
A̱ghwangkpang (a̱lyem)
0
4265
47750
44405
2026-07-20T00:47:30Z
Genesis shan
44
47750
wikitext
text/x-wiki
{{1}}
{{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[A̱ghwangkpang (a̱lyem)/Ca̱crak|Ca̱crak]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[A̱ghwangkpang (a̱lyem)/Fantswam|Fantswam]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[A̱ghwangkpang (a̱lyem)/Gworog|Gworog]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[A̱ghwangkpang (a̱lyem)/Sholyia̱|Sholyia̱]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[A̱ghwangkpang (a̱lyem)/Ta̱kad|Ta̱kad]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[A̱ghwangkpang (a̱lyem)/Tuku|Tuku]]}}
{{2}}
{{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}}
{{Databox}}
'''A̱ghwangkpang''' (IPA: /jōrùbá/, <small>UK:</small> /ˈjɒrʊbə/, <small>US:</small> /ˈjɒrəbə/; <small>Yor.</small> ''Èdè Yorùbá''; Ajami: عِدعِ يوْرُبا) yet mwap a̱lyem hwa á̱ lyiat a̱tak A̱frica, byia̱ shi a̱kpa a̱tak a̱ghyui ma̱ng a̱gba̱ndang a̱vwuo tung Naijeriya. Á̱ lyiat nhu ma̱ng a̱lyem a̱ghwangkpang ka da̱ a̱kavwuo na̱ nshi a̱kpa a̱ni mami a̱byin Naijeriya ka. A̱niet lyiat nwap a̱ghwangkpang ba shi bai million 44, mbeang tat million 2 nwap feang ba̱ si̱ bu lyiat a̱ni. Ma̱nang nwap ku shi a̱kpa, á̱ lyiat hu da̱dai di̱ ba lyem ma̱ si̱sa Naijeriya, Benin, ma̱ng Togo mbeang ma̱ da̱dai mi̱ ba ka̱kyeang Côte d'Ivoire, Sierra Leone ma̱ng A̱gambia.
{| class="wikitable"
! colspan="2" |A̱ghwangkpang
|-
| colspan="2" |''Èdè Yorùbá''
|-
!A̱lyem lyiat
|Benin '''·''' Naijeria '''·''' Togo
|-
!Kpam a̱lyem á̱ lyiat
|A̱ghwangkpang
|-
!Á̱niet lyiat
|L1: 44 million (2020)
L2: 2.0 million
|-
!Kwai a̱lyiat
|Niger–Congo?
* Atlantic–Congo
** Volta-Congo
*** Volta–Niger
**** yeai
***** Yoruboid
****** Edekiri
******* '''Yoruba'''
|-
!Mmak fai
|Proto-Niger-Congo
* Proto-Atlantic Congo
** Proto-Volta-Congo
*** Proto-Volta-Niger
**** Proto-Yoruboid
|-
!Si̱sak á̱ ndyuut
|Latin (Nigerian Yoruba alphabet, Beninese Yoruba alphabet)
Yoruba Braille
Arabic script (Ajami)
Oduduwa script
|-
! colspan="2" |A̱dum Nghwughwu
|-
!A̱dum nwap mi
|Naijeriya
|-
!Ba lilyem á̱ lyen mi̱
|Benin
Togo
|-
! colspan="2" |Nla̱mba a̱lyem na
|-
!ISO 639-1
|<code>yo</code>
|-
!ISO 639-2
|<code>yor</code>
|-
!ISO 639-3
|<code>yor</code>
|-
!''Glottolog''
|<code>yoru1245</code>
|-
!Linguasphere
|<code>98-AAA-a</code>
|-
| colspan="2" |'''This article contains IPA phonetic symbols.''' Without proper rendering support, you may see question marks, boxes, or other symbols instead of Unicode characters. For an introductory guide on IPA symbols, see Help:IPA.
|}
{| class="wikitable"
!People
|Ọmọ Yorùbá
|-
!Language
|'''Èdè Yorùbá'''
|-
!Country
|Ilẹ̀ Yorùbá
|}
{{Lilyem Naijeriya}}
[[Sa:Tyap Wikimedians Zaria Outreach]]
ojbbmzvodphit50rvn0odm98luaijy6
A̱ghwangkpang (nwap)
0
4267
47751
44039
2026-07-20T00:57:36Z
Genesis shan
44
47751
wikitext
text/x-wiki
'''A̱niet A̱ghwangkpang''' {{audio|Kcg-A̱ghwangkpang.ogg|fa̱k|help=no}} (Á̱yaaghwangkpang: ''Ìran Yorùbá'', ''Ọmọ Odùduwà'', ''Ọmọ Káàárọ̀-oòjíire'')ba, yet sot ji shyia a̱tak a̱ghyui A̱frica nia bai a̱ swan kai a̱ka̱vwuo ma̱ di̱di̱t mi̱ [[Naijeriya]], [[Bini (a̱byin)|Bini]], ma̱ng [[Togo]]. A̱mgba̱m susot a̱ka̱vwuo byibyin na ni wa ka bai bwak a̱ghwangkpang ba ba̱ si̱ kin bwuak yei nka a̱byin A̱ghwangkpang. A̱ghwangkpang kpaat chuk ji swak miliyon 44 mi̱ á̱niet Afi̱rika, a̱ bu shyim swat million mi̱ a̱chichet a̱ka̱ka̱yeang mun dungdung swanta na, ba̱ si̱ shyia̱ kpa̱sai ma̱ng a̱mgba̱m a̱memba a̱ka̱ka̱yeang [[Afi̱rika]] swanta na. Shi kpam Á̱ghwangkpang ba yet a̱fwun kya a̱byin Naijeriya, nang ba̱ ntat 15.5% ma̱ng shi á̱kpa a̱byin ka ma̱nang CIA nyia nbat a̱ni, ku si̱ tyia mba̱byia si̱ á̱kpa ka nswak ma̱ng susot Afi̱rika. A̱lyiak Á̱ghwangkpang lyiat di nwap A̱ghwangkpang ja, ji yet Niger-Congo nwap ku byia shi á̱kpa la̱mba a̱lyem ku L1 á̱niet lyiat.
{| class="wikitable"
|+Yoruba
Ìran Yorùbá
Ọmọ Oòduà, Ọmọ Káàárọ̀-oòjíire
| colspan="2" |
|-
| colspan="2" |Susot a̱yaaghwangkpang ma̱ a̱tung ka̱tsak
|-
! colspan="2" |shi á̱kpa
|-
| colspan="2" |<abbr>c.</abbr> ≈ 44,000,000 (2020)
|-
! colspan="2" |Nkak nyi byia tai ma̱ng shi á̱kpa á̱niet
|-
! ''A̱byina̱ghwangkpang''
|≥ 37,000,000
|-
!Naijeriya
|39,500,000 (2015)
|-
!Benin
|1,600,000
|-
!Ga̱na
|425,600
|-
!Togo
|342,500
|-
!A̱ka̱yeang mun dungdung swatnta (US)
|177,330 (2021)
|-
!Ivory Cot
|115,000 (2017)
|-
!Ca̱na̱da
|26,305 (2021)
|-
!Sierra Leone
|16,578 (2022)
|-
!Ireland
|10,100 (2011)
|-
!Ga̱mbia
|8,477 (2013)
|-
!Australia
|4,020 (2021)
|-
!Finland
|1,273 (2022)
|-
! colspan="2" |Nnwap
|-
| colspan="2" |
* A̱ghwangkpang ma̱ng Yorubot A̱lyem
* Shong
* French
|-
! colspan="2" |khwi
|-
| colspan="2" |
* Á̱crista̱
* Á̱kpa̱pyia
* Khwi A̱ghwangkpang
|-
! colspan="2" |Susot kwon byin
|-
| colspan="2" |(Yorubot) Aku '''·''' Igala '''·''' Itsekiri '''·''' Nagos '''·''' Tabom
(Gbe) Aja '''·''' Ewe '''·''' Fon '''·''' Mahi '''·''' Ogu
(Kwa) Adele '''·''' Akebu '''·''' Anii '''·''' Ga '''·''' Kposo
(Nupoid) Ebira '''·''' Gbagyi '''·''' Nupe
(Edoid) Afemai '''·''' Bini '''·''' Esan '''·''' Isoko '''·''' Urhobo
(Gur) Bariba '''·''' Losso
(Diaspora) A̱fricá̱ A̱mericá̱ '''·''' A̱fro-Brazilians '''·''' A̱fro-Caribbean Á̱niet.
|}
[[Sa:Tyap Wikimedians Zaria Outreach]]
002dtnshcy0ub2szvr61vepkldnlcaa
47752
47751
2026-07-20T01:15:13Z
Genesis shan
44
47752
wikitext
text/x-wiki
{{1}}
{{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[A̱ghwangkpang/Fantswam|Fantswam]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[A̱ghwangkpang/Gworog|Gworog]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[A̱ghwangkpang/Sholyia̱|Sholyia̱]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Takad|[[A̱ghwangkpang/Takad|Takad]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Tyecaat|[[A̱ghwangkpang/Tyeca̱rak|Tyeca̱rak]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Tyuku|[[A̱ghwangkpang/Tyuku|Tyuku]]}}
{{2}}
{{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}}
{{Databox}}
A̱niet (nwap) '''A̱ghwangkpang''' {{audio|Kcg-A̱ghwangkpang.ogg|fa̱k|help=no}} (Á̱yaaghwangkpang: ''Ìran Yorùbá'', ''Ọmọ Odùduwà'', ''Ọmọ Káàárọ̀-oòjíire'')ba yet sot ja ji shyia a̱tak a̱ghyui A̱frica na bai a̱ swan kai a̱ka̱vwuo ma̱ a̱di̱di̱t mi̱ a̱byin tyok [[Naijeriya]], [[Bini (a̱byin)|Bini]], ma̱ng a̱byin [[Togo]]. A̱mgba̱m susot a̱ka̱vwuo byibyin jini bai nbwak a̱niet a̱ghwangkpang ba, ba̱ si̱ bu kin mbwuak yei nka a̱byin ka '''A̱ghwangkpang'''. A̱ghwangkpang kpaat cuk ji swak miliyon 44 mi̱ á̱niet Afi̱rika, a̱ bu shyim swat million mi̱ a̱cecet a̱ka̱ka̱yeang mun dungdung swanta na, ba̱ si̱ shyia̱ kpa̱sai ma̱ng a̱mgba̱m a̱memba a̱ka̱ka̱yeang [[Afi̱rika]] swanta na. Shi kpam Á̱ghwangkpang hu ma̱byin Naijeriya, na bai a̱kpa 15.5% ma̱ng shi á̱kpa a̱byin ka ma̱nang CIA nyia̱ ba̱ ntat a̱ni, ku si̱ tyia̱ mba byia̱ shi a̱kpa ka̱ nswak ma̱ng shi mami susot Afi̱rika ji a̱ni. A̱lyiak Á̱ghwangkpang lyiat di nwap A̱ghwangkpang hwa, ku yet nwap Niger-Congo ku byia shi á̱kpa la̱mba a̱lyem ku L1 á̱niet lyiat.
{| class="wikitable"
|+Yoruba
Ìran Yorùbá
Ọmọ Oòduà, Ọmọ Káàárọ̀-oòjíire
| colspan="2" |
|-
| colspan="2" |Susot a̱yaaghwangkpang ma̱ a̱tung ka̱tsak
|-
! colspan="2" |shi á̱kpa
|-
| colspan="2" |<abbr>c.</abbr> ≈ 44,000,000 (2020)
|-
! colspan="2" |Nkak nyi byia tai ma̱ng shi á̱kpa á̱niet
|-
! ''A̱byina̱ghwangkpang''
|≥ 37,000,000
|-
!Naijeriya
|39,500,000 (2015)
|-
!Benin
|1,600,000
|-
!Ga̱na
|425,600
|-
!Togo
|342,500
|-
!A̱ka̱yeang mun dungdung swatnta (US)
|177,330 (2021)
|-
!Ivory Cot
|115,000 (2017)
|-
!Ca̱na̱da
|26,305 (2021)
|-
!Sierra Leone
|16,578 (2022)
|-
!Ireland
|10,100 (2011)
|-
!Ga̱mbia
|8,477 (2013)
|-
!Australia
|4,020 (2021)
|-
!Finland
|1,273 (2022)
|-
! colspan="2" |Nnwap
|-
| colspan="2" |
* A̱ghwangkpang ma̱ng Yorubot A̱lyem
* Shong
* French
|-
! colspan="2" |khwi
|-
| colspan="2" |
* Á̱crista̱
* Á̱kpa̱pyia
* Khwi A̱ghwangkpang
|-
! colspan="2" |Susot kwon byin
|-
| colspan="2" |(Yorubot) Aku '''·''' Igala '''·''' Itsekiri '''·''' Nagos '''·''' Tabom
(Gbe) Aja '''·''' Ewe '''·''' Fon '''·''' Mahi '''·''' Ogu
(Kwa) Adele '''·''' Akebu '''·''' Anii '''·''' Ga '''·''' Kposo
(Nupoid) Ebira '''·''' Gbagyi '''·''' Nupe
(Edoid) Afemai '''·''' Bini '''·''' Esan '''·''' Isoko '''·''' Urhobo
(Gur) Bariba '''·''' Losso
(Diaspora) A̱fricá̱ A̱mericá̱ '''·''' A̱fro-Brazilians '''·''' A̱fro-Caribbean Á̱niet.
|}
[[Sa:Tyap Wikimedians Zaria Outreach]]
powar05rucbror5gshe4ogrr2r6r0l8
A̱ghwangkpang
0
5010
47749
45301
2026-07-20T00:39:24Z
Genesis shan
44
47749
wikitext
text/x-wiki
{{1}}
{{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[A̱ghwangkpang/Ca̱crak|Ca̱crak]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[A̱ghwangkpang/Fantswam|Fantswam]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[A̱ghwangkpang/Gworog|Gworog]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[A̱ghwangkpang/Sholyia̱|Sholyia̱]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[A̱ghwangkpang/Ta̱kad|Ta̱kad]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[A̱ghwangkpang/Tuku|Tuku]]}}
{{2}}
{{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}}
'''A̱ghwangkpang''' wu fa:
# A̱niet ba̱ lyiat [[A̱ghwangkpang (a̱lyem)]]
# Kyang hu a̱niet ba yet a̱ni [[A̱ghwangkpang (nwap)]]
==Ya̱fang==
{{Reflist}}
{{Swánga̱lyiatwuki}}
[[Sa:Ngwat nghai swáng a̱lyiat]]
iv9go8qaqu0ozrfcb4rtzhweya14ect
A̱ghyui A̱nacalo
0
6321
47757
43333
2026-07-20T01:33:52Z
Genesis shan
44
47757
wikitext
text/x-wiki
'''A̱ghyui A̱nacalo''' ka yet a̱ghyui kya ka̱ shyia̱ a̱keang [[Ida, A̱byin Kogi|Ida]], [[A̱byin Kogi]], [[Naijeriya]]. Ka̱ byia̱ nkhang ba̱t di̱ fam a̱hwa ma̱nang nkyang ma̱ a̱di̱di̱t nia ku nyia̱ gbangbang a̱ja.
== Nkhang ==
[[File:The States of the Nigerian Region in the 16th century.png|thumb|Bibyintyok A̱ga̱ra ma̱ng Kwara-A̱pa nang ndyia̱ 1500 na a̱ni]]
Mi̱ ndyia̱ 1500 na, A̱ghyui A̱nacalo ka si̱ bai tyia̱ a̱ga̱sa̱t bibyintyok A̱ga̱ra ma̱ng A̱ji̱kun hu.{{sfn|McAbraham-Inajoh|2012|p=}} A̱fai-a̱gwam A̱ji̱kun wu, a̱nyan wa ku bwuk di̱n jen a̱kat, si̱ cat a̱ si̱ shyia̱ beang ma̱ a̱byintyok A̱ga̱ra ka, a̱ si̱ bwuok a̱ja.{{sfn|Green|Haron|2020|w=83}}{{sfn|Idegu|1998|w=}} Nang zwát ma̱ a̱di̱di̱t si̱ sweap, a̱ si̱ doot nyia̱ a̱ na nkat a̱mali ma̱ A̱byintyok nggu ka. Da̱ nggu A̱tyia̱ A̱ga̱ra ([[Ga̱ra (a̱lyem)|Ga̱ra]]: {{lang|igl|Ata Igala}}) wu a̱ yet a̱gwam wu, si̱ jhyi nggu nkyang sak a̱ ka tyia̱ nggu a̱ta̱lyen, a̱wot A̱ga̱ra ba si̱ tung nggu nkyayak ma̱ng nkyang jhyang ba̱ byiat nggu A̱fai-a̱gwam wu sak.<ref name="Daily Times of Nigeria 1992 p.">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=eF0uAQAAIAAJ |title=Nigeria Year Book |publisher=Daily Times of Nigeria |year=1992 |page= |language=en |access-date=18 Zwat A̱kubunyiung 2023}}</ref>
Jhya̱ si̱ doot di̱n jen nang á̱nietkhwop-á̱niet A̱ji̱kun ba tak nyia̱ mba [[A̱ga̱ra]] ba mbeang nkyang jhyang tazwa nkyang na nang ba̱ ku nwuak nggu A̱fai-a̱gwam mba wu a̱ni, ma̱nang ba̱ nwuan nyia̱ ma̱nang nggwon mba ka ku shyia̱ a̱byin A̱ga̱ra ka, a̱ ku khap ma̱ng a̱mba a̱ja, mi̱ za̱nang ja A̱ga̱ra ba ku nwuak nggu bah.{{sfn|Ejeh|2012|p=230}} Si̱ huni si̱ bai ma̱ng nwai shim tsi̱tsak mba a̱wot á̱nietkhwop-á̱niet A̱ga̱ra ba si̱ cat khám ba̱ nhyat nji tyentyang ma̱ng nfang mbeang a̱yak-nyak ba̱ si̱ nat ndyo da̱ a̱vwuo A̱ji̱kun ba, da̱ ba̱ shim ba. A̱ji̱kun ba si̱ kin shim mba meang ma̱ng zwang.<ref name="BBC African Service 1999 p.">{{cite book |author=BBC African Service |url=https://books.google.com/books?id=L_EsAQAAIAAJ |title=Focus on Africa: BBC Magazine |publisher=BBC African Service |year=1999 |page= |access-date=18 Zwat A̱kubunyiung 2023 |issue=v. 10-11}}</ref>
Ma̱nang Zwang A̱ga̱ra ma̱ng Bini ji naat mbwuot a̱ni, Ata Ayegba Omaidoko, a̱gwam a̱byintyok A̱ga̱ra wu si̱ nat da̱ a̱vwuo [[A̱bwoi]], ba̱ beang nggu.{{sfn|Boston|1969|pp=29–43}}<ref name="Imoagene 1990 p.">{{cite book |last=Imoagene |first=O. |url=https://books.google.com/books?id=qJwPAQAAMAAJ |title=Peoples of the Niger-Benue Confluence and Plateau Areas |publisher=New-Era Publishers |year=1990 |isbn=978-978-2853-00-4 |series=Know Your Country Series: Handbooks of Nigeria's Major Culture Areas |page= |access-date=18 Zwat A̱kubunyiung 2023}}</ref> A̱bwoi ba si̱ shim nyia̱ gu nwuak a̱gba̱ndang za̱nang gu ka cok a̱byintyok A̱ga̱ra ka, a̱wot a̱ si̱ nwuak nggwon-a̱nap nggu ka, Íníkpi, a̱nyan wa á̱ ku si̱ niat ma̱ng swuan.<ref name="Guardian Magazines 1991 p.">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=tS0uAQAAIAAJ |title=The African Guardian |publisher=Guardian Magazines |year=1991 |page= |access-date=18 Zwat A̱kubunyiung 2023}}</ref>
Da̱ a̱cak Zwang A̱ga̱ra ma̱ng A̱ji̱kun ji, á̱ bu si̱ nyia̱ za̱nang jhyang di̱ khwong fam jenshyung A̱ghyui Inacalo hu, a̱wot Nggwon-a̱nap a̱gwam Ọ́ma-Odòkó si̱ nat.<ref name="Opaluwa Gabriel Abdullahi 2021 p.">{{cite book |last1=Opaluwa |first1=V. |url=https://books.google.com/books?id=a8uZzgEACAAJ |title=Scientific Approach to Igala History |last2=Gabriel |first2=A.O. |last3=Abdullahi |first3=A. |publisher=Amazon Digital Services LLC - KDP Print US |year=2021 |isbn=979-8-5408-0721-0 |page= |access-date=18 Zwat A̱kubunyiung 2023}}</ref> Jat nwuat za̱náng jini ja ku yet ba̱ cok a̱byintyok A̱ga̱ra ka di̱n jen Zwang A̱ga̱ra-A̱ji̱kun ji.<ref name="Achimugu 2005 p.">{{cite book |last=Achimugu |first=L. |url=https://books.google.com/books?id=eJoaAQAAIAAJ |title=History of Education in Igalaland |publisher=Diolus Communication |year=2005 |page= |access-date=18 Zwat A̱kubunyiung 2023}}</ref>
==A̱ya̱fang==
{{reflist}}
[[Sa:A̱ka̱ghyui Naijeriya]]
3pl7p9f585quklnffslw682m5179ke5
47758
47757
2026-07-20T01:40:37Z
Genesis shan
44
47758
wikitext
text/x-wiki
{{1}}
{{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Ca̱caat|[[A̱ghyui A̱nacalo/Ca̱crak|Ca̱crak]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[A̱ghyui A̱nacalo/Fantswam|Fantswam]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Əghyui Inacalo/Gworog|Gworog]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[A̱ghyui A̱nacalo/Sholyia̱|Sholyia̱]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Ta̱kad|[[A̱ghyui Inacalo/Ta̱kad|Ta̱kad]]}}
{{Zwa-a̱lyiat-Tuku|[[A̱ghyui Inacalo/Tuku|Tuku]]}}
{{2}}
{{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}}
{{Databox}}
'''A̱ghyui A̱nacalo''' ka yet a̱ghyui kya ka̱ shyia̱ ma̱ a̱keang [[Ida, A̱byin Kogi|Ida]], si̱tet [[A̱byin Kogi]], [[Naijeriya]]. Ka̱ byia̱ nkhang ba̱t di̱ fam a̱hwa ma̱nang nkyang ma̱ a̱di̱di̱t nia a̱ ku nyian a̱ja a̱ni.
== Nkhang ==
[[File:The States of the Nigerian Region in the 16th century.png|thumb|Bibyintyok A̱ga̱ra ma̱ng Kwara-A̱pa nang ndyia̱ 1500 na a̱ni]]
Mi̱ ndyia̱ 1500 na, A̱ghyui A̱nacalo kya si̱ ba̱ tyia̱ a̱ga̱sa̱t wu a̱ bwuak a̱ tyia̱ gak bibyintyok A̱ga̱ra ma̱ng A̱ji̱kun hu a̱ni.{{sfn|McAbraham-Inajoh|2012|p=}} A̱fai-a̱gwam A̱ji̱kun wu, a̱nyan wa ku bwuk di̱n jen a̱kat, si̱ cat a̱ si̱ shyia̱ beang ma̱ a̱byintyok A̱ga̱ra ka, a̱ si̱ bwuok a̱ja.{{sfn|Green|Haron|2020|w=83}}{{sfn|Idegu|1998|w=}} Nang zwát ma̱ a̱di̱di̱t si̱ sweap, a̱ si̱ doot nyia̱ a̱ na nkat a̱mali ma̱ A̱byintyok nggu ka. Da̱ nggu A̱tyia̱ A̱ga̱ra ([[Ga̱ra (a̱lyem)|Ga̱ra]]: {{lang|igl|Ata Igala}}) wu a̱ yet a̱gwam wu a̱ni, si̱ jhyi nggu nkyang sak a̱ ka tyia̱ nggu a̱ta̱lyen, a̱wot A̱ga̱ra ba si̱ tung nggu nkyayak ma̱ng nkyang jhyang ba̱ byiat nggu A̱fai-a̱gwam wu sak.<ref name="Daily Times of Nigeria 1992 p.">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=eF0uAQAAIAAJ |title=Nigeria Year Book |publisher=Daily Times of Nigeria |year=1992 |page= |language=en |access-date=18 Zwat A̱kubunyiung 2023}}</ref>
Jhya̱ si̱ doot di̱n jen nang á̱nietkhwop-á̱niet A̱ji̱kun ba tak nyia̱ mba [[A̱ga̱ra]] ba mbeang nkyang jhyang tazwa nkyang na nang ba̱ ku nwuak nggu A̱fai-a̱gwam mba wu a̱ni, ma̱nang ba̱ nwuan nyia̱ ma̱nang nggwon mba ka ku shyia̱ a̱byin A̱ga̱ra ka, a̱ ku khap ma̱ng a̱mba a̱ja, mi̱ za̱nang ja A̱ga̱ra ba ku nwuak nggu bah.{{sfn|Ejeh|2012|p=230}} Si̱ huni si̱ bai ma̱ng nwai shim tsi̱tsak mba a̱wot á̱nietkhwop-á̱niet A̱ga̱ra ba si̱ cat khám ba̱ nhyat nji tyentyang ma̱ng nfang mbeang a̱yak-nyak ba̱ si̱ nat ndyo da̱ a̱vwuo A̱ji̱kun ba, da̱ ba̱ shim ba. A̱ji̱kun ba si̱ kin shim mba meang ma̱ng zwang.<ref name="BBC African Service 1999 p.">{{cite book |author=BBC African Service |url=https://books.google.com/books?id=L_EsAQAAIAAJ |title=Focus on Africa: BBC Magazine |publisher=BBC African Service |year=1999 |page= |access-date=18 Zwat A̱kubunyiung 2023 |issue=v. 10-11}}</ref>
Ma̱nang Zwang A̱ga̱ra ma̱ng Bini ji naat mbwuot a̱ni, Ata Ayegba Omaidoko, a̱gwam a̱byintyok A̱ga̱ra wu si̱ nat da̱ a̱vwuo [[A̱bwoi]], ba̱ beang nggu.{{sfn|Boston|1969|pp=29–43}}<ref name="Imoagene 1990 p.">{{cite book |last=Imoagene |first=O. |url=https://books.google.com/books?id=qJwPAQAAMAAJ |title=Peoples of the Niger-Benue Confluence and Plateau Areas |publisher=New-Era Publishers |year=1990 |isbn=978-978-2853-00-4 |series=Know Your Country Series: Handbooks of Nigeria's Major Culture Areas |page= |access-date=18 Zwat A̱kubunyiung 2023}}</ref> A̱bwoi ba si̱ shim nyia̱ gu nwuak a̱gba̱ndang za̱nang gu ka cok a̱byintyok A̱ga̱ra ka, a̱wot a̱ si̱ nwuak nggwon-a̱nap nggu ka, Íníkpi, a̱nyan wa á̱ ku si̱ niat ma̱ng swuan.<ref name="Guardian Magazines 1991 p.">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=tS0uAQAAIAAJ |title=The African Guardian |publisher=Guardian Magazines |year=1991 |page= |access-date=18 Zwat A̱kubunyiung 2023}}</ref>
Da̱ a̱cak Zwang A̱ga̱ra ma̱ng A̱ji̱kun ji, á̱ bu si̱ nyia̱ za̱nang jhyang di̱ khwong fam jenshyung A̱ghyui Inacalo hu, a̱wot Nggwon-a̱nap a̱gwam Ọ́ma-Odòkó si̱ nat.<ref name="Opaluwa Gabriel Abdullahi 2021 p.">{{cite book |last1=Opaluwa |first1=V. |url=https://books.google.com/books?id=a8uZzgEACAAJ |title=Scientific Approach to Igala History |last2=Gabriel |first2=A.O. |last3=Abdullahi |first3=A. |publisher=Amazon Digital Services LLC - KDP Print US |year=2021 |isbn=979-8-5408-0721-0 |page= |access-date=18 Zwat A̱kubunyiung 2023}}</ref> Jat nwuat za̱náng jini ja ku yet ba̱ cok a̱byintyok A̱ga̱ra ka di̱n jen Zwang A̱ga̱ra-A̱ji̱kun ji.<ref name="Achimugu 2005 p.">{{cite book |last=Achimugu |first=L. |url=https://books.google.com/books?id=eJoaAQAAIAAJ |title=History of Education in Igalaland |publisher=Diolus Communication |year=2005 |page= |access-date=18 Zwat A̱kubunyiung 2023}}</ref>
==A̱ya̱fang==
{{reflist}}
[[Sa:A̱ka̱ghyui Naijeriya]]
j5pq780c5z4f508kq7l5sb6e95rnzy5