Wikipedia kgwiki https://kg.wikipedia.org/wiki/Muk%C3%A2nda_ya_ngudi MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Media Special Disolo Kisadi Disolo kisadi Wikipedia Disolo Wikipedia Fisye Disolo fisye MediaWiki MediaWiki talk Template Template talk Lusadisu Disolo lusadisu Kalasi Disolo kalasi TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 3883 53462 45830 2026-11-11T00:38:04Z InternetArchiveBot 8876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 53462 wikitext text/x-wiki [[File:Radio Studio 54 Network logo.svg|thumb|right|300px|Mavula ya Radio Studio 54 Network]] '''Radio Studio 54 Network''' kele [[divula-ladio]] na [[Italia]]. ==Liens externes== * [https://web.archive.org/web/20240727073224/https://www.studio54network.it/ Radio Studio 54 Network na konde] * [http://share.xdevel.com/scriptshare/streamsolution/playeros/index.php?logobackground=000000&logo=true&autostart=true&height=36&width=380&id=442964986e275016d0e4a3e3ec40e0d6 streaming web] [[Kalasi:Italia]] npowkbspuaoxq9x16n65ejnyglksqzu 0 5615 53461 42722 2026-11-11T00:33:36Z InternetArchiveBot 8876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 53461 wikitext text/x-wiki [[Fisye:Flag of Pandunia.svg|thumb| Bandela ya Pandunia ]] '''Pandunia''' kele [[ndînga]] mosi ya kusala na muntu. == Bisono mpe minoko == {|class="wikitable" |-align=center ! ! | ya ntwala ! | ya nima |-align=center ! style="text-align: right;" | Fyoti | /i/<br />'''i''' | /u/<br />'''u''' |-align=center ! style="text-align: right;" | Kati-kati | /e/<br />'''e''' | /o/<br />'''o''' |-align=center ! style="text-align: right;" | Nene | colspan=2 | /a/<br />'''a''' |} {|class=wikitable |-align=center ! !ya bikoba !yintu ya ludimi !mukongo ya ludimi !laka |-align=center ! rowspan="2"| ya kukanga | /p/<br />'''p''' | /t/<br />'''t''' | /tʃ/<br />'''c''' | /k/<br />'''k''' |-align=center | /b/<br />'''b''' | /d/<br />'''d''' | /dʒ/<br />'''j''' | /ɡ/<br />'''g''' |-align=center ! rowspan="2"| ya kupakula | /f/<br />'''f''' | /s/<br />'''s''' | /ʃ/<br />'''x''' | /h/<br />'''h''' |-align=center | /v/<br />'''v''' | /z/<br />'''z''' | | |-align=center ! ya mpômbo | /m/<br />'''m''' | /n/<br />'''n''' | | |-align=center ! ya kusyelumuka | | /l/<br />'''l'''<br />/r/<br />'''r''' | /j/<br />'''y''' | /w/<br />'''w''' |} == Bampovo == Ba[[mpovo]] ya pandunia kwendaka na bandînga ya yinza muvimba. === Mbanda ya bampovo === * ''bote'' (maswa) kwenda na kingelezo ''boat'', kialemani ''Boot'', kiespanya ''bote'', kihindi पोत (''pōt''), kiswahili ''boti'', ... * ''cay'' (tî) kwenda na [[kisinwá]] 茶 ''(chá)'', kikorea 차 ''(cha)'', kirusi чай (''ĉaj''), kihindi चाय (''cāy''), [[kiswahili]] ''chai'', mputulukezo ''chà'' ... * ''rang'' (lângi) kwenda na kifarsi رنگ (''rang''), kihindi रंग (rāng), [[kiswahili]] ''rangi'', kikôngo ''lângi'', [[dingala]] ''langi'' ... * ''nam'' (nkûmbu) kwenda na kihindi नाम (''nām''), kiindonesi ''nama'', kijaponi 名前 (''namae''), kingelezo ''name'' pe kialemani ''Name'', ... * ''safar'' (nzyetolo) kwenda na kilabu mpe kifarsi سفر (''safar''), kiturki ''sefer'', kiswahili ''safari'', kifalanse ''safari'' ... == Mbanda ya kutuba == * sing wanta nyama manse. (Nkosi zola kudya nyama.) * me abla baxa pandunia. (Mu lênda kutuba pandunia.) == Tala mpe == * [https://web.archive.org/web/20180215220433/http://www.pandunia.info/ Pandunia] [[Kalasi:Ndînga]] 7vj5dg8h67ahdmofgy5z7gtzddpyuic 0 6747 53443 47004 2026-11-10T16:37:12Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Traduction Article | Moïse_Katumbi " 53443 wikitext text/x-wiki {{Infobox Muntu ya Politiki ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi | nkumbu = <big>Moïse Katumbi</big> <big>Chapwe</big> | kifwanisu = Moïse Katumbi en 2016.tiff | légende = ''Moïse Katumbi Chapwe na mvula 2016'' | nkumbu_ya_kubutuka = Moïse Katumbi Chapwe Soriano | kilumbu_ya_kubutuka = 1964-12-28 | kisika_ya_kubutuka = [[Kashobwe]], [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] | ekolo = [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi|Kongo]]<br/> {{RDC}} | parti_ya_politiki = [[Ensemble pour la République (république démocratique du Congo)|Ensemble pour la République]] | kisalu1 = Gouverneur ya [[Katanga]] | banda1 = 24 février 2007 | tii1 = 29 septembre 2015 | prezida1 = [[Joseph Kabila]] | bakala = Carine Nahayo Katumbi | profesio = Muntu ya mumbongo, muntu ya politiki, mfumu ya klubu ya balle ya makulu | kisalu2 = Prezida ya [[TP Mazembe|Tout Puissant Mazembe]] | banda2 = 1997 | kisika_ya_kuzinga = [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] | Ministre_ya_ntete = | embleme = Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo.svg }} '''Moïse Katumbi Chapwe''', mebutama na kilumbu ya 28 décembre 1964 na [[Kashobwe]], na [[Haut-Katanga]], kele muntu ya mumbongo, muntu ya politiki mpi mfumu ya masano ya balle ya makulu ya [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]]. Yandi kele prezida ya parti ya politiki ''Ensemble pour la République'' ([[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]]). Yandi vandaka gouverneur ya insi ya [[Katanga]] banda février 2007 ti septembre 2015. Na kilumbu ya 29 septembre 2015, yandi bikisaka kisalu ya gouverneur mpi yandi katukaka na ''Parti du peuple pour la reconstruction et la démocratie'' (PPRD)<ref name="WIKIADAM001">{{fr}} ; ''Jeune Afrique : [https://www.jeuneafrique.com/268582/politique/rdc-moise-katumbi-quitte-le-pprd-parti-au-pouvoir/ RDC : Moïse Katumbi quitte le PPRD, parti au pouvoir]'', 30 septembre 2015, kutala na 01 octobre 2015.</ref><ref name="WIKIADAM002">{{fr}} ; ''Radio Okapi : [https://www.radiookapi.net/2015/10/01/actualite/politique/moise-katumbi-jai-une-lutte-faire-proteger-la-democratie-dans-notre Moïse Katumbi : « J’ai une lutte à faire : protéger la démocratie dans notre pays »]'', kutala na 06 janvier 2016.</ref>. Banda 1997, yandi kele prezida ya [[Tout Puissant Mazembe]], klubu ya balle ya makulu ya Kongo, yina mebotaka mbala tanu na mfunu ya Afrika mpi yina kumaka na finale ya [[Coupe du monde des clubs de la FIFA]] na 2010. Na mvula 2015, zulunalu ya Angleterre ''[[The Economist]]'' tubaka nde Moïse Katumbi kele « muntu ya zole ya ngolo mingi na Republique démocratique du Congo na nima ya prezida [[Joseph Kabila]] »<ref name="WIKIADAM003">{{fr}} ; ''The Economist : [https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21671178-joseph-kabila-may-just-have-acquired-powerful-new-rival-presidents-old-ally-leaves An old ally of Joseph Kabila leaves the ruling party]'', 6 octobre 2015, kutala na 12 octobre 2015.</ref>. Na sondage yina zulunalu ''[[Jeune Afrique]]'' salaka na batangi na yo, yandi ponamaka muntu ya Afrika ya mvula 2015<ref name="WIKIADAM004">{{fr}} ; ''Jeune Afrique : [http://www.jeuneafrique.com/288951/politique/sondage-moise-katumbi-africain-de-2015-selon-les-lecteurs-de-j-a-devant-mbonimpa-et-mukwebe/ Sondage : Moïse Katumbi, Africain de 2015 selon les lecteurs de J.A.]'', kutala na 23 décembre 2015.</ref>. Moïse Katumbi kele na kati ya coalition ya bantu ya opposition yina mebakaka zina « Le Rassemblement »<ref name="WIKIADAM005">{{fr}} ; ''Jeune Afrique : [http://www.jeuneafrique.com/342695/politique/rd-congo-tshisekedi-katumbi-alles-chercher-quai-dorsay/ RD Congo : ce que Tshisekedi et Katumbi sont allés chercher au Quai d’Orsay]'', 18 juillet 2016, kutala na 09 décembre 2016.</ref>. Na mars 2016, bantu ya opposition ya G7 ponaka yandi sambu yandi vanda kandida na maponami ya prezida<ref name="WIKIADAM006">{{fr}} ; ''Le Monde Afrique : [https://www.lemonde.fr/afrique/article/2016/03/30/moise-katumbi-candidat-a-la-presidence-en-rdc_4892607_3212.html RDC : Moïse Katumbi désigné candidat à la présidence par les opposants du G7]'', 30 mars 2016, kutala na 6 avril 2016.</ref><ref name="WIKIADAM007">{{fr}} ; ''RTBF : [https://www.rtbf.be/info/monde/afrique/detail_rdc-moise-katumbi-pour-un-candidat-unique-de-l-opposition-a-la-presidentielle?id=9259194 Présidentielle RDC : Moïse Katumbi pour un candidat unique face à Kabila]'', 3 avril 2016, kutala na 6 avril 2016.</ref>. Na mai 2016, coalition ya opposition Alternance pour la République ponaka mpi yandi sambu yandi vanda kandida na maponami ya prezida<ref name="WIKIADAM008">{{fr}} ; ''Le Monde : [https://abonnes.lemonde.fr/afrique/article/2016/05/02/moise-katumbi-de-nouveau-plebiscite-pour-la-presidentielle-par-une-coalition-d-opposants_4912080_3212.html Moïse Katumbi de nouveau plébiscité pour la présidentielle par une coalition d’opposants]'', kutala na 03 mai 2016.</ref><ref name="WIKIADAM009">{{fr}} ; ''RFI : [https://www.rfi.fr/afrique/20160502-rdc-appel-plateforme-opposition-candidature-katumbi RDC : une nouvelle plate-forme demande à Moïse Katumbi d’être son candidat]'', kutala na 03 mai 2016.</ref>. Maponami ya prezida manisaka ve na ntangu yina bo kanaka, mpi Joseph Kabila landaka kutwadisa insi na nima ya nsuka ya bantangu zole ya kisalu na yandi. Dyambu yina basisaka mpasi ya politiki ya nene na insi. Na nima, Moïse Katumbi kwendaka kuzinga na Europe na nima ya kufundama mpi kukatuka na luzingu ya politiki na kati ya [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]]. Yandi tubaka nde makambu ya bansambisi vandaka kusadila sambu na kukanga yandi nzila ya kuvanda kandida ya prezida. Na kilumbu ya 20 mai 2019, yandi vutukaka na RDC na nima ya bamvula tatu ya kuvanda na insi ya nzenza. Na maponami ya prezida ya 2023, Moïse Katumbi vandaka kandida mpi yandi kumaka na kisika ya zole, ti 18 % ya bavote. Campagne yango vandaka mpi ti matata ya bansambisi. Na kilumbu ya 16 novembre 2023, muntu ya LUCHA, Benjamin Tshikangu, pesaka plainte na Cour de cassation sambu na kufunda Katumbi nde yandi pusaka bantu na kuyina bantu ya makanda ya nkaka<ref name="WIKIADAM010">{{fr}} ; ''Le Potentiel : [https://lepotentiel.cd RDC : Plainte contre Moïse Katumbi pour propos haineux]'', 16 novembre 2023.</ref>. == Kisika yandi katukaka mpi dibuta na yandi == Moïse Katumbi butukaka na kilumbu ya 28 décembre 1964 na [[Kashobwe]]<ref name="WIKIADAM011">{{fr}} ; ''Digital Congo : Le gouverneur de la province du Katanga, Moïse Katumbi, échappe à un attentat à Kashobwe'', kutala na 06 janvier 2016.</ref><ref name="WIKIADAM012">{{en}} ; ''Africa Confidential : [https://www.africa-confidential.com/profile/id/3488/Mo%C3%AFse_Katumbi Moïse Katumbi Chapwe - Profile]'', kutala na 15 novembre 2023.</ref>. Kashobwe kele mbanza ya nene na [[Haut-Katanga]], pene-pene ya ndilu ya Kongo mpi Zambie. Yandi mekatukaka na dibuta ya kimbeni ya Bemba<ref name="WIKIADAM013">{{fr}} ; ''Energie Mines : Moïse Katumbi Chapwe, l’homme prodige du Katanga'', kutala na 06 janvier 2016.</ref>. Mama na yandi vandaka Mukongo mpi tata na yandi vandaka Mugreki, muntu ya dibuta ya Bayuda ya Rhodes. Tata na yandi, Nissim Soriano, tinaka na ''Rhodes'' na kati ya bantangu ya bitumba ya ntama, ntangu insi yango vandaka na nsi ya luyalu ya ''Italie fasciste''. Yandi kwendaka kuzinga na Katanga<ref name="WIKIADAM013"/> pene-pene ya lac Moero, penepene ya ndilu ya ''Zambie''. Nissim Soriano salaka mumbongo ya kuteka mbisi. Na nima, mwana na yandi ya ntete ya tata mosi, [[Raphaël Katebe Katoto]] (mebutama na 1944), landaka mumbongo yango<ref name="WIKIADAM014">{{fr}} ; ''Courrier international : [https://www.courrierinternational.com/article/2009/05/07/katanga-big-boss Katanga Big Boss]'', Colette Braeckman, 7 mai 2009.</ref>. Moïse Katumbi mekwelaka Carine Katumbi<ref name="WIKIADAM015">{{fr}} ; ''7sur7 : Matata III : M. Katumbi pas d’accord avec J. Kabila sur le choix d’un ministre'', kutala na 07 janvier 2016.</ref>. Yandi kele tata ya bana tanu: Nissim, Champion, Moses, Ishmael mpi Jonathan Katumbi. == Malongi == Moïse Katumbi salaka malongi na yandi ya ntete na lycée Kiwele na [[Lubumbashi]]. Yandi landaka classe ya cinquième mpi sixième primaire na école primaire Kabukwikwi. Na nima, yandi salaka malongi na yandi ya secondaire na mission ya Kapolowe, kisika yandi bakaka diplôme d'État na option pédagogie générale<ref name="WIKIADAM016">{{fr}} ; ''Babnet : [https://www.babnet.net/cadredetail-30066.asp Moïse Katumbi Chapwe pèse plus de 60 millions de dollars (profil)]'', kutala na 06 janvier 2016.</ref>. == Kisalu na yandi ya mumbongo == === Muntu ya mumbongo === Moïse Katumbi kumaka muntu ya mbongo mingi na mumbongo ya kuloba mbisi. Yandi vandaka kubaka mbisi na [[lac Moero]] mpi kuteka mingi na [[Gécamines]], kisalu ya leta ya mfunu na mambu ya mabanga ya ntalu na kisika yango<ref name="WIKIADAM014"/>. Mumbongo na yandi kumaka mpi na [[Zambie]]. Yandi yikaka bisalu ya nkaka bonso transport, mumbongo mpi kupesa bima ya kudia. Na 1987, yandi salaka société ''Établissement Katumbi'', yina vandaka kusangisa bisalu na yandi ya mumbongo<ref name="WIKIADAM017">{{fr}} ; ''La Conscience : [http://www.laconscience.com/Moise-Katumbi-l-homme-son-parcours-et-ses-oeuvres.html Moïse Katumbi : l’homme, son parcours et ses œuvres]'', Antoine Kapenda, 4 février 2007.</ref>. Na 1997, Moïse Katumbi salaka société MCK (Mining Company Katanga), yina vandaka kusadisa bisalu ya kubimisa [[cuivre]] mpi [[cobalt]] ya [[Gécamines]]<ref name="WIKIADAM014"/>. Na novembre 2015, yandi tekaka MCK, société na yandi ya mfunu mingi, na société ya France [[Necotrans]]<ref name="WIKIADAM018">{{fr}} ; ''Jeune Afrique : [http://www.jeuneafrique.com/277951/economie/necotrans-fait-lacquisition-dune-importante-societe-de-moise-katumbi/ Necotrans fait l’acquisition d’une importante société de Moïse Katumbi]'', 9 novembre 2015, kutala na 22 février 2016.</ref>. Bisalu na yandi ya mumbongo na Kongo, na [[Zambie]] mpi na [[Afrique du Sud]] salaka nde yandi kuma muntu ya mumbongo ya mfunu mingi<ref name="WIKIADAM019">{{fr}} ; ''Afrique Magazine : L’ambition congolaise de Moïse Katumbi'', kutala na 19 septembre 2017.</ref>. Yandi kele mpi mfumu to partenaire na ba entreprise mingi, bonso ''Hakuna Matata'', ''Habari Kani'', ''Muzuri Sana'', ''Katumbi Construction'' mpi ''Virginika''. Bisalu yango kele ti bantu ya kisalu kuluta 9 000 yina yandi ke pesa kisalu mbala mosi, mpi bantu kuluta 25 000 yina ke baka kisalu na nzila ya ba entreprise yango<ref name="WIKIADAM020">{{fr}} ; ''Ouragan : [https://ouragan.cd/2021/12/portrait-katumbi-la-legende-vivante/ Portrait : Katumbi, la légende vivante]'', kutala na 24 septembre 2022.</ref>. === Balle ya makulu === ==== Prezida ya TP Mazembe ==== Banda 1997, Moïse Katumbi kele prezida ya [[Tout Puissant Mazembe]] (TP Mazembe), klubu ya balle ya makulu ya mfunu mingi na Kongo mpi mosi ya ba klubu yina mebaka bambote mingi na [[Afrique]]. Klubu yango mebotaka mbala tanu na [[Ligue des champions de la CAF|Ligue des champions ya Afrika]]: na 1967, 1968, 2009, 2010 mpi 2015. Mbala tatu na kati ya bambote yango, bo bakaka yo ntangu Katumbi vandaka prezida ya klubu. Na 2010, TP Mazembe kumaka na finale ya [[Coupe du monde des clubs de la FIFA]] na [[Abou Dabi (ville)|Abou Dabi]]<ref name="WIKIADAM021">{{fr}} ; ''Le Monde : [https://www.lemonde.fr/sport/article/2012/05/11/football-le-mazembe-trop-puissant_1699387_3242.html Football : Le Mazembe, trop puissant]'', Mustapha Kessous, 11 mai 2012.</ref>. TP Mazembe kumaka klubu ya ntete yina katukaka ve na Europe to na Amérique du Sud yina kumaka na finale ya Coupe du monde des clubs<ref name="WIKIADAM022">{{fr}} ; ''TP Mazembe : [https://www.tpmazembe.com/fr/club/portrait-president Moïse KATUMBI, l’homme par qui le succès arrive]'', kutala na 07 janvier 2016.</ref>. Na novembre 2016 mpi na 2017, klubu yango bakaka mpi [[Coupe de la confédération]]<ref name="WIKIADAM023">{{fr}} ; ''RFI : [http://afriquefoot.rfi.fr/20161106-coupe-confederation-le-tp-mazembe-remporte-son-10e-titre-continental Coupe de la Confédération : le TP Mazembe remporte son 10e titre continental]'', 6 novembre 2016, kutala na 09 décembre 2016.</ref>. Na 2011, Moïse Katumbi fungulaka stade ya mpa, [[stade Tout Puissant Mazembe]], yina kele ti bisika 18 000 sambu na bantu yina ke tala balle ya makulu. Yango vandaka stade ya ntete ya muntu ya kisalu ya privé na insi yina vandaka ya klubu mosi ya balle ya makulu<ref name="WIKIADAM024">{{fr}} ; ''Totem World : Regard sur l’ascension du TP Mazembe, un puissant club de foot africain'', kutala na 07 janvier 2016.</ref>. Na mvula yango mosi, centre ya formation yina mebakaka zina ya Katumbi Football Académie fungulaka mambu na yo<ref name="WIKIADAM025">{{fr}} ; ''Jeune Afrique : RD Congo : la Katumbi football academy, l’antichambre du TP Mazembe'', kutala na 07 janvier 2016.</ref><ref name="WIKIADAM026">{{fr}} ; ''TP Mazembe : [https://www.tpmazembe.com/fr/actualite/2289/la-katumbi-football-academie-ouvrira-le-16-janvier La KATUMBI FOOTBALL ACADEMIE ouvrira le 16 janvier !]'', kutala na 07 janvier 2016.</ref>. Lukanu na yo kele ya kusala bansani ya balle ya makulu ya Afrika yina kele na mayele mingi. Kisalu ya nene yina salamaka na 2015 sadisaka centre yango na kukuma bonso ba centre ya formation ya mpa-mpa ya nsi-ntoto<ref name="WIKIADAM027">{{fr}} ; ''YouTube : KATUMBI FOOTBALL ACADEMIE DANS TALENTS D'AFRIQUE'', Charles Mbuya, 11 novembre 2013, kutala na 19 septembre 2017.</ref>. ==== Commission stratégique ya FIFA ==== Na janvier 2012, Moïse Katumbi ponamaka muntu ya commission stratégique ya [[Fédération internationale de football association|FIFA]]<ref name="WIKIADAM028">{{fr}} ; ''Africa Nouvelles : R.D. CONGO : Moïse Katumbi élu membre à la Commission stratégique de la FIFA'', 7 janvier 2012.</ref>. == Kisalu ya politiki == Na maponami ya prezida ya 2006 na ya 2011 na Republiki ya Dimokalasi ya Kongo, Moïse Katumbi sadisaka kampanye ya maponami ya Joseph Kabila. Na kati ya bamvula 2007 ti 2015, yandi vandaka guvernere ya Katanga. Na kilumbu ya 29 septembre 2015, yandi katukaka na Parti du peuple pour la reconstruction et la démocratie (PPRD) mpi yandi bikisaka kisalu na yandi ya guvernere. Na lukanu mosi ya yandi songaka na meso ya bantu yonso, yandi tubaka nde luyalu vandaka kulanda ve bansiku ya nsi, yo vandaka kufingisa Leta ya nsiku mpi banswa ya bantu na Republiki ya Dimokalasi ya Kongo. Yandi fundisaka mpi lukanu ya prezida Joseph Kabila ya kulanda kuyala ata manima ya nsuka ya bamandate na yandi zole ya nsiku.<ref name="LM_2015-09-30">{{fr}} ; ''Le Monde : [https://www.lemonde.fr/afrique/article/2015/09/30/rdc-le-puissant-gouverneur-du-katanga-moise-katumbi-rompt-avec-le-president-kabila_4777897_3212.html RDC : le puissant gouverneur du Katanga, Moïse Katumbi, rompt avec le président Kabila], 30 septembre 2015, consulté le 10 novembre 2026.</ref> Yandi lombaka mpi nde bantu yonso ya zola demokrasia na luzingu ya mbote na nsi kuvukana sambu na kutunga kimvuka mosi ya nsi ya dimokalasi.<ref>{{fr}} ; ''Le Figaro : [https://www.lefigaro.fr/international/2015/09/30/01003-20150930ARTFIG00212-rdc-le-gouverneur-du-katanga-defie-le-president-kabila.php RDC : le gouverneur du Katanga défie le président Kabila], 30 septembre 2015, consulté le 10 novembre 2026.</ref> Kukatuka na yandi na kisalu ya guvernere salaka makelele mingi na politiki ya Kongo.<ref>{{fr}} ; ''Radio France internationale : [https://www.rfi.fr/afrique/20150930-rdc-demission-moise-katumbi-gouverneur-katanga-opposition-kabila-elections-constitu La démission de Katumbi, un « séisme » qui ravit l’opposition à Kabila], 30 septembre 2015, consulté le 10 novembre 2026.</ref> Na kilumbu ya 6 janvier 2016, Moïse Katumbi tubaka nde: « 2016 ekozala mvula yina mbala ya ntete luyalu ta soba na nsi na beto ».<ref>{{fr}} ; ''Radio Okapi : [https://www.radiookapi.net/2016/01/06/emissions/linvite-du-jour/moise-katumbi-2016-cest-lannee-ou-il-y-aura-la-premiere Moïse Katumbi : « 2016, c’est l’année où il y aura la première alternance dans notre pays »], 6 janvier 2016, consulté le 10 novembre 2026.</ref> === Muntu ya Assemblée nationale === Na maponami ya bamepire ya 2006, Moïse Katumbi solulaka kisika ya député ya Katanga na maponami, tii na kubaka baloti kuluta 100 000.<ref>{{fr}} ; ''JForum : [https://www.jforum.fr/rd-congo-moshe-katumbi-candidat-a-la-presidence.html RD Congo : Moïse (Moshé) Katumbi candidat à la présidence], 5 mai 2016, consulté le 10 novembre 2026.</ref> Yandi salaka kisalu na Assemblée nationale ya Republiki ya Dimokalasi ya Kongo mpi na Assemblée provinciale ya Katanga. === Guvernere ya Katanga === Na janvier 2007, Moïse Katumbi solulaka guvernere ya provinsi ya Katanga na baloti 94 na kati ya 102.<ref>{{fr}} ; ''Babnet Tunisie : [https://www.babnet.net/cadredetail-30066.asp Moïse Katumbi Chapwe pèse plus de 60 millions de dollars (profil)], 31 octobre 2010, consulté le 10 novembre 2026.</ref> Ntangu yandi kumaka na lutwadisu ya Katanga, Moïse Katumbi tulaka nsiku ya kubuyisa kubasisa matadi ya ntalu ya nsi na mutindu ya yo kele, kukonda kuyidika yo. Lukanu yango pusaka bantu ya kisalu ya mabanga ya ntalu kutunga mabanga ya kisalu ya kuyidika matadi na Katanga, sambu na kupesa bantu kisalu mpi kusadisa kuyela ya provinsi.<ref name="effetk">{{fr}} ; ''Jeune Afrique : [http://www.jeuneafrique.com/137485/politique/katanga-l-effet-moese-katumbi/ Katanga : l'effet Moïse Katumbi], 8 mai 2013, consulté le 10 novembre 2026.</ref> Na 2010, na nima ya kukwenda na nsi ya ntalu ya cuivre mpi kukatuka nswalu ya mabuyaku ya mabanga ya ntalu, mingi-mingi ya Chine, na provinsi yango, Moïse Katumbi lombaka nde bakompani yonso yina vandaka kusimbana na mambu yango kufuta bafuta ya banzo mpi mpaku yina bo fwete futa na provinsi. Kana bo futa ve, bima na bo zolaka kutekama na vente aux enchères.<ref>{{fr}} ; ''Courrier International / Financial Times : [https://www.courrierinternational.com/article/2009/02/26/le-katanga-brusquement-deserte-par-les-chinois Le Katanga brusquement déserté par les Chinois], 26 février 2009, consulté le 10 novembre 2026.</ref> Katanga basisaka cuivre mingi kuluta na bamvula yango. Katula na 2008 tii na 2013, kubasisa cuivre kwendaka na 800 tonnes tii na tonnes 1 million na mvula.<ref>{{fr}} ; ''Les Afriques : [http://www.lesafriques.com/actualite/rdc-interview-exclusive-de-moise-katumbi-chapwe-gouverneur-du-ka.html?Itemid=89?articleid=40587 RDC, interview exclusive de Moise Katumbi Chapwe, gouverneur du Katanga], 18 avril 2014, consulté le 10 novembre 2026.</ref> Mbongo yina vandaka kubasika na kisalu ya mabanga ya ntalu sadisaka sambu provinsi kukola nswalu.<ref name="jeuneafrique_137485">{{fr}} ; ''Jeune Afrique : [http://www.jeuneafrique.com/137485/politique/katanga-l-effet-moese-katumbi/ Katanga : l’effet Moïse Katumbi], 8 mai 2013, consulté le 10 novembre 2026.</ref> Na mai 2013, kisalu ya kutunga centrale hydroélectrique na nzadi ya Luapula yantikaka.<ref>{{fr}} ; ''DigitalCongo.net : [http://www.digitalcongo.net/article/91949 Les sociétés SNEL et ZESCO engagent 3 milliards de dollars américains pour construire en 3 ans une centrale produisant 1400 MW sur la rivière Luapula au Katanga], 15 mai 2013, consulté le 10 novembre 2026.</ref> Bamwelo mingi mpi tungamaka na provinsi yango.<ref>{{fr}} ; ''DigitalCongo.net : [http://digitalcongo.net/article/93464 Kipushi dispose désormais d’un hôpital de référence très moderne], 20 juillet 2013, consulté le 10 novembre 2026.</ref> Banzo-nkanda mpi bauniversite vandaka kuyidika diaka.<ref>{{fr}} ; ''Le Potentiel Online : [http://www.lepotentielonline.com/index.php?option=com_content&view=article&id=7127:universite-de-kinshasa-les-batiments-de-trois-facultes-refectionnes&catid=88:sociale&Itemid=514 Université de Kinshasa : les bâtiments de trois facultés réfectionnés], 19 avril 2014, consulté le 10 novembre 2026.</ref> Katula na 2007 tii na nsuka ya 2012, bantu yina vandaka kubaka masa ya kunwa vandaka kuyela na 48 % tii na 70 %.<ref name="effetk" /> Na nsungi yina, tonne ya farini ya masangu katukaka na dolare 2 200 tii na dolare 500.<ref>{{fr}} ; ''Jeune Afrique : [http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAJA2627p122-123.xml0/ Moïse Katumbi : « Je gère le Katanga comme une entreprise »], 24 mai 2011, consulté le 10 novembre 2026.</ref> Na mambu ya bilanga, banda 2008, nsiku mosi lombaka nde konso kompanyi ya mabanga ya ntalu yina vandaka kusala kisalu na provinsi kutula 500 hectares ya ntoto sambu na kulona bima ya kudia. Lukanu yango vandaka kusadisa provinsi na kukuma kudia bima yina yo mosi mebimisa.<ref>{{fr}} ; ''LDLG.org : [http://www.ldgl.org/2008/04/rd-congo-autosuffisance-alimentaire-les-entreprises-minieres-sommes-de-cultiver-500-hectares/ RD CONGO – AUTOSUFFISANCE ALIMENTAIRE : Les entreprises minières sommées de cultiver 500 hectares], 13 avril 2008, consulté le 10 novembre 2026.</ref> Banda 2007 tii 2015, kutula na nsi bima ya kudia yina vandaka kubasika na makanda ya nzenza katukaka na 98 % tii na 25 %. Na kati ya bamvula 2007 tii 2015, ntalu ya bana yina vandaka kukwenda na nzo-nkanda katukaka na 300 000 tii na kuluta 3 millions.<ref>{{fr}} ; ''Jeune Afrique : [http://www.jeuneafrique.com/137965/politique/moese-katumbi-que-faisons-nous-de-la-rdc/ Moïse Katumbi : « Que faisons-nous de la RDC ? »], 27 mars 2013, consulté le 10 novembre 2026.</ref> Na 2007, bantu yina vandaka kupesa bantu kisalu na provinsi lombamaka kufuta bantu yonso bafuta ya kisalu ya nsi ya kuluta dolare 100.<ref>{{fr}} ; ''DigitalCongo : [http://www.digitalcongo.net/article/42884 Moïse Katumbi, le gouverneur du Katanga, recommande un Smig d’au moins 100 dollars aux travailleurs], 17 avril 2007, consulté le 10 novembre 2026.</ref> Na nsungi yango, yandi vandaka mosi na bantu ya nene ya politiki yina monanaka na filme Katanga Business, ya Thierry Michel. === Kukatuka na kisika ya gouverneur mpe kotelemela gouvernement === Yandi katukaka na kisika na yandi ya gouverneur mpe na Parti du peuple pour la reconstruction et la démocratie-PPRD na mokolo ya 29 septembre 2015, samu na kumonisa nde gouvernement ke zitisaka ve Constitution ya mboka. Yandi tubaka nde: ''{{fr}} : (citation) : Des actions sont menées à l’encontre de la Constitution''<ref name="JA_2015">{{fr}} ; ''JEUNE AFRIQUE : [http://www.jeuneafrique.com/268582/politique/rdc-moise-katumbi-quitte-le-pprd-parti-au-pouvoir/ RDC : Moïse Katumbi quitte le PPRD, parti au pouvoir], na site www.jeuneafrique.com, mokolo ya 30 septembre 2015, etalani na mokolo ya 22 février 2016.</ref>. Na déclaration politique yina yandi basisaka, yandi sembaka mpe ''{{fr}} : (citation) : la corruption au sein du gouvernement, qui est excessive'', mingimingi kukanga bantu kukonda nswa ya nsiku mpe kutisa bantu<ref name="OeilAfrique_2015">{{fr}} ; ''ŒIL D'AFRIQUE : [http://oeildafrique.com/rdc-le-gouverneur-du-katanga-moise-katumbi-demissionne-du-parti-presidentiel/ RDC : le gouverneur du Katanga, Moïse Katumbi, démissionne du parti présidentiel], na site Œil d'Afrique, mokolo ya 29 septembre 2015.</ref>. Na déclaration yango, yandi zabisaka mpe nde bantu nyonso ya mboka ta vukana samu na kusala mouvement républicain mpe démocratique na kati ya mboka. Na mokolo ya 19 décembre 2015, Moïse Katumbi vandaka muntu mosi na kati ya bantu yina sinyataka déclaration ya « Front citoyen 2016 », coalition yina vukisaka opposition mpe société civile ya Congo samu na kutanina Constitution mpe kulanda calendrier ya maponami yina fwete salama na 2016<ref name="RFI_Front2016">{{fr}} ; ''RADIO FRANCE INTERNATIONALE : [https://www.rfi.fr/afrique/20151220-rdc-front-citoyen-2016-barrer-route-kabila-mandat-constitution RDC : un Front citoyen 2016 pour barrer la route à Joseph Kabila], na site www.rfi.fr, mokolo ya 20 décembre 2015, etalani na mokolo ya 23 décembre 2015.</ref>. Yandi pesaka mpe maboko na kusalama ya « Rassemblement »<ref name="LaCroix_2016">{{fr}} ; ''LA CROIX : [https://www.la-croix.com/Monde/Afrique/Le-Rassemblement-plate-forme-lopposition-RDC-2016-09-20-1200790440 Le Rassemblement, plate-forme de l’opposition au RDC], na journal La Croix, mokolo ya 20 septembre 2016, etalani na mokolo ya 19 septembre 2017.</ref>, yina vandaka plateforme ya nene ya opposition politique mpe société civile ya mboka. Bantu mingi ya politiki ya opposition yina vandaka kusadisa yandi vandaka mpe ba membres actifs ya « Rassemblement »<ref name="LePotentiel_Rassemblement">{{fr}} ; ''LE POTENTIEL : [https://www.lepotentielonline.com/index.php?option=com_content&view=article&id=16426:rassemblement-moise-katumbi-mobilise&catid=85:a-la-une&Itemid=472 Rassemblement : Moïse Katumbi mobilise], na site www.lepotentielonline.com, etalani na mokolo ya 19 septembre 2017.</ref>. Na octobre 2016, sondage yina institut Berci mpe Groupe d'étude sur le Congo (GEC) salaka, tulaka Moïse Katumbi na kisika ya ntete na kati ya bantu yina bantu zolaka kupesa maponami na bo na maponami ya prezida yina zolaka kulanda<ref name="AfrikSondage">{{fr}} ; ''AFRIK.COM : [https://www.afrik.com/rdc-sondage-moise-katumbi-prefere-joseph-kabila-rejete RDC, sondage : Moïse Katumbi préféré, Joseph Kabila rejeté], na site www.afrik.com, etalani na mokolo ya 9 décembre 2016.</ref>{{,}}<ref name="RFI_Sondage2016">{{fr}} ; ''RADIO FRANCE INTERNATIONALE : [https://www.rfi.fr/afrique/20161025-rdc-sondage-inedit-rapport-politique-kabila-katumbi-tshisekedi-methodologie RDC : selon un sondage, une majorité de Congolais contre un troisième mandat], na site www.rfi.fr, mokolo ya 25 octobre 2016, etalani na mokolo ya 9 décembre 2016.</ref>. === Candidat na maponami ya prezida (2018 mpe 2023) === Na mars 2016, coalition G7, yina vandaka kusangisa ba partis politiques nsambwadi ya opposition yina katukaka na majorité présidentielle, ponaka Moïse Katumbi samu na kuvanda candidat na maponami ya prezida ya 2018. Na mai 2016, coalition ya nkaka yina vandaka kubinga Alternance pour la République, yina vandaka kusangisa ba partis politiques 16, ponaka mpe yandi samu na maponami yango. Na mercredi 4 mai 2016, yandi zabisaka na meso ya bantu nyonso na compte na yandi ya Twitter nde yandi me kuma officiellement candidat na maponami ya prezida<ref name="RFI_Candidature2016">{{fr}} ; ''RADIO FRANCE INTERNATIONALE : [https://www.rfi.fr/afrique/20160504-rdc-opposant-moise-katumbi-officialise-candidature-presidentielle RDC : Moïse Katumbi officialise sa candidature à la présidentielle], na site www.rfi.fr, mokolo ya 4 mai 2016, etalani na mokolo ya 10 mai 2016.</ref>, mpe yandi basisaka communiqué de presse samu na kundimisa candidature na yandi. Yandi tubaka nde lukanu na yandi ya ntete vandaka kusala Etat de droit samu na kupesa bantu ya Congo stabilité, kizunu mpe développement économique<ref name="Figaro_Candidature">{{fr}} ; ''LE FIGARO : [https://www.lefigaro.fr/international/2016/05/04/01003-20160504ARTFIG00336-rd-congo-katumbi-candidat-a-la-presidence.php RD Congo : Katumbi candidat à la présidence], na site www.lefigaro.fr, mokolo ya 4 mai 2016, etalani na mokolo ya 19 septembre 2017.</ref>. Na mokolo ya 12 mars 2018, na Johannesburg, yandi salaka plateforme électorale yina vandaka kubinga « Ensemble pour le changement », kisika yandi vukisaka bantu yina vandaka kusadisa yandi. Yandi vandaka prezida ya plateforme yango. Yandi vandaka kulandama na justice mpe kufundama na mboka na yandi samu na bifundisu mingi<ref name="JA_Kasumbalesa_2018">{{fr}} ; ''JEUNE AFRIQUE : [https://www.jeuneafrique.com/610723/politique/rdc-moise-katumbi-est-arrive-a-la-frontiere-a-kasumbalesa/ RDC : Moïse Katumbi bloqué au poste-frontière de Kasumbalesa], na site www.jeuneafrique.com, mokolo ya 3 août 2018, etalani na mokolo ya 5 août 2018.</ref>. Ba avocats na yandi vandaka kutuba nde bifundisu yango vandaka ba procès politiques. Yandi mekaka kuvutuka na Congo, kasi yandi nungaka ve, samu na kukota na maponami ya prezida yina zolaka kusalama na décembre 2018<ref name="LeMonde_Exil2018">{{fr}} ; ''LE MONDE : [https://www.lemonde.fr/afrique/article/2018/08/04/rdc-l-opposant-en-exil-moise-katumbi-bloque-a-la-frontiere-avant-les-candidatures-a-la-presidentielle_5339464_3212.html RDC : l’opposant en exil Moïse Katumbi bloqué à la frontière avant les candidatures à la présidentielle], na site www.lemonde.fr, mokolo ya 4 août 2018, etalani na mokolo ya 5 août 2018.</ref>. Ntangu yandi lombaka ndingisa ya kukota na zulu ya mboka mpe ya kusala survol ya espace aérien ya Congo, gouvernement pesaka yandi ve ndingisa. Mandat d'arrêt basisamaka na zina na yandi. Mbala zole, yandi mekaka kukota na mboka na nzila ya poste frontalier ya [[Kasumbalesa]]. Bilumbu iya tekila nsuka ya dépôt ya ba candidatures na maponami ya prezida, gouvernement ya [[Zambie]] zabisaka yandi officiellement nde Kinshasa me ndima ve nde yandi kota na République démocratique du Congo. Moïse Katumbi zabisaka nde yandi ta kwenda na ba institutions régionales mpe sous-régionales samu na kusosa droit na yandi<ref name="RFI_BembaKatumbi">{{fr}} ; ''RADIO FRANCE INTERNATIONALE : [https://www.rfi.fr/afrique/20180804-rdc-bemba-solution-katumbi-autorites-presidentielle RDC : Bemba demande aux autorités de trouver une « solution » pour Katumbi], na site www.rfi.fr, mokolo ya 4 août 2018, etalani na mokolo ya 5 août 2018.</ref>. Na mokolo ya 17 août 2018, ntangu yandi vandaka na [[Namibie]], RDC basisaka mandat d'arrêt international na zina na yandi<ref name="LePoint_Mandat2018">{{fr}} ; ''LE POINT AFRIQUE : [http://afrique.lepoint.fr/actualites/rd-congo-moise-katumbi-et-maintenant-un-mandat-d-arret-international-17-08-2018-2244107_2365.php RD Congo - Moïse Katumbi : et maintenant « un mandat d'arrêt international »], na site www.lepoint.fr, mokolo ya 17 août 2018.</ref>. Katumbi pesaka maboko na [[Martin Fayulu]], candidat ya plateforme Ensemble pour le changement, na maponami ya prezida, kasi [[Félix Tshisekedi]] muntu yina nungaka maponami<ref name="retour" />. Nsiku ya kufunda Katumbi na affaire Stoupis katukaka na nguya na yango na nsuka ya mambu yango, na nsungi ya prezida ya sika Félix Tshisekedi. Katumbi vutukaka na RDC na mai 2019, na nima ya kuvanda bamvula tatu na exil<ref name="retour">{{fr}} ; ''LE MONDE / AFP : [https://www.lemonde.fr/afrique/article/2019/05/20/rdc-apres-trois-ans-d-exil-l-opposant-moise-katumbi-est-de-retour_5464457_3212.html RDC : après trois ans d’exil, l’opposant Moïse Katumbi est de retour], na site www.lemonde.fr, mokolo ya 20 mai 2019.</ref>{{,}}<ref name="Figaro_Retour2019">{{fr}} ; ''LE FIGARO : [https://www.lefigaro.fr/international/moise-katumbi-de-retour-dans-son-fief-congolais-20190520 Moïse Katumbi de retour dans son fief congolais], na site www.lefigaro.fr, mokolo ya 20 mai 2019, etalani na mokolo ya 10 janvier 2020.</ref>. Katumbi mpe ba députés 70 ya ''Ensemble pour la République'' yina Katumbi salaka na décembre 2019, kotaka na Union sacrée yina salamaka na décembre 2020 na Félix Tshisekedi mpe [[Union pour la démocratie et le progrès social]] (UDPS), samu na kuzwa majorité na Assemblée nationale<ref name="TshianiGate">{{fr}} ; ''JEUNE AFRIQUE : [https://www.jeuneafrique.com/1200984/politique/rdc-nationalite-des-candidats-a-la-presidentielle-avis-de-tempete-sur-lunion-sacree/ RDC – Nationalité des candidats à la présidentielle : avis de tempête sur l’Union sacrée], na site www.jeuneafrique.com, mokolo ya 9 juillet 2021, na nkombo ya Romain Gras.</ref>{{,}}<ref name="JA_FrontAntiTshisekedi">{{fr}} ; ''JEUNE AFRIQUE : [https://www.jeuneafrique.com/1258915/politique/rdc-kabila-fayulu-muzito-katumbi-un-front-anti-tshisekedi-est-il-possible/ RDC : Kabila, Fayulu, Muzito, Katumbi… Un front « anti-Tshisekedi » est-il possible ?], na site www.jeuneafrique.com, mokolo ya 1 novembre 2021, na nkombo ya Romain Gras.</ref>. Na février 2021, prezida Tshisekedi pesaka Katumbi proposition ya kuvanda Premier ministre, kasi yandi buyaka<ref name="JA_PremierMinistre">{{fr}} ; ''JEUNE AFRIQUE : [https://www.jeuneafrique.com/1120929/politique/rdc-moise-katumbi-a-t-il-refuse-le-poste-de-premier-ministre/ RDC : Moïse Katumbi a-t-il refusé le poste de Premier ministre ?], na site www.jeuneafrique.com, mokolo ya 13 février 2021.</ref>. Kukonda kuwakana na kati ya Union sacrée kumaka mingi ntangu lukanu ya Katumbi ya kukota na maponami ya prezida yina zolaka kulanda kumaka polele. Na mai 2021, polémique mosi basikaka na yina me tadila nationalité na yandi. Noël Tshiani pesaka proposition ya nsiku yina député [[Cerveau Nsingi Pululu]] ya Union sacrée kotisaka na Assemblée nationale. Proposition yango vandaka kusosa kubuyisa bantu yina kele na ba nationalités zole kukota na maponami ya prezida<ref name="RFI_Nationalite2021">{{fr}} ; ''RADIO FRANCE INTERNATIONALE : [https://www.rfi.fr/fr/afrique/20210529-rdc-la-pol%C3%A9mique-sur-la-nationalit%C3%A9-de-mo%C3%AFse-katumbi-relanc%C3%A9e-par-une-proposition-de-loi RDC : la polémique sur la nationalité de Moïse Katumbi relancée par une proposition de loi], na site www.rfi.fr, mokolo ya 29 mai 2021, etalani na mokolo ya 30 mai 2021.</ref>{{,}}<ref name="TshianiGate" />. Bantu ya pene ya Tshisekedi buyaka nde prezida muntu yina vandaka na nsima ya proposition ya nsiku yango. Katumbi telamaka ngolo na mpila ya nsiku nyonso yina zolaka kubuyisa muntu yina butukaka na mama to tata ya nzenza kukota na maponami ya prezida. Proposition yango kutanaka mpe na opposition na ba pays ya nkaka. Ambassadeur ya États-Unis na RDC, ''Mike Hammer'', monisaka nde kundima proposition yango zolaka kuvanda « ligne rouge »<ref name="JA_Lobbyistes2022">{{fr}} ; ''JEUNE AFRIQUE : [https://www.jeuneafrique.com/1307771/politique/rdc-etats-unis-ces-lobbyistes-qui-aident-fayulu-et-katumbi-a-faire-pression-sur-tshisekedi/ RDC – États-Unis : ces lobbyistes qui aident Fayulu et Katumbi à faire pression sur Tshisekedi], na site www.jeuneafrique.com, mokolo ya 4 février 2022.</ref>{{,}}<ref name="JA_KatumbiHammer">{{fr}} ; ''JEUNE AFRIQUE : [https://www.jeuneafrique.com/1231601/politique/rdc-ce-que-moise-katumbi-et-mike-hammer-se-sont-dit/ RDC : ce que Moïse Katumbi et Mike Hammer se sont dit], na site www.jeuneafrique.com, mokolo ya 10 septembre 2021.</ref>. Prezida [[Félix Tshisekedi|Tshisekedi]] ponaka [[Denis Kadima]], muntu ya pene na yandi, samu na kuvanda prezida ya Commission électorale nationale indépendante-CENI. Ba groupes mingi, kati na bo ba représentants ya Église catholique mpe Église protestante, na Moïse Katumbi, telamaka na kuponama yango, samu nde na ntangu ya ntama, processus ya kupona prezida ya CENI vandaka kusalama na kuwakana. Crise yango landaka bamvula mingi te, kasi na nsungi ya 2021, Tshisekedi sukisaka yango na kusala na nguya. Katumbi zolaka mpe nde membre mosi ya Ensemble pour la République kota na CENI, kasi dyambu yango salamaka ve. Na nima, yandi yindulaka na kukatuka officiellement na Union sacrée, kasi yandi buyaka kusala yo<ref name="JA_CENI2021">{{fr}} ; ''JEUNE AFRIQUE : [https://www.jeuneafrique.com/1253904/politique/ceni-en-rdc-moise-katumbi-prepare-le-divorce/ CENI en RDC : Moïse Katumbi prépare le divorce d’avec Félix Tshisekedi], na site www.jeuneafrique.com, mokolo ya 20 octobre 2021, na bankombo ya Romain Gras mpe Stanis Bujakera Tshiamala.</ref>. Diaka, UDPS sosaka kusala na bantu ya pene ya Katumbi, na kati na bo ministre ya Enseignement supérieur [[Muhindo Nzangi]], samu na kubenda bo na camp ya prezida Tshisekedi<ref name="RFI_ClanKatumbi2022">{{fr}} ; ''RADIO FRANCE INTERNATIONALE : [https://www.rfi.fr/fr/afrique/20221010-rdc-le-clan-katumbi-prend-ses-distances-avec-l-union-sacr%C3%A9e-du-pr%C3%A9sident-tshisekedi RDC : fossé entre Katumbi et le camp Tshisekedi], na site www.rfi.fr, mokolo ya 10 octobre 2022, na nkombo ya Pascal Mulegwa.</ref>{{,}}<ref name="RFI_Tensions2022">{{fr}} ; ''RADIO FRANCE INTERNATIONALE : [https://www.rfi.fr/fr/afrique/20220317-rdc-tensions-croissantes-au-sein-de-l-union-sacr%C3%A9e-entre-partisans-de-katumbi-et-de-tshisekedi RDC : tensions croissantes au sein de l'Union sacrée entre partisans de Katumbi et de Tshisekedi], na site www.rfi.fr, mokolo ya 17 mars 2022, na nkombo ya Patient Ligodi.</ref>. Na juillet 2021, [[Jacky Ndala]], mokambi ya eteni ya bilenge ya parti ya Katumbi, kangamaka mpe batulaka yandi na maboko ya [[Agence nationale de renseignements]] (ANR), service ya renseignements ya RDC. Na nima ya mwa ntangu, Ndala sambisamaka mpe bazengisaka yandi bamvula zole ya boloko ya makasi samu na « kutinda bantu na kuboya kuzitisa bansiku », samu na mambu yina yandi tubaka<ref name="JA_Ndala2021">{{fr}} ; ''JEUNE AFRIQUE : [https://www.jeuneafrique.com/1205468/politique/congolite-en-rdc-moise-katumbi-mobilise-son-terrain/ « Congolité » en RDC : Moïse Katumbi mobilise son terrain], na site www.jeuneafrique.com, mokolo ya 19 juillet 2021, na nkombo ya Kash.</ref>{{,}}<ref name="JA_Rupture2021">{{fr}} ; ''JEUNE AFRIQUE : [https://www.jeuneafrique.com/1206671/politique/rdc-moise-katumbi-felix-tshisekedi-en-route-vers-la-rupture/ RDC : Moïse Katumbi-Félix Tshisekedi : en route vers la rupture ?], na site www.jeuneafrique.com, mokolo ya 21 juillet 2021, na nkombo ya Stanis Bujakera Tshiamala.</ref>. Na décembre 2021, Katumbi salaka meeting ya ntete ya parti na yandi, ''Ensemble pour la République''. Yandi salaka meeting yango na [[Kisangani]], na este ya mboka, mpe tubaka na [[swahili]]<ref name="LeMonde_Parti2021">{{fr}} ; ''LE MONDE / AFP : [https://www.lemonde.fr/afrique/article/2021/12/21/potentiel-candidat-a-l-election-presidentielle-de-2023-en-rdc-moise-katumbi-lance-son-parti_6106885_3212.html Potentiel candidat à l’élection présidentielle de 2023 en RDC, Moïse Katumbi lance son parti], na site www.lemonde.fr, mokolo ya 21 décembre 2021.</ref>. Na décembre 2022, Katumbi na Kabila kutanaka mpe monanaka bonso nde batikaka matata yina vandaka na kati na bo banda 2015<ref name="Politico_Kabila2022">{{fr}} ; ''POLITICO.CD : [https://www.politico.cd/la-rdc-a-la-une/2022/12/17/rdc-apres-son-depart-de-lunion-sacree-katumbi-necarte-pas-la-possibilite-de-sallier-a-kabila.html/124132/ RDC : Après son départ de l’Union sacrée, Katumbi n’écarte pas la possibilité de s’allier à Kabila], na site www.politico.cd, mokolo ya 17 décembre 2022, na nkombo ya Monge Junior Diama.</ref>. Na décembre 2022, Moïse Katumbi zabisaka officiellement nde yandi ta kota na maponami ya prezida ya décembre 2023 na kombo ya Ensemble pour la République. Yandi zabisaka mpe nde yandi me katuka na Union sacrée, coalition yina vandaka na majorité na Assemblée nationale mpe yina vandaka kusadisa prezida Tshisekedi<ref name="RFI_Candidat2023">{{fr}} ; ''RADIO FRANCE INTERNATIONALE : [https://www.rfi.fr/fr/podcasts/invit%C3%A9-afrique/20221216-rdc-mo%C3%AFse-katumbi-candidat-%C3%A0-la-pr%C3%A9sidentielle-de-d%C3%A9cembre-2023 RDC : Moïse Katumbi candidat à la présidentielle de décembre 2023], na site www.rfi.fr, mokolo ya 16 décembre 2022, na bankombo ya Marc Perelman mpe Christophe Boisbouvier.</ref>. Na mai 2023, Katumbi yidikaka kusala campagne pendant mposo mosi na province ya [[Kongo-Central]]. Gouverneur ya province yango, [[Guy Bandu Ndungidi]], lombaka yandi na kufungola programme yango samu na kukitisa yango na kilumbu mosi mpe na ville mosi kaka. Ntangu Katumbi kumaka na frontière ya province yango, police buyisaka yandi kukota. Gouvernement ya Congo pesaka ntendula nde vandaka mpasi na kuzwa ba policiers ya kulandila misala ya politiki ya Katumbi<ref name="RFI_KongoCentral2023">{{fr}} ; ''RADIO FRANCE INTERNATIONALE : [https://www.rfi.fr/fr/afrique/20230524-rdc-l-opposant-mo%C3%AFse-katumbi-emp%C3%AAch%C3%A9-de-se-rendre-dans-le-kongo-central RDC : l'opposant Moïse Katumbi empêché de se rendre dans le Kongo Central], na site www.rfi.fr, mokolo ya 24 mai 2023, na nkombo ya Pascal Mulegwa.</ref>{{,}}<ref name="RFI_Gouvernement2023">{{fr}} ; ''RADIO FRANCE INTERNATIONALE : [https://www.rfi.fr/fr/afrique/20230525-rdc-le-gouvernement-s-explique-sur-l-interdiction-faite-%C3%A0-mo%C3%AFse-katumbi-d-entrer-au-kongo-central RDC : le gouvernement s'explique sur l'interdiction faite à Moïse Katumbi d'entrer au Kongo Central], na site www.rfi.fr, mokolo ya 25 mai 2023, na nkombo ya Patient Ligodi.</ref>. Na nima ya mwa ntangu, Salomon Idi Della Kalonda, conseiller ya pene mingi ya Katumbi, yina bantu mingi vandaka kubinga bras droit na yandi, kangamaka na '''aéroport international de Kinshasa-Ndjili''' na service ya renseignements militaires, ''Détection militaire des activités anti-patrie''. Ba avocats na yandi zwaka ve ndingisa ya kukutana na yandi. Ata ba autorités politico-judiciaires basisaka ve officiellement bifundisu na yandi, ba informations yina basikaka na presse tubaka nde Kalonda vandaka na ba contacts ya kinsweki na ba groupes armés mingi, na kati na bo milice ''Mobondo'' mpe ''Bakata Katanga''. Na nima, Salomon Idi Kalonda fundamaka na « kubebisa sécurité ya l'État » mpe na « kumeka kusala coup d'État »<ref name="RFI_KalondaJuin2023">{{fr}} ; ''RADIO FRANCE INTERNATIONALE : [https://www.rfi.fr/fr/afrique/20230602-rdc-l-opposant-salomon-sk-della-est-d%C3%A9tenu-arr%C3%AAt%C3%A9-ill%C3%A9galement-assure-un-de-ses-avocats RDC : l’opposant Salomon SK Della « est détenu, arrêté illégalement », assure un de ses avocats], na site www.rfi.fr, mokolo ya 2 juin 2023.</ref>{{,}}<ref name="JA_Kalonda2023">{{fr}} ; ''JEUNE AFRIQUE : [https://www.jeuneafrique.com/1449175/politique/en-rdc-arrestation-du-bras-droit-de-moise-katumbi/ En RDC, arrestation du bras droit de Moïse Katumbi], na site www.jeuneafrique.com, mokolo ya 30 mai 2023, na nkombo ya Stanis Bujakera Tshiamala.</ref>{{,}}<ref name="RFI_KalondaPresse">{{fr}} ; ''RADIO FRANCE INTERNATIONALE : [https://www.rfi.fr/fr/podcasts/la-une-de-la-presse-cette-semaine-%C3%A0-kinshasa/20230603-%C3%A0-la-une-l-interpellation-de-salomon-kalonda-sk-della À la Une : l’interpellation de Salomon Kalonda SK Della], na site www.rfi.fr, mokolo ya 3 juin 2023.</ref>{{,}}<ref name="RFI_KalondaCabale">{{fr}} ; ''RADIO FRANCE INTERNATIONALE : [https://www.rfi.fr/fr/afrique/20230711-rdc-salomon-idi-kalonda-proche-de-l-opposant-mo%C3%AFse-katumbi-est-victime-d-une-cabale-selon-son-parti RDC : Salomon Idi Kalonda, proche de l'opposant Moïse Katumbi, victime d’une « cabale », selon son parti], na site www.rfi.fr, mokolo ya 11 juillet 2023, na nkombo ya Pascal Mulegwa.</ref>. Na mokolo ya 27 mars 2024, yandi zwaka liberté provisoire<ref name="RFI_KalondaLiberation2024">{{fr}} ; ''RADIO FRANCE INTERNATIONALE : [https://www.rfi.fr/fr/afrique/20240328-rdc-salomon-idi-kalonda-conseiller-sp%C3%A9cial-de-katumbi-lib%C3%A9r%C3%A9-provisoirement RDC : Salomon Idi Kalonda, conseiller spécial de Katumbi, libéré provisoirement], na site www.rfi.fr, mokolo ya 28 mars 2024, na nkombo ya Patient Ligodi.</ref>. Katumbi pesaka dossier na yandi ya candidature na maponami ya prezida na mokolo ya 4 octobre 2023. Candidature na yandi ndimakamaka<ref name="RFI_Depot2023">{{fr}} ; ''RADIO FRANCE INTERNATIONALE : [https://www.rfi.fr/fr/afrique/20231004-rdc-les-opposants-katumbi-et-fayulu-d%C3%A9posent-leurs-candidatures-%C3%A0-la-pr%C3%A9sidentielle RDC : les opposants Katumbi et Fayulu déposent leurs candidatures à la présidentielle], na site www.rfi.fr, mokolo ya 5 octobre 2023, na nkombo ya Patient Ligodi.</ref>{{,}}<ref name="JA_Candidatures2023">{{fr}} ; ''JEUNE AFRIQUE : [https://www.jeuneafrique.com/1495667/politique/en-rdc-les-24-candidatures-a-la-presidentielle-sont-toutes-validees/ En RDC, les 24 candidatures à la présidentielle sont toutes validées par la Ceni], na site www.jeuneafrique.com, mokolo ya 20 octobre 2023, na nkombo ya Jeanne Le Bihan.</ref>{{,}}<ref name="RFI_CourConstitutionnelle2023">{{fr}} ; ''RADIO FRANCE INTERNATIONALE : [https://www.rfi.fr/fr/afrique/20231030-rdc-la-cour-constitutionnelle-confirme-la-candidature-de-mo%C3%AFse-katumbi-%C3%A0-la-pr%C3%A9sidentielle RDC : la Cour constitutionnelle confirme la candidature de Moïse Katumbi à la présidentielle], na site www.rfi.fr, mokolo ya 30 octobre 2023.</ref>. Na novembre 2023, ba candidats mitanu ya nene ya opposition, na kati na bo [[Matata Ponyo Mapon]], Moïse Katumbi, [[Delly Sesanga]], [[Martin Fayulu]] mpe [[Denis Mukwege]], bandaka kusolola na kati ya coalition Congo ya Makasi samu na kuzwa candidat mosi kaka ya opposition. Na nima, Matata Ponyo katukaka na candidature na yandi samu na kupesa maboko na Katumbi<ref name="RFI_Matata2023">{{fr}} ; ''RADIO FRANCE INTERNATIONALE : [https://www.rfi.fr/fr/afrique/20231120-pr%C3%A9sidentielle-en-rdc-matata-ponyo-se-d%C3%A9siste-en-faveur-de-mo%C3%AFse-katumbi-et-invite-d-autres-candidats-%C3%A0-l-imiter Présidentielle en RDC : Matata Ponyo se désiste en faveur de Moïse Katumbi et invite d’autres candidats à l’imiter], na site www.rfi.fr, mokolo ya 20 novembre 2023.</ref>. Ba candidats tatu ya nkaka, [[Seth Kikuni]], [[Franck Diongo]] mpe Delly Sesanga, katukaka mpe na ba candidatures na bo samu na kupesa maboko na Katumbi<ref name="RFI_Desistements2023">{{fr}} ; ''RADIO FRANCE INTERNATIONALE : [https://www.rfi.fr/fr/en-bref/20231120-pr%C3%A9sidentielle-en-rdc-le-candidat-seth-kikuni-annonce-son-d%C3%A9sistement-en-faveur-de-mo%C3%AFse-katumbi Présidentielle en RDC : les candidats Seth Kikuni et Franck Diongo annoncent leur désistement en faveur de Moïse Katumbi], na site www.rfi.fr, mokolo ya 20 novembre 2023.</ref>{{,}}<ref name="RFI_Sesanga2023">{{fr}} ; ''RADIO FRANCE INTERNATIONALE : [https://www.rfi.fr/fr/afrique/20231203-pr%C3%A9sidentielle-en-rdc-le-candidat-delly-sesanga-se-d%C3%A9siste-en-faveur-de-mo%C3%AFse-katumbi Présidentielle en RDC : le candidat Delly Sesanga se désiste en faveur de Moïse Katumbi], na site www.rfi.fr, mokolo ya 3 décembre 2023, na nkombo ya Pascal Mulegwa.</ref>. Longola mikakatano ya administratif yina bazalaki kutula yandi, mpe kukangama ya bantu ya pene na yandi, Katumbi kutanaka mpe na campagne ya désinformation yina vandaka kusosa kundimisa bantu nde yandi kele Congolais ve. Jean-Pierre Bemba, ministre ya Défense mpe muntu yina vandaka kusadisa Tshisekedi, vandaka mosi na kati ya bantu yina vandaka kupanza nsangu yango<ref name="Africanews_Nationalite2023">{{fr}} ; ''AFRICANEWS : [https://fr.africanews.com/2023/12/15/presidentielle-en-rdc-comment-discrediter-un-candidat/ Présidentielle en RDC : comment discréditer un candidat ?], na site www.africanews.com, mokolo ya 15 décembre 2023, etalani na mokolo ya 19 décembre 2023.</ref>{{,}}<ref name="Politico_Nationalite2023">{{fr}} ; ''POLITICO.CD : [https://www.politico.cd/la-rdc-a-la-une/2023/12/08/presidentielle-2023-le-feuilleton-de-la-vraie-fausse-nationalite-zambienne-de-katumbi-refait-surface.html/150801/ Présidentielle 2023 : le feuilleton de la « vraie-fausse » nationalité zambienne de Katumbi refait surface], na site www.politico.cd, mokolo ya 8 décembre 2023, etalani na mokolo ya 14 décembre 2023.</ref>. Na nsuka ya maponami, Katumbi kumaka na kisika ya zole, na nima ya prezida Félix Tshisekedi, mpe zwaka 18 % ya ba votes<ref name="RFI_Resultats2024">{{fr}} ; ''RADIO FRANCE INTERNATIONALE : [https://www.rfi.fr/fr/afrique/20240109-rdc-la-cour-constitutionnelle-confirme-f%C3%A9lix-tshisekedi-pr%C3%A9sident-de-la-r%C3%A9publique RDC : la Cour constitutionnelle confirme Félix Tshisekedi président de la République], na site www.rfi.fr, mokolo ya 9 janvier 2024.</ref>. Katumbi, Fayulu mpe [[Floribert Anzuluni]], yina bo nyonso kotaka na maponami ya prezida, lombaka nde maponami ya décembre 2023 kufutuka. Bo sembaka nde ba résultats nyonso vukanisamaka ve na ndenge ya polele na niveau ya bureau ya vote<ref name="RadioOkapi_Annulation2024">{{fr}} ; ''RADIO OKAPI : [https://www.radiookapi.net/2024/01/19/actualite/politique/elections-2023-fayulu-katumbi-et-anzuluni-continuent-de-reclamer Elections 2023 : Fayulu, Katumbi et Anzuluni continuent de réclamer l’annulation des scrutins], na site www.radiookapi.net, mokolo ya 19 janvier 2024.</ref>. === Na nima ya maponami ya prezida ya 2023 === Na décembre 2024, Katumbi kutanaka na [[Joseph Kabila]] na [[Addis-Abeba]], na [[Éthiopie]]. Bantu yango zole basisaka communiqué mosi ya kimvuka, yina bo sembaka prezida Tshisekedi, lukanu na yandi ya kubongola Constitution mpe kuvanda ya ba mercenaires na ba soda ya banzila ya nzenza na kati ya mboka. Kukutana yango monisaka nde bantu zole yina vandaka bambeni banda ntama me banda diaka kupusana pene-pene<ref name="RFI_KabilaKatumbi2024">{{fr}} ; ''RADIO FRANCE INTERNATIONALE : [https://www.rfi.fr/fr/afrique/20241227-rdc-autrefois-adversaires-joseph-kabila-et-mo%C3%AFse-katumbi-se-rencontrent-et-critiquent-f%C3%A9lix-tshisekedi RDC : autrefois adversaires, Joseph Kabila et Moïse Katumbi se rencontrent et critiquent Félix Tshisekedi], na site www.rfi.fr, mokolo ya 27 décembre 2024, na nkombo ya Patient Ligodi.</ref>. Na ebandeli ya 2025, ba défaites militaires ya ''Forces armées de la république démocratique du Congo - (FARDC) na bitumba na bo na [[résurgence du M23]] na este ya mboka, lembisaka makasi ya politiki ya Tshisekedi. Na nima ya mambu yango, yandi basisaka likanisi ya kusala ''gouvernement d'union nationale''. Gouvernement yidikaka ba consultations na ba organisations mingi. Kasi, ba leaders ya nene ya opposition, na kati na bo Katumbi, Kabila, [[Martin Fayulu|Fayulu]] mpe [[Delly Sesanga|Sesanga]], buyaka kukota na ba consultations yango. Bo zolaka nde kukota na masolo yina '''Conférence épiscopale nationale du Congo'''-(CENCO) mpe '''Église du Christ au Congo'''-(ECC) vandaka kuyidika. Dialogue inter-congolais yango monanaka bonso dyambu mosi ya mfunu samu na kusosa ba solutions na mikakatano ya RDC, bonso corruption yina me fuluka na bisika mingi, kuyiba bima ya ntoto mpe gouvernance ya mbi<ref name="RFI_Consultations2025">{{fr}} ; ''RADIO FRANCE INTERNATIONALE : [https://www.rfi.fr/fr/afrique/20250324-rdc-une-partie-de-l-opposition-boycotte-les-consultations-pour-un-gouvernement-d-union RDC : une partie de l'opposition boycotte les consultations pour un gouvernement d'union], na site www.rfi.fr, mokolo ya 24 mars 2025, na nkombo ya Pascal Mulegwa.</ref>{{,}}<ref name="RFI_DialogueNational2025">{{fr}} ; ''RADIO FRANCE INTERNATIONALE : [https://www.rfi.fr/fr/afrique/20250501-est-de-la-rdc-kabila-katumbi-fayulu-et-sesanga-plaident-pour-un-dialogue-national Est de la RDC : Kabila, Katumbi, Fayulu et Sesanga plaident pour un dialogue national], na site www.rfi.fr, mokolo ya 1 mai 2025.</ref>. == Makambo ya justice == Katuka na ntangu yandi katukaka na ''PPRD'' mpe na kisika na yandi ya gouverneur, Moïse Katumbi ke tubaka nde yandi kele muntu ya tracasseries administratives, kutisama mpe kulandama na justice samu na bamfunu ya politiki<ref name="Afrikarabia_2016">{{fr}} ; ''AFRIKARABIA : [http://afrikarabia2.blogs.courrierinternational.com/archive/2016/05/09/rdc-katumbi-denonce-un-proces-politique-51607.html RDC : Katumbi dénonce « un procès politique »], na site afrikarabia2.blogs.courrierinternational.com, etalani na mokolo ya 9 décembre 2016.</ref>{{,}}<ref name="JA_DupondMoretti2016">{{fr}} ; ''JEUNE AFRIQUE : [http://www.jeuneafrique.com/324594/societe/rdc-eric-dupond-moretti-justice-veut-quon-arrete-de-harceler-moise-katumbi/ RDC - Éric Dupond-Moretti : « La justice veut qu'on arrête de harceler Moïse Katumbi »], na site www.jeuneafrique.com, mokolo ya 10 mai 2016, etalani na mokolo ya 9 décembre 2016.</ref>. Kulandama yango na justice kumaka ngolo na nima ya kutuba na yandi nde yandi ta kota na maponami ya prezida, yina na ebandeli zolaka kusalama na 2016. Gouvernement basisaka enquête samu na kufungula mambu ya yina bo vandaka kubinga recrutement ya ba mercenaires<ref name="JA_Mercenaires2016">{{fr}} ; ''JEUNE AFRIQUE : [http://www.jeuneafrique.com/323295/politique/rd-congo-affaire-mercenaires-vers-larrestation-de-moise-katumbi/ RD Congo – « Affaire des mercenaires » : vers l’arrestation de Moïse Katumbi ?], na site www.jeuneafrique.com, mokolo ya 5 mai 2016, etalani na mokolo ya 19 septembre 2017.</ref>. === Mambu ya kufundama samu na ba « mercenaires » === Na mai 2016, meeting ya kizunu ya Moïse Katumbi na [[Lubumbashi]] sukaka na bampasi ntangu police kumaka kusala violence samu na kukatula bantu<ref name="LeMonde_Marche2016">{{fr}} ; ''LE MONDE : [https://www.lemonde.fr/afrique/article/2016/04/25/en-rdc-la-grande-marche-de-moise-katumbi-trebuche-sur-la-repression-policiere_4908208_3212.html En RDC, la grande marche de Moïse Katumbi trébuche sur la répression policière], na site www.lemonde.fr, mokolo ya 25 avril 2016, etalani na mokolo ya 9 décembre 2016.</ref>{{,}}<ref name="ParisMatch_Katumbi2016">{{fr}} ; ''PARIS MATCH : [https://www.parismatch.com/Actu/International/RDC-Moise-Katumbi-harcele-et-acclame-964810 RDC : Moïse Katumbi entre harcèlement et ferveur populaire], na site www.parismatch.com, mokolo ya 9 mai 2016, na nkombo ya François de Labarre, etalani na mokolo ya 9 décembre 2016.</ref>. Na ntangu yango, conseiller ya sécurité ya États-Unis, Darryl Lewis, kangamaka kintwadi na bantu yankaka kumi yina vandaka pene ya Moïse Katumbi. Bantu yango fundamaka nde Katumbi muntu yina bakaka bo samu na kubebisa mboka mpe kuyidika coup d'État<ref name="JA_AffaireMercenaires2016">{{fr}} ; ''JEUNE AFRIQUE : [http://www.jeuneafrique.com/324500/politique/rdc-katumbi-face-a-justice-laffaire-mercenaires-expliquee-a-ont-rate-debut/ RDC : Katumbi face à la justice, l’affaire des « mercenaires » expliquée à ceux qui ont raté le début], na site www.jeuneafrique.com, mokolo ya 11 mai 2016, etalani na mokolo ya 19 septembre 2017.</ref>. Na nima ya kutuba na yandi nde yandi ta kota na maponami ya prezida, ndako ya Moïse Katumbi na Lubumbashi zingamaka na ba forces ya police mpe ya ''Agence nationale de renseignements'' (ANR). Dyambu yango salamaka na nima ya ntangu ministre ya Justice, [[Alexis Thambwe Mwamba|Alexis Thambwe]], pesaka ordre ya kufungula dossier judiciaire samu na yandi. Ministre yango tubaka nde yandi vandaka na « bilembu ya nene yina ke monisa nde ba anciens militaires américains mingi kele na Katanga samu na kusala kisalu na yandi »<ref name="JA_Residence2016">{{fr}} ; ''JEUNE AFRIQUE : [http://www.jeuneafrique.com/324500/politique/rdc-katumbi-face-a-justice-laffaire-mercenaires-expliquee-a-ont-rate-debut/ RDC : Katumbi face à la justice, l'affaire des « mercenaires » expliquée à ceux qui ont raté le début], na site www.jeuneafrique.com, mokolo ya 11 mai 2016, etalani na mokolo ya 12 mai 2016.</ref>. Ministre ya Justice tubaka mingimingi samu na conseiller ya sécurité Darryl Lewis, yina vandaka kaka na boloko katuka na ntangu ya kukangama na yandi. Ambassade ya États-Unis buyaka mambu yango mbala mosi, na kutuba nde yo vandaka na « mitungisi samu na bifundisu ya luvunu ya misala ya mercenariat yina bo me tula »<ref name="US_Embassy2016">{{fr}} ; ''AMBASSADE DES ÉTATS-UNIS : [https://french.kinshasa.usembassy.gov/pr-05052016.html Communiqués de Presse – Kinshasa, république démocratique du Congo], na site french.kinshasa.usembassy.gov, etalani na mokolo ya 9 décembre 2016.</ref>{{,}}<ref name="RadioOkapi_Mercenaires2016">{{fr}} ; ''RADIO OKAPI : [https://www.radiookapi.net/2016/05/06/actualite/politique/recrutement-presume-des-mercenaires-les-etats-unis-preoccupes-par-de Recrutement présumé des mercenaires : les Etats-Unis préoccupés par de « fausses allégations »], na site www.radiookapi.net, mokolo ya 6 mai 2016, etalani na mokolo ya 9 décembre 2016.</ref>. Na mokolo ya 9 mai 2016, Moïse Katumbi kwendaka na audience na parquet général, kintwadi na bantu mingi ya nene yina kwendaka kupesa yandi maboko<ref name="JA_Audition2016">{{fr}} ; ''JEUNE AFRIQUE : [http://www.jeuneafrique.com/324251/politique/rd-congo-plusieurs-heures-daudition-moise-katumbi-a-lubumbashi/ RD Congo : plusieurs heures d'audition pour Moïse Katumbi qui dénonce un « procès politique »], na site www.jeuneafrique.com, mokolo ya 9 mai 2016, etalani na mokolo ya 12 mai 2016.</ref>. Audience yango zingaka bangunga kuluta nsambwadi. Yo vutukaka diaka na mokolo ya 11 mai 2016 samu na audition ya zole. Na kilumbu yango, ba forces ya ordre salaka violence na manifestation ya kizunu yina bantu vandaka kusala samu na kupesa yandi maboko<ref name="France24_Heurts2016">{{fr}} ; ''FRANCE 24 : [https://www.france24.com/fr/20160511-heurts-police-partisans-opposant-congolais-moise-katumbi-lubumbashi Heurts entre la police et des partisans de l'opposant congolais Moïse Katumbi à Lubumbashi], na site www.france24.com, mokolo ya 11 mai 2016, etalani na mokolo ya 12 mai 2016.</ref>. ''Human Rights Watch'' monaka nde procès yango vandaka na ntima ya politiki mpe tangaka bantu kuluta 40 ya pene ya Moïse Katumbi yina bakangamaka kukonda nswa ya nsiku<ref name="HRW_2016">{{fr}} ; ''HUMAN RIGHTS WATCH : [https://www.hrw.org/fr/news/2016/05/09/rd-congo-manoeuvres-dintimidation-lencontre-dun-candidat-la-presidence RD Congo : Manœuvres d'intimidation à l'encontre d'un candidat à la présidence], na site www.hrw.org, mokolo ya 9 mai 2016, etalani na mokolo ya 9 décembre 2016.</ref>. Na kilumbu ya tatu ya audition, Moïse Katumbi zwaka bisuma samu na violence ya police. Na nima, bantu nataka yandi na [[Afrique du Sud]] samu na kusadisa yandi na maladi<ref name="BBC_Evacuation2016">{{fr}} ; ''BBC AFRIQUE : [http://www.bbc.com/afrique/region/2016/05/160521_katumbi-afsud Moïse Katumbi évacué en Afrique du Sud], na site www.bbc.com.</ref>. Na nima ya ngonda mosi, Darryl Lewis basikaka na boloko kukonda condamnation. Dyambu yango lembisaka makasi ba accusations ya gouvernement na ntuala ya Katumbi<ref name="Politico_Lewis2016">{{fr}} ; ''POLITICO.CD : [http://www.politico.cd/actualite/la-une/2016/06/08/urgent-lamericain-darryl-lewis-libere.html URGENT : L’Américain Darryl Lewis libéré !], na site www.politico.cd, mokolo ya 8 juin 2016, etalani na mokolo ya 9 décembre 2016.</ref>{{,}}<ref name="JA_Lewis2016">{{fr}} ; ''JEUNE AFRIQUE : [http://www.jeuneafrique.com/331978/societe/rd-congo-affaire-katumbi-lamericain-darryl-lewis-a-ete-remis-a-lambassade-etats-unis/ RD Congo - Affaire Katumbi : l'Américain Darryl Lewis a été « remis » à l'ambassade des États-Unis], na site www.jeuneafrique.com, mokolo ya 8 juin 2016, etalani na mokolo ya 9 décembre 2016.</ref>. Ntangu yandi vutukaka na [[États-Unis]], Darryl Lewis basisaka plainte na ntuala ya bantu zole ya nene ya gouvernement ya Congo: administrateur ya ANR, [[Kalev Mutond]], mpe ministre ya Justice, [[Alexis Thambwe Mwamba|Alexis Thambwe]]<ref name="RFI_LewisPlainte2016">{{fr}} ; ''RADIO FRANCE INTERNATIONALE : [https://www.rfi.fr/afrique/20160803-affaire-katumbi-darryl-lewis-porte-plainte-contre-deux-hauts-responsable-congolais Affaire Katumbi : Darryl Lewis porte plainte contre deux hauts responsables congolais], na site www.rfi.fr, mokolo ya 3 août 2016, etalani na mokolo ya 9 décembre 2016.</ref>. Yandi tubaka nde na nsungi ya bamposo sambanu yina yandi lutisaka na boloko, bantu sadilaka yandi mambu ya mbi mpe banyokolaka yandi<ref name="JA_Torture2016">{{fr}} ; ''JEUNE AFRIQUE : [http://www.jeuneafrique.com/346286/politique/kalev-mutond-alexis-thambwe-mwamba-poursuivis-torture-aux-etats-unis/ RDC : Kalev Mutond et Alexis Thambwe Mwamba visés par une plainte pour « torture » aux États-Unis], na site www.jeuneafrique.com, mokolo ya 2 août 2016, etalani na mokolo ya 9 décembre 2016.</ref>. === Mambu ya ndako ya « Stoupis » === Na nima ya kukonda kusala ya affaire ya « mercenaires » mpe kubasika na boloko ya Darryl Lewis, muntu mosi kaka yina vandaka kufundama lokola mercenaire, affaire ya nkaka ya immobilier yantikaka kulandama na justice samu na Moïse Katumbi. Muntu mosi ya Grèce, Alexandros Stoupis, fundaka Katumbi nde yandi yibaka ndako na yandi na Lubumbashi. Katumbi buyaka nde procès yango vandaka na nsiku. Yandi pesaka bantendula zole: ya ntete, ntangu mambu yango salamaka, yandi vandaka na nzenza samu na kusala soins médicaux; ya zole, mambu yango vandaka me luta ntangu yina nsiku pesaka samu na kufunda yo, samu nde nsiku vandaka kutuba nde na nima ya bamvula tatu katuka na ntangu titre de propriété basisamaka, muntu lenda diaka ve kutula yo na ntembe<ref name="JA_Katebe2016">{{fr}} ; ''JEUNE AFRIQUE : [http://www.jeuneafrique.com/337004/politique/rdc-raphael-katebe-katoto-pouvoir-congolais-cherche-a-fragiliser-katumbi/ RDC - Raphaël Katebe Katoto : « Le pouvoir congolais cherche à fragiliser Katumbi »], na site www.jeuneafrique.com, mokolo ya 28 juin 2016, etalani na mokolo ya 9 décembre 2016.</ref>. Diaka, titre ya propriété yango vandaka ya mpangi ya Moïse Katumbi, kasi ya Katumbi ve. Tribunal ya Lubumbashi sambisaka Katumbi mpe pesaka yandi etumbu ya boloko ya bangonda 36, kintwadi na amende ya mbongo ya dolare ya États-Unis million mosi, mpe mandat ya kukanga yandi. Condamnation yango salaka nde yandi kuma automatiquement inéligible, disongidila nde yandi zolaka ve kuvanda na nswa ya kukota na maponami. Na nsuka ya juillet 2016, juge présidente ya tribunal ya Lubumbashi, Chantal Ramazani, kimaka na mboka. Yandi basisaka mokanda yina yandi fundaka ministre ya Justice, Présidence ya République mpe ANR nde batulaka yandi pression ya nene mpe menaces ya violence samu na kusala nde Katumbi sambisama mpe kondamama<ref name="JA_Juge2016">{{fr}} ; ''JEUNE AFRIQUE : [http://www.jeuneafrique.com/344986/politique/rd-congo-juge-de-lubumbashi-affirme-subi-pressions-faire-condamner-katumbi/ RD Congo : une juge de Lubumbashi affirme avoir subi des pressions pour faire condamner Katumbi], na site www.jeuneafrique.com, mokolo ya 27 juillet 2016, etalani na mokolo ya 9 décembre 2016.</ref>{{,}}<ref name="RFI_Juge2016">{{fr}} ; ''RADIO FRANCE INTERNATIONALE : [https://www.rfi.fr/afrique/20160728-rdc-juge-chantal-wazuri-pressions-jugement-katumbi RDC : une juge dénonce des pressions lors d’un jugement contre Katumbi], na site www.rfi.fr, mokolo ya 28 juillet 2016, etalani na mokolo ya 9 décembre 2016.</ref>. Na article mosi ya journal ''[[Le Monde]]'' ya mokolo ya 22 septembre 2016, yandi tubaka na mudindu nyonso mambu ya menaces yina yandi kutanaka na yo<ref name="LeMonde_Juge2016">{{fr}} ; ''LE MONDE : [https://www.lemonde.fr/afrique/article/2016/09/21/rdc-comment-le-regime-kabila-a-mis-une-juge-sous-pression-pour-se-debarrasser-de-moise-katumbi_5001466_3212.html RDC : comment le régime Kabila a mis une juge sous pression pour se débarrasser de Moïse Katumbi], na site www.lemonde.fr, mokolo ya 21 septembre 2016, etalani na mokolo ya 9 décembre 2016.</ref>. Yandi katukaka mpe na télévision ya France, na [[TV5 Monde]] mpe [[France 24]], samu na kutendula na mudindu menaces yina yandi kutanaka na yo mpe mambu ya kukonda kulanda nsiku na procès yango<ref name="YouTube_Juge2016">{{fr}} ; ''YOUTUBE : [https://www.youtube.com/watch?v=A66cse3D8hI Urgent ! sur TV5 Monde la juge Ramazani dénonce la manipulation du pouvoir dans la condamnation de Katumbi], vidéo ebimisamaka na mokolo ya 13 décembre 2016, etalani na mokolo ya 19 septembre 2017.</ref>{{,}}<ref name="France24_Juge2016">{{fr}} ; ''FRANCE 24 : [https://www.france24.com/fr/20160923-juge-rdc-wazuri-pressions-condamnation-justice-opposant-moise-katumbi La juge congolaise Wazuri dénonce les pressions subies pour condamner Moïse Katumbi], na site www.france24.com, mokolo ya 23 septembre 2016, etalani na mokolo ya 19 septembre 2017.</ref>. Na ntangu yai, [[Fédération internationale des ligues des droits de l'homme|FIDH]] ke taninaka yandi, mpe yandi ke zingaka na Paris. Na nsuka ya août 2016, dyambu ya nkaka basikaka: bantu monisaka nde ndako yina vandaka na kati ya affaire « Stoupis » lendaka ve kuvanda ya muntu ya Grèce yina vandaka kufunda Katumbi<ref name="Politico_Stoupis2016">{{fr}} ; ''POLITICO.CD : [http://www.politico.cd/actualite/la-une/2016/08/28/affaire-katumbi-stoupis-immeubles-nappartiendraient-grec.html Affaire Katumbi contre Stoupis : l'immeuble n'appartiendrait pas au Grec], na site www.politico.cd, mokolo ya 28 août 2016, etalani na mokolo ya 9 décembre 2016.</ref>. Na mokolo ya 19 avril 2019, tribunal ya zulu futisaka jugement yango mpe katulaka condamnation ya Katumbi<ref name="AfricaNews_Annulation2019">{{fr}} ; ''AFRICANEWS : [https://fr.africanews.com/2019/04/19/rdc-la-condamnation-de-l-opposant-en-exil-katumbi-annulee-avocat/ RDC : la condamnation de l'opposant en exil Katumbi annulée (avocat)], na site www.africanews.com, mokolo ya 19 avril 2019, etalani na mokolo ya 20 avril 2019.</ref>. === Rapport ya CENCO === Na nima ya kusinyama ya ''accord ya 31 décembre 2016''<ref name="LePotentiel_CENCO2017">{{fr}} ; ''LE POTENTIEL : [https://www.lepotentielonline.com/index.php?option=com_content&view=article&id=15632:negociations-politiques-la-cenco-consulte&catid=85:a-la-une&Itemid=472 Négociations politiques : la CENCO consulte], na site www.lepotentielonline.com, etalani na mokolo ya 19 septembre 2017.</ref>, yina salamaka na lusadisu ya Katumbi, yina buyaka ve kusinyama ya accord yango ata mambu na yandi mosi ya justice manisaka ve<ref name="JA_KatumbiEveques2017">{{fr}} ; ''JEUNE AFRIQUE : [http://www.jeuneafrique.com/388525/politique/rd-congo-moise-katumbi-remets-cas-entre-mains-eveques/ RD Congo – Moïse Katumbi : « Je remets mon cas entre les mains des évêques »], na site www.jeuneafrique.com, mokolo ya 1 janvier 2017, etalani na mokolo ya 19 septembre 2017.</ref>, ba évêques catholiques ya Congo, yina vukanaka na kati ya ''Conférence épiscopale nationale du Congo'' - (CENCO), zwaka kisalu ya kusosa kuzaba mambu ya ba opposants yina bo bingaka « cas emblématiques »<ref name="RadioOkapi_CENCO2017">{{fr}} ; ''RADIO OKAPI : [https://www.radiookapi.net/2017/05/03/actualite/politique/rdc-la-cenco-recommande-le-retour-de-moise-katumbi-en-homme-libre RDC : la CENCO recommande le retour de Moïse Katumbi « en homme libre »], na site www.radiookapi.net, mokolo ya 3 mai 2017, etalani na mokolo ya 18 septembre 2017.</ref>. Na kati ya mambu yina bo vandaka kusosa kuzaba, vandaka mpe affaire ya Moïse Katumbi. Na rapport na bo yina basisamaka na mai 2017, na nima ya enquête ya bangonda tatu, ba évêques tubaka nde: ''« procès yina basalaka na Moïse Katumbi vandaka mingi-mingi règlement de comptes ya politiki »''<ref name="JA_RapportCENCO2017">{{fr}} ; ''JEUNE AFRIQUE : [http://www.jeuneafrique.com/434772/politique/rdc-contient-vraiment-rapport-confidentiel-eveques-cas-katumbi/ RDC : ce que contient (vraiment) le rapport confidentiel des évêques sur le cas Katumbi], na site www.jeuneafrique.com, mokolo ya 3 mai 2017, etalani na mokolo ya 18 septembre 2017.</ref>. Na rapport yango, bo sembaka « mascarades » mpe tubaka nde: ''« likanisi ya kutuba nde bantu ke landama Katumbi na justice samu kaka na kubuyisa yandi kuvanda prezida kele ve dyambu ya kusundula »''<ref name="JA_RapportCENCO2017" />. Ba évêques lombaka nde Katumbi vutuka na République démocratique du Congo bonso citoyen ya nswa<ref name="LaLibre_CENCO2017">{{fr}} ; ''LA LIBRE AFRIQUE : [https://afrique.lalibre.be/2835/dossier-katumbi-muyambo-lisez-les-conclusions-des-eveques/ Dossier Katumbi – Muyambo : lisez les conclusions des évêques], na site afrique.lalibre.be, mokolo ya 5 mai 2017, etalani na mokolo ya 18 septembre 2017.</ref>{{,}}<ref name="RadioOkapi_CENCO2017" />. === Comité ya ONU ya ba droits ya muntu === Moïse Katumbi mpe avocat na yandi [[Éric Dupond-Moretti]] lombaka lusadisu ya justice internationale na kutula plainte na ntuala ya ''Comité des droits de l'Homme'' ya ONU<ref name="Figaro_ONU2017">{{fr}} ; ''LE FIGARO : [https://www.lefigaro.fr/flash-actu/2017/06/02/97001-20170602FILWWW00292-rdc-katumbi-porte-plainte-aupres-de-l-onu.php RDC : Katumbi porte plainte auprès de l'ONU], na site www.lefigaro.fr, mokolo ya 2 juin 2017, etalani na mokolo ya 18 septembre 2017.</ref>, samu na kufundisa gouvernement ya Congo na kulandama ya justice yina Katumbi mpe bantu ya pene na yandi vandaka kutana na yo banda ntangu yandi katukaka na parti ya pouvoir samu na kukota na opposition. Na mokanda mosi yina Comité ya ba droits ya muntu tindaka na gouvernement ya Congo na mokolo ya 13 juin 2017, yo lombaka nde Moïse Katumbi ''« vanda na nswa ya kuvutuka na République démocratique du Congo mpe ya kukota na maponami ya prezida bonso candidat, na kimpwanza mpe na sécurité nyonso, na maponami yina zolaka kusalama na nsuka ya 2017 »''<ref name="LePoint_ONU2017">{{fr}} ; ''LE POINT AFRIQUE : [https://www.lepoint.fr/afrique/rdc-moise-katumbi-de-retour-et-apres-16-06-2017-2135974_3826.php RDC : Moïse Katumbi de retour, et après ?], na site www.lepoint.fr, mokolo ya 16 juin 2017, na nkombo ya Claire Meynial, etalani na mokolo ya 18 septembre 2017.</ref>{{,}}<ref name="Liberation_ONU2017">{{fr}} ; ''LIBÉRATION : [https://www.liberation.fr/direct/element/lopposant-a-kabila-moise-katumbi-annonce-son-retour-imminent-en-rdc_65968/ L'opposant à Kabila Moïse Katumbi annonce son retour « imminent » en RDC], na site www.liberation.fr, mokolo ya 16 juin 2017, etalani na mokolo ya 18 septembre 2017.</ref>. == Bifuta mpe ba distinctions == Na mokolo ya 15 décembre 2012, organisation Millenium Excellence Foundation pesaka Moïse Katumbi lifuta yina bo bingaka « Black Star d'Afrique 2012 », na [[Nairobi]], na [[Kenya]]. Distinction yango pesamaka samu na mambu ya mbote yina yandi salaka mpe samu na rôle modèle na yandi na yina me tadila bonne gouvernance na Afrika<ref name="DigitalCongo_BlackStar2012">{{fr}} ; ''DIGITAL CONGO : [http://www.digitalcongo.net/article/88790 Moïse Katumbi, le gouverneur du Katanga auréolé du prix de bonne gouvernance « Black Star of Africa 2012 »], na site www.digitalcongo.net, mokolo ya 26 décembre 2012.</ref>. Na janvier 2015, Moïse Katumbi zwaka diaka lifuta ya « Leader de football de l'année », yina ''Confédération africaine de football'' pesaka yandi<ref name="CAF_Leader2015">{{en}} ; ''CONFÉDÉRATION AFRICAINE DE FOOTBALL : [http://www.cafonline.com/en-US/NewsCenter/News/NewsDetails?id=VXQ2etjmt6my7JSqvaPcfg%3D%3D Toure makes it four in a row], na site www.cafonline.com, mokolo ya 8 janvier 2015.</ref>. Na mokolo ya 22 décembre 2015, magazine ya Afrika ''Jeune Afrique'' ponaka Moïse Katumbi bonso « Personnalité africaine de l'année 2015 ». Na mokolo ya 7 janvier 2020, yandi zwaka lifuta ya mokambi ya club ya football ya Afrika yina me luta ba nkaka, na maboko ya prezida ya [[FIFA]], [[Gianni Infantino]], na cérémonie ya [[CAF Awards]]<ref name="RadioOkapi_CAF2020">{{fr}} ; ''RADIO OKAPI : [https://www.radiookapi.net/2020/01/08/actualite/sport/caf-awards-2019-moise-katumbi-elu-president-de-club-de-lannee CAF Awards 2019 : Moïse Katumbi élu président de club de l’année], na site www.radiookapi.net, mokolo ya 8 janvier 2020, etalani na mokolo ya 10 janvier 2020.</ref>. == Notes mpe ba références == {{Références|taille=20}} == Ba annexes == === Ba livres mpe bibliographie === * ''Rodolph Kilambe mpe Corneille Kabila, ''De Moïse Kapenda Tshombe à Moïse Katumbi Chapwe, incarnation miracle'', Éditions Rovico, Lubumbashi, 2007, 52 p. * ''Simon Ngoy Nzam, ''Moïse Katumbi Chapwe : futur gouverneur du Katanga'', Éditions Uwezo, Lubumbashi, 2006, 38 p. * ''Christophe Yantumbi, ''Moïse Katumbi ou l'ambition du pouvoir. Affairisme, populisme et parapolitique'', Éditions Hukumu, Kigoma (Tanzanie), 2008. === Ba films === * 2009 — ''Katanga Business'' ya [[Thierry Michel]]. Film documentaire yina Moïse Katumbi ke monanaka mbala mingi. * 2013 — ''L'irrésistible ascension de Moïse Katumbi'' ya Thierry Michel. === Ba articles ya nkaka yina me kutana na mambu yayi === * ''John Nsana Kanyoni'' * ''Sindika Dokolo'' === Ba liens ya Internet === {{Autres projets |commons=category:Moïse Katumbi}} {{Ndâmbu}} [[Category:Muntu ya mumbongo ya Kongo (RDC) ya mvu-nkama ya 20]] [[Category:Muntu ya mumbongo ya Kongo (RDC) ya mvu-nkama ya 21]] [[Category:Mfumu ya nsaka ya nkweso ya Kongo (RDC)]] [[Category:Mfumu ya mbanza Katanga]] [[Category:Ya butukaka na ngonda kumi na zole ya mvu 1964]] [[Category:Yawutukaka na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] [[Category:Membre ya Lukutakanu ya Insi ya Repubilika ya Kongo]] [[Category:Membre ya Parti Populaire ya Kutunga Diaka na Demokrasi]] [[Category:Muntu ya politiki ya Kongo (RDC) ya mvu-nkama ya 21]] dabknl7ohqbtn551zsdg8vfedhwjco9 10 7914 53431 53378 2026-11-10T14:43:49Z AdamLynnMcGill007 11872 53431 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:300px; float:right; border:1px solid #aaa; background:#f9f9f9;" |- ! colspan="2" style="background:#DDEEFF; text-align:center;" | {{{nkumbu|{{PAGENAME}}}}} |- {{#if:{{{kifwanisu|}}}| {{!}} colspan="2" style="text-align:center;" {{!}} [[File:{{{kifwanisu}}}|250px]] {{#if:{{{légende|}}}| {{!}}- {{!}} colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%; color:#555;" {{!}} {{{légende}}} }} {{!}}- }} |- ! colspan="2" style="background:#DDEEFF;" | Luzingu na yandi |- ! Nkumbu ya kubutuka | {{{nkumbu_ya_kubutuka|}}} |- ! Kilumbu ya kubutuka | {{{kilumbu_ya_kubutuka|}}} |- ! Âge | {{#if:{{{kilumbu_ya_kubutuka|}}}|{{#expr: {{#time:Y|now}}-{{#time:Y|{{{kilumbu_ya_kubutuka}}}}} - ({{#time:md|now}} < {{#time:md|{{{kilumbu_ya_kubutuka}}}}}) }} ans|}} |- ! Mbula | {{#if:{{{kilumbu_ya_kubutuka|}}}|{{#expr:{{#time:Y}}-{{#time:Y|{{{kilumbu_ya_kubutuka}}}}}-({{#time:md}}<{{#time:md|{{{kilumbu_ya_kubutuka}}}}})}} ans|}} |- ! Kisika ya kubutuka | {{{kisika_ya_kubutuka|}}} |- ! Ekolo | {{{ekolo|}}} |- ! Parti ya politiki | {{{parti_ya_politiki|}}} |- ! colspan="2" style="background:#DDEEFF;" | Kisalu ya politiki |- ! Kisalu ya ntete | {{{kisalu1|}}} |- ! Banda | {{{banda1|}}} |- ! Prezida | {{{prezida1|}}} |- ! Ministre ya ntete | {{{ministre1|}}} |- ! Kisalu ya zole | {{{kisalu2|}}} |- ! Banda tii nsuka | {{{banda2|}}} |- ! Prezida | {{{prezida2|}}} |- ! Ministre ya ntete | {{{ministre2|}}} |- ! Kisalu ya tatu | {{{kisalu3|}}} |- ! Kisalu ya iya | {{{kisalu4|}}} |- ! Kisalu ya tanu | {{{kisalu5|}}} |- ! Kisalu ya sambanu | {{{kisalu6|}}} |- ! Bakala | {{{bakala|}}} |- ! Iniversite | {{{iniversite|}}} |- ! Kisalu ya yandi | {{{profesio|}}} {{#if:{{{embleme|}}}| {{!}}- {{!}} colspan="2" style="background:#DDEEFF; text-align:center;" {{!}} '''Armoiries''' {{!}}- {{!}} colspan="2" style="text-align:center;" {{!}} [[File:{{{embleme}}}|120px]] }} |} q1b8tgvgth3wpudfob9pajb7seh50v8 53444 53431 2026-11-10T17:02:09Z AdamLynnMcGill007 11872 53444 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:300px; float:right; border:1px solid #aaa; background:#f9f9f9;" |- ! colspan="2" style="background:#DDEEFF; text-align:center;" | {{{nkumbu|{{PAGENAME}}}}} |- {{#if:{{{kifwanisu|}}}| {{!}} colspan="2" style="text-align:center;" {{!}} [[File:{{{kifwanisu}}}|250px]] {{#if:{{{légende|}}}| {{!}}- {{!}} colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%; color:#555;" {{!}} {{{légende}}} }} {{!}}- }} |- ! colspan="2" style="background:#DDEEFF;" | Luzingu na yandi |- ! Nkumbu ya kubutuka | {{{nkumbu_ya_kubutuka|}}} |- ! Kilumbu ya kubutuka | {{{kilumbu_ya_kubutuka|}}} |- ! Âge | {{#if:{{{kilumbu_ya_kubutuka|}}}|{{#expr: {{#time:Y|now}}-{{#time:Y|{{{kilumbu_ya_kubutuka}}}}} - ({{#time:md|now}} < {{#time:md|{{{kilumbu_ya_kubutuka}}}}}) }} ans|}} |- ! Mbula | {{#if:{{{kilumbu_ya_kubutuka|}}}|{{#expr:{{#time:Y}}-{{#time:Y|{{{kilumbu_ya_kubutuka}}}}}-({{#time:md}}<{{#time:md|{{{kilumbu_ya_kubutuka}}}}})}} ans|}} |- ! Kisika ya kubutuka | {{{kisika_ya_kubutuka|}}} |- ! Ekolo | {{{ekolo|}}} |- ! Parti ya politiki | {{{parti_ya_politiki|}}} |- ! colspan="2" style="background:#DDEEFF;" | Kisalu ya politiki |- ! Kisalu ya ntete | {{{kisalu1|}}} |- ! Banda | {{{banda1|}}} |- ! Prezida | {{{prezida1|}}} |- ! Ministre ya ntete | {{{ministre1|}}} |- ! Kisalu ya zole | {{{kisalu2|}}} |- ! Banda tii nsuka | {{{banda2|}}} |- ! Prezida | {{{prezida2|}}} |- ! Ministre ya ntete | {{{ministre2|}}} |- ! Kisalu ya tatu | {{{kisalu3|}}} |- ! Kisalu ya iya | {{{kisalu4|}}} |- ! Kisalu ya tanu | {{{kisalu5|}}} |- ! Kisalu ya sambanu | {{{kisalu6|}}} |- ! Bakala | {{{bakala|}}} |- <tr> <th scope="row">Tata</th> <td>{{{tata|}}}</td> </tr> |- ! Iniversite | {{{iniversite|}}} |- ! Kisalu ya yandi | {{{profesio|}}} {{#if:{{{embleme|}}}| {{!}}- {{!}} colspan="2" style="background:#DDEEFF; text-align:center;" {{!}} '''Armoiries''' {{!}}- {{!}} colspan="2" style="text-align:center;" {{!}} [[File:{{{embleme}}}|120px]] }} |} o8xtk1lescspw7huzkhqd3cavahg9zs 0 7945 53459 53388 2026-11-10T23:58:52Z InternetArchiveBot 8876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 53459 wikitext text/x-wiki {{Infobox Muntu ya Politiki ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi | nkumbu = <big>Judith Suminwa Tuluka</big> | kifwanisu = Prime Minister of DRC Judith Suminwa Tuluka (2025) (cropped).jpg | légende = ''Judith Suminwa Tuluka na mvula 2025. | nkumbu_ya_kubutuka = | kilumbu_ya_kubutuka = 1967-10-19 | kisika_ya_kubutuka = [[Kongo Central]], [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] | ekolo = [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi|Mukongo]] | parti_ya_politiki = [[Union pour la démocratie et le progrès social|UDPS-Tshisekedi]] | kisalu1 = [[Premier ministre de la république démocratique du Congo|Minsitiri ya Nene ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] | banda1 = 12 juin 2024 | prezida1 = [[Félix Tshisekedi]] | gouvernement1 = [[Gouvernement Suminwa|Suminwa]] | muntu_ya_ntama1 = [[Jean-Michel Sama Lukonde]] | kisalu2 = Minsitiri ya Leta<br>[[Ministère du Plan (république démocratique du Congo)|Minsitiri ya Piani]] | banda2 = 24 mars 2023 | tii2 = 12 juin 2024 | prezida2 = [[Félix Tshisekedi]] | minsitiri_ya_nene2 = [[Jean-Michel Sama Lukonde]] | gouvernement2 = [[Gouvernement Lukonde II|Lukonde {{II}}]] | muntu_ya_ntama2 = [[Christian Mwando Nsimba]] <small>(na nzila ya bantu ya nkaka)</small> | muntu_ya manima2 = [[Guylain Nyembo Mbwizya]] | bakala = Roger Tuluka<ref>{{fr}} ; ''[https://congoguardian.com/2024/04/04/judith-suminwa-tuluka-voici-ses-origines-100-ne-kongo/ Judith Suminwa Tuluka : Voici ses origines 100% Ne Kongo]'', sur congoguardian.com, 04 avril 2024, consulté le 08 novembre 2026</ref> | bana = Bana zole | iniversite = ''Université libre de Bruxelles'' | diplome = Graduat na comptabilité, licence na sciences économiques appliquées, master na sciences du travail | profesio = [[Muntu]] ya politiki<br />Muntu ya kisalu ya nkita | dibundu = | kisika_ya_kuzinga = | embleme = Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo (grey spear).svg | liste = [[Liste des Premiers ministres de la république démocratique du Congo|Baministre ya Nene ya Kongo-Kinshasa]] }} '''Judith Suminwa Tuluka''', yina butukaka na 19 octobre ngonda ya kumi 1967, kele [[muntu]] ya leta ya [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi|Kongo]], yina ke sala kisalu ya [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi|Minsitiri ya Nene]] banda kilumbu ya 12 Ngonda ya sambanu 2024. Na nima ya kusala bonso Minsitiri ya Piani na kati ya ''Gouvernement Lukonde II'', Prezida [[Félix Tshisekedi]] solaka yandi na kilumbu ya 1 ngonda ya iya 2024 sambu na kuyala [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi|gouvernement ya RDC]]. Yandi kumaka nkento ya ntete na [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi|disolo ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] kusala kisalu yai<ref>{{fr}} ; ''[https://www.lebaobab.net/2024/04/01/judith-suminwa-tuluka-devient-la-premiere-femme-premiere-ministre-de-la-rdc/ Judith Suminwa Tuluka devient la première femme Première ministre de la RDC]'', sur lebaobab.net, 01 avril 2024, consulté le 08 novembre 2026</ref>. == Luzingu ya yandi == === Dibuta === Judith Suminwa Tuluka butukaka na 19 ngonda ya kumi 1967 na provense ya [[Kongo Central]]<ref name=":0">{{fr}} ; ''[https://www.mediapart.fr/journal/fil-dactualites/010424/rdc-judith-suminwa-tuluka-nommee-premiere-ministre-premiere-femme-ce-poste RDC: Judith Suminwa Tuluka nommée Première ministre, première femme à ce poste]'', sur Mediapart, 2024-04-01, consulté le 01 avril 2024</ref>. Yandi me kwelaka, mpi kele na bana zole: mwana-bakala (bamvula 23) mpi mwana-nkento (bamvula 19) na ntangu ya kusola yandi na kisalu ya Minsitiri ya Nene ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi (ngonda ya iya 2024). === Malongi mpi kisalu ya yandi === Judith Suminwa kele na badiplome ya graduat na comptabilité ya École de promotion et de formation continue (EPFC) ya Bruxelles, licence na sciences économiques appliquées (na kisalu ya gestion financière) ya Facultés universitaires catholiques ya Mons, mpi master na sciences du travail (na ndonga ya kisalu na bansi yina ke yela) ya ''Université libre de Bruxelles'' ('''ULB''')<ref>{{fr}} ; ''[https://afriquemidi.com/judith-tuluka-suminwa/ Judith Tuluka Suminwa]'', sur afriquemidi.com, 01 avril 2024, consulté le 01 avril 2024</ref>. Yandi salaka kisalu na secteur bancaire tekila kukota na ba agence ya ''Kimvuka ya Bansi ya Nsi-Nsi'', kiteso mosi na ''Programme des Nations unies pour le développement'' (PNUD), kisika yandi kumaka experte nationale na projet ya kusadisa bimvuka ya bantu na ndambu ya Est ya insi, yina bo ke bingaka STEP. Na nima, yandi salaka na cabinet ya [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi|Ministère ya Budget]], tekila kukuma coordinatrice adjointe ya Conseil présidentiel de veille stratégique (CPVS)<ref>{{fr}} ; ''[https://icietailleurs-magazine.com/judith-tuluka-suminwa-etre-determinee-et-reconnaitre-ses-limites-pour-avancer/ Judith Tuluka Suminwa : Être déterminée et reconnaitre ses limites pour avancer]'', sur icietailleurs-magazine.com, Espérance Diana, 03 février 2022, consulté le 08 avril 2023, archive du 23 novembre 2025</ref>. === Kisalu ya politiki === * ''{{fr}} Article connexe : [https://fr.wikipedia.org/wiki/%C3%89lections_l%C3%A9gislatives_de_2023_en_r%C3%A9publique_d%C3%A9mocratique_du_Congo Élections législatives de 2023 en république démocratique du Congo] ==== Minsitiri ya Piani ==== [[image:JP rice donation to DRC 03.jpg|gauche|vignette|267x267px|''Judith Suminwa Tuluka na mvula 2023.]] Judith Suminwa Tuluka solamaka na kisalu ya [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi|Minsitiri ya Piani]] na kati ya [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi|Gouvernement Lukonde II]], na kilumbu ya 24 Kutambula 2023<ref>{{fr}} ; ''[https://pourelle.info/qui-est-judith-tuluka-suminwa-la-nouvelle-ministre-detat-chargee-du-plan/ Qui est Judith TULUKA SUMINWA, la nouvelle ministre d’Etat chargée du Plan?]'', sur pourelle.info, Dave Ngonde, 28 mars 2023, consulté le 08 avril 2023</ref>{{,}}<ref>{{fr}} ; ''[https://actualite.cd/2023/03/27/rdc-sama-lukonde-ii-ce-quil-faut-savoir-de-judith-tuluka-suminwa-la-nouvelle-ministre RDC-Sama Lukonde II : ce qu'il faut savoir de Judith Tuluka Suminwa, la nouvelle ministre d’Etat en charge du Plan]'', sur actualite.cd, Prisca Lokale, 27 mars 2023, consulté le 08 avril 2023</ref>. ==== Minsitiri ya Nene ==== Na nima ya [[Jean-Michel Sama Lukonde Kyenge|Jean-Michel Sama Lukonde]] kutula kisalu na yandi na kilumbu ya 21 ngonda ya zole 2024<ref>{{fr}} ; ''[https://www.afrique-sur7.ci/rdc-judith-tuluka-suminwa-nommee-premiere-ministre RDC : Judith Tuluka Suminwa nommée Première ministre - Afrique sur 7]'', sur afrique-sur7.ci, 01 avril 2024, consulté le 02 avril 2024</ref>, Prezida ya Repubilika [[Félix Tshisekedi]] solaka Judith Suminwa Tuluka na kisalu ya [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi|Minsitiri ya Nene]] na kilumbu ya 1 ngonda ya iya 2024}}, bamvula tatu na nima ya luyantiku ya ntangu na yandi ya zole ya kuyala<ref name=":0" />. Yandi kumaka nkento ya ntete yina bo solaka na kisalu ya Minsitiri ya Nene ya [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]]<ref>{{fr}} ; ''[https://actualite.cd/2024/04/01/rdc-judith-suminwa-nommee-au-poste-de-premier-ministre RDC : Judith Suminwa Tuluka nommée au poste de Premier ministre]'', sur actualite.cd, 01 avril 2024, consulté le 01 avril 2024</ref>{{,}}<ref>{{fr}} ; ''[https://www.politico.cd/actualite/2024/04/01/rdc-judith-tuluka-suminwa-nommee-premier-ministre.html/159903/ RDC : Judith Tuluka Suminwa nommée Premier ministre]'', sur politico.cd, 01 avril 2024, consulté le 01 avril 2024</ref>{{,}}<ref>{{fr}} ; ''[https://zoom-eco.net/a-la-une/rdc-judith-tuluka-suminwa-nommee-premiere-ministre/ RDC : Judith Tuluka Suminwa nommée Première Ministre]'', sur zoom-eco.net, 01 avril 2024, consulté le 01 avril 2024</ref>{{,}}<ref>{{fr}} ; ''[https://www.rtbf.be/article/rdc-judith-suminwa-tuluka-nommee-premiere-ministre-11352720 RDC : Judith Suminwa Tuluka nommée Première ministre]'', sur rtbf.be, 01 avril 2024, consulté le 01 avril 2024</ref>. Yandi bandaka kisalu na yandi na ntangu yina insi vandaka kukutana ti mambu ya mpasi ya lutaninu, kiteso mosi na kubakama ya mvita na ''Kivu ya Nordi'', mingimingi na mvita ya kimvuka ya batomboki ya ''M23 (groupe armé)''(23)<ref name=":0" />. [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi|Gouvernement]] na yandi kele ti baministre {{Unité|54}}, kansi gouvernement ya muntu yina landaka yandi vandaka na baministre 57. Bo pesaka gouvernement na yandi kiyeka na kilumbu ya 11 Ngonda ya sambanu 2024 na ''Assemblée nationale''<ref>{{fr}} ; ''[https://actualite.cd/2024/06/12/rdc-judith-suminwa-et-son-gouvernement-investis RDC: Judith Suminwa et son gouvernement investis]'', sur actualite.cd, 12 juin 2024, consulté le 12 juin 2024</ref>{{,}}<ref>{{fr}} ; ''[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20240611-rdc-pour-l-investiture-du-gouvernement-la-premi%C3%A8re-ministre-met-l-accent-sur-l-emploi-et-la-s%C3%A9curit%C3%A9 RDC: pour l'investiture du gouvernement, la Première ministre met l'accent sur l'emploi et la sécurité]'', sur RFI, Patient Ligodi, Radio France internationale, 12 juin 2024</ref>. == Bansangu mpi banzila ya kutala yo == {{Références}} == Tala mpi == === Banzila ya nganda === {{Autres projets|commons=Category:Judith Suminwa Tuluka|wikiquote=Judith Tuluka Suminwa}} * ''{{fr}} ; [https://web.archive.org/web/20230408161911/https://republique.cd/biographie/judith-tuluka-sumwina/ Luzingu ya yandi] na site ya Gouvernement ya [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] {{Ndâmbu}} [[Category:Minsitiri ya Kongo (RDC)]] [[Category:Minsitiri ya Piani ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] [[Category:Minsitiri ya Nene ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] [[Category:Bankento ya ntete na politiki ya Afrika]] [[Category:Balongi ya iniversite ya ofele ya Bruxelles]] [[Category:Kubutuka na ngonda kumi na mosi ya mvu 1967]] [[Category:Kubutuka na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] [[Category:Luyalu ya Suminwa]] dj0p1corswkzde55qdvp47gp0l2i16b 14 7963 53426 2026-11-10T13:01:04Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie " 53426 wikitext text/x-wiki == 1959 ya lubutuku == 5mblqaoo1mho2xgb2o9vmz2lkbvvxkn 14 7964 53427 2026-11-10T13:01:27Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie " 53427 wikitext text/x-wiki == Lubutuku na Lubumbashi == 6e98jmxknbensvrjpdjbdi2ppr0mrec 0 7965 53428 2026-11-10T13:07:09Z OtikolenoiL 11601 Created by translating the page "[[:fr:Special:Redirect/revision/241209734|Autorité de régulation du secteur de l’Électricité]]" 53428 wikitext text/x-wiki '''Kimvuka ya ke talaka mambu ya kura''', yina bo ke bingaka mingi-mingi na ngogo na yo ya nkufi "ARE". " kele kimvuka ya leta na [[Repubilika ya Kôngo Demokratiki|République Démocratique du Congo]] yina kele na kisalu ya kubongisa bisalu ya secteur ya kura. miongoni mwa wajumbe wa bodi yake. Kabla ya uteuzi wake, Soraya Aziz-Moto aliwasilishwa na ARE akiwa na Shahada ya Uzamili katika Maendeleo kutoka Chuo Kikuu cha Sussex, Uingereza, na diploma ya uzamili katika Uongozi kutoka Chuo Kikuu cha Arizona, Marekani. Ujuzi wake wa kitaaluma uko katika sekta za madini na nishati. Mkurugenzi Aliyetangulia Kuanzia Julai 2020 hadi Februari 2026, Mkurugenzi Mkuu wa ARE alikuwa Sandrine Ngalula Mubenga, mhandisi na mtaalamu wa sekta ya nishati. Wakati wa uongozi wake, taasisi hiyo iliendelea kuanzishwa, maendeleo ya taratibu zake za udhibiti, na usindikaji wa maombi kutoka kwa waendeshaji umeme.[10] Mwishoni mwa muhula wake, Sandrine Ngalula Mubenga alionyesha kwamba, kulingana na data iliyowasilishwa na ARE, uwezo wa umeme uliowekwa nchini DRC uliongezeka kutoka MW 2,972 mwaka wa 2020 hadi MW 4,024.58 mwaka wa 2025, huku kiwango cha huduma kikiongezeka kutoka 17.9% hadi 29%. Takwimu hizi zilitolewa na usimamizi uliopita wakati wa sherehe ya makabidhiano. Shughuli na Mafanikio Katika miaka yake ya kwanza ya uendeshaji, ARE iliunda mifumo ya kufuatilia waendeshaji, kuchambua maombi ya vibali, na kupitia mapendekezo ya ushuru. Pia imeanzisha mifumo ya kupokea na kushughulikia malalamiko ya watumiaji.[11] Mnamo Oktoba 2026, wakati wa uwasilishaji wa ripoti ya kwanza ya utawala mpya ya siku 100, ARE ilitangaza kwamba ilikuwa imepitia na kusajili miradi 45 ya nishati, kushughulikia kesi 17 za kesi, na kutoa maoni 18 mazuri kwa miradi inayoonekana kuwa inafuata sheria. Taasisi hiyo pia iliwasilisha jukwaa la kidijitali lililoundwa ili kuwezesha kupokea na kufuatilia malalamiko kutoka kwa waendeshaji na watumiaji.[12] ARE pia imeunda ushirikiano na taasisi za kitaifa na washirika wa kimataifa, haswa kuhusu uimarishaji wa zana za udhibiti na uboreshaji wa soko la umeme. Mnamo Septemba 2026, ilitangaza waziwazi kazi ya kiufundi iliyofanywa kwa msaada wa Benki ya Maendeleo ya Afrika. 3wygzrl2dlobbns2hhi6y7hpbh5tdyl 53429 53428 2026-11-10T13:15:22Z OtikolenoiL 11601 53429 wikitext text/x-wiki '''Kimvuka ya ke talaka mambu ya kura''', yina bo ke bingaka mingi-mingi na ngogo na yo ya nkufi "ARE". " kele kimvuka ya leta na [[Repubilika ya Kôngo Demokratiki|République Démocratique du Congo]] yina kele na kisalu ya kubongisa bisalu ya secteur ya kura. Mikumba na yau kele, mingimingi, kulandila bansiku ya tekiniki, kutala mutindu ya kutesana, kutadila diaka ba ntalu, kutanina mambote ya ba konsomatere, mpe kumanisa mavwanga na kati ya ba ntuadisi ya bisalu. == Kisina == Kusala ya ARE kele na kati ya bisalu ya kubongisa mambu ya kura na insi ya Congo. Nsiku No. 14/011 ya kilumbu ya 17 ya ngonda sambanu ya mvula 2014, yina me tala secteur ya kura, me tula nzila ya mvimba samu na kupesa kimpwanza na secteur mpe me kangula nzila samu na kukota ya ba mfumu ya leta mpe ya bantu mosi mosi na yina me tala kusala, kupesa, kukabula, mpe kuteka kura. Kimvuka ya leta me zabana na zina ya Autorité régulatrice du secteur électrique, me salama na nsiku No. 16/013 ya kilumbu ya 21 ya ngonda ya iya ya mvula 2016, yina me tula ARE, me tendula mutindu ya kubongisa yau, mpe me tendula bisalu na yau. Nsiku yayi ke monisa kisika na yandi, mutindu ya kutunga, mpe bisalu ya nene yina ba me pesa yandi. Kusalama ya bimvuka na yau ya kutwadisa na mvu 2020 vandaka luyantiku ya kisalu na yau ya mbote. Rapore ya mvula ya inzo ya bisalu ke monisa ti ntangu yayi me pesamaka na ntuala ya bisalu ya luyalu, na kubongisa ba nzila ya bisalu, mpe na kutunga bangwizani na ba mfumu ya secteur mpe ba nduku ya inzo ya bisalu. Na mvula 2021, kimvuka yayi me landa na kusala, mingi-mingi na nzila ya kutunga kimvuka mosi yina kele na kisalu ya kutadila mambu ya ke yangisa bantu yina ke sumbaka bima mpi mambu yina bo ke bokuta. Yau bakaka mpe kisalu ya kupesa ngolo na bisalu na yau ya luyalu mpe kukula na yau malembe-malembe na nganda ya Kinshasa. == Kadre ya nsiku == ARE ke salaka na kati ya mikanda mingi ya nsiku mpe ya nsikudukusu yina me tala kisalu ya kura na RDC. Nsiku na yo me simbama ntete-ntete na : * Nsiku No. 14/011 ya kilumbu ya 17 ya ngonda ya sambanu ya mvula 2014, ya ke tadila kisalu ya kura; * Nsiku No. 16/013 ya kilumbu ya 21 ngonda ya iya ya mvula 2016, yina ke tula, ke yidika, mpe ke twadisa kisalu ya ARE; Nsiku No. 18/031 ya kilumbu ya 13 ya ngonda kumi na zole ya mvula 2018, ke soba mpe ke yika nsiku ya ke tadila kisalu ya kura; * Nsiku-Nsiku No. 25/025 ya kilumbu ya tanu ya ngonda ya zole ya mvula 2025, ke soba mpe ke yika na Nsiku No. 14/011, mutindu me sobama na Nsiku No. 18/031. Nsiku-Nsiku ya 2025 me yidika mingi-mingi ba nzila ya nsiku na kukotisa bangindu ya mpa yina me tala ba ngolo yina ke vutukaka na luzingu, kubaluka ya ba ngolo, kusadila ngolo mbote, mpe kubumba ngolo. Yau tulaka mpe ba nzila ya mpa ya bisalu samu na kusadisa kimvuka ya secteur. == Mikumba mpi Mikumba == Na kulandana na kitini ya tatu ya nsiku n°16/013 ya kilumbu ya 21 ya ngonda ya iya ya mvula 2016, ARE (Autorité régulatrice de l’électricité) ke sala bisalu mingi ya nene na yina me tala kisalu ya kura. Na kati na yo, mingi-mingi : * Nsikudukusu ya secteur: kulandila kuzitisa ba nsiku na ba nsikudukusu yina ke tadila bisalu ya kutunga, kupesa, kukabula, na kuteka kura. * Kupesa maboko na kutesana: kuzaba kusadila minsiku ya kuzaba mambu na pwelele mpe kutesana na kimpwanza na kati ya ba mfumu ya bisalu. * Kubongisa ba mbongo: kupesa maboko na kusala kisika yina ke sadisa na kutunga bisalu ya kura na kukota ya ba secteur privé. * Nsikudukusu ya ba ntalu: kuyamba, kufiongunina, mpe kutala ba nsangu ya ba ntalu yina me tadila bisalu ya secteur. * Kuzenga mambu: kukota na mambu ya kuzenga mambu na kati ya bantu ke sala kisalu na mambu ya kura. Insitusio yango ke salaka mpi kisalu ya kutala mikanda ya ke pesa nswa mpi nswa ya bantu yina ke salaka bisalu, kuzikisa kana bima yina bo ke tulaka ke wakana ti bima yina bo ke tulaka, mpi kutanina bantu yina ke sumbaka bima. Na mutindu yina, bisalu na yau ketubilaka bima ya mutindu na mutindu ya zandu ya kura, banda na kusala kura tii na kupesa kura na bantu yina kesadilaka yau. == Kimvuka mpi kisalu == ARE kele kimvuka ya luyalu ya leta yina kele na kimuntu ya nsiku mpe kiyeka ya luyalu mpe ya mbongo. Kimvuka na yau me simbama mingi na kimvuka ya ba mfumu mpe na kimvuka ya nene, na kulandana na ba nsiku yina ke twadisaka kisalu na yau. Kimvuka ya ba mfumu ke talaka luyalu ya kimvuka mpe ke vukanaka na kutwadisa bisalu na yau. Direction générale kele na kiyeka ya kutwadisa mpe kusadila bisalu ya inzo ya bisalu. == Kisalu == Banda na ngonda ya tatu ya mvula 2026, Direction générale ya ARE me twadisama na Soraya Aziz-Moto, yina me ponama na nsiku ya mfumu ya insi na kilumbu ya 20 ya ngonda ya zole ya mvula 2026. Yandi me baka kimfumu na kilumbu ya tatu ya ngonda ya tatu ya mvula 2026, na ntangu ya nkinsi ya kupesa kiyeka na mfumu ya ntete na yandi, Ngabe Mulunga. Ntwadisi ya kimvuka ya bamfumu kele longi Jean-Marie Beya Kamba, yina bakaka mpi kisalu na ngonda ya tatu ya mvu 2026. Mukanda yina ARE basisaka kele ti Sandrine Ngalula Mubenga, Jonas Mokono Panzu, mpi Wilfried Bahati. na kati ya bantu ya komite na yo. Na ntwala ya kuponama na yandi, Soraya Aziz-Moto monisamaka na ARE nde yandi kele ti diplome ya Master na mambu ya kutunga na Iniversite ya Sussex, na Grande-Bretagne, mpi diplome ya nsuka na mambu ya Kimfumu na Iniversite ya Arizona, na États-Unis. Mambu na yandi ya kisalu kele na mambu ya matadi ya ntalu mpi ya energie. Ntwadisi ya ntama Banda ngonda ya nsambwadi ya mvu 2020 tii na ngonda ya zole ya mvu 2026, mfumu ya ARE vandaka Sandrine Ngalula Mubenga, enzeniere mpi muntu ya mayele ya ke talaka mambu ya ngolo. Na ntangu ya luyalu na yandi, kimvuka yina landaka kusala, kusala ba nzila ya kusadila, mpe kusadila ba ndombolo ya ba mfumu ya kura.[10] Na nsuka ya kimfumu na yandi, Sandrine Ngalula Mubenga monisaka ti, na kutadila bansangu yina ARE me pesa, ngolo ya kura yina me tulama na RDC me tombuka katuka na 2.972 MW na mvula 2020 ti na 4.024,58 MW na mvula 2025, na ntangu yina ntalu ya bisalu me tombuka katuka na %12 %. Ba ntalu yayi ba pesaka yau na ba mfumu ya ntete na ntangu ya lukutakanu ya kupesa kisalu. == Bisalu mpi mambu ya bo me sala == Na bamvula ya ntete ya kisalu, ARE salaka ba nzila ya kutala ba mfumu ya bisalu, kufiongunina ba ndombolo ya nswa, na kutala diaka ba nsangu ya ba ntalu. Yau me tula mpe ba nzila ya kuyamba mpe kusadila ba nsangu ya ba konsomateurs. Na ngonda kumi na mosi ya mvula 2026, na ntangu ya kupesa rapore ya ntete ya bilumbu 100 ya luyalu ya mpa, ARE zabisaka ti yandi me tala mpe me sonikisa bisalu 45 ya ngolo, yandi me tadila ba mambu 17 ya kusambisa, mpe yandi me basisa bangindu 18 ya mbote samu na bisalu yina yandi me mona ti yau ke zitisa bansiku. Institution mpe monisaka plateforme digitale yina me salama samu na kusadisa na kubaka mpe kulandila ba nsangu ya kubokuta ya ba mfumu ya bisalu mpe ba konsomateurs. ARE me sala mpe bisalu ya kintuadi na ba inzo ya bisalu ya insi na ba nduku ya ba yinsi yantoto, mingi na yina me tala kukumisa ngolo bisadilu ya nsikudukusu na kubongisa zandu ya kura. Na ngonda ya nsambwadi ya mvula 2026, yau me zabisa mingi bisalu ya tekiniki yina me salama na lusadisu ya Banque Africaine de Développement. 4etw1qlibqb7yl01kcv5xyd6kdm2tfu 0 7966 53430 2026-11-10T14:36:35Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création en Traduction Article | Charlotte Cime Jinga " 53430 wikitext text/x-wiki {{Infobox Muntu ya Politiki ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi | nkumbu = <big>Charlotte Cime</big></br> <big>Jinga</big> | kifwanisu = defaut.svg | légende = ''Charlotte Cime Jinga, députée nationale | nkumbu_ya_kubutuka = Charlotte Cime Jinga | kilumbu_ya_kubutuka = 1959-12-23 | kisika_ya_kubutuka = [[Lubumbashi]], [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] | ekolo = [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi|Kongo]]<br/> {{RDC}} | parti_ya_politiki = ''Ensemble pour la République'' | kisalu1 = Députée nationale ya [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] | banda1 = 13 janvier 2024 | tii1 = | prezida1 = [[Félix Tshisekedi]] | ministre1 = [[Judith Suminwa Tuluka]] | kisalu2 = Meya ya [[Kolwezi]] | banda2 = 10 octobre 2008 | tii2 = février 2016 | prezida2 = | ministre2 = | kisalu3 = Bourgmestre ya commune ya [[Manika]] | banda3 = | tii3 = 10 octobre 2008 | kisalu4 = Coordonnatrice provinciale ya ''Ensemble pour la République'' / [[Lualaba]] | kisalu5 = | kisalu6 = | muntu_ya_ntama1 = Christian Businde Shamanye | muntu_ya_manima1 = [[Véronique Upite Kamina]] | bakala = | iniversite = | profesio = ''Nkento'' ya politiki | dibundu = | diplome = | kisika_ya_kuzinga = [[Kolwezi]], [[Lualaba]] | tata = [[Tshime Kamba Dikenya]] | embleme = Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo.svg }} '''Charlotte Cime Jinga''', yina butukaka na kilumbu ya 23 décembre 1959 na [[Lubumbashi]], kele muntu ya politiki ya [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi|Kongo]]. Yandi vandaka maire ya mbanza ya [[Kolwezi]] banda 2008 tii 2016. Na nima, yandi kumaka ''députée nationale'' ya [[Kolwezi]] banda janvier 2024. Yandi kele diaka coordonnatrice provinciale ya parti ''Ensemble pour la République'' na province ya [[Lualaba]]. == Luzingu na yandi == === Bampila na yandi === Charlotte Cime Jinga butukaka na kilumbu ya 23 décembre 1959 na [[Lubumbashi]], na kati ya province ya kala ya [[Katanga]].<ref name="ADAM001">{{fr}} ; ''TALATALA : [https://talatala.cd/deputes/835/ Baromètre de l'activité parlementaire et de l'action du gouvernement en RD Congo : Charlotte Cime Jinga (ENSEMBLE) - JER]'', na site ya talatala.cd, tala na 10 novembre 2026.</ref> Yandi kele mwana ya nkento ya ntete ya [[Tshime Kamba Dikenya]], muntu yina vandaka conseiller administratif na Ministère ya Culture mpe Art. === Bourgmestre ya Manika === Na ntwala ya kukuma maire, Charlotte Cime Jinga vandaka bourgmestre ya commune ya [[Manika]], commune yina kele na ndambu ya este ya Kolwezi. Manika kele mosi ya ba communes zole ya [[Kolwezi]]. Commune ya nkaka kele [[Dilala]], yina kele na ndambu ya ouest ya mbanza.<ref name="ADAM002">{{fr}} ; ''LA RELANCE INFO : [https://larelanceinfo.net/2025/03/26/cime-jinga-charlotte-le-parcours-dune-icone-qui-inspire/ CIME JINGA CHARLOTTE : LE PARCOURS D’UNE ICÔNE QUI INSPIRE]'', na site ya larelanceinfo.net, 26 mars 2025, tala na 10 novembre 2026.</ref> === Maire ya Kolwezi (2008–2016) === Na kilumbu ya 10 octobre 2008, bo ponaka yandi sambu na kukuma maire ya mbanza ya Kolwezi.<ref>{{fr}} ; [https://www.memoireonline.com/10/11/4885/Lexploitation-miniere-artisanale-au-Katanga-et-ses-consequences-sur-la-production-agricole-Cas.html L'exploitation minière artisanale au Katanga et ses conséquences sur la production agricole], Memoire Online.</ref> Baponaka yandi na nzila ya Ordonnance n°08/055 ya kilumbu ya 24 septembre 2008, yina vandaka sambu na kupesa mikumba ya ba maires mpe ba maires adjoints ya bambanza.<ref name="ADAM003">{{fr}} ; ''MEMOIRE ONLINE : Alliance KATEMBO NZAMA, [https://www.memoireonline.com/10/11/4885/Lexploitation-miniere-artisanale-au-Katanga-et-ses-consequences-sur-la-production-agricole-Cas.html L'exploitation minière artisanale au Katanga et ses conséquences sur la production agricole. Cas du district urbano-rarul de Kolwezi]'', 2011, na site ya memoireonline.com, tala na 10 novembre 2026.</ref> Yandi salaka kisalu ya maire na kati ya bamvula kuluta nsambwadi, banda 2008 tii février 2016. Yai vandaka mosi ya bantangu yina ba maires lutisaka ntama na lutwadisu ya [[Kolwezi]]. Na ntangu yandi vandaka maire, Kolwezi kumaka na kuyela mingi sambu na kukuma mingi ya kisalu ya kutimuna cuivre mpe cobalt. Mbanza fwete kutana ti bantu mingi ya kutimuna mabanga na mutindu ya maboko, kuyela ya ba quartiers lokola Kasulo mpe Luilu, mpi matata na kati ya ba sociétés ya kutimuna mabanga na ba creuseurs artisanaux. Na 2015, Kolwezi kumaka chef-lieu ya province ya mpa ya [[Lualaba]], yina salamaka na kukabula province ya kala ya Katanga. Yo yina, Charlotte Cime Jinga kumaka maire ya ntete ya Kolwezi na ntangu mbanza yango kumaka chef-lieu ya Lualaba. Bo pesaka yandi matondo na kati ya ba études scientifiques mingi yina ketadila kutimuna cobalt na mutindu ya maboko na Kolwezi, sambu yandi sadisaka ba chercheurs na kusala bisalu na bo na mbanza yango.<ref name="ADAM004">{{fr}} ; ''SWISS INFO : Dominique Soguel, [https://www.swissinfo.ch/fre/economie/repenser-l-extraction-artisanale-du-cobalt-en-rdc/48295594 Comment repenser l’extraction artisanale du cobalt en RDC]'', 20 février 2023, na site ya swissinfo.ch, tala na 10 novembre 2026.</ref> === Kukatula yandi na kisalu na 2016 === Na février 2016, bo katulaka yandi na kisalu na yandi na nzila ya desizyon ya Ministère ya Intérieur.<ref name="ADAM001"/> Na ngonda yina mosi, [[Véronique Upite Kamina]] bakaka kisika na yandi lokola maire ya Kolwezi, mpi [[Jacques Masengo Kindele]] kumaka adjoint maire.<ref name="ADAM005">{{fr}} ; ''CONGO MONDE : Congo Mining Media, [https://congomonde.wordpress.com/2016/02/13/kolwezi-entree-en-fonction-de-madame-le-maire-veronique-upite-et-son-adjoint-m-jacques-masengo/ (KOLWEZI) : entrée en fonction de Madame le maire Véronique Upite et son adjoint M. Jacques Masengo]'', 13 février 2016, na site ya congomonde.wordpress.com, tala na 10 novembre 2026.</ref> === Kisalu ya politiki – Ensemble pour la République === Na nima ya kubika kisalu ya maire, yandi kotaka na parti ya ''Ensemble pour la République'' ya [[Moïse Katumbi]].<ref name="ADAM010">{{fr}} ; ''GéantRadio : [https://geantradio.com/news-view/2514753/katumbi-rearme-ensemble-charlotte-cime-jinga-nommee-au-lualaba Katumbi réarme Ensemble : Charlotte CIME Jinga nommée au Lualaba]'', 13 avril 2026, na site ya geantradio.com, tala na 10 novembre 2026.</ref><ref name="ADAM002"/> Yandi kumaka coordonnatrice provinciale ya Ensemble pour la République na province ya Lualaba. Yandi kele mosi ya bamfumu ya mfunu ya parti yango na ndambu ya sud-est ya Kongo. Yandi vandaka mpi na kati ya bankento 65 yina bo ponaka sambu na kukuma ba députés nationaux na maponami ya 2023.<ref name="ADAM006">{{fr}} ; ''ACTUALITE.CD : Grâce Guka, [https://actualite.cd/2024/01/16/elections-qui-sont-les-65-femmes-elues-aux-legislatives-nationales Élections : qui sont les 65 femmes élues aux législatives nationales ?]'', 16 janvier 2024, na site ya actualite.cd, tala na 10 novembre 2026.</ref><ref name="ADAM007">{{fr}} ; ''AGENCE CONGOLAISE DE PRESSE (ACP) : [https://acp.cd/genre/elections-legislatives-seules-65-femmes-elues-sur-477-deputes-proclames-par-la-ceni/ Élections législatives : seules 65 femmes élues sur 477 députés proclamés par la Céni]'', 15 janvier 2024, na site ya acp.cd, tala na 10 novembre 2026.</ref><ref name="ADAM008">{{fr}} ; ''7 SUR 7 : Christel Insiwe, [https://7sur7.cd/2024/01/15/rdc-65-femmes-elues-lassemblee-nationale-contre-50-en-2018 RDC : 65 femmes élues à l'Assemblée nationale contre 50 en 2018]'', 15 janvier 2024, na site ya 7sur7.cd, tala na 10 novembre 2026.</ref><ref name="ADAM009">{{fr}} ; ''RADIO OKAPI : [https://www.radiookapi.net/2024/01/22/actualite/politique/legislatives-provinciales-66-femmes-recensees-sur-les-688-deputes RDC : Législatives provinciales : 66 femmes recensées sur les 688 députés élus en RDC]'', 22 janvier 2024, na site ya radiookapi.net, tala na 10 novembre 2026.</ref> === Députée nationale (banda 2024) === Na maponami ya ba députés nationaux ya kilumbu ya 20 décembre 2023, bo ponaka Charlotte Cime Jinga lokola députée nationale na circonscription électorale ya [[Kolwezi]], na zina ya parti Ensemble pour la République. ''Commission électorale nationale indépendante (CENI)'' basisaka bansangu ya mbala ya ntete ya maponami na kilumbu ya 13 janvier 2024. Na kati ya ba députés nationaux 477 yina bo ponaka, bankento vandaka 65, mpe Charlotte Cime Jinga vandaka mosi na kati na bo. Banda janvier 2024, yandi kesala na ''Assemblée nationale'' ya ([[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]]) , na groupe parlementaire ya Ensemble.<ref name="ADAM007"/><ref name="ADAM008"/> Na site ya Talatala, yina kelandaka bisalu ya parlement na Kongo, bo ketanga yandi lokola députée ya Ensemble yina kemonisa Kolwezi.<ref name="ADAM001"/> == Luzingu ya kisemeki == Bansangu ya bantu yonso na yina metala luzingu na yandi ya kisemeki kele mingi ve. Yandi kezingaka na [[Kolwezi]], na province ya [[Lualaba]]. == Ba références == {{Références|taille=20}} == Tala mpi == * [[Kolwezi]] * [[Véronique Upite Kamina]] * [[Jacques Masengo Kindele]] * ''Ensemble pour la République'' * [[Lualaba]] == Ba liens ya nganda == {{Autres projets |commons=Category:Charlotte Cime Jinga |wikiquote=Charlotte_Cime_Jinga }} * [https://talatala.cd/ Charlotte Cime Jinga] na Talatala.cd * [https://www.assemblee-nationale.cd/ Assemblée nationale ya Kongo] * [https://fr.wikipedia.org/wiki/Kolwezi Kolwezi] na Wikipedia {{Ndâmbu}} [[Category:Banzo ya mbanza]] [[Category:Ntumwa ya Insi ya Kongo]]] [[Category:Bamfumu ya mbanza na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] [[Category:Bakento ya politiki ya Kongo (RDC)]] [[Category:1959 ya lubutuku]] [[Category:Lubutuku na Lubumbashi]] [[Category:Lubutuku na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] [[Category:Ntu ya politiki ya Kongo (RDC)]] [[Category:Kolwezi]] [[Category:Lualaba]] [[Category:Bantu ya politiki ya République ya tatu (RDC)]] [[Category:Bamfumu ya mbanza na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] [[Category:Lubutuku na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] 2uw4v1g2yvd2tiqso1c0yx0im9ixdel 0 7967 53432 2026-11-10T15:08:11Z OtikolenoiL 11601 Created by translating the page "[[:fr:Special:Redirect/revision/241212726|Conseil supérieur de l’audiovisuel et de la communication]]" 53432 wikitext text/x-wiki '''Conseil supérieur de l'audiovisuelle et de la communication''', yina bo ke bingaka mingi-mingi na ngogo ya nkufi " . CSAC " kele kimvuka mosi ya ke sadisaka [[Dimokalasi|luyalu ya bantu]] na [[Repubilika ya Kôngo Demokratiki|Repubilika ya Kongo]]. Yau kele na kisalu ya kupesa kivuvu mpe kutanina kimpwanza ya ba nsangu, kuzitisa minsiku ya bisalu ya ba nsangu, mpe kupesa kivuvu na mutindu mosi samu na bimvuka ya politiki, bimvuka, mpe bantu ya insi na nzila ya kukota na ba nzila ya kupanza nsangu ya leta. Ntu-mfumu na yo kele na Kinshasa[1]. CSAC ke sadilaka kiyeka na yandi na yina me tala bansiku ya mambu ya ke tadila bansangu. Kisika na yau ya kusadisa bantu kele na radio, na televizio, na mikanda, na nzila ya internet, mpe mambu yankaka ya kuzabisa bantu. Yau ke kotaka na kutala mutindu ya kuzitisa bansiku, minsiku ya kisalu, mpe bisalu yina ke tadila ba kompani ya nsangu[2]. Disolo Ntu-dyambu ya Lugangu Kusala ya CSAC kele na kati ya nzila ya demokrasi ya ba inzo ya bisalu ya Congo mpe mpusa ya kutunga kimvuka mosi ya kimpwanza yina kele na kisalu ya kubongisa ba nsangu. Artikle 212 ya nsiku ya insi ya kilumbu ya 18 ya ngonda ya zole ya mvula 2006, me pesa nzila ya kutunga kimvuka mosi ya nene ya ke talaka mambu ya kuwidikila mpi ya kuzabisa bantu yina kele ti kiyeka ya nsiku[3]. Na ntwala ya kutunga CSAC, nsikudukusu ya bisalu ya kupanza nsangu vuandaka ntete na nzila ya mfumu ya nene ya bisalu ya kupanza nsangu (HAM), yina vuandaka na ntangu ya mvingu ya bantu na mambu ya politiki na manima ya Dialogue Inter-Congolais. CSAC me salama samu na kubaka kisika na kimvuka yayi mpe kukotisa bansiku ya bisalu ya kupanza nsangu na kati ya ba nzila ya bisalu yina me bongisama na Nsiku ya Insi[4]. Kundimama ya Nsiku ya Organique Na kilumbu ya 10 ya ngonda ya zole ya mvula 2011, bo basisaka Nsiku ya Organique No. 11/001 ya ke tadila mutindu ya kutunga, kiyeka, mutindu ya kuyidika mambu mpi mutindu ya kusala kisalu ya Conseil Supérieur des Audiovisuels et de la Communication. Mukanda yayi ke tendula kisika ya nsiku ya kimvuka, bisalu na yau, ba kiyeka na yau, kimvuka na yau, mpe mutindu ya kusala yau[5]. Nsiku yayi ke tula CSAC mutindu kimvuka ya kimpwanza mpe ya kimfumu yina kele na kimuntu ya nsiku. Yau ke pesa nzila na kimvuka ya bantu kumi na tanu yina me ponama na ba inzo ya bisalu mpe bimvuka ya mutindu na mutindu yina ke monisa kimvuka ya bantu ya Congo[6]. Kadre ya nsiku Kisalu ya CSAC me simbama ntete-ntete na masonama yai[7],[8]: Nsiku ya luyalu ya kilumbu ya 18 ya ngonda ya zole ya mvula 2006, mingi-mingi kitini 212, yina ke tula kimvuka ya nene ya mambu ya kuwidikila mpe ya kuzabisa mpe ke tendula bisalu na yandi ya nene. Nsiku ya Organique No. 11/001 ya kilumbu ya 10 ya ngonda ya zole ya mvula 2011, yina ke monisa mutindu ya kusala yau, kiyeka na yau, mutindu ya kubongisa yau mpe mutindu ya kusala yau. Nsikudukusu ya kati ya CSAC, yina ke monisa ba nzila ya bisalu ya kusadila nsiku ya bima ya mvingu ya bantu mpe bisalu ya bimvuka na yandi. Nsiku n° 96/002 ya kilumbu ya 22 ya ngonda sambanu ya mvula 1996, ke tula ba nzila ya kusadila kimpwanza ya ba nsangu na insi ya Congo, mutindu me soba mpe me yikama na bansiku me landa. Mikumba mpi Mikumba Na kulandana na nsiku ya luyalu mpe nsiku ya mvingu ya bantu No. 11/001, CSAC (Conseil supérieur de la communication audiovisuelle) kele na kisalu ya kutanina kimpwanza ya ba nsangu, ya kubongisa ba nsangu, mpe ya kupesa nzila na nsangu yina ke zitisa nsiku mpe minsiku ya demokrasi.[9][10] Lutaninu ya kimpwanza ya ba nsangu Conseil ke zitisa garantie mpe lutaninu ya kimpwanza ya ba nsangu mpe ba nzila ya nkaka ya kupanza nsangu. Yau ke lombama na kupesa maboko na kutanina pluralisme ya ba nsangu mpe kutanina nswa ya bana ya insi na kuzwa bansangu, na kulandana na mambu ya nsiku.[11] Luzitu ya Bikalulu ya Kijournaliste mpi ya Kisalu CSAC ke zitisa ba nsiku ya bikalulu ya mbote mpe ya kisalu na yina me tala kusadila mpe kumwangisa bansangu. Yau ke kotaka, mingi-mingi, ntangu mambu ya ke basika na nzila ya bansangu ke basisa mambu me tala mukumba ya ba nsangu, lukumu ya muntu, lutaninu ya muntu na muntu, mpe luzitu ya bansiku ya République.[12] Garantie ya pluralisme ya ba nsangu mpe ya lunungu Insitusio ke sala ti ba nzila ya kupanza nsangu ya leta mpe ya bantu mosi mosi kuzitisa minsiku ya kukonda kukota na mambu ya nsi mpe ya kukonda lunungu. Yau kele mpe na kisalu ya kuzaba ti bimvuka ya politiki, bimvuka, na bantu ya insi lenda baka nzila ya kuzabisa na mutindu ya kufwanana, mingi na ntangu ya kupona. Kuyidika mambu ya kele na kati ya bimwangi-nsangu Conseil ke fimpaka kana mambu yina bo ke basisaka na radio, na televizio, na bafilme, na mikanda mpi na Internet ke zitisa bansiku, bansiku mpi bansiku ya bikalulu ya mbote yina kele mfunu. Yau lenda mpe kubasisa bangindu ya tekiniki na mambu ya ke tadila bima ya kuwidikila, ya kuniema, mpe ya elektroniki.[13] Bangindu ya kutudila ntima mpi banswa CSAC ke pesa mingi mingi ngindu ya mbote na ntwala ya kukabula ba frequences mpe na ntwala ya kubasisa ba recettes ya nkaka na ba operateurs ya ba nsangu. Na mutindu yina, yau ke sala kisalu na ngidika ya kuyala nzila ya kukota na bisalu ya kuzabisa na nzila ya nsangu mpe ya kupanza nsangu.[14] Nsadisi mpi kuyidika makambu Conseil lenda twadisa . b61on0h8u9vxsg3066q0ax7v2nrmege 53433 53432 2026-11-10T15:12:13Z OtikolenoiL 11601 53433 wikitext text/x-wiki '''Conseil supérieur de l'audiovisuelle et de la communication''', yina bo ke bingaka mingi-mingi na ngogo ya nkufi " . CSAC " kele kimvuka mosi ya ke sadisaka [[Dimokalasi|luyalu ya bantu]] na [[Repubilika ya Kôngo Demokratiki|Repubilika ya Kongo]]. Yau kele na kisalu ya kupesa kivuvu mpe kutanina kimpwanza ya ba nsangu, kuzitisa minsiku ya bisalu ya ba nsangu, mpe kupesa kivuvu na mutindu mosi samu na bimvuka ya politiki, bimvuka, mpe bantu ya insi na nzila ya kukota na ba nzila ya kupanza nsangu ya leta. Ntu-mfumu na yo kele na Kinshasa. CSAC ke sadilaka kiyeka na yandi na yina me tala bansiku ya mambu ya ke tadila bansangu. Kisika na yau ya kusadisa bantu kele na radio, na televizio, na mikanda, na nzila ya internet, mpe mambu yankaka ya kuzabisa bantu. Yau ke kotaka na kutala mutindu ya kuzitisa bansiku, minsiku ya kisalu, mpe bisalu yina ke tadila ba kompani ya nsangu. == Disolo == === Ntu-dyambu ya Lugangu === Kusala ya CSAC kele na kati ya nzila ya demokrasi ya ba inzo ya bisalu ya Congo mpe mpusa ya kutunga kimvuka mosi ya kimpwanza yina kele na kisalu ya kubongisa ba nsangu. Artikle 212 ya nsiku ya insi ya kilumbu ya 18 ya ngonda ya zole ya mvula 2006, me pesa nzila ya kutunga kimvuka mosi ya nene ya ke talaka mambu ya kuwidikila mpi ya kuzabisa bantu yina kele ti kiyeka ya nsiku. Na ntwala ya kutunga CSAC, nsikudukusu ya bisalu ya kupanza nsangu vuandaka ntete na nzila ya mfumu ya nene ya bisalu ya kupanza nsangu (HAM), yina vuandaka na ntangu ya mvingu ya bantu na mambu ya politiki na manima ya Dialogue Inter-Congolais. CSAC me salama samu na kubaka kisika na kimvuka yayi mpe kukotisa bansiku ya bisalu ya kupanza nsangu na kati ya ba nzila ya bisalu yina me bongisama na Nsiku ya Insi. === Kundimama ya Nsiku ya Organique === Na kilumbu ya 10 ya ngonda ya zole ya mvula 2011, bo basisaka Nsiku ya Organique No. 11/001 ya ke tadila mutindu ya kutunga, kiyeka, mutindu ya kuyidika mambu mpi mutindu ya kusala kisalu ya Conseil Supérieur des Audiovisuels et de la Communication. Mukanda yayi ke tendula kisika ya nsiku ya kimvuka, bisalu na yau, ba kiyeka na yau, kimvuka na yau, mpe mutindu ya kusala yau. Nsiku yayi ke tula CSAC mutindu kimvuka ya kimpwanza mpe ya kimfumu yina kele na kimuntu ya nsiku. Yau ke pesa nzila na kimvuka ya bantu kumi na tanu yina me ponama na ba inzo ya bisalu mpe bimvuka ya mutindu na mutindu yina ke monisa kimvuka ya bantu ya Congo. == Kadre ya nsiku == Kisalu ya CSAC me simbama ntete-ntete na masonama yai : * Nsiku ya luyalu ya kilumbu ya 18 ya ngonda ya zole ya mvula 2006, mingi-mingi kitini 212, yina ke tula kimvuka ya nene ya mambu ya kuwidikila mpe ya kuzabisa mpe ke tendula bisalu na yandi ya nene. * Nsiku ya Organique No. 11/001 ya kilumbu ya 10 ya ngonda ya zole ya mvula 2011, yina ke monisa mutindu ya kusala yau, kiyeka na yau, mutindu ya kubongisa yau mpe mutindu ya kusala yau. * Nsikudukusu ya kati ya CSAC, yina ke monisa ba nzila ya bisalu ya kusadila nsiku ya bima ya mvingu ya bantu mpe bisalu ya bimvuka na yandi. * Nsiku n° 96/002 ya kilumbu ya 22 ya ngonda sambanu ya mvula 1996, ke tula ba nzila ya kusadila kimpwanza ya ba nsangu na insi ya Congo, mutindu me soba mpe me yikama na bansiku me landa. == Mikumba mpi Mikumba == Na kulandana na nsiku ya luyalu mpe nsiku ya mvingu ya bantu No. 11/001, CSAC (Conseil supérieur de la communication audiovisuelle) kele na kisalu ya kutanina kimpwanza ya ba nsangu, ya kubongisa ba nsangu, mpe ya kupesa nzila na nsangu yina ke zitisa nsiku mpe minsiku ya demokrasi. == Lutaninu ya kimpwanza ya ba nsangu == Conseil ke zitisa garantie mpe lutaninu ya kimpwanza ya ba nsangu mpe ba nzila ya nkaka ya kupanza nsangu. Yau ke lombama na kupesa maboko na kutanina pluralisme ya ba nsangu mpe kutanina nswa ya bana ya insi na kuzwa bansangu, na kulandana na mambu ya nsiku. == Luzitu ya Bikalulu ya Kijournaliste mpi ya Kisalu == CSAC ke zitisa ba nsiku ya bikalulu ya mbote mpe ya kisalu na yina me tala kusadila mpe kumwangisa bansangu. Yau ke kotaka, mingi-mingi, ntangu mambu ya ke basika na nzila ya bansangu ke basisa mambu me tala mukumba ya ba nsangu, lukumu ya muntu, lutaninu ya muntu na muntu, mpe luzitu ya bansiku ya République. == Garantie ya pluralisme ya ba nsangu mpe ya lunungu == Insitusio ke sala ti ba nzila ya kupanza nsangu ya leta mpe ya bantu mosi mosi kuzitisa minsiku ya kukonda kukota na mambu ya nsi mpe ya kukonda lunungu. Yau kele mpe na kisalu ya kuzaba ti bimvuka ya politiki, bimvuka, na bantu ya insi lenda baka nzila ya kuzabisa na mutindu ya kufwanana, mingi na ntangu ya kupona. == Kuyidika mambu ya kele na kati ya bimwangi-nsangu == Conseil ke fimpaka kana mambu yina bo ke basisaka na radio, na televizio, na bafilme, na mikanda mpi na Internet ke zitisa bansiku, bansiku mpi bansiku ya bikalulu ya mbote yina kele mfunu. Yau lenda mpe kubasisa bangindu ya tekiniki na mambu ya ke tadila bima ya kuwidikila, ya kuniema, mpe ya elektroniki. == Bangindu ya kutudila ntima mpi banswa == CSAC ke pesa mingi mingi ngindu ya mbote na ntwala ya kukabula ba frequences mpe na ntwala ya kubasisa ba recettes ya nkaka na ba operateurs ya ba nsangu. Na mutindu yina, yau ke sala kisalu na ngidika ya kuyala nzila ya kukota na bisalu ya kuzabisa na nzila ya nsangu mpe ya kupanza nsangu. == Nsadisi mpi kuyidika makambu == === Conseil lenda twadisa === Kuwakanisa na kati ya bantu ya mutindu na mutindu na bantu ke salaka na mambu ya nsangu kana mavwanga me basika. Kuzaba yayi kele na lukanu ya kupesa maboko na masolo mpe kupesa maboko na kumanisa ba mambu na kati ya kisika ya yandi ke sadisaka. === Lutaninu ya bantu nyonso mpe bimvuka ya bantu yina kele na mpasi === CSAC kele mpe na kiyekua ya kuzaba kupanzana ya mambu yina ke zitisa ba nsiku ya muntu mpe ba nswa ya mfunu. Nsiku ya organique ke pesa yandi kisalu ya kupesa maboko na ba manaka ya malongi mpe kutanina bana na ba mpasi ya mambu yankaka yina ke panzanaka na ba nzila ya kupanza nsangu mpe ba tekinolozi ya mpa ya kuzabisa mpe ya kuzabisa. 8v2xrt64oik46wjlp9b9klrih77hhav 14 7968 53434 2026-11-10T16:32:51Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie " 53434 wikitext text/x-wiki == Muntu ya mumbongo ya Kongo (RDC) ya mvu-nkama ya 20 == o743yljv5yy0h8awb89pv5hn37wibp1 14 7969 53435 2026-11-10T16:33:25Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie " 53435 wikitext text/x-wiki == Muntu ya mumbongo ya Kongo (RDC) ya mvu-nkama ya 21 == 924hw5bkttqfwrs9p94zuosx286ilvz 14 7970 53436 2026-11-10T16:34:00Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie " 53436 wikitext text/x-wiki == Mfumu ya nsaka ya nkweso ya Kongo (RDC) == 4wk8y7dsoshjp41m7ty7ef9i1ubddc2 14 7971 53437 2026-11-10T16:34:35Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie " 53437 wikitext text/x-wiki == Mfumu ya mbanza Katanga == en2vk0ynl1xaralxu9ffg5xdtd76cn3 14 7972 53438 2026-11-10T16:35:03Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie " 53438 wikitext text/x-wiki == Ya butukaka na ngonda kumi na zole ya mvu 1964 == mdicv783k50j3op4ply480zsy7apd4p 14 7973 53439 2026-11-10T16:35:42Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie " 53439 wikitext text/x-wiki == Yawutukaka na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi == pq29yo4tdrbq0tfb9bg2cjb8x6hbvoi 14 7974 53440 2026-11-10T16:36:15Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie " 53440 wikitext text/x-wiki == Membre ya Lukutakanu ya Insi ya Repubilika ya Kongo == a8kwbgi4gr8mbly7n58si6ft3m51jqt 14 7975 53441 2026-11-10T16:36:39Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie " 53441 wikitext text/x-wiki == Membre ya Parti Populaire ya Kutunga Diaka na Demokrasi == bv7iriygq7bihxiyijlkoivr5ak2tz7 14 7976 53442 2026-11-10T16:37:02Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie " 53442 wikitext text/x-wiki == Muntu ya politiki ya Kongo (RDC) ya mvu-nkama ya 21 == n3wfunnhso2owohqc6qxzdxksnbgqu4 14 7977 53445 2026-11-10T17:28:30Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie " 53445 wikitext text/x-wiki == Kubutuka na Kongo ya Bɛlɛzi == crr9qveb8kp6ysdcmjqxvgscwusk9w8 14 7978 53446 2026-11-10T17:28:55Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie " 53446 wikitext text/x-wiki == Kubutuka na Léopoldville == egrik0tify301hq1yycijfc30zs7eot 14 7979 53447 2026-11-10T17:29:21Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie " 53447 wikitext text/x-wiki == Bakandidati ya bankento na maponami ya prezida == iwqhjfjuu3nrtjvezgkpm5xe9w9nquy 14 7980 53448 2026-11-10T17:29:51Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie " 53448 wikitext text/x-wiki == Bakandidati na maponami ya prezida ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi == eojttxertw068jt8n8nedkiwc0a86mr 14 7981 53449 2026-11-10T17:30:27Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie " 53449 wikitext text/x-wiki == Ministre ya Kisalu ya Leta ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi == jhwr75od0q70le24pgm634wmgwmz4uj 14 7982 53450 2026-11-10T17:30:56Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie " 53450 wikitext text/x-wiki == Ba ministre ya nkento ya Kongo ya Dimokalasi == 9by6wxh68rs3a9zwtd8xy3sdsesae15 14 7983 53451 2026-11-10T17:31:20Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie " 53451 wikitext text/x-wiki == Ba ambasader ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi na Belgique == j4mzwpzipfpkazilydtc2b6jp8x8oyw 14 7984 53452 2026-11-10T17:31:46Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie " 53452 wikitext text/x-wiki == Bakento ba diplomate == 2lpcl2bjbzjyi8o5xp3fbcymxypicfj 14 7985 53453 2026-11-10T17:32:13Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie " 53453 wikitext text/x-wiki == Kubutuka na ngonda ya Avril 1951 == iph0ebrql5nwyv7unwro6v9rhojiah9 0 7986 53454 2026-11-10T17:33:12Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création en Traduction Article | Justine Kasa-Vubu " 53454 wikitext text/x-wiki {{Infobox Muntu ya Politiki ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi | nkumbu = <big>Justine M'Poyo Kasa-Vubu</big> | kifwanisu = Presentation of the credentials of the Congolese Head of Mission to Jacques Santer, President of the EC.jpg | légende = Justine Kasa-Vubu (na diboko ya kimosi) ti Jacques Santer na 1997. | nkumbu_ya_kubutuka = Justine M'Poyo Kasa-Vubu | kilumbu_ya_kubutuka = 1951-04-14 | kisika_ya_kubutuka = [[Kinsasa|Léopoldville]] ( bubu yai [[Kinsasa]]) | ekolo = [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi|Kongo]] | parti_ya_politiki = [[Union pour la démocratie et le progrès social|UDPS]]<br/>Mouvement des Démocrates | kisalu1 = Ministre ya Fonction publique | banda1 = 22 mai 1997 | tii1 = | prezida1 = [[Laurent-Désiré Kabila]] | ministre1 = | kisalu2 = Ambasader ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi na [[Belgique]] | banda2 = | tii2 = | prezida2 = [[Laurent-Désiré Kabila]] | ministre2 = | kisalu3 = | banda3 = | tii3 = | kisalu4 = Prezidante ya Mouvement des Démocrates congolais | banda4 = | tii4 = | kisalu5 = | kisalu6 = | muntu_ya_ntama1 = | muntu_ya_manima1 = | bakala = | iniversite = [[Université catholique ya Louvain]] - ''Belgique'' | profesio = Nkento ya politiki, diplomate | dibundu = | diplome = Licence na sciences sociales | kisika_ya_kuzinga = | tata = [[Joseph Kasa-Vubu]] | embleme = Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo.svg }} '''Justine M'Poyo Kasa-Vubu''' butukaka na kilumbu ya 14 avril 1951 na [[Kinsasa|Léopoldville]], yandi kele mfumu ya ''"Mouvement des démocrates congolais"''. Yandi kele mwana ya [[Joseph Kasa-Vubu]]<ref name="WIKIADAM001">{{en}} ; ''Thomas Turner : The Congo Wars: Conflict, Myth and Reality'', Zed Books, Londres, 15 juin 2007, 243 pages, ISBN 9781842776896, [https://books.google.com/books?id=52xP2HJExjsC tala awa].</ref>, prezida ya ntete ya [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]]. Yandi vandaka kandida na maponami ya prezida ya [[Kongo]] ya sanza ya juillet 2006<ref name="WIKIADAM002">{{fr}} ; ''Mediacongo : Mme Justine Kasa-Vubu candidate à l'élection présidentielle'', na site mediacongo.net.</ref>{{,}}<ref name="WIKIADAM003">{{fr}} ; ''Digital Congo : Invalidation à l’ordre du jour de la candidature de Justine Kasa-Vubu frauduleusement déposée à la CENI'', na site digitalcongo.net.</ref>, na nkombo ya Mouvement des démocrates congolais. Na mfinda ya ntete ya maponami, yandi zwaka 0,44 % ya mavoti<ref name="WIKIADAM004">{{fr}} ; ''Kongo Times : Cas de Justine KASA-VUBU : La jeunesse congolaise appelée à tenir aux convictions pour éviter des erreurs'', na site afrique.kongotimes.info, kutalaka na 27 janvier 2016.</ref>. == Luzingu ya yandi == Na nima ya lufwa ya tata na yandi mpe kubaka kiyeka ya [[Mobutu Sese Seko]], yandi tinaka na dibanda kumosi na dibuta na yandi, na [[Algérie]], na nima na [[Suisse]], kuna yandi manisaka malongi na yandi. Na nima, yandi kwendaka kuzinga na [[Belgique]], kuna yandi bakaka dipolome ya université na mambu ya sciences sociales na ''Université catholique de Louvain (Louvain-la-Neuve)''. Na nima ya kubaka dipolome na yandi, yandi salaka na Genève na Haut-Commissariat ya bantu ya kutinaka bansi na bawu (HCR) ya ''Nations unies''. Na nima, yandi vutukaka na Belgique, kuna yandi landaka kusala bisalu ya kusosa nzayilu na Centre de recherche sur l'épidémiologie des désastres naturels (UCLouvain) mpe na Centre d'études africaines ya ''Université libre de Bruxelles''<ref name="WIKIADAM005">{{en}} ; ''Emizet Francois Kisangani mpe Scott F. Bobb : Historical Dictionary of the Democratic Republic of the Congo'', Scarecrow Press, 1 octobre 2009, ISBN 9780810863255, [https://books.google.com/books?id=FvAWPTaRvFYC tala awa]</ref>. Na mvu 1991, yandi kotaka na [[Union pour la démocratie et le progrès social]] (UDPS) ya [[Étienne Tshisekedi]], parti ya nene ya opozisyo na luyalu ya Joseph Mobutu. Na kilumbu ya 22 mai 1997, yandi ponamaka ministre ya Kisalu ya Leta na kati ya guvernema ya ntete ya [[Laurent-Désiré Kabila]]<ref name="WIKIADAM006">{{en}} ; ''Gerard Prunier : Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe'', Oxford University Press, 2 avril 2011, ISBN 9780199705832, [https://books.google.com/books?id=kp93kUfdhC0C tala awa].</ref>, ata nde parti na yandi ndimaka ve mukanu yango. Yandi zingaka ve ntangu mingi na kisalu yango, sambu prezida ya Kongo ponaka yandi ambassadeur ya [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] na [[Belgique]]. Yandi bikisaka kisalu yango na nima ya kuvanda na mambu yina vandaka kundimama ve na prezida [[Laurent-Désiré Kabila]]. Na mvu 2013, yandi vandaka membre ya Mouvement des Démocrates congolais. Na kuswaswana na baparti ya nkaka ya opozisyo, yandi monisaka luzolo ya kusolula na Kabila<ref name="WIKIADAM007">{{fr}} ; ''Afrikarabia : RDC : Justine M'Poyo Kasa-Vubu "réceptive" aux concertations nationales'', na site afrikarabia2.blogs.courrierinternational.com, kutalaka na 27 janvier 2016.</ref>. == Mikanda yina yandi sonikaka == * ''Joseph Kasa-Vubu mon père : de la naissance d’une conscience nationale à l’indépendance'', Bruxelles, s.n., 1985. * ''Kasa-Vubu et le Congo indépendant (1960-1969)'', Bruxelles, Le Cri, 1997. * ''Douze mois chez Kabila'', Bruxelles, Le Cri, 1999. * ''Sommes-nous décolonisés?'', Paris-Bruxelles, Castells – Labor, 2000. == Banota mpe bisika ya kuzwa bansangu == {{Références}} == Banzila ya nkaka ya kuzwa bansangu == {{Autres projets | commons = Category:Justine Kasa-Vubu | wikiquote = Justine Kasa-Vubu }} * [http://justine-mpoyo-kasa-vubu.com/ justine-mpoyo-kasa-vubu] * [http://mouvement-des-democrates.com/ mouvement-des-democrates] * [http://www.culturecongolaise.com/index.php?option=com_content&view=article&id=156:justine-kasa-vubu-fustige-la-lpolitique-africainer-de-la-belgique-&catid=56:archives-news&Itemid=111 Article sur J. Mpoyo Kasa-Vubu] * [http://www.congoindependant.com/article.php?articleid=4942 J. M. Kasa-vubu, article de Congo indépendant] * [https://web.archive.org/web/20120318092926/http://www.congonline.com/Politiq/PerJustine.htm www.congonline.com] * [https://emmanuel1ngeleka.wordpress.com/2014/05/15/justine-kasa-vubu-triste-fin-dune-femme-tres-pressee/ emmanuel1ngeleka.wordpress.com] * [http://www.voiceofcongo.net/rdc-justine-kasa-vubu-met-en-garde-le-pgr-kabange-numbi-sur-lapplication-de-larticle-64 www.voiceofcongo.net] {{Ndâmbu}} [[Category:Kubutuka na Kongo ya Bɛlɛzi]] [[Category:Kubutuka na Léopoldville]] [[Category:Kubutuka na ngonda ya Avril 1951]] [[Category:Ba ambasader ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi na Belgique]] [[Category:Bakento ba diplomate]] [[Category:Ba ministre ya nkento ya Kongo ya Dimokalasi]] [[Category:Ministre ya Kisalu ya Leta ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] [[Category:Bakandidati na maponami ya prezida ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] [[Category:Bakandidati ya bankento na maponami ya prezida]] 81ocm1liphpl3cp0v9f8g10vf579hni 53460 53454 2026-11-10T23:59:24Z InternetArchiveBot 8876 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 53460 wikitext text/x-wiki {{Infobox Muntu ya Politiki ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi | nkumbu = <big>Justine M'Poyo Kasa-Vubu</big> | kifwanisu = Presentation of the credentials of the Congolese Head of Mission to Jacques Santer, President of the EC.jpg | légende = Justine Kasa-Vubu (na diboko ya kimosi) ti Jacques Santer na 1997. | nkumbu_ya_kubutuka = Justine M'Poyo Kasa-Vubu | kilumbu_ya_kubutuka = 1951-04-14 | kisika_ya_kubutuka = [[Kinsasa|Léopoldville]] ( bubu yai [[Kinsasa]]) | ekolo = [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi|Kongo]] | parti_ya_politiki = [[Union pour la démocratie et le progrès social|UDPS]]<br/>Mouvement des Démocrates | kisalu1 = Ministre ya Fonction publique | banda1 = 22 mai 1997 | tii1 = | prezida1 = [[Laurent-Désiré Kabila]] | ministre1 = | kisalu2 = Ambasader ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi na [[Belgique]] | banda2 = | tii2 = | prezida2 = [[Laurent-Désiré Kabila]] | ministre2 = | kisalu3 = | banda3 = | tii3 = | kisalu4 = Prezidante ya Mouvement des Démocrates congolais | banda4 = | tii4 = | kisalu5 = | kisalu6 = | muntu_ya_ntama1 = | muntu_ya_manima1 = | bakala = | iniversite = [[Université catholique ya Louvain]] - ''Belgique'' | profesio = Nkento ya politiki, diplomate | dibundu = | diplome = Licence na sciences sociales | kisika_ya_kuzinga = | tata = [[Joseph Kasa-Vubu]] | embleme = Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo.svg }} '''Justine M'Poyo Kasa-Vubu''' butukaka na kilumbu ya 14 avril 1951 na [[Kinsasa|Léopoldville]], yandi kele mfumu ya ''"Mouvement des démocrates congolais"''. Yandi kele mwana ya [[Joseph Kasa-Vubu]]<ref name="WIKIADAM001">{{en}} ; ''Thomas Turner : The Congo Wars: Conflict, Myth and Reality'', Zed Books, Londres, 15 juin 2007, 243 pages, ISBN 9781842776896, [https://books.google.com/books?id=52xP2HJExjsC tala awa].</ref>, prezida ya ntete ya [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]]. Yandi vandaka kandida na maponami ya prezida ya [[Kongo]] ya sanza ya juillet 2006<ref name="WIKIADAM002">{{fr}} ; ''Mediacongo : Mme Justine Kasa-Vubu candidate à l'élection présidentielle'', na site mediacongo.net.</ref>{{,}}<ref name="WIKIADAM003">{{fr}} ; ''Digital Congo : Invalidation à l’ordre du jour de la candidature de Justine Kasa-Vubu frauduleusement déposée à la CENI'', na site digitalcongo.net.</ref>, na nkombo ya Mouvement des démocrates congolais. Na mfinda ya ntete ya maponami, yandi zwaka 0,44 % ya mavoti<ref name="WIKIADAM004">{{fr}} ; ''Kongo Times : Cas de Justine KASA-VUBU : La jeunesse congolaise appelée à tenir aux convictions pour éviter des erreurs'', na site afrique.kongotimes.info, kutalaka na 27 janvier 2016.</ref>. == Luzingu ya yandi == Na nima ya lufwa ya tata na yandi mpe kubaka kiyeka ya [[Mobutu Sese Seko]], yandi tinaka na dibanda kumosi na dibuta na yandi, na [[Algérie]], na nima na [[Suisse]], kuna yandi manisaka malongi na yandi. Na nima, yandi kwendaka kuzinga na [[Belgique]], kuna yandi bakaka dipolome ya université na mambu ya sciences sociales na ''Université catholique de Louvain (Louvain-la-Neuve)''. Na nima ya kubaka dipolome na yandi, yandi salaka na Genève na Haut-Commissariat ya bantu ya kutinaka bansi na bawu (HCR) ya ''Nations unies''. Na nima, yandi vutukaka na Belgique, kuna yandi landaka kusala bisalu ya kusosa nzayilu na Centre de recherche sur l'épidémiologie des désastres naturels (UCLouvain) mpe na Centre d'études africaines ya ''Université libre de Bruxelles''<ref name="WIKIADAM005">{{en}} ; ''Emizet Francois Kisangani mpe Scott F. Bobb : Historical Dictionary of the Democratic Republic of the Congo'', Scarecrow Press, 1 octobre 2009, ISBN 9780810863255, [https://books.google.com/books?id=FvAWPTaRvFYC tala awa]</ref>. Na mvu 1991, yandi kotaka na [[Union pour la démocratie et le progrès social]] (UDPS) ya [[Étienne Tshisekedi]], parti ya nene ya opozisyo na luyalu ya Joseph Mobutu. Na kilumbu ya 22 mai 1997, yandi ponamaka ministre ya Kisalu ya Leta na kati ya guvernema ya ntete ya [[Laurent-Désiré Kabila]]<ref name="WIKIADAM006">{{en}} ; ''Gerard Prunier : Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe'', Oxford University Press, 2 avril 2011, ISBN 9780199705832, [https://books.google.com/books?id=kp93kUfdhC0C tala awa].</ref>, ata nde parti na yandi ndimaka ve mukanu yango. Yandi zingaka ve ntangu mingi na kisalu yango, sambu prezida ya Kongo ponaka yandi ambassadeur ya [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] na [[Belgique]]. Yandi bikisaka kisalu yango na nima ya kuvanda na mambu yina vandaka kundimama ve na prezida [[Laurent-Désiré Kabila]]. Na mvu 2013, yandi vandaka membre ya Mouvement des Démocrates congolais. Na kuswaswana na baparti ya nkaka ya opozisyo, yandi monisaka luzolo ya kusolula na Kabila<ref name="WIKIADAM007">{{fr}} ; ''Afrikarabia : RDC : Justine M'Poyo Kasa-Vubu "réceptive" aux concertations nationales'', na site afrikarabia2.blogs.courrierinternational.com, kutalaka na 27 janvier 2016.</ref>. == Mikanda yina yandi sonikaka == * ''Joseph Kasa-Vubu mon père : de la naissance d’une conscience nationale à l’indépendance'', Bruxelles, s.n., 1985. * ''Kasa-Vubu et le Congo indépendant (1960-1969)'', Bruxelles, Le Cri, 1997. * ''Douze mois chez Kabila'', Bruxelles, Le Cri, 1999. * ''Sommes-nous décolonisés?'', Paris-Bruxelles, Castells – Labor, 2000. == Banota mpe bisika ya kuzwa bansangu == {{Références}} == Banzila ya nkaka ya kuzwa bansangu == {{Autres projets | commons = Category:Justine Kasa-Vubu | wikiquote = Justine Kasa-Vubu }} * [http://justine-mpoyo-kasa-vubu.com/ justine-mpoyo-kasa-vubu] * [http://mouvement-des-democrates.com/ mouvement-des-democrates] * [http://www.culturecongolaise.com/index.php?option=com_content&view=article&id=156:justine-kasa-vubu-fustige-la-lpolitique-africainer-de-la-belgique-&catid=56:archives-news&Itemid=111 Article sur J. Mpoyo Kasa-Vubu] * [https://web.archive.org/web/20160304034635/http://www.congoindependant.com/article.php?articleid=4942 J. M. Kasa-vubu, article de Congo indépendant] * [https://web.archive.org/web/20120318092926/http://www.congonline.com/Politiq/PerJustine.htm www.congonline.com] * [https://emmanuel1ngeleka.wordpress.com/2014/05/15/justine-kasa-vubu-triste-fin-dune-femme-tres-pressee/ emmanuel1ngeleka.wordpress.com] * [https://web.archive.org/web/20160128075359/http://www.voiceofcongo.net/rdc-justine-kasa-vubu-met-en-garde-le-pgr-kabange-numbi-sur-lapplication-de-larticle-64 www.voiceofcongo.net] {{Ndâmbu}} [[Category:Kubutuka na Kongo ya Bɛlɛzi]] [[Category:Kubutuka na Léopoldville]] [[Category:Kubutuka na ngonda ya Avril 1951]] [[Category:Ba ambasader ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi na Belgique]] [[Category:Bakento ba diplomate]] [[Category:Ba ministre ya nkento ya Kongo ya Dimokalasi]] [[Category:Ministre ya Kisalu ya Leta ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] [[Category:Bakandidati na maponami ya prezida ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] [[Category:Bakandidati ya bankento na maponami ya prezida]] oauk45v4s64acyrul2br0uyimc9gg1o 0 7987 53455 2026-11-10T18:54:03Z OtikolenoiL 11601 Created by translating the page "[[:fr:Special:Redirect/revision/241219300|Autorité de Régulation des Marchés Publics]]" 53455 wikitext text/x-wiki '''Kimvuka ya ke talaka mambu ya kusumba bima ya leta''', yina bo ke bingaka mingi-mingi na ngogo ya nkufi " . ARMP ", kele kimvuka ya leta ya [[Repubilika ya Kôngo Demokratiki|République Démocratique du Congo]] yina kele na kisalu ya kubongisa ngidika ya kusumba bima ya leta mpe ba luwawanu ya kupesa bisalu ya leta. Yau ke kotaka mingi na kutunga mpe kutomisa bansiku ya kusumba bima ya leta, kutadila ba nsangu ya kulomba, ba nzila ya kutala ba nsangu, kupesa maboko na mambu ya kuzaba mambu, na kupesa formasio na bantu ke sala kisalu na secteur. ARMP kele mosi ya bimvuka ya ngidika ya kusumba bima ya leta ya insi yina me salama na nima ya nsobolo ya kusumba bima ya leta yina me yantika na mvula 2010. Yandi ke sala bisalu na yandi na teritware ya insi nyonso mpe yandi kele na kimuntu ya nsiku mutindu mosi na kimpwanza na kulungisa bisalu na yandi ya nsikudukusu. == Lusansu == === Contexte de la création === Kusala ya ARMP kele na kati ya bisalu ya kubongisa nzila ya kusumba bima ya leta na République Démocratique du Congo. Na ntwala ya nsobolo yayi, ba nzila ya kusumba bima vuandaka ntete-ntete na kulanda nsiku-Nsiku No. 69-054 ya kilumbu ya tanu ya ngonda kumi na zole ya mvula 1969, mpe bansiku ya kusadila yau. Malembe-malembe, ngidika yayi monanaka ya kufwana ve na yina me tala mambu ya ke lomba kusala mambu na pwelele, kusala mbote, mpe kusadila mbote mbongo ya leta. == Kundima ya Nsiku ya Kusumba Bima ya Leta == Na kilumbu ya 27 ya ngonda ya iya ya mvu 2010, bo me ndima Nsiku No. 10/010 ya ke tadila kusumba bima ya leta. Yau ke tula bansiku ya mpa na yina me tala kubongisa, kupesa, kulandila, kundima, mpe kulungisa ba kontra ya leta. Yau ke pesa mpe nzila ya kutunga bimvuka ya sipesiali yina kele na kisalu ya kubongisa mpe kulandila ba nzila ya bisalu. == Kusala ya ARMP na mutindu ya officiel == Na kilumbu ya zole ya ngonda sambanu ya mvula 2010, mfumu ya insi me ndima nsiku n°10/21 yina me tula kimvuka ya ke talaka mambu ya kusumba bima ya leta (ARMP), yina me monisa mutindu ya kutunga, ya kubongisa, mpe ya kusala. Nsiku yayi ke tula ARMP mutindu kimvuka ya luyalu ya leta yina kele na kimuntu ya nsiku mpe ke tula kisika ya nene na Kinshasa. Kusala ya inzo yayi ke tala mfunu ya kimvuka mosi ya me zaba kisalu ya kuzitisa bansiku ya kusumba bima ya leta, kupesa maboko na kutesana na kati ya ba mfumu ya bisalu ya mbongo, mpe kupesa maboko na kumanga mambu ya kukonda lunungu na yina me tala kusumba bima ya leta. Kisika: Nsiku No. 10/21, Artikle 3 tii na 10. == Evolution ya Nsiku ya Kusumba Bima ya Leta == Na kilumbu ya 9 Yuli 2018, bo ndimaka Nsiku No. 18/016 ya ke tadila bangwisana ya leta ti bantu ya nkaka. Yau ke lungisa ba nzila ya bisalu ya leta na kubongisa ba ngwisani na kati ya bimvuka ya leta na ba mfumu ya bisalu ya bantu mosi mosi samu na kusadila ba projets na kupesa bisalu. ARMP (Authorité régulatrice des achets publiques) ke sala mpe kisalu ya kubongisa ba nzila na kati ya kizunga na yandi na yina me tala ba ntumwa ya bisalu ya leta. Na bamvula me landa, kimvuka yayi me tombula bisalu na yandi samu na kubasisa mikanda yina me tala kusumba bima ya leta, kubongisa ba appels, kulonga ba mfumu ya leta na ba mfumu ya bisalu ya mbongo, na kutala mutindu ya kupesa ba kontra na mutindu ya kulungisa yau. == Nsiku ya nsiku == Bisalu ya ARMP me simbama ntete-ntete na ba masonika yayi: * Nsiku No. 10/010 ya kilumbu ya 27 ngonda ya iya ya mvula 2010, ya ke tadila kusumba bima ya leta, yina ke tendula minsiku mpi mitindu ya kusala mambu yina bo fwete sala sambu na ba kontra ya leta. * Nsiku No. 10/21 ya kilumbu ya zole ya ngonda ya sambanu ya mvu 2010, yina ke tula, ke yidika mpi ke twadisa ARMP. * Nsiku No. 18/016 ya Yuli 9, 2018, ya ke tadila bangwisana ya leta ti bantu ya nkaka. Nsikudukusu ya kusadila samu na nsikudukusu ya kusumba bima ya leta mpe kintuadisi na kati ya leta na ba inzo ya bisalu, yina ke monisa mutindu ya kubongisa, kupesa, kulandila, mpe kulungisa ba kontra. aa9eydyh5wjtn4doizvtmgeft2d1l1k 53456 53455 2026-11-10T18:54:21Z OtikolenoiL 11601 /* Lusansu */ 53456 wikitext text/x-wiki '''Kimvuka ya ke talaka mambu ya kusumba bima ya leta''', yina bo ke bingaka mingi-mingi na ngogo ya nkufi " . ARMP ", kele kimvuka ya leta ya [[Repubilika ya Kôngo Demokratiki|République Démocratique du Congo]] yina kele na kisalu ya kubongisa ngidika ya kusumba bima ya leta mpe ba luwawanu ya kupesa bisalu ya leta. Yau ke kotaka mingi na kutunga mpe kutomisa bansiku ya kusumba bima ya leta, kutadila ba nsangu ya kulomba, ba nzila ya kutala ba nsangu, kupesa maboko na mambu ya kuzaba mambu, na kupesa formasio na bantu ke sala kisalu na secteur. ARMP kele mosi ya bimvuka ya ngidika ya kusumba bima ya leta ya insi yina me salama na nima ya nsobolo ya kusumba bima ya leta yina me yantika na mvula 2010. Yandi ke sala bisalu na yandi na teritware ya insi nyonso mpe yandi kele na kimuntu ya nsiku mutindu mosi na kimpwanza na kulungisa bisalu na yandi ya nsikudukusu. == Lusansu == === Contexte de la création === Kusala ya ARMP kele na kati ya bisalu ya kubongisa nzila ya kusumba bima ya leta na République Démocratique du Congo. Na ntwala ya nsobolo yayi, ba nzila ya kusumba bima vuandaka ntete-ntete na kulanda nsiku-Nsiku No. 69-054 ya kilumbu ya tanu ya ngonda kumi na zole ya mvula 1969, mpe bansiku ya kusadila yau. Malembe-malembe, ngidika yayi monanaka ya kufwana ve na yina me tala mambu ya ke lomba kusala mambu na pwelele, kusala mbote, mpe kusadila mbote mbongo ya leta. == Kundima ya Nsiku ya Kusumba Bima ya Leta == Na kilumbu ya 27 ya ngonda ya iya ya mvu 2010, bo me ndima Nsiku No. 10/010 ya ke tadila kusumba bima ya leta. Yau ke tula bansiku ya mpa na yina me tala kubongisa, kupesa, kulandila, kundima, mpe kulungisa ba kontra ya leta. Yau ke pesa mpe nzila ya kutunga bimvuka ya sipesiali yina kele na kisalu ya kubongisa mpe kulandila ba nzila ya bisalu. == Kusala ya ARMP na mutindu ya officiel == Na kilumbu ya zole ya ngonda sambanu ya mvula 2010, mfumu ya insi me ndima nsiku n°10/21 yina me tula kimvuka ya ke talaka mambu ya kusumba bima ya leta (ARMP), yina me monisa mutindu ya kutunga, ya kubongisa, mpe ya kusala. Nsiku yayi ke tula ARMP mutindu kimvuka ya luyalu ya leta yina kele na kimuntu ya nsiku mpe ke tula kisika ya nene na Kinshasa. Kusala ya inzo yayi ke tala mfunu ya kimvuka mosi ya me zaba kisalu ya kuzitisa bansiku ya kusumba bima ya leta, kupesa maboko na kutesana na kati ya ba mfumu ya bisalu ya mbongo, mpe kupesa maboko na kumanga mambu ya kukonda lunungu na yina me tala kusumba bima ya leta. Kisika: Nsiku No. 10/21, Artikle 3 tii na 10. == Evolution ya Nsiku ya Kusumba Bima ya Leta == Na kilumbu ya 9 Yuli 2018, bo ndimaka Nsiku No. 18/016 ya ke tadila bangwisana ya leta ti bantu ya nkaka. Yau ke lungisa ba nzila ya bisalu ya leta na kubongisa ba ngwisani na kati ya bimvuka ya leta na ba mfumu ya bisalu ya bantu mosi mosi samu na kusadila ba projets na kupesa bisalu. ARMP (Authorité régulatrice des achets publiques) ke sala mpe kisalu ya kubongisa ba nzila na kati ya kizunga na yandi na yina me tala ba ntumwa ya bisalu ya leta. Na bamvula me landa, kimvuka yayi me tombula bisalu na yandi samu na kubasisa mikanda yina me tala kusumba bima ya leta, kubongisa ba appels, kulonga ba mfumu ya leta na ba mfumu ya bisalu ya mbongo, na kutala mutindu ya kupesa ba kontra na mutindu ya kulungisa yau. == Nsiku ya nsiku == Bisalu ya ARMP me simbama ntete-ntete na ba masonika yayi: * Nsiku No. 10/010 ya kilumbu ya 27 ngonda ya iya ya mvula 2010, ya ke tadila kusumba bima ya leta, yina ke tendula minsiku mpi mitindu ya kusala mambu yina bo fwete sala sambu na ba kontra ya leta. * Nsiku No. 10/21 ya kilumbu ya zole ya ngonda ya sambanu ya mvu 2010, yina ke tula, ke yidika mpi ke twadisa ARMP. * Nsiku No. 18/016 ya Yuli 9, 2018, ya ke tadila bangwisana ya leta ti bantu ya nkaka. Nsikudukusu ya kusadila samu na nsikudukusu ya kusumba bima ya leta mpe kintuadisi na kati ya leta na ba inzo ya bisalu, yina ke monisa mutindu ya kubongisa, kupesa, kulandila, mpe kulungisa ba kontra. 4a6g0bdip7gxtenhlel66pxpunua0z4 0 7988 53457 2026-11-10T20:18:24Z OtikolenoiL 11601 Created by translating the page "[[:fr:Special:Redirect/revision/241221471|Société nationale des hydrocarbures du Congo]]" 53457 wikitext text/x-wiki '''Société Nationale des Hydrocarbures du Kongo''', me zabana na nkumbu ya fioti "SONAHYDROC SA", kele kompani ya leta yina kele na [[Kinsâsa|Kinshasa]], na [[Repubilika ya Kôngo Demokratiki|Repubilika ya Kongo ya Kimosi]] yina ke salaka na kitini ya ba hydrocarbures . Yau ke kotaka na bisalu ya mutindu na mutindu ya nzila ya mafuta, na kati na yau kusosa, kusosa, kusala, kukotisa, kunata, kubumba mpe kuteka ba hydrocarbures mpe bima yina ke katukaka na yau. Yau ke monisa mvingu ya bantu ya Leta ya Kongo na bisalu ya petrole ya insi[1]. Disolo Tulaka Société yayi me katuka na Decret-Loi No. 245 ya kilumbu ya 9 ya ngonda nana ya mvula 1999, yina me tula ba statut ya société ya leta na nkumbu ya "La Congolaise des Hydrocarbures" (Société ya ba hydrocarbures ya Kongo). Na nima, ngidika yayi me kuma kimvuka ya nene ya ba hydrocarbures ya Congo (SONAHYDROC)[2]. Kompani yina, yina zabanaka ntete na zina ya COHYDRO, me bongisama diaka na kati ya ba nsobolo ya mbongo ya Leta mpe ntungulu ya secteur pétrolier ya Congo. Na mvula 2016, ba nsiku na yau basikaka na mukanda ya luyalu ya République Démocratique du Congo bonso kimvuka ya bantu yonso. Kubongisa mambu ya hydrocarbure Kitini ya petrole ya Congo me sala nsobolo ya nene na kubasika ya nsiku n° 15/012 ya kilumbu ya ntete ya ngonda nana 2015, yina me tula luyalu ya mvimba ya ba hydrocarbures. Nsiku yayi tulaka bansiku yina ke tadila kusosa, kusosa, kusadila mpe kuteka bima ya petrole. Yau ke pesa mpe nzila na leta na kukota na bisalu ya ba hydrocarbures na nzila ya kompani ya insi[3]. Ba ndombolo 14 ti na 18 ya nsiku yayi ke tendula, mingi-mingi, kisalu ya kompani ya insi na bisalu ya petrole ya zulu mpe ya nsi. Bau ke tulaka nzila na kukota na yau na ba bisalu ya kusosa mpe ya kusala bima, na mbala mosi to na kintuadisi na ba nduku ya insi to ya banzenza. Na ba nguizani samu na bisalu ya zulu, mvingu ya bantu ya kompani ya insi me tulama na kitezo ya 20%. Kikalulu ya Nsiku SONAHYDROC kele kimvuka ya bantu yonso yina kele na kiyeka ya leta ya Kongo. Yau ke salaka bisalu ya mumbongo na secteur ya ba hydrocarbures, na ntangu mosi yau ke monisaka mpe ba nsatu ya leta na ba projets ya petrole. Mikanda ya luyalu ya kompani yina me basisama ke monisa nde ntu-mbanza na yo kele na maboko ya République Démocratique du Congo. Bisalu na yau ke twadisama na bansiku ya Congo na yina me tala ba kompani ya mumbongo, bansiku yina ke tadila mbongo ya Leta, mpe bansiku ya sikisiki ya hydrocarbures. Misioni na bisalu Mukumba ya SONAHYDROC kele ya kupesa maboko na kutunga bisalu ya mafuta ya Congo mpe kutomisa bima ya hydrocarbures ya insi. Bisalu na yau ke tadila ba nsungi mingi ya nzila ya ntalu ya mafuta. Kusosa mpi kusala bima Na bisalu ya zulu, kompani lenda kusala kisalu ya kusosa, kusosa, mpe kusala ba hydrocarbures, na kati na yau mafuta mpe gaz naturel. Yandi lenda sala bisalu yayi na kimpwanza to na kimvuka na ba kompani ya insi mpe ya ba yinsi yantoto, na kulandaka bansiku mpe ba kontra yina kele na mfunu. Mikanda ya kimvuka ya kompani ke tubila mpe nzila ya kukota na kisalu ya kusosa mpe kutunga ba hydrocarbures ya masa, ya ngolo mpe ya gaz na ba bassins sedimentaires yina kele na République Démocratique du Congo to na bansi ya nzenza. Kukota na insi mpi kuteka Na yina me tala bisalu ya kukulumuka, SONAHYDROC ke sala kisalu ya kusumba, kukotisa, na kuteka bima ya petrole na bima yina ke katukaka na yau. Bisalu yayi ke sadisa na kupesa na zandu ya Congo ba carburants na ba bima ya nkaka ya ngolo[4]. Kompani lenda mpe kusala bisalu na yandi mosi ya mumbongo to kusala na zina ya Leta na kati ya bisalu na yandi mpe ba ngwisani yina yandi me sala na bantu yankaka ke salaka na secteur. Kunata mpi kubumba bima SONAHYDROC mpe ke sala kisalu ya kunata mpe kubumba bima ya petrole. Na kutadila nsangu ya bisalu na yandi yina AfricaNews RDC me basisa, yandi kele na bima ya bisalu ya logiciel yina kele na ba kamio ya kunata bima, bisadilu ya nzila ya train, na ba infrastructures ya kunata bima na nzadi. Bima yayi kele na lukanu ya kusadisa na kupesa bima ya petrole na bisika ya mutindu na mutindu ya insi. Transport ya nzadi me monisama mingi-mingi mutindu nzila ya kupesa bima na kati ya insi, mingi-mingi na nzila yina ke vukisa Kinshasa ti Mbandaka ti Kisangani. Kisika: Nsangu ya Afrika RDC Kimvuka mpi Luyalu SONAHYDROC ke twadisamaka na kimvuka ya ba mfumu mpe ke twadisamaka na kimvuka ya ba mfumu ya nene. Kimvuka ya ba mfumu ke salaka kisalu ya kutwadisa ba nzila mpe ya kutala mambu ya luyalu ya kompani, na ntangu yina kimvuka ya ba mfumu ya nene ke salaka bisalu ya luyalu, ya mbongo, mpe ya bisalu.[5] Nsadulu ya luyalu ya kompani kele, mingi-mingi, Mfumu ya Kimvuka ya Bamfumu (CBO), Mfumu ya Kisalu (CEO), mpi Kilandi ya Mfumu ya Kisalu (DEO). Bantu ke bakaka bisika yayi ke ponamaka na kulandaka mutindu ya kusadila na ba kompani ya leta. Bamfumu Na Novembri 2022, bo salaka bakomande mingi . l47nkhmlkoxtfecssb3jimhicr41jo9 53458 53457 2026-11-10T20:21:01Z OtikolenoiL 11601 53458 wikitext text/x-wiki '''Société Nationale des Hydrocarbures du Kongo''', me zabana na nkumbu ya fioti "SONAHYDROC SA", kele kompani ya leta yina kele na [[Kinsâsa|Kinshasa]], na [[Repubilika ya Kôngo Demokratiki|Repubilika ya Kongo ya Kimosi]] yina ke salaka na kitini ya ba hydrocarbures . Yau ke kotaka na bisalu ya mutindu na mutindu ya nzila ya mafuta, na kati na yau kusosa, kusosa, kusala, kukotisa, kunata, kubumba mpe kuteka ba hydrocarbures mpe bima yina ke katukaka na yau. Yau ke monisa mvingu ya bantu ya Leta ya Kongo na bisalu ya petrole ya insi[1]. == Disolo == === Tulaka === Société yayi me katuka na Decret-Loi No. 245 ya kilumbu ya 9 ya ngonda nana ya mvula 1999, yina me tula ba statut ya société ya leta na nkumbu ya "La Congolaise des Hydrocarbures" (Société ya ba hydrocarbures ya Kongo). Na nima, ngidika yayi me kuma kimvuka ya nene ya ba hydrocarbures ya Congo (SONAHYDROC). Kompani yina, yina zabanaka ntete na zina ya COHYDRO, me bongisama diaka na kati ya ba nsobolo ya mbongo ya Leta mpe ntungulu ya secteur pétrolier ya Congo. Na mvula 2016, ba nsiku na yau basikaka na mukanda ya luyalu ya République Démocratique du Congo bonso kimvuka ya bantu yonso. === Kubongisa mambu ya hydrocarbure === Kitini ya petrole ya Congo me sala nsobolo ya nene na kubasika ya nsiku n° 15/012 ya kilumbu ya ntete ya ngonda nana 2015, yina me tula luyalu ya mvimba ya ba hydrocarbures. Nsiku yayi tulaka bansiku yina ke tadila kusosa, kusosa, kusadila mpe kuteka bima ya petrole. Yau ke pesa mpe nzila na leta na kukota na bisalu ya ba hydrocarbures na nzila ya kompani ya insi. Ba ndombolo 14 ti na 18 ya nsiku yayi ke tendula, mingi-mingi, kisalu ya kompani ya insi na bisalu ya petrole ya zulu mpe ya nsi. Bau ke tulaka nzila na kukota na yau na ba bisalu ya kusosa mpe ya kusala bima, na mbala mosi to na kintuadisi na ba nduku ya insi to ya banzenza. Na ba nguizani samu na bisalu ya zulu, mvingu ya bantu ya kompani ya insi me tulama na kitezo ya 20%. == Kikalulu ya Nsiku == SONAHYDROC kele kimvuka ya bantu yonso yina kele na kiyeka ya leta ya Kongo. Yau ke salaka bisalu ya mumbongo na secteur ya ba hydrocarbures, na ntangu mosi yau ke monisaka mpe ba nsatu ya leta na ba projets ya petrole. Mikanda ya luyalu ya kompani yina me basisama ke monisa nde ntu-mbanza na yo kele na maboko ya République Démocratique du Congo. Bisalu na yau ke twadisama na bansiku ya Congo na yina me tala ba kompani ya mumbongo, bansiku yina ke tadila mbongo ya Leta, mpe bansiku ya sikisiki ya hydrocarbures. == Misioni na bisalu == Mukumba ya SONAHYDROC kele ya kupesa maboko na kutunga bisalu ya mafuta ya Congo mpe kutomisa bima ya hydrocarbures ya insi. Bisalu na yau ke tadila ba nsungi mingi ya nzila ya ntalu ya mafuta. == Kusosa mpi kusala bima == Na bisalu ya zulu, kompani lenda kusala kisalu ya kusosa, kusosa, mpe kusala ba hydrocarbures, na kati na yau mafuta mpe gaz naturel. Yandi lenda sala bisalu yayi na kimpwanza to na kimvuka na ba kompani ya insi mpe ya ba yinsi yantoto, na kulandaka bansiku mpe ba kontra yina kele na mfunu. Mikanda ya kimvuka ya kompani ke tubila mpe nzila ya kukota na kisalu ya kusosa mpe kutunga ba hydrocarbures ya masa, ya ngolo mpe ya gaz na ba bassins sedimentaires yina kele na République Démocratique du Congo to na bansi ya nzenza. == Kukota na insi mpi kuteka == Na yina me tala bisalu ya kukulumuka, SONAHYDROC ke sala kisalu ya kusumba, kukotisa, na kuteka bima ya petrole na bima yina ke katukaka na yau. Bisalu yayi ke sadisa na kupesa na zandu ya Congo ba carburants na ba bima ya nkaka ya ngolo. Kompani lenda mpe kusala bisalu na yandi mosi ya mumbongo to kusala na zina ya Leta na kati ya bisalu na yandi mpe ba ngwisani yina yandi me sala na bantu yankaka ke salaka na secteur. == Kunata mpi kubumba bima == SONAHYDROC mpe ke sala kisalu ya kunata mpe kubumba bima ya petrole. Na kutadila nsangu ya bisalu na yandi yina AfricaNews RDC me basisa, yandi kele na bima ya bisalu ya logiciel yina kele na ba kamio ya kunata bima, bisadilu ya nzila ya train, na ba infrastructures ya kunata bima na nzadi. Bima yayi kele na lukanu ya kusadisa na kupesa bima ya petrole na bisika ya mutindu na mutindu ya insi. Transport ya nzadi me monisama mingi-mingi mutindu nzila ya kupesa bima na kati ya insi, mingi-mingi na nzila yina ke vukisa Kinshasa ti Mbandaka ti Kisangani. Kisika: Nsangu ya Afrika RDC == Kimvuka mpi Luyalu == SONAHYDROC ke twadisamaka na kimvuka ya ba mfumu mpe ke twadisamaka na kimvuka ya ba mfumu ya nene. Kimvuka ya ba mfumu ke salaka kisalu ya kutwadisa ba nzila mpe ya kutala mambu ya luyalu ya kompani, na ntangu yina kimvuka ya ba mfumu ya nene ke salaka bisalu ya luyalu, ya mbongo, mpe ya bisalu. Nsadulu ya luyalu ya kompani kele, mingi-mingi, Mfumu ya Kimvuka ya Bamfumu (CBO), Mfumu ya Kisalu (CEO), mpi Kilandi ya Mfumu ya Kisalu (DEO). Bantu ke bakaka bisika yayi ke ponamaka na kulandaka mutindu ya kusadila na ba kompani ya leta. 6i1myekmhchfd8iywzx0xpa1a6xueap 14 7989 53463 2026-11-11T08:12:27Z AdamLynnMcGill007 11872 Created page with "== Lubutuku na Kongo ya Belgique ==" 53463 wikitext text/x-wiki == Lubutuku na Kongo ya Belgique == hq525ufswadbm4ezhu9s7ryv2qn808k 14 7990 53464 2026-11-11T08:13:29Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie " 53464 wikitext text/x-wiki == Lubutuku na Jadotville == 2yiaxg2lufdqcg0eu4geo57ckgz5nym 14 7991 53465 2026-11-11T08:13:54Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie " 53465 wikitext text/x-wiki == Bau fwaka na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi == flnm9aln9kmad4eozr5aslo9w734jgn 14 7992 53466 2026-11-11T08:14:23Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie " 53466 wikitext text/x-wiki == Bamfumu ya leta yina bo me fwa == bhmm8xlajau10lu8j56nk773pye4qtk 14 7993 53467 2026-11-11T08:14:57Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie " 53467 wikitext text/x-wiki == Bana ya nzo-nkanda ya nene ya Dar es Salaam == bqja8xz62ve4ta70plxt2lt04eise5j 14 7994 53468 2026-11-11T08:15:20Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie " 53468 wikitext text/x-wiki == Bantu me fwa na mvula 61 == r7gnfb3rwthtqdmzub2fb5g2m9c9smg 14 7995 53469 2026-11-11T08:15:46Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie " 53469 wikitext text/x-wiki == Bantu ya me fwa na Kinshasa == qzx9bvh9r6ysw1a8znpg6j58nae7f5l 14 7996 53470 2026-11-11T08:16:20Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie " 53470 wikitext text/x-wiki == Bantu yina fwaka na ngonda ya ntete ya mvu 2001 == etxfd6fhslycm0rk38nfsom8vjpixtd 14 7997 53471 2026-11-11T08:16:37Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie " 53471 wikitext text/x-wiki == Lubutuku na Novembri 1939 == 4hgdgabuqsjvcm27kbvfngmqd4ntcsw 14 7998 53472 2026-11-11T08:16:56Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie " 53472 wikitext text/x-wiki == Kufwa muntu na munduki == sz4pny4fncd5ga6infzcmdh8aet6rgf 14 7999 53473 2026-11-11T08:17:16Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie " 53473 wikitext text/x-wiki == Muntu ya politiki ya Kongo (RDC) ya bo me fwa == h4bq23yozp97tyjh0vd0ab2eb3uql4z 14 8000 53474 2026-11-11T08:17:34Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie " 53474 wikitext text/x-wiki == Mfumu ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi == 8u6ecz8z2oc29r3b6m131xscdlaivyk 14 8001 53475 2026-11-11T08:17:52Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie " 53475 wikitext text/x-wiki == Dibuta ya Kabila == 2za6k510amomlfcd58sh9dkqo6ef01p 14 8002 53476 2026-11-11T08:24:36Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie " 53476 wikitext text/x-wiki == Bantu ya Luba == 213mqmlos39dwyqzwyfz5727syz0kze 0 8003 53477 2026-11-11T08:25:12Z AdamLynnMcGill007 11872 #100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création en Traduction Article | Laurent-Désiré Kabila " 53477 wikitext text/x-wiki {{Infobox Muntu ya Politiki ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi | nkumbu = <big>Laurent-Désiré Kabila</big> | kifwanisu = Visit of Laurent Désiré Kabila, President of the Democratic Republic of Congo, to the EC (cropped2).jpg | légende = ''Laurent-Désiré Kabila na mvula 1998. | nkumbu_ya_kubutuka = | kilumbu_ya_kubutuka = 1939-11-27 | kisika_ya_kubutuka = [[Likasi|Jadotville]], [[Kongo ya Belgique]] | kilumbu_ya kufwa = 2001-01-16 | kisika_ya kufwa = [[Kinshasa]], [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] | mutindu_ya_kufwa = [[Kufwa ya Laurent-Désiré Kabila|Kubomama]] | kisika_ya_kuzika = [[Mausolée ya Laurent-Désiré Kabila]], [[Kinshasa]] | ekolo = [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi|Mukongo]] | parti_ya_politiki = [[Parti de la révolution du peuple|PRP]] (1967–1996)<br />[[Alliance des forces démocratiques pour la libération du Congo|AFDL]] (1996–1998)<br />Muntu ya kele ve na parti (1998–2001) | kisalu1 = [[Liste des présidents de la république démocratique du Congo|Prezida ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] | banda1 = 17 mai 1997 | tii1 = 16 janvier 2001 | muntu_ya_ntama1 = [[Mobutu Sese Seko]] | muntu_ya manima1 = [[Eddy Kapend]] <small>(kaim)</small><br />[[Joseph Kabila]] | gouvernement1 = [[Gouvernement Laurent-Désiré Kabila|Laurent-Désiré Kabila]] | tata = | mama = | bakala = Sifa Mahanya<br />Zaina Kibangula | bana = Étienne Kabila<br />[[Joseph Kabila]]<br />[[Jaynet Kabila]]<br />[[Aimée Kabila Mulengela|Aimée Kabila]]<br />[[Zoé Kabila]] | iniversite = | diplome = | profesio = [[Muntu]] ya politiki | dibundu = | kisika_ya_kuzinga = [[Palais de Marbre (Kinshasa)|Palais de Marbre]]<br />[[Ngaliema]], [[Kinshasa]] | embleme = Coat_of_arms_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo_(1999-2003).svg | liste = [[Liste des présidents de la république démocratique du Congo|Baleki ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] }} '''Laurent-Désiré Kabila''', yina butukaka na kilumbu ya novembre 1939 en [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] na [[Jadotville]] (yina kele ntangu yai [[Likasi]]) mpi kufwaka na kilumbu ya 16 janvier 2001 na [[Kinsasa]], vandaka muntu ya politiki mpi mfumu ya insi ya [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]]. Yandi vandaka [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi|Prezida ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] banda na mai 1997 tii na kufwa na yandi na janvier 2001. Yandi yantikaka kunwana sambu na politiki na mvula ya 1960, sambu na kutula nswalu luyalu ya [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]]. Na nsuka, yandi nungaka na kukulumuna Mobutu na luyalu na mvula 1997, na ntangu ya [[Guerre ya ntete ya Kongo]], sambu yandi vandaka mfumu ya [[Alliance des forces démocratiques pour la libération du Congo]] (AFDL), ti lusadisu ya Rwanda mpi ya Ouganda. Na mvula mosi na nima ya kubaka luyalu, yandi kutanaka ti Guerre ya zole ya [[Kongo]], na nima ya kulomba basoda yonso ya banzenza na kubasika na insi. Bantu yina vandaka kusadisa yandi na ntama, Rwanda mpi Ouganda, yantikaka kusadisa bimvuka ya batomboki sambu na kunwana ti luyalu na yandi, mu mbandu [[Rassemblement congolais pour la démocratie]] (RCD) mpi [[Mouvement de libération du Congo]] (MLC). Na ntangu ya mvita yango, mosi ya basoda ya lutaninu na yandi, [[Rashidi Mizele]], bomaka yandi. Mwana na yandi, [[Joseph Kabila]], bakaka kisika na yandi na luyalu na nima ya bangunga fioti{{sfn|''Jeune Afrique'' 2021}}. Bantu vandaka kubinga yandi ''Mzee'', ngogo yina ke tendula «mfumu ya mayele» na Kiswahili. Na insi na yandi, Laurent-Désiré Kabila kele ti lukumu ya «[[muntu ya nkembo ya insi]]». == Luzingu na yandi == === Bilumbu ya ntete ya luzingu === Yandi butukaka na kilumbu ya 27 novembre 1939, mutindu bantu ya kusonika luzingu na yandi mpi bambangi mingi ke tuba<ref name="Kennes2003">{{fr}} ; Erik Kennes na Munkana N’Ge, ''Essai biographique sur Laurent Désiré Kabila'', Institut Africain-CEDAF – Afrika Instituut-ASDOC, Tervuren, 2003, mfulu ya Cahiers africains – Afrika Studies, banimero 57-58-59, lutiti 13.</ref>. Kansi, na kutadila mambu yina yandi tubaka na kisolo mosi na mvula 1999, yandi butukaka na kilumbu ya 27 novembre 1941, na Jadotville (ntangu yai Likasi), na Katanga ya Zulu<ref name="BritannicaKabila">{{fr}} ; ''Encyclopædia Britannica'', [https://www.britannica.com/biography/Laurent-Kabila Laurent Kabila], kutadila na 28 septembre 2019.</ref>. Tata na yandi vandaka muntu ya [[Luba]] mpi mama na yandi muntu ya [[Lunda]]<ref name="CROS">{{fr}} ; Marie-France Cros na François Misser, ''Le Congo de A à Z'', André Versaille Éditeur, 2010, lutiti 107.</ref>. Bantu mezaba nde yandi salaka malongi na yandi ya nene na Institut Saint-Boniface ya Élisabethville (ntangu yai [[Lubumbashi]]). Kansi, malongi na yandi ya université na banzenza, na [[Paris]], [[Tachkent]], [[Belgrade]] to na nima na [[Dar es Salaam]], kele mambu yina bantu ke tubilaka na mitindu ya kuswaswana<ref name="Express1998">{{fr}} ; ''L'Express'', « L'obscur M. Kabila », 25 juin 1998, [http://www.lexpress.fr/actualite/monde/afrique/l-obscur-m-kabila_493335.html].</ref>. Kabila yandi mosi sadisaka na kubumba mambu yina metala malongi na yandi, sambu kisika yina yandi longukaka vandaka dyambu ya mfunu mingi na politiki mpi na luzingu ya bantu. === Kisalu ya politiki mpi mvita ya bamfinda === Mvita na yandi ya ntete yantikaka na luyantiku ya bamvula ya 1960, na ntangu ya [[Kizunu ya Kongo]], yina salamaka na ntangu mpi na nima ya kubaka kimpwanza ya [[Kongo |Kongo ya Belgique]]. Banda na août 1960 tii na janvier 1961, yandi vandaka kunwana ti basoda ya Katanga, na kati ya baleke ya Parti Balubakat (Jeubakat), parti yina vandaka kuvukisa bantu ya [[Luba]]. Jason Sendwé, mfumu ya Balubakat, monaka nde Kabila vandaka muntu ya mayele na kutuba. Yandi ponaka yandi na kuvanda «colonel» ya baleke ya parti. Na kieleka, yandi vandaka mfumu ya bimvuka ya basoda ya Balubakat na Katanga. Na septembre 1963, zina na yandi yantikaka kuzabana mingi na ntangu bo salaka Comité national de libération (CNL). CNL vandaka parti ya politiki ya kimpwanza mpi ya mbongwana, yina zolaka kukulumuna luyalu ya Adoula na nzila ya mvita ya minduki. Na kati ya CNL, yandi vandaka secrétaire général ya mambu ya luzingu ya bantu, baleke mpi bansaka. Na nima ya mwa ntangu, basoda na yandi vukanaka ti batomboki yina vandaka kulanda mabanza ya Lumumba. Na juillet 1964, ntangu Armée populaire de libération bakaka Albertville (ntangu yai [[Kalemie]]), mbanza ya mfumu ya Katanga ya Nord, Kabila ponamaka na kuvanda vice-président ya «luyalu ya ntangu fioti», yina zingaka kaka bangonda fioti. Na luyantiku ya mvula 1965, yandi kwendaka na [[Kivu]], kisika yina yandi ponamaka na kuvanda mfumu ya kisalu ya mvita ya bimvuka ya batomboki yina vandaka kuyala ndambu ya nene ya insi ya Kongo. Yandi vandaka kusala kisalu ya mvita ti [[Gaston Soumialot]], Idelphonse Massengo mpi [[Léonard Mitudidi]], na bisika ya Kivu mpi Maniema<ref name="BIDIE">{{fr}} ; Ruben Bidie, « Les États-Unis et la France dans la région des Grands Lacs », na mukanda ''Les Congos dans la tourmente'', Patrice Yengo (mukusudi), Éditions Karthala, lutiti 231.</ref>. Kansi, bantu vandaka kumona yandi mingi na bambanza ya nene ya Afrika ya Est, mingi-mingi [[Nairobi]] mpi [[Dar es Salaam]], kuluta na bisika ya bamfinda yina yandi vandaka kutwadisa mvita. Ntangu ''Che Guevara'' kutanaka ti yandi na Dar es Salaam na février 1965, na luyantiku yandi sepelaka ti yandi. Kansi na nima, Che Guevara tubaka mambu ya mbi na zulu ya bamfumu ya batomboki ya Kongo, mpi yandi fundaka Kabila sambu yandi vandaka ve mbala mingi na kisika ya mvita. Na kutadila mambu yina Che Guevara sonikaka, yandi salaka bikesa na kusadisa bamfumu ya batomboki mpi basoda ya Kabila banda avril tii na novembre 1965, na kisika ya Fizi-Baraka, na lweka ya Lago ya Tanganyika. Kansi, yandi monaka nde Kabila mpi bantu na yandi vandaka kusala mingi mumbongo ya kubumba bima ya nswalu, kuluta kuvanda basoda ya mbongwana. Yandi monaka nde bo ta kuka ve kukuma ngolo ya mbongwana ya kieleka<ref name="VanReybrouck2012">{{fr}} ; David Van Reybrouck, ''[[Congo. Une histoire]]'', Actes Sud, mfulu Babel, Arles, 2012, balutiti 421–422, ISBN 978-2-330-02858-9.</ref>. Kabila tubaka nde Repubilika ya Maquis ya Fizi kele ya kimpwanza na kilumbu ya 24 octobre 1967. Yandi sobaka kisika na yandi ya mvita ya bamfinda na kuvanda leta ya kisosialiste yina vandaka kulanda mabanza ya Mao Zedong. Na bamvula ya ntete ya luyalu na yandi, yandi vandaka mfumu ya mbongwana yina muntu mosi ve vandaka kunwanisa na kisika yango, mpi yandi vandaka kuyala Maquis ya Fizi, na sudi ya [[Kivu ya Sudi]]. Kisika na yandi ya nene vandaka pene-pene ya ''Hewa Bora''. Kansi, banda na nsuka ya bamvula ya 1970, bantu fundaka yandi sambu na kusadisa bantu ya dibuta na yandi mpi kusala mumbongo ya wolo mpi ya mino ya nzoku, yina vandaka kupesa yandi mbongo mingi. Bantu tubaka mpi nde yandi vandaka na kiyeka ya mumbongo yango na kisika yina yandi vandaka kuyala. Yandi landaka kutwadisa Maquis ya Fizi na nzila ya parti mosi kaka, yina vandaka ''Parti de la révolution du peuple-(PRP), banda 1967 tii na 1986<ref name="Cosma1997">{{fr}} ; Wilungula B. Cosma na Jean-Luc Vellut, ''Fizi, 1967-1986 : le maquis Kabila'', Institut Africain-CEDAF / Afrika Instituut-ASDOC / Éditions L'Harmattan, Bruxelles/Paris, 1997.</ref>. Na nima ya kufwa ya ngolo ya bimvuka yango na 1985, na ntangu ya Mvita ya Moba, bantu zabaka dyaka ve kisika Kabila vandaka. Bantu ya nkaka tubaka nde yandi lenda kuvanda pene-pene ya mfumu ya batomboki ya Sudan, [[John Garang]]. Yandi vandaka kuzinga ti dibuta na yandi na kinsweki, sambu basoda ya luyalu ya Zaire vandaka kusosa bo mpi kufwa bantu ya pene-pene na bo<ref name="LeMonde2026">{{fr}} ; Morgane Le Cam, ''Le Monde'', « En République démocratique du Congo, les Kabila, rebelles de père en fils », 25 octobre 2026, [https://www.lemonde.fr/international/article/2026/10/25/en-republique-du-congo-les-kabila-rebelles-de-pere-en-fils_6800041_3210.html].</ref>. Yandi vandaka kuzinga mingi na Dar es Salaam, kansi bantu monaka yandi mpi na [[Kampala]], na [[Ouganda]], kisika yandi vandaka ti kinduku ya ngolo ti prezida [[Yoweri Museveni]]. Na ntangu ya mbongwana ya demokrasia na Zaire (1990–1996), yandi mpi parti na yandi ya PRP, yina yandi salaka na 1967 na bamfinda ya Kivu, kotaka ve na Conférence nationale souveraine. Lukanu ya lukutakanu yango vandaka kusadisa Zaire na kukuma Repubilika ya Tatu. vandaka kutadila lukutakanu yango bonso kisika yina vandaka kusadisa Mobutu. === Kubaka luyalu === Na septembre 1996, Kabila basikaka na kinsweki mpi yantikaka kuzabana dyaka. Na [[Gisenyi]], na [[Rwanda]], yandi sinaka nsangu ya kuwakana ti batomboki ya nkaka tatu mpi bantu ya Zaire yina vandaka kuzinga na nzenza. Nsangu yango salaka Alliance des forces démocratiques pour la libération du Congo-Zaïre (AFDL). Bantu iya yina sinaka nsangu yango ndimaka kusala kumosi sambu na kukulumuna [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]] na luyalu. Kansi, kaka muntu mosi na kati na bo vandaka na basoda ya kusadila lukanu yango. Yo yina, na luyantiku, bo fwaka kutudila ntima na basoda mpi bima ya mvita ya Rwanda, Ouganda mpi na nima Angola. Mvita ya kisalu ya basoda mpi ya politiki yantikaka. Na bangonda fioti, AFDL katukaka na [[Kivu]] mpi kwendaka tii na [[Kinsasa]]. Bo bakaka Kinshasa na kilumbu ya 17 mai 1997, kukonda mvita ya nene. Kilumbu mosi na ntwala, na 16 mai, [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]], yina bantu vandaka kubinga «Leopard ya Nene», tinaka insi. Na ntangu ya kukwenda na ntwala ya AFDL, yina salaka na nswalu mingi, Kabila salaka basoda ya Kongo na nswalu. Basoda mingi vandaka baleke, mu mbandu bana basoda, mpi basoda yina tinaka na basoda ya ntama ya Zaire. Na nima, yandi nungaka na kukulumuna to kukanga na politiki bamfumu tatu ya nkaka yina salaka AFDL ti yandi. Na luyantiku, Kabila vandaka kaka muntu ya kutuba sambu na bimvuka yango. Ntangu bo tulaka yandi na kisika ya [[Kongo|Prezida]], Laurent-Désiré Kabila katulaka zina ya Zaire, yina Mobutu tulaka na 1971. InsI bakaka dyaka zina na yo ya ntama, Kongo. Mto ya nene bakaka dyaka zina ya [[Kongo]], mbongo ya faranga ya Kongo bakaka kisika ya mbongo ya Zaire, mpi bo sobaka nziembo ya insi ti ngogo ya insi. === Luyalu na yandi === Luyalu ya lugulusu ya bantu yina yandi salaka na juin 1997 vandaka ve ti ngolo ya nene ya kusala kisalu. Kansi, kukonda kuvukana ya bamfumu sambu na kununga ya nswalu, luyalu ya mpa monanaka bonso luyalu yina bantu ya banzenza vandaka kutwadisa. Bisika ya mfunu na Ministère ya Mambu ya Nzenza, ya Securité nationale mpi ya Basoda vandaka mingi na maboko ya Batutsi yina katukaka na Rwanda mpi Ouganda. Na nima ya mvula mosi ya kununga, Kabila bakaka lukanu ya kubasisa basoda ya Rwanda mpi ya Ouganda yina sadisaka yandi na kubaka luyalu. Yandi pesaka bo bangunga 24 kaka sambu na kuvutuka na bansi na bo. Lukanu yango landamaka nswalu na kusosa kusala coup d'État, mpi na nima batomboki ya mpa na Est ya insi. Batomboki yango vandaka kutwadisa mpi kusadisa na bamfumu ya basoda ya Rwanda mpi ya Ouganda. Kabila bakaka lusadisu ya basoda ya bansi bonso [[Zimbabwe]], [[Namibia]], [[Angola]] mpi [[Tchad]]. Kansi, mvita landaka kusalama na bisika mingi, mpi muntu zabaka ve mutindu yo ta manisa. Banda 1998, na nima ya kubuka kinduku na Rwanda mpi Ouganda, Kabila yantikaka kuyala na mutindu ya muntu mosi yina kele na kiyeka yonso. Yandi bakaka balukanu ya luyalu yandi mosi, ponaka bantu ya parlement mpi tulaka bambeni na yandi ya politiki na boloko, mu mbandu [[Étienne Tshisekedi]], [[Zhaïdi Ngoma]] mpi [[Joseph Olenghankoy|Olengankoy]], ti bamuntu ya nkaka ya kusonikaka bansangu, ya insi mpi ya banzenza. Na mvula 1999, yandi katulaka ''AFDL na luyalu, salaka Comité du pouvoir populaire (CPP), mpi na mvula 2000 salaka parlement ya mpa yina vandaka ti bantu 300. === Kufwa na yandi === {{article détaillé|Assassinat de Laurent-Désiré Kabila}} Na ntangu yandi vandaka kusala kisalu kukonda kinduku ya politiki mpi ya diplomatie, Laurent-Désiré Kabila fwaka na nima ya kubetama masasi na ntangu yina mambu na yo mezabanaka ve mbote. Dyambu yango salamaka na nsuka ya midi ya kilumbu ya 16 janvier 2001, bamvula 40 na nima ya kufwa ya [[Patrice Lumumba]]. Kabila bomamaka na nzo na yandi, Palais de Marbre, na [[Kinsasa]]. Muntu yina bomaka yandi vandaka [[Rashidi Mizele]], muntu yina vandaka mwana soda na ntama mpi na nima kukumaka soda ya lutaninu ya prezida. Na nima ya mwa ntangu, [[Eddy Kapend]], yina vandaka mpenza pene-pene ya prezida, bomaka Mizele na kisika yina dyambu salamaka<ref name="RabaudZajtman">{{fr}} ; Marlène Rabaud na Arnaud Zajtman, ''Meurtre à Kinshasa, qui a tué Laurent Désiré Kabila ?'', filime ya kusosa kuzaba muntu yina bomaka Laurent-Désiré Kabila.</ref>. Na kati ya bima na yandi, bo monaka mukanda yina afisa ya basoda ya ambassade ya Etats-Unis sinaka. Mukanda yango vandaka kutuba nde: «kana dyambu mosi ya mpasi mekwisa, binga numero yai». Dokotolo [[Mashako Mamba]], yina vandaka kuna na ntangu dyambu yango salamaka, salaka bikesa ya kuvutula luzingu na prezida, kansi yandi nungaka ve. Na nima, luyalu tubaka nde prezida Kabila vandaka kaka na luzingu ntangu bo nataka yandi na nswalu na lopitalo na Zimbabwe. Ntangu yina bantu vandaka kuzaba ve mbote kana yandi vandaka na luzingu, sadisaka bamfumu ya luyalu na kuyidika mutindu ya kumonisa muntu yina ta landa yandi. Na kilumbu ya kufwa na yandi, bantu ya Iran vandaka kuvingila na kubaka ntangu ya kusolola ti prezida Kabila. Lukanu na bo vandaka kusala kuwakana sambu na kupesa Iran urani yina katukaka na Katanga<ref name="Forestier2011">{{fr}} ; Patrick Forestier, « Trafic d'uranium », Alliance Sud, 23 mars 2011, [http://www.alliancesud.ch/fr/infodoc/zoom/trafic-duranium], kutadila na 21 juillet 2015.</ref>. Banzila mingi ya nkaka ya kubumba kieleka basikaka, mpi yo yikaka mpasi na kuzaba kieleka ya kufwa yango<ref name="Remy2018">{{fr}} ; Jean-Philippe Rémy, ''Le Monde'', « Les fantômes des présidents africains assassinés », 12 décembre 2018, [https://www.lemonde.fr/afrique/article/2018/12/12/les-fantomes-des-presidents-africains-assassines_5396077_3212.html].</ref>. Na mpimpa ya kilumbu yina, bantu ya Lebanon 11 yina vandaka ti kinduku na mumbongo ya diama, bakamaka na Kinshasa mpi bomamaka kukonda kulandila bansiku ya tribinale. Dyambu yango salamaka na kati ya kisalu ya kupesa bantu ndola. Mambu ya tribinale ya basoda sambu na bantu yina fundamaka na kusala kufwa yango, monaka mpasi ya nene na meso ya bantu ya nsi-ntoto. Bantu mingi vandaka kubuya mutindu tribinale salaka kisalu yango. Tribinale ya Kongo nungaka ve na kukanga bantu yina salaka kufwa yango. Na nima, yo pesaka bantu kuluta nkama, basoda mpi bantu ya nkaka, ndola ya kufwa. Na kati na bo, bana iya vandaka bana basoda. Bantu mingi na kati na bo salaka ve dyambu ya mbi. Na nima ya bamvula nana, bantu kiteso ya 50 vandaka kaka na boloko ya nene ya Makala, na [[Kinsasa]], na luzingu ya mpasi (sfn, Reybrouck, p.465). Eddy Kapend, yina vandaka mpenza pene-pene ya prezida mpi cousin ya Kabila, monanaka bonso mfumu ya lukanu ya kufwa prezida. Yandi mpi bantu ya nkaka 25, na kati na bo Antoine Vumilia, mfumu ya lutaninu ya prezida, bakaka ndola ya kufwa na janvier 2003. Kansi, bo salaka ve ndola yango. Bantu ya nkaka fundamaka na kusala lukanu ya kukulumuna mwana ya prezida yina fwaka. Na kati na bo vandaka [[Emmanuel Dungia]], yina vandaka ntumwa ya Kabila na Afrika ya Sudi. Na luyantiku ya mvula ya mpa 2021, prezida [[Félix Tshisekedi]] pesaka pardon na bantu yina bakaka ndola sambu na kufwa Laurent-Désiré Kabila, na kati na bo Eddy Kapend<ref name="Bujakera2021">{{fr}} ; Stanis Bujakera Tshiamala, ''Jeune Afrique'', « Assassinat de Laurent-Désiré Kabila : Félix Tshisekedi gracie tous les condamnés », 1 janvier 2021, [https://www.jeuneafrique.com/1098490/societe/assassinat-de-laurent-desire-kabila-felix-tshisekedi-gracie-tous-les-condamnes/]</ref>. === Kulanda kisika na yandi === Na nima ya kufwa ya Laurent-Désiré Kabila, kimvuka mosi ya nswalu ya bamfumu ya luyalu vukanaka. Na kati na bo vandaka ministre ya leta [[Gaëtan Kakudji]](sfn, Braeckman, 2009), ministre ya Mambu ya Nzenza [[Abdoulaye Yerodia]], mpi ministre ya Justice [[Mwenze Kongolo]]. Na nsuka, bo ponaka mwana na yandi [[Joseph Kabila]] sambu na kulanda kisika na yandi. Bamfumu ya luyalu tubaka nde bo salaka kaka mutindu prezida yina fwaka zolaka, sambu yandi ponaka mwana na yandi Joseph na kuvanda muntu ya kulanda yandi kana yandi fwa. Na kutadila mambu yina ministre ya Justice ya ntangu yina, Mwenze Kongolo, mpi msaidisi ya prezida, kanali [[Eddy Kapend]], tubaka, Joseph vandaka muntu ya zole na luyalu ya basoda. Kansi, na nima ya kufwa ya prezida, basoda yina vandaka kuyala bangenerale ya Kabila na ntangu ya kusosa muntu ya kulanda yandi, fundamaka na kusosa kubaka luyalu yandi mosi. Na kilumbu ya kufwa ya prezida, Gaëtan Kakudji, muntu ya zole na luyalu, tulaka nsiku ya kubasika ve na banzo na [[Kinsasa]]. Yandi tubaka na bantu ya bansangu nde: «nsiku ya kubasika ve na banzo na Kinshasa pesamaka na prezida Laurent-Désiré Kabila». Na kilumbu ya 26 janvier, [[Joseph Kabila]] bakaka ndefi ya kuvanda prezida ya Repubilika. == Mambu ya kutanga mpi bansoniki == {{Références}} == Tala mpi == === Mikanda === * ''Universalia 2002'', « Laurent-Désiré Kabila », Jean-Claude Willame. * David Van Reybrouck, ''Congo. The epic history of a people'', HarperCollins, 2010. * Colette Braeckman, « Kakudji : disparition d’un Tonton », ''Le Soir'', 21 juillet 2009, [http://blog.lesoir.be/colette-braeckman/2009/07/21/kakudji-disparition-dun-tonton/]. * « Kabila : le soldat du peuple », ''Jeune Afrique Économie'', nimero 286, 3–16 mai 1999, balutiti 12–31. * Erik Kennes na Munkana N’Ge, ''Essai biographique sur Laurent Désiré Kabila'', Institut Africain-CEDAF – Afrika Instituut-ASDOC, Tervuren, 2003. * Euloge Boissonade, ''Kabila clone de Mobutu ?'', Moreux, Paris, 1998, ISBN 2-85112-025-5. * Ludo Martens, ''Kabila et la révolution congolaise'', EPO. * Germain Mukendi na Bruno Kasonda, ''Kabila le retour du Congo'', Quorum, Belgique, 1999, ISBN 2-87399-011-2. * Olivier Rogeau, « Qui a tué Laurent-Désiré Kabila ? », ''Le Vif.be'', 14 janvier 2011, [http://www.levif.be/info/actualite/international/qui-a-tue-laurent-desire-kabila/article-1194923609468.htm]. * Mehdi Ba, « On a tué le président », ''Jeune Afrique'', 18 octobre 2021, [https://www.jeuneafrique.com/1246531/politique/serie-on-a-tue-le-president]. === Bansangu ya nkaka === === Banzila ya Internet === * [http://www.rfi.fr/afrique/20140116-rdc-anniversaire-mort-ancien-president-laurent-desire-kabila-amnistie Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi: bamvula 13 na nima ya kufwa ya prezida ya ntama Laurent-Désiré Kabila.] * [http://confinder.richmond.edu/admin/docs/congo-k.pdf Mukanda ya nsiku ya ntoto ya Laurent-Désiré Kabila] (PDF). * [http://www.lexpress.presse.fr/info/monde/dossier/congo/dossier.asp?ida=418462&p=1 « L’obscur M. Kabila »], L'Express. * ''Fondation Laurent-Désiré Kabila, ''Agenda 2011''. {{Ndâmbu}} [[Category:Lubutuku na Kongo ya Belgique]] [[Category:Dibuta ya Kabila]] [[Category:Mfumu ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] [[Category:Muntu ya politiki ya Kongo (RDC) ya bo me fwa]] [[Category:Kufwa muntu na munduki]] [[Category:Lubutuku na Novembri 1939]] [[Category:Bantu yina fwaka na ngonda ya ntete ya mvu 2001]] [[Category:Bantu ya me fwa na Kinshasa]] [[Category:Bantu me fwa na mvula 61]] [[Category:Bana ya nzo-nkanda ya nene ya Dar es Salaam]] [[Category:Bamfumu ya leta yina bo me fwa]] [[Category:Bau fwaka na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] [[Category:Lubutuku na Jadotville]] [[Category:Bantu ya Luba]] alxcz070jouymi44kkf11me9qqci7s7 53478 53477 2026-11-11T08:26:15Z AdamLynnMcGill007 11872 /* Kulanda kisika na yandi */ 53478 wikitext text/x-wiki {{Infobox Muntu ya Politiki ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi | nkumbu = <big>Laurent-Désiré Kabila</big> | kifwanisu = Visit of Laurent Désiré Kabila, President of the Democratic Republic of Congo, to the EC (cropped2).jpg | légende = ''Laurent-Désiré Kabila na mvula 1998. | nkumbu_ya_kubutuka = | kilumbu_ya_kubutuka = 1939-11-27 | kisika_ya_kubutuka = [[Likasi|Jadotville]], [[Kongo ya Belgique]] | kilumbu_ya kufwa = 2001-01-16 | kisika_ya kufwa = [[Kinshasa]], [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] | mutindu_ya_kufwa = [[Kufwa ya Laurent-Désiré Kabila|Kubomama]] | kisika_ya_kuzika = [[Mausolée ya Laurent-Désiré Kabila]], [[Kinshasa]] | ekolo = [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi|Mukongo]] | parti_ya_politiki = [[Parti de la révolution du peuple|PRP]] (1967–1996)<br />[[Alliance des forces démocratiques pour la libération du Congo|AFDL]] (1996–1998)<br />Muntu ya kele ve na parti (1998–2001) | kisalu1 = [[Liste des présidents de la république démocratique du Congo|Prezida ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] | banda1 = 17 mai 1997 | tii1 = 16 janvier 2001 | muntu_ya_ntama1 = [[Mobutu Sese Seko]] | muntu_ya manima1 = [[Eddy Kapend]] <small>(kaim)</small><br />[[Joseph Kabila]] | gouvernement1 = [[Gouvernement Laurent-Désiré Kabila|Laurent-Désiré Kabila]] | tata = | mama = | bakala = Sifa Mahanya<br />Zaina Kibangula | bana = Étienne Kabila<br />[[Joseph Kabila]]<br />[[Jaynet Kabila]]<br />[[Aimée Kabila Mulengela|Aimée Kabila]]<br />[[Zoé Kabila]] | iniversite = | diplome = | profesio = [[Muntu]] ya politiki | dibundu = | kisika_ya_kuzinga = [[Palais de Marbre (Kinshasa)|Palais de Marbre]]<br />[[Ngaliema]], [[Kinshasa]] | embleme = Coat_of_arms_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo_(1999-2003).svg | liste = [[Liste des présidents de la république démocratique du Congo|Baleki ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] }} '''Laurent-Désiré Kabila''', yina butukaka na kilumbu ya novembre 1939 en [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] na [[Jadotville]] (yina kele ntangu yai [[Likasi]]) mpi kufwaka na kilumbu ya 16 janvier 2001 na [[Kinsasa]], vandaka muntu ya politiki mpi mfumu ya insi ya [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]]. Yandi vandaka [[Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi|Prezida ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] banda na mai 1997 tii na kufwa na yandi na janvier 2001. Yandi yantikaka kunwana sambu na politiki na mvula ya 1960, sambu na kutula nswalu luyalu ya [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]]. Na nsuka, yandi nungaka na kukulumuna Mobutu na luyalu na mvula 1997, na ntangu ya [[Guerre ya ntete ya Kongo]], sambu yandi vandaka mfumu ya [[Alliance des forces démocratiques pour la libération du Congo]] (AFDL), ti lusadisu ya Rwanda mpi ya Ouganda. Na mvula mosi na nima ya kubaka luyalu, yandi kutanaka ti Guerre ya zole ya [[Kongo]], na nima ya kulomba basoda yonso ya banzenza na kubasika na insi. Bantu yina vandaka kusadisa yandi na ntama, Rwanda mpi Ouganda, yantikaka kusadisa bimvuka ya batomboki sambu na kunwana ti luyalu na yandi, mu mbandu [[Rassemblement congolais pour la démocratie]] (RCD) mpi [[Mouvement de libération du Congo]] (MLC). Na ntangu ya mvita yango, mosi ya basoda ya lutaninu na yandi, [[Rashidi Mizele]], bomaka yandi. Mwana na yandi, [[Joseph Kabila]], bakaka kisika na yandi na luyalu na nima ya bangunga fioti{{sfn|''Jeune Afrique'' 2021}}. Bantu vandaka kubinga yandi ''Mzee'', ngogo yina ke tendula «mfumu ya mayele» na Kiswahili. Na insi na yandi, Laurent-Désiré Kabila kele ti lukumu ya «[[muntu ya nkembo ya insi]]». == Luzingu na yandi == === Bilumbu ya ntete ya luzingu === Yandi butukaka na kilumbu ya 27 novembre 1939, mutindu bantu ya kusonika luzingu na yandi mpi bambangi mingi ke tuba<ref name="Kennes2003">{{fr}} ; Erik Kennes na Munkana N’Ge, ''Essai biographique sur Laurent Désiré Kabila'', Institut Africain-CEDAF – Afrika Instituut-ASDOC, Tervuren, 2003, mfulu ya Cahiers africains – Afrika Studies, banimero 57-58-59, lutiti 13.</ref>. Kansi, na kutadila mambu yina yandi tubaka na kisolo mosi na mvula 1999, yandi butukaka na kilumbu ya 27 novembre 1941, na Jadotville (ntangu yai Likasi), na Katanga ya Zulu<ref name="BritannicaKabila">{{fr}} ; ''Encyclopædia Britannica'', [https://www.britannica.com/biography/Laurent-Kabila Laurent Kabila], kutadila na 28 septembre 2019.</ref>. Tata na yandi vandaka muntu ya [[Luba]] mpi mama na yandi muntu ya [[Lunda]]<ref name="CROS">{{fr}} ; Marie-France Cros na François Misser, ''Le Congo de A à Z'', André Versaille Éditeur, 2010, lutiti 107.</ref>. Bantu mezaba nde yandi salaka malongi na yandi ya nene na Institut Saint-Boniface ya Élisabethville (ntangu yai [[Lubumbashi]]). Kansi, malongi na yandi ya université na banzenza, na [[Paris]], [[Tachkent]], [[Belgrade]] to na nima na [[Dar es Salaam]], kele mambu yina bantu ke tubilaka na mitindu ya kuswaswana<ref name="Express1998">{{fr}} ; ''L'Express'', « L'obscur M. Kabila », 25 juin 1998, [http://www.lexpress.fr/actualite/monde/afrique/l-obscur-m-kabila_493335.html].</ref>. Kabila yandi mosi sadisaka na kubumba mambu yina metala malongi na yandi, sambu kisika yina yandi longukaka vandaka dyambu ya mfunu mingi na politiki mpi na luzingu ya bantu. === Kisalu ya politiki mpi mvita ya bamfinda === Mvita na yandi ya ntete yantikaka na luyantiku ya bamvula ya 1960, na ntangu ya [[Kizunu ya Kongo]], yina salamaka na ntangu mpi na nima ya kubaka kimpwanza ya [[Kongo |Kongo ya Belgique]]. Banda na août 1960 tii na janvier 1961, yandi vandaka kunwana ti basoda ya Katanga, na kati ya baleke ya Parti Balubakat (Jeubakat), parti yina vandaka kuvukisa bantu ya [[Luba]]. Jason Sendwé, mfumu ya Balubakat, monaka nde Kabila vandaka muntu ya mayele na kutuba. Yandi ponaka yandi na kuvanda «colonel» ya baleke ya parti. Na kieleka, yandi vandaka mfumu ya bimvuka ya basoda ya Balubakat na Katanga. Na septembre 1963, zina na yandi yantikaka kuzabana mingi na ntangu bo salaka Comité national de libération (CNL). CNL vandaka parti ya politiki ya kimpwanza mpi ya mbongwana, yina zolaka kukulumuna luyalu ya Adoula na nzila ya mvita ya minduki. Na kati ya CNL, yandi vandaka secrétaire général ya mambu ya luzingu ya bantu, baleke mpi bansaka. Na nima ya mwa ntangu, basoda na yandi vukanaka ti batomboki yina vandaka kulanda mabanza ya Lumumba. Na juillet 1964, ntangu Armée populaire de libération bakaka Albertville (ntangu yai [[Kalemie]]), mbanza ya mfumu ya Katanga ya Nord, Kabila ponamaka na kuvanda vice-président ya «luyalu ya ntangu fioti», yina zingaka kaka bangonda fioti. Na luyantiku ya mvula 1965, yandi kwendaka na [[Kivu]], kisika yina yandi ponamaka na kuvanda mfumu ya kisalu ya mvita ya bimvuka ya batomboki yina vandaka kuyala ndambu ya nene ya insi ya Kongo. Yandi vandaka kusala kisalu ya mvita ti [[Gaston Soumialot]], Idelphonse Massengo mpi [[Léonard Mitudidi]], na bisika ya Kivu mpi Maniema<ref name="BIDIE">{{fr}} ; Ruben Bidie, « Les États-Unis et la France dans la région des Grands Lacs », na mukanda ''Les Congos dans la tourmente'', Patrice Yengo (mukusudi), Éditions Karthala, lutiti 231.</ref>. Kansi, bantu vandaka kumona yandi mingi na bambanza ya nene ya Afrika ya Est, mingi-mingi [[Nairobi]] mpi [[Dar es Salaam]], kuluta na bisika ya bamfinda yina yandi vandaka kutwadisa mvita. Ntangu ''Che Guevara'' kutanaka ti yandi na Dar es Salaam na février 1965, na luyantiku yandi sepelaka ti yandi. Kansi na nima, Che Guevara tubaka mambu ya mbi na zulu ya bamfumu ya batomboki ya Kongo, mpi yandi fundaka Kabila sambu yandi vandaka ve mbala mingi na kisika ya mvita. Na kutadila mambu yina Che Guevara sonikaka, yandi salaka bikesa na kusadisa bamfumu ya batomboki mpi basoda ya Kabila banda avril tii na novembre 1965, na kisika ya Fizi-Baraka, na lweka ya Lago ya Tanganyika. Kansi, yandi monaka nde Kabila mpi bantu na yandi vandaka kusala mingi mumbongo ya kubumba bima ya nswalu, kuluta kuvanda basoda ya mbongwana. Yandi monaka nde bo ta kuka ve kukuma ngolo ya mbongwana ya kieleka<ref name="VanReybrouck2012">{{fr}} ; David Van Reybrouck, ''[[Congo. Une histoire]]'', Actes Sud, mfulu Babel, Arles, 2012, balutiti 421–422, ISBN 978-2-330-02858-9.</ref>. Kabila tubaka nde Repubilika ya Maquis ya Fizi kele ya kimpwanza na kilumbu ya 24 octobre 1967. Yandi sobaka kisika na yandi ya mvita ya bamfinda na kuvanda leta ya kisosialiste yina vandaka kulanda mabanza ya Mao Zedong. Na bamvula ya ntete ya luyalu na yandi, yandi vandaka mfumu ya mbongwana yina muntu mosi ve vandaka kunwanisa na kisika yango, mpi yandi vandaka kuyala Maquis ya Fizi, na sudi ya [[Kivu ya Sudi]]. Kisika na yandi ya nene vandaka pene-pene ya ''Hewa Bora''. Kansi, banda na nsuka ya bamvula ya 1970, bantu fundaka yandi sambu na kusadisa bantu ya dibuta na yandi mpi kusala mumbongo ya wolo mpi ya mino ya nzoku, yina vandaka kupesa yandi mbongo mingi. Bantu tubaka mpi nde yandi vandaka na kiyeka ya mumbongo yango na kisika yina yandi vandaka kuyala. Yandi landaka kutwadisa Maquis ya Fizi na nzila ya parti mosi kaka, yina vandaka ''Parti de la révolution du peuple-(PRP), banda 1967 tii na 1986<ref name="Cosma1997">{{fr}} ; Wilungula B. Cosma na Jean-Luc Vellut, ''Fizi, 1967-1986 : le maquis Kabila'', Institut Africain-CEDAF / Afrika Instituut-ASDOC / Éditions L'Harmattan, Bruxelles/Paris, 1997.</ref>. Na nima ya kufwa ya ngolo ya bimvuka yango na 1985, na ntangu ya Mvita ya Moba, bantu zabaka dyaka ve kisika Kabila vandaka. Bantu ya nkaka tubaka nde yandi lenda kuvanda pene-pene ya mfumu ya batomboki ya Sudan, [[John Garang]]. Yandi vandaka kuzinga ti dibuta na yandi na kinsweki, sambu basoda ya luyalu ya Zaire vandaka kusosa bo mpi kufwa bantu ya pene-pene na bo<ref name="LeMonde2026">{{fr}} ; Morgane Le Cam, ''Le Monde'', « En République démocratique du Congo, les Kabila, rebelles de père en fils », 25 octobre 2026, [https://www.lemonde.fr/international/article/2026/10/25/en-republique-du-congo-les-kabila-rebelles-de-pere-en-fils_6800041_3210.html].</ref>. Yandi vandaka kuzinga mingi na Dar es Salaam, kansi bantu monaka yandi mpi na [[Kampala]], na [[Ouganda]], kisika yandi vandaka ti kinduku ya ngolo ti prezida [[Yoweri Museveni]]. Na ntangu ya mbongwana ya demokrasia na Zaire (1990–1996), yandi mpi parti na yandi ya PRP, yina yandi salaka na 1967 na bamfinda ya Kivu, kotaka ve na Conférence nationale souveraine. Lukanu ya lukutakanu yango vandaka kusadisa Zaire na kukuma Repubilika ya Tatu. vandaka kutadila lukutakanu yango bonso kisika yina vandaka kusadisa Mobutu. === Kubaka luyalu === Na septembre 1996, Kabila basikaka na kinsweki mpi yantikaka kuzabana dyaka. Na [[Gisenyi]], na [[Rwanda]], yandi sinaka nsangu ya kuwakana ti batomboki ya nkaka tatu mpi bantu ya Zaire yina vandaka kuzinga na nzenza. Nsangu yango salaka Alliance des forces démocratiques pour la libération du Congo-Zaïre (AFDL). Bantu iya yina sinaka nsangu yango ndimaka kusala kumosi sambu na kukulumuna [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]] na luyalu. Kansi, kaka muntu mosi na kati na bo vandaka na basoda ya kusadila lukanu yango. Yo yina, na luyantiku, bo fwaka kutudila ntima na basoda mpi bima ya mvita ya Rwanda, Ouganda mpi na nima Angola. Mvita ya kisalu ya basoda mpi ya politiki yantikaka. Na bangonda fioti, AFDL katukaka na [[Kivu]] mpi kwendaka tii na [[Kinsasa]]. Bo bakaka Kinshasa na kilumbu ya 17 mai 1997, kukonda mvita ya nene. Kilumbu mosi na ntwala, na 16 mai, [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]], yina bantu vandaka kubinga «Leopard ya Nene», tinaka insi. Na ntangu ya kukwenda na ntwala ya AFDL, yina salaka na nswalu mingi, Kabila salaka basoda ya Kongo na nswalu. Basoda mingi vandaka baleke, mu mbandu bana basoda, mpi basoda yina tinaka na basoda ya ntama ya Zaire. Na nima, yandi nungaka na kukulumuna to kukanga na politiki bamfumu tatu ya nkaka yina salaka AFDL ti yandi. Na luyantiku, Kabila vandaka kaka muntu ya kutuba sambu na bimvuka yango. Ntangu bo tulaka yandi na kisika ya [[Kongo|Prezida]], Laurent-Désiré Kabila katulaka zina ya Zaire, yina Mobutu tulaka na 1971. InsI bakaka dyaka zina na yo ya ntama, Kongo. Mto ya nene bakaka dyaka zina ya [[Kongo]], mbongo ya faranga ya Kongo bakaka kisika ya mbongo ya Zaire, mpi bo sobaka nziembo ya insi ti ngogo ya insi. === Luyalu na yandi === Luyalu ya lugulusu ya bantu yina yandi salaka na juin 1997 vandaka ve ti ngolo ya nene ya kusala kisalu. Kansi, kukonda kuvukana ya bamfumu sambu na kununga ya nswalu, luyalu ya mpa monanaka bonso luyalu yina bantu ya banzenza vandaka kutwadisa. Bisika ya mfunu na Ministère ya Mambu ya Nzenza, ya Securité nationale mpi ya Basoda vandaka mingi na maboko ya Batutsi yina katukaka na Rwanda mpi Ouganda. Na nima ya mvula mosi ya kununga, Kabila bakaka lukanu ya kubasisa basoda ya Rwanda mpi ya Ouganda yina sadisaka yandi na kubaka luyalu. Yandi pesaka bo bangunga 24 kaka sambu na kuvutuka na bansi na bo. Lukanu yango landamaka nswalu na kusosa kusala coup d'État, mpi na nima batomboki ya mpa na Est ya insi. Batomboki yango vandaka kutwadisa mpi kusadisa na bamfumu ya basoda ya Rwanda mpi ya Ouganda. Kabila bakaka lusadisu ya basoda ya bansi bonso [[Zimbabwe]], [[Namibia]], [[Angola]] mpi [[Tchad]]. Kansi, mvita landaka kusalama na bisika mingi, mpi muntu zabaka ve mutindu yo ta manisa. Banda 1998, na nima ya kubuka kinduku na Rwanda mpi Ouganda, Kabila yantikaka kuyala na mutindu ya muntu mosi yina kele na kiyeka yonso. Yandi bakaka balukanu ya luyalu yandi mosi, ponaka bantu ya parlement mpi tulaka bambeni na yandi ya politiki na boloko, mu mbandu [[Étienne Tshisekedi]], [[Zhaïdi Ngoma]] mpi [[Joseph Olenghankoy|Olengankoy]], ti bamuntu ya nkaka ya kusonikaka bansangu, ya insi mpi ya banzenza. Na mvula 1999, yandi katulaka ''AFDL na luyalu, salaka Comité du pouvoir populaire (CPP), mpi na mvula 2000 salaka parlement ya mpa yina vandaka ti bantu 300. === Kufwa na yandi === {{article détaillé|Assassinat de Laurent-Désiré Kabila}} Na ntangu yandi vandaka kusala kisalu kukonda kinduku ya politiki mpi ya diplomatie, Laurent-Désiré Kabila fwaka na nima ya kubetama masasi na ntangu yina mambu na yo mezabanaka ve mbote. Dyambu yango salamaka na nsuka ya midi ya kilumbu ya 16 janvier 2001, bamvula 40 na nima ya kufwa ya [[Patrice Lumumba]]. Kabila bomamaka na nzo na yandi, Palais de Marbre, na [[Kinsasa]]. Muntu yina bomaka yandi vandaka [[Rashidi Mizele]], muntu yina vandaka mwana soda na ntama mpi na nima kukumaka soda ya lutaninu ya prezida. Na nima ya mwa ntangu, [[Eddy Kapend]], yina vandaka mpenza pene-pene ya prezida, bomaka Mizele na kisika yina dyambu salamaka<ref name="RabaudZajtman">{{fr}} ; Marlène Rabaud na Arnaud Zajtman, ''Meurtre à Kinshasa, qui a tué Laurent Désiré Kabila ?'', filime ya kusosa kuzaba muntu yina bomaka Laurent-Désiré Kabila.</ref>. Na kati ya bima na yandi, bo monaka mukanda yina afisa ya basoda ya ambassade ya Etats-Unis sinaka. Mukanda yango vandaka kutuba nde: «kana dyambu mosi ya mpasi mekwisa, binga numero yai». Dokotolo [[Mashako Mamba]], yina vandaka kuna na ntangu dyambu yango salamaka, salaka bikesa ya kuvutula luzingu na prezida, kansi yandi nungaka ve. Na nima, luyalu tubaka nde prezida Kabila vandaka kaka na luzingu ntangu bo nataka yandi na nswalu na lopitalo na Zimbabwe. Ntangu yina bantu vandaka kuzaba ve mbote kana yandi vandaka na luzingu, sadisaka bamfumu ya luyalu na kuyidika mutindu ya kumonisa muntu yina ta landa yandi. Na kilumbu ya kufwa na yandi, bantu ya Iran vandaka kuvingila na kubaka ntangu ya kusolola ti prezida Kabila. Lukanu na bo vandaka kusala kuwakana sambu na kupesa Iran urani yina katukaka na Katanga<ref name="Forestier2011">{{fr}} ; Patrick Forestier, « Trafic d'uranium », Alliance Sud, 23 mars 2011, [http://www.alliancesud.ch/fr/infodoc/zoom/trafic-duranium], kutadila na 21 juillet 2015.</ref>. Banzila mingi ya nkaka ya kubumba kieleka basikaka, mpi yo yikaka mpasi na kuzaba kieleka ya kufwa yango<ref name="Remy2018">{{fr}} ; Jean-Philippe Rémy, ''Le Monde'', « Les fantômes des présidents africains assassinés », 12 décembre 2018, [https://www.lemonde.fr/afrique/article/2018/12/12/les-fantomes-des-presidents-africains-assassines_5396077_3212.html].</ref>. Na mpimpa ya kilumbu yina, bantu ya Lebanon 11 yina vandaka ti kinduku na mumbongo ya diama, bakamaka na Kinshasa mpi bomamaka kukonda kulandila bansiku ya tribinale. Dyambu yango salamaka na kati ya kisalu ya kupesa bantu ndola. Mambu ya tribinale ya basoda sambu na bantu yina fundamaka na kusala kufwa yango, monaka mpasi ya nene na meso ya bantu ya nsi-ntoto. Bantu mingi vandaka kubuya mutindu tribinale salaka kisalu yango. Tribinale ya Kongo nungaka ve na kukanga bantu yina salaka kufwa yango. Na nima, yo pesaka bantu kuluta nkama, basoda mpi bantu ya nkaka, ndola ya kufwa. Na kati na bo, bana iya vandaka bana basoda. Bantu mingi na kati na bo salaka ve dyambu ya mbi. Na nima ya bamvula nana, bantu kiteso ya 50 vandaka kaka na boloko ya nene ya Makala, na [[Kinsasa]], na luzingu ya mpasi (sfn, Reybrouck, p.465). Eddy Kapend, yina vandaka mpenza pene-pene ya prezida mpi cousin ya Kabila, monanaka bonso mfumu ya lukanu ya kufwa prezida. Yandi mpi bantu ya nkaka 25, na kati na bo Antoine Vumilia, mfumu ya lutaninu ya prezida, bakaka ndola ya kufwa na janvier 2003. Kansi, bo salaka ve ndola yango. Bantu ya nkaka fundamaka na kusala lukanu ya kukulumuna mwana ya prezida yina fwaka. Na kati na bo vandaka [[Emmanuel Dungia]], yina vandaka ntumwa ya Kabila na Afrika ya Sudi. Na luyantiku ya mvula ya mpa 2021, prezida [[Félix Tshisekedi]] pesaka pardon na bantu yina bakaka ndola sambu na kufwa Laurent-Désiré Kabila, na kati na bo Eddy Kapend<ref name="Bujakera2021">{{fr}} ; Stanis Bujakera Tshiamala, ''Jeune Afrique'', « Assassinat de Laurent-Désiré Kabila : Félix Tshisekedi gracie tous les condamnés », 1 janvier 2021, [https://www.jeuneafrique.com/1098490/societe/assassinat-de-laurent-desire-kabila-felix-tshisekedi-gracie-tous-les-condamnes/]</ref>. === Kulanda kisika na yandi === Na nima ya kufwa ya Laurent-Désiré Kabila, kimvuka mosi ya nswalu ya bamfumu ya luyalu vukanaka. Na kati na bo vandaka ministre ya leta [[Gaëtan Kakudji]] (sfn, Braeckman, 2009), ministre ya Mambu ya Nzenza [[Abdoulaye Yerodia]], mpi ministre ya Justice [[Mwenze Kongolo]]. Na nsuka, bo ponaka mwana na yandi [[Joseph Kabila]] sambu na kulanda kisika na yandi. Bamfumu ya luyalu tubaka nde bo salaka kaka mutindu prezida yina fwaka zolaka, sambu yandi ponaka mwana na yandi Joseph na kuvanda muntu ya kulanda yandi kana yandi fwa. Na kutadila mambu yina ministre ya Justice ya ntangu yina, Mwenze Kongolo, mpi msaidisi ya prezida, kanali [[Eddy Kapend]], tubaka, Joseph vandaka muntu ya zole na luyalu ya basoda. Kansi, na nima ya kufwa ya prezida, basoda yina vandaka kuyala bangenerale ya Kabila na ntangu ya kusosa muntu ya kulanda yandi, fundamaka na kusosa kubaka luyalu yandi mosi. Na kilumbu ya kufwa ya prezida, Gaëtan Kakudji, muntu ya zole na luyalu, tulaka nsiku ya kubasika ve na banzo na [[Kinsasa]]. Yandi tubaka na bantu ya bansangu nde: «nsiku ya kubasika ve na banzo na Kinshasa pesamaka na prezida Laurent-Désiré Kabila». Na kilumbu ya 26 janvier, [[Joseph Kabila]] bakaka ndefi ya kuvanda prezida ya Repubilika. == Mambu ya kutanga mpi bansoniki == {{Références}} == Tala mpi == === Mikanda === * ''Universalia 2002'', « Laurent-Désiré Kabila », Jean-Claude Willame. * David Van Reybrouck, ''Congo. The epic history of a people'', HarperCollins, 2010. * Colette Braeckman, « Kakudji : disparition d’un Tonton », ''Le Soir'', 21 juillet 2009, [http://blog.lesoir.be/colette-braeckman/2009/07/21/kakudji-disparition-dun-tonton/]. * « Kabila : le soldat du peuple », ''Jeune Afrique Économie'', nimero 286, 3–16 mai 1999, balutiti 12–31. * Erik Kennes na Munkana N’Ge, ''Essai biographique sur Laurent Désiré Kabila'', Institut Africain-CEDAF – Afrika Instituut-ASDOC, Tervuren, 2003. * Euloge Boissonade, ''Kabila clone de Mobutu ?'', Moreux, Paris, 1998, ISBN 2-85112-025-5. * Ludo Martens, ''Kabila et la révolution congolaise'', EPO. * Germain Mukendi na Bruno Kasonda, ''Kabila le retour du Congo'', Quorum, Belgique, 1999, ISBN 2-87399-011-2. * Olivier Rogeau, « Qui a tué Laurent-Désiré Kabila ? », ''Le Vif.be'', 14 janvier 2011, [http://www.levif.be/info/actualite/international/qui-a-tue-laurent-desire-kabila/article-1194923609468.htm]. * Mehdi Ba, « On a tué le président », ''Jeune Afrique'', 18 octobre 2021, [https://www.jeuneafrique.com/1246531/politique/serie-on-a-tue-le-president]. === Bansangu ya nkaka === === Banzila ya Internet === * [http://www.rfi.fr/afrique/20140116-rdc-anniversaire-mort-ancien-president-laurent-desire-kabila-amnistie Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi: bamvula 13 na nima ya kufwa ya prezida ya ntama Laurent-Désiré Kabila.] * [http://confinder.richmond.edu/admin/docs/congo-k.pdf Mukanda ya nsiku ya ntoto ya Laurent-Désiré Kabila] (PDF). * [http://www.lexpress.presse.fr/info/monde/dossier/congo/dossier.asp?ida=418462&p=1 « L’obscur M. Kabila »], L'Express. * ''Fondation Laurent-Désiré Kabila, ''Agenda 2011''. {{Ndâmbu}} [[Category:Lubutuku na Kongo ya Belgique]] [[Category:Dibuta ya Kabila]] [[Category:Mfumu ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] [[Category:Muntu ya politiki ya Kongo (RDC) ya bo me fwa]] [[Category:Kufwa muntu na munduki]] [[Category:Lubutuku na Novembri 1939]] [[Category:Bantu yina fwaka na ngonda ya ntete ya mvu 2001]] [[Category:Bantu ya me fwa na Kinshasa]] [[Category:Bantu me fwa na mvula 61]] [[Category:Bana ya nzo-nkanda ya nene ya Dar es Salaam]] [[Category:Bamfumu ya leta yina bo me fwa]] [[Category:Bau fwaka na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi]] [[Category:Lubutuku na Jadotville]] [[Category:Bantu ya Luba]] i8630z9pi8dld56fv4q4e6qj0v94pdm